Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt III SA/Po 714/11
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2011-12-14 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 2, ust. 3, ust. 3 a) i ust. 4
journal: Dz.U. 2009 nr 205 poz 1585
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity.
article: par. 3 ust. 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
article: art. 7, art. 11, art. 77 par. 1, art. 80, art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 a) i c), art. 152, art. 153;
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Dnia 14 grudnia 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Tadeusz M. Geremek Sędziowie WSA Mirella Ławniczak WSA Szymon Widłak ( spr.) Protokolant: stażysta Anna Zys-Ruszkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 grudnia 2011 roku przy udziale sprawy ze skargi B. G. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Poznaniu z dnia 08 lipca 2011r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia odsetek od nieopłaconych składek ubezpieczenia oraz odmowa umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Poznaniu z dnia 16 lutego 2011 roku nr [...]; II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 16 lutego 2011 r., nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Poznaniu odmówił B. G. umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w kwocie [...] zł, w tym składek za okres 06-11/2006, 11/2008 w kwocie [...] zł oraz odsetek naliczonych na dzień złożenia wniosku, tj. 17 czerwca 2009 r. w kwocie [...] zł, a także składek na Fundusz Pracy w kwocie [...] zł, w tym składek za okres 06-11/2006, 02/2008 w kwocie [...] zł oraz odsetek naliczonych na dzień złożenia wniosku, tj. 20 maja 2009 r. w kwocie [...] zł.

W uzasadnieniu organ rentowy wskazał, że wnioskiem z dnia 17 czerwca 2009 r., sprecyzowanym pismem z dnia 28 lipca 2009 r., B. G. wniósł o umorzenie w całości lub w części zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, uzasadniając go trudną sytuacją finansową i zdrowotną. Decyzją z dnia 15 października 2009 r., nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Poznaniu odmówił wnioskodawcy umorzenia należności z tytułu zaległych składek, nie stwierdzając przesłanek całkowitej nieściągalności, jak również przesłanek określonych w art. 28 ust. 3 a) ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), zwanej dalej ustawą o s.u.s. Decyzją z dnia 6 listopada 2009 r., nr [...] wydaną na skutek wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy ZUS I Oddział w Poznaniu utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. Powyższa decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja z dnia 15 października 2010 r. zostały uchylone wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 4 sierpnia 2010 r., sygn. akt III SA/Po 321/10.

W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy ZUS wskazał, że zgodnie z art. 28 ust. 1 i 2 ustawy o s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadkach ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w przypadkach enumeratywnie wymienionych w art. 28 ust. 3. W myśl art. 32 ustawy o s.u.s. do składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz na ubezpieczenie zdrowotne w zakresie m. in. stosowania ulg i umorzeń stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne.

Po przeanalizowaniu materiału dowodowego Zakład nie stwierdził żadnego z przypadków całkowitej nieściągalności w niniejszej sprawie, wskazując, że nie zachodzą przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 1 ("dłużnik zmarł..."), a także pkt 4 (ponieważ nie toczyło się postępowanie likwidacyjne) oraz pkt 4a powołanej ustawy (ponieważ wysokość nieopłaconej składki przekracza koszty upomnienia). W toku prowadzonego postępowania ustalono, iż zobowiązany nie składał wniosku o ogłoszenie upadłości, co zostało stwierdzone pismem Sądu Rejonowego Poznań Stare Miasto z dnia 8 września 2009 r., w związku z czym nie znajduje zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 2 ustawy o s.u.s. W odniesieniu do przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 5 ustawy o s.u.s. wskazano, iż w stosunku do zadłużenia z tytułu składek nie jest prowadzone postępowanie egzekucyjne i żaden z uprawnionych organów do chwili wydania niniejszej decyzji nie orzekł o bezskuteczności postępowania egzekucyjnego w związku z brakiem składników majątkowych należących do zobowiązanego. W tym stanie rzeczy nie można stwierdzić, że w ewentualnym postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne (art. 28 ust. 3 pkt 6 ustawy o s.u.s.). Odnośnie przesłanki z art. 28 ust. 3 pkt 3 ustawy o s.u.s. Zakład uznał, iż nie nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej (a jedynie jej zawieszenie, które nie jest tożsame z jej zaprzestaniem), wobec czego powyższy przepis nie znajduje zastosowania w przedmiotowej sprawie.

Ponadto Zakład wskazał, że na podstawie art. 28 ust. 3a powołanej ustawy, należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek mogą być przez Zakład w uzasadnionych przypadkach umorzone pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Szczegółowe zasady umarzania, o których mowa w art. 28 ust. 3a określone zostały w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141 poz. 1365). Zgodnie z § 3 ust. 1 powołanego rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadkach określonych w tym przepisie.

W odniesieniu do § 3 ust. 1 pkt 1 ww. rozporządzenia Zakład stwierdził, że w przedmiotowej sprawie nie wykazano w sposób nie budzący wątpliwości, że zapłata należności pozbawi zobowiązanego i jego rodzinę niezbędnych potrzeb życiowych, zaś uregulowanie przedmiotowych zaległości jest – zdaniem organu możliwe, chociażby w dłuższym okresie czasu. Wskazał przy tym, że z wyjaśnień zobowiązanego wynika, iż wnioskodawca, ur. w 1969 r., jest kawalerem, nie posiadającym na utrzymaniu żadnych osób. Prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką – M. G. Według oświadczenia nie jest właścicielem nieruchomości, mieszka u matki. Dochód dłużnika stanowi aktualnie świadczenie rentowe w kwocie [...] zł brutto miesięcznie, nadto zobowiązany korzysta z prawa do zasiłku pielęgnacyjnego w kwocie [...] zł przyznanego do dnia 31 maja 2012 r. Łączna kwota uzyskiwanego dochodu wynosi [...] zł netto. Matka zobowiązanego pobiera rentę rodzinną, której wysokość w miesiącu kwietniu 2010 r. wyniosła [...] zł brutto, co daje kwotę [...] zł netto. Dłużnik nie posiada innych zobowiązań publicznoprawnych, jednakże zgodnie z oświadczeniem posiada zobowiązania cywilnoprawne w łącznej kwocie [...] zł, które spłaca w ratach po [...] zł miesięcznie. Średnie miesięczne wydatki związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, które strona udokumentowała to: opłata za prąd w wysokości [...] zł za dwa miesiące, za gaz w kwocie [...] zł za dwa miesiące w okresie letnim oraz [...] zł za dwa miesiące w okresie zimowym, faktury związane z zakupem lekarstw, z których wynika, iż średnio w okresie 07/2010-10/2010 zobowiązany wydał na ten cel około [...] zł miesięcznie oraz potwierdzenia wykonania badań laboratoryjnych, z których wynika, iż zobowiązany na ten cel wydał w miesiącu 09/2010 kwotę [...] zł, natomiast w miesiącu 08/2010 kwotę [...] zł i podatek od nieruchomości stanowiącej własność M. G. w kwocie [...] zł rocznie. Organ zaznaczył, iż strona w oświadczeniu o sytuacji rodzinnej i materialnej podała, że ponosi koszty związane z czynszem w kwocie [...] zł, jednak po dokonaniu analizy zebranego w sprawie materiału Zakład uznał, iż kwota podana jako koszt czynszu jest podatkiem od nieruchomości potwierdzonym decyzją Prezydenta Miasta Poznania z dnia 8 stycznia 2010r., który strona zgodnie z dopiskiem widniejącym na ww. decyzji opłaciła dnia 20 czerwca 2010r. w kwocie [...] zł. Do obliczenia miesięcznej kwoty wydatków ponoszonym w gospodarstwie domowym państwa G Zakład przyjął jednak kwotę zgodną z decyzją Prezydenta Miasta Poznań tj. kwotę [...] zł na rok. Nadto w oświadczeniu o sytuacji materialnej oraz rodzinnej zobowiązany wskazał również na inne wydatki z tytułu miesięcznych opłat tj. z tytułu zakupu opału w kwocie [...] zł, rehabilitacji w kwocie [...] zł, wizyty w poradni stomatologicznej w kwocie [...] zł oraz comiesięcznych wizyt w poradni kardiologicznej w kwocie [...] zł. Powyższe oświadczenia strony nie zostały jednak przez zobowiązanego w żaden sposób udokumentowane. Mając na względzie powyższe, Zakład nie dał wiary oświadczeniom złożonym przez stronę w przedmiocie sytuacji finansowej rodziny, uznając, że stałe miesięczne wydatki łącznie z opłatami udokumentowanymi oraz spłacanymi zobowiązaniami wynoszą około [...] zł w okresie letnim oraz około [...] zł miesięcznie w okresie grzewczym i przewyższają uzyskiwane przez zobowiązanego oraz jego matkę dochody, które wynoszą łącznie [...] zł netto. Strona, dokumentując sytuację materialną nie wykazała żadnych trudności w regulowaniu bieżących płatności, co oznacza, iż na bieżąco reguluje wszystkie bieżące zobowiązania. Oceniając przedstawiony przez wnioskodawcę miesięczny budżet rodziny organ stwierdził, iż został on sporządzony nierzetelnie, a strona bądź zawyżyła swoje wydatki, bądź też nie wykazała wszystkich dochodów osiąganych w rodzinie. W rezultacie organ stwierdził, iż zobowiązany nie wykazał w sposób nie budzący wątpliwości zaistnienia przesłanek sformułowanych w § 3 ust. 1 pkt 1 ww. rozporządzenia, a organ nie może opierać swojego rozstrzygnięcia jedynie na oświadczeniach zobowiązanego. Zdaniem organu nieudokumentowanie wszystkich wydatków świadczyć może o fakcie, iż wnioskodawca nie chce ujawnić szczegółowo sytuacji materialnej rodziny. Ponadto organ podkreślił, że ciężar udowodnienia faktu spoczywa na podmiocie, który z danego faktu wywodzi skutki prawne. Również z zawartego w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne - sformułowania "(...) jeżeli zobowiązany wykaże (...)" - wynika, iż na zobowiązanym ciąży obowiązek udowodnienia okoliczności, iż ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić należności, ponieważ pociągnęłoby to dla niego i jego rodziny zbyt ciężkie skutki. Obowiązek strony nie uwalnia wprawdzie organu od dążenia do wyjaśnienia okoliczności faktycznych sprawy, lecz w przypadku postępowania o umorzenie należności z tytułu składek nie jest ono możliwe bez aktywnego udziału wnioskodawcy. Zakład nie może dokonać weryfikacji złożonych przez stronę oświadczeń o miesięcznych kosztach i opłatach, tym bardziej, iż nie wszystkie z nich zostały przez zobowiązanego udokumentowane. Kwoty miesięcznych kosztów, znacznie przewyższające miesięczne przychody dłużnika oraz jego matki, z którą prowadzi wspólne gospodarstwo domowe i zarazem niewykazanie żadnych trudności w regulowaniu miesięcznych wydatków podważają wiarygodność złożonych wyjaśnień, a co za tym idzie skutkują negatywnym rozstrzygnięciem.

Zakład stwierdził, że nie wykazano również zaistnienia przesłanki sformułowanej w § 3 ust. 1 pkt 2 ww. rozporządzenia, ponieważ zobowiązany nie udokumentował, że poniósł straty materialne w wyniku klęski żywiołowej lub innego zdarzenia nadzwyczajnego powodującego, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności gospodarczej; ponadto zobowiązany zawiesił prowadzenie działalności do dnia 31.12.2011 r.

Zobowiązany wykazał natomiast istnienie przesłanki sformułowanej w § 3 ust. 1 pkt 3 powołanego rozporządzenia, ponieważ jest osobą chorą przewlekle i według przedstawionej dokumentacji medycznej nie może aktualnie podjąć pracy z uwagi orzeczoną do dnia 31 maja 2012 r. całkowitą niezdolność do pracy i niezdolność do samodzielnej egzystencji. Powołując się jednak na uznanie administracyjne, organ odmówił umorzenia należności pomimo zaistnienia powyższej przesłanki umorzenia. Podkreślił przy tym, że niezdolność B. G. do pracy orzeczona została jedynie czasowo na okres do dnia 31 maja 2012 r., a zatem w chwili obecnej nie ma podstaw do stwierdzenia, że sytuacja zdrowotna strony ma charakter trwały. Nadto zobowiązany uzyskuje comiesięczny dochód w postaci świadczenia z ubezpieczeń społecznych, z którego istnieje możliwość dochodzenia należności. ZUS wskazał też na okoliczność, iż zobowiązany z posiadanego dochodu reguluje na bieżąco w formie ratalnej po [...] zł miesięcznie posiadane zobowiązania cywilnoprawne. Zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne będąc należnościami publicznoprawnymi są uprzywilejowane i z mocy prawa podlegają zaspokojeniu przed innymi należnościami (art. 24 ust. 3 ustawy o s.u.s.), a więc pozytywna decyzja w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek, wobec okoliczności terminowego regulowania przez stronę należności cywilnoprawnych, byłaby zdaniem organu w tym przypadku niezasadna, doprowadzając - wbrew obowiązującym przepisom prawa, do zaspokojenia należności cywilnoprawnych przy jednoczesnej rezygnacji z zaspokojenia należności publicznoprawnych. Ponadto organ podkreślił, że Zakład podejmując rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia musi wyważyć nie tylko interes indywidualny wnioskodawcy, lecz musi również mieć na względzie interes ogólnospołeczny, czyli innych ubezpieczonych, którzy płacą regularnie składki i nie mogą z tego powodu ponosić konsekwencji braku zapobiegliwości i ryzyka gospodarczego innych nie płacących składek ubezpieczonych. Natomiast zbytnia pobłażliwość i nieracjonalne umarzanie składek naruszałoby interes społeczny w ten sposób, że mogłoby to doprowadzić do braku środków na wypłacanie świadczeń z ubezpieczenia społecznego.

W związku z powyższym, pomimo stwierdzenia przesłanek z art. 28 ust. 3a ustawy o s.u.s., Zakład odmówił umorzenia należności z tytułu składek, mając na względzie interes ogólnospołeczny oraz stan finansów Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy B. G. podniósł w szczególności, że choroba, na którą cierpi, jest nie tylko chorobą przewlekłą, ale i nieuleczalną, co wyklucza możliwość powrotu skarżącego do pracy. Ponadto wyjaśnił, że bieżące opłaty są regulowane z trudem, najczęściej po terminie płatności, a spłata [...] zł miesięcznie jest przeznaczona na konieczny remont dachu. Odnosząc się do stwierdzenia ZUS o wydatkach przekraczających dochody, wskazał, że ich spłata jest rozłożona w czasie, a w krytycznych sytuacjach skarżący korzysta z pomocy finansowej rodziny.

Decyzją z dnia 8 lipca 2011 r., nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Poznaniu utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy.

W uzasadnieniu decyzji organ rentowy wskazał, że w toku postępowania zobowiązany przedłożył decyzję Prezydenta Miasta Poznania z dnia 21.02.2011 r. o wykreśleniu z ewidencji działalności gospodarczej, kartę informacyjną leczenia szpitalnego za okres 23.02.2010 r. - 26.02.2010 r. wydaną przez Ortopedyczno - Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny W. Degi UM, kartę informacyjną wydaną przez Szpital Kliniczny im. Heliodora Święcickiego dnia 23.02.2010 r., kartę informacyjną leczenia szpitalnego z dnia 15.04.2011 r. wydaną przez 111 Szpital Wojskowy z Przychodnią w Poznaniu, skierowanie do pracowni diagnostycznej z dnia 19.04.2011 r. wydane przez 111 Szpital Wojskowy z Przychodnią w Poznaniu, zaświadczenie o stanie zdrowia z dnia 18.05.2011 r. wydane przez 111 Szpital Wojskowy z Przychodnią w Poznaniu, fakturę VAT z dnia 27.05.2011 r.

Dokumenty powyższe stanowią oryginały lub kserokopie, których zgodność z oryginałem została urzędowo poświadczona, wobec czego Zakład uznał fakty w nich stwierdzone za udowodnione. Ponadto organ uwzględnił złożone w toku postępowania oświadczenia strony.

Organ podzielił zawarte w zaskarżonej decyzji ustalenia faktyczne w zakresie sytuacji osobistej i materialnej skarżącego z uwzględnieniem okoliczności podniesionych przez skarżącego we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy i dołączonych do niego dokumentów. Wskazał, iż aktualnie dochód dłużnika stanowi świadczenie rentowe w kwocie [...] zł brutto miesięcznie, nadto zobowiązany posiada przyznane do dnia 31 maja 2012 r. prawo do dodatku pielęgnacyjnego w kwocie [...] zł. Łączna kwota uzyskiwanego przez skarżącego dochodu wynosi [...] zł netto. Zgodnie z oświadczeniem zobowiązania cywilnoprawne w łącznej kwocie [...] zł, które dłużnik spłaca w ratach po [...] zł miesięcznie, związane są z zadłużeniem powstałym w związku z koniecznym remontem dachu.

Stałe miesięczne wydatki łącznie z opłatami udokumentowanymi oraz spłacanymi zobowiązaniami wynoszą około [...] zł ([...] + [...]) w okresie letnim natomiast w okresie grzewczym - [...] zł miesięcznie i znacznie przewyższają uzyskiwane przez rodzinę dochody. Zobowiązany uzasadniając fakt ponoszenia większych wydatków w odniesieniu do uzyskiwanych w rodzinie dochodów oświadczył, iż w krytycznych sytuacjach finansowych, może liczyć na rodzinę jak również skromne oszczędności matki. Powyższe zdaniem organu dowodzi, iż zobowiązany posiada sposobność pozyskania dodatkowych środków, które przeznacza na spłatę pozostałych należności, przyjmując jednocześnie bierną postawę wobec spłaty należności z tytułu nieopłaconych składek.

W ocenie Zakładu sytuacja finansowa zobowiązanego z uwzględnieniem posiadanych zobowiązań cywilnoprawnych, nie pozwala wprawdzie na jednorazową spłatę zadłużenia. Zdaniem organu nie zachodzi jednak trwałe zagrożenie dalszej egzystencji zobowiązanego i jego rodziny poprzez niezapewnienie minimum socjalnego. Ponadto zobowiązany nadal nie udokumentował trudności w regulowaniu bieżących płatności, które mogłyby formalnie potwierdzić trudną sytuację finansową. Zobowiązany poprzestał jedynie na oświadczeniu, iż rachunki za gaz i energię elektryczną są regulowane po terminie, czego nie można odnieść także do należności ZUS. Mając na uwadze powyższe, organ podtrzymał zawartą w zaskarżonej decyzji ocenę prawną, iż zobowiązany nie wykazał w sposób nie budzący wątpliwości zaistnienia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 ww. rozporządzenia.

Odnosząc się do twierdzeń strony co do konieczności przeprowadzenia remontu dachu i powstałych z tego tytułu zobowiązań, organ odniósł się krytycznie do okoliczności, iż zobowiązany reguluje należności cywilnoprawne, przy jednoczesnej rezygnacji z zaspokajania należności publicznoprawnych, które korzystają pierwszeństwa zaspokojenia.

W odniesieniu do § 3 ust. 1 pkt 2 powołanego rozporządzenia organ stwierdził, że zobowiązany nie prowadzi już działalności gospodarczej, co oznacza brak możliwości umorzenia zadłużenia w oparciu o tenże przepis prawa.

Zobowiązany wykazał natomiast istnienie przesłanki sformułowanej w § 3 ust. 1 pkt 3 powołanego rozporządzenia - jest osobą ciężko i przewlekle chorą z uwagi na przebyty udar oraz zapalenie mózgu, o czym świadczy przedstawiona dokumentacja medyczna. Ponadto przedstawione przez stronę zaświadczenie lekarskie z dnia 18 maja 2011 r. wskazuje na dodatkowe schorzenie zobowiązanego tj. padaczkę. Niewątpliwie stan zdrowia zobowiązanego nie pozwala aktualnie na podjęcie zatrudnienia, co w znacznym stopniu ogranicza możliwość pozyskania dodatkowego źródła dochodu. Jednakże organ podkreślił, iż zobowiązany posiada dochód w postaci świadczenia rentowego oraz dodatku pielęgnacyjnego, a zatem nie można przyjąć, iż sytuacja zdrowotna zobowiązanego uniemożliwia pozyskiwanie niezbędnych do spłaty zadłużenia środków. Ponadto strona, powołując się na trwałą niezdolność do pracy, nie przedstawiła stosownej dokumentacji, która potwierdzałaby tę okoliczność, a będący w posiadaniu Zakładu materiał dowodowy wskazuje jednoznacznie, iż niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji skarżącego, orzeczona do 31 maja 2012 r., ma charakter czasowy. Korzystając zatem z uznania administracyjnego, Zakład podtrzymał decyzję o odmowie umorzenia należności w oparciu o powyższy przepis prawa, powtarzając argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

W skardze na powyższą decyzję B. G. podtrzymał zarzuty i argumentację przedstawione we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy.

W odpowiedzi na skargę organ rentowy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko i argumentację przedstawione w zaskarżonej decyzji.

W toku postępowania skarżący przedłożył dodatkowo opinię psychologiczną i psychiatryczną dotycząca stanu jego zdrowia.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje.

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Na wstępie należy wskazać, że zgodnie z art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu administracyjnego wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia.

Niniejsza sprawa była już przedmiotem orzekania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, który wyrokiem z dnia 4 sierpnia 2010 r., sygn. akt III SA/Po 321/10 uchylił zaskarżoną decyzję ZUS I Oddział w Poznaniu z dnia 10 marca 2010 r. oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia 15 października 2009 r. odmawiającą skarżącemu umorzenia należności z tytułu zaległych składek. W tym miejscu należy podkreślić, że powyższy wyrok, podobnie jak uchylone nim decyzje winny być włączone do akt administracyjnych niniejszej sprawy, ponieważ przedmiotowe postępowanie jest w istocie kontynuacją postępowania zakończonego powyższym wyrokiem, do którego wskazań miał zastosować się organ rentowy przy ponownym rozpoznaniu sprawy. W przedmiotowym postępowaniu Sąd wziął pod uwagę treść powyższego orzeczenia z urzędu (jako, że sprawa była uprzednio rozpoznawana w tutejszym Sądzie).

W powołanym wyroku, wiążącym w niniejszej sprawie, Sąd stwierdził, że w sprawie nie dokonano wyczerpujących ustaleń faktycznych w zakresie niezbędnym do podjęcia jednoznacznej oceny istnienia przesłanek wskazanych w § 3 ust. 1 pkt 1 i pkt 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141 poz. 1365) i dotyczących wykazania przez zobowiązanego, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić dochodzonych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny (opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych bądź też istnieje przewlekła choroba zobowiązanego pozbawiająca go możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności). Według wskazań Sądu organ powinien przeprowadzić w uzasadnieniu decyzji rzetelną analizę materiału dowodowego, zwłaszcza w oparciu o przesłanki umorzenia ujęte w cytowanym rozporządzeniu (§ 3 ust. 1 pkt 1 i pkt 3). Uzasadnienie decyzji Zakładu winno wskazywać na bardzo wnikliwe wyjaśnienie sytuacji majątkowej wnioskodawcy, jego zdolności płatniczych przy uwzględnieniu dochodów i niezbędnych wydatków (także tych kosztów utrzymania nie wynikających bezpośrednio z kwestionariusza o możliwościach płatniczych płatnika składek), a więc dotyczących zakupu żywności, odzieży, leków, rehabilitacji itp. W ocenie Sądu możliwości majątkowe, płatnicze i zarobkowe nie mogą być rozpatrywane w oderwaniu od sytuacji zdrowotnej zobowiązanego, która może wpływać bezpośrednio na odpowiednie zmniejszenie tych możliwości, lub nawet ich całkowite wykluczenie. Sąd wskazał także na konieczność uzupełnienia postępowania dowodowego w celu ustalenia stanu zdrowia wnioskodawcy, a w szczególności czy jego choroba ma charakter przewlekły, w aspekcie przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 ww. rozporządzenia.

Przystępując do oceny zaskarżonego w niniejszej sprawie rozstrzygnięcia, w pierwszej kolejności należy wskazać, że wynikająca z art. 7 kpa zasada praworządności zobowiązuje organy administracji publicznej do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. Prawidłowe ustalenie stanu faktycznego w sprawie o umorzenie należności z tytułu składek i odsetek wymaga od organu nie tylko zbadania, czy zaistniały przesłanki określone w ustawie z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), zwanej dalej u.s.u.s., pozwalające na umorzenie, ale również – w pierwszej kolejności, ustalenia aktualnego stanu zadłużenia. Dopiero wówczas organ winien dokonać oceny, czy zaistniały przesłanki umorzenia zaległości objętych wnioskiem i istniejących w chwili podejmowania rozstrzygnięcia w sprawie (zob. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 20 lipca 2011 r., sygn. akt III SA/Po 475/11).

Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy, należy zauważyć, że decyzją z dnia 16 lutego 2011 r. odmawiającą skarżącemu umorzenia należności z tytułu zaległych składek, utrzymaną w mocy zaskarżoną decyzją z dnia 8 lipca 2011 r. organ objął m.in. odsetki od składek na Fundusz Pracy naliczone – jak wynika z treści sentencji decyzji – na dzień złożenia wniosku, tj. 20 maja 2009 r., co wymaga stosownej korekty zważywszy, że wniosek o umorzenie przedmiotowych należności – jak wynika z uzasadnienia decyzji oraz akt sprawy – został złożony w dniu 17 czerwca 2009 r.

Zgodnie z art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty (art. 28 ust. 4).

Stosownie do art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze;

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Jednakże w myśl art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.

Szczegółowe warunki umorzenia należności z tytułu składek zostały określone w wydanym na podstawie art. 3b u.s.u.s. rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365). Stosownie do § 3 ust. 1 tego rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Należy przy tym podkreślić, iż decyzje w przedmiocie umarzania należności z tytułu składek podejmowane są w granicach tzw. uznania administracyjnego. Decyzje o takim charakterze, z uwagi na swój specyficzny charakter podlegają kontroli sądowej w ograniczonym zakresie. Sąd ma bowiem możliwość badać jedynie to, czy organ poprawnie przeprowadził postępowanie dowodowe, a dokonana przez niego ocena stanu faktycznego jest właściwa, zgodna z zasadami logiki i doświadczenia życiowego. Sądowa kontrola zmierza zatem wyłącznie do ustalenia, czy na podstawie określonych przepisów prawnych dopuszczalne było wydanie decyzji uznaniowej, czy organ przy jej wydaniu nie przekroczył granic uznania administracyjnego i czy uzasadnił rozstrzygnięcie sprawy dostatecznie zindywidualizowanymi przesłankami.

W okolicznościach niniejszej sprawy Zakład stwierdził, iż w przypadku skarżącego nie zachodziły przypadki całkowitej nieściągalności, o których mowa w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., ponieważ zobowiązany żyje, nie zgłaszał wniosku o ogłoszenie upadłości, nie było prowadzone postępowanie likwidacyjne, a wysokość zadłużenia przekracza kwotę kosztów upomnienia, ponadto wobec zobowiązanego nie jest prowadzona egzekucja administracyjna i dotąd nie stwierdzono jej bezskuteczności z uwagi na brak majątku. Powyższe nie było przy tym kwestionowane przez skarżącego w postępowaniu administracyjnym ani sądowym oraz nie budzi wątpliwości w świetle zgromadzonego materiału sprawy.

Nie budzi również wątpliwości stwierdzenie organu, że w niniejszej sprawie nie mógł znaleźć zastosowania § 3 ust. 1 pkt 2 ww. rozporządzenia wobec faktu, iż skarżący zaprzestał prowadzenia działalności gospodarczej, a jednocześnie nie powoływał się na żadne nadzwyczajne okoliczności, o których mowa w tym przepisie.

Nie do zaakceptowania jest natomiast uzasadnienie odmowy umorzenia zaległości w świetle przesłanek z § 3 ust. 1 pkt 1 i pkt 3 ww. rozporządzenia.

Należy bowiem zwrócić uwagę, że ZUS nie stwierdził zaistnienia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 powołanego rozporządzenia, uznając, że skarżący nie wykazał, iż zapłata należności spowoduje pozbawienie jego i jego rodziny możliwości zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych. Ustalając przy tym sytuację majątkową wnioskodawcy (oraz jego matki pozostającej z nim we wspólnym gospodarstwie domowym) organ wziął pod uwagę jedynie udokumentowane wydatki, a więc – wbrew przytoczonym wskazaniom wiążącego wyroku sądowego – nie uwzględnił kosztów utrzymania nie wynikających bezpośrednio z kwestionariusza o możliwościach płatniczych płatnika składek, dotyczących zakupu żywności, odzieży, leków, rehabilitacji itp. Nie ulega przy tym wątpliwości, odwołując się także do zasad doświadczenia życiowego, że prawidłowa ocena możliwości płatniczych nie jest możliwa z pominięciem tego rodzaju kosztów związanych z koniecznym utrzymaniem (bieżącym zaspokajaniem niezbędnych potrzeb życiowych). Jako zbyt daleko idące należy przy tym uznać wymaganie organu, aby wszelkie wydatki zostały dokładnie udokumentowane. W tym zakresie jako wystarczające należało uznać oświadczenie skarżącego wraz z pozostałym materiałem dowodowym, które dostatecznie uprawdopodabnia koszty wskazane przez skarżącego, szczególnie związane z leczeniem i rehabilitacją. W tej sytuacji nie sposób również uznać za zgodne z logiką i zasadami doświadczenia życiowego stwierdzenie organu, że skoro wydatki skarżącego i jego matki, z którą pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym przekraczają uzyskiwane przez nich dochody, a skarżący nie wykazał trudności w regulowaniu zobowiązań, nie można ich traktować jako uzasadnione czy rzeczywiste. Zdaniem Sądu skarżący dostatecznie wyjaśnił już we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, że niektóre należności są również opłacane z opóźnieniem, ich spłata jest rozłożona w czasie, a w szczególnie trudnych sytuacjach, skarżący korzysta ze wsparcia finansowego rodziny. W ocenie Sądu, zważywszy, że chodzi tu o koszty związane z niezbędnym bieżącym utrzymaniem i funkcjonowaniem (w szczególności: żywność, opłaty za gaz, prąd, koszty leczenia i rehabilitacji, koszty koniecznych remontów dachu), nie do przyjęcia jest teza organu, że zobowiązany bezzasadnie daje prymat należnościom cywilnoprawnym przez należnościami publicznoprawnymi, które korzystają z pierwszeństwa zaspokojenia. Nie ulega bowiem wątpliwości, że wskazane przez skarżącego wydatki należy zaliczyć do związanych z zaspokajaniem niezbędnych potrzeb życiowych. Powyższe, zdaniem Sądu oznacza, że organ nie dokonał wnikliwej i rzetelnej oceny przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 ww. rozporządzenia, w tym w szczególności nie wziął pod uwagę – i to wbrew wyraźnym wytycznym wiążącego wyroku sądowego – wszystkich istotnych z punktu widzenia tej przesłanki okoliczności.

Organ stwierdził natomiast w niniejszej sprawie zaistnienie przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 ww. rozporządzenia, uznając, że skarżący jest osobą ciężko i przewlekle chorą, co nie pozwala aktualnie na podjęcie zatrudnienia i tym samym w znacznym stopniu ogranicza możliwość pozyskania dodatkowego źródła dochodu, jednakże powołując się na luz decyzyjny w ramach uznania administracyjnego odmówił umorzenia należności, wskazując w szczególności, że trudna sytuacja osobista i majątkowa skarżącego ma charakter przejściowy, ponieważ niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji skarżącego, orzeczona do 31 maja 2012 r., ma charakter czasowy. Ponadto zobowiązany posiada dochód w postaci świadczenia rentowego oraz dodatku pielęgnacyjnego, wobec czego zdaniem organu sytuacja zdrowotna zobowiązanego nie powoduje braku niezbędnych do spłaty zadłużenia środków.

W ocenie Sądu takie uzasadnienie odmowy umorzenia należności jest nie do zaakceptowania w świetle przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 ww. rozporządzenia oraz zasad logiki i doświadczenia życiowego. Należy zwrócić uwagę, że odstępując od umorzenia pomimo stwierdzenia powyższej przesłanki i wskazując na możliwość poprawy sytuacji skarżącego w zakresie możliwości podjęcia zatrudnienia i tym samym uzyskiwania dochodu w przyszłości organ powołał się jedynie na czasowy charakter orzeczenia o niezdolności do pracy. Nie przeanalizował natomiast w tym względzie pozostałych istotnych okoliczności, w szczególności nie rozważył, czy biorąc pod uwagę wyjątkowo ciężki stan zdrowia skarżącego wynikający z przedłożonej dokumentacji medycznej, a także jego wiek i sytuację na rynku pracy, realne jest podjęcie przez niego zatrudnienia umożliwiającego uzyskanie dochodu, po upływie okresu, na jaki niezdolność do pracy została orzeczona, czy raczej prawdopodobnym jest dalsze orzeczenie tejże niezdolności przez właściwy organ. Nie sposób również uznać za trafny i przekonujący argument organu, że za odmową umorzenia przemawia uzyskiwanie przez skarżącego dochodu w postaci świadczenia rentowego i dodatku pielęgnacyjnego, zażywszy, że świadczenia te w pierwszej kolejności są przeznaczane na zaspokajanie niezbędnych potrzeb życiowych skarżącego wobec braku możliwości uzyskiwania dochodu z powodu niezdolności do pracy i jednocześnie – jak wykazano powyżej – z trudem wystarczają one na zaspokojenie tego rodzaju potrzeb, które są niewątpliwie zwiększone z uwagi na konieczne koszty leczenia i rehabilitacji. Ponadto należy zwrócić uwagę na wewnętrzną sprzeczność zawartą w uzasadnieniu organu w powyższym zakresie. Stwierdzenie zaistnienia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 ww. rozporządzenia – jak wynika z wyraźnego brzmienia tego przepisu – oznacza bowiem uznanie, że przewlekła choroba zobowiązanego pozbawia go możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności z tytułu zaległych składek. Tymczasem organ pomimo stwierdzenia tej przesłanki, wskazuje jednocześnie na wykluczoną tą przesłanką możliwość uzyskiwania środków umożliwiających spłatę należności (świadczenie rentowe i dodatek pielęgnacyjny).

Reasumując, należy stwierdzić, iż organ rentowy nie dokonał wnikliwej i rzetelnej, a więc z uwzględnieniem wszystkich istotnych okoliczności sprawy, oceny zaistnienia w niniejszej sprawie przesłanek z § 3 ust. 1 pkt 1 i pkt 3 ww. rozporządzenia oraz okoliczności przemawiających za odstąpieniem od umorzenia zaległych należności pomimo wystąpienia przesłanek zastosowania tejże instytucji. Dodać przy tym należy, iż w powyższym zakresie nie można uznać za wystarczające jedynie ogólne powołanie się na interes społeczny, tj. interes wszystkich ubezpieczonych i konieczność egzekwowania należności z tytułu składek w celu zapewnienia wypłaty środków z ubezpieczenia społecznego. Wskazane uchybienia stanowią naruszenie art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 kpa oraz art. 153 p.p.s.a., które niewątpliwie miało istotny wpływ na wynik sprawy, ponieważ wobec braku wyczerpującej oceny oraz częściowo wadliwej oceny w powyższym zakresie, nie sposób stwierdzić, że zaskarżone rozstrzygnięcie zostało należycie uzasadnione i mieści się w granicach uznania administracyjnego. Jest ono również nie do zaakceptowania z punktu widzenia wyrażonej w art. 11 kpa zasady przekonywania.

Powyżej stwierdzone naruszenia prawa uzasadniają uchylenie zarówno zaskarżonej decyzji, jak i poprzedzającej ją decyzji z dnia 16 lutego 2011 r.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ zastosuje się do wskazań wynikających z powyższych rozważań. W pierwszej kolejności winien więc mieć na uwadze, że rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia powinno odnosić się do prawidłowo określonych zaległości z tytułu składek wraz z odsetkami, aktualnych w chwili podejmowania rozstrzygnięcia. Dopiero w odniesieniu do prawidłowo ustalonego stanu zadłużenia organ rentowy winien przeanalizować ustaloną z uwzględnieniem wszystkich istotnych okoliczności sprawy aktualną sytuację osobistą i materialną skarżącego z punktu widzenia przesłanek umorzenia oraz w aspekcie możliwości odstąpienia od zastosowania tejże instytucji pomimo wystąpienia przesłanek umorzenia. Rozstrzygnięcie obejmujące prawidłowo określone należności objęte wnioskiem o umorzenie winno przy tym znaleźć wyraz w sentencji decyzji, a wyjaśnienie podstawy faktycznej i prawnej tego rozstrzygnięcia – w uzasadnieniu decyzji.

Mając powyższe na uwadze, orzeczono jak w punkcie I sentencji wyroku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 a) i c) w zw. art. 135 p.p.s.a. O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji orzeczono w punkcie II sentencji wyroku stosownie do art. 152 p.p.s.a.