Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt V SA/Wa 1616/10
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2010-10-07 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. b, art. 135, art. 250
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 190 ust. 3 i ust. 4
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA - Joanna Zabłocka, Sędzia WSA - Dorota Mydłowska, Sędzia WSA - Michał Sowiński (spr.), Protokolant - Tomasz Godlewski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 października 2010 r. sprawy ze skargi S. B. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia ... czerwca 2008 r. nr ... w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia ...marca 2008 r. nr ...; 2. zasądza od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adw. E. S. tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu kwotę ... zł (...), w tym tytułem wynagrodzenia kwotę ... zł (... złotych) oraz tytułem ...% podatku od towarów i usług kwotę ... zł (...); 3. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz S. B. kwotę ... zł (... złotych) tytułem zwrotu wpisu.


UZASADNIENIE

Wnioskiem z ... stycznia 2008 r. S. B. zwrócił się do Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Do wniosku strona załączyła dokumenty m.in.: opinię [...] w M., zaświadczenie potwierdzające fakt zarządzania gospodarstwem rolnym przez N. – B. C., zaświadczenie Północnej Dyrekcji Okręgowej Lasów Państwowych w G. o doliczeniu do okresów zatrudnienia w czasie drugiej wojny światowej okresu zatrudnienia od ... kwietnia 1942 r. do ... stycznia 1945 r., pismo Archiwum Państwowego z dnia ... grudnia 1995 r. informujące o konfiskacie majątku państwa polskiego i jego obywateli na ziemiach wcielonych do III Rzeszy, zawiadomienie o uzyskaniu świadczenia ze wspólnych środków Fundacji "Polsko-Niemieckie Pojednanie" oraz rządu USA, oraz zeznania świadka P. P..

Kierownik Urzędu decyzją wydaną w dniu ... marca 2008 r. nr ... na podstawie art.1 ust.1 i art. 4 ust. 1 oraz art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395, z późn. zm.) odmówił skarżącemu przyznania uprawnienia do wyżej wymienionego świadczenia.

Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie organ przytoczył treść przepisu art. 2 pkt 2 lit. a wskazanej wyżej ustawy, zgodnie z którym "Represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945". Z uwagi na to, iż w ocenie Kierownika Urzędu, strona nie spełnia określonego przepisami warunku deportacji do pracy przymusowej poza terytorium II RP, tym samym należało jej odmówić przyznania świadczenia przewidzianego w cyt. ustawie.

Po przeprowadzeniu postępowania zainicjowanego wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy Kierownik Urzędu decyzją z dnia ... czerwca 2008 r. nr ... wydaną na podstawie przepisów art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071, z późn. zm.), dalej: "k.p.a." oraz art. 2 pkt 2 lit. a i art. 4 ust.1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR utrzymał w mocy decyzję własną z dnia ... marca 2008 r.

Organ w uzasadnieniu decyzji ponownie przytoczył treść przepisu art. 2 pkt 2 lit. a ww. ustawy, a odnosząc się do zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego stwierdził, iż wnioskodawca pracował w P. powiat D., tj. na terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed dnia ... września 1939 r. W związku z powyższym nie nastąpił w sprawie fakt deportacji wskazany w ustawie z dnia ... maja 1996 r.

W skardze na powyższą decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia ... czerwca 2008 r., skarżący wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy dotyczącej odmowy przyznania uprawnień kombatanckich. Stwierdził, iż w przedmiotowej sprawie złożył wszystkie niezbędne dokumenty, a przeprowadzony w postępowaniu administracyjnym wywiad środowiskowy wykazał, że miejscowość P. od 1939 r. położona była na terenie ziem okupowanych, co potwierdza również Fundacja Polsko-Niemieckie Pojednanie.

Do skargi S. B. ponownie dołączył kserokopię dokumentów, które znajdowały się już w posiadaniu organu administracji publicznej w prowadzonym w sprawie postępowaniu administracyjnym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokiem z 4 lutego 2009 r. sygn. akt V SA/Wa 1952/08 oddalił skargę S. B..

W uzasadnieniu wskazano, iż zasadnie organ administracji przyjął, iż miejscowość P. powiat D., tj. miejscowość w której pracował skarżący, znajdowała się przed ... września 1939 r. w granicach państwa polskiego, co stanowi przesłankę negatywną do przyznania stronie świadczenia.

W ocenie Sądu, jednoznaczny, przytaczany w uzasadnieniach decyzji organów obu instancji zapis ustawy nie pozwala na objęcie świadczeniem osób, które do pracy przymusowej zostały wywiezione na tereny położone w granicach Polski sprzed ... września 1939 r. a takie położenie miały P. Wobec tego, że skarżący pracował przymusowo na terytorium państwa polskiego, nie można stwierdzić, iż został wywieziony (deportowany) z tego terytorium. Taka interpretacja art. 2 pkt 2 lit. a ustawy wynika wprost z treści przepisu, który stawia wymóg deportacji "do pracy przymusowej na okres co najmniej ... miesięcy z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed dnia ... września 1939 r." Odmienna, rozszerzająca wykładnia omawianego przepisu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy nie byłaby uprawniona, jako sprzeczna z brzmieniem przepisu i wykraczająca poza wskazany w tytule ustawy zakres regulacji, a ponadto prowadząca do uznania za zbędny art. 2 pkt 1, skoro praktycznie każda praca przymusowa, wykonywana przez co najmniej 6 miesięcy na rzecz III Rzeszy w latach 1939-1945, uprawniałaby do świadczenia.

Od powyższego wyroku skarżący wniósł skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego. W uzasadnieniu wskazał, iż spełnił wszystkie przesłanki wymienione w ustawie o świadczeniach pieniężnych. Odmienna interpretacja przepisu art. 2 pkt 2 lit. a powoływanej ustawy przeprowadzona przez WSA doprowadziła w jego ocenie do pozaustawowego i nieuprawnionego określenia dodatkowej przesłanki negatywnej w postaci ustalenia, że miejscowość P. (miejsce deportacji) leżała w granicach Państwa Polskiego sprzed ... września 1939 r. Analiza treści komentowanego przepisu wskazuje tymczasem, że ustawodawca nie wprowadził takiej przesłanki negatywnej.

Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z 11 maja 2010 r. sygn. akt II OSK 792/09 uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę WSA w Warszawie do ponownego rozpatrzenia.

W uzasadnieniu Sąd zauważył, iż Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. (sygn. akt K 49/07) opublikowanym w Dzienniku Ustaw Nr 220 z 2009 r., poz. 1734 w dniu 23 grudnia 2009 r. stwierdził, iż art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. w zakresie w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. To rozstrzygnięcia nie mogło zostać uwzględnione przez organ administracyjny orzekający w sprawie, a także przez Sąd I instancji, chociaż wyrok TK miałby wpływ na wynik sprawy. Sąd kasatoryjny wskazał, iż mając na uwadze 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269, z późn. zm.), zgodnie z którym NSA sprawuje wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co obliguje ten sąd z mocy prawa do uwzględniania w swoich rozstrzygnięciach orzeczeń TK oraz zasady wyrażone w Konstytucji RP w art. 2, 7 i 8 tj. odpowiednio zasadę demokratycznego państwa prawnego, legalizmu i nadrzędności Konstytucji w sytuacji, gdy po wydaniu wyroku przez wojewódzki sąd administracyjny zapadnie wyrok TK o niezgodności z Konstytucją przepisu ustawy, który miał zastosowanie w sprawie, wyrok ten powinien uwzględnić w swoim orzeczeniu Naczelny Sąd Administracyjny niezależnie od podstaw, na jakich została oparta skarga kasacyjna.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym strony pozostały przy dotychczasowym stanowisku w sprawie.

Rozpatrując sprawę ponownie Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W oparciu o treść art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Stosownie do treści art. 190 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, z późn. zm.); dalej: "p.p.s.a." sąd, któremu sprawa została przekazana do ponownego rozpatrzenia, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny.

Rozpoznając niniejszą sprawę, Wojewódzki Sąd Administracyjny związany jest zatem wykładnią prawa zawartą w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 maja 2010 r. sygn. akt II OSK 792/09 wydanym w następstwie skargi kasacyjnej S. B.

Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji pod względem jej legalności, to znaczy zgodności z przepisami postępowania administracyjnego oraz z przepisami prawa materialnego, na podstawie których została wydana, Sąd stwierdził naruszenie prawa dające – w myśl art. 145a § 1 k.p.a. – podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego.

Powołany jako zasadnicza podstawa prawna zakwestionowanej decyzji przepis art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego. Wyrok ten ogłoszony został w Dzienniku Ustaw Nr 220, poz. 1734 z 23 grudnia 2009 r. i tego dnia treść normatywna art. 2 pkt 2 powołanej ustawy utraciła moc obowiązującą w zakresie określonym przez Trybunał.

Badanie zgodności z prawem zaskarżonej decyzji będzie się zatem w pierwszym rzędzie wiązać z oceną prawnych konsekwencji zapadłego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. Jakkolwiek bowiem stwierdzić należy, że w razie wniesienia skargi do sądu administracyjnego, sąd ten ma co do zasady obowiązek oceny legalności zaskarżonej decyzji według stanu prawnego na dzień jej wydania, to jednak nie może pominąć zdarzenia, jakim jest wejście w życie wymienionego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w okresie między wydaniem zaskarżonej decyzji a wyrokowaniem w niniejszej sprawie sądowoadministracyjnej. Niewątpliwie stan ten stwarza nową sytuację prawną. W świetle art. 190 ust. 1 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, co oznacza, że wiążą one wszystkich adresatów bez wyjątku, sądów nie wyłączając, a zatem winny być przez nie respektowane. Przy rozstrzygnięciach o charakterze kasatoryjnym (negatywnym) Trybunału, czyli orzekających jak w niniejszym wypadku o niekonstytucyjności zakwestionowanego przepisu, dotychczasowa norma prawna przestaje być regułą powinnego zachowania, jest bowiem ostatecznie eliminowana z systemu prawnego. Pośrednim skutkiem takiego wyroku Trybunału Konstytucyjnego jest możność sanowania rozstrzygnięć zapadłych w postępowaniach administracyjnych, sądowych i innych, co wynika z treści art. 190 ust. 4 Konstytucji, po myśli którego orzeczenie TK o niezgodności z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja administracyjna lub rozstrzygnięcie w innych sprawach, stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania.

W doktrynie podkreśla się, że wprawdzie do wszelkich stosunków prawnych powstałych po wejściu w życie orzeczenia Trybunału należy stosować regulację prawną uwzględniającą skutki tego orzeczenia, a więc w przypadku wyroku negatywnego - bez aktu normatywnego (przepisu prawnego), który utracił moc obowiązującą, lecz zasada ta znajduje zastosowanie nie tylko do stosunków ukształtowanych po wejściu w życie orzeczenia Trybunału, ale również do stosunków wcześniejszych, co do których nie zostało wydane ostateczne rozstrzygnięcie w administracyjnym toku instancji ani nie zapadło jeszcze prawomocne orzeczenie sądowe. Utrata mocy obowiązującej aktu normatywnego, o której mowa w art. 190 ust. 3 Konstytucji RP, oznacza bowiem, że niekonstytucyjny akt normatywny jest derogowany z systemu prawnego w sposób bezwzględny i bezwarunkowy, a zatem nie może być stosowany również do oceny stanów faktycznych ukształtowanych w czasie, gdy jeszcze obowiązywał. (M. Florczak-Wątor, Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego i ich skutki prawne, Poznań 2006, s. 72 i n.).

Analogiczny pogląd jest prezentowany w orzecznictwie sądowym. W tezach licznych orzeczeń Sądu Najwyższego stwierdzono, że akt normatywny uznany przez Trybunał za niezgodny z Konstytucją nie powinien być stosowany przez sąd w odniesieniu do stanów faktycznych sprzed ogłoszenia orzeczenia Trybunału, uzasadniając to przede wszystkim względami wynikającymi z treści cytowanego wyżej art. 190 ust. 4 Konstytucji, traktującego orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego jako podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rodzaju rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania. Według poglądu wyrażonego przez Sąd Najwyższy - skoro może być wzruszone orzeczenie prawomocne wydane przed datą wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, to nie można wymagać, by w sprawach zawisłych i nierozstrzygniętych do tej daty, sądy stosowały sprzeczne z Konstytucją przepisy (postanowienie z 7 grudnia 2000 r., III ZP 27/00, OSNAPiUS 2001, nr 10, poz. 331; wyrok z 27 września 2002 r., sygn. II UKN 581/01, OSNP 2002/23/581, niepubl.; wyroki z 5 września 2001 r., II UKN 542/00 oraz z 12 czerwca 2002 r., II UKN 281/01).

Orzekając w rozpoznawanej sprawie, po utracie mocy obowiązującej art. 2 pkt 2 powołanej ustawy w zakresie określonym przez Trybunał, Sąd nie mógł uwzględnić wskazanego przepisu przy rekonstrukcji normy prawnej stanowiącej wzorzec kontroli zaskarżonej decyzji administracyjnej, pomimo, iż w momencie jej wydawania przepis ten korzystał jeszcze z domniemania swej konstytucyjności (por. wyrok SN z 4 grudnia 2002 r., III RN 202/01, OSNP 2003/24/584). Należy bowiem podkreślić, iż co do zasady orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego w zakresie obowiązywania prawa materialnego wywiera skutki na przyszłość, ale w zakresie stosowania odnosi skutek retroaktywny, wpływając na ocenę prawną stanów faktycznych powstałych w okresie poprzedzającym wejście w życie orzeczenia Trybunału.

W ocenie Sądu, należało przyjąć, iż orzeczenie w sprawie, w której doszło do zmiany stanu prawnego wskutek wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07, musi zostać podjęte z pominięciem niekonstytucyjnego przepisu, stanowiącego podstawę prawną odmowy przyznania skarżącej uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

Reasumując Sąd stwierdził naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego. Stosownie bowiem do art. 145a § 1 k.p.a. można żądać wznowienia postępowania również w przypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego została wydana decyzja. W rozpoznawanej sprawie podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego stanowi wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07 stwierdzający, iż art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. b i art. 135 p.p.s.a., orzekł, jak w sentencji wyroku. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a.

O przyznaniu wynagrodzenia pełnomocnikowi ustanowionemu w ramach prawa pomocy orzeczono na podstawie art. 250 p.p.s.a.