Wyrok NSA, sygn. akt I GSK 3387/18
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2019-03-05 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Zabezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 41a ust. 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2015 poz 704
law: Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników - tekst jedn.
Teza: Zgodnie z art. 41a ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników przesłanką zastosowania przewidzianych w tym przepisie ulg jest stwierdzenie ważnego interesu zainteresowanego. Dopiero wystąpienie tej przesłanki daje podstawę do działania organu administracyjnego w ramach uznania administracyjnego i rozstrzygnięcia o uldze co jednak powinno nastąpić z uwzględnieniem możliwości płatniczych wnioskodawcy oraz stanu finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego.

TEZY

Zgodnie z art. 41a ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników przesłanką zastosowania przewidzianych w tym przepisie ulg jest stwierdzenie ważnego interesu zainteresowanego. Dopiero wystąpienie tej przesłanki daje podstawę do działania organu administracyjnego w ramach uznania administracyjnego i rozstrzygnięcia o uldze co jednak powinno nastąpić z uwzględnieniem możliwości płatniczych wnioskodawcy oraz stanu finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego.


SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Barbara Stukan-Pytlowany Sędzia NSA Piotr Pietrasz (spr.) Sędzia NSA Janusz Zajda po rozpoznaniu w dniu 5 marca 2019 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego w W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 30 sierpnia 2018 r., sygn. akt I SA/Ke 158/18 w sprawie ze skargi H.S. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego w Warszawie z dnia (...) marca 2018 r. nr (...) w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranej renty rolniczej 1. uchyla zaskarżony wyrok w jego pkt 1; 2. oddala skargę.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w dniu 30 sierpnia 2018 r., sygn. akt I SA/Ke 158/18, w sprawie ze skargi H. S. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia (...) marca 2018 r. nr (...) w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranej renty rolniczej uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję z dnia (...) listopada 2016 r. o nr (...).

Sąd I instancji orzekał w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Decyzją z dnia (...) marca 2018 r. nr (...)Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (dalej: Prezes KRUS, organ), po ponownym rozpoznaniu sprawy utrzymał w mocy decyzję z (...) listopada 2016 r. nr (...), którą odmówił H.S.umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranej renty rolniczej w kwocie 7.034,99 zł.

W uzasadnieniu decyzji Prezes KRUS wskazał, że H. S. od 14 stycznia 2006 r. nabył prawo do renty rolniczej na podstawie decyzji z 20 lutego 2006 r. Świadczenie zostało przyznane do 31 grudnia 2006 r., w części składkowej plus 50% części uzupełniającej z tytułu prowadzenia działalności rolniczej z małżonką, która nie miała ustalonego prawa do własnego świadczenia. Kolejny wniosek strony o ustalenie dalszej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym nie został uwzględniony. Decyzją z dnia(...)lutego 2007 r. Prezes KRUS odmówił prawa dalszej wypłaty renty rolniczej, uznając, że ubezpieczony nie jest całkowicie niezdolny do pracy w gospodarstwie rolnym.

Decyzją z dnia (...) listopada 2012 r. Prezes KRUS wydał decyzję o wstecznym wyłączeniu strony z ubezpieczenia społecznego rolników od 1 marca 1995 r., z powodu nie spełniania warunków do podlegania ubezpieczeniu w KRUS. Decyzja ta jest ostateczna. Decyzją z dnia(...)sierpnia 2014 r. H. S. został zobowiązany do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w kwocie 7.034,99 zł za okres od 14 stycznia 2006 r. do 31 grudnia 2006 r.

Decyzją z dnia (...) czerwca 2015 r. organ odmówił umorzenia nienależnie pobranego świadczenia. Wydana przez KRUS, po ponownym rozpatrzeniu sprawy decyzja z dnia (...) września 2017 r. została wyrokiem z dnia 18 kwietnia 2018 r. w sprawie o sygn. akt I SA/Ke 415/16, uchylona przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach. Sprawa została przekazana do ponownego rozpatrzenia organowi celem ustalenia sytuacji majątkowej i osobistej skarżącego.

Rozpoznając ponownie sprawę Prezes KRUS ustalił, że H. S. zamieszkuje wraz z żoną A. S. w czteropokojowym domu murowanym, z kuchnią i łazienką, krytym blachą stanowiącym własność córki W. S.-B., która prowadzi odrębne gospodarstwo domowe. Na terenie posesji znajdują się budynki gospodarcze. Zobowiązany korzysta z osobnego pokoju natomiast wspólnie z żoną korzystają z kuchni i łazienki. Umową darowizny z dnia 30 grudnia 2010 r., obdarowana W. S.-B. ustanowiła na rzecz małż. S. nieodpłatną, dożywotnią i niepodzielną służebność osobistą polegającą na prawie korzystania ze wszystkich budynków. Zobowiązany nie posiada innych nieruchomości, nie korzysta z dopłat z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa i nie posiada żadnego źródła dochodu. Żona zobowiązanego w związku z osiągnięciem wieku emerytalnego od 1 sierpnia 2016 r. nabyła prawo do dwóch emerytur w KRUS i ZUS. Z kolei H. S.w maju 2018 r. kończy wiek emerytalny i może ubiegać się o świadczenie emerytalne. Małżonkowie S. zawarli w formie aktu notarialnego z 8 listopada 2016 r. umowę o rozdzielności majątkowej.

Z informacji uzyskanych podczas wizytacji wynika, że posiłki przygotowuje H. S. samodzielnie z produktów, które są dostarczane przez córkę - średnio dwa razy w tygodniu. Wszelkie zaś opłaty /prąd, gaz, węgiel/ zakup leków oraz środków czystości finansowane są przez córkę. W związku z powyższym Prezes KRUS przyjął, że zobowiązany nie udokumentował obecnie ani nie wskazał nawet wysokości bieżących kosztów utrzymania. We wniosku 12 października 2017 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach o przyznanie prawa pomocy wskazał natomiast, że opłaty za energię elektryczną to ok. 150 zł miesięcznie, za wodę i ścieki 162,21 zł kwartalnie oraz za leki ok. 70 zł miesięcznie, nie korzysta on z pomocy Ośrodka Pomocy Społecznej. Jak oświadczył podczas wizytacji ta forma pomocy jest dla niego upokarzająca.

Organ ustalił, że strona leczy się na nadciśnienie tętnicze oraz chorobę niedokrwienną serca. W oparciu o opinię wydaną przez Lekarza Regionalnego Inspektora Orzecznictwa Lekarskiego KRUS, dokumentację medyczną oraz zaświadczenia lekarskie z dnia 16 lutego 2018 r., Prezes KRUS ustalił, że w związku z przewlekłością choroby występującej wymagana jest systematyczność leczenia i przyjmowania leków. Zobowiązany posiada również orzeczony stopień niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym na podstawie orzeczenia z dnia 1 sierpnia 2017 r., który nie wyklucza podjęcia pracy zarobkowej w warunkach pracy chronionej. Ustalono również na podstawie pisma z dnia 18 lutego 2018 r., że nadal H. S. posiada zadłużenie wobec Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa Kielcach w kwocie 78.804 zł zgodnie z decyzją z dnia(...) kwietnia 2016 r. o ustaleniu kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu renty strukturalnej. Na obecną chwilę sprawa nie jest zakończona ponieważ złożył odwołanie.

Analizując stan finansów funduszu emerytalno-rentowego i składkowego organ ustalił, że w budżecie państwa na rok 2018 r. do Funduszu Emerytalno- Rentowego przewidziano 17.565 683 tys. zł dotacji celowej. Organ powołał się na plan finansowy Funduszu Emerytalno-Rentowego na rok 2018 r. i stwierdził, że jego stan na początek roku wyniósł 243 698 tysięcy złotych, natomiast na koniec roku wynosić ma 232 494 tysięcy złotych. Zakładane jest zatem zmniejszenie środków pieniężnych Funduszu.

Zestawiając zatem dochody zobowiązanego, których brak, z kwotą nienależnie pobranego świadczenia Prezes KRUS stwierdził, że zobowiązany nie jest w stanie dokonać zwrotu nienależnie pobranego świadczenia bez uszczerbku dla swojej egzystencji. Nie dysponuje on bowiem środkami finansowymi pozwalającymi jednorazowo lub w krótkim czasie spłacić należność. Ponadto jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym, a także cierpiącą na różne schorzenia, które znacząco pogarszają możliwości zarobkowe. W związku ze stanem zdrowia zwiększył się jego potrzeby, a dochodów brak. Uznano zatem, że po stronie H. S. zachodzi ważny interes w umorzeniu należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia.

Organ odmówił jednak umorzenia, jak wskazał kierował się stanem finansów Funduszu Emerytalno-Rentowego oraz Funduszu Składkowego. Umorzenie nienależnie pobranego świadczenia pogłębi bowiem deficyt Funduszu i zwiększy kwotę dofinansowania z budżetu państwa. Podejmując decyzję o odmowie umorzenia organ zwrócił także uwagę, że choć istnieje po stronie zobowiązanego ważny interes w umorzeniu należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia, albowiem nie jest on w stanie uregulować jej bez uszczerbku dla swojego utrzymania, to istnieją inne sposoby na taką spłatę. W tej kwestii wskazał na możliwość udzielenia ulgi w formie rozłożenia należności na raty w takiej wysokości, aby mógł je spłacać bez uszczerbku dla swojego utrzymania. Przy czym zwrócił uwagę, że perspektywa zwrotu należności w ratach jest realna, gdyż w maju 2018 r. osiągnie zobowiązany wiek emerytalny i będzie mógł złożyć w ZUS wniosek o wypłatę emerytury. Podkreślono także, że na bieżąco w zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych pomaga H. S. rodzina, co ułatwi mu odłożenie środków na spłatę należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia.

Powołując przepis art. 41a ust. 1 pkt. 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2015 r. poz. 704, z zm., dalej: ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników), i mając na uwadze powyższe, Prezes KRUS utrzymał w mocy decyzję z dnia 9 listopada 2016 r. o odmowie umorzenia nienależnie pobranej renty rolniczej.

Na powyższą decyzję H. S. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wnosząc o jej uchylenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja z dnia 9 listopada 2016 r. naruszają prawo.

Na wstępie Sąd wskazał, że WSA w Kielcach wyrokiem z 18 stycznia 2018 r. w sprawie sygn. akt I SA/Ke 415/16 uchylił decyzję z (...) września 2017 r., którą uchylono decyzję z (...) listopada 2016 r., celem ustalenia sytuacji materialno - bytowej w jakiej się obecnie znajduje się H. S..

Prezes KRUS ponownie rozstrzygając wniosek skarżącego zastosował się do wytycznych Sądu, którymi był związany zgodnie z art. 153 ustawy p.p.s.a., czyniąc co do zasady przedmiotem swoich ustaleń i oceny istnienie przesłanek umorzenia nienależnego świadczenia.

Dokonując analizy zaskarżonej decyzji Sąd uznał, że proces decyzyjny organu został przeprowadzony wadliwie, gdyż nie spełnił powyższych wymagań. Materiał dowodowy zgromadzony w sprawie został rozpatrzony i oceniony z naruszeniem zasady określonej w art. 77 § 1 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a.

Skarżący wnioskując o umorzenie należności powoływał się na zły stan zdrowia oraz trudną sytuację materialną, która to okoliczność co do zasady może uzasadniać umorzenie należności.

. W ocenie Sądu istnieją w stanie faktycznym sprawy podstawy by przyjąć, że sytuacja skarżącego jest wyjątkowo trudna, stwarza zagrożenie bytu i zdrowia, a potrzeby jego są zaspokojone wyłącznie dzięki pomocy od córki. Wyprowadzone przez organ wnioski są prawidłowe co do zaistnienia przesłanki ważnego interesu zobowiązanego i mają odzwierciedlenie w zebranym materiale dowodowym. Postępowanie w zakresie ustalenia powyższej przesłanki zostało przeprowadzone wobec powyższego bez naruszenia zasad określonych w przepisach art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a.

W ocenie Sądu, doszło do naruszenia przepisów postępowania w zakresie ustalania zaistnienia drugiej koniecznej przesłanki umorzenia, jaką jest stan finansów funduszów emerytalno - rentowego i składkowego. Stwierdzić należy, że organ stosownie do wymogów art. 77 § 1 K.p.a. nie rozpatrzył wszechstronnie materiału dowodowego i nie dokonał jego oceny zgodnie z art. 80 K.p.a.

Sąd I instancji podkreślił, że Prezes KRUS odmawiając umorzenia nienależnego świadczenia z powodu drugiej przesłanki podał, że w budżecie państwa na rok 2018 r. do Funduszu Emerytalno- Rentowego przewidziano 17.565 683 tys. zł dotacji celowej. Powołał się na plan finansowy Funduszu Emerytalno-Rentowego na rok 2018 r. i stwierdził, że jego stan na początek roku wyniósł 243 698 tysięcy złotych, natomiast na koniec roku wynosić ma 232 494 tysięcy złotych. Zakładane jest zatem zmniejszenie środków pieniężnych Funduszu. Z analizy danych wskazanych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wynika, że jednak środki finansowe znajdują się w budżecie funduszów, a ich spadek na koniec 2018 r. przewidywane jest o 11 204 zł. W ocenie Sądu, organ ograniczając się jedynie do stanu środków finansowych funduszów, odmówił umorzenia należności przyjęciem abstrakcyjnego pierwszeństwa stanu funduszów przed przesłanką ważnego interesu zainteresowanego, która wystąpiła w przedmiotowej sprawie. Podstawą odmowy umorzenia należności, nie jest ponadto wystarczające stwierdzenie organu, że w interesie społecznym leży zapewnienie środków finansowych tych funduszy na poziomie gwarantującym płynną wypłatę świadczeń i każde umorzenie zaległych należności obciążające stan finansów funduszy Kasy jest sprzeczne z interesem społecznym ubezpieczonych.

Powyższe zdaniem Sądu samo w sobie nie wskazuje na nadrzędność tak rozumianego stanu finansów funduszów, który stałby na przeszkodzie uwzględnienia wniosku o umorzenie należności w kwocie 7034,99 zł, w sytuacji gdy po stronie skarżącego brak jest dochodu i majątku mogącego uczynić zapłatę tej kwoty za realnie możliwą. Prawodawca w art. 41a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników przewidział dla szczególnych przypadków, a bezspornie taki występuje w rozpoznawanej sprawie, możliwość umorzenia należności, przyznając priorytet sytuacji zobowiązanego. Sytuacja skarżącego wymaga bardziej szczegółowego rozważenia w kontekście wartości składających się na przesłankę stanu finansów funduszów, którą niewątpliwie uznać należy za interes społeczny. Zdaniem Sądu takie rozumienie przesłanki stanu finansów funduszów, jakie zaprezentowano w zaskarżonej decyzji jest nieprawidłowe ponieważ nie może zamykać się wyłącznie w sytuacji gdy na koniec danego roku kalendarzowego wystąpił ujemny bilans w stanie środków. Organ odmawiając umorzenia należności przewiduje poprawę sytuacji majątkowej skarżącego, w związku z nabyciem od maja 2018 r. prawa do emerytury. Niewątpliwie do rozważenia jest powyższa okoliczność przy ocenie sytuacji majątkowej skarżącego. Prezes KRUS prawidłowo rozstrzygając sprawę, musi mieć jednak na uwadze to, że na dzień wydania decyzji ustala fakt spełnienia przesłanek, o których mowa w art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Zobowiązany jest zatem uwzględnić okoliczność, że skarżący nie ma majątku a jego potrzeby związane z bieżącym utrzymaniem i leczeniem w pierwszej kolejności muszą być zaspokajane i czyni to jego córka. Tym samym na dzień wydania decyzji, w istocie to hipotetyczne są rozważania czy i w jakim zakresie przyznana emerytura wystarczy na spłatę należności.

W ocenie Sądu istnienia przesłanki interesu społecznego nie można wiązać wyłącznie z obowiązkiem ponoszenia przez zobowiązanych składek. Zdaniem Sądu argumentacja organu, nie jest zatem wyczerpująca, co więcej wadliwie zawęża rozumienie przesłanki stanu finansów funduszów. Ulgi wymienione w art. 41a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników nie stanowią przywileju samego w sobie. Jest to forma pomocy udzielonej przez państwo zobowiązanemu po to, by poprzez stosowanie zasady (egzekwowanie świadczenia) nie doprowadzić do skutków niepożądanych z punktu widzenia, tak społecznego, jak i indywidualnego, odnoszącego się do osoby zainteresowanego. Chodzi zatem o to, by wskutek dochodzenia takich zaległości, Państwo nie poniosło w efekcie kosztów większych, niż w wypadku zaniechania korzystania z tego uprawnienia (por. wyroki NSA: z dnia 10 lutego 2016 r., sygn. akt II FSK 3139/13; z dnia 3 lipca 2007 r., sygn. akt I FSK 1026/06; publ. CBOSA). W konsekwencji ustalenie przez organ kwestii istnienia przesłanki stanu finansów funduszów, a zatem interesu społecznego, wiąże się z koniecznością ważenia wartości w dwóch płaszczyznach: jedną płaszczyznę tworzy zasada, jaką jest terminowe płacenie składek w pełnej wysokości, drugą - wyjątek od zasady, polegający na zastosowaniu indywidualnej ulgi. Organ w danym przypadku winien ustalić, co jest korzystniejsze z punktu widzenia interesu społecznego (dochodzenie należności, a jeżeli tak to w jakim trybie w sytuacji majątkowej i osobistej w jakiej znalazł się skarżący oraz przy ponoszeniu jakich kosztów związanych z egzekwowaniem należności, czy też zastosowanie ulgi). Dokonując "ważenia" obu wartości organ uwzględnia rzecz jasna także inne dyrektywy, wspólne dla całego społeczeństwa, jak sprawiedliwość, zasady etyki, zaufanie do organów państwa itp. (por. wyrok NSA z dnia 27 lutego 2013 r., sygn. akt II FSK 1351/11; publ. CBOSA). Tak właśnie w ocenie Sądu należy postrzegać przesłankę interesu społecznego, określoną w art. 41a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników jako stan finansów funduszów. Uwzględnienie istnienia przesłanki interesu społecznego i rzetelne procedowanie co do wniosku zobowiązanego nie może być postrzegane jako "akt łaski", ale musi być efektem rzetelnej oceny, co w ustalonych realiach stanu faktycznego będzie z punktu widzenia społecznego korzystniejsze: zastosowanie ulgi, czy też odmowa uwzględnienia żądania strony. Takich rozważań zabrakło w zaskarżonej decyzji. W konsekwencji błędnego procedowania organ nie ustalił w sposób rzetelny czy w rozpoznawanej sprawie zaistniała przesłanka stanu finansów funduszów, czym naruszył również art. 7 K.p.a.

Sąd I instancji wskazał, że ponownie rozstrzygając sprawę organ rozważy wszechstronnie zebrany materiał dowodowy w kontekście zaprezentowanej wyżej wykładni przesłanki stanu finansów funduszów, a wynik swoich ustaleń i oceny przedstawi w uzasadnieniu decyzji spełniającej wymogi z art. 107 § 3 K.p.a. Wypowie się zatem czy w realiach niniejszej sprawy przesłanka stanu finansów funduszów została spełniona, a jeżeli tak to czy przemawia za zastosowaniem wobec skarżącego ulgi w postaci umorzenia kwoty 7034,99 zł.

Od przedmiotowego wyroku Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego złożył skargę kasacyjną zaskarżając powyższy wyrok w pkt 1, zarzucając:

- naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302) w zw. z art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a i art. 80 k.p.a. oraz art. art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2017 r. poz. 2336 ze zm.) poprzez błędne przyjęcie, że organ administracyjny nie rozpatrzył całego materiału dowodowego sprawy stosownie do art. 77 § 1 k.p.a i nie dokonał jego oceny zgodnie z art. 80 k.p.a., a przez to nie ustalił w sposób rzetelny czy zaistniała przesłanka stanu finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, czym miał naruszyć art. 7 k.p.a. W szczególności zaś, błędnie zarzuca Sąd, że organ administracyjny dokonał rozważenia wniosku o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia w zakresie przesłanki stanu finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, jedynie w kontekście jego stanu finansowego, bez analizy, czy w interesie społecznym jest odmowa uwzględnienia ulgi, przez co błędnie zawęził jego rozumienie - art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2017 r. poz. 2336 ze zm.). Powyższe doprowadziło do uchylenia decyzji, podczas gdyby Sąd prawidłowo skontrolował wskazane przepisy skargę by oddalił,

- naruszenie prawa materialnego, tj.: art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2017 r. poz. 2336 ze zm.), polegające na błędnej wykładni przesłanki stanu finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, rozumianej jako polegającej na ważeniu co jest korzystniejsze w dacie podejmowania rozstrzygnięcia o umorzeniu nienależnie pobranego świadczenia: zastosowanie ulgi, czy też odmowa uwzględnienia ulgi. Przy czym odmowa uwzględnienia ulgi wiąże się, zdaniem Sądu, z obowiązkiem organu administracyjnego wskazania realnej możliwości i kosztów wyegzekwowania nienależnie pobranego świadczenia na datę decyzji, bez możliwości antycypowania zaspokojenia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w przyszłości.

Wskazując na powyższe zarzuty organ wniósł o zmianę wyroku w zaskarżonej części i oddalenie skargi.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Jeżeli nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a., a w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiły, to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej.

Zarzuty środka prawnego zostały oparte na obydwu podstawach określonych w art. 174 p.p.s.a.

W pierwszej kolejności należy odnieść się do oceny zarzutu naruszenia prawa materialnego, tj.: art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, polegającym na błędnej wykładni tego przepisu.

Zgodnie z art. art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może umorzyć należności Kasy z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub części.

Zgodnie z art. 41a ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników przesłanką zastosowania przewidzianych w tym przepisie ulg jest stwierdzenie ważnego interesu zainteresowanego. Dopiero wystąpienie tej przesłanki daje podstawę do działania organu administracyjnego w ramach uznania administracyjnego i rozstrzygnięcia o uldze co jednak powinno nastąpić z uwzględnieniem możliwości płatniczych wnioskodawcy oraz stanu finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego.

W sprawie, w której wydano zaskarżony wyrok organ administracyjny stwierdził ważny interes zainteresowanego. Oznacza to, że organ administracyjny przeszedł do etapu rozstrzygnięcia o uldze. Na tym etapie, stosownie do postanowień art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, organ powinien uwzględnić możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego.

W związku z powyższym niezasadne i nieadekwatne do stanu prawnego tej sprawy są rozważania Sądu I instancji odnoszące się do materii ulg w spłacie zaległości podatkowych na gruncie Ordynacji podatkowej.

Rozstrzygając sprawę na gruncie art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, organ administracyjny nie dokonuje wyważenia słusznego interesu jednostki oraz interesu społecznego, ale musi dokonywać wyważenia nieco odmiennych pojęć (cech), a mianowicie możliwości płatniczych wnioskodawcy oraz stanu finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego. Niewątpliwie możliwości płatnicze wnioskodawcy mieszczą się w szerszym zakresowo pojęciu interesu jednostki, natomiast stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego mieści się w szerszym zakresowo pojęciu interesu społecznego. Nie są to jednak pojęcia tożsame.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego dokonując ustaleń na gruncie pojęcia możliwości płatniczych wnioskodawcy należy również mieć na uwadze okoliczność, iż wnioskodawca w przyszłości nabędzie prawo do emerytury. Zauważyć należy, że zaskarżona decyzja została wydana w listopadzie 2016 r. natomiast, jak wskazał organ administracyjny wnioskodawca w maju 2018 r. miał osiągnąć wiek emerytalny. Wbrew stanowisku Sądu I instancji uwzględnienie tej okoliczności przez organ administracyjny nie oznacza, że w istocie są to hipotetyczne rozważania czy i w jakim zakresie przyznana emerytura wystarczy na spłatę należności. Należy bowiem mieć na uwadze, że umorzenie nienależnie pobranego świadczenia spowoduje definitywne wygaśnięcie tego świadczenia. Oceniając natomiast hipotetyczność emerytury nie można tracić z pola widzenia tego, że jest to prawo podmiotowe.

Już tylko na marginesie należy wskazać, że sprawa dotyczyła umorzenia należności Kasy z tytułu nienależnie pobranych świadczeń, natomiast Sąd w zaskarżonym orzeczeniu w uzasadnieniu wskazywał na problematykę umorzenia składek.

W związku z powyższym zasadny okazał się być zarzut naruszenia art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Również zasadne okazały się być zarzuty naruszenia przepisów postępowania. Organy administracyjne przeprowadziły postępowanie wyjaśniające w ramach przedstawionej powyżej wykładni przepisu prawa materialnego. Nie wyważano zatem słusznego interesu jednostki oraz interesu społecznego, ale skoncentrowano się na możliwościach płatniczych wnioskodawcy oraz na stanie finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego. W tym zakresie rozważania organu mają oparcie w stanie faktycznym, natomiast podjęte rozstrzygnięcie zostało w sposób wyczerpujący i logiczny uzasadnione.

Skarga kasacyjna skutecznie podważyła rozumowanie Sądu I instancji w aspekcie stwierdzenia naruszenia przez organy przepisów prawa materialnego i z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny postanowił, opierając się na art. 188 p.p.s.a. rozpoznać skargę, poprzez uchylenie zaskarżonego wyroku w pkt 1 i oddalenie skargi na podstawie art. 151 p.p.s.a.