Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt I SA/Kr 908/14
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2014-07-01 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: uchylono zaskarżona decyzję oraz poprzedzającą decyzję tego samego organu
Powołane przepisy: article: art.28 ust.2,art.28 ust.3 pkt 1 i 5,art.28 ust.3a
journal: Dz.U. 2013 poz 1442
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity.
article: par.3 ust.1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

|Sygn. akt I SA/Kr 908/14 | W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 1 lipca 2014 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, w składzie następującym:, Przewodniczący Sędzia: WSA Agnieszka Jakimowicz (spr.), Sędzia: WSA Paweł Dąbek, Sędzia: WSA Ewa Michna, Protokolant: st. ref. Justyna Owczarek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 1 lipca 2014 r., sprawy ze skargi M.B., na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, z dnia 7 marca 2014 r. Nr [...], w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek wraz z odsetkami, I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia 15 stycznia 2014 r., II. zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącego koszty postępowania w kwocie 257 zł (dwieście pięćdziesiąt siedem złotych), III. zarządza na rzecz skarżącego z kasy tutejszego Sądu zwrot kwoty 200 zł (dwieście złotych) tytułem nadpłaconego wpisu.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 7 marca 2014 r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych po ponownym rozpoznaniu sprawy utrzymał w mocy własną decyzję z dnia 15 stycznia 2014 r. nr [...] o odmowie umorzenia M.B. należności z tytułu składek w części finansowanej ze środków płatnika oraz w całości finansowanych przez płatnika odsetek za zwłokę to jest: na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych w łącznej kwocie 42.978,48 zł (składki za listopad 1999 r., sierpień 2000 r., za okres od listopada do grudnia 2000 r., od lutego do grudnia 2001 r., za maj 2003 r., od listopada do grudnia 2003 r. i od kwietnia do czerwca 2004 r. wraz z odsetkami), na ubezpieczenie zdrowotne za grudzień 2003 r. w łącznej kwocie 7.798,29 zł wraz z odsetkami, na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w kwocie 40.388,83 zł (składki za okres od lipca do grudnia 1999 r., za czerwiec 2001 r., od września do grudnia 2001 r., za maj 2003 r., luty 2004 r. i od kwietnia do czerwca 2004 r. wraz z odsetkami).

W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia wskazano, że M.B. zwrócił się w dniu 18 listopada 2013 r. o umorzenie należności z tytułu składek nieobjętych przepisami ustawy z dnia 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (Dz. U. z 2012 r., poz. 1551). Wniosek motywowany był zaistnieniem przesłanki całkowitej nieściągalności, a co za tym idzie całkowitym brakiem możliwości spłaty zadłużenia oraz trudną sytuacją materialną i zdrowotną.

Na podstawie materiałów i dowodów znajdujących się w aktach sprawy, w oparciu o art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 oraz art. 32 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, decyzją z dnia 15 stycznia 2014 r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział odmówił umorzenia przedmiotowych należności podnosząc, że zobowiązany rokuje na poprawę sytuacji materialnej, mimo że na datę wniosku nie można wskazać praw majątkowych, z których możliwa byłaby egzekucja należności. Organ dokonał ustaleń, że rodzina wnioskodawcy utrzymuje się z jego prac dorywczych, z których dochód kształtuje się na poziomie ok. 100 zł miesięcznie oraz z dochodów żony M.B. w wysokości 920 zł miesięcznie, zobowiązany sygnalizuje problemy zdrowotne, wydaje na leki 30 zł miesięcznie, rodzina ma także problemy mieszkaniowe ubiegając się o lokal komunalny.

W dniu 7 lutego 2014 r. do organu wpłynął wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, w którym M.B. zakwestionował prawidłowość dokonanej oceny przedstawionych okoliczności i zarzucił błędne ustalenia faktyczne polegające na przyjęciu, że w przyszłości jest w stanie podjąć pracę lub wznowić prowadzenie działalności gospodarczej. Wskazał, że spełnienie jakiejkolwiek przesłanki z art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych uzasadnia umorzenie składek, zwłaszcza, że w sprawie stwierdzona została całkowita nieściągalność.

Organ rentowy ponownie rozpoznając sprawę wyjaśnił, że umorzenie jest możliwe tylko w przypadku całkowitej nieściągalności, zdefiniowanej w art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. W pkt 3 tego przepisu mowa jest o sytuacji, gdy nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa. Organ rentowy ustalił, że sytuacja wskazana w cytowanym przepisie zachodzi w sprawie, gdyż zobowiązany zaprzestał prowadzenia działalności, a Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym prowadząc postępowanie egzekucyjne wszczęte na wniosek Oddziału ZUS po stwierdzeniu, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne, umorzył postanowieniami z dnia 6 lipca 2005 r. i z dnia 27 grudnia 2006 r. przedmiotowe postępowanie. Również Komornik Sądowy Rewiru I postanowieniem z dnia 5 kwietnia 2007 r. umorzył prowadzone pod sygn. I KM [...]postępowanie egzekucyjne stwierdzając, iż w dalszym toku postępowania, po zlicytowaniu nieruchomości dłużnika, nie uzyska się już sum wyższych niż koszty egzekucyjne. Niemniej organ zaznaczył, że decyzja w przedmiocie umorzenia należności cechuje się uznaniowością, co znaczy, że organ umarza zgodnie z wnioskiem należności po stwierdzeniu zaistnienia przesłanki z art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz po stwierdzeniu celowości umorzenia i braku sprzeczności z interesem finansów ubezpieczeń społecznych. Kierując się zatem tymi względami organ zauważył, że choć brak jest w przypadku wnioskodawcy praw majątkowych, z których możliwa byłaby egzekucja należności, to stwierdzony także obecny brak stałych dochodów z tytułu zatrudnienia bądź prowadzenia działalności gospodarczej nie może stanowić o pozytywnym rozpatrzeniu wniosku. Organ zanalizował sytuację materialno-finansową rodziny wnioskodawcy i wskazał, że po zakończeniu prowadzenia działalności gospodarczej w okresie od marca 2008 r. do grudnia 2010 r. M.B. był zatrudniony w firmie D i osiągał wynagrodzenie, które zgodnie z potwierdzeniem Urzędu Skarbowego wynosiło 4.785,50zł (2008 r.), 207,75 zł (2009 r.), 4.258,10 zł (2010 r.) i w tym okresie zobowiązany nie spłacał zadłużenia. Organ ocenił, że jego sytuacja finansowa może ulec poprawie, zwłaszcza, że zbliża się do wieku emerytalnego, a więc z chwilą nabycia praw do świadczenia emerytalnego będzie uzyskiwał stały dochód, zatem możliwa będzie sukcesywna dobrowolna spłata zadłużenia, bądź wyegzekwowanie zaległości na drodze egzekucji administracyjnej. Organ odniósł się także do złożonego przez M.B. wniosku o umorzenie składek na podstawie ustawy z 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (Dz. U. z 2012 r., poz. 1551) stwierdzając, że w razie pozytywnego załatwienia wniosku zobowiązany ma możliwość poprawy sytuacji materialnej. Organ rentowy wskazał ponadto, że wnioskodawca został objęty postępowaniem restrukturyzacyjnym w oparciu o przepisy ustawy z 30 sierpnia 2002 r. o restrukturyzacji niektórych należności publicznoprawnych od przedsiębiorców (Dz.U. z 2002 r., nr 155, poz. 1287), jednakże nie wywiązał się z warunków decyzji o warunkach restrukturyzacji, w wyniku czego wydano decyzję o zakończeniu restrukturyzacji i umorzeniu postępowania restrukturyzacyjnego.

Odnosząc się do przedstawionych przez wnioskodawcę zaświadczeń lekarskich organ przyjął, że sygnalizowane problemy zdrowotne mogłyby mieć wpływ na obecną sytuację finansową, jednak M.B. niewystarczająco dowiódł, czy problemy zdrowotne obciążają budżet jego i rodziny, gdyż nie załączył żadnych rachunków za leki czy wizyty lekarskie.

Organ zaznaczył na koniec, że generalnie umorzenie należności z tytułu składek w trybie ustawy o ubezpieczeniach społecznych stosuje się w sytuacjach, które można nazwać szczególnie drastycznymi i w sytuacji, gdy przemawia za tym interes społeczny, którego organ upatruje w dbałości o kondycję finansów ubezpieczeń społecznych.

Od powyższej decyzji M.B., reprezentowany przez pełnomocnika, wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, zarzucając jej naruszenie przepisu prawa materialnego w postaci art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a. W konsekwencji wniósł o jej uchylenie w całości i o zasądzenie kosztów postępowania. Skarżący nie zgodził się z twierdzeniami organu jakoby istniały rokowania poprawy sytuacji materialnej, zwłaszcza, że jest w podeszłym wieku i nie podejmie pracy zapewniającej nie tylko jemu i rodzinie byt na odpowiednim poziomie, ale tez spłatę zadłużenia. Nadto wyraził pogląd, że organ rentowy nie może odmówić umorzenia z uwagi na troskę o stan finansów ubezpieczeń społecznych, bowiem cała instytucja umorzenia zaległości w przypadku niewypłacalności wymierzona jest w interes finansów ubezpieczeń społecznych. Powoływanie się przez organ rentowy na ten interes w każdym postępowaniu o umorzenie zaległych składek de facto spowodowałoby, że instytucja ta stałaby się martwa. Ustawodawca wprowadzając instytucję umorzenia zaległości składkowych wskazał tym samym, że w wybranych przypadkach interes finansów ubezpieczeń społecznych musi ustąpić przed innymi interesami. Organ odmawiając umorzenia powinien zatem wskazać inny ważny interes społeczny, którego ochrona uzasadnia podjęcie decyzji o tej odmowie.

W odpowiedzi na skargę organ rentowy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.

Na rozprawie w dniu 1 lipca 2014 r. pełnomocnik skarżącego złożył załącznik do protokołu, w którym podniósł dodatkowy zarzut polegający na tym, ze organ nie badał w postępowaniu kwestii przedawnienia zaległych składek, gdy tymczasem dotyczą one różnych okresów od lipca 1999 r. do czerwca 2004 r. Skoro w świetle przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w brzmieniu obowiązującym przed 1 stycznia 2012 r. należności z tytułu składek przedawniają się po 10 latach, to istnieje duże prawdopodobieństwo, że z taką sytuacją mamy do czynienia na gruncie niniejszej sprawy.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje.

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Na wstępie należy zaznaczyć, że niniejsza sprawa podlega rozpoznaniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na mocy przepisu § 1 pkt 3 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 28 sierpnia 2008 r. w sprawie przekazania rozpoznawania innym wojewódzkim sądom administracyjnym niektórych spraw z zakresu działania ministra właściwego do spraw finansów publicznych, Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (Dz. U. nr 163, poz. 1016).

Art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) stanowi, że kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów wymienionych w art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270, z późn. zm.) sprawowana jest w oparciu o kryterium zgodności z prawem. W związku z tym, zgodnie z art. 145 § 1 tejże ustawy, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny, konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia przepisów prawa materialnego, bądź przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, albo też do naruszenia przepisów prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania albo stwierdzenia nieważności orzeczenia.

Przechodząc zatem do merytorycznego rozpoznania skargi stwierdzić należy, że w rozpoznawanej sprawie podstawę prawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t. j. Dz. U. z 2013 r., poz. 1442 z późn. zm.), jak również art. 28 ust. 3a cytowanej ustawy oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. nr 143, poz. 1365). Zgodnie zatem z art. 28 ust. 2 należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wymienionych enumeratywnie w ust. 3 tego artykułu w pkt od 1 do 6.

W stosunku do płatników składek będących jednocześnie osobami ubezpieczonymi przepis art. 28 ust. 3a powołanej wyżej ustawy wprowadził wyjątek od zasady całkowitej nieściągalności. Zgodnie z jego brzmieniem należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane przez Zakład, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Z kolei odnoszący się do takich sytuacji przepis § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. nr 143, poz. 1365) stanowi, że Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych,

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia, powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności,

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny pozbawiającej możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Przy czym podnieść należy, że w art. 24 ust. 2 ustawy ubezpieczeniowej wskazano, iż pojęciem "należności z tytułu składek" objęte są składki oraz odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkowa opłata. Na uwadze należy mieć też treść art. 32 tejże ustawy, który z kolei do składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz na ubezpieczenie zdrowotne w zakresie stosowania umorzeń nakazuje stosowanie odpowiednie przepisów dotyczących składek na ubezpieczenia społeczne.

Z treści przytoczonych przepisów wynika, że istotą decyzji dotyczącej umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne jest jej uznaniowy charakter. Uznanie administracyjne nie oznacza jednak dowolności organu administracji publicznej co do rozstrzygnięcia, o czym świadczą określone w tych przepisach przesłanki podejmowania decyzji w tej materii. Katalog tych przesłanek pozwalających na umorzenie składek został określony jasno i precyzyjnie i w ten sposób zakreśla granice swobodnego uznania organu. Organ przy wydawaniu decyzji o umorzeniu należności składkowych jest zobowiązany do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione przesłanki określone w przytoczonych przepisach prawnych. W ten sposób przeprowadzona analiza stanu faktycznego stanowi podstawę do wydania decyzji o charakterze uznaniowym (por. uzasadnienie wyroku NSA z dnia 15 stycznia 2008 r., sygn. akt II GSK 321/07, LEX nr 471116). W świetle dotychczasowego orzecznictwa sądowego takie decyzje podlegają ograniczonej kontroli sądów administracyjnych. Kontroli nie podlega uznanie administracyjne samo w sobie, lecz kwestia, czy decyzja została podjęta zgodnie z podstawowymi regułami postępowania administracyjnego, a w szczególności, czy wydano ją w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy oraz, czy ocena tego materiału została dokonana zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, czy też zawiera elementy dowolności.

Decyzja uznaniowa może być przez sąd uchylona w wypadkach stwierdzenia, iż została wydana z takim naruszeniem przepisów prawa o postępowaniu lub prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. O tego rodzaju naruszeniach można mówić, gdyby organ pozostawił poza swoimi rozważaniami argumenty podnoszone przez stronę, pominął istotny dla rozstrzygnięcia materiał dowodowy lub dokonał jego oceny wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego, a także gdyby dokonał wykładni występujących w przepisach określających przesłanki umorzenia należności składkowych pojęć niezgodnie z ogólnymi zasadami prawa.

Zwłaszcza negatywne rozstrzygnięcie, dotyczące umorzenia należności z tytułu składek, powinno być przekonująco i jasno uzasadnione, zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak, aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności sprawy zostały głęboko rozważone i zbadane (art. 11 k.p.a.). Ocena, czy przesłanki umorzenia występują w konkretnej sprawie (art. 80 k.p.a.) może być dokonana po wszechstronnym i wnikliwym rozważeniu całokształtu materiału dowodowego, a poprzedzać ją powinno wyczerpujące zebranie i rozpatrzenie całego materiału dowodowego (art. 77 k.p.a.).

Dokonując oceny zaskarżonej decyzji w oparciu o wyżej wskazane zasady Sąd doszedł do przekonania, że narusza ona przepisy w sposób powodujący konieczność jej wyeliminowania z porządku prawnego, nosi bowiem znamiona dowolności, a ocena okoliczności sprawy dokonana przez organ rentowy jest rażąco sprzeczna z zasadami logiki i doświadczenia życiowego, nadto nie uwzględnia realiów życia społecznego i gospodarczego.

W pierwszym rzędzie trzeba podnieść, że zamknięty katalog przypadków całkowitej nieściągalności zawiera art. 28 ust. 3 pkt 1-6 cytowanej ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Przepis ten stanowi, że całkowita nieściągalność zachodzi m. inn. w sytuacji, gdy nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa, a także gdy naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję.

Na tle tak brzmiącego przepisu należy zaznaczyć, że bezsporna pozostaje w sprawie okoliczność, iż skarżący zaprzestał prowadzenia działalności, a Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym prowadząc postępowanie egzekucyjne wszczęte na wniosek Oddziału ZUS po stwierdzeniu, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne, umorzył postanowieniami z dnia 6 lipca 2005 r. i z dnia 27 grudnia 2006 r. przedmiotowe postępowanie. Również Komornik Sądowy Rewiru I postanowieniem z dnia 5 kwietnia 2007 r. umorzył prowadzone pod sygn. I KM [...] postępowanie egzekucyjne stwierdzając, iż w dalszym toku postępowania, po zlicytowaniu nieruchomości dłużnika, nie uzyska się już sum wyższych niż koszty egzekucyjne. Spełnione zatem zostały przesłanki całkowitej nieściągalności określone w art. 28 ust. 3 pkt 3 i 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, co przyznaje również sam organ rentowy.

Odmawiając jednak umorzenia skarżącemu zaległych należności składkowych, pomimo zaistnienia przesłanki całkowitej nieściągalności, organ podniósł, że co prawda obecnie nie można wskazać praw majątkowych, z których możliwa byłaby egzekucja należności, jednak niewykluczone jest, że sytuacja finansowa skarżącego może ulec poprawie, bowiem zbliża się on do wieku emerytalnego, zatem otrzyma świadczenie emerytalne, ponadto może podjąć działalność gospodarczą (argument z decyzji z dnia 15 stycznia 2014 r.), wreszcie złożył wniosek o umorzenie części składek podlegających ustawie o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące działalność.

Odnosząc się do powyższej argumentacji zaznaczyć należy, że niemożność uiszczenia zaległych składek, a w szczególności trudna sytuacja materialna podmiotu ubiegającego się o ich umorzenie, winna być oceniana na dzień wydania przez zakład ostatecznej w tym przedmiocie decyzji (wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 8 maja 2012 r., sygn. akt I SA/Bd 220/12, LEX 1166096). Zdarzenia przyszłe i niepewne, a w szczególności przypuszczenia i twierdzenia o charakterze prognostycznym, nie mogą stanowić podstawy do wydania rozstrzygnięcia w sprawie. Mogą mieć oczywiście pewien wpływ, ale tylko w sytuacji ich uprawdopodobnienia zgodnie z zasadami logiki, dostępnej wiedzy i doświadczenia życiowego, czego w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji zabrakło (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 10 marca 2008 r., sygn. akt V SA/Wa 2966/09, LEX 501036). Uwagi te odnoszą się w szczególności do twierdzeń organu rentowego odnośnie do możliwości ubiegania się skarżącego o przyznanie świadczenia emerytalnego.

Podobnie w kwestii podjęcia działalności gospodarczej. Jej uruchomienie, nawet na niewielką skalę, wymaga zaangażowania na początek pewnych środków własnych, co w sytuacji skarżącego jest całkowicie nierealne. M.B. nie posiada bowiem żadnego majątku, ani ruchomego, ani też nieruchomości, nie uzyskuje także stałych dochodów, jest osobą w podeszłym wieku, zatem nie może liczyć na udzielenie mu kredytu bankowego potrzebnego na założenie i rozpoczęcie działalności gospodarczej. W opinii Sądu nadto, podejmowanie takiej działalności w wieku emerytalnym, przy złym stanie zdrowia jest obarczone dużym ryzykiem niepowodzenia, dlatego żądanie od skarżącego, by w ten sposób zarobkował na życie oraz spłatę zaległych składek jest zbyt daleko idące i całkowicie abstrahuje od realiów życia gospodarczego. Z oczywistych także względów jest nikłe prawdopodobieństwo, że skarżący podejmie stałą pracę, zwłaszcza w kontekście podnoszonej już kwestii wieku skarżącego (65 lat) oraz stanu jego zdrowia (przewlekła choroba prostaty i sygnalizowane problemy z kręgosłupem).

Także samo złożenie wniosku w trybie ustawy o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące działalność nie gwarantuje, iż zostanie on rozpoznany pozytywnie. Ponadto nawet w sytuacji umorzenia części należności składkowych trudno mówić o jakiejś radykalnej poprawie sytuacji materialnej skarżącego i pozyskaniu przez niego z tego tytułu realnych środków pieniężnych, które mógłby przeznaczyć na zapłatę zaległego długu względem ZUS.

Dlatego za pozbawioną logicznego uzasadnienia Sąd uznał ocenę organu rentowego odnośnie do tego, że trudna sytuacja materialna skarżącego rokuje poprawę. Zwłaszcza, że poza wskazanymi potencjalnymi źródłami dochodu, które Sąd zanegował ze względów opisanych wyżej, organ nie podał z jakiego konkretnie majątku ruchomego, czy nieruchomego, albo z jakich dochodów skarżący miałby zaspokoić dług i jakie ma realne możliwości jego spłaty w tak drastycznym stanie finansów (rodzina utrzymuje się z dochodu w wysokości ok. 1000 zł miesięcznie, w drodze licytacji pozbawiona została mieszkania), zwłaszcza że – zdaniem orzekającego w niniejszej sprawie Sądu – perspektywy poprawy sytuacji materialnej i zdrowotnej skarżącego i jego rodziny są znikome.

Żadnego wpływu na kwestię umorzenia zaległości składkowych nie może mieć nadto podnoszona przez organ okoliczność niewykorzystania przez skarżącego możliwości restrukturyzacji zaległych składek. Skoro nie był w stanie wypełnić warunków decyzji o warunkach restrukturyzacji, to należy przypuszczać, że nie pozwoliła mu na to zła sytuacja finansowa, stąd wnioskodawca wybrał inną formę pomocową, do czego miał prawo w świetle obowiązujących przepisów.

Jeśli natomiast chodzi o wykazywane przez skarżącego problemy zdrowotne, to nie można stawiać mu zarzutu niedostatecznego udowodnienia powyższej kwestii w sytuacji, gdy dołączył do akt sprawy zaświadczenie lekarskie, zaś organ uznając, że nie jest ono wystarczające nie wzywał go o dostarczenie konkretnych dokumentów w postaci rachunków za leki, wizyty lekarskie, czy też precyzujących rodzaj choroby i rokowania na przyszłość. Pamiętać należy, że jak podnosi się w literaturze "z przepisów art. 7 i 77 § 1 k.p.a., wynika jednoznacznie, że postępowanie dowodowe jest oparte na zasadzie oficjalności, co oznacza, że organ administracyjny jest obowiązany z urzędu przeprowadzić dowody służące ustaleniu stanu faktycznego sprawy. To organ administracyjny jest "gospodarzem postępowania" i to on określa kierunek jego prowadzenia, a także określa, jakie dowody w danym postępowaniu są niezbędne do prawidłowego załatwienia sprawy" (Komentarz do art. 7 kodeksu postępowania administracyjnego (Dz.U.00.98.1071), [w:] G. Łaszczyca, A. Martysz, A. Matan, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz. Tom I. Komentarz do art. 1-103, LEX, 2007, wyd. II). Oczywiście, zasada ta nie zwalnia strony postępowania od współudziału w realizacji tego obowiązku, zwłaszcza w sytuacji, gdy nieudowodnienie określonej czynności faktycznej może prowadzić do rezultatów niekorzystnych dla strony (por. wyrok NSA z dnia 26 października 1984 r., sygn. akt II SA 1205/84, ONSA 1984, z. 2, poz. 98). Jednakże organ prowadzący postępowanie w przedmiocie umorzenia należności składkowych powinien wezwać stronę do przedstawienia stosownych dowodów na potwierdzenie zasadności wniosku. Dopiero gdy strona nie wskaże takich konkretnych okoliczności, mimo że na niej spoczywa ciężar dowodowy, można z tego wywieść negatywne dla niej wnioski (por.: wyroki NSA z dnia 20 maja 1998 r., sygn. akt I SA/Ka 1605/96, LEX nr 33414 oraz z dnia 23 września 1998 r., sygn. akt III SA 2792/97, LEX nr 44742). Jest to zatem sytuacja szczególnego rodzaju i należy stronę o tych ewentualnych konsekwencjach poinformować.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy zaznaczyć należy, że organ rentowy oprócz jednego pisma skierowanych do skarżącego, w którym wskazano ogólnikowo, że istnieje możliwość wnoszenia wszelkich dowodów na poparcie wniosku oraz podnoszenia okoliczności faktycznych i prawnych mogących mieć wpływ na wynika rozstrzygnięcia, nie wzywał skarżącego o przedłożenie konkretnych dokumentów, czy podanie szczegółowych informacji w zakresie budzącym wątpliwości organu. Skoro zatem organ nie dysponował danymi pozwalającymi na rzetelną ocenę sytuacji wnioskodawcy i jego możliwości płatniczych, to winien wezwać go o podanie i udokumentowanie owych danych. Strona nie może bowiem domyślać się jakie informacje niezbędne są organowi do podjęcia rozstrzygnięcia. Dopiero w sytuacji milczenia strony lub odmowy udzielenia żądanych informacji, organ ma prawo wywodzić w tym zakresie negatywne skutki dla wnioskodawcy, o których zresztą należało go wcześniej pouczyć.

Wskazać także należy, że odmawiając skarżącemu umorzenia zaległych należności składkowych w sytuacji bezspornego zaistnienia przesłanki całkowitej nieściągalności, organ niedostatecznie uzasadnił tę odmowę w kontekście interesu ogólnospołecznego. W orzecznictwie podkreśla się, że: "W sytuacji wykazania przez stronę ustawowej przesłanki umorzenia wnioskowanej należności składkowej, uznaniowy charakter decyzji ZUS mógłby tylko wówczas prowadzić do odmowy uwzględnienia wniosku, gdyby żądaniu strony organ przeciwstawił i należycie umotywował zaistnienie ważnego interesu społecznego, który przemawia za odmową uwzględnienia wniosku strony, mimo wykazania przez nią ustawowej przesłanki dla umorzenia wnioskowanej należności. Bez wykazania przez organ ważnego interesu, który przemawiałby za odmową uwzględnienia należycie umotywowanego wniosku strony o umorzenie należności składkowej, obarczone dowolnością jest powoływanie się przez ZUS jedynie na uznaniowy charakter omawianej decyzji, jako podstawę odmowy uwzględnienia wniosku strony o umorzenie należności składkowych" (tak: powoływany również w skardze wyrok NSA z dnia 21 listopada 2012 r., sygn. akt II GSK 1625/11, LEX nr 1291747). Tymczasem na gruncie niniejszej sprawy organ stwierdzając, że skarżący wypełnia przesłankę z art. 28 ust. 3 pkt 3 i 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych powołał się przy odmowie wnioskowanego umorzenia w gruncie rzeczy wyłącznie na uznaniowy charakter decyzji. Wskazał jedynie lakonicznie i ogólnikowo na argument troski o stan finansów ubezpieczeń społecznych. Tymczasem w uzasadnieniu cytowanego wyroku Naczelny Sąd Administracyjny powołując się na inny wyrok NSA z dnia 20 marca 2007 r. sygn. akt II GSK 345/06 wskazał, że "(...) norma prawna, która dopuszcza umorzenie należności w uzasadnionych przypadkach,(...) wobec permanentnie niezadowalającego stanu finansów ubezpieczeń społecznych, nie znalazłaby w praktyce ogóle zastosowania. Takie rozumienie byłoby natomiast sprzeczne ze społeczną funkcją omawianej instytucji prawnej". Słusznie zatem podnosi pełnomocnik skarżącego, że obowiązkiem organu rentowego było wskazanie innego ważnego interesu społecznego, którego ochrona uzasadnia podjęcie decyzji o odmowie umorzenia. Powoływanie się bowiem wyłącznie na argument dbałości o finanse ubezpieczeń społecznych wypaczyłoby przewidzianą przez ustawodawcę instytucję umorzenia zaległości składkowych, która zawsze uderza w stan finansów ubezpieczeń społecznych, powodując że przepisy ją regulujące stałyby się martwe.

W kontekście powyższego stwierdzić na koniec należy, że wprawdzie, jak to wspomniano na wstępie, decyzje dotyczące umorzenia mają charakter uznaniowy, to jednak okoliczność ta nie oznacza sytuacji, w której instytucja określona w art. art. 28 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i oraz art. 28 ust. 3a w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne może przybrać charakter wyłącznie papierowy i nie znaleźć żadnego zastosowania w praktyce. Wydając decyzję w przedmiocie umorzenia należności organ orzekający winien zawsze brać pod uwagę fakt, że ustawodawca przewidział możliwość umorzenia należności po spełnieniu określonych przesłanek, odmowa umorzenia nie może więc być traktowana jako zasada postępowania przy rozstrzyganiu tego typu spraw, czego zdaje się ZUS nie zauważać (por. uzasadnienie wyroku WSA w Warszawie z dnia 22 sierpnia 2007 r., sygn. akt V SA/Wa 485/07, LEX nr 447314).

Rację ma też pełnomocnik skarżącego, że organ nie badał kwestii przedawnienia należności składkowych, a tylko nieprzedawnione należności mogą być umarzane. Tymczasem zaległe składki dotyczą lat 1999-2004, co w świetle przepisów o przedawnieniu ma istotne znaczenie na gruncie niniejszej sprawy i winno być przy ponownym rozpoznaniu skrupulatnie wzięte pod uwagę.

Mając powyższe na względzie, z uwagi na wykazane wyżej uchybienia, sprowadzające się do naruszenia przepisów postępowania, w szczególności oceny materiału dowodowego w sposób dowolny, wbrew zasadom logiki i doświadczenia życiowego, tj. art. 7, art. 11, art. 77 § 1 k.p.a. w stopniu, który mógł mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, należało w oparciu o art. 145 § 1 ust. 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm.) orzec jak w sentencji. Działając zaś na podstawie art. 135 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd orzekł o wyeliminowaniu z obrotu prawnego także decyzji poprzedzającej zaskarżoną decyzję, gdyż było to niezbędne dla końcowego załatwienia sprawy, której dotyczyła skarga.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy konieczne będzie zatem wzięcie pod uwagę wszystkich wskazywanych wyżej okoliczności oraz dokonanie kompleksowej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego w zgodzie z zasadą swobodnej oceny dowodów oraz zasadami logiki i doświadczenia życiowego.

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 cytowanej ustawy, zgodnie z którym w razie uwzględnienia skargi przez sąd pierwszej instancji przysługuje skarżącemu od organu, który wydał zaskarżony akt lub podjął zaskarżoną czynność albo dopuścił się bezczynności, zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw. Mając powyższe na względzie na mocy art. 205 § 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 490) Sąd zasądził zwrot wynagrodzenia pełnomocnika w kwocie 240 zł i opłaty skarbowej od pełnomocnictwa w kwocie 17 zł. Z uwagi na to, że skarżący z mocy art. 239 pkt 1lit. e Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi zwolniony był z obowiązku uiszczania wpisu sądowego w niniejszej sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych, przeto na zasadzie art. 225 cytowanej ustawy, zgodnie z którym opłatę prawomocnie uchyloną w całości lub w części postanowieniem sądu oraz różnicę między kosztami pobranymi a kosztami należnymi, a także pozostałość zaliczki wpłaconej na pokrycie wydatków zwraca się stronie z urzędu na jej koszt, Sąd zarządził zwrot na rzecz skarżącego nadpłaconego wpisu w kwocie 200 zł.