Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 2394/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2021-04-26 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 2 ust. 1 lit. e
journal: Dz.U. 1944 nr 4 poz 17
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Magdalena Durzyńska (spr.), Sędziowie sędzia WSA Joanna Skiba, sędzia WSA Łukasz Trochym, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 26 kwietnia 2021 r. sprawy ze skargi [...] na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] września 2020 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę


UZASADNIENIE

Wnioskiem z [...] lipca 2017 r. M. L. wystąpił o stwierdzenie, że dawna nieruchomość, stanowiąca majątek ziemski [...] i [...], uregulowana w księdze hipotecznej prowadzonej dla dóbr [...] i [...], położona w powiecie brzezińskim, woj. łódzkim nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945r. Nr 3, poz. 13 z późn. zm., dalej jako dekret).

Osobnym wnioskiem z [...] lipca 2017 r. P. G. wystąpił o stwierdzenie, że nieruchomość [...][...], o pow. [...] ha - nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Postanowieniem z [...] sierpnia 2017 r., znak: [...] Wojewoda [...] połączył do wspólnego rozpoznania w ramach jednego postępowania wnioski M. L. i P. G., jako dotyczące tego samego majątku, należącego w dwóch niepodzielnych częściach do poprzedników prawnych wnioskodawców.

Decyzją z [...] października 2018 r. znak: [...] Wojewoda [...] stwierdził, że majątek ziemski "[...] i [...]", gm. [...], powiat zgierski, stanowiący byłą własność w [...] części A. i S. małż. L. oraz w [...] części H. i H. małż. G., podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN. Organ ustalił, że sporny majątek przekraczał 50 ha użytków rolnych, jak i 100 ha powierzchni ogólnej, przez co spełniał przesłanki wymienione w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Zaskarżoną do tut. Sądu decyzją z [...] września 2020 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi (dalej jako organ/minister) utrzymał w mocy ww. decyzję.

Organ wyjaśnił, że zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, przejęciu podlegały nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województwa poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Podał, że zgodnie z § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945r. Nr 10, poz. 51 z późn. zm.. dalej jako rozporządzenie) za użytki rolne uważa się grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe.

W toku postępowania organ ustalił, że ww. nieruchomość o pow. [...] morgów od 1919r. stanowiła "własność niepodzielnie H. i H. małżonków G. w jednej połowie i A. i S. małżonków L. w drugiej połowie" przy czym była ona podzielona do użytkowania pomiędzy ww. małżeństwa (wyrok Sądu Okręgowego w L. z dnia [...] marca - [...] kwietnia 1929 r. sygn. akt [...]; kopia sporządzonego w dniu 20 czerwca 1933 r. wypisu działu [...] wykazu hipotecznego dóbr ziemskich "[...] i [...]", kopia aktu notarialnego Nr Rep. [...] z dnia [...] września 1934 r sporządzonego przez notariusza S. K., testamentu A. L.). Również z kopii odpisu aktu notarialnego Nr porządkowy [...] Repertorium [...] z dnia [...] października 1937 r., sporządzonego przez R. J., notariusza przy Wydziałach Hipotecznych Sądu Okręgowego w W., wynika, że H. i H. G., posiadają wspólnie z A. i S. L. majątek ziemski "[...] i [...]" oraz, że doszło do nakazanego wyrokiem Sądu Okręgowego w L. z dnia [...] marca - [...] kwietnia 1929 r. - działu tego majątku. Do akt sprawy załączony został "szkic sytuacyjny gruntów majątku Dobra, własności L., położonych w [...], pow. [...]", który wykonany został w 1938 r. Wynika z niego, że należąca do małżeństwa L. część zajmowała całą wschodnią stronę majątku. Dokument ten dokładnie koresponduje z przesłanym przez Starostwo Powiatowe w [...] (pismo z dnia [...] października 2014 r. w aktach postępowania nieważnościowego) "szkicem parceli H. G. I i H. G. II w majątku [...], pow. [...]". Ze szkicu tego wynika, że parcele te wchodziły w skład nieruchomości o nazwie [...] "[...]" (każda z nich miała powierzchnię [...] mórg, co łącznie daje [...] mórg (ok. [...] ha)) i znajdowały się po zachodniej stronie majątku. Szkic prawdopodobnie powstał w trakcie wojny albo tuż po jej zakończeniu, co sugeruje zamieszczona na nim adnotacja "droga zrobiona przez okupanta".

Wg organu jakkolwiek powojenne dokumenty sugerują, że nieruchomość określana jako [...][...]należała do małżeństwa L., a nieruchomość określana jako [...][...] należała do małżeństwa G. to jednak ówczesne organy, nie dysponowały wiedzą na temat stosunków właścicielskich majątku, tj. czy stanowił on jedną, czy dwie odrębne nieruchomości. Niewątpliwie w pozyskanej z Archiwum Akt Nowych, ewidencji nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, stan na dzień 1 stycznia 1948 r., pod pozycją nr [...] widnieje tylko jedna nieruchomość o nazwie [...][...] i [...], której dotychczasowymi właścicielami byli: "G. i L.".

Zdaniem organu przywołane dokumenty jednoznacznie świadczą o tym, że majątek ziemski "[...] i [...]" stanowił jedną hipotecznie całość, której współwłaścicielami byli małżonkowie G. i małżonkowie L. Kupili oni wspólnie nieruchomość w 1919 r., a następnie dokonali jej podziału "w naturze". Wg organu jest to typowy podział quoad usum, na skutek którego każdy ze współwłaścicieli obejmował część nieruchomości w samodzielne posiadanie, jednakże w sensie prawnym nieruchomość pozostawała nadal współwłasnością kilku osób. Sami współwłaściciele nie mieli wątpliwości, że nie doszło do podziału prawnego i że są tylko współwłaścicielami połowy jednego majątku, czemu wyraz dawali we wszystkich załączonych do akt sprawy aktach notarialnych, które zawierały ich oświadczenia właśnie o takiej treści. Sporny majątek figuruje również jako jeden w ewidencji nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. W skład nieruchomości "[...][...] i [...]" o powierzchni ogólnej [...] ha wchodziło tylko [...] ha gruntów (pod zabudowaniami, wody, nieużytki, drogi), które nie mieściły się w definicji użytków rolnych zawartej § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu. Reszta, tzn. [...] ha, to grunty orne, łąki i ogrody warzywne.

Organ nie podzielił zarzutów co do naruszenia art. 61 § 1 kpa i art. 62 kpa. Podniósł, że sprawy zainicjowane wnioskami M. L. i P. G. dotyczą tego samego stanu faktycznego (przejęcia nieruchomości ziemskiej "[...] i [...]" na cele reformy rolnej) oraz tej samej podstawy prawnej (przejęcia nieruchomości na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu) i konieczności złożenia wniosku w oparciu o § 5 rozporządzenia oraz należą do właściwości tego samego organu administracji publicznej.

W skardze na ww. decyzję zarzucono organowi naruszenie:

1. art. 2, art. 64 ust. 1 -3 i art. 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w zw. z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez naruszenie konstytucyjnych zasad w demokratycznym państwie prawa poprzez rozszerzającą wykładnię przepisów nacjonalizacyjnych (tak co do areału podlegającego nacjonalizacji, jak i przeznaczenia poszczególnych części nieruchomości);

2. § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej w zw. z par. 4 tegoż rozporządzenia i art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez dokonanie wykładni rozszerzającej i bezpodstawne przyjęcie, że przepis ten ma zastosowanie do gruntów stanowiących grunty nie mające charakteru rolnego i do budynków oraz pominięcie konieczności dokonania wykładni przepisów nacjonalizacyjnych, szczególnie w zakresie areału o pow. [...] ha (jako gruntu od zabudowaniami, wody, nieużytki i drogi);

3. art. 61 par. 1 kpa w zw. z wnioskiem złożonym w trybie par. 5 rozporządzenia poprzez przekroczenie zakresu wniosku określonego przez skarżących;

4. art. 7 w zw. z 77 par. 1 i 4 kpa, art. 6, art. 8 kpa, art. 11 kpa i art. 107 par. 3 kpa poprzez :

a. brak ustalenia przeznaczenia oraz areału nieruchomości objętych wnioskiem na dzień 1.09.1939 r. oraz 13.09.1944 r.,

b. pominięcie protokołu z 17 lutego 1945 r. i dokumentu "szkicu parceli";

c. pominięcie skutków prawnych wyroków z 13.04.1928 r., wyroku Sądu Okręgowego w L. z [...].03-[...].04.1929 r. oraz aktu z [...] lipca 1928 r. sporządzonego przez notariusza T. w W., a uznanie oświadczeń stron o rzekomej niepodzielności majątków [...] i [...];

d. brak odniesienia się do motywów orzeczenia WUZ z [...] kwietnia 1945 r. uznającego prawa małż. G. do działki o pow. [...] morgów (pkt 3);

e. brak jednoznacznego wyjaśnienia w rozbieżności powierzchni działek, jakoby powierzchnia ogólna wynosiła [...] ha, a w innych miejscach dwa razy po [...] morgów, co daje łącznic [...] ha czyli ok. [...] ha.

Skarżący H. G., P. G., S. G. i K. S. wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości wraz z decyzją Wojewody [...] z [...] października 2018 r. w całości i przekazanie sprawy do organu I instancji w celu ponownego rozpoznania oraz zobowiązanie organu do wydania w określonym terminie decyzji nie dłuższym niż 2 miesiące wskazując sposób jej rozstrzygnięcia z uwagi na okres trwania postępowania oraz zebraną dokumentację oraz zasądzenie kosztów postępowania.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

Sąd zważył co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Dekret PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. 1945 Nr 3 poz. 13; dalej jako dekret) został uchylony, pomimo to, jak wynika z uchwały 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 stycznia 2011 r. sygn. akt I OPS 3/10, a także uzasadnienia uchwały Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 2011 r. sygn. akt III CZP 21/11 - w przedmiocie objęcia danej nieruchomości dyspozycją art. 2 ust. 1 lit e dekretu PKWN z dnia 6 grudnia 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, nadal właściwe do orzekania w tego typu sprawach są organy administracji a podstawę prawną w tym zakresie stanowi § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U Nr 10 poz.51 ze zm.; dalej jako: rozporządzenie).

Stosownie do art. 2 ust.1 lit. e) dekretu na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Jak wskazał Sąd Najwyższy w przywołanej wyżej uchwale III CZP 21/11, zarówno § 5 rozporządzenia wykonawczego, jak i powołana w nim podstawa ustawowa w postaci art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej nadal powinny stanowić podstawę prawną do orzekania na drodze administracyjnej, czy w sprawach wątpliwych dana nieruchomość odpowiada zakresowi pojęcia nieruchomości ziemskiej we wskazanym przepisie tego dekretu. Trzeba jednak podkreślić, że ewentualne orzekanie na podstawie ww przepisu miało (i ma) miejsce jedynie w kwestiach związanych z zaprzeczeniem wystąpienia skutku, jaki z mocy dekretu następował w dacie jego wejścia w życie, tj. skutku w postaci przejścia prawa własności objętych jego normą nieruchomości na rzecz Państwa. Zarówno bowiem dekret "o reformie rolnej", jak i wydane na jego podstawie przepisy wykonawcze nie zawierały uregulowań, które uzależniałyby przejście na własność Skarbu Państwa wymienionych w art. 2 ust. 1 lit e) nieruchomości ziemskich, a w szczególności nie przewidywały wydawania w tym zakresie aktów o charakterze deklaratoryjnym. Przejście nieruchomości ziemskiej na własność Państwa następowało z mocy prawa, bez potwierdzania tego faktu w formie decyzji administracyjnej lecz co najwyżej nie mającego jej mocy zaświadczenia. Rozporządzenie z 6 września 1944r. w § 6 przewiduje dopuszczalność złożenia wniosku o stwierdzenie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, a rozstrzygnięcie w tego typu sprawach następuje na podstawie § 5 omawianego rozporządzenia w formie decyzji administracyjnej.

W tej sprawie minister rzetelnie, wnikliwie i wszechstronnie rozpatrzył dowody, ustalił stan faktyczny sprawy oraz szczegółowo wyjaśnił motywy, jakimi się kierował przy jej rozstrzyganiu. Uzasadnił przy tym przekonująco swoje stanowisko - zyskując całkowitą aprobatę Sądu, zaś wydana decyzja zawiera niezbędne elementy, o jakich mowa w art. 107 § 3 kpa, zarzuty skargi pozostają zaś chybione.

W ocenie Sądu nie są w szczególności zasadne zarzuty co do tego, że organ nie analizował orzeczenia z [...] kwietnia 1945 r. Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego. Organ przywołał ww. orzeczenie w chronologicznym kontekście, jednakże z uwagi na jego wyeliminowanie z porządku prawnego nie miał obowiązku ustosunkowywać się do jego treści. Orzeczenie to nie było przedmiotem niniejszego postępowania a całe postępowanie prowadzone w trybie § 5 rozporządzenia prowadzone było od początku.

W stanie faktycznym sprawy nie można też zarzucić organowi, że wyszedł ponad żądanie stron i rozpoznawał inny wniosek niż ten, który został złożony. Kontrolowane postępowanie administracyjne dotyczyło nieruchomości objętej jedną księgą wieczystą. Zostało ono zainicjowane dwoma wnioskami następców prawnych dwóch rodzin, co do nieruchomości będącej, jak ustalił organ, współwłasnością dwóch małżeństw. Obydwie strony były reprezentowane przez profesjonalnych pełnomocników, i wbrew zarzutom skargi, to oni powinni wykazać, że wbrew dokumentom źródłowym, dokumentom z księgi wieczystej, aktom notarialnym zawierającym oświadczenia ówczesnych współwłaścicieli, wyroków sądów itd. - sporna nieruchomość została prawnie podzielona na dwie osobne nieruchomości a nie jedynie do użytkowania. Tymczasem w skardze strony zarzucają, że organ pomimo ciążącego na nim obowiązku nie odnalazł dokumentów świadczących o podziale ww. majątku na dwa osobne majątki w sensie prawnym, a więc że nie udowodnił tezy formułowanej konsekwentnie przez skarżących.

Jak wynika z akt sprawy, organy w tej sprawie zwracały się do wielu urzędów, instytucji i archiwów i pozyskały szereg dokumentów pozwalających na ustalenie stanu prawnego spornej nieruchomości w dacie wejścia w życie dekretu. Nie można im zatem zarzucić, że naruszyły przepisy dotyczące postępowania dowodowego. Materiał dowodowy szeroko i rzeczowo opisany w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, a wcześniej w uzasadnieniu decyzji wojewody, jest obszerny i daje możliwość wysnucia z niego logicznych wniosków. Trzeba podkreślić, że jest to materiał oparty głównie na dokumentach, których prawdziwości i rzetelności strony nie zakwestionowały. Stąd wnioski wyciągnięte przez organ nie budzą wątpliwości.

Jest to postępowanie historyczne. Skarżący wystąpili o ustalenie, że ich nieruchomości, jak twierdzą - dwie, nie podpadały pod przepisy dekretu dopiero w 2017 r., a więc ponad 70 lat po jego wejściu w życie. Zadaniem skarżących było zatem wykazanie, że archiwalne dokumenty urzędowe, w tym akty notarialne i dokumenty wieczystoksięgowe pozostają w sprzeczności z innymi dokumentami, którymi oni dysponują. Tymczasem skarżący nie tylko nie udowodnili lansowanej przez nich koncepcji lecz zarzucili organowi, że nie zaprzeczył dokumentom źródłowym i nie udowodnił tezy o prawnym podziale ww. majątku na dwie nieruchomości.

Te zarzuty w ocenie Sądu są niezasadne. Wbrew zarzutom skargi organ odniósł się do wyroków, które zapadały pomiędzy ww. małżeństwami i dokonał oceny podziału z końca lat 20-tych wskazując na podział nieruchomości jedynie do użytkowania. Decydujące znaczenie w sprawie mają też dokumenty wieczystoksięgowe, i oświadczenia samych właścicieli formułowane w kolejnych (późniejszych) aktach notarialnych – na co zasadnie zwrócił uwagę organ, a czego skarżący nie zakwestionowali.

Nie są też zasadne zarzuty co do tego, że organ nie ustalił charakteru użytków ww. nieruchomości czy jej powierzchni. Organ jednoznacznie podał te dane i źródła dowodowe, skarżący natomiast uważając je za niewystarczające nie przedstawiają jednak żadnych rzeczowych kontrargumentów przemawiających za innym stanem rzeczy. Odwoływanie się do orzeczenia wyeliminowanego na wniosek skarżących z obrotu prawnego pozostaje w tym zakresie bezskuteczne, zwłaszcza że organ przedstawił argumentację w tym przedmiocie i odpowiednio uzasadnił stanowisko co od tego, że w pojedynczych powojennych dokumentach występował podział nieruchomości na [...][...] i [...] czyli po ok po [...] ha zgodnie ze sposobem użytkowania. Powyższe jednak nie przeczy ustaleniom poczynionym przez organ co do niepodzielności prawnej majątku [...].

To samo dotyczy kwestii użytków rolnych. Organ wskazał areał gruntów rolnych na podstawie dokumentów i określił je na min. 100 ha, skarga natomiast zarzuca, że kwestia wielkości użytków rolnych (w kontekście przesłanek materialnoprawnych dekretu) nie została w sprawie ustalona. Skarżący nie przedstawili jednak żadnego dowodu, z którego wynikałoby, że ww. majątek nie stanowił gruntów rolnych o powierzchni negującej zasadność zastosowania w stosunku do niego przepisów dekretu. W konsekwencji w tym kontekście niezrozumiałe pozostają wywody skargi nawiązujące do wyroku NSA z dnia 18 marca 2014 r. (I OSK 2230/12) oraz ukształtowanego w orzecznictwie sądów administracyjnych i Trybunału Konstytucyjnego pojęcia "nieruchomość ziemska" czy "nierozerwalny związek funkcjonalny" jako służącego prawidłowemu dokonaniu wykładni art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Szczególnie, że przywołanie kwestii "związku funkcjonalnego" pozostaje w oderwaniu od realiów niniejszej sprawy.

Wreszcie, nie można też przyjąć, że w sprawie naruszono art. 62 kpa. Przepis ten jednoznacznie stanowi, że w sprawach, w których prawa lub obowiązki stron wynikają z tego samego stanu faktycznego oraz z tej samej podstawy prawnej i w których właściwy jest ten sam organ administracji publicznej, można wszcząć i prowadzić jedno postępowanie dotyczące więcej niż jednej strony.

W tym stanie rzeczy skarga okazała się bezzasadna i podlegała oddaleniu na podstawie art. 151 ppsa.

Rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym nastąpiło na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1842).