Wyrok WSA w Bydgoszczy, sygn. akt II SA/Bd 1124/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy
Data orzeczenia: 2021-02-23 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 7 lit. a i c
journal: Dz.U. 2020 poz 808
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Joanna Brzezińska (spr.) Sędziowie sędzia WSA Jerzy Bortkiewicz sędzia WSA Grzegorz Saniewski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 23 lutego 2021 r. sprawy ze skargi D. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] września 2020 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta M. T. z dnia [...] sierpnia 2020 r., [...].


UZASADNIENIE

Decyzją z [...] sierpnia 2020 r. [...], działający z upoważnienia Prezydenta Miasta T. Kierownik Działu [...] Centrum Świadczeń Rodzinie w T., na podstawie art. 12 ust. 1 i 2 w zw. z art. 2 pkt 7 i 10, art. 19 ust. 1, art. 23, art. 25, art. 29 ust. 3 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 808 ze zm., dalej "ustawa") orzekł ustalić nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone osobie uprawnionej D. S. w kwocie [...]zł miesięcznie, łącznie [...] zł na okres od [...] listopada 2012 r. do [...] września 2013r., zobowiązał do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w łącznej kwocie [...]zł bez ustawowych odsetek (pkt 2) oraz wskazał sposób rachunek bankowy do wpłaty kwoty nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami wyliczonymi na dzień spłaty.

W uzasadnieniu organ przytoczył treść art. 2 pkt 7 ustawy oraz wskazał, że na wniosek D. S. Prezydent Miasta T. decyzją z [...] grudnia 2012 r. [...]) przyznał świadczenie z funduszu alimentacyjnego. Następnie Sąd Rejonowy w T. wyrokiem z [...] stycznia 2020 r. sygn. [...] zniósł obowiązek alimentacyjny ojca strony A. D. wobec niego z dniem [...] grudnia 2011 r. Organ wskazał, że zgodnie z art. 29 ust. 3 ustawy, w przypadku gdy sąd zwolnił osobę z obowiązku alimentacyjnego a osoba upoważniona (...) pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego za ten okres, jest zobowiązana do ich zwrotu bez odsetek. Organ uznał, że D. S. jest zobowiązany do zwrotu (bez odsetek) świadczeń wypłaconych na jego rzecz w okresie od [...].11.2012 r. do [...].09.2013 r. i powołał się na art. 23 ust. 1 i 1a ustawy.

Na skutek odwołania D. S., Samorządowe Kolegium Odwoławcze, decyzją z [...] września 2020 r. znak [...], na podstawie art. 7 lit. a, art. 9 ust. 1, art. 23, art. 29 ust. 3 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów i art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 256, dalej "k.p.a."), utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

Organ odwoławczy uzasadnił, że stosownie do treści art. 2 pkt 7 lit. a ustawy, za nienależnie pobrane świadczenie uważa się świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części. Jak wynika z akt sprawy, Skarżący otrzymywał świadczenie z funduszu alimentacyjnego przyznane decyzją z [...] grudnia 2012 r. w kwocie po [...] zł miesięcznie na okres od [...].11.2012 r. do [...].09.2013 r. Kolegium wskazało, że w tym okresie strona nie była jednak osobą uprawnioną do przyznania mu świadczenia, gdyż od [...] grudnia 2011 r. uchylono wobec niego obowiązek alimentacyjny. Konieczne okazało się zatem orzeczenie przez organ pomocy społecznej o uchyleniu ww. decyzji przyznającej to świadczenie, z uwagi na nieistnienie już w tym czasie obowiązku alimentacyjnego ojca, co uzasadnia wydanie zaskarżonej decyzji o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego z powodu zaistnienia okoliczności powodujących ustanie wypłaty świadczenia w całości.

Kolegium uznało zatem, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone za okres od [...].11.2012 r. do [...].09.2013 r. są świadczeniami nienależnie pobranymi. Konsekwencją uznania kwoty [...]zł za świadczenie nienależnie pobrane jest zobowiązanie strony do jej zwrotu (art. 23 ust. 1 ustawy). Organ odwoławczy poinformował jednocześnie o możliwości zastosowania ulg w zwrocie kwoty nienależnie pobranych świadczeń, na podstawie art. 23 ust. 8 ww. ustawy.

D. S. zaskarżył powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy zarzucając naruszenie prawa i wnosząc o ponowne rozpatrzenie sprawy. Skarżący podkreślił, że w dacie przyznania mu świadczenia nie miał wiedzy o ustaniu obowiązku alimentacyjnego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Dokonując oceny zaskarżonej decyzji, Sąd uznał skargę za zasadną, gdyż rozstrzygnięcia organów administracji publicznej w rozpoznawanej sprawie zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania oraz prawa materialnego, mającym istotny wpływ na wynik sprawy.

Podstawę materialnoprawną wydanych w sprawie decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2020 r. poz. 808). Podkreślenia wymaga, że analiza treści decyzji administracyjnych organów obu instancji o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego budzi uzasadnione wątpliwości, po pierwsze co do rzeczywistej ich podstawy prawnej, jak również tożsamości tych rozstrzygnięć.

I tak w podstawie prawnej decyzji organ I instancji wskazał między innymi przepisy art. 2 pkt 7, art. 23 ustawy, bez wskazania konkretnych jednostek systematyzacyjnych stanowiących podstawę rozstrzygnięcia. Nadto w uzasadnieniu organ ten przytoczył również całą treść przepisu art. 2 pkt 7 lit. a – g, nie wskazując wprost zastosowanej w sprawie normy prawnej. Z pewnością nie można jako wypełnienia obowiązków wskazania podstawy prawnej i uzasadnienia decyzji w rozumieniu art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a. traktować "wytłuszczenia" jednej z jednostek redakcyjnych.

Przepis art. 2 pkt 7 ustawy definiuje, że ilekroć w ustawie jest mowa o nienależnie pobranym świadczeniu - oznacza to świadczenie z funduszu alimentacyjnego:

a) wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części,

b) przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia,

c) wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia,

d) wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów,

e)(uchylona)

f) wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję,

g) wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu - po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 9 ust. 4b;

Zawiera on zatem katalog wielu oczywiście odrębnych i różnych podstaw uznania przedmiotowego świadczenia za nienależnie pobrane. Dodatkowo podkreślenia wymaga, że w myśl art. 23 ust. 1 ww. ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. Jednakże ustawodawca w ust. 1a art. 23 rozróżnił, że od kwot nienależnie pobranego świadczenia, o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. a, b, d, f i g, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie. Oznacza to zatem, że od kwot nienależnie pobranego świadczenia, o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. c, nie są naliczane odsetki ustawowe za opóźnienie. Okoliczności powyższe nie zostały jakkolwiek wyjaśnione w tej sprawie.

W tym miejscu należy wskazać, że w pkt 2 decyzji Prezydenta Miasta T. zobowiązano skarżącego do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego: "w łącznej kwocie [...]zł bez ustawowych odsetek". Z kolei w pkt 3 decyzji wskazano, że: "kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami wyliczonymi na dzień spłaty należy wpłacić na rachunek (...)". Dalej w treści uzasadnienia tej decyzji przywołano fragment przepisu art. 29 ust. 3 ustawy wskazując, że w przypadku gdy sąd zwolnił osobę z obowiązku alimentacyjnego a osoba uprawniona pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego za ten okres, jest zobowiązana do ich zwrotu bez odsetek. Nie można zatem jednoznacznie stwierdzić ani na jakiej podstawie prawnej konkretnie organ stwierdził, że skarżący pobrał nienależnie świadczenia z funduszu alimentacyjnego, ani tego czy zobowiązał do ich zwrotu z odsetkami czy bez. Tym samym ta decyzja zasadniczo nie poddaje się nawet ocenie jej legalności w okolicznościach faktycznych indywidualnej rozpoznawanej sprawy.

Utrzymując w mocy powyższą niejednoznaczną decyzję organ odwoławczy w części wstępnej swej decyzji z [...] września 2020 r. stwierdził, że rozpoznawał odwołanie od decyzji orzekającej uznaniu za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego, wypłacone skarżącemu jako osobie uprawnionej (...) wraz z należnymi odsetkami, w okresie od dnia [...].11.2012 r. do dnia [...].09.2013 r. Nie wyjaśniono w uzasadnieniu skarżonej decyzji tego stanowiska, ani nie wskazano również konkretnie w uzasadnieniu jaka norma prawna stanowiła w tej sprawie podstawę do uznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego pobranych przez skarżącego za okres od [...] listopada 2012 r. do [...] września 2013 r. za nienależnie pobrane.

Zważyć należy, że Samorządowe Kolegium Odwoławcze niezgodnie z treścią przepisu art. 23 ust. 1 podało, że: "stanowi, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami". Tymczasem przepis ten stanowi jedynie, że: "Osoba, która pobrała nienależnie świadczenia jest obowiązana do ich zwrotu." Dopiero w ust. 1a art. 23, co już wskazano wcześniej, ustawodawca określił, że: "od nienależnie pobranego świadczenia, o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. a, b, d, f i g, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie".

Dalszym argumentem stanowiącym konieczność wyeliminowania wadliwych decyzji organów administracji w niniejszej sprawie z obrotu prawnego jest błędna i dowolna wykładnia przepisu art. 29 ust. 3 w zw. z ust. 2 ustawy, co również ma istotny wpływ na utrzymane w mocy skarżoną decyzją rozstrzygnięcie.

Przywołać zatem należy w całości przepis art. 29 ustawy, regulujący sytuacje związane ze zmianami wysokości alimentów, jak również zwolnieniem przez sąd osoby z obowiązku alimentacyjnego. I tak:

1. Zmiany w wysokości świadczeń z funduszu alimentacyjnego na skutek zmiany wysokości zasądzonych alimentów dokonuje się po wpływie tytułu wykonawczego do organu prowadzącego postępowanie egzekucyjne od miesiąca, w którym nastąpiła zmiana wysokości zasądzonych alimentów.

2. W przypadku gdy osoba uprawniona otrzymała w okresie od dnia zmiany wysokości zasądzonych alimentów do dnia wpływu tytułu wykonawczego do organu prowadzącego postępowanie egzekucyjne świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości wyższej niż zasądzone alimenty za ten okres, jest obowiązana do ich zwrotu bez odsetek. Przepis art. 23 stosuje się odpowiednio.

3. W przypadku gdy sąd zwolnił osobę z obowiązku alimentacyjnego, a osoba uprawniona w okresie, o którym mowa w ust. 2, pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego za ten okres, jest obowiązana do ich zwrotu bez odsetek. Przepis art. 23 stosuje się odpowiednio. (...)

Wskazać trzeba, że orzecznictwie sądowo-administracyjnym (vide np. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 11.02.2011 r., sygn. II SA/Po 899/10; WSA w Krakowie z 13.01.2015 r., sygn. III SA/Kr 1611/14; WSA w Gliwicach z 6.05.2016 r., sygn. IV SA/Gl 744/15, WSA w Bydgoszczy z 18 grudnia 2018 r. sygn. II SA/Bd 1012/18, II SA/Bd 1013/18), które skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela, uważa się, że obowiązek wierzyciela alimentacyjnego w przypadku pobrania nienależnego świadczenia i obowiązek tego podmiotu w przypadku wystąpienia zmian w zakresie tytułu wykonawczego stanowiącego dotychczasową podstawę jego uprawnień do alimentów, uregulowane zostały przez ustawodawcę odrębnie, co potwierdza zamieszczenie w treści art. 29 ust. 2 i 3 ustawy regulacji nakazującej stosowanie jej art. 23 "odpowiednio". Stosowanie "odpowiednio", a nie "wprost" art. 23 ustawy do przepisu art. 29 ust. 3 w zw. z ust. 2 wynika z tego, że obowiązek wierzyciela alimentacyjnego, o którym mowa w tym przepisie, powstaje na skutek zmiany w jego sytuacji prawnej ukształtowanej dotychczas mocą wyroku sądu powszechnego (względnie zatwierdzonej przez ten sąd ugody). Świadczenie z funduszu alimentacyjnego jest świadczeniem przyznawanym w miejsce niewypełnionego przez dłużnika alimentacyjnego obowiązku, wynikającego z ustawy, a konkretyzowanego w wyroku sądowym (ugodzie). Funkcjonowanie takiego wyroku przyznającego alimenty w określonej wysokości przesądza o możliwości przyznania świadczenia alimentacyjnego przy spełnieniu wymaganych ustawą warunków. Prawomocny wyrok zasądzający alimenty ma i ten skutek, że odnosi się również do zdarzeń przyszłych. Sąd bowiem zobowiązując do płacenia alimentów ustala rozmiar tego obowiązku i czas jego trwania również z uwzględnieniem faktów przyszłych, poddanych ocenie według zasad prawdopodobieństwa w chwili wydania wyroku. Ustawa zezwala jednak na ponowne określenie roszczeń na podstawie okoliczności, które ujawniły się po uprawomocnieniu się wyroku. Zmiana okoliczności stanowiących podstawę rozstrzygnięcia nie może być traktowana jako zmiana stanu faktycznego, lecz jako przesłanka wniosku, że w świetle faktów ocena tego stanu okazała się nietrafna i że obecnie zachodzi możliwość jej poprawienia. Ograniczenie lub uchylenie obowiązku alimentacyjnego następuje wprawdzie już na skutek zmiany przesłanek materialnych, jednak skuteczność prawną zyskuje dopiero przez uchylenie prawomocnego wyroku zasądzającego alimenty (a w przedmiotowej sprawie konkretnie ustalenie, że obowiązek alimentacyjny wygasł), który aż do tej chwili zachowuje moc obowiązującą i na skutek tego tamuje uznanie materialnych skutków zmiany. Toteż dopiero z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia uwzględniającego powództwo o uchylenie lub ograniczenie obowiązku alimentacyjnego (lub ustalenie jego wygaśnięcia) odpada podstawa prawna rat alimentacyjnych pobranych ponad miarę zakreśloną uchyleniem lub ograniczeniem (por. uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z 16.11.1954 r., sygn. akt I Co 41/54, publ. OSNCK 1956/1/3 wydana w nieaktualnym już stanie prawnym, jednak zawierająca analizę prawną całkowicie adekwatną do rozważań niezbędnych dla kontrolowanej sprawy). "Dzień zmiany wysokości zasądzonych alimentów" należy zatem co do zasady (z wyjątkiem, o jakim mowa będzie poniżej, a dotyczącego istnienia po stronie osoby uprawnionej do alimentów dobrej wiary) utożsamiać z dniem uprawomocnienia się orzeczenia uwzględniającego powództwo o uchylenie ograniczenie obowiązku alimentacyjnego lub o ustalenie jego wygaśnięcia i dopiero od tego momentu możliwe jest żądanie zwrotu świadczeń z funduszu alimentacyjnego na zasadzie art. 29 ust. 2 i 3 ustawy. Do tego dnia natomiast organ posiada pełny tytuł do wypłaty wierzycielowi alimentacyjnemu świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Tytułem tym jest dotychczasowy prawomocny wyrok zasądzający alimenty i nie można, co do zasady, skutecznie twierdzić, że wyrok dokonujący zmian w zakresie obowiązku alimentacyjnego niweczy automatycznie z mocą wsteczną moc obowiązującą wyroku pierwotnie kształtującego obowiązek alimentacyjny. Wyjątek od powyższego stanowi sytuacja, kiedy świadczenia z funduszu alimentacyjnego były pobierane przez osobę, która przyjęła je w złej wierze, wiedząc, że się jej nie należą.

Nadanie zatem sformułowaniu "od dnia zmiany wysokości zasądzonych alimentów" takiej treści, jak uczynił to organ w zaskarżonej decyzji, prowadziłoby do naruszenia art. 2 Konstytucji RP poprzez uchybienie jednej z przypisanych temu przepisowi zasad, jaką jest zasada zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez to państwo prawa. Adresatami świadczenia z funduszu alimentacyjnego są bowiem podmioty w trudnej sytuacji materialnej, a przyznawane im świadczenie służy zapewnieniu bieżących środków utrzymania. Są to nadto osoby będące w posiadaniu nie tylko decyzji ostatecznej uprawniającej je do pobierania świadczenia, ale także w posiadaniu wykonalnego wyroku czy ugody sądowej. Ich przekonanie o możliwości wykorzystania otrzymywanych świadczeń może być zatem całkowicie słuszne. Zaprzeczeniem zasadzie lojalności państwa względem obywateli, wywodzonej z art. 2 Konstytucji RP, byłoby nakazywanie im już z własnych środków, często bardzo szczupłych, zwrot świadczenia, które zużyły w przekonaniu, że są to działania podejmowane zgodnie z obowiązującym prawem, bez świadomości, że obowiązek alimentacyjny wobec nich wygasł.

Jak wspomniano wyżej, od powyższego stanowiska odnośnie momentu, od którego wierzyciel alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu wypłaconych przez fundusz alimentacyjny świadczeń, istnieje jedno istotne zastrzeżenie. W tym zakresie należy odwołać się do poglądu Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażonego w wyroku z 12.06.2015 r., sygn. akt I OSK 2081/13, który Sąd w niniejszym składzie podziela, gdzie wskazano, że zgodnie z ugruntowanym w orzecznictwie stanowiskiem świadczeniem nienależnie pobranym jest świadczenie pobrane przez osobę, która przyjęła je w złej wierze, wiedząc, że się jej nie należy. Tymczasem w okolicznościach niniejszej sprawy organ nie poczynił w tym zakresie żadnych ustaleń, z których wynikałoby, czy Skarżący, przyjmując świadczenia, czynił to w złej wierze, tj. mając wiedzę, że obowiązek alimentacyjny wobec niego wygasł. Na mocy art. 19 ustawy obowiązek powiadomienia organu wypłacającego świadczenie o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń ciąży na osobie, której świadczenie przyznano, zatem organ winien ustalić, czy i kiedy Skarżący powziął informacje, że zaistniały okoliczności, z których jednoznacznie by wynikało, że nałożony na dłużnika alimentacyjnego obowiązek wygasł z przyczyn wskazanych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym (art. 128 i nast.). Dopiero tak ustalona data winna determinować ocenę istnienia takiego stanu świadomości po stronie Skarżącego, który pozwoliłby na nałożenie na niego obowiązku zwrotu uzyskanych po tej dacie świadczeń jako nienależnie pobranych.

Kwestia zatem, czy Skarżący, pobierając świadczenia z funduszu alimentacyjnego w inkryminowanym okresie, wiedział o tym, że obowiązek alimentacyjny jego ojca wygasł, miałaby zasadniczo kluczowe znaczenie dla wyniku kontrolowanej sprawy. Tymczasem organy obu instancji w ogóle tej kwestii nie badały, pomijając jakiekolwiek rozważania w tym zakresie.

Świadczenia otrzymane w sytuacjach przewidzianych w art. 29, a więc przed wypływem tytułu wykonawczego do komornika, albo przed dniem zmiany wysokości zasądzonych alimentów, trudno uznać za nienależnie pobrane świadczenia również z tego względu, że w chwili ich otrzymywania z funduszu alimentacyjnego osoba je pobierająca spełniała wszelkie wymagane ku temu przesłanki, oraz posiadała tytuł prawny do ich otrzymania jako osoba uprawniona. Brak jest także w niniejszej sprawie ustaleń organu, pozwalających stwierdzić, że już w ww. okresie zaistniała okoliczność, która powodowała ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części, która uzasadniałaby uznanie z tego powodu otrzymanych w okresie od [...] listopada 2012 do [...] września 2013 r. świadczeń za świadczenia nienależnie pobrane.

Podkreślenia wymaga, że w niniejszej sprawie uznając przedmiotowe świadczenia z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane organy powołały się na wyrok zaoczny SR w T. z [...] stycznia 2020 r. (sygn. [...]) ustalający, że obowiązek alimentacyjny ojca wobec skarżącego ustalony wyrokiem Sądu Rejonowego w T. z dnia [...].12.2002 r. w sprawie [...] wygasł z dniem [...].12.2011 r. Z podanych wyżej powodów należy stwierdzić, że nie do zaakceptowania byłoby oczekiwanie od osób i rodzin znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej, które dodatkowo pozbawione są należnego im wsparcia od osób do tego zobowiązanych, aby ponosiły ryzyko obowiązku zwrotu otrzymanych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na skutek wyroku, który z datą wsteczną określił ustanie obowiązku alimentacyjnego, na którą to okoliczność osoba uprawniona może nie mieć jakiegokolwiek wpływu.

Podsumowując, Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie prezentuje stanowisko, że obowiązek zwrotu świadczeń, o którym mowa w art. 29 ust. 3 ustawy, dotyczy tych osób, które otrzymały świadczenia alimentacyjne w okresie od dnia uprawomocnienia się wyroku orzekającego o ustaniu obowiązku alimentacyjnego.

W realiach niniejszej sprawy, w związku zatem z wydaniem [...] stycznia 2020 r. wyroku ustalającego, że obowiązek alimentacyjny A. D. względem D. S. wygasł z dniem [...].12.2011 r. (wyrokowi nadano rygor natychmiastowej wykonalności), brak było podstaw do żądania od skarżącego zwrotu przedmiotowych świadczeń z funduszu alimentacyjnego - na podstawie art. 29 ust. 3 w zw. z ust. 2 ustawy. Przepis ten z pewnością nie mógł zatem stanowić podstawy prawnej rozstrzygnięć nakazujących zwrot świadczeń otrzymanych z funduszu alimentacyjnego na podstawie uprzedniego prawomocnego wyroku i ostatecznej decyzji administracyjnej.

Odmienną kwestią, aczkolwiek niedostatecznie wyjaśnioną i tym samym błędnie rozstrzygniętą pozostaje ustalenie czy w okolicznościach faktycznych tej sprawy zaistniała którakolwiek, i konkretnie która z przesłanek uznania przedmiotowych świadczeń za nienależnie pobrane w rozumieniu w art. 2 pkt 7 ustawy o pomocy osobom upragnionym do alimentów. Sąd zwraca ponownie uwagę, że kwestia ta ma również znaczenie dla ewentualnego zobowiązania strony do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z odsetkami (art. 23 ust. 1 i ust. 1a ustawy).

Niezależnie od powyższego, na podstawie wszechstronnej analizy przedłożonych do sprawy akt administracyjnych nie można pominąć, że zalega w nich także decyzja Prezydenta Miasta T. z [...] marca 2020 r. ([...]), uchylająca w trybie wznowieniowym decyzję z dnia [...] grudnia 2012 r. i odmawiająca przyznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego na rzecz skarżącego jako osoby uprawnionej na okres świadczeniowy od [...].11.2012 r. do [...].09.2013 r. oraz decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] maja 2020 r. (znak [...]) utrzymująca tę decyzję w mocy. Decyzje te wydane w odrębnej sprawie administracyjnej, nie podlegają kontroli sądu administracyjnego w niniejszej sprawie. Ostateczna decyzja Kolegium podlegała samoistnie skardze do sądu administracyjnego. Dopóki zatem pozostaje w obrocie prawnym decyzja uchylająca w trybie wznowieniowym uprzednią decyzję o przyznaniu świadczenia z funduszu alimentacyjnego i odmawiająca przyznania świadczenia, wiąże ona organy administracji orzekające w sprawie uznania przedmiotowych świadczeń za nienależnie pobrane.

W tym zakresie należy wskazać, że w aktualnym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, na tle wykładni przepisu art. 2 pkt 7 ww. ustawy, podkreśla się, że w przypadkach wymienionych w art. 2 pkt 7 lit. a, b, d, f, g dotyczących konkretnych okoliczności faktycznych, przesłanka subiektywna w postaci świadomości świadczeniobiorcy jest relewantna z uwagi na ich istotę i konstrukcję. Odnosząc się do przypadku określonego przez ustawodawcę w art. 2 pkt 7 lit. c ustawy NSA wskazuje, że istotny jest tam jedynie czynnik obiektywny w postaci zaistnienia faktu wypłacenia świadczenia bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli następnie stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia (tak NSA w wyrokach z 4 lipca 2018 r. sygn. I OSK 309/18, z 4 października 2018 r. sygn. I OSK 1879/18, z 16 września 2020 r. sygn. I OSK 2373/18, z 18 grudnia 2020 r. sygn. I OSK 1409/20).

Z uwagi na nadzwyczajny charakter omawianego postępowania, uznać należy, że w tym konkretnym przypadku nie jest w ogóle istotny fakt, czy osoba która pobrała świadczenia z funduszu alimentacyjnego na podstawie decyzji wyeliminowanej następnie z obrotu prawnego, podczas pobierania świadczeń była świadoma bądź nieświadoma, że przedmiotowa decyzja narusza prawo. Istotny jest tu bowiem wyłącznie skutek w postaci uchylenia decyzji i odmowy przyznania świadczenia, a więc wyeliminowania z obrotu prawnego decyzji, na mocy której wypłacono świadczenie, które od początku było nienależne. Zarazem jest to istotna różnica na tle pozostałych przesłanek z art. 2 pkt 7 ww. ustawy. Ustawodawca w przypadku, o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. c ustawy, w odróżnieniu do pozostałych przypadków wymienionych w art. 2 pkt 7 lit. a, b, d, f, g ustawy, wyeliminował czynnik subiektywny przy ustalaniu świadczenia nienależnie pobranego. Wykładnia językowa art. 2 pkt 7 lit. c ustawy nie nasuwa jakichkolwiek wątpliwości. Stanowisko to podziela Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę.

Zwrócić należy uwagę, że za trafnością przedstawionego wyżej stanowiska dotyczącego wykładni art. 2 pkt 7 lit. c p.o.u.a. przemawia także orzecznictwo sądów administracyjnych dotyczące regulacji zawartej w art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych ("u.ś.r."), która jest tożsama. Przyjmuje się w nim, że przepis art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. jest w treści jednoznaczny i przewiduje oczywisty skutek w razie wystąpienia opisanej w nim przesłanki, a decyzja zapadła w takich okolicznościach ma charakter związany. Ta regulacja jest odmienną od pozostałych (zamieszczonych w art. 30 ust. 2 pkt 1, 2 i 3 u.ś.r.), a więc w jej przypadku nie można brać pod uwagę świadomości strony co do spełnienia przesłanek ustawowych, ewentualnego wprowadzenia w błąd, świadomości podania nieprawdy, ani oceniać skutków braku pouczenia o prawie do określonego świadczenia (zob. wyrok NSA z 4 lipca 2018 r., I OSK 309/18, wyrok NSA z 18 kwietnia 2013 r. I OSK 1773/12, wyrok WSA w Warszawie z 28 kwietnia 2017 r., I SA/Wa 357/17, publ. CBOSA).

O prawidłowości powyżej zaprezentowanej wykładni art. 2 pkt 7 lit. c ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów świadczy również to, że od kwot nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, w rozumieniu tego przepisu odnoszonego zatem do okoliczności o charakterze obiektywnym (stwierdzonym ostateczną decyzją) - nie nalicza się odsetek ustawowych za opóźnienie (art. 23 ust. 1a ustawy.).

Ponownie rozpoznając sprawę, organ uwzględni powyższą ocenę prawną i wskazania

Bark wszechstronnej i wnikliwej oceny okoliczności sprawy, oznacza, że organy obu instancji dopuściły się naruszenia procedury w postaci przepisów art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 (w zw. z art. 140) k.p.a., jak również art. 107 § 3, a organ odwoławczy błędnie zastosował w sprawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. Naruszenia przepisów postępowania, w ocenie Sądu, stanowiły konsekwencję naruszenia przepisów prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 2 pkt 7 w zw. z art. 23 ust. 1 i 1a oraz art. 29 ust. 2 i ust. 3 ustawy.

W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c w zw. z art. 134 i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 2325, "p.p.s.a.") orzekł jak w sentencji wyroku.

Na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym. Cytowane w uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne na stronie [...]