Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt IV SA/Gl 587/04
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2006-01-17 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Zofia Borowicz (spr.), Sędziowie WSA Teresa Kurcyusz-Furmanik, NSA Tadeusz Michalik, Protokolant starszy referent Arkadiusz Kmiotek, po rozpoznaniu w dniu 17 stycznia 2006 r. na rozprawie sprawy ze skargi J. S. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia [...] r. Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia [...] r. numer: [...].


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] r. Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 1 ust. 1 i art. 4 ust. 1 i 2 oraz art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) odmówił przyznania J. S. uprawnienia do w/w świadczenia.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wywiódł, iż represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. Wnioskodawca nie spełnia tego warunku, dlatego organ odmówił przyznania świadczenia pieniężnego określonego w powołanej na wstępie ustawie.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy J. S. zarzucił, że wraz z mamą był deportowany do przymusowej pracy od [...] 1944 r. do [...] 1945 r. w "[...]" w B., zaś w [...] 1945 r. został z nią przewieziony przymusowo w głąb Niemiec do wsi H. w okolicy L. ([...]), gdzie mama pracowała w rolnictwie do końca wojny – [...] 1945 r. Wyjaśnił, że stosowny dokument w postaci zeznań świadków na piśmie przesłał do organu, a obecnie załączył jego kserokopię uwierzytelnioną przez notariusza.

Zaskarżoną decyzją wydaną na podstawie art. 127 § 3 i 138 § 1 pkt 2 kpa oraz art. 2 pkt 2 lit. a i art. 4 ust. 1, 2 i 4 cyt. ustawy z dnia 31 maja 1996 r. Kierownik Urzędu utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] r.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ orzekający przywołał treść art. 2 pkt 2 lit. a cyt. ustawy z dnia 31 maja 1996 r. i stwierdził, że z zebranych dowodów (oświadczeń świadków, relacji strony) wynika, iż wnioskodawca został deportowany z matką z B. w [...] 1945 r. do miejscowości L. i przebywał tam do [...] 1945 r., gdyż w tym dniu nastąpiło zajęcie tej miejscowości przez wojska koalicji antyhitlerowskiej. Organ powołał się tutaj na stwierdzenia zawarte w "United States Army in World War II Special Studies Chronology 1941/1945" pod red. Mary H. Williams, Washington 1960. W ocenie organu ewentualne kontynuowanie pracy po dacie kapitulacji Niemiec nie spełnia warunku pracy przymusowej. Kierownik Urzędu podkreślił, że wnioskodawca pracował na deportacji [...] miesiące i [...] dni, a więc krócej niż minimalny okres wymagany przez ustawę.

W skardze J. S. zakwestionował stanowisko przyjęte w zaskarżonej decyzji wnosząc o ponowne rozpatrzenie sprawy. Zarzucił, iż do okresu wymaganego ustawą należy zaliczyć także okres pobytu w B. tj. od [...] 1944 r. do [...] 1945 r. albowiem teren ten był okupowany przez III Rzeszę. Jest to okres [...] miesięcy, co z zaliczonym okresem [...] miesięcy i [...] dni według skarżącego daje uprawnienie do wnioskowania o przyznanie świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej.

Skarżący dodał, że wg takich samych dokumentów Stowarzyszenie Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę ustaliło mu okres doznanych represji w wymiarze [...] roku i [...] miesiąca.

Kierownik Urzędu w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie prezentując stanowisko wyrażone uprzednio w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

J. S. w piśmie procesowym z dnia [...] 2004 r. podtrzymał zarzuty i wnioski skargi podkreślając, że został przymusowo wywieziony z K. w [...] 1944 r. do B. na teren okupowany przez III Rzeszę i osadzony w obozie przejściowym jak zeznają osadzeni z nim świadkowie. Tam zaś matka przymusowo pracowała w [...] "[...]". Dlatego domaga się przyznania świadczenia za okres od [...] 1944 r. – tj. deportację z miejsca zamieszkania do obozu w B.– do [...] 1945 r. – zajęcie L. przez wojska koalicji antyhitlerowskiej.

Na rozprawie sądowej skarżący wyjaśnił, że w czasie pobytu w B. wszyscy deportowani byli przymusowo zgromadzeni w jednym obiekcie, a dostęp do rzeczy osobistych był możliwy tylko w ściśle określonym czasie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) Sąd ten sprawuje w zakresie swojej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym § 2 tego przepisu stanowi, że kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Z brzmienia art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270) – zwanej dalej w skrócie p.p.s.a. wynika, że w przypadku, gdy Sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas – w zależności od rodzaju naruszenia uchyla zaskarżony akt w całości lub w części albo stwierdza jego nieważność bądź niezgodność z prawem. Przy czym z mocy art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd kontroli legalności zaskarżonego aktu dokonuje także z urzędu, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Uwzględniając powyższe Sąd doszedł do wniosku, że skarga jest zasadna, aczkolwiek nie wszystkie jej zarzuty są trafne. W ocenie Sądu zaskarżona decyzja jak i poprzedzająca ją decyzja wydane zostały z naruszeniem przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy.

W punkcie wyjścia należy wyjaśnić, że przepis art. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) – zwanej dalej ustawą, przewiduje prawo do świadczenia pieniężnego dla osób, które podlegały represjom określonym w ustawie. Ustawa ta nie przewiduje objęcia świadczeniami wszystkich osób, które doznały represji okresu wojennego i powojennego. Nie dotyczy też wszystkich rodzajów i form represji, jakimi w tym okresie poddani byli obywatele polscy.

Jak wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały 7 sędziów NSA z dnia 12 października 1998 r. (sygn. OPS 5/98, opubl. ONSA 1999, 1/1) podobnie jak ustawa kombatancka i przepisy o żołnierzach zastępczej służby wojskowej przymusowo zatrudnionych w kopalniach, omawiana ustawa przewiduje pewien ograniczony rodzaj represji.

Rodzaje represji, których doznanie z zastrzeżeniem wymagań art. 1 ustawy uprawnia do ubiegania się o przyznanie świadczenia pieniężnego zostały wymienione enumeratywnie w art. 2 ustawy i obejmują:

1) osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych i religijnych,

2) deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej

6 miesięcy z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed dnia

1 września 1939 r. na terytorium:

a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945,

b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanym w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.

W wypadku unormowanym w art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy prawo do świadczenia z tytułu pracy przymusowej przysługuje więc osobom deportowanym (wywiezionym) do tej pracy z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Oznacza to, że prawem do świadczenia przewidzianego w ustawie objęto przypadki represji zaostrzonej w stosunku do obowiązku pracy na terenach okupowanych, bądź samej deportacji. Jest to uzasadnione, jeśli się zważy że sytuacja przymusowo zatrudnionych izolowanych całkowicie od dotychczasowego środowiska była z reguły zdecydowanie gorsza od sytuacji innych przymusowo zatrudnionych osób i to nawet wówczas, gdy warunki pracy były porównywalne.

W świetle brzmienia art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy brak jest podstaw do przyjęcia, że praca przymusowa obywatela polskiego w miejscowości położonej na terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. lecz będącego pod okupacją III Rzeszy w latach 1939-1945 uprawnia do przewidzianego w ustawie świadczenia pieniężnego, jeżeli osoba przymusowo zatrudniona nie była do pracy deportowana. Sam fakt wykonywania pracy w warunkach przymusowych, bez faktu deportacji, nie stanowi wystarczającej przesłanki przyznania świadczenia (por. wyrok NSA z dnia 9.12.1999 r., sygn. V SA 1086/99, zbiór LEX 9291, wyrok NSA

z dnia 8.11.2001 r., sygn. V SA 504/01, zbiór LEX 84354, wyrok NSA z dnia 14.11.2001 r., sygn. V SA 564/01, zbiór LEX 84361).

Należy też zauważyć, że użyte w art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy pojęcie "deportacja" odnosi się wyłącznie do czasu trwania II wojny światowej na terytorium III Rzeszy i terenach przez nią okupowanych, a więc dotyczy okresu od dnia 1.09.1939 r. do dnia 8.05.1945 r. (por. wyrok SN z dnia 25.03.1999 r., sygn. III RN 158/98, opubl. OSNP 2000/3186). Nadto okres deportacji do pracy przymusowej, o której mowa w powołanym wyżej przepisie ustawy musiał trwać co najmniej 6 miesięcy.

Skoro skarżący wraz z matką był deportowany z B. w [...] 1945 r. do B. w Niemczech, to w oparciu o art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy z tego tytułu nie mógł nabyć świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie – gdyż jak trafnie ustalił organ orzekający – okres ten był krótszy od okresu wymaganego ustawą. Należy jednak zauważyć, że tych ustaleń skarżący nie kwestionował. Natomiast zarzucał już w toku postępowania administracyjnego, iż świadczenia pieniężne przewidziane ustawą należą mu się także z tytułu przymusowego pobytu w okresie od [...]

1944 r. do [...] 1945 r. w B. na terenach okupowanych przez III Rzeszę, gdzie jego matka była przymusowo zatrudniona w [...] "[...]" Jednocześnie wskazywał, że w tym okresie przebywał z matką w obozie pracy (vide: wniosek

z dnia [...] r. – karta [...] akt adm. oraz pismo procesowe złożone w Sądzie

w dniu [...] r. – k. [...] akt sądowych).

Otóż w świetle tego co wyżej Sąd wskazał sam fakt wykonywania pracy w warunkach przymusowych, bez faktu deportacji na tereny wskazane w art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy nie stanowi wystarczającej przesłanki przyznania świadczenia.

Skarżący wraz z matką od [...] 1944 r. do [...] 1945 r. przebywał w B., jednakże miasto to do dnia 1 września 1939 r. pozostawało w granicach Polski. Tym samym nie można uznać, że skarżący został deportowany z terytorium państwa polskiego. Deportacja w rozumieniu ustawy oznacza bowiem wywiezienie poza granice państwa polskiego sprzed 1 września 1939 r. Fakt, że B. zostało w czasie II wojny światowej wcielone do Niemiec jest w tej sytuacji bez znaczenia.

W toku postępowania sądowoadministracyjnego skarżący przedstawił uwierzytelniony odpis przetłumaczonych na j. polski oświadczeń świadków L. P. i F. S. złożonych w dniu [...] 1947 r. (karta [...] akt sądowych).

Z dokumentu tego wynika, iż złożyli oni m. in. oświadczenia o treści: "my zostaliśmy umieszczeni w tym samym obozie z panią J. S., a wywiezienie w [...] 1945 roku nastąpiło....".

Z akt sprawy wynika, że dokument ten, aczkolwiek sporządzony w j. niemieckim (oryginał) skarżący przedłożył Kierownikowi Urzędu, wnioskując przy tym o zaliczenie do okresu pracy przymusowej okres pobytu w B..

W kwestionariuszu osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pieniężnego, w rubryce: "dane o doznanych represjach" skarżący m. in. wskazał kod represji "[...]"

(tj. obóz pracy 1.09.1939 r. – 8.05.1945 r.) a miejsce represji: "B.– [...]".

Represje w rozumieniu art. 2 ustawy, poza deportacją do pracy przymusowej (pkt 2) obejmują także osadzenie w obozach pracy przymusowej (pkt 1). Obie te kategorie represji osób spełniających wymogi z art. 1 ustawy, traktowane są rozłącznie, to znaczy wystarczy wykazanie albo deportacji do pracy przymusowej albo osadzenie w obozie pracy przymusowej.

Organ orzekający tej drugiej przesłanki w ogóle nie badał. W związku ze złożonymi przez skarżącego dokumentami (oświadczenia świadków) oraz treścią wniosku organ orzekający zobowiązany był także i te okoliczności wyjaśnić. Stosownie do art. 4 ust. 1 ustawy strona składając wniosek zobowiązana jest wraz z nim złożyć dokumenty i dowody potwierdzające rodzaj i okres represji. Jednakże nie oznacza to, że przepis ten wyłącza stosowanie procedury przewidzianej w kodeksie postępowania administracyjnego. W myśl bowiem art. 7, 77 i 80 kpa organ orzekający jest obowiązany dopuścić jako dowód wszystko co mogłoby przyczynić się do wyjaśnienia sprawy w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzeć materiał dowodowy i dopiero na podstawie całokształtu tego materiału ocenić czy dana okoliczność została udowodniona.

W zaskarżonej decyzji z naruszeniem powołanych przepisów nie wyjaśniono okoliczności dotyczących pobytu skarżącego z jego matką w B. w okresie od [...] 1944 r. do [...] 1945 r., a w szczególności czy w okresie tym skarżący wraz z matką był osadzony w obozie pracy przymusowej w rozumieniu art. 2 pkt 1 ustawy.

Mając na uwadze podniesione wyżej okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny w związku z art. 7 i 77 § 1 kpa działając na podstawie art. 132 i 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.

Wskazać należy, że w podstawie prawnej zaskarżonej decyzji wadliwie powołano art. 138 § 1 pkt 2 kpa, skoro organ wydał rozstrzygnięcie o treści odpowiadającej dyspozycji zawartej w art. 138 § 1 pkt 1 kpa. Uchybienie to nie miało jednak istotnego wpływu na wynik sprawy.

Sąd nie orzekł o zasądzeniu na rzecz skarżącego poniesionych przez niego kosztów postępowania sądowego, gdyż do zamknięcia rozprawy bezpośrednio poprzedzającej wydanie niniejszego wyroku nie wystąpił on z wnioskiem o przyznanie należnych kosztów, a tym samym utracił on prawo do zgłoszenia żądania w tej kwestii (art. 210 § 1 p.p.s.a.).

Ponieważ zaskarżoną decyzją strona nie nabyła praw dlatego Sąd nie zawarł w sentencji rozstrzygnięcia w oparciu o art. 152 p.p.s.a.