Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 100/16
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2017-11-16 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Skarbu Państwa
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1
journal: Dz.U. 2017 poz 1369
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 7, 8, 77 § 1
journal: Dz.U. 2017 poz 1257
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Zbigniew Ślusarczyk Sędziowie: Sędzia NSA Irena Kamińska Sędzia del. WSA Mirosław Wincenciak (spr.) Protokolant: asystent sędziego Inesa Wyrębkowska po rozpoznaniu w dniu 16 listopada 2017 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Ministra Skarbu Państwa od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 października 2015 r. sygn. akt I SA/Wa 1394/15 w sprawie ze skargi T. M. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] lipca 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz T. M. kwotę 120 (sto dwadzieścia) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

I OSK 100/16

UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 27 października 2015 r., sygn. akt I SA/Wa 1394/15 po rozpoznaniu sprawy ze skargi T. M. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] lipca 2015 r., nr [...], w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty, uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia [...] marca 2015 r., nr [...]. U podstaw rozstrzygnięcia Sądu I instancji legły następujące ustalenia oraz ocena prawna.

Wojewoda Mazowiecki decyzją z [...] marca 2015 r., nr [...] odmówił T. M. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez E. K. z d. S. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w miejscowości M., tj. działki gruntu o powierzchni 77,875 ha, z podziału majątku. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż w toku postępowania bezsprzecznie ustalono, że w 1939 r. E. K. była właścicielką gruntu o powierzchni 77,875 ha, natomiast jej miejscem zamieszkania była Warszawa.

Odwołanie od powyższej decyzji wniosła T. M.. Zarzuciła, że obecne brzmienie art. 2 pkt 1 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty, nie różnicuje grup potencjalnych uprawnionych do rekompensaty tj. mających tylko jedno miejsce zamieszkania (na byłym terytorium RP) oraz kilka miejsc zamieszkania (na byłym oraz obecnym terytorium RP), obu grupom przyznając tożsame uprawnienia. Wnioskodawczyni podniosła, że właścicielka nieruchomości miała dwa miejsca zamieszkania: jedno w W., a drugie w M. Z aktu notarialnego umowy darowizny wynika, iż został on sporządzony w K. w kancelarii notarialnej notariusza A. K. E. H. S. stawiła się tam osobiście, tzn. że w danym okresie przebywała na byłym terytorium RP. Fakt, iż w akcie tym zawarto informację o zamieszkiwaniu właścicielki w W. przy ulicy Z. [...], miał charakter wyłącznie administracyjny.

Minister Skarbu Państwa utrzymując w mocy zaskarżoną decyzję wskazał, że pismem z [...] grudnia 2008 r. T. M. zwróciła się do Wojewody Mazowieckiego z wnioskiem o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez E. K. z domu S., poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, nieruchomości gruntowych stanowiących część majątku M., gmina O., powiat K., województwo p. (obecnie Białoruś). Do wniosku załączyła m.in. wypis postanowienia Sądu Rejonowego dla m. st. Warszawy z [...] stycznia 1999 r., o sygn. akt [...], zgodnie z którym spadek po E. K. z d. S., zmarłej [...] grudnia 1998 r., w całości na mocy testamentu własnoręcznego nabyła siostrzenica T. M.. Ponadto, wnioskodawczyni przedłożyła uwierzytelnioną umowę darowizny sporządzoną [...] czerwca 1939 r. w K., przed notariuszem A. K.. Z treści tego dokumentu wynika, że [...] czerwca 1939 r. została zawarta umowa darowizny, na mocy której Z. B. S. ze swojego majątku ziemskiego pod nazwą O. vel O. wydzieliła 155,75 ha gruntu, który podarowała na wspólną własność córkom: W. J. B.i E. H. S.. Strony umowy darowizny, osobiście znane notariuszowi, obywatelki polskie stawiły się w Kancelarii Notarialnej w K. przy ul. T. [...] i oświadczyły, że akt darowizny akceptują. W treści sporządzonego aktu notariusz wymienił miejsca zamieszkania stron umowy: Z. B. S. zamieszkała w K. przy ul. T. [...], W. J. B. zamieszkała w W. przy ul. W. [...], E. H. S. zamieszkała w W. przy ul. Z. [...].

Zgodnie z treścią § 3 umowy darowizny podarowane parcele gruntu przeszły na własność i w posiadanie obdarowanych od dnia podpisania aktu notarialnego. Z uwagi na fakt, że wniosek wymagał uzupełnienia T. M. zwróciła się do Wojewody Mazowieckiego o zawieszenie prowadzonego postępowania. Postanowieniem z [...] czerwca 2010 r. Wojewoda Mazowiecki zawiesił postępowanie.

W dniu [...] marca 2012 r. wpłynął wniosek o podjęcie postępowania. Do wniosku załączono: życiorys E. K. sporządzony [...] listopada 2011 r. przez T. M.; odpis decyzji Wojewody Mazowieckiego z [...] lipca 2011 r., z której wynika, że E. K. z d. S. w dniu [...] września 1939 r. posiadała obywatelstwo polskie; oświadczenie T. M. z [...] listopada 2011 r., z którego wynika, że jej ciotka E. K. po przybyciu do Polski w pierwszych dniach września 1939 r. mieszkała w W., a w 1945 r. wróciła z obozu jenieckiego do O.; uwierzytelnione kserokopie oświadczeń K. W. z 1[...] marca 1967 r. i N. P. z [...] grudnia 1972 r. (zeznania te nie spełniają wymogów ustawowych i dotyczą losów E. K. w okresie okupacji). Z treści życiorysu E. K. sporządzonego przez wnioskodawczynię wynika jedynie, że wojna zastała ją w majątku rodowym w O., skąd już w pierwszych dniach września 1939 r. przyjechała do Warszawy. W Warszawie wynajęła mieszkanie przy ul. Asnyka i podjęła pracę urzędniczki.

Postanowieniem z [...] kwietnia 2012 r., nr [...] Wojewoda Mazowiecki podjął zawieszone postępowanie, a następnie skierował pismo do: Archiwum Państwowego m. st. Warszawy i Archiwum Akt Nowych z pytaniem czy w zasobach archiwalnych zachowały się dokumenty potwierdzające zamieszkiwanie przez E. K. w 1939 r. pod adresem Z. [...] w W., jak również inne dokumenty dotyczące tej osoby.

Wojewoda Mazowiecki skierował również pismo do Konsulatu Generalnego RP w B., w którym zwrócił się o ustalenie, czy w dostępnych zasobach archiwalnych na Białorusi znajdują się dokumenty na podstawie których można ustalić czy E. S. mieszkała w majątku M. do 1939 r. Wojewoda Mazowiecki w piśmie z [...] kwietnia 2012 r. poinformował wnioskodawczynię, że życiorys E. K. sporządzony przez T. M. nie jest wystarczającym dowodem potwierdzającym okoliczność opuszczenia byłego terytorium Polski.

W odpowiedzi na powyższe pełnomocnik wnioskodawczyni pismem z [...] czerwca 2012 r. wskazał, że pomimo podjętych poszukiwań nie udało się odnaleźć dowodów w postaci dokumentów, które mogłyby potwierdzić, że E. K. w dniu [...] września 1939 r. mieszkała w pozostawionym majątku. Na tę okoliczność przedłożył kolejne oświadczenie wnioskodawczyni z [...] czerwca 2012 r.

Z odpowiedzi przekazanych do organu wynika, że w Archiwum Akt Nowych, jak również w Archiwum Państwowym m. st. Warszawy nie odnaleziono dokumentów dotyczących E. K. Także z treści zaświadczeń uzyskanych przez Konsulat Generalny RP w B., w wyniku kwerendy w archiwach białoruskich, nie uzyskano dowodów wskazujących, że E. K. z d. S. mieszkała w majątku M. do 1939 r.

Minister Skarbu Państwa wskazał, że zgodnie z art. 7 ustawy z 8 lipca 2005 r. Wojewoda, po wszczęciu postępowania, dokonuje oceny spełnienia wymogów, o których mowa w art. 2, art. 3 i art. 5 ust. 1 i 2 ustawy, na podstawie dowodów, o których mowa w art. 6 ustawy. Pozytywna ocena przesłanek następuje w drodze postanowienia. W przypadku niespełnienia wymogów, o których mowa w art. 2, art. 3 i art. 5 ust. 1 i 2, Wojewoda wydaje decyzję o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty.

Minister wyjaśnił, że 27 lutego 2014 r. weszła w życie ustawa z 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2014 r. poz. 195) w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 23 października 2012 r. sygn. akt SK 11/12. W wyroku tym Trybunał stwierdził niezgodność art. 2 pkt 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. z art. 64 ust. 2 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w zakresie, w jakim uzależnia prawo do rekompensaty od zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. W związku z powyższym ustawodawca dokonał ustawą z 12 grudnia 2013 r. nowelizacji art. 2 pkt 1 ustawy z 8 lipca 2005 r., w wyniku czego przepis ten otrzymał nowe brzmienie. Organ przytoczył treść znowelizowanego przepisu.

Organ II instancji wyjaśnił, że stosownie do art. 3 ustawy z 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. Nr 101, poz. 580) miejscem zamieszkania jest miejsce na obszarze Polski, gdzie obywatel polski mieszka z zamiarem stałego pobytu. Jeżeli ma kilka miejsc zamieszkania, - właściwe jest prawo miejsca, w którem skupia się główny i przeważający zakres jego działalności. Zgodnie z art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934), "miejscem zamieszkania jest miejscowość, w której pozwany przebywa z zamiarem stałego pobytu. Jeżeli pozwany ma zamieszkanie w kilku miejscach, powód może wytoczyć powództwo według któregokolwiek z tych miejsc."

Z kolei w myśl § 3 pkt 2 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do §§ 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55 o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. Nr 54, poz. 489, dalej: rozporządzenie z 23 maja 1934 r.), "przez zamieszkanie w gminie rozumie się fakt zajmowania w obrębie gminy mieszkania wśród okoliczności, wskazujących na ześrodkowanie tam stosunków osobistych i gospodarczych". Zaś zgodnie z § 9 rozporządzenia z 23 maja 1934 r. "za miejsce zamieszkania osoby, zwykle mieszkającej w dwóch lub więcej miejscowościach będzie uważana stosownie do okoliczności jedna z tych miejscowości, a mianowicie ta, w której osoba interesowana posiada siedzibę główną, lub w której wykonywa główny swój zawód lub urząd, lub gdzie znajduje się jej majętność albo - o ile chodzi o małoletnich i niewłasnowolnych - gdzie znajduje się ich prawne miejsce zamieszkania. Minister podkreślił, że od tak rozumianego zamieszkania odróżnić należy pojęcie czasowego pobytu, które zgodnie z § 3 pkt 3 rozporządzenia obejmuje stan przebywania w jakimkolwiek domu bez zamiaru obrania sobie tam miejsca zamieszkania. Natomiast stosownie do treści § 5 lit. c) rozporządzenia do czasowo nieobecnych w miejscu swego zamieszkania zalicza się m.in. osoby, przebywające w innej gminie dla wypoczynku, kuracji itp., albo w szpitalach i innych tym podobnych zakładach publicznych lub prywatnych dla poprawy zdrowia.

Uwzględniając powyższe Minister stwierdził, iż w rozumieniu przedwojennych przepisów, o których mowa w art. 2 pkt 1 ustawy z 8 lipca 2005 r., w brzmieniu nadanym art. 1 ustawy z 12 grudnia 2013 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, możliwa była sytuacja, w której dana osoba posiadała więcej niż jedno miejsce zamieszkania. Tym samym fakt, iż właściciel nieruchomości pozostawionej zamieszkiwał przez wybuchem drugiej wojny światowej na obecnym terytorium RP nie wyklucza, że właściciel taki posiadał "dodatkowe" miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Niezależnie jednak od liczby posiadanych miejsc zamieszkania każde z nich powinno spełniać kryteria określone w jednym z ww. przepisów, tj. być miejscem na obszarze Polski, gdzie obywatel polski mieszkał z zamiarem stałego pobytu (art. 3 ustawy z 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych) lub miejscowością, w której pozwany przebywał z zamiarem stałego pobytu (art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934) lub zajmowaniem w obrębie gminy mieszkania wśród okoliczności, wskazujących na ześrodkowanie tam stosunków osobistych i gospodarczych (§ 3 pkt 2 rozporządzenia z 23 maja 1934 r.).

Minister wskazał, że z treści oświadczeń T. M. dotyczących miejsca zamieszkania właścicielki mienia pozostawionego wynika, że jej ciotka – E. K. część roku mieszkała w W., a w okresie od późnej wiosny do wczesnej jesieni w rodowym majątku. Ponadto, wnioskodawczyni oświadczyła, że E. K. w pierwszych dniach września 1939 r. przybyła do W. właśnie z miejscowości O. Jednakże organ odwoławczy powziął poważne wątpliwości dotyczące wiarygodności oświadczeń złożonych przez stronę, ponieważ T. M. urodziła się [...] października 1938 r., zatem w dniu wybuchu wojny nie miała nawet roku. Nie może zatem mieć bezpośredniej wiedzy na temat miejsca/miejsc zamieszkania jej ciotki. Ponadto, z uwagi na upływ czasu strona nie jest w stanie poprzeć swoich twierdzeń dokumentami czy zeznaniami świadków, na co zwrócił uwagę jej pełnomocnik w piśmie z [...] czerwca 2012 r.

W ocenie Ministra Skarbu Państwa inne zgromadzone w sprawie dowody nie pozwalają uznać oświadczeń strony za wiarygodne, gdyż z treści umowy darowizny sporządzonej [...] czerwca 1939 r. wynika wprost, że obdarowana zamieszkuje w W. przy ul. Z. [...]. W ocenie Ministra było to jej centrum życiowe również w okresie okupacji, na co wskazują zeznania K. W. i N. P.

Zdaniem organu odwoławczego w aktach sprawy brak jest jakichkolwiek dowodów mogących świadczyć o posiadaniu we wrześniu 1939 r. przez E. K. poza miejscem zamieszkania w W. "dodatkowych" miejsc zamieszkania, o których mowa w przepisach wymienionych w art. 2 pkt 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. Wskazana w oświadczeniu wnioskodawczyni (przywołana także w treści odwołania) okoliczność, iż cyt. "(...) ciotka część roku mieszkała w Warszawie a w okresie od późnej wiosny do jesieni w rodowym majątku" nie może być, zdaniem organu, uznana za dowód "dodatkowego" miejsca zamieszkania, lecz zgodnie z § 5 lit. c) rozporządzenia z dnia 23 maja 1934 r. za czasową nieobecność w miejscu zamieszkania.

Na decyzję Ministra Skarbu Państwa z [...] lipca 2015 r. skargę wniosła T. M.. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 2 pkt 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, poprzez jego nieprawidłowe zastosowanie i uznanie, iż właścicielka pozostawionej nieruchomości nie posiadała miejsca zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Ponadto zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 107 kpa w zw. z art. 7 ust. 2 ustawy, poprzez nieprawidłową sentencję decyzji, co powoduje wątpliwości co do jej treści, na skutek czego decyzja jest wadliwa oraz art. 7, 77 § 1 oraz 80 kpa, poprzez ich nieprawidłowe zastosowanie, nie przeprowadzenie pełnego postępowania wyjaśniającego, odnośnie miejsca zamieszkania właścicielki nieruchomości na byłym terytorium R.P.

Skarżąca wskazała na treść § 9 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu, zgodnie z którym; "za miejsce zamieszkania osoby, zwykle mieszkającej w dwóch lub więcej miejscowościach, będzie uważana stosownie do okoliczności jedna z tych miejscowości, a mianowicie ta, w której osoba interesowana posiada siedzibę główną, lub w której wykonywa główny swój zawód lub urząd, lub gdzie znajduje się jej majętność (...)". Zgodnie z tą definicją, kryterium decydującym dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy powinien mieć fakt, iż główny majątek stanowiący od czerwca 1939 r. współwłasność E. K. znajdował się poza obecnym terytorium RP. Innego majątku osobistego nie posiadała.

W ocenie skarżącej dla niniejszej sprawy nie ma także znaczenia fakt, iż kierunkiem ewakuacji ciotki była Warszawa oraz, że mieszkała tam w czasie działań wojennych. Skarżąca zarzuciła, że z uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie wynika, żeby organ podjął jakiekolwiek czynności analizujące materiał dowodowy pod kątem posiadania przez właścicielkę miejsca zamieszkania w M. po otrzymaniu darowizny, a przed ewakuacją do W. Skarżąca podniosła, że przesłanka zamieszkiwania przez właścicieli nieruchomości zabużańskich na byłym terytorium Państwa Polskiego była przedmiotem rozpoznania Trybunału Konstytucyjnego, który wyrokiem z 23 października 2012 r., sygn. akt SK 11/12, stwierdził niekonstytucyjność art. 2 pkt 1 ustawy w zakresie, w jakim uzależnia prawo do rekompensaty od zamieszkiwania 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Skarżąca wskazała, że organ odwoławczy w ogóle nie odniósł się do podnoszonych przez nią zarzutów dotyczących prawidłowości sformułowania decyzji Wojewody Mazowieckiego. W treści decyzji, po przywołaniu podstawy prawnej znalazło się sformułowanie: "(...) po rozpoznaniu wniosku z dnia [...] grudnia 2008 r. Pani T. M. odmawiam Pani T. M. z tytułu pozostawienia przez E. K. z d. Stebelska nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w miejscowości M., tj. działki gruntu o powierzchni 77,875 ha z podziału majątku". Z powyższego wynika, że brakuje części składowej zdania - podmiotu, odnoszącego się do przedmiotu postępowania. W ocenie skarżącej, powyższy brak świadczy o wadliwości decyzji.

Odpowiadając na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

W piśmie z [...] października 2015 r. uzupełniającym skargę, skarżąca poparła skargę i załączyła oświadczenia dwóch świadków na okoliczność posiadania przez E. K. dwóch miejsc zamieszkania.

W motywach powołanego na wstępie wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. zauważył, że E. K. stała się właścicielką dopiero 2 czerwca 1939 r., wobec tego fakt zamieszkiwania przed tą datą nie ma dla sprawy żadnego znaczenia. Również ewakuacja do W. i zamieszkiwanie w stolicy w czasie wojny nie mają dla sprawy żadnego znaczenia. Organy nie poczyniły żadnych ustaleń odnośnie miejsca zamieszkania byłej właścicielki po dniu [...] czerwca 1939 r. - do chwili rozpoczęcia wojny, czym naruszyły przepis art. 7, 8, 75 § 1, 77§1, 80 k.p.a., a organ II instancji także przepis art. 138 § 1 pkt 1 kpa, w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Otóż właściwe przeprowadzenie postępowania mogłoby skutkować wydaniem decyzji uwzględniającej wniosek skarżącej.

Organy uznały za niewiarygodne oświadczenia skarżącej, gdyż przyjęły, że jako osoba urodzona w 1938 r. nie może mieć wiedzy na temat miejsca zamieszkania E. K. we wrześniu 1939 r. Z tych też przyczyn uznały za zbędne przesłuchanie skarżącej. Jednakże E. K. żyła do 1993 r., a skarżąca była jej jedyną krewną i opiekunką. Logicznym jest więc, że wiedzę na temat losów E. K. skarżąca mogła czerpać bezpośrednio od niej. Kwestii tej organy w ogóle nie badały.

Ponadto skarżąca we wszystkich swoich oświadczeniach konsekwentnie podnosiła, że ciotka w dniu wybuchu wojny zamieszkiwała w rodowym majątku, którym w części została obdarowana (majątek ten wcześniej należał do jej rodziców- pozostawał w rodzinie od setek lat.). Podnosiła również, że ciotka miała dwa miejsca zamieszkania, bowiem od wiosny do jesieni przebywała w majątku, a zimę spędzała w W. Oświadczenia skarżącej w tej kwestii są spójne i konsekwentne.

Odnosząc się do powołanych przez organ przepisów odnośnie miejsca zamieszkania na byłym terytorium RP Sąd I instancji zauważył, że wprawdzie organ przytoczył treść znowelizowanego art. 2 pkt 1 ustawy, jednakże nie odniósł tej treści do stanu faktycznego sprawy. Otóż zgodnie z § 9 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z 23 maja 1934 r. – wymienionego w art. 2 pkt 1 lit. c) ustawy - za miejsce zamieszkania osoby zwykle mieszkającej w dwóch lub więcej miejscowościach będzie uważana jedna z tych miejscowości a mianowicie ta (....) gdzie znajduje się jej majętność. Zgodnie z tą definicją kryterium decydującym jest fakt, że majątek stanowiący współwłasność E. K. znajdował się poza obecnym terytorium RP. Z akt sprawy nie wynika, aby posiadała ona jeszcze inny majątek.

Sąd I instancji zauważył także, że w wyroku z 23 października 2012 r., w sprawie o sygn. akt SK 11/12 Trybunał Konstytucyjny wskazał, że restrykcyjność badanej przesłanki z art. 2 pkt. 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. musi być uznana za nadmierną również dlatego, że żadna osoba opuszczająca terytoria zabużańskie na skutek wojny rozpoczętej w 1939 r. nie mogła racjonalnie przewidywać, że rekompensaty za utracone nieruchomości (jeżeli w ogóle kiedykolwiek zostaną wypłacone) będą uzależnione od miejsca zamieszkania ich właściciela dokładnie 1 września 1939 r. Również postanowienia umów republikańskich nie przewidywały expressis verbis takiego warunku w odniesieniu do rozliczeń za pozostawione mienie. Wskazano tam wprawdzie, że repatriacji mają podlegać osoby "zamieszkałe" na byłym terytorium państwa polskiego, lecz słowu temu nadawano znaczenie potoczne, a nie prawne. Trybunał podniósł, że w Polsce międzywojennej zakres ochrony własności nieruchomości nie był w żaden sposób uzależniony od miejsca zamieszkania. Przepisy międzywojenne (obowiązujące do lat sześćdziesiątych XX wieku) dopuszczały posiadanie przez obywateli kilku miejsc zamieszkania. Sam fakt pozytywnego unormowania tego typu sytuacji mógł więc budzić u mieszkańców kresów wschodnich przekonanie, że są one prawnie akceptowalne i nie łączą się z żadnymi negatywnymi konsekwencjami (a zwłaszcza w sferze praw majątkowych).

Dodatkowo, oceniając art. 2 pkt 1 ustawy rekompensacyjnej w zaskarżonym zakresie, Trybunał polecił uwzględnić także wymogi racjonalności i doświadczenia życiowego. Nakazują one uznać, że w większości wypadków zmiana miejsca zamieszkania nie połączona ze sprzedażą nieruchomości w dotychczasowym miejscu zamieszkania była wyrazem przekonania, że dana osoba (lub jej rodzina) mają zamiar powrotu na kresy wschodnie. Stanowisko Trybunału Konstytucyjnego wskazało jak należy interpretować miejsce zamieszkania właścicieli pozostawionych nieruchomości. Z przyczyn wyżej omówionych organy naruszyły przepis art. 2 pkt 1 ustawy z 8 lipca 2005 r. w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy uzależniając przyznanie prawa do rekompensaty od wyłącznego zamieszkiwania byłej właścicielki na byłym terytorium RP.

W ocenie Sądu I instancji trafny jest zarzut skargi odnośnie wadliwej redakcji komparycji decyzji organu I instancji. Z treści komparycji nie wynika, czego dotyczyła odmowa. Pominięte bowiem zostały słowa " potwierdzenia prawa do rekompensaty". Czyni to nieczytelnym rozstrzygnięcie decyzji organu I instancji oraz narusza przepis art. 107 § 1 k.p.a. w zw. z art. 7 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r.

Skargę kasacyjną od powołanego wyroku wywiódł Minister Skarbu Państwa zaskarżając ten wyrok w całości. Skarżący kasacyjnie zarzucił naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zwanej dalej "P.p.s.a.", polegające na bezzasadnym zarzuceniu organowi naruszenia przepisów art. 7, 8, 75 § 1, 77 § 1, art. 80 kpa i art. 107 § 3 kpa poprzez zarzucenie organom l i II instancji niepoczynienia żadnych ustaleń co do miejsca zamieszkania byłej właścicielki po [...] czerwca1939 r., a tym samym niewłaściwe przeprowadzenie postępowania dowodowego.

Skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, ewentualnie w przypadku gdyby Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona, wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości i oddalenie skargi T. M.

W motywach skargi kasacyjnej wskazano, że E. K. z d. S. stała się współwłaścicielką gruntu o łącznej powierzchni 155,75 ha, na który składał się m. in. las i łąki, zatem nie zaspokajał potrzeb mieszkaniowych właścicielek. Nie ma najmniejszych wątpliwości, że ww. grunt stanowił współwłasność jej oraz siostry — W. B., a jego zabudowanie wymagałoby uzgodnień obu współwłaścicielek. Niewątpliwie do czasu wybuchu II wojny światowej na gruncie stanowiącym ww. współwłasność E. K. z d. S. nie powstały żadne zabudowania.

T. M. usiłowała dowieść, przedstawiając organom administracji, m.in. osobiście przez nią sporządzony życiorys ciotki — E. K. z d. S., że przed wybuchem II wojny światowej miała ona dwa miejsca zamieszkania: jedno w W., a drugie w majątku rodzinnym (rodowym) w O. Ponadto, Wnioskodawczyni twierdziła, że E. K. z d. S. w pierwszych dniach września 1939 r. przybyła do W. właśnie z miejscowości O. Jednakże skarżąca nie była w stanie przedstawić dowodów na poparcie powyższych stwierdzeń. W ocenie Ministra Skarbu Państwa dowody zgromadzone w postępowaniu przeczą ww. oświadczeniom Wnioskodawczyni, wskazując wprost na ciągłość zamieszkania E. K. z d. S. w W. Skarżący kasacyjnie wskazał, że z treści umowy darowizny sporządzonej w dniu [...] czerwca 1939 r. w obecności E. S. przez notariusza –A. K. z Kancelarii Notarialnej w K., wynika wprost, że obdarowana zamieszkuje w W. przy ul. Z. [...]. Twierdzenie, iż w akcie tym zawarto informacje o zamieszkiwaniu właścicielki w W. przy ulicy Z. [...], miało charakter wyłącznie administracyjny, nie zostało udowodnione. E. S. urodziła się [...] sierpnia 1909 r., a więc w dniu zawarcia ww. umowy darowizny była osobą 30 — letnią, niewątpliwie świadomą treści oświadczenia woli, które składa przed notariuszem.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W świetle art. 174 P.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:

1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie,

2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, ponieważ w świetle art 183 § 1 P.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Jeżeli zatem nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 P.p.s.a., a w rozpoznawanej sprawie przesłanek tych brak, to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej. Oznacza to, że Sąd nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów skargi kasacyjnej, a upoważniony jest do oceny zaskarżonego orzeczenia wyłącznie w granicach przedstawionych we wniesionej skardze kasacyjnej.

Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Zwrócić należy uwagę, że skarżący kasacyjnie nie kwestionuje oceny prawnej Sądu I instancji w zakresie pojęcia miejsca zamieszkania w rozumieniu ustawy zabużańskiej. W motywach wyroku Sąd I instancji powołał się na § 9 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z 23 maja 1934 r., który został wymieniony w art. 2 pkt 1 lit. c) ustawy, w myśl którego za miejsce zamieszkania osoby zwykle mieszkającej w dwóch lub więcej miejscowościach będzie uważana jedna z tych miejscowości a mianowicie ta gdzie znajduje się jej majętność. Jak wskazał Sąd I instancji, zgodnie z tą definicją kryterium decydującym jest fakt, że majątek stanowiący współwłasność E. K. znajdował się poza obecnym terytorium RP, a z akt sprawy nie wynika, aby posiadała ona jeszcze inny majątek. Powyżej przedstawiona ocena prawna rozumienia przesłanki z art. 2 pkt 1 ustawy, niezakwestionowana przez skarżącego kasacyjnie, determinuje przedmiot i kierunek postępowania wyjaśniającego w zakresie miejsca zamieszkania E. K. z domu S. na dzień [...] września 1939 r. Zatem zarzut skargi kasacyjnej naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w powiązaniu art. 7, 8, 75 § 1, 77 § 1, art. 80 k.p.a. i art. 107 § 3 k.p.a. nie mógł być uznany za zasadny. Rację ma też Sąd I instancji twierdząc, że skoro E. K. stała się właścicielką dopiero dnia [...] czerwca 1939 r., to fakt zamieszkiwania przed tą datą nie ma dla sprawy żadnego znaczenia. Również ewakuacja do W. i zamieszkiwanie w stolicy w czasie wojny nie mają dla sprawy żadnego znaczenia.

Prawidłowe jest też stanowisko Sądu I instancji wskazujące, że skoro E. K. żyła do 1993 r., a skarżąca była jej jedyną krewną i opiekunką, to logicznym jest, że wiedzę na temat losów E. K. skarżąca mogła czerpać bezpośrednio od niej. Ponadto skarżąca we wszystkich swoich oświadczeniach konsekwentnie podnosiła, że ciotka w dniu wybuchu wojny zamieszkiwała w rodowym majątku, którym w części została obdarowana (majątek ten wcześniej należał do jej rodziców- pozostawał w rodzinie od setek lat.). Podnosiła również, że ciotka miała dwa miejsca zamieszkania, bowiem od wiosny do jesieni przebywała w majątku, a zimę spędzała w W. Oświadczenia skarżącej w tej kwestii są spójne i konsekwentne.

Mając na względzie § 9 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z 23 maja 1934 r. – wymienionego w art. 2 pkt 1 lit. c) ustawy , w myśl którego za miejsce zamieszkania osoby zwykle mieszkającej w dwóch lub więcej miejscowościach będzie uważana jedna z tych miejscowości a mianowicie ta gdzie znajduje się jej majętność, organy są zobowiązane do przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego z uwzględnieniem powołanego § 9 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z 23 maja 1934 r.

Z tych względów i na podstawie art. 184 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji wyroku. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 2 P.p.s.a.