Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt V SA/Wa 2063/05
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2006-01-18 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6340 Potwierdzenie represji
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Prezes Instytutu Pamięci Narodowej
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 4 ust. 2, art. 8 ust. 2 pkt 2 lit. b
journal: Dz.U. 2002 nr 42 poz. 371
law: Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 30 marca 2002 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego.
Teza: Zgodnie z art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /Dz.U. 2002 nr 42 poz. 371 ze zm./ przepisy ustawy stosuje się także do osób, które jako dzieci zostały odebrane rodzicom w celu poddania eksterminacji lub w celu przymusowego wynarodowienia. Natomiast zgodnie z art. 8 ust. 2 pkt 2 lit. "b" powołanej ustawy na wniosek osoby zainteresowanej Prezes Instytutu Pamięci Narodowej -Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu potwierdza okoliczność, o której mowa w art. 4 ust. 2.

Eksterminacja to polityka zagłady, ludobójstwa, zbrodniczego niszczenia grup ludzkich z powodów rasowych, narodowościowych, religijnych. Skierowanie przez okupacyjne władze niemieckie skarżącego do obozu pracy w Rywałdzie Królewskim, gdzie wykonywał prace porządkowe i drobne prace rolne nie mogło mieć zatem charakteru eksterminacyjnego, tj. takiego jaki miał pobyt w obozach koncentracyjnych czy obozach zagłady. Również okoliczność, iż po likwidacji obozu w Rywałdzie Królewskim skarżący został skierowany do prac porządkowo-rolnych w gospodarstwie rolnym przeczy tezie o eksterminacyjnym charakterze działań władz niemieckich. Powszechny charakter przestępstw popełnianych na ludności cywilnej w trakcie drugiej wojny światowej, przemawia za wykładnią ścieśniającą pojęcia eksterminacji w rozumieniu art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach, tj. jako zbrodni prawa międzynarodowego. Zasadne jest w tym kontekście stanowisko organu, który uznał, iż do spełnienia okoliczności wymienionych w art. 4 ust. 2 powołanej ustawy, musi zaistnieć fakt odebrania dziecka rodzicom z wyraźną intencją jego eksterminacji /pozbawienia życia/.

TEZY

Zgodnie z art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /Dz.U. 2002 nr 42 poz. 371 ze zm./ przepisy ustawy stosuje się także do osób, które jako dzieci zostały odebrane rodzicom w celu poddania eksterminacji lub w celu przymusowego wynarodowienia. Natomiast zgodnie z art. 8 ust. 2 pkt 2 lit. "b" powołanej ustawy na wniosek osoby zainteresowanej Prezes Instytutu Pamięci Narodowej -Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu potwierdza okoliczność, o której mowa w art. 4 ust. 2.

Eksterminacja to polityka zagłady, ludobójstwa, zbrodniczego niszczenia grup ludzkich z powodów rasowych, narodowościowych, religijnych. Skierowanie przez okupacyjne władze niemieckie skarżącego do obozu pracy w Rywałdzie Królewskim, gdzie wykonywał prace porządkowe i drobne prace rolne nie mogło mieć zatem charakteru eksterminacyjnego, tj. takiego jaki miał pobyt w obozach koncentracyjnych czy obozach zagłady. Również okoliczność, iż po likwidacji obozu w Rywałdzie Królewskim skarżący został skierowany do prac porządkowo-rolnych w gospodarstwie rolnym przeczy tezie o eksterminacyjnym charakterze działań władz niemieckich. Powszechny charakter przestępstw popełnianych na ludności cywilnej w trakcie drugiej wojny światowej, przemawia za wykładnią ścieśniającą pojęcia eksterminacji w rozumieniu art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach, tj. jako zbrodni prawa międzynarodowego. Zasadne jest w tym kontekście stanowisko organu, który uznał, iż do spełnienia okoliczności wymienionych w art. 4 ust. 2 powołanej ustawy, musi zaistnieć fakt odebrania dziecka rodzicom z wyraźną intencją jego eksterminacji /pozbawienia życia/.


SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA - Mirosława Pindelska, Sędzia NSA - Piotr Piszczek, Asesor sądowy WSA - Michał Sowiński (spr.), Protokolant - Beata Trawińska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 stycznia 2006 r. sprawy ze skargi A. R. na decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] lipca 2005 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia odebrania rodzicom w celu poddania eksterminacji oddala skargę.


UZASADNIENIE

Pismem z [...] sierpnia 2004 r. A. R. wystąpił do Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z wnioskiem o wydanie decyzji potwierdzającej fakt odebrania go rodzicom w celu poddania eksterminacji (przymusowemu wynarodowieniu) tj. represji, o której mowa w art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. z 2002 r. Nr 42, poz. 371 ze zm.), w okresie od [...] października 1939 r. do [...] marca 1940 r.

Mając na względzie, iż zgromadzone w sprawie dokumenty nie pozwalają na potwierdzenie okoliczności podanych we wniosku, Instytut przeprowadził w dniu [...] lutego 2005 r. przesłuchanie wnioskodawcy oraz świadka B. S..

W trakcie przesłuchania wnioskodawca zeznał, iż we wrześniu 1939 r. przebywał wraz z rodziną w rodzinnym gospodarstwie w M.. Gospodarstwem tym zarządzał Niemiec, zaś rodzice i bracia skarżącego pracowali u niego jako pracownicy najemni. W dniu [...] września 1939 r. został zamordowany ojciec skarżącego - K. R.. Następnego dnia wnioskodawcę i jego starszego brata L. zabrano do obozu pracy w R., oddalonym o [...] km od M., w którym przebywał do końca grudnia 1939 r. W trakcie pobytu w obozie A. R. wykonywał drobne prace porządkowe i mógł się widywać ze starszym bratem L.. Po likwidacji obozu skarżący został oddany do pracy w gospodarstwie rolnym, którym zarządzała polska rodzina G., a pod koniec marca 1940 r. został zabrany przez matkę do rodzinnego domu w M..

Decyzją z [...] maja 2005 r. nr [...] Prezes Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu odmówił potwierdzenia, że skarżący został odebrany rodzicom w celu poddania eksterminacji (wynarodowieniu). W ocenie organu, wnioskodawca poprzez splot tragicznych wydarzeń był ofiarą drugiej wojny światowej, jednak doznane przez niego represje nie spełniają okoliczności wymienionych w treści art. 4 ust. 2 ustawy. Do spełnienia okoliczności wymienionych w treści ww. przepisu muszą zaistnieć rzeczywiste intencje i czynności o charakterze eksterminacyjnym (musi mieć miejsce okoliczność odebrania dziecka rodzicom z wyraźną intencją jego eksterminacji). Także pozbawienie rodziców możliwości sprawowania opieki nad dzieckiem nie jest tożsame w rozumieniu przepisu art. 4 ust. 2 ustawy z pojęciem "odebrane rodzicom w celu poddania eksterminacji". Organ zaznaczył, iż ustawodawca okoliczność odebrania dziecka rodzicom w celu eksterminacji rozumiał dosłownie: jako przemoc dokonaną z użyciem władzy i siły w celu pozbawienia życia. Natomiast wnioskodawca, wprawdzie stracił ojca i został zabrany razem ze starszym bratem do obozu pracy w R. ([...] październik - [...] grudzień 1939 r.), a następnie do pracy przymusowej w gospodarstwie rolnym rodziny G. ([...] styczeń - [...] marzec 1940 r.), to trudno przyjąć, że ww. represje miały charakter eksterminacyjny. Znajduje to potwierdzenie w zasadniczej (podstawowej) różnicy pomiędzy pojęciem "eksterminacja" a "praca przymusowa. "Eksterminacja" miała na celu pozbawienia życia, natomiast "praca przymusowa" nie. Jej podstawowym celem było wykorzystanie niewolniczej siły roboczej do wykonywania, niejednokrotnie w bardzo trudnych warunkach, ciężkich prac. W przypadku wnioskodawcy celem okupanta nie było zatem stworzenie skutków nieodwracalnych (zabicie), a tyko zastosowanie represji w postaci pracy przymusowej.

W ocenie Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej, skarżący nie podlegał również przymusowemu wynarodowieniu, gdyż nie tylko nie został wywieziony do Niemiec, nie przekazany rodzinie niemieckiej, nie zapisany do organizacji niemieckiej, ale przebywając w obozie pracy był odwiedzany przez matkę, a po likwidacji obozu został oddany do pracy przymusowej w gospodarstwie rolnym, zarządzanym przez polską rodzinę państwa G., zaś pod koniec marca 1940 r. zabrany przez matkę do rodzinnego domu.

Pismem z 1 czerwca 2005 r. A. R. wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy, zarzucając Prezesowi Instytutu niewłaściwą ocenę stanu faktycznego sprawy. Zaznaczył, iż w trakcie pobytu w obozie w R. członkowie [...] znęcali się nad nim i innymi więźniami w bestialski sposób, w trakcie apeli oraz prac porządkowych przy odgruzowywaniu. Wyjaśnił, iż w obozie zabronione było porozumiewanie się w języku polskim. Podał, iż w obozie Niemcy zamordowali ponad 400 współwięźniów [...]. Prowadzone na ten temat rozmowy między więźniami doprowadzały go do strachu i rozpaczy.

W dniu [...] lipca 2005 r. Prezes Instytutu wydał decyzję nr [...], w której utrzymał w mocy decyzję własną z [...] maja 2005 r., wyjaśniając, iż do spełnienia okoliczności wymienionych w przepisie art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, musi zaistnieć fakt odebrania dziecka rodzicom z wyraźną intencja jego eksterminacji (pozbawienia życia). Z powyższego jednoznacznie wynika, iż ustawodawca w art. 4 ust. 2 ustawy miał na myśli rzeczywiste intencje i czynności o charakterze eksterminacyjnym, a nie okoliczności poszkodowania dziecka w wyniku trwającej wojny gdyż nie jest eksterminacja samo stworzenie warunków zagrożenia zdrowia, a nawet życia danej osoby.

Organ podzielił pogląd wnioskodawcy, iż jako małoletnie dziecko przebywając w obozie pracy przymusowej został poddany upokorzeniu, a nawet upodleniu. Prezes Instytutu podkreślił jednak, że praca przymusowa nie może być utożsamiana z eksterminacją, ponieważ "eksterminacja to polityka zagłady, ludobójstwa, zbrodniczego niszczenia grup ludzkich z powodów rasowych, narodowościowych, religijnych" (wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 18 lutego 1998 r. sygn. akt III AUa 63/98). W ocenie organu, represje jakich doznał Wnioskodawca w wyniku tragicznych wydarzeń wojennych, choć bardzo bolesne w swej wymowie, nie wypełniają dyspozycji art. 4 ust. 2 ustawy.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, uzupełnionej pismem procesowym z 29 sierpnia 2005 r., A. R. zarzucił organowi dokonanie błędnej interpretacji zebranych w sprawie dowodów. Wyjaśnił, iż warunki panujące w obozie nie odbiegały od innych obozów, w których osoby pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Zaznaczył, iż warunki pobytu w więzieniu były fatalne - duży mróz, spanie na słomie na posadzce betonowej celi, jeden posiłek dziennie. Za rozmowy z bratem w języku polskim był bity i karany przez dozorców z [...]. Wyjaśnił, iż wbrew ustaleniom organu matka nie odwiedzała go w obozie, gdyż za bramę obozową wejście było kategorycznie zabronione. W ocenie skarżącego, już sam jego pobyt jako nieletniego dziecka w obozie, z życiowego punktu widzenia i historycznej prawdy okresu okupacyjnego, winien być przez IPN potraktowany jako eksterminacja.

W odpowiedzi na skargę Prezes Instytutu Pamięci Narodowej wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko i argumenty zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) oraz art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej obejmującą orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji pod względem jej legalności, to znaczy zgodności z przepisami postępowania administracyjnego oraz z przepisami prawa materialnego, na podstawie których została wydana, Sąd nie stwierdził, aby wydana została ona z naruszeniem prawa.

Zgodnie z art. 4 ust. 2 ustawy z 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego przepisy ustawy stosuje się także do osób, które jako dzieci zostały odebrane rodzicom w celu poddania eksterminacji lub w celu przymusowego wynarodowienia. Natomiast zgodnie z art. 8 ust. 2 pkt 2 lit. b powołanej ustawy na wniosek osoby zainteresowanej Prezes Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu potwierdza okoliczność, o której mowa w art. 4 ust. 2.

Należy podzielić pogląd wyrażony w decyzji Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej, iż materiał dowodowy zgromadzony w sprawie nie daje podstaw do uznania, iż pobyt skarżącego w obozie pracy w R. od [...] października do [...] grudzień 1939 r., a następnie w gospodarstwie rolnym w celu wykonywania pracy przymusowej od [...] stycznia do [...] marca 1940 r., stanowił represję w rozumieniu art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. Z ustaleń faktycznych sprawy wynika, iż represje, którym podlegał skarżący, niewątpliwie bolesne i dotkliwe w swych skutkach, nie miały jednak charakteru eksterminacyjnego. Eksterminacja to polityka zagłady, ludobójstwa, zbrodniczego niszczenia grup ludzkich z powodów rasowych, narodowościowych, religijnych. Skierowanie przez okupacyjne władze niemieckie skarżącego do obozu pracy w R., gdzie wykonywał prace porządkowe i drobne prace rolne nie mogło mieć zatem charakteru eksterminacyjnego, tj. takiego jaki miał pobyt w obozach koncentracyjnych czy obozach zagłady. Również okoliczność, iż po likwidacji obozu w R. skarżący został skierowany do prac porządkowo-rolnych w gospodarstwie rolnym przeczy tezie o eksterminacyjnym charakterze działań władz niemieckich. Powszechny charakter przestępstw popełnianych na ludności cywilnej w trakcie drugiej wojny światowej, przemawia za wykładnią ścieśniającą pojęcia eksterminacji w rozumieniu art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach, tj. jako zbrodni prawa międzynarodowego. Zasadne jest w tym kontekście stanowisko organu, który uznał, iż do spełnienia okoliczności wymienionych w art. 4 ust. 2 powołanej ustawy, musi zaistnieć fakt odebrania dziecka rodzicom z wyraźną intencją jego eksterminacji (pozbawienia życia). Działania władz niemieckich wobec skarżącego nie wyczerpują znamion takiego czynu.

Nie znajduje uzasadnienia prawnego również żądanie skarżącego przyznania mu uprawnień kombatanckich z tytułu odebrania go rodzicom w celu przymusowego wynarodowienia. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, iż proces przymusowego wynaradawiania dzieci polskich przebiegał według pewnego jednolitego schematu, za pomocą rutynowych metod działania władz i organów III Rzeszy Niemieckiej. Dziecko takie miało być na stałe wyobcowane ze swego naturalnego środowiska rodzinnego, czego dowodem mogło być przymusowe rozdzielenie rodzeństwa i umieszczenie każdego z nich w innej rodzinie niemieckiej. Cechą wspólną tych wszystkich poczynań był jeden cel, tzn. zainicjowanie procesu stopniowego wynaradawiania dziecka, tj. całkowitego wyobcowania go nie tylko ze środowiska rodzinnego, ale także wyeliminowania - w granicach istniejących możliwości - jakichkolwiek wpływów kultury, obyczajów i tradycji polskich, poddanie zinstytucjonalizowanym wpływom rozległej struktury społeczeństwa i państwa niemieckiego (por. wyrok SN z 4 lutego 1994 r. sygn. akt III ARN 86/93, OSNC 1994/11/221). Oceniając w powyższym kontekście poczynania władz niemieckich, uznać należy, iż nie stanowiły one przejawów działań mających charakter przymusowego wynarodowienia. Skarżący nie został bowiem umieszczony w obcej mu rodzinie niemieckiej, lecz trafił do obozu pracy, w którym miał możliwość widywania się ze starszym bratem. Po likwidacji obozu, w trakcie pobytu w gospodarstwie rolnym, znajdował się z kolei pod opieką Polki, będącej przedwojenną właścicielką gospodarstwa, zaś pod koniec marca 1940 r. został zabrany przez matkę do rodzinnego domu w M.. W ocenie Sądu, brak jest zatem podstaw do podważenia prawidłowości, dokonanej przez Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej, prawnej oceny powyższych ustaleń faktycznych, wyrażonej w uzasadnieniach decyzji obu instancji.

W konkluzji stwierdzić należy, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu.

Z tych względów, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, należało oddalić skargę jako niezasadną.