Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1116/08
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2009-03-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 83 ust. 1
journal: Dz.U. 2004 nr 39 poz 353
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jedn.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Anna Łukaszewska- Macioch Sędziowie Sędzia NSA Janina Antosiewicz Sędzia del. WSA Arkadiusz Despot- Mładanowicz (spr.) Protokolant Magdalena Cieślak po rozpoznaniu w dniu 13 marca 2009r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej B. W. przedstawicielki ustawowej małoletnich W. K. i D. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 5 czerwca 2008 r. sygn. akt II SA/Wa 403/08 w sprawie ze skargi B. W. - przedstawicielki ustawowej małoletnich W. K. i D. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia [...] stycznia 2008 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 5 czerwca 2008 r. sygn. akt II SA/Wa 403/08 oddalił skargę B. W. - przedstawicielki ustawowej małoletnich W. K. i D. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2008 r. wydaną w sprawie odmowy przyznania renty rodzinnej.

Przedstawiając w uzasadnieniu stan faktyczny sprawy Sąd pierwszej instancji wskazał, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z dnia [...] stycznia 2008 r., utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] grudnia 2007 r. odmawiającą przyznania w drodze wyjątku W. i D. K. renty rodzinnej po zmarłym ojcu S. K.

Uzasadniając rozstrzygniecie organ zaznaczył, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39 poz. 353 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnił łącznie następujące warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym; nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności; nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek; nie ma niezbędnych środków utrzymania.

Renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, a zatem w pierwszej kolejności bada się uprawnienia jakie przysługiwały tej osobie. Także przesłanka szczególnych okoliczności odnosi się do osoby zmarłej. Za tego typu okoliczność uważa się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową danej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków.

W postępowaniu ustalono, że zmarły w wieku [...] lat ojciec dzieci wykazał łącznie okres składkowy wynoszący 3 lata, 6 miesięcy i 8 dni oraz okres 5 lat opłacania składek w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. Ponadto ostatnio udowodniony okres składkowy zmarłego przypadał na dzień [...] czerwca 1996 r., przez kolejne 11 lat, aż do daty zgonu w dniu [...] lipca 2007 r. nie podejmował on zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. W tym czasie nie była orzeczona w stosunku do zmarłego całkowita niezdolność do pracy. Orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] września 2007 r. (wydanym zaocznie po śmierci S. K.) nie stwierdzono u zmarłego niezdolności do pracy przed [...] grudnia 1997 r.

W podsumowaniu organ podkreślił, iż w ostatnim dziesięcioleciu przed zgonem wyżej wymienionego, brak jest wymaganego pięcioletniego okresu ubezpieczenia uprawniającego do renty oraz przerwa w zatrudnienia nie nastąpiła wskutek szczególnych zdarzeń.

B. W., działając jako przedstawicielka ustawowa małoletnich W. i D. K., zaskarżyła decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W uzasadnieniu skargi podała, że S. K. zginął w wypadku samochodowym, ona zaś znalazła się w trudnej sytuacji życiowej i materialnej. Od 2004 r. jest na rencie inwalidzkiej, która nie wystarcza na utrzymanie jej i dzieci. Podała, że ona oraz dzieci zmarłego, są zarażeni chorobą zakaźną, w związku z tym żaden pracodawca nie będzie chciał przyjąć jej do pracy.

W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, przytaczając argumenty zawarte w zaskarżonej decyzji.

Przechodząc do rozważań Sąd pierwszej instancji podkreślił, że materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie z tym przepisem Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie, przy czym do przyznania tego świadczenia niezbędne jest łączne spełnienie wszystkich wymienionych w nim warunków.

Sąd podzielił zapatrywania organu, że w sprawie nie wystąpiła przesłanka szczególnych okoliczności usprawiedliwiających brak aktywności zawodowej ojca dzieci. Niewątpliwie małoletni synowie zmarłego S. K., nie mogą podjąć zatrudnienia ze względu na wiek, są osobami pozostałymi po ubezpieczonym, a nadto znajdują się w trudnej sytuacji materialnej. Jednak świadczenie przewidziane w powyższym przepisie, nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym według potrzeb determinowanych warunkami życia osoby ubiegającej się o nie. Przepis powyższy wprost nie uzależnia przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku od stażu ubezpieczeniowego, ani od długości przerw w zatrudnieniu. Z regulacji tej wynika przede wszystkim konieczność wykazania, że ubezpieczony, którego praca stanowiła źródło utrzymania oraz źródło uprawnień związanych z ubezpieczeniem dla pozostałej po nim rodziny, nie wypracował prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach w następstwie zaistnienia szczególnych okoliczności. W aktach sprawy brak jest dowodów mogących wskazywać chociażby pośrednio, że zmarły nie podjął zatrudnienia skutkującego dłuższym stażem ubezpieczeniowym z powodów szczególnych, uniemożliwiających zatrudnienie oraz pracę.

Zmarły miał długą przerwę w zatrudnieniu, zaś z orzeczenia lekarskiego wynika, że w tym czasie nie był osobą całkowicie, a nawet częściowo niezdolną do pracy. Zatem nie można uznać, że w tym okresie nie mógł podejmować zatrudnienia. Długotrwały okres pozostawania bez ubezpieczenia oraz udokumentowania przyczyn niepodjęcia pracy w czasie poprzedzającym jego zgon, wyłącza zastosowanie art. 83 ust. 1 cytowanej ustawy. Brak jest przesłanki szczególnych okoliczności, której spełnienie warunkowało przyznanie świadczenia dla małoletnich w drodze wyjątku (por: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 maja 2006 r., sygn. akt I OSK 2/2006, ONSA i WSA 2007/2 poz. 44).

Jako podstawę prawną wyroku Sąd wskazał art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – w skrócie p.p.s.a.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła B. W. – przedstawicielka ustawowa małoletnich W. i D. K.

Skarżąca kasacyjnie zarzuciła wyrokowi naruszenie prawa materialnego, tj. art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, iż w niniejszej sprawie nie zaistniały przesłanki, których spełnienie warunkowało przyznanie świadczenia dla małoletnich w drodze wyjątku.

Wskazując na powyższy zarzut skarżąca kasacyjnie wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku i uwzględnienie skargi ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że stanowisko Sądu pierwszej instancji jest błędne. Małoletnie dzieci są członkami rodziny pozostałymi po ubezpieczonym, nie spełniają warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, nie mogą podjąć pracy ze względu na wiek oraz przeciwwskazania zdrowotne. Ponadto po śmierci ojca dzieci skarżąca znalazła się w trudnej sytuacji życiowej i materialnej. Od 2004 r. jest na rencie, która nie wystarcza na utrzymanie jej i dzieci. Nie jest w stanie podjąć żadnej pracy z uwagi na stan zdrowia, tj. zakażenie WZW typu B.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Jeśli zatem nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a., to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej. Oznacza to, że Naczelny Sąd Administracyjny nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów skargi kasacyjnej i wyłącznie w granicach wyżej określonych może rozpatrywać wniesioną skargę kasacyjną.

Wobec tego, że w rozpoznawanej sprawie nie stwierdzono, by występowały przesłanki nieważności, enumeratywnie wskazane w § 2 powołanego wyżej artykułu należało ograniczyć postępowanie do ram wyznaczonych podstawami wniesionej skargi kasacyjnej.

Skarga kasacyjna oparta została wyłącznie na zarzucie naruszenia prawa materialnego, co skutkuje tym, iż Naczelny Sąd Administracyjny związany jest ustaleniami faktycznymi przyjętymi za prawidłowe przez Sąd pierwszej instancji.

Skarżąca kasacyjnie zarzuciła błędną wykładnię art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, polegającą na przyjęciu, iż w sprawie nie zaistniały przesłanki, których spełnienie warunkowało przyznanie w drodze wyjątku świadczenia dla małoletnich.

W pierwszej kolejności należy stwierdzić, że z uzasadnienia skargi kasacyjnej wynika, iż zarzut kasacyjny dotyczy przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Mając na uwadze sposób sformułowania zarzutu wskazać również należy, że błędna wykładnia polega na mylnym zrozumieniu treści przepisu. Natomiast wadliwe uznanie, że ustalony w sprawie stan faktyczny odpowiada hipotezie określonej normy prawnej jest niewłaściwym zastosowaniem prawa. Wobec tego kwestia oceny czy w sprawie zaistniały przesłanki uzasadniające przyznanie świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest elementem stosowania prawa, a nie jego wykładni. Jednocześnie z uzasadnienia skargi kasacyjnej wynika, że skarżąca kasacyjnie inaczej odczytuje treść omawianego przepisu, niż uczynił to Sąd pierwszej instancji. Zatem rozważenia wymagała kwestia wykładni oraz zastosowania art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Przepis art. 83 ust. 1 cytowanej wyżej ustawy stanowi, iż Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać świadczenie w drodze wyjątku, jeżeli wnioskodawca spełnia łącznie następujące przesłanki:

- jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym,

- nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania prawa do emerytury lub renty wskutek szczególnych okoliczności,

- nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy w związku ze złym stanem zdrowia lub wiek,

- nie posiada niezbędnych środków utrzymania.

Jak zasadnie wskazał Sąd I instancji wymienione przesłanki muszą wystąpić łącznie. Z treści owianego przepisu wynika, że ustawodawca powiązał uprawnienie dziecka zmarłej osoby do renty rodzinnej w drodze wyjątku z hipotetycznie istniejącym prawem osoby zmarłej do świadczenia rentowego bądź emerytalnego. Oznacza to, że ewentualne przyznanie świadczenia w drodze wyjątku dziecku zmarłej osoby uwarunkowane jest ustaleniem, iż osobie tej przysługiwałoby świadczenie rentowe bądź emerytalne, a zatem niezbędnym jest dokonanie oceny, czy organ miałby podstawy do przyznania S. K. świadczenia emerytalnego lub rentowego w drodze wyjątku. Zatem przesłanka "szczególnych okoliczności" odnosi się do osoby ubezpieczonej, która zmarła, a nie do dzieci pozostałych po tym ubezpieczonym.

Wobec powyższego zasadną jest ocena dokonana przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, iż Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych prawidłowo ocenił, że zmarły w dniu [...] lipca 2007 r. ojciec dzieci nie legitymował się prawem do przyznania mu wskazanego świadczenia, bowiem nie spełniał ustawowych przesłanek, które uprawnienie takie ewentualnie mogłyby uzasadniać. S. K. przez okres [...] lat pomiędzy ustaniem prawa do zasiłku dla bezrobotnych a dniem zgonu ([...] lipca 2007 r.) nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Nie stwierdzono również, aby w tym czasie był całkowicie lub częściowo niezdolny do pracy i ze względu na stan zdrowia nie mógł podjąć zatrudnienia. W sprawie nie wykazano również, aby S. K. w tym okresie przejawiał jakąkolwiek aktywność w poszukiwaniu zatrudnienia.

Zatem skoro w okresie od [...] czerwca 1996 r. do [...] lipca 2007 r., w którym S. K. nie pozostawał w zatrudnieniu, nie był uznany za osobę niezdolną do pracy oraz nie wykazano, że jego bezczynność zawodowa wynikała z powodów obiektywnych, brak jest podstaw do uznania, że zaistniały szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 wskazanej wyżej ustawy.

W konsekwencji należało uznać, że Sąd pierwszej instancji dokonał prawidłowej wykładni art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz w sposób prawidłowy zastosował niniejszy przepis do ustalonego stanu faktycznego. Oznacza to, iż zarzut skargi kasacyjnej nie ma usprawiedliwionych podstaw.

Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.