Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 2869/14
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2016-05-10 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 3b
journal: Dz.U. 2009 nr 205 poz 1585
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity.
article: par. 3 ust. 1 pkt 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
article: art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. i
journal: Dz.U. 2015 poz 149
law: Ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy - tekst jednolity
article: art. 2 ust. 1, art. 37 ust. 1 pkt 1 i 2
journal: Dz.U. 2015 poz 163
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Korycińska Sędzia NSA Andrzej Kisielewicz (spr.) Sędzia NSA Marzenna Zielińska Protokolant Beata Cisek-Chojnacka po rozpoznaniu w dniu 10 maja 2016 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej R. Z. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G. z dnia 18 września 2014 r. sygn. akt II SA/Go 481/14 w sprawie ze skargi R. Z. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne 1. uchyla zaskarżony wyrok; 2. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w G. z dnia [...] stycznia 2011 r. nr [...].


UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 18 września 2014 r. sygn. akt II SA/Go 481/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. oddalił skargę R. Z. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności składkowych.

Ze stanu faktycznego sprawy przyjętego przez Sąd I instancji wynika, że wnioskiem z dnia [...] września 2010 r. R. Z. zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o umorzenie zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Wniosek uzasadnił koniecznością opiekowania się chorą matką oraz swoją niepełnosprawnością, które to okoliczności spowodowały konieczność zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej. Podniósł, że jedyne źródło utrzymania dwuosobowej rodziny stanowił zasiłek chorobowy w wysokości 444 zł.

Decyzją z dnia [...] stycznia 2011 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, działając m.in. na podstawie art. 28 ust. 1, 2, 3, 3a i 3b ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 205, poz. 1585 ze zm. – powoływanej dalej jako u.s.u.s.) oraz § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), odmówił umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek za okres 10-12/1998, 03/2007-06/2010 w łącznej kwocie 25.844,49 zł, w tym: należności za okres 10-12/1998 w łącznej kwocie 2376,60 zł; składek na ubezpieczenie społeczne – za okres 05/2007-06/2010 w wysokości 12.907,08 zł; składek na ubezpieczenie zdrowotne – za okres 03/2007-06/2010 w wysokości 9658,18 zł oraz składek na Fundusz Pracy za okres 12/2008-06/2010 w wysokości 902,63 zł.

W uzasadnieniu organ podniósł, że wnioskodawca prowadził w okresie od 30 września 1998 r. do 31 grudnia 1998 r. działalność gospodarczą w zakresie produkcji materiałów budowlanych. Następnie od 1 grudnia 2006 r. wznowił działalność gospodarczą w zakresie demontażu wyrobów zużytych i ich recyklingu, którą następnie zawiesił na okres od 24 czerwca 2010 r. do 24 czerwca 2012 r. Wnioskodawca prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z 21-letnią, studiującą córką. Miesięczne wydatki związane z utrzymaniem mieszkania wynosiły około 344,85 zł. Wnioskodawca leczy się na nadciśnienie tętnicze, ma orzeczony umiarkowany stopień niepełnosprawności. Jedynym źródłem jego utrzymania było świadczenie z pomocy społecznej w łącznej kwocie 644 zł, w tym zasiłek stały w wysokości 444 zł oraz zasiłek celowy na zakup żywności w wysokości 200 zł. Ponadto otrzymywał żywność z Caritasu Diecezji [...]. Wnioskodawca jest właścicielem nieruchomości rolnych o powierzchni 1,64 ha. Za lata 2006 - 2009 nie osiągnął dochodu z prowadzonej działalności gospodarczej. Był właścicielem samochodu osobowego marki FSO Polonez rok produkcji 1981 oraz motocykla WSK 125 rok produkcji 1982. Do kwietnia 2010 r. opiekował się matką, która zmarła w dniu [...] kwietnia 2010 r. w wieku 85 lat.

Organ stwierdził, że w sprawie nie zachodzą okoliczności dające podstawę do umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 3 u.s.u.s. jako całkowicie nieściągalnych, bowiem w sprawie toczy się postępowanie egzekucyjne, zaś strona jest właścicielem nieruchomości, na której wierzyciel ustanowił hipotekę na zabezpieczenie należności z tytułu zaległości. Analizując z kolei możliwość zastosowania ulgi w oparciu o przepisy rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r., organ stwierdził, że wprawdzie sytuacja strony jest trudna, to jednak Zakład nie jest w stanie z dużą dozą pewności stwierdzić, iż jej obecny stan zdrowia może stanowić podstawę do umorzenia zadłużenia. Zdaniem organu, powstanie zadłużenia było wynikiem świadomego działania płatnika i skutki takiego postępowania obciążają wnioskodawcę. Odnosząc się do przesłanki umorzenia należności z powodu przewlekłej choroby zobowiązanego i konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, organ stwierdził, że fakt zawieszenia działalności gospodarczej przez stronę, a nie jej wykreślenia, świadczy o tym iż zamierza ona wznowić działalność gospodarczą i przejąć obowiązek płacenia składek.

R. Z. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, w którym podniósł, że przyczyną powstania zaległości była konieczność opiekowania się ciężko chorą matką. Ze względu na brak jakichkolwiek dochodów, należności objęte wnioskiem są nieściągalne. Jego zdaniem, opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby go i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb bytowych.

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2011 r. organ utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] stycznia 2011 r. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi R. Z. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjny w G., który uchylił ją wyrokiem z 14 lipca 2011 r., sygn. akt II SA/Go 430/11. W uzasadnieniu Sąd podniósł, że organ nie rozważył, mimo stwierdzenia, że sytuacja majątkowa skarżącego była trudna, czy jest on w stanie spłacić zadłużenie. Tymczasem organ powinien przedstawić argumentację na poparcie swego stanowiska, zgodnie z którym zapłata zaległych składek nie spowoduje zagrożenia dla zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych dłużnika. Sąd stwierdził, że organ winien wyjaśnić stan faktyczny sprawy w tym sytuację rodzinną, majątkową i zdrowotną skarżącego.

Wyrokiem z dnia 30 stycznia 2013 r., sygn. akt II GSK 2006/11 Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od powyższego wyroku.

Rozpatrując ponownie wniosek skarżącego, organ ustalił, że wnioskodawca aktualnie prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, osiąga dochody w wysokości 729 zł w tym: zasiłek stały w kwocie 529 zł i zasiłek celowy na zakup żywności w wysokości 200 zł. W 2010 r. korzystał z pomocy w uzyskiwaniu artykułów spożywczych z Caritasu. Innych dochodów nie posiada. Oprócz zadłużenia w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych z tytułu nieopłaconych składek posiada inne zobowiązania, w tym wobec: P. 1.289 zł plus odsetki, M. Sp. z o.o. w W. w wysokości 147,15 zł, z tytułu podatku 36 zł, tytułem kredytu w I. S.A. w Z. około 2000 zł, u innych osób fizycznych około 6.500 zł. Nieruchomość rolna, której właścicielem jest strona jest obciążona hipotekami ustanowionymi na rzecz ZUS na kwotę 9.001,42 zł, na rzecz Banku Spółdzielczego w B. na kwotę 1.830,12 zł oraz Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego na kwotę 482,70 zł. Wnioskodawca za lata 2006-2009 nie osiągnął dochodu z prowadzonej pozarolniczej działalności gospodarczej. Organ ustalił ponadto, że zgodnie z orzeczeniem wydanym przez Powiatowy Zespół do spraw Niepełnosprawności w G. R. Z. ma ustaloną niepełnosprawność w stopniu umiarkowanym, która istnieje od 2004 r., i zgodnie z tym orzeczeniem może podejmować pracę lekką. Na podstawie dokumentacji medycznej przedłożonej przez stronę organ stwierdził, że korzysta ona systematycznie z pomocy medycznej i dokonuje zakupów lekarstw.

Z uwagi na powyższe decyzją z dnia [...] czerwca 2013 r. organ utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] stycznia 2011 r., podnosząc, że spłata jednorazowa istniejącego zadłużenia pozbawiłaby stronę zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Organ zauważył jednak, że istnieje możliwość spłaty zadłużenia w ramach ewentualnej podpisanej umowy ratalnej na dogodnych dla zobowiązanego warunkach. Zdaniem organu, w sprawie nie wystąpiła klęska żywiołowa lub inne nadzwyczajne zdarzenie powodujące, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności. Odnosząc się do trzeciej przesłanki określonej w § 3 pkt 3 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. organ stwierdził, że uwzględnił konieczność sprawowania opieki przez R. Z. nad schorowaną matką oraz stan jego zdrowia. Jednak zaistnienie takiej sytuacji wymagało od zobowiązanego podjęcia decyzji choćby czasowego zawieszenia prowadzenia działalności gospodarczej, aby w ten sposób nie doprowadzić do powiększania się kwoty zadłużenia. Odnośnie orzeczonego stopnia niepełnosprawności zobowiązanego organ stwierdził, że niepełnosprawność istnieje od 2004 r., a ponadto w orzeczeniu wskazano, że strona może podjąć zatrudnienie - pracę lekką.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. wyrokiem z dnia 28 listopada 2013 r. sygn. akt II SA/Go 717/13 uchylił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2013 r. Zdaniem Sądu, organ nie zrealizował w pełni wskazań co do dalszego postępowania i oceny prawnej zawartych w uzasadnieniu wyroku WSA w G. z dnia 14 lipca 2011 r., znajdujących następnie potwierdzenie w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 stycznia 2013 r. Wbrew twierdzeniom organu skarżący nie reguluje bowiem wszystkich swoich zobowiązań cywilnoprawnych. Z ustaleń poczynionych przez organ wynika, że z tego tytułu posiada zadłużenie. Organ nie wyjaśnił, przy uwzględnieniu aktualnych dochodów skarżącego, skąd posiada on środki finansowe na pokrycie niektórych zobowiązań cywilnoprawnych przy uwzględnieniu wydatków związanych z utrzymaniem domu, wyżywienia itp. Istotne było ustalenie, wobec niekwestionowania przez organ zadłużenia skarżącego u osób trzecich na kwotę około 6500 zł, czy środki finansowe na pokrycie innych zobowiązań, o których wspomina organ w uzasadnieniu, nie pochodzą właśnie od osób trzecich. Powyższe ustalenia mają bowiem, zdaniem Sądu, istotne znaczenie do oceny spełnienia przesłanki określonej w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. odwołującej się do sytuacji majątkowej i rodzinnej zobowiązanego w kontekście możliwości zaspokojenia jego niezbędnych potrzeb życiowych. W ocenie Sądu, fakt, że skarżący opłaca bieżące zobowiązania cywilnoprawne nie oznacza, iż środki na ich uiszczanie pochodzą z aktualnych jego dochodów, zwłaszcza gdy weźmie się pod uwagę wysokość jego aktualnych dochodów, wydatków wskazanych w uzasadnieniu decyzji i kwoty jaka mu pozostaje np. na wyżywienie, po ich uiszczeniu. W ocenie WSA w G., sugerując w uzasadnieniu możliwość spłaty zadłużenia w ratach, po uprzednim zawarciu umowy ratalnej, organ nie wykazał, a co najmniej nie uprawdopodobnił, czy sytuacja majątkowa skarżącego na to pozwala, czy płacenie określonych rat nie pozbawi go możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Sąd podniósł, że z uzasadnienia zaskarżonej decyzji, podobnie jak z uzasadnienia decyzji poprzednio uchylonej, nie wynika, jaką pracę mógłby podjąć skarżący, na jakich stanowiskach, czy z uwagi na aktualną sytuację panującą na rynku pracy skarżący ma możliwość podjęcia takiej pracy, czy są oferty takiej pracy, czy dochody uzyskiwane z tej pracy umożliwią mu spłatę zadłużenia. Ponadto rozważenie okoliczności dotyczących wpływu aktualnego stanu zdrowia na możliwość podjęcia zatrudnienia ma szczególne znaczenie z uwagi na fakt, że jak przyznał organ stan zdrowia skarżącego ulega pogorszeniu, co wynika między innymi z przedłożonej przez niego dokumentacji medycznej.

Następnie decyzją z dnia [...] maja 2014 r. organ utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] stycznia 2011 r. i stwierdził, że na podstawie dokonanych w sprawie ustaleń nie może stwierdzić, iż opłacenie przez stronę należności z tytułu składek pozbawiłoby ją możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Strona prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, nie posiadając innych osób na utrzymaniu. Nie pracuje, jak również nie jest zarejestrowana w urzędzie pracy jako osoba poszukująca zatrudnienia, pomimo że ustalony stopień niepełnosprawności nie wyklucza jej z życia zawodowego, a z dokonanego przez Zakład rozpoznania na rynku pracy wynika, że istnieje możliwość podjęcia zatrudnienia i osiągania dochodów umożliwiających opłacenie należności. Organ podał, że R. Z. obecnie utrzymuje się z zasiłku stałego oraz zasiłku celowego na zakup żywności w łącznej kwocie 679,00 zł. W ocenie organu, fakt korzystania z pomocy społecznej nie może jednak świadczyć o braku możliwości opłacenia należności w przypadku, gdy zobowiązany przy wykazaniu dobrej woli i podjęciu odpowiednich działań może doprowadzić do polepszenia swojej sytuacji materialnej. Organ podniósł także, że strona jest właścicielem nieruchomości w postaci działek, które nie są użytkowane, jak również nie przynoszą żadnego dochodu. W ocenie organu, sprzedaż posiadanych gruntów umożliwiłaby uzyskanie środków finansowych pozwalających na uregulowanie zadłużenia. Organ za istotny uznał również fakt, że R. Z. spłaca kredyt w I. S.A w wysokości 62 zł miesięcznie, co świadczy o posiadaniu środków na regulowanie zobowiązania cywilnoprawnego, przy jednoczesnej deklaracji braku środków na opłacenie należności o charakterze publicznoprawnym, które powinny być realizowane w pierwszej kolejności. Jednocześnie bez znaczenia pozostaje źródło uzyskiwania tych środków, albowiem nawet gdyby pochodziły one od osób trzecich, również mogłyby zostać przeznaczone na spłatę zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek.

Organ podniósł, że uwzględnił konieczność sprawowania opieki nad chorą matką oraz stan zdrowia strony, jednak w jego ocenie, zaistnienie takiej sytuacji wymagało podjęcia decyzji choćby czasowego zawieszenia prowadzonej działalności gospodarczej, aby nie doprowadzić do powiększania się kwoty zadłużenia.

Organ zaznaczył, że uwzględniając stan zdrowia zobowiązanego wziął pod uwagę orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wydane przez Powiatowy Zespół do Spraw Niepełnosprawności w G. z dnia [...] czerwca 2010 r. oraz dostarczone dokumenty medyczne. Na podstawie ogłoszeń Powiatowego Urzędu Pracy w G. Zakład ustalił, że aktualnie oferty pracy dla osób posiadających orzeczenie o stopniu niepełnosprawności umożliwiają stronie podjęcie zatrudnienia na stanowiskach m.in. pracownika ochrony fizycznej bez licencji czy pracownika gospodarczego.

Ponadto organ zaproponował stronie skorzystanie z przywileju, jaki daje tzw. ustawa abolicyjna oraz rozłożenie na raty zaległości niepodlegających umorzeniu.

Wyrokiem z dnia 18 września 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w G., działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej: "p.p.s.a.", oddalił skargę R. Z. na decyzję ZUS z dnia [...] maja 2014 r.

W uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji stwierdził, że skarżący w żaden sposób nie wykazał, aby w dążeniu do osiągania dochodów podejmował jakiekolwiek starania o zatrudnienie. Nie jest zarejestrowany jako bezrobotny w Powiatowym Urzędzie Pracy. Tym samym nie wyraża gotowości podjęcia pracy. Nie wykorzystuje również dodatkowych możliwości jakie daje formalny status bezrobotnego m.in. w zakresie ewentualnego zdobycia nowych kwalifikacji, odbycia stażu, skorzystania ze specjalnych programów aktywizacji zawodowej ludzi w jego wieku. Stąd też, zdaniem Sądu I instancji, organ zasadnie uznał, że brak podejmowania przez skarżącego aktywności w sferze poszukiwania zatrudnienia i osiągania w ten sposób dochodów jest istotnym argumentem przemawiającym za odmową wydania na rzecz skarżącego decyzji o umorzeniu należności.

Sąd I instancji podniósł, że skarżący, podejmując działalność gospodarczą, powinien był liczyć się z obowiązkiem uiszczania składek na ubezpieczenie. Prowadzenie każdej działalności gospodarczej wiąże się z ryzykiem. Niedopuszczalne jest przy tym przenoszenie niedogodnych dla podmiotu podejmującego działalność konsekwencji na ZUS.

R. Z. zaskarżył wyrok WSA w G. z dnia 18 września 2014 r. sygn. akt II SA/Go 481/14 w całości skargą kasacyjną, wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu oraz o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

Skarżący zarzucił zaskarżonemu wyrokowi naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 i 80 k.p.a. przejawiające się w tym, że Sąd w wyniku niewłaściwej kontroli legalności działalności administracji publicznej nie zastosował środka określonego w ustawie, tj. poprzez nieustalenie prawdy obiektywnej, a także nieuwzględnienie interesu społecznego oraz słusznego interesu skarżącego przy rozpatrywaniu sprawy poprzez nieuwzględnienie skomplikowanej sytuacji rodzinnej, a w konsekwencji nieumorzenie należności składkowych w uzasadnionym przypadku, pomimo braku całkowitej ich nieściągalności, co miało istotny wpływ na wynik sprawy.

Ponadto skarżący postawił zarzut naruszenia prawa materialnego, tj.:

a) poprzez niewłaściwą interpretację i zastosowanie art. 28 ust. 3a i 3b u.s.u.s. i § 3 pkt 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r., poprzez przyjęcie, że opłacenie zaległych składek przez skarżącego nie pozbawiłoby go i jego rodziny możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, przy braku uwzględnienia ważnego interesu osoby zobowiązanej oraz przyjęcie, że przesłanka, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, obejmuje wymóg choćby czasowego zawieszenia działalności gospodarczej w przypadku przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny,

b) poprzez błędną wykładnię art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i § 3 pkt 1 i 3 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. i uznanie, iż brak podejmowania przez skarżącego aktywności w sferze poszukiwania zatrudnienia i osiągania w ten sposób dochodów jest istotnym argumentem przemawiającym za odmową wydania na rzecz skarżącego korzystnej decyzji na gruncie art. 28 ust. 3a u.s.u.s i § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący podkreślił, że organ w sposób wyczerpujący nie wykazał, dlaczego stan zdrowia nie może stanowić podstawy umorzenia zadłużenia przy jednoczesnym stwierdzeniu, że ogranicza ona możliwość prowadzenia przez skarżącego działalności gospodarczej. Na okoliczność nadzwyczajnej sytuacji skarżącego, który nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować i wymaga pomocy osób trzecich, skarżący przedłożył orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] października 2014 r.

Organ nie skorzystał z uprawnienia do złożenia odpowiedzi na skargę kasacyjną.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje :

Skarga kasacyjna jest uzasadniona i dlatego zasługuje na uwzględnienie.

Sąd I instancji zaakceptował decyzję odmawiającą wnoszącemu skargę kasacyjną umorzenia należności z tytułu zaległych składek na ubezpieczenie społeczne wraz z odsetkami, w kwocie ok. 26.000 zł. Przypomniał, że zgodnie z wytycznymi zawartymi w art. 28 ust. 3 b ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych zasady umarzania takich należności powinny uwzględniać ważny interes osoby zobowiązanej do opłacania należności z tytułu składek oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych. Uznał jednak, że zobowiązanie osoby utrzymującej się wyłącznie ze środków pomocy społecznej (zasiłku stałego i zasiłku celowego na zakup żywności, łącznie w kocie 679 zł miesięcznie) nie pozbawiłoby jej możliwości zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych. Nie zachodzi zatem przesłanka umorzenia tych należności określona w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, a zaskarżona do Sądu decyzja o odmowie umorzenia zachowała proporcje pomiędzy interesem społecznym a ważnym interesem strony.

W uzasadnieniu tego stanowiska Sąd uznał, że przeciwko umorzeniu tych należności przemawia fakt, że skarżący w żaden sposób nie wykazał, aby w dążeniu do osiągania dochodów podejmował jakiekolwiek starania o zatrudnienie. Nie jest zarejestrowany jako bezrobotny w Powiatowym Urzędzie Pracy. Tym samym nie wyraża gotowości podjęcia pracy. Nie wykorzystuje również dodatkowych możliwości jakie daje formalny status bezrobotnego m.in. w zakresie ewentualnego zdobycia nowych kwalifikacji, odbycia stażu, skorzystania ze specjalnych programów aktywizacji zawodowej ludzi w jego wieku.

Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela tego zapatrywania. Trzeba przypomnieć, że ZUS odmówił wnoszącemu skargę kasacyjną umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne powołując się na § 3 ust. 1 wspomnianego rozporządzenia MGPiPS z 31 lipca 2003 r. Przepis ten określa generalną przesłankę umorzenia, która zawiera odwołanie do stanu majątkowego i sytuacji rodzinnej zobowiązanego, ze względu na które zobowiązany nie jest w stanie opłacić należności, ponieważ pociągałoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. Wynika z niego, że prawodawca, w szczególności w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia kładzie nacisk na ciężką sytuację majątkową i rodzinną zobowiązanego, istniejącą w chwili decydowania o umorzeniu należności i wynikające z niej zagrożenia, jedynie przykładowo wiążąc ten stan z jego przyczynami (poniesienie strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej, przewlekła choroba). Prowadzi to wniosku, że te przepisy nie dają podstaw do uzależniania umorzenia zaległych należności od wykazania się przez zobowiązanego aktywnością i zaradnością w poszukiwaniu źródeł dochodów, w szczególności bez zbadania przyczyn braku takiej aktywności. NSA uważa za zbyt daleko idące stanowisko Sądu I instancji, że umorzenie zaległości ZUS powinno mieć zastosowanie tylko do tych dłużników, którzy przekonają o wykorzystaniu w pełni zdolności do pracy i aktywnej postawie w poszukiwaniu źródeł dochodów.

W rozpatrywanym przypadku zarzucanie zobowiązanemu bierności w poszukiwaniu możliwości zarobkowania wyrażającej się w tym, że nie jest zarejestrowany jako bezrobotny i tym samym nie wyraża gotowości podjęcia pracy i nie wykorzystuje innych możliwości jakie daje status bezrobotnego, nie jest uzasadnione również z innych powodów.

Sąd nie zwrócił bowiem uwagi na prawne konsekwencje statusu skarżącego, jako osoby korzystającej z pomocy społecznej. Napisał w uzasadnieniu, że skarżący utrzymuje się z zasiłku stałego i zasiłku celowego, ale nie zauważył, że w świetle art. 2 ust. 1 pkt 2 lit. i ustawy z 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy nie może uzyskać statusu bezrobotnego osoba, która pobiera na podstawie przepisów o pomocy społecznej zasiłek stały.

Można powiedzieć, że stawianie przez Sąd wymagania, aby skarżący wykazał więcej aktywności w poszukiwaniu źródeł zarobkowania oznacza istocie kwestionowanie decyzji o przyznaniu mu świadczeń z pomocy społecznej. Pomocą społeczną są bowiem obejmowane osoby, które same, przy wykorzystaniu własnych uprawnień, zasobów i możliwości nie są w stanie przezwyciężyć trudnych sytuacji życiowych (art. 2 ust. 1 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej). Z przepisów art. 37 ust. 1 pkt 1 i 2 tej ustawy wynika natomiast, że jednym z warunków przyznania zasiłku stałego z pomocy społecznej jest niezdolność do pracy z powodu wieku lub całkowita niezdolność do pracy.

Na dezaprobatę zasługuje w związku z tym ocena – konkluzja Sądu, że zobowiązanie osoby utrzymującej się wyłącznie ze środków pomocy społecznej (679 zł miesięcznie) do spłacenia kwoty ponad 25.000 zł nie pozbawiłoby jej możliwości zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych, a zatem zaskarżona decyzja nie narusza jej ważnego interesu. Organy i Sąd nie wyjaśniły niestety, w jaki sposób doszły do tego wniosku. Jakie potrzeby człowieka w świetle realiów życiowych i przysługującego mu konstytucyjnego prawa do poszanowania i ochrony godności (art. 30 Konstytucji RP) uznano za niezbędne i jaką miarą te potrzeby szacowano. Nie wzięto również pod uwagę tego, że wspomniany art. 30 Konstytucji nakłada na władze publiczne obowiązek poszanowania i ochronny godności człowieka. Ograniczono się jedynie do przedstawienia wyniku tej kalkulacji: 679 zł miesięcznie wystarczy na niezbędne potrzeby, a więc na życie nieuwłaczające godności człowieka i na spłatę długów, w tym długu z tytułu nieopłaconych składek i odsetek w kwocie ponad 25.000 zł.

Naczelny Sąd Administracyjny jeszcze raz podkreśla, o czym Sąd I instancji wspomniał w zaskarżonym wyroku, że oceniając zasadność umorzenia należności z tytułu ubezpieczeń społecznych należy ważyć zarówno ważny interes zobowiązanego jak i stan finansów ubezpieczeń społecznych, co oznacza, że stan finansów ubezpieczeń społecznych nie może być reperowany kosztem ważnych interesów życiowych ubezpieczonych.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego zarówno organy, jak i Sąd I instancji z tego zadania nie wywiązały się należycie.

Dlatego też Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 188 p.p.s.a., rozpoznał również skargę wniesioną do Sądu I instancji i uchylił zarówno zaskarżoną decyzję, jak i decyzję ją poprzedzającą na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a.