Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1561/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2022-03-24 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: Art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Zawadzka Sędzia WSA Ewa Michna Sędzia WSA Jakub Makuch (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 24 marca 2022 r. sprawy ze skargi M. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 15 września 2021 r. znak: [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną przez M. B. decyzją z dnia 15 września 2021 r. (nr [...]) wydaną na podstawie art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 111; dalej u.ś.r.) oraz art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję Burmistrza z dnia [...] 2021 r. (znak: [...]) o odmowie ustalenia świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji przez M. B. z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej żądanego na matkę wnioskodawcy M. B.

Powyższa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

Wnioskodawca M. B. we wniosku z dnia 23.04.2021 r. skierowanym do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej domagał się ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką M. B. Do wniosku załączył niezbędne dokumenty i oświadczenia.

Burmistrz decyzją dnia [...] 2021 r. (nr [...]) orzekł o odmowie przyznania M. B. żądanego prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Jako podstawę prawną powołał art. 17 u.ś.r. Wskazał, że z załączonej przez wnioskodawcę dokumentacji wynika, że sprawuje on opiekę nad niepełnosprawną matką, w stosunku do której wydane zostało orzeczenie Powiatowego Zespołu d.s. Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 15.02.2016 r. Z orzeczenia tego wynika, iż M. B. legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności, a orzeczenie to wydane zostało na stałe. Ustalony znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 18.01.2016 r., nie można jednak ustalić, od kiedy niepełnosprawność istnieje. Ze wskazywanego aktu wynika, że M. B. wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy w związku z ograniczoną możliwością do samodzielnej egzystencji. Organ I instancji powołał art. 17 ust. 1 u.ś.r., który wskazuje podmioty uprawnione do świadczenia pielęgnacyjnego oraz przesłanki, których spełnienie wymagane jest do ustalenia powyższego prawa. W tym zakresie organ akcentował okoliczność, że rezygnacja z zatrudnienia i niepodejmowanie tego zatrudniania następować winna z uwagi na konieczność sprawowania opieki, która z założenia jest opieką stałą lub długoterminową. Organ I instancji zwrócił też uwagę, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Burmistrz podał, że znany jest mu wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21.10.2014 r. (sygn. akt K 38/13), którym orzeczono, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest niezgodny z Konstytucją RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawna po ukończeniu przez nią wieku wskazanego w tym przepisie, ze względu na moment powstania tej niepełnosprawności. W ocenie organu, wyrok ten nie oznacza usunięcia z ustawy kryterium wieku powstania niepełnosprawności, jako przesłanki uzależniającej uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego. Poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należy wyłącznie do ustawodawcy, co jednak do dnia wydania decyzji w tej sprawie nie nastąpiło. Jednocześnie organ I instancji podkreślił, że rozpatrując wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej ma obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia, określone w art. 17 u.ś.r. Mając powyższe na uwadze, Burmistrz wskazał, że wnioskodawca opiekuje się niepełnosprawną matką, która legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności datowanym od 18.01.2016 r. Wnioskodawca podał w toku postępowania, że jego matka wymaga stałej i całodobowej opieki i że pomaga jej we wszystkich czynnościach dnia codziennego, a pomoc ta obejmuje podawanie leków posiłków oraz wizyty lekarskie, itp. Organ wskazywał, że M. B. jest wdową, a wnioskodawca mieszka z matką. Zauważył, iż w toku postępowania wnioskodawca oświadczył, że ostatnio był zatrudniony w Przedsiębiorstwie Komunalnym A sp. z o.o., gdzie pracował do 18.07.2018 r. Ponadto oświadczył, że w związku z pogorszeniem stanu zdrowia matki nie podejmuje on zatrudnienia. Przedłożył też do akt oświadczenia swojego rodzeństwa, z których wynika, że nie są oni w stanie zapewnić matce opieki. Zarazem z dokumentów sprawy wynika, że wnioskodawca nie posiada gospodarstwa rolnego, nie prowadzi działalności gospodarczej, nie podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników oraz nie pobiera świadczeń emerytalno-rentowych z ZUS czy KRUS. W ocenie organu, w sprawie nie ulega wątpliwości, że na wnioskodawcy – jako synu, ciąży obowiązek alimentacyjny z kodeksu rodzinnego i opiekuńczego – w stosunku do matki M. B. Burmistrz akcentował, że przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego uzależnione jest od spełniania wymogu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Rezygnacja z zatrudnienia w związku ze sprawowaną opieką nad osobą niepełnosprawną nie może przy tym budzić żadnych wątpliwości. Samo świadczenie ma bowiem za zadanie wspierać rodzinę, a nie wyręczać ją w obowiązkach. Świadczenie to nie jest przyznawane za samą opiekę sprawowana nad osobą niepełnosprawną, gdyż opieka ta wynika z obowiązku prawnego i moralnego. Świadczenie jest przyznawane za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu sprawowania opieki. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Organ I instancji zwrócił uwagę na ścisły i bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy, jaki musi wystąpić między rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaniem opieki. W oparciu o przedstawione rozważania organ I instancji wskazał, że z zebranych w sprawie dokumentów wynika, że ustalony M. B. znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od 18.01.2016 r. Z tego dokumentu wynika, że już wówczas matka wnioskodawcy wymagała stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Jednak wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego M. B. złożył dopiero w dniu 23.04.2021 r. Ze stanowiącej akta sprawy dokumentacji wynika przy tym, że ostatnim miejscem zatrudnienia wnioskodawcy było Przedsiębiorstwo Komunalne A sp. z o.o., gdzie pracował on do dnia 18.07.2018 r. Burmistrz zwrócił uwagę, że M. B. zarejestrował się ponownie w dniu 9.04.2021 r. w Powiatowym Urzędzie Pracy. W ocenie organu I instancji, w przedstawionej sytuacji brak jest bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia, czy niepodejmowaniem zatrudnienia przez wnioskodawcę, w związku z zapewnieniem opieki niepełnosprawnej matce.

Nadto, organ I instancji zwrócił uwagę, że nie można ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność M. B., a wskazane wyżej przepisy o świadczeniach rodzinnych, które regulują kwestię uprawnień do świadczeń w związku z momentem powstania niepełnosprawności – nie uległy zmianie. W ocenie organu, norma wyrażona w art. 17 ust. 1b pkt 1 u.ś.r. nadal pozostaje w mocy i stanowi przeszkodę do przyznania świadczenia.

Odwołanie od opisanej wyżej decyzji wniósł M. B. Wskazał m.in., że jest jedyną osobą w rodzinie mogącą sprawować opiekę nad niepełnosprawną matką Podał, że jest kawalerem i ma 55 lat. Ma dwoje rodzeństwa, które ze względów zdrowotnych nie może podjąć się opieki nad 89 letnią matką. Siostra odwołującego ma ustalony znaczny stopień niepełnosprawności, zaś brat ma 58 lat, jest kawalerem i pobiera rentę z powodu schizofrenii. W tej sytuacji, odwołujący się powstrzymuje się od trwałej aktywności zawodowej.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 15.09.2021 r. (nr [...]) utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. Kolegium powołało art. 17 ust. 1 u.ś.r. Wskazało na istotne elementy stanu faktycznego akcentując m.in., że M. B. zwrócił się do Burmistrza o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką M. B. (ur. [...] 1932 r.) posiadającą orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności wydane dnia 15.02.2016 r. przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności. Orzeczenie to wydane zostało na stałe, ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji (pkt 7 orzeczenia). Zwróciło też uwagę, że ustalony znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 18.01.2016 r., natomiast nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność. Z materiałów dowodowych sprawy wynika przy tym, iż M. B. zamieszkuje wspólnie z matką M. B. i - jak oświadczył - jest jedyną osobą spośród rodzeństwa, która może sprawować opiekę nad matką posiadającą orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności. Jednocześnie wnioskodawca podał (oświadczenie z dnia 23.04.2021 r.), że jego matka ma 89 lat, jej stan się pogarsza i dlatego wymaga ona stałej całodobowej opieki. Wnioskodawca wyjaśnił przy tym, że matka cierpi na choroby układu oddechowego i choroby krążenia, jak też na zawroty głowy (błędnik) grożące utratą równowagi i upadkiem, co wymaga stałej obecności innej osoby. Ponadto dodatkowa opieka, polega na przygotowywaniu posiłków, dopilnowaniu przyjmowania leków, organizowaniu wizyt lekarskich, a także w okresach zimowych zapewnieniu ogrzewania. Wnioskodawca złożył również w dniu 23.04.2021 r. oświadczenie o okresach zatrudnienia, z którego wynika, iż był zatrudniony w różnych firmach (tj. przez różnych pracodawców) począwszy od dnia 1 września 1981 r. do dnia 18 lipca 2018 r., zaś w okresach przerw w zatrudnieniu był zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy.

Kolegium stwierdziło, iż nie kwestionuje faktu sprawowania przez M. B. opieki nad matką M. B., ani też tego, że istotnie wnioskodawca może być jedyną osobą w rodzinie mogącą sprawować taką opiekę. Tym niemniej podkreśliło, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, gdyż opieka ta wynika z prawnego i moralnego obowiązku dziecka względem rodzica. Świadczenie pielęgnacyjne przyznawane jest za rezygnację z zatrudnienia lub faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania takiej opieki. Powyższa przesłanka jest zatem zasadniczą, podstawową okolicznością - oprócz faktu sprawowania opieki - warunkującą możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie sprawującej opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Zauważyło Kolegium Odwoławcze, że ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji "sprawowania opieki" ale z treści art. 17 ust. 1 tej ustawy wynika, że aby można było mówić o opiece, musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie (por. wyrok NSA z dnia 2 lutego 2017 r. sygn. akt I OSK 2201/15). Akcentował organ odwoławczy, że podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne należąca do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, jest rezygnacja z pracy zarobkowej spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności (por. wyrok NSA z dnia 13 maja 2015 r., sygn. akt I OSK 2820/13), przy czym na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy. Przepis art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z dnia 5 czerwca 2012 r., I OSK 2454/11). Chodzi tu zatem o sprawowanie stałej, ciągłej opieki, wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga (zob. wyrok NSA z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2729/16). Jedną więc z podstawowych przesłanek uprawniających do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest stała i osobista opieka ubiegającego się o przyznanie świadczenia nad osobą niepełnosprawną. Opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Stąd też – jak podkreślało SKO - związek między rezygnacją z zatrudnia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką, musi być bezpośredni i ścisły.

Mając zatem na uwadze powyższe wyjaśnienia, Kolegium Odwoławcze podzieliło ocenę sprawy dokonaną przez organ I instancji, iż w tej sprawie brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez M. B., a koniecznością sprawowania opieki nad matką M. B. Kolegium zwróciło uwagę i podkreśliło, że orzeczenie o niepełnosprawności M. B. wydane zostało w dniu 15.02.2016 r. i wówczas ustalony został znaczny stopień niepełnosprawności, natomiast z przedłożonych do akt sprawy dokumentów o okresach zatrudnienia M. B. wynika, że wnioskodawca zaprzestał zatrudnienia w 2018 r. (tj. w dniu 18.07.2018 r.), zaś wniosek o świadczenie pielęgnacyjne złożył dopiero w dniu 23.04.2021 r. Zatem z powyższych ustaleń, w ocenie organu odwoławczego, jednoznacznie wynika, że nie występuje związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy zaprzestaniem zatrudnienia przez wnioskodawcę, a powstaniem niepełnosprawności u jego matki, biorąc nadto pod uwagę datę wystąpienia z wnioskiem o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Niezależnie jednak od powyższego Kolegium stwierdziło, że zakres opieki sprawowanej przez wnioskodawcę nad niepełnosprawną matką, nie jest takim zakresem, który mógłby uzasadniać niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. W ocenie Kolegium należy bowiem mieć na uwadze, że przygotowywanie posiłków czy zapewnienie ogrzewania w okresie zimowym nie stanowi tego rodzaju czynności, które wykluczałyby podjęcie zatrudnienia. Zdaniem Kolegium są to bowiem zwykłe czynności dnia codziennego, wykonywane również przez wszystkie osoby pracujące zawodowo nawet w pełnym wymiarze czasu pracy i nie stanowią tego typu zajęć, które dyskwalifikowałoby możliwość podjęcia zatrudnienia. Nadto, wskazany wyżej zakres czynności opiekuńczych, nie stanowi również czynności ściśle związanych z osobą niepełnosprawną i jej szczególnymi potrzebami wynikającymi z niepełnosprawności. Z kolei dopilnowanie przyjmowania leków czy organizowanie wizyt lekarskich również zdaniem Kolegium nie jest na tyle czasochłonnym zajęciem, aby wykluczało możliwość podjęcia zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu.

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na opisaną wyżej decyzję SKO z dnia 15.09.2021 r. wniósł M. B. Zarzucił naruszenie następujących przepisów:

- art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez niezasadne uznanie, że skarżący nie jest uprawniony do świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż zakres sprawowanej opieki nie wyklucza podjęcia przez niego zatrudnienia;

- art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez niezasadne uznanie, że skarżący nie zrezygnował z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad matką z uwagi na fakt bierności zawodowej od 2018 r.;

- art. 6, 7, 8, 9, 77, 80 w zw. z 107 par. 3 k.p.a. poprzez błędne uznanie wbrew treści orzeczenia o niepełnosprawności z 15.02.2016 r., że niepełnosprawna M. B., pomimo orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, nie wymaga stałej opieki córki (poprawnie – syna przyp. Sądu).

W skardze zawarto wniosek o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z oświadczenia skarżącego z dnia 30.09.2021 r. dotyczącego formy i zakresu opieki sprawowanej nad matką – na okoliczność ustalenia, że matka skarżącego wymaga stałej opieki uzasadniającej rezygnację opiekuna z zatrudnienia.

Skarga domagała się uchylenia zaskarżonej decyzji i ustalenia skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od dnia 1.04.2021 r. Zawierała także żądanie zwrotu kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi wskazano m.in., że organ odwoławczy dokonał błędnej oceny co do czasookresu sprawowanej przez skarżącego opieki, której wymaga niepełnosprawna podopieczna oraz możliwości podjęcia pracy zawodowej przez skarżącego. Zwracała uwagę na znajdujące się w aktach orzeczenie o niepełnosprawności M. B. akcentując, że organy administracji są związane tym orzeczeniem. Wg skargi, organ II instancji wyszedł poza zakres swoich kompetencji i wbrew temu orzeczeniu uznał, że podopieczna niepełnosprawna nie wymaga stałej i długotrwałej opieki swojej córki. Odnośnie zakresu opieki skarga wskazywała, że organ administracji winien wziąć pod uwagę, że przesłanka do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego zostanie spełniona jeżeli opiekun pozostaje w ciągłej dyspozycji podopiecznego (poprzez gotowość pomocy w dzień i w nocy). Wskazując na ustalony w sprawie zakres opieki nad matką skarżącego, skarga nie zgadzała się z organem administracji, aby można było pogodzić opiekę (nadzór nad niepełnosprawną, dawkowanie leków, pomoc w załatwianiu spraw urzędowych) – z pracą zawodową. Także z oświadczenia skarżącego załączonego do skargi (z dnia 30.09.2021 r.) wynika, że zakres sprawowanej nad matką opieki jest szeroki, bowiem skarżący jest zaangażowany we wszystkie czynności pielęgnacyjno-higieniczne nad mamą, prowadzi ją do toalety, smaruje kremami, wykonuje ćwiczenia, mierzy ciśnienie, podaje leki, przygotowuje posiłki, opłaca rachunki, wychodzi na spacer, masuje i oklepuje. W ocenie skargi, nie do zaakceptowania jest stanowisko, że opisane przez skarżącego czynności opiekuńcze są wykonywane codziennie ale sporadycznie, czy też przez krótki czas, a pozostałe są niecodzienne – to nie można ich uznać za czynności związane z opieką nad niepełnosprawną w rozumienia art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Skarga zwracała uwagę, że w sprawie nie zakwestionowano tego, że skarżący podejmuje czynności względem matki – umożliwiające jej zaspokajanie podstawowych potrzeb życiowych. Nie ulegało też kwestii, że matka skarżącego jest niepełnosprawna i bez opieki drugiej osoby nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować, gdyż ma orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności. Skarga nie podzielała jednak stanowiska organów, iż skarżący nie spełnia przesłanki do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, z uwagi na swą bierność zawodową od 2018 r., a przez to przyjęcie, że nie zrezygnował on z pracy, aby sprawować opiekę nad matką. Okoliczność, iż skarżący nie był aktywny zawodowo przed podjęciem się opieki nad matką, nie wyklucza przyznania mu świadczenia. Zwrócono uwagę, że skarżący przez wiele lat pracował ale od 2018 r. nie podejmował on zatrudnienia i jako osoba obecnie nieaktywna zawodowo ale zdolna do podjęcia pracy, może podjąć zatrudnienie, ale jednak konieczność opieki nad niepełnosprawną matką, wyklucza możliwość zatrudnienia.

W odpowiedzi na skargę SKO domagało się jej oddalenia, podtrzymując dotychczas wyrażone w sprawie stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Przeprowadzona w niniejszej sprawie sądowoadministracyjna kontrola zaskarżonych decyzji wykazała, że decyzje te nie naruszają przepisów postępowania, ani prawa materialnego w stopniu nakazującym wyeliminowanie tych aktów z obrotu prawnego. Skarga zatem, jako nieuzasadniona podlegała oddaleniu, stosownie do art. 151 ustawy z 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2022 r., poz. 329; dalej p.p.s.a.).

Przed przystąpieniem do merytorycznej oceny kontrolowanej sprawy należy zając stanowisko odnośnie dwóch zagadnień proceduralnych, które wystąpiły w ocenianym przypadku.

Pierwsze zagadnienie dotyczy terminowości złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku. Stosownie do art. 141 par. 2 p.p.s.a. wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku może zostać złożony w terminie 7 dni od dnia doręczenia odpisu sentencji wyroku. Z akt sądowych sprawy wynika, że odpis sentencji wydanego w sprawie wyroku doręczony został pełnomocnikowi skarżącego w dniu 8.04.2022 r. (k. 33), zaś wniosek o sporządzenie uzasadnienia nadany został w placówce pocztowej w dniu 1.04.2022 r. (k. 35). Z przedstawionych powyżej dat wynika zatem, że złożony w tej sprawie wniosek o sporządzenie uzasadnienia wydanego orzeczenia mógł zostać oceniony jako przedwczesny, albowiem wniesiony został jeszcze przed terminem wynikającym z cytowanego wyżej przepisu (tj. przed datą doręczenia pełnomocnikowi odpisu sentencji wyroku, który został wydany na posiedzeniu niejawny). Sąd orzekający w niniejszym składzie podziela jednak te poglądy wyrażane w orzecznictwie, które powołując się na konstytucyjną zasadę prawa stron do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP) sprzeciwiają się zbyt restrykcyjnemu i nadmiernie formalistycznemu stanowisku skutkującemu pozostawieniem bez biegu przedwczesnych pism i wniosków zgłaszanych przez strony w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Uznać należy bowiem za dopuszczalną i prawnie skuteczną czynności złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku podjętą, co prawda, przed terminem jego doręczenia, lecz już po wydaniu tego orzeczenia (por. np. postanowienie NSA z dnia 17.06.2021 r., sygn. akt II GZ 170/21 oraz powołane tam orzecznictwo). W tej sprawie taka sytuacja miała miejsce, albowiem objęty wnioskiem o sporządzenie uzasadnienia wyrok pochodzi z dnia 24.03.2022 r., zaś wniosek zawierający żądanie sporządzenia uzasadnia tego wyroku złożony już został po wydaniu tego wyroku, tj. w dniu 1.04.2022 r. Stosownie do wskazanego wyżej poglądu, wniosek ten uznać należało za w pełni skuteczny.

Drugie zagadnienie dotyczy zawartego w skardze żądania dopuszczenia i przeprowadzenia przez sąd dowodu z dokumentu stanowiącego oświadczenie skarżącego z dnia [...] 2021 r. (tj. złożonego po dacie wydania kontrolowanej decyzji) o zakresie opieki sprawowanej nad matką. Stosownie do art. 106 par. 3 p.p.s.a. sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Mając na uwadze cytowany przepis należy zwrócić uwagę, że wnioskowany do przeprowadzenia dowód stanowi jedynie kserokopię sporządzonego dokumentu. Kserokopia ta nie została własnoręcznie podpisana przez autora tego pisma, jak też nie została uwierzytelniona przez pełnomocnika skarżącego. Podjęcie zaś przez sąd z urzędu czynności zmierzających do konwalidacji wskazanego uchybienia, niewątpliwie wpłynęłoby na nadmierne przedłużenie postępowania sądowego w sprawie, odraczając znacznie w czasie rozpoznanie tej sprawy. Takiemu natomiast procedowaniu sprzeciwia się cytowany wyżej art. 106 par. 3 p.p.s.a. Nadto podkreślenia wymaga, że art. 106 par. 3 p.p.s.a. nie daje podstaw, by żądać przeprowadzenia przed sądem administracyjnym postępowania dowodowego wskazującego na istnienie nowych okoliczności faktycznych, których strona nie podniosła w toku postępowania przed organem administracji zwłaszcza, że prowadziłoby to do dokonania w istocie nowych ustaleń faktycznych, które nie podlegałyby już kontroli w ramach toku instancji administracyjnej (por. wyrok NSA z 17.11.2021 r., sygn. akt II OSK 1960/21). Postępowanie bowiem przed sądem administracyjnym nie może zmierzać do odmiennego ukształtowania podstawy faktycznej rozstrzygnięcia organów administracji, gdyż zadaniem sądu administracyjnego nie jest prowadzenie postępowania dowodowego, lecz wyłącznie kontrola prawidłowości postępowania przeprowadzonego uprzednio przez organy administracji. Z tych też powodów wniosek o przeprowadzenie opisanego wyżej dowodu nie mógł zostać przez sąd uwzględniony. Jednocześnie należy wskazać i podkreślić, że jeżeli zmianie uległ zakres opieki sprawowanej przez skarżącego (czego dowodzić ma treść załączonego do skargi oświadczenia z dnia 30.09.2021 r.) to są to nowe okoliczności, które uprawniają do ponownego złożenia wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Przedmiotem kontrolowanej sprawy były decyzje odmawiające skarżącemu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na opiekę sprawowaną nad matką M. B. Materialnoprawne przesłanki przyznania tego świadczenia zostały określone w art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r. poz. 615; powoływanej dalej jako "u.ś.r."). Przepis ten, w ustępie 1 stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

pkt 1 - matce albo ojcu,

pkt 2 - opiekunowi faktycznemu dziecka,

pkt 3 - osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

pkt 4 - innym osobom, na których zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (...).

Z powołanego przepisu wynika więc, że podstawową przesłanką przyznania omawianego świadczenia jest rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Rezygnacja z zatrudnienia musi zatem pozostawać w bezpośrednim związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Tak więc podkreślić należy, iż nie każda rezygnacja z zatrudnienia stanowić może podstawę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, a tylko taka, która jest podyktowana opieką nad osobą niepełnosprawną. W postępowaniu prowadzonym w przedmiocie ustalenia świadczenia pielęgnacyjnego organ administracji winien ustalić, czy starający się o świadczenie opiekun (wnioskodawca) jest zdolny do pracy i czy wyłączną przyczyną rezygnacji z zatrudnienia jest właśnie konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Opieka ta bowiem musi stanowić oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, tj. musi powodować faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub prowadzić do rezygnacji z zatrudnienia w celu jej sprawowania. W orzecznictwie sądowoadminisrtacyjnym wskazuje się zarazem, że związek między rezygnacją z pracy bądź niepodejmowaniem zatrudnienia przez wnioskodawcę, a sprawowaną przez niego opieką nad osobą niepełnosprawną, musi być bezpośredni i ścisły (por. wyrok NSA z 28.08.2019 r., sygn. akt I OSK 940/19). Do oceny tego aspektu konieczne jest stwierdzenie, czy istotnie powodem (celem) rezygnacji z pracy (brakiem podejmowania zatrudnienia) przez skarżącego była jedynie tylko konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (matką), w tym również rozważenie tego, czy to rozmiar (zakres) faktycznie sprawowanej przez skarżącego i koniecznej opieki nad osobą jej potrzebującą, rzeczywiście stoi na przeszkodzie możliwości podjęcia jakiegokolwiek zatrudnienia - choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

W kontrolowanej sprawie SKO przyjęło, że brak jest podstaw do stwierdzenia wystąpienia bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego między rezygnacją skarżącego z zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad matką. Wskazało w tym zakresie, że orzeczenie o niepełnosprawności matki skarżącego pochodzi z 15.02.2016 r., zaś zaprzestanie przez skarżącego pracy miało miejsce w dniu 18.07.2018 r., a wniosek o świadczenie pielęgnacyjne został złożony dopiero w dniu 23.04.2021 r. Kolegium zwróciło także uwagę, iż stwierdzony zakres sprawowanej opieki nie uzasadnia niepodejmowania przez skarżącego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

W ocenie Sądu przedstawiona przez organ odwoławczy argumentacja jest trafna.

Zwrócić bowiem należy uwagę, że podstawa faktyczna rozstrzygnięcia tej sprawy odnosząca się do ustalenia zakresu sprawowanej przez skarżącego opieki nad matką, ukształtowana została w oparciu o niesporne w sprawie okoliczności. Ze znajdującego się w aktach oświadczenia skarżącego (k. 43) wynika, że podlegająca opiece M. B. cierpi na choroby układu oddechowego i układu krążenia. Z uwagi zaś na chorobę błędnika skarżący musi być w pobliżu, aby nie dopuścić do jej upadku. Nadto, z tego oświadczenia wynika, że zakres sprawowanej przez skarżącego opieki nad matką polega na przygotowywaniu posiłków, pilnowaniu leków oraz lekarzy, a także, w okresach zimowych, na zapewnieniu ogrzewania. W ocenie sądu, przedstawiony wyżej, i w zasadzie niesporny w toku postępowania administracyjnego zakres świadczonej przez skarżącego opieki nad matką, nie przemawia za tym, aby wskazywany rodzaj i skala świadczonych czynności opiekuńczych wykluczały całkowicie możliwość podjęcia przez skarżącego jakiejkolwiek pracy zarobkowej, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Podzielić w pełni bowiem należy pogląd wyrażony przez SKO w zaskarżonej decyzji, że wymienione wyżej czynności opiekuńcze, nie stanowi czynności tego rodzaju, że wykluczałyby zupełnie podjęcie zatrudnienia przez skarżącego. Trafnie uznało Kolegium Odwoławcze, że są to zwykłe czynności dnia codziennego, które są i mogą być wykonywane nawet przez osoby pracujące. Stanowisko to przy tym nie jest dowolne. W sytuacji bowiem, w której skarżący mieszka razem z matką, uznać należy, że szereg powyżej wskazanych czynności opiekuńczych nie absorbuje nadmiernie opiekuna, gdyż mogą być one wykonywane niejako przy okazji codziennych, własnych zajęć i obowiązków (posiłki, ogrzewanie). To samo odnieść należy do kwestii "pilnowania leków i lekarzy", co w ocenie sądu stanowi zwykłe, codzienne czynności zapewnienia koniecznej troski osobie potrzebującej, których wykonywanie, przy odpowiedniej organizacji czasu, jest w ocenie sądu w pełni możliwe także przez osoby pracujące. Podkreślić należy, że wskazany i stwierdzony w sprawie zakres czynności opiekuńczych nie wykracza poza zwykłe obowiązki domowe, które wykonywane są w zasadzie w prawie każdym gospodarstwie domowym, i to z reguły przez osoby pracujące. Taki zakres opieki nie świadczy bowiem o konieczności zapewnienia permanentnej (tj. stałej i ciągłej) opieki osobie, której ma ona dotyczyć, a skoro tak, to zakres tej opieki, nie uprawnia do przyjmowania, że wykluczać ona może podjęcie przez skarżącego jakiejkolwiek pracy zarobkowej, także w ograniczonym wymiarze czasu. Zakres bowiem opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, uprawniający w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, nie może ograniczać się do wykonywania w istocie podstawowych czynności domowych, a takie właściwie zostały stwierdzone w postępowaniu, w którym wydane zostały kontrolowane decyzje. Wykonywanie takich czynności nie wyklucza możliwości podjęcia pracy (choćby w ograniczonym rozmiarze). Stwierdzone przez organy administracji, a przedstawione powyżej, skala i rodzaj opieki, nie uniemożliwia zatem wykonywania przez skarżącego pracy zarobkowej, co zasadnie i trafnie stwierdziło SKO w kontrolowanej decyzji. Podjęta zaś w skardze próba odmiennego ukształtowania podstawy faktycznej rozstrzygnięcia sprawy poprzez przedłożenie na etapie sądowoadministracyjnej kontroli wydanych aktów - oświadczenia skarżącego o odmiennym od przyjętego przez organy zakresie sprawowanej opieki, z przedstawionych już na wstępie względów, nie mogła zostać uznana za skuteczną. Nie wyklucza to jednak możliwości złożenia nowego wniosku o ustalenie przedmiotowego świadczenia – jeżeli zmieniły się okoliczności sprawy (oświadczenie skarżącego pochodzi z dnia 30.09.2021 r., a zatem złożone zostało już po wydaniu zaskarżonej decyzji). Należy podkreślić, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy stosować wyłącznie do takich sytuacji, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (wyrok NSA z dnia 23 października 2020 r., I OSK 1148/20). Trafnie wskazuje się przy tym w orzecznictwie sądowym, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest kierowane do wszystkich niezatrudnionych osób opiekujących się niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz wyłącznie do tych, które wywiązują się ze swego obowiązku alimentacyjnego, osobiście zapewniając stałą i długotrwałą opiekę i pomoc niepełnosprawnemu członkowi rodziny i jednocześnie z tego właśnie powodu zaprzestają aktywności zawodowej. Nie może być ono zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu (wyrok NSA z 19.05.2021 r., sygn. akt I OSK 226/21). Jak wyżej już wskazano, skarżący nie spełnia przesłanki sprawowania opieki, której zakres mógłby być określony w sposób powyżej wskazany. Samo zaś świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jedynie z tytułu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, ale z tytułu niemożności podjęcia zatrudnienia właśnie z uwagi na konieczność stałej i długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną. Sąd pragnie zarazem podkreślić, że nie kwestionuje faktu sprawowania opieki przez skarżącego i potrzeby sprawowania takiej opieki, jednak bezspornie stwierdzony w kontrolowanym postępowaniu zakres tej opieki nie uprawniał do wniosku, że uniemożliwia on podjęcie skarżącemu zatrudnienia. Do przyznania żądanego świadczenia, okoliczności sprawy - pomimo istniejącej niepełnosprawności członka rodziny - wskazywać muszą także na takie zaabsorbowanie czasu osoby sprawującej opiekę nad osobą niepełnosprawna, by podjęcie przez nią jakiejkolwiek aktywności zawodowej było niemożliwe (niewykonalne). Takie zaś okoliczności w tej sprawie nie zostały wykazane.

Trafnie też Kolegium Odwoławcze oraz organ I instancji zwróciły w uzasadnieniu wydanych w sprawie decyzji uwagę na brak występowania bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego między rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącego, a koniecznością sprawowania przez niego opieki nad matką. Należy bowiem zwrócić uwagę, że z akt sprawy wynika, iż potrzeba opieki skarżącego nad matką aktualizowała się co najmniej już w dniu 18.01.2016 r. Data ta, to stwierdzony w orzeczeniu z dnia 15.02.2016 r. moment ustalenia M. B. znacznego stopnia jej niepełnosprawności. Jednocześnie z akt sprawy wynika, że skarżący, w okresie, w którym jego matka – wg treści powołanego wyżej orzeczenia – wymagała stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy (k. 39) pracował w:

- zakładzie cukierniczym (styczeń-marzec 2016 r.; k. 32);

- urzędzie miejskim (lipiec-październik 2016 r., k. 33);

- fabryce papieru i tektury (maj-listopad 2017; k.34) oraz

- przedsiębiorstwie komunalnym (kwiecień – lipiec 2018; k. 35).

Z powyższego wynika zatem, że w okresie istnienia potrzeby zapewnienia M. B. opieki, skarżący pracował w kilku zakładach pracy. Mógł zatem godzić aktywność zawodową z opieką nad matką. Jednocześnie z akt sprawy nie wynikają okoliczności pozwalające przyjmować, że we wskazanym wyżej okresie, stan zdrowia wymagającej opieki był lepszy, niż w dacie złożenia wniosku i orzekania przez organy administracji w tej sprawie. Jak wcześniej już jednak wskazano, o ile takie zmiany nastąpiły (czego dowodzić może oświadczenie skarżącego z dnia 30.09.2021 r.) – to mogą być one przedmiotem ocen w nowym postępowaniu.

Na gruncie niniejszej sprawy zwrócić jeszcze należy uwagę na fakt, że odmowa przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego była motywowana przez organ I instancji brakiem spełnienia przesłanki, o której mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Stosownie do tego przepisu, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Organ I instancji wywodził, że przepis ten, mimo stwierdzenia jego niekonstytucyjności (wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13) dalej obowiązuje, a daty powstania niepełnosprawności matki skarżącego nie da się ustalić. Dostrzec jednak należy, że SKO w uzasadnieniu wydanej decyzji nie odniosło się do tej kwestii. Uzasadnienie to pozwala więc uznawać, że przesłanek wynikających z powołanego wyżej art. 17 ust. 1b u.s.r. organ II instancji zasadnie nie brał pod uwagę przy ocenie tej sprawy, a zatem, że kwestia momentu powstania niepełnosprawności matki skarżącego nie stanowiła motywu rozstrzygnięcia tej sprawy. O ile pominięcie w uzasadnieniu decyzji rozważań co do pewnych zagadnień prawnych sprawy może świadczyć m.in. o naruszeniu art. 107 par. 3 k.p.a., to jednak sąd uznał, że pominięcie przy rozstrzyganiu tej sprawy przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, które Trybunał Konstytucyjny wskazanym wyżej wyrokiem uznał za niekorzystające z waloru konstytucyjnych – nie stanowiło istotnej wady tego orzeczenia, a przez to nie było to naruszenie, które mogło mieć wpływ na wynik kontrolowanej sprawy. Podkreślić bowiem trzeba, że stosownie do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) art. 17 ust. 1b u.ś.r. należy wykładać w ten sposób, iż w stosunku do opiekunów tych dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Stąd w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego trzeba dokonywać z pominięciem tego kryterium. Jak zaś wyżej wskazano, uzasadnienie kontrolowanej decyzji SKO wskazuje, że przedstawione wyżej przesłanki zasadnie nie były przedmiotem ocen i analiz w tej sprawie i nie stanowiły o przyjętym przez organ odwoławczy kierunku rozstrzygnięcia sprawy.

Przedstawione wyżej rozważania stanowią zarazem ustosunkowanie się do zarzutów skargi.

Mając powyższe na uwadze, sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.