Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 470/06
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2006-06-02 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący asesor WSA Anna Szymańska (spr.), Sędziowie asesor WSA Marta Laskowska, asesor WSA Agnieszka Wójcik, Protokolant Dominik Nowak, po rozpoznaniu w IV Wydziale na rozprawie w dniu 2 czerwca 2006r. sprawy ze skargi S. P. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] stycznia 2006 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej - skargę oddala -


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] stycznia 2006 r. Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi uchylił decyzję Wojewody [...] z dnia [...] października 2002 r. stwierdzającą, iż zespół zamkowo - dworsko - parkowy, a także las będący częścią majątku W., gm. Ł. obj. lwh [...] o pow. ogólnej 101,9017 ha i nieruchomość ziemska położona w W. W. gm. Ł. obj. lwh [...] o powierzchni ogólnej 70,2701 stanowiące własność S. P. o łącznym obszarze 172,1218 ha podpadały pod działanie dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej i umorzył postępowanie przed organem pierwszej instancji.

W uzasadnieniu decyzji wskazano, iż S. P. wystąpił z wnioskiem o wydanie decyzji stwierdzającej, że majątek ziemski W. w części stanowiącej zespół zamkowo - dworsko - parkowy i las, a także majątek ziemski W. nie podpada pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Wojewoda [...] rozpoznając powyższy wniosek stwierdził, iż wymienione majątki podpadają pod działanie dekretu.

Obecnie rozpatrując sprawę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi stwierdził, iż przedmiotowa nieruchomość została przejęta z mocy samego prawa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Dekret nie uzależniał przejścia nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa od wydania aktów stosowania prawa o charakterze konstytutywnym. Skutki dekretu w sferze prawa własności nie były uzależnione od wystawienia zaświadczenia przez wojewódzki urząd ziemski, że nieruchomość jest przeznaczona na cele reformy rolnej, ani od dokonania na jego podstawie wpisu do księgi wieczystej.

Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 ze zm.) przewidywało możliwość złożenia przez stronę zainteresowaną wniosku, że nieruchomość jest wyłączona spod działania dekretu. Wniosek taki - w myśl § 5 tegoż rozporządzenia - rozpoznawany był w postępowaniu administracyjnym i rozstrzygnięcie zapadało w formie decyzji. Dopiero wydanie decyzji ostatecznej, że nieruchomość nie podpada pod działanie dekretu powodowało skutki rzeczowe wobec Skarbu Państwa. § 5 przewidywał, że przejście na rzecz Skarbu Państwa dotyczyło nieruchomości ziemskiej ze względu na wielkość jej areału. Decyzja przewidziana w § 5 dotyczyć mogła wyłącznie podpadania nieruchomości w odniesieniu do powierzchni gruntów. Przedmiotem postępowania może być wyłącznie orzeczenie o tym czy nieruchomość ziemska jako całość podpada pod działanie dekretu ze względu na wielkość jej areału, w tym użytków rolnych, a nie jej część ze względu na charakter lub przeznaczenie.

Wniosek o ustalenie, że wymieniona w nim część nie wchodziła w skład nieruchomości ziemskiej i wobec tego nie mogła zostać przejęta przez Skarb Państwa, jest żądaniem o rozstrzygnięcie sporu o prawa rzeczowe, a zatem sporu cywilnego. Do rozpoznania zaś spraw cywilnych powołane są sądy powszechne, o ile sprawy te nie należą do właściwości sądów szczególnych lub Sądu Najwyższego, a także jeżeli przepisy szczególne nie przekazują ich do właściwości innych organów.

W skardze do sądu administracyjnego S. P. wniósł o uchylenie części decyzji w zakresie umorzenia postępowania I instancji. Zarzucił skarżonemu rozstrzygnięciu naruszenie:

art. 105 kpa poprzez przyjęcie, że postępowanie przed organem I instancji stało się bezprzedmiotowe,

§ 5 i § 6 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez przyjęcie, że przepis ten odsyła na drogę postępowania administracyjnego jedynie takie spory, których przedmiotem była wielkość przejętego na rzecz Skarbu Państwa majątku oraz przez przyjęcie, że w trybie tych przepisów można orzekać jedynie o całości majątku,

art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej przez błędną wykładnię pojęcia: "nieruchomości ziemskie" , sprzeczną z wykładnią przyjętą w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990r. sygn. akt 3/89 OTK 1999, poz. 26,

art. 13 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz. U. z 1993 r., nr 61, poz. 284 ze zm.) przez przeprowadzenie takiej wykładni powoływanego § 5 rozporządzenia, która pozbawia stronę środka odwoławczego w stosunku do działań administracji oraz art. 14 tej Konwencji poprzez prowadzenie wykładni prawa dyskryminującej grupę byłych właścicieli, odmawiającej im ochrony prawnej w trybie administracyjnym,

art. 64 ust. 2 i art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji RP.

W uzasadnieniu skargi podniesiono, iż zarówno orzecznictwo, jak i doktryna przyjmowały przez ponad pół wieku, iż rozstrzyganie czy dana nieruchomość nie podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej następuje w drodze decyzji administracyjnej. W ocenie skarżącego jest dopuszczalna droga administracyjna przewidziana w § 5 rozporządzenia, inny jest bowiem zakres orzekania przed sądem, a inny przed organem, który może jedynie stwierdzić podpadanie bądź nie podpadanie nieruchomości.

Odnośnie przywołanego orzecznictwa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skarżący podniósł, iż nie jest to orzecznictwo utrwalone.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie, odwołując się do stanowiska zajętego w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W świetle art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U Nr 153 poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kryterium tej kontroli określa art. 1 § 2 wspomnianej ustawy i jest nim zgodność z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Rozpoznając sprawę w takim właśnie zakresie Sąd doszedł do przekonania, że zaskarżona decyzja prawa nie narusza.

Na podstawie art. 2 ust.1 lit.e) dekretu z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100ha powierzchni ogólnej, bądź 50ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego, śląskiego, jeśli ich rozmiar przekraczał 100ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych. Nieruchomości te przechodziły bezzwłocznie na własność Skarbu Państwa i przewłaszczenie ich następowało z mocy samego prawa, z chwilą wejścia w życie tego dekretu tj. z dniem 13 września 1944r.

Zarówno w samym dekrecie jak i w przepisach wykonawczych nie ma uregulowań, które uzależniałyby przejście na własność Skarbu Państwa wymienionych w art.2 ust. 1 lit. e) dekretu nieruchomości ziemskich, od wydania aktów stosowania prawa o charakterze konstytutywnym. Brak jest również uregulowań, które odraczałyby skutek przejścia na własność Skarbu Państwa tych nieruchomości ziemskich w czasie. Dekret z datą jego wejścia w życie, w zakresie nieruchomości ziemskich wymienionych w art. 2 ust.1 lit.e) wywoływał skutki rzeczowe w zakresie przejścia na własność Państwa tych nieruchomości ex lege. Zaistnienie skutków rzeczowych tego uregulowania w postaci przejścia majątków ziemskich na własność Państwa nie było uzależnione ani od wystawienia zaświadczenia wojewódzkiego urzędu ziemskiego stwierdzającego, że nieruchomość jest przeznaczona na cele reformy rolnej, ani od dokonania na jego podstawie wpisu w księdze wieczystej na zasadach określonych w art. 1 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946r.o wpisywaniu w księgach hipotecznych prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej /Dz.U.Nr 39, poz.233 ze zm/.

Przepisy wykonawcze do tego dekretu, rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r., w § 6 przewidziały dopuszczalność złożenia przez zainteresowaną stronę wniosku o uznanie, że nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit.e) dekretu. Wniosek taki w myśl § 5 tego rozporządzenia był rozpoznawany w postępowaniu administracyjnym i rozstrzygnięcie o tym czy nieruchomość podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej zapadało w formie decyzji administracyjnej, od której przysługiwało odwołanie do organu wyższego stopnia. Samo złożenie wniosku przewidzianego w § 6 omawianego rozporządzenia nie zawieszało skutku w postaci przejścia na własność Skarbu Państwa nieruchomości, jak też nie stanowiło przeszkody ani w wystawieniu zaświadczenia stwierdzającego, że nieruchomość ziemska jest przeznaczona na cele reformy rolnej, ani dokonania na jego podstawie odpowiedniego wpisu w księdze wieczystej. Dopiero wydanie ostatecznej decyzji stwierdzającej, że nieruchomość ziemska nie podpada pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu powodowało skutki rzeczowe wobec Skarbu Państwa i stanowiło podstawę do wykreślenia Skarbu Państwa z księgi wieczystej, o ile wpis takowy został dokonany.

Zgodnie z § 5 omawianego rozporządzenia, na wniosek strony organ administracji mógł orzec o tym czy "dana nieruchomość" podpada pod działanie art. 2 ust.1 lit.e) dekretu, który statuował przejście na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskich, przyjmując jako kryterium tego przejścia wielkość jej areału, w tym wielkość użytków rolnych. Wprawdzie w § 5 rozporządzenia jest mowa o orzekaniu "w sprawach czy dana nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust,l lit. e)" dekretu, co mogłoby sugerować, że przepis ten dozwala również na rozstrzyganie o tym czy określona część majątku ziemskiego nie podpada pod działanie dekretu z uwagi na swój charakter, czy społeczno-gospodarcze przeznaczenie, to jednak zestawienie treści tego uregulowania z § 6 rozporządzenia wyraźnie wskazuje, że decyzja przewidziana w § 5 może dotyczyć wyłącznie podpadania pod działanie dekretu nieruchomości ziemskiej w odniesieniu do powierzchni gruntów, jaki ona obejmuje.

Pierwszy z wymienionych przepisów nakłada na stronę, składającą wniosek wszczynający postępowanie, obowiązek przedłożenia dowodów stwierdzających dokładny obszar nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, z czego jednoznacznie wynika, że przedmiotem postępowania może być wyłącznie orzeczenie o tym czy nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust. 1 pkt e) dekretu z uwagi na wielkość powierzchni gruntów składających się na ten majątek ziemski. Omawiany § 6 posługuje się również określeniem "dana nieruchomość", jaki zawiera § 5 rozporządzenia, jednak zestawienie treści obu tych uregulowań i odniesienie ich do treści art. 2 ust 1 lit. e) dekretu prowadzi do wniosku, że sformułowanie "dana nieruchomość" oznacza nieruchomość ziemską objętą wnioskiem o stwierdzenie, że nie podpada ona pod działanie dekretu z uwagi na jej areał gruntów.

Kierując się taką wykładnią omawianych przepisów skład orzekający w rozpoznawanej sprawie przyjął, że przewidziana w § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. decyzja może wyłącznie rozstrzygać o tym czy nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit.e) dekretu z uwagi na wielkość jej areału, w tym użytków rolnych.

Złożony w rozpoznanej sprawie wniosek o ustalenie, że wymieniona w nim nieruchomość (z uwagi na swój charakter) nie wchodziła w skład majątku ziemskiego podlegającego działaniu dekretu o reformie rolnej i nie mogła być przejęta na własność Skarbu Państwa na podstawie przepisów tego dekretu jest żądaniem rozstrzygnięcia sporu o prawa rzeczowe do wskazanej we wniosku nieruchomości, a zatem sporu cywilnego. Zgodnie z art. 2 § 1 i 3 kpc do rozpoznawania spraw cywilnych powołane są sądy powszechne, o ile sprawy te nie należą do właściwości sądów szczególnych lub Sądu Najwyższego, a także, jeżeli przepisy szczególne nie przekazują ich do właściwości innych organów.

O czym była mowa wyżej, w § 5 rozporządzenia przewidziano drogę postępowania administracyjnego dla rozstrzygania o prawach rzeczowych /własności/ do nieruchomość ziemskich w zakresie objęcia ich działaniem art. 2 ust. 1 lit.e) dekretu z uwagi na wielkość powierzchni majątku ziemskiego. W ocenie składu orzekającego brak jest podstaw do stosowania tego przepisu do rozstrzygania w innych sporach dotyczących praw rzeczowych, w tym do ustalania, że dana nieruchomość z uwagi na swój charakter nie jest nieruchomością ziemską i nie stanowi jej części składowej. Nie oznacza to, że w ogóle jest wyłączone dochodzenie roszczeń z tytułu prawa własności do tych nieruchomości, które nie miały charakteru nieruchomości ziemskich, a które w powołaniu na uregulowania dekretu, w tym art. 2 ust. 1 lit.e) zostały faktycznie przejęte przez państwo, bowiem ani dekret, ani wydane na jego postawie przepisy wykonawcze, nie wykluczyły dochodzenia tych roszczeń o charakterze cywilnych na właściwej dla nich drodze, to jest w postępowania przed sądem powszechnym czy to w powództwie o uzgodnienie treści wpisu w księdze wieczystej, czy w powództwie windykacyjnym czy też w powództwie o ustalenie prawa.

W tej sytuacji, organ administracji drugiej instancji, w toku postępowania wywołanego odwołaniem strony zasadnie stwierdził, że przedmiot tego postępowania leży poza zakresem jego kognicji i uchylił decyzję organu pierwszej instancji oraz umorzył postępowanie przed organem I instancji.

Z tych względów na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzeczono jak w sentencji.