Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1215/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2017-03-03 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Przejęcie mienia
Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję organu II instancji
Powołane przepisy: article: art. 77 par. 1
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 2 ust. 1 lit. e
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Jaśkowska Sędziowie: Sędzia NSA Jolanta Sikorska Sędzia del. WSA Marian Wolanin (spr.) Protokolant: starszy inspektor sądowy Karolina Kubik po rozpoznaniu w dniu 3 marca 2017 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Skarbu Państwa [...] od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 grudnia 2014 r. sygn. akt I SA/Wa 2179/14 w sprawie ze skargi Skarbu Państwa [...] na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] kwietnia 2014 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej 1. uchyla zaskarżony wyrok oraz decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] kwietnia 2014 r. nr [...]; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz Skarbu Państwa [...] kwotę 620 (sześćset dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 8 grudnia 2014 r., sygn. akt I SA/Wa 2179/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę Skarbu Państwa [...] na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] kwietnia 2014 r., Nr [...], w przedmiocie reformy rolnej.

W uzasadnieniu wyroku wskazano, że wnioskiem z dnia [...] sierpnia 2007 r. H. K. oraz M. K., spadkobierczynie byłych współwłaścicieli majątku ziemskiego p.n. L. H. i L. K., wystąpiły do Wojewody Ś. o stwierdzenie nieważności zaświadczenia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w Ł. z dnia [...] grudnia 1944 r., Nr [...], wydanego na podstawie dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r., Nr 3, poz. 13, ze zm.). Po zakończeniu postępowania wszczętego powołanym wnioskiem, poprzez oddalenie skargi przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] października 2003 r., który utrzymał w mocy decyzję Wojewody Ś. z dnia [...] lutego 2003 r. o umorzeniu postępowania w sprawie, wnioskodawczynie wystąpiły do Wojewody Ś. o zwrot przejętego bezpodstawnie majątku ziemskiego p.n. L., precyzując, że kwestionują prawidłowość przejęcia na własność Skarbu Państwa: 30 ha roślin przemysłowych juki i asklepiasu - oznaczonych jako działki ewidencyjne nr [...] i [...], wydzielonego zespołu parkowo-dworskiego stanowiącego działkę ewidencyjną nr [...] oraz 115 ha lasu, oznaczonego jako działki ewidencyjne nr: [...],[...],[...],[...],[...],[...] położonych w B.. Wojewoda Ś. zwrócił wnioskodawczyniom wniosek w części dotyczącej przejętego na własność Skarbu Państwa lasu o pow. 115 ha. W stosunku do pozostałej części wniosku organ przyją, że część nieruchomości określona we wniosku jako zespół dworsko - parkowy odpowiadający działce ewidencyjnej nr [...] o pow. 9,3300 ha obecnie odpowiada działce ewidencyjnej nr [...] o tej samej powierzchni oraz 30 ha upraw juki i asklepiasu oznaczonych przez wnioskodawczynie działkami ewidencyjnymi nr [...] i [...], które obecnie odpowiadają działkom o numerach ewidencyjnych nr [...] i [...]. Przedmiotowy majątek został włączony wraz z otaczającymi go wsiami w obręb utworzonego w 1952 r. poligonu wojskowego B. i wyburzono burząc wszystkie budynki wchodzące w skład nieruchomości. W toku przeprowadzonej rozprawy administracyjnej świadek S. B. zeznał, że w skład majątku wchodził budynek mieszkalno – murowany, dwór był otoczony drewnianymi sztachetami, a budynki gospodarcze znajdowały się wewnątrz ogrodzenia. W majątku była uprawiana wiklina, juka oraz trzecia roślina, której nazwy nie pamięta. Majątek L., wraz z zabudowaniami dworu i budynkami gospodarczymi należącymi do majątku, został włączony w obszar poligonu wojskowego B. W czasie istnienia poligonu teren wyłączony z produkcji rolnej służył celom wojskowym, a po jego likwidacji został zalesiony. Świadek M. zeznała, że wokół dworu były kwiaty, park, sadzawki z rybami. Zabudowania gospodarcze znajdowały się poza terenem parku, a na terenie parku był budynek, który czasem służył gościom, a czasem był wykorzystywany, jako spichlerz. Poza terenem parku rosły juka i asklepias, powierzchnia tych upraw wynosiła około 35 ha. Właściciel sam zarządzał majątkiem bez pomocy księgowego czy zarządcy. Oględziny przeprowadzone w czasie rozprawy administracyjnej potwierdziły zeznania świadków, że wszystkie zabudowania podworskie zostały zburzone, a działki nr [...] i nr [...] porośnięte są skupiskami drzew i krzewów. Nieruchomość będąca przedmiotem wniosku uległa więc zmianom i jej obecny sposób zagospodarowania różni się od stanu, jaki istniał w dniu [...] września 1944 r. Świadek W. K. zeznał, że w skład majątku wchodził pałac z parkiem, który był oddzielony od części gospodarczej kamiennym murem i metalową siatką. Za siatką były stajnie, obory, chlewnia, spichlerz zbożowy, kurniki i mały warzywniak. Na terenie parku nie była prowadzona działalność gospodarcza. Świadek H. P. zeznała, że dom mieszkalny był z cegły, w pobliżu nie było zabudowań gospodarczych. Zabudowania te były za parkanem i oddzielną drogą, wzdłuż parkanu. Ze strony domu był duży park, obok były drzewa owocowe, w parku nie było działalności rolniczej, ale park był oddzielony na tyłach murem, za którym były również jakieś plantacje. Wojewoda Ś. ustalił, że do dnia wejścia w życie dekretu o reformie rolnej majątek ziemski, zgodnie z wpisem w dziale II księgi wieczystej dóbr ziemskich "L." Nr hipoteczny [...], stanowił współwłasność H. K. w [...] cz. oraz L. K. w [...] cz. Majątek pierwotnie obejmował 1370 morgów 229 prętów (tj. 767 ha 4550 m2), za zrzeczenie się służebności okoliczne wsie otrzymały na wspólną własność 147 ha 5421 m2. Następnie, współwłaściciele nieruchomości sprzedali 42-u nabywcom łącznie 43 ha 4120 m2 gruntu. Pozostałą część tych dóbr przejął Skarb Państwa, co potwierdza wpis zawarty w księdze wieczystej Nr [...]. Powierzchnia majątku L., w dniu przejęcia na własność Skarbu Państwa obejmowała około 567,50 ha. Natomiast odpis protokołu w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej majątku L. wskazuje, że powierzchnia ogólna przejętego majątku wynosiła 180 ha, w tym 43,05 ha stanowiły grunty orne, 13 ha łąki jedno i dwukośne, 10 ha pastwiska, 7 arów eksploatowane torfy zaś 115 ha lasy. Z porównania powierzchni ogólnej majątku wynikającej z treści księgi wieczystej nr [...] oraz powierzchni opisanej w powołanym protokole wynika, że występują pewne rozbieżności. W ocenie organu administracji nie mają one jednak decydującego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, gdyż majątek ten spełniał kryteria powierzchniowe wskazane w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Działki będące przedmiotem wniosku o zwrot, wchodziły w skład tzw. resztówki byłego majątku L., której ogólna powierzchnia wynosiła około 64,02 ha. Obszar ten do roku 1952 był w nieformalnym władaniu Lasów Państwowych - Nadleśnictwa P. Następnie, w 1952 r. nieruchomość, będąca przedmiotem wniosku, wraz z całym byłym majątkiem L. i okolicznymi wsiami została włączona w obszar poligonu wojskowego "B.". W wyniku likwidacji poligonu wojskowego "B.", na mocy zarządzenia Nr 218 Prezesa Rady Ministrów z dnia 29 sierpnia 1957 r., protokołem zdawczo-odbiorczym z dnia [...] października 1957 r. przekazano w zarząd Ministerstwu Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego między innymi obszar, na którym znajdowały się działki będące przedmiotem wniosku. Zarządzeniem Nr 365 z dnia 10 listopada 1958 r. Ministerstwo Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego powołało do życia Nadleśnictwo B., w skład którego weszły także grunty byłego poligonu B., w tym 185,49 ha z byłego majątku L. Na podstawie wniosku z dnia [...] czerwca 1999 r. odłączono z księgi wieczystej "Majątek L." hip Nr [...] m.in. działki: nr [...] (obecnie [...]), nr [...] (obecne nr [...]), nr [...] (obecnie [...]) i założono dla nich nową księgę wieczystą Nr [...], gdzie wpisano, jako właściciela, Skarb Państwa w zarządzie Lasów Państwowych - Nadleśnictwo B. Wojewoda Ś. uznał za udowodniony fakt istnienia w dacie przejęcia dworu wraz z otaczającym go parkiem oraz fakt jego przejęcia przez Skarb Państwa na cele reformy rolnej. Zauważył jednak, że zlokalizowanie dworu na obecnych działkach ewidencyjnych jest utrudnione, zaś przeprowadzone oględziny wykazały, że na działkach tych brak jest obecnie jakichkolwiek pozostałości po dawnych zabudowaniach dworskich. W takim stanie faktycznym Wojewoda Ś. stwierdził, że nie był w stanie ustalić, na której z powołanych działek znajdował się, w dniu [...] września 1944 r., zespół parkowo - dworski, ale skoro wnioskodawczynie kwestionują prawidłowość przejęcia obu działek tj. nr [...] oraz [...], fakt ten, w ocenie organu, nie wpływa na sposób rozstrzygnięcia sprawy. Zebrany w sprawie materiał dowodowy potwierdza fakt uprawy roślin przemysłowych juki i asklepiasu na terenie majątku, uprawy te zostały zasadzone w okresie przedwojennym, najprawdopodobniej przez H. K. i znajdowały się najprawdopodobniej na działkach ewidencyjnych nr [...] i [...] o łącznej powierzchni 30,18 ha. W ocenie organu w dacie przejęcia majątku na rzecz Skarbu Państwa, obszar parku wraz z dworem sam w sobie nie był typową nieruchomością rolną. Dwór był przeznaczony dla celów mieszkalnych, zajmował go na stałe jeden ze współwłaścicieli majątku H. K. wraz z rodziną, dwór otoczony był parkiem, rosły tam kwiaty, znajdowały się sadzawki z rybami, w pobliżu dworu znajdowały się zabudowania gospodarcze. Zespól parkowo - dworski i pozostała część majątku posiadały tych samych współwłaścicieli i były objęte jedną księgą wieczystą - Dobra ziemskie "L." Nr hip. [...], a więc w sensie prawnym i terytorialnym stanowiły jednolity kompleks terytorialny. Związek organizacyjny zespołu parkowo - dworskiego z resztą majątku ziemskiego był ściśle związany z osobami współwłaścicieli majątku ziemskiego i polegał głównie na nadzorze właścicielskim i decyzyjności strategicznej. Związek finansowy zespołu parkowo - dworskiego z resztą nieruchomości ziemskiej polegał na korzystaniu przez współwłaścicieli i ich rodziny z wszelkich dóbr, jakie ta nieruchomość przynosiła. Związek funkcjonalny był oparty zarówno na powiązaniach podmiotowych, terytorialnych, organizacyjnych jak i finansowych. Zebrany materiał dowodowy potwierdza fakt istnienia upraw na terenie majątku L. w dniu przejęcia nieruchomości ziemskiej na cele reformy rolnej, jak również to, że rośliny juka i asklepias były w majątku L. uprawiane w sposób zorganizowany. Część nieruchomości ziemskiej, na której były uprawiane juka i asklepias była, w dniu wejście w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, nieruchomością rolną, bowiem służyła do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji rolnej i jako spełniająca przesłanki art. 2 ust. 1 lit. e dekretu podlegała przejęciu na cele reformy rolnej. W ocenie organu, cel na jaki została faktycznie przeznaczona przejęta nieruchomość ziemska, mieści się w katalogu celów reformy rolnej wymienionych w art. 1 ust. 2 pkt e dekretu. Nie ma tu znaczenia fakt, że poligon wojskowy został zlikwidowany w 1958 r., a grunty majątku L. przekazano w zarząd Lasom Państwowym, bowiem nigdzie w tekście dekretu nie zawarto zastrzeżenia, że realizacja celów reformy rolnej powinna mieć charakter trwały. W związku z tym, decyzją z dnia [...] marca 2008 r., Nr [...], Wojewoda Ś. stwierdził, że nieruchomość, określana jako zespól parkowo - dworski, oznaczona w aktualnej ewidencji gruntów gminy G., obręb B. nr działki [...] o pow. 9,3300 ha (dawny nr [...]) oraz 30 ha upraw roślin przemysłowych: juki i asklepiosu, uprawianych na działkach, oznaczonych w aktualnej ewidencji gruntów gminy G., obręb B. nr [...] i [...] o łącznej pow. 36,1800 ha (dawne nr nr: [...],[...]), stanowiąca przed przejściem na własność Skarbu Państwa część dóbr ziemskich p.n. L., będących współwłasnością H. K., w 6/10 części i L. K., w 4/10 części, podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

W wyniku rozpatrzenia odwołania, decyzją z dnia [...] maja 2010 r., Nr [...], Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi uchylił w całości powołaną decyzję organu pierwszej instancji i umorzył postępowanie z uwagi na brak drogi postępowania administracyjnego, ale wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 lutego 2011 r., sygn. akt IV SA/Wa 1129/10, decyzja organu odwoławczego została uchylona.

Ponownie rozpoznając sprawę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wskazał, że zobligowany był do zbadania, czy była to nieruchomość ziemska, jaki miała obszar ogólny, jaki był jej obszar użytków rolnych oraz czy istniał związek funkcjonalny między jej częścią stanowiącą zespół pałacowo – parkowy, a pozostałą częścią nieruchomości przejętej na własność Państwa. Wobec braku normatywnej definicji związku funkcjonalnego - ustalenie występowania takiej zależności jest możliwe poprzez odwołanie się do tez sformułowanych w orzecznictwie sądów administracyjnych. Zgodnie z tymi tezami, o związku funkcjonalnym nie mogą decydować powiązania podmiotowe, finansowe i terytorialne, brak wyodrębnienia prawnego części rezydencjalnej, nieoddzielenie ogrodzeniem ze wszystkich stron, źródła dochodów właściciela, fakt zamieszkiwania właściciela na terenie nieruchomości ziemskiej, korzystanie przez właścicieli z dóbr w postaci żywności czy środków finansowych wytworzonych przez majątek ziemski. Teren objęty żądaniem wnioskodawczyń, od czasu przejęcia przedmiotowej nieruchomości na własność Państwa, uległ poważnym zmianom. Budynek pałacu został rozebrany po wojnie, wieś L. została wysiedlona, a teren w latach pięćdziesiątych XX w. był wykorzystywany jako poligon lotniczy do zrzucania bomb, następnie został zalesiony i oddany w administrację Lasów Państwowych. Utrudnia to obecnie dokładne zlokalizowanie zespołu pałacowo - parkowego oraz obszaru upraw roślin przemysłowych. W ocenie Ministra, stwierdzenie Wojewody Ś., że bez znaczenia jest fakt dokładnego określenia, na której z działek objętych żądaniem, znajdował się pałac z parkiem, narusza przepisy postępowania w zakresie właściwego wyjaśnienia sprawy i może mieć wpływ na sposób rozstrzygnięcia sprawy. Wobec tego, Minister powołał biegłego w przedmiocie sporządzenia opinii, mającej na celu określenie kształtu oraz położenia części nieruchomości ziemskiej "L.". Z opinii tej wynika, że zespół pałacowo - parkowy w L. zlokalizowany był na części działek nr [...] i [...] (obszar obwiedziony żółtym kolorem na mapie stanowiącej załącznik nr [...] do opinii) o pow. 7,05 ha. W skład przedmiotowego zespołu wchodził budynek dworu, park, sadzawka oraz zabudowania gospodarcze. W budynku dworu mieszkał jeden ze współwłaścicieli majątku wraz z rodziną. Z zeznań świadków wynika jednoznacznie, że na terenie zespołu dworsko - parkowego nie była prowadzona działalność rolnicza. Organ zauważył, że znajdujące się na terenie parku zabudowania gospodarcze nie mogą przesądzać o faktycznym sposobie funkcjonowania przedmiotowej części nieruchomości. Na przykład, w budynku wymienionym w protokole przejęcia jako spichlerz, według twierdzeń świadka, znajdowały się pokoje dla gości rodziny właścicieli. Nie ulega zatem wątpliwości, że dominującą funkcją zespołu dworsko - parkowego było wykorzystywanie tej części nieruchomości na cele mieszkalne i rekreacyjne. Zabudowania gospodarcze, wymienione w protokole przejęcia nieruchomości takie jak stajnia, obora, chlewnia czy kurnik, nie były funkcjonalnie powiązane z prowadzoną w majątku uprawą roślin przemysłowych. Z akt sprawy nie wynika, aby w majątku była prowadzona inna działalność rolnicza, w tym taka, do której funkcjonowania niezbędne byłyby wymienione zabudowania gospodarcze. Organ wskazał, że z zeznań świadka wynika, że juka i asklepias były ścinane co roku, zbierane i wywożone do nieznanego mu miejsca. Oznacza to, że składowanie, czy też przetwarzanie juki i asklepiasu na włókna, odbywało się poza terenem zespołu dworsko - parkowego. W ocenie organu odwoławczego, fakt bliskiego sąsiedztwa upraw juki i asklepiasu nie może przesądzać o funkcjonalnym powiązaniu zespołu dworsko - parkowego z częścią nieruchomości zajętą pod te uprawy. Podobnie o takim powiązaniu nie świadczy okoliczność, że całością majątku zarządzał jeden ze współwłaścicieli H. K., posiadający m.in. wykształcenie rolnicze. Ewentualny związek funkcjonalny, jaki mógłby zachodzić w tym przypadku, polegałby na uzależnieniu funkcjonowania części nieruchomości zajętej pod uprawy od wiedzy i doświadczenia jednego ze współwłaścicieli, a nie od innej części nieruchomości. W aktach sprawy brak jest dowodów wskazujących na uzyskiwanie przez H. czy L. K. dochodów, czy też strat z prowadzonej w majątku działalności rolniczej. Źródła dochodów właściciela nie mają wpływu na istnienie powiązania funkcjonalnego między zespołem dworsko - parkowym, a częścią nieruchomości wykorzystywaną do celów rolnych, co potwierdza wyrok NSA z dnia 5 stycznia 2011 r., sygn. akt I OSK 302/10. Zdaniem Ministra teren zespołu dworsko - parkowego w L. nie stanowił nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym oraz nie był funkcjonalnie związany z pozostałą częścią nieruchomości wykorzystywanej do celów rolnych. Natomiast pozostała część nieruchomości ziemskiej w L. objęta zakresem żądania wnioskodawczyń, stanowiła nieruchomość ziemską o charakterze rolniczym i mogła być wykorzystana na cele reformy rolnej. Na tej części nieruchomości uprawiano rośliny przemysłowe – jukę i asklepias, z których otrzymuje się m in. surowiec do wyrobu lin, olejów czy kauczuku. Organ odwoławczy zaakceptował stanowisko Wojewody Ś., że uprawa juki i asklepiasu - pomimo nietypowego dla rolnictwa charakteru - stanowiła działalność wytwórczą w rolnictwie i jako taka mogła zostać przejęta na własność Państwa w trybie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. W związku z tym Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] kwietnia 2014 r., Nr [...], uchylił decyzję Wojewody Ś. z dnia [...] marca 2008 r., w zakresie, w jakim orzeka ona o podpadaniu pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej części nieruchomości ziemskiej p.n. "L." odpowiadającej obszarowi, którego granice oznaczono kolorem żółtym na mapie sporządzonej przez geodetę uprawnionego mgr. inż. W. K., stanowiącej załącznik do decyzji organu odwoławczego i orzekł, że ta część nieruchomości ziemskiej "L." nie podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej; w pozostałym zakresie organ odwoławczy utrzymał w mocy decyzję Wojewody Ś.

Oddalając skargę Skarbu Państwa Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe Nadleśnictwo B. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] kwietnia 2014 r., Nr [...] Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że przedmiotowa nieruchomość została przejęta na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej zgodnie z którym, na cele reformy rolnej podlegały przejęciu nieruchomości ziemskie, mające charakter rolniczy, a więc takie nieruchomości, które mogły być wykorzystane na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu, pod warunkiem, że stanowiły własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych i o ile ich rozmiar łączny przekraczał powierzchnię wskazaną w tym przepisie. W orzecznictwie sądowym ugruntował się pogląd, że na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko te nieruchomości ziemskie, które odpowiadają celom wskazanym w art. 1 ust. 2 dekretu. Nie może tu zatem chodzić o wszystkie nieruchomości, które mogły być nazwane jako ziemskie, ale o pewną ich grupę, przydatną do realizacji określonych celów, które zostały wyczerpująco wymienione w art. 1 ust. 2 lit. a - e dekretu. Nie bez znaczenia pozostaje też pogląd Trybunału Konstytucyjnego wyrażony w uchwale z dnia 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/99, że pod pojęciem "nieruchomość ziemska", używanym w dekrecie, należy rozumieć nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, tzn. takie, które są lub mogą być wykorzystywane do produkcji roślinnej, zwierzęcej czy sadowniczej. W sprawach dotyczących podpadania bądź niepodpadania określonych nieruchomości pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej organy muszą zatem ustalać, czy wszystkie nieruchomości wchodzące w skład konkretnej nieruchomości ziemskiej miały bezpośrednio charakter rolniczy bądź - w przypadku braku takiego stwierdzenia - czy były funkcjonalnie związane z nieruchomością ziemską. Związek funkcjonalny należy przy tym rozumieć, jako możliwość (bądź jej brak) prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa rolnego bez części rezydencjalnej i odwrotnie.

W ocenie Sądu pierwszej instancji, organ odwoławczy zasadnie uznał, że zespół dworsko – parkowy w L. nie mógł być przeznaczony na cele reformy rolnej wskazane w art. 1 dekretu i nie mógł być wykorzystywany do prowadzenia produkcji rolnej. Minister stwierdził brak związku polegającego na wzajemnej zależności tej części nieruchomości (budynek dworu, park, sadzawka oraz zabudowania gospodarcze) z pozostałymi częściami nieruchomości ziemskiej. Zespół dworsko – parkowy pełnił bowiem funkcję mieszkalną i rekreacyjną. Natomiast na pozostałej części nieruchomości była niewątpliwie prowadzona działalność rolnicza. Rozdzielność obu tych części potwierdziły, w ocenie Sądu, zebrane w sprawie dowody, szczegółowo powołane przez organ odwoławczy i zgromadzone w aktach administracyjnych sprawy – w tym zeznania świadków. W ocenie Sądu, organ odwoławczy wyczerpująco przeprowadził postępowanie dowodowe i dokonał prawidłowej oceny zgromadzonych w tym postępowaniu dowodów. Sam fakt znajdowania się na terenie zespołu dworsko - parkowego zabudowań gospodarczych, takich jak stajnia, obora, chlewnia, kurnik czy spichlerz, nie może przesądzać o faktycznym sposobie funkcjonowania przedmiotowej części nieruchomości. Z zeznań świadków jednoznacznie bowiem wynika, że zabudowania te nie były funkcjonalnie powiązane z prowadzoną w majątku uprawą roślin przemysłowych. Ponadto, z zebranego w sprawie materiału dowodowego, w tym zeznań świadków, nie wynika, aby w majątku prowadzona była inna działalność rolnicza - poza uprawą roślin przemysłowych - w tym taka działalność rolnicza, do której funkcjonowania niezbędne byłyby ww. zabudowania gospodarcze. W orzecznictwie sądów administracyjnych wielokrotnie już podkreślano, że powiązania podmiotowe, finansowe i terytorialne zespołów dworsko – parkowych z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej nie mogą przesądzać o istnieniu związku funkcjonalnego. Za słuszne uznał Sąd stanowisko organu odwoławczego o błędnej ocenie Wojewody Ś., że pomiędzy przedmiotowym zespołem dworsko – parkowym w L., a pozostałą częścią nieruchomości zachodził związek funkcjonalny, opierający się na powiązaniach terytorialnych, organizacyjnych i finansowych. Sam fakt bliskiego sąsiedztwa upraw juki i asklepiasu nie może przesądzać o funkcjonalnym powiązaniu zespołu dworsko – parkowego z częścią nieruchomości zajętą na te uprawy. Zasadnie też organ odwoławczy wskazał, że o takim powiązaniu nie świadczy okoliczność, że całością majątku zarządzał jeden ze współwłaścicieli – H. K., posiadający wykształcenie rolnicze. Prawidłowa jest również konkluzja organu o bezpodstawności twierdzenia Wojewody, że dwór i park były utrzymywane z dochodów z działalności rolniczej, skoro w aktach sprawy brak jest dowodów wskazujących na to. Ponadto, z ugruntowanego orzecznictwa sądów administracyjnych wynika, że źródła dochodów właściciela nie mają wpływu na istnienie powiązania funkcjonalnego między zespołem dworsko – parkowym, a częścią nieruchomości wykorzystywaną do celów rolnych. Sąd pierwszej instancji nie podzielił zarzutu skarżącego co do nieprawidłowego określenia granic obszaru dworsko – parkowego (kolor żółty na mapie). Kontur zespołu dworsko-parkowego wyrysowany kolorem żółtym na mapie załączonej do zaskarżonej decyzji został bowiem sporządzony na podstawie archiwalnych dokumentów mapowych przez biegłego geodetę powołanego przez Ministra postanowieniem z dnia [...] lipca 2013 r. Celem opinii biegłego było określenie kształtu oraz położenia zespołu dworsko – parkowego oraz upraw roślin przemysłowych. Do zadań biegłego należało wykreślenie na aktualną mapę ewidencji gruntów i budynków położenia zespołu dworsko – pałacowego oraz upraw roślin przemysłowych byłego majątku L., wykonanie komputerowej kalibracji map i szkiców archiwalnych zespołu dworsko – parkowego oraz upraw roślin przemysłowych, dokonanie wizji terenowej i pozyskanie danych geodezyjnych w miejscowych urzędach. W ocenie Sądu, w treści powołanej opinii biegły zawarł szczegółowe wyjaśnienia, na podstawie których wyrysował na mapie położenie zespołu dworsko – parkowego w L. Biegły wyjaśnił ponadto, dlaczego uznał plan pomiaru gruntów majątku L. z 1937 r. za najbardziej wiarygodny dostępny materiał źródłowy i posłużył się nim, jako bazą odniesień przestrzennych dla przedmiotowego opracowania. Biegły geodeta wyjaśnił również, że "szkic parcelacji majątku L.", stanowiący załącznik do protokołu przejęcia majątku z 1945 r. uznał za najbardziej wiarygodny materiał dowodowy dokumentujący opis stanu upraw gruntów majątku L. Ustaleniom biegłego geodety nie sposób zarzucić dowolności. Kontur mapowy został wykonany na podstawie dokumentacji archiwalnej i innych materiałów źródłowych przez osobę posiadającą specjalistyczną i szczegółową wiedzę w materii będącej przedmiotem opinii. W swojej opinii biegły szczegółowo opisał materiały źródłowe, na podstawie których sporządził tę opinię, wyjaśnił sposób oceny tych materiałów oraz przebieg opracowania i zawarł szczegółowe wnioski końcowe. Z tych powodów, podnoszone przez skarżącego zarzuty dotyczące nieprawidłowego określenia granic zespołu, będące w istocie nie popartą żadnymi dowodami polemiką z opinią biegłego i przyjętymi przez niego ustaleniami, nie mogły zyskać akceptacji.

W skardze kasacyjnej od omawianego wyroku z dnia 8 grudnia 2014 r., sygn. akt I SA/Wa 2179/14, Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe Nadleśnictwo B. zarzuciło:

- naruszenie prawa materialnego, tj. art. 2 ust 1 lit e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, przez jego błędną wykładnię i ustalenie, że w dacie przejmowania nieruchomości na cele reformy rolnej, nieruchomości te nie miały charakteru rolniczego i brak było związku funkcjonalnego pomiędzy "częścią rezydencjalną", a pozostałą nieruchomością ziemską,

- naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270, ze zm.) – dalej ppsa, przez nieuwzględnienie skargi Nadleśnictwa i nieuchylenie zaskarżonej decyzji mimo, że decyzja ta narusza przepisy postępowania administracyjnego, które miały istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 77 § 1 kpa - nie zostały należycie i wyczerpująco zebrane, rozpatrzone i wyjaśnione wszystkie okoliczności związane z faktycznym związkiem funkcjonalnym pomiędzy "częścią rezydencjalną", a pozostałą nieruchomością ziemską, a w szczególności nie uwzględnienie zarówno przez organy administracyjne, jak i Sąd pierwszej instancji: a) postanowień dekretu Prezydenta RP z dnia 14 stycznia 1936 r. o podatku od nieruchomości, zgodnie z których w art. 1 B. "podatkowi od nieruchomości w gminach wiejskich podlegają budynki wraz z należącymi do nich budowlami ubocznymi, podwórzami, placami, związane z gospodarstwem rolnym, ogrodniczym lub leśnym"; b) postanowień ustawy z dnia 26 marca 1935 r. o klasyfikacji gruntów dla podatku gruntowego, gdzie zgodnie z postanowieniami art. 3 ust. 2: "za grunty orne uważa się ziemie pod polami uprawnymi, sztucznymi pastwiskami, sadami i ogrodami, jak również pod budynkami i podwórzami", c) pomiaru gruntów majątku prywatnego L. z 1937 r. sporządzonego przez mierniczego przysięgłego K. K., który zgodnie z postanowieniami rozporządzenia Ministra Skarbu z dnia 20 czerwca 1936 r., jako "mierniczy przysięgły" był jedyną osobą urzędową, która mogła dokonywać pomiarów przedmiotowych gruntów i dokonywać odpowiedniej klasyfikacji tych gruntów, a tym samym przedmiotowa mapa pomiarowa z 1937 r. powinna być dokumentem źródłowym dla Sądu i organów administracyjnych, dla ustalenia faktycznego zasięgu granic zabudowań majątku L., który to majątek, w chwili jego przejmowania na cele reformy rolnej, nie był zespołem parkowo - dworskim, lecz normalnym gospodarstwem rolnym z gruntami wykorzystywanymi rolniczo i zabudowaniami gospodarczymi, które tej działalności rolniczej miały służyć i faktycznie służyły, co też potwierdzają dane zawarte w protokole przejęcia na cele reformy rolnej, a tym samym oczywisty winien się wydawać rolniczy charakter tej "posiadłości gruntowej".

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że dokumenty z okresu przedwojennego (plan majątku z 1937 r.) i powojennego (protokół z przejęcia majątku na cele reformy rolnej), a także obecny stan nieruchomości (brak zwartej grupy starych drzew na określonej powierzchni) poddają w sposób oczywisty w wątpliwość istnienie parku w pojęciu ścisłym, a nie potocznym. Pewnym natomiast jest fakt występowania w dniu przejęcia na cele reformy rolnej majątku (zgodnie z protokołem) obiektu służącego do magazynowania zboża, zwanego spichlerzem, jak też innych budynków gospodarczych. Z całą pewnością istniał związek funkcjonalno - organizacyjny i finansowy budynków gospodarczych i prowadzonej działalności rolnej w majątku z zespołem dworsko - parkowym, który to zespół nawet trudno uznawać za dworsko - parkowy, skoro zabudowania te razem miały charakter gospodarstwa rolnego. Właśnie zabudowania gospodarcze istniejące w dniu przejęcia majątku na cele reformy rolnej wskazują na prowadzenie przez właścicieli gospodarki rolnej, obok uprawy juki i asklepiasu, w kierunku przeznaczenia tych obiektów do gospodarki rolnej, jak też budynki gospodarcze typu obora, stodoła, chlew itd. pełniły funkcją gospodarki rolnej prowadzonej w majątku i służyły jej celom. Nie ulega wątpliwości, że do przechowywania siana pozyskanego z łąk niezbędna jest stodoła, pastwiska służą do wypasu bydła, stąd obory itd., zatem należałoby przyjąć istnienie związku funkcjonalnego istniejących obiektów z prowadzoną gospodarką rolną majątku L. W aktach sprawy nie ma dowodów, odnośnie przychodów bądź kosztów ponoszonych na prowadzoną w majątku działalność rolniczą, ale nie ma również dowodów na twierdzenie przeciwne. Natomiast dowody dotyczące chociażby ponoszenia obciążeń podatkowych znajdują się w księdze wieczystej majątku L. hip [...] (na przykład wezwania do zapłaty podatku gruntowego). Niezaprzeczalnym pozostaje jednak fakt uprawy juki i asklepiasu (na 30 ha według protokołu przejęcia majątku na Skarb Państwa w 1945 r.), a więc ponoszenia kosztów działalności rolniczej, a także ich zbioru i wywożenia zapewne w celach zarobkowych, bowiem zbiór i wywożenie roślin prowadzone były w celu ich sprzedaży i osiągnięcia przychodu. Sąd pierwszej instancji, przyjmując za prawidłowe stanowisko organu odwoławczego uznał, że nie podlegały reformie rolnej grunty z granicami zespołu dworsko - pałacowego, według granicy folwarku z 1924 r., pomijając m.in. szkic parcelacji majątku L. z dnia [...] marca 1945 r., sporządzony w momencie jego przejęcia na rzecz Skarbu Państwa. Kontur na planie, przyjęty przez biegłego za granicę zespołu, oznaczał w 1937 r. place i podwórza bez określenia obszaru zabudowanego, parkowego. Pojęcia place i podwórza stosowane były do celów podatku gruntowego w myśl ustawy z dnia 26 marca 1935 r. o klasyfikacji gruntów do podatku gruntowego: "Za grunty orne uważa się ziemie pod polami uprawnymi, sztucznymi pastwiskami, sadami i ogrodami, jak również pod budynkami i podwórzami" - art. 3. ust. 2 powołanej ustawy. Granice folwarku z 1924 r., granice folwarku z mapy topograficznej z 1938 r., a także granice terenu zabudowanego ze szkicu z 1945 r., w znacznej mierze pokrywają się, ale jednocześnie zasadniczo różnią się od przyjętej za kontur zespołu (1937 r.). Mimo tego Sąd za prawidłowe przyjmuje granice z 1937 r. Granice zespołu przyjęte przez Sąd za zespół dworsko - pałacowy obejmują w części obszar gruntu nie podlegający wywłaszczeniu na rzecz reformy rolnej, tj. północno - wschodnia część zespołu od strony rzeki. Porównanie planu z 1937 r. ze szkicem parcelacyjnym z 1945 r., wykonanym na cele reformy rolnej, pokazuje poważne różnice w granicach majątku wynikające ze sprzedaży części nieruchomości przez właścicieli majątku bądź przekazaniu jego części rolnikom z okolicznych wsi za służebności. Sąd, potwierdzając w swym orzeczeniu stanowisko organu odwoławczego, przyjmuje granice zespołu dworsko - parkowego według stanu z 1937 r., nie uwzględnił jednak zmian w granicach nieruchomości powstałych między 1937 r. a 1945 r., a nawet nie podjął próby ustalenia tych zmian. W przyjętym konturze zespołu dworsko - parkowego występują do dzisiaj pozostałości po uprawie asklepiasu i juki pochodzące z hodowli majątku L. poddające w wątpliwość prawidłowość wyznaczenia konturu.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną wnioskodawczynie wniosły o uznanie jej za bezzasadną, podnosząc argumentację mają przeczyć zarzutom skargi kasacyjnej.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

Sąd pierwszej instancji przyjął za podstawę swojej oceny prawnej rozumienie pojęcia "związek funkcjonalny" oraz pojęcia "nieruchomość ziemska", wynikające z wykładni przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, wypracowanej w wieloletniej już praktyce orzeczniczej sądów administracyjnych i Trybunału Konstytucyjnego wskazując m.in., że pod pojęciem "nieruchomość ziemska", używanym w dekrecie, należy rozumieć nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, tzn. takie, które są lub mogą być wykorzystywane do produkcji roślinnej, zwierzęcej czy sadowniczej. Pomimo to Sąd uznał, że znajdujące się na terenie zespołu dworsko - parkowego zabudowania gospodarcze, takie jak: stajnia, obora, chlewnia, kurnik i spichlerz, nie mogły przesądzać o faktycznym sposobie funkcjonowania przedmiotowej części nieruchomości. Taka ocena Sądu pierwszej instancji jest sprzeczna z przyjętą przez ten Sąd podstawą wykładni pojęcia "nieruchomość ziemska". Sąd pierwszej instancji nie uwzględnił bowiem, że – jak sam stwierdził to w początkowej części swoich rozważań – pojęcie "nieruchomość ziemska", obejmuje m.in. nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, które mogą być wykorzystywane do produkcji roślinnej, zwierzęcej czy sadowniczej.

Skoro zostało ustalone, że na terenie ujętym w kontur wyznaczony linią koloru żółtego na mapie stanowiącej załącznik do decyzji organu odwoławczego z dnia 15 kwietnia 2014 r., znajdowały się wskazane wyżej zabudowania gospodarcze, to określona ich funkcja spełniała warunek możliwości ich wykorzystania do produkcji zwierzęcej i roślinnej. Jeżeli bowiem nie budziło wątpliwości organu odwoławczego i Sądu pierwszej instancji, że przejęciu na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej podlegały nie tylko nieruchomości ziemskie wykorzystywane do produkcji rolniczej, ale także nieruchomości, które do takiej produkcji nie były, ale mogły być wykorzystane, to znaczy, że obszar nieruchomości zabudowany w przeszłości wskazanymi wyżej budynkami gospodarczymi również podlegał działaniu przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

W związku z powyższym należało uwzględnić te zarzuty skargi kasacyjnej, które kwestionują prawidłowość wyznaczenia w załączniku do decyzji organu odwoławczego z dnia 15 kwietnia 2014 r. obszaru uznanego przez organ odwoławczy i przez Sąd pierwszej instancji za niespełniający wymagań dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, skoro ujęto w nim część, która była w przeszłości zabudowana wymienionymi wyżej obiektami gospodarczymi.

Nie można natomiast podzielić argumentów skargi kasacyjnej o uznaniu w niniejszej sprawie zespołu dworsko – parkowego za podpadający pod działanie przepisów powołanego dekretu. W świetle bowiem rozumienia pojęcia "związek funkcjonalny" wypracowanego w dotychczasowym orzecznictwie sądowym, które przedstawił Sąd pierwszej instancji, skarżący kasacyjnie nie wykazał, aby część majątku L. wykorzystywana lub mogąca być wykorzystywaną do produkcji rolniczej, nie mogła funkcjonować bez zespołu dworsko – parkowego. Jeżeli bowiem związek funkcjonalny w ramach przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej miał polegać na wzajemnych powiązaniach obu wskazanych części nieruchomości, to nawet jeśli zespół dworsko – parkowy nie mógł prawidłowo funkcjonować bez części rolniczej, to jednak nie zostało ustalone, aby część rolnicza nie mogła prawidłowo funkcjonować bez części dworsko – parkowej.

W związku z powyższym, na podstawie art. 188 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł, jak w sentencji.

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 ppsa.