Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 933/05
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2006-03-16 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6182 Zwrot wywłaszczonej nieruchomości i rozliczenia z tym związane
Hasła tematyczne: Wywłaszczanie nieruchomości
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit c
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 7, art. 77 par. 1
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jerzy Solarski /spr./ Sędziowie WSA Zbigniew Czarnik WSA Robert Sawuła Protokolant: sekr. sąd. Anna Mazurek-Ferenc po rozpoznaniu w dniu 16 marca 2006 r. na rozprawie sprawy ze skargi W.D. i T.K. na decyzję Wojewody z dnia [....] r. Nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Starosty S. z dnia [....] znak [....]; II. zasądza od Wojewody na rzecz skarżących W.D. i T.K. solidarnie kwotę 200 zł /słownie: dwieście złotych/ tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [....]r. znak [....] Wojewoda działając na podstawie art. 138 § 1 ust. 1 i art. 105 § 1 k.p.a. oraz art. 136 ust. 1-3, art. 137 i art. 216 ust. 1 ustawy z dnia 21.08.1997r. o gospodarce nieruchomościami /tekst jedn. Dz. U. z 2000 r., Nr 46, poz. 543, ze zm./, po rozpatrzeniu odwołania W.D. i T.K. od decyzji Starosty z dnia [...]r. znak [...] w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego w sprawie zwrotu nieruchomości stanowiącej część działki nr 3064 położonej w S. w obręb ewidencyjny P. - utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu stwierdzone zostało, że Starosta S. decyzją z dnia [...]r. orzekł o umorzeniu postępowania w sprawie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości, stanowiącej obecnie część działki nr 3064, będącej przedmiotem wywłaszczenia, a stanowiącej współwłasność P.K. w 27/36 częściach i L.K. w 9/36 częściach. Działka ta powstała na skutek zmian, modernizacji ewidencji gruntów z działek pierwotnie oznaczonych nr 1813/1, 1813/3 oraz 1813/3, oznaczonych następnie jako działki nr 3813/1, 3813/2 i 3813/3, a obecnie wchodzących po części w skład działek nr 3091, 3087 i 3064. Przedmiotem wniosku jest obecnie żądanie zwrotu części działki nr 3064, gdyż w świetle wyroku NSA z dnia 19.04.2002 r. sygn. akt SA/Rz 1323/00 skarga W.D. i T.K. odnośnie do działek 3091 i 3087 została oddalona; natomiast w części odnoszącej się do działki nr 3064 decyzje organów obu instancji zostały uchylone. Wymienione wyżej nieruchomości w 27/36 częściach zostały sprzedane w dniu 12.10.1972r. na rzecz Skarbu Państwa umową zawartą w formie aktu notarialnego /Rep.A 4256/72/ przez poprzedniego właściciela – P.K.. Pozostałe części nieruchomości będące własnością L.K. w 9/36 częściach zostały wywłaszczone decyzją Prezydium WRN w R. z dnia 4.04.1973r. Organ I instancji rozpoznając ponownie sprawę umorzył postępowanie ze względu na brak oświadczenia spadkobierców L.K. dotyczącego zwrotu nieruchomości.

Od decyzji tej odwołanie wnieśli W.D. i T.K. domagając się uchylenia tej decyzji i przyznania wywłaszczonej części działki nr 3064, wskazując w odwołaniu na naruszenie szeregu przepisów postępowania administracyjnego. W odwołaniu zostało wskazane również, że spadkobiercy L.k. nie mogą skutecznie ubiegać się o zwrot wywłaszczonej nieruchomości, gdyż w zamian za należny im udział w działce nr 3064 otrzymali nieruchomość zamienną /umowa zamiany z dnia 9.11.1992 r. Rep. A nr 6857/92/.

Rozpatrując sprawę w trybie odwoławczym organ stwierdził, że żądanie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości oznaczonej obecnie jako część działki nr 3064, będącej własnością Gminy Miejskiej S., prowadzone jest w oparciu o wniosek spadkobierców P.K., który był współwłaścicielem wywłaszczonego gruntu w 27/36 częściach. Spadkobiercami zgodnie z postanowieniami Sądu Rejonowego w S. /sygn. I Ns 175/99 i I Ns 275/99/ są W.D. i T.K.. P.K. udział swój w nieruchomości sprzedał aktem notarialnym, a przesłanki jego zawarcia, mimo braku wyraźnego określenia podstawy, wskazują na zawarcie aktu notarialnego w trybie art. 6 ustawy z dnia 12.03.1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości /Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 61, ze zm./. Zatem zgodnie z art. 216 ustawy o gospodarce nieruchomościami wniosek o zwrot zasadza się na przepisach dotyczących zwrotu nieruchomości wywłaszczonych. Spadkobiercami L. K. są W.K., K.K., J.K. i Z.K. /postanowienie Sądu Rejonowego w T. z dnia 31.07.1979 r. sygn. I Ns [...] Zgodnie z art.136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami poprzedni właściciel lub jego spadkobierca mogą żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub jej części, jeżeli, stosownie do przepisu art. 137, stała się ona zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. Na tym etapie postępowania zasadniczą kwestią pozostaje złożenie wniosku o zwrot wywłaszczonego terenu przez wszystkich spadkobierców byłych właścicieli nieruchomości objętej wnioskiem o zwrot. Zgodnie bowiem z poglądami doktryny i orzecznictwa, dla skutecznego złożenia wniosku o zwrot nieruchomości konieczne jest złożenie tego wniosku przez wszystkie uprawnione osoby, chyba że niektóre z nich jednoznacznie zrezygnują z przysługującego im uprawnienia do zwrotu na rzecz pozostałych współuprawnionych /wyrok z dnia 19.04.2002 r. sygn. SA/Rz 1323/00 oraz aktualne również na gruncie obecnie obowiązującej ustawy poglądy w sprawach IV SA 2282/97 – Lex nr 48685 i sygn. IV SA 2153/97 – Lex nr 48677/. W toku postępowania administracyjnego ustalono, że spadkobiercy po L.K. rezygnują z ubiegania się o zwrot przypadającej im części, nie wskazując i nie upoważniając jednoznacznie nikogo do występowania w ich imieniu /oświadczenie J.K. z dnia 17 i 25 maja 2005 r., oraz K.K. z dnia 14.06.2005r./. Ponadto zgodnie z oświadczeniem J.K. jedna z uprawnionych osób – W.K.– zmarła, a rodzina nie będzie przeprowadzać postępowania spadkowego. W takim stanie faktycznym, przy braku wniosku pochodzącego od wszystkich uprawnionych, organ administracji nie może merytorycznie rozstrzygać o żądaniu i nie jest uprawniony do prowadzenia ustaleń co do zbędności przedmiotowego gruntu z uwagi na cel, na jaki został przejęty. Końcowo Wojewoda stwierdził, że w świetle powyższych ustaleń organ nie ma możliwości odnosić się do pozostałych wskazanych w odwołaniu zarzutów.

Na decyzję tą skargę wnieśli W.D. i T.K. zarzucając naruszenie art. 8, art. 12 § 1 i art. 105 § 1 k.p.a., art. 21 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami w zw. z art. 198 i 209 Kodeksu cywilnego i na tej podstawie wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji, przy zasądzeniu kosztów. Uzasadniając zarzuty i wnioski wskazali, że zbycie udziału P.K. nastąpiło w trybie art. 6 ustawy z dnia 12.02.1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości. Wobec tego w sprawie zwrotu ma zastosowanie art. 137 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Tymczasem organy orzekły o umorzeniu postępowania i jako jedyną podstawę wskazały fakt, że wniosek o zwrot wywłaszczonej nieruchomości nie został złożony przez wszystkich współuprawnionych. Jeśli chodzi o spadkobierców L.K., to w ich przypadku nie mogą oni skutecznie występować z żądaniem, gdyż otrzymali już działkę zamienną za udział wynoszący 9/36 części, o czym świadczy akt notarialny – umowa zamiany – zawarta w dniu 9.11.1992 r. Rep. A nr [...] pomiędzy S.A. "A" w S, a następcami prawnymi L.L. Efektem zawartej umowy było przeniesienie na rzecz spadkobierców L. K. prawa użytkowania wieczystego działki nr 3238. Wskazując następnie na art. 136 pkt 3 zd. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami wywodzili, że warunkiem zwrotu nieruchomości jest zwrot przez poprzedniego właściciela lub jego spadkobiercę odszkodowania lub nieruchomości zamiennej. Skoro więc spadkobiercy L.K. nie dokonali zwrotu działki zamiennej, to nie mogą żądać wraz z wnioskodawcami zwrotu wywłaszczonej nieruchomości. Żądanie więc przez organy, aby wniosek o zwrot pochodził od wszystkich współuprawnionych pozostaje w oczywistej sprzeczności z przepisami art. 198 i art. 209 Kodeksu cywilnego. Uznali za błędny pogląd zaprezentowany przez Wojewodę, o ile wskazał na wyrok w sprawie SA/Rz 1323/00, bowiem materiał dowodowy, na podstawie którego wyrok ten był wydany, nie był kompletny. Wówczas nie była znana okoliczność, że spadkobiercy L.K. otrzymali nieruchomość zamienną. Zakwestionowali także postępowanie organów, które domagały się od wnioskodawców oświadczeń spadkobierców L.K. w zakresie rezygnacji na rzecz innych osób o przysługującym im uprawnieniu. Wszystko to prowadzi do wniosku, że organy naruszyły zasady ogólne postępowania administracyjnego, co łącznie skargę czyni zasadną.

Odpowiadając na skargę Wojewoda wniósł o jej oddalenie i odnosząc się do sformułowanych w niej zarzutów wskazał na uzasadnienie zaskarżonej decyzji. Dodatkowo naprowadził, że prawo do części nieruchomości przypadające L..K. zostało wywłaszczone za odszkodowaniem w drodze decyzji administracyjnej, która pozostaje nadal w obrocie prawnym. Organ administracji nie jest zatem właściwy do badania prawidłowości czynności poprzedzających zawarcie wskazanego w skardze aktu notarialnego, a to umowy zamiany; zaś sama ocena zgodności tego aktu z prawem nie może być przedmiotem rozstrzygnięcia Wojewody.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

skarga jest uzasadniona.

Stan faktyczny jest następujący: wyrokiem z dnia 19.04.2002r. sygn. SA/Rz 1323/00, Naczelny Sąd Administracyjny Ośrodek Zamiejscowy w Rzeszowie uchylili decyzję Wojewody z dnia [...] r. i poprzedzającą ją decyzję Starosty S. z dnia [....]r. o odmowie zwrotu nieruchomości w części dotyczącej działki nr 3064 w S., a w pozostałym zakresie skargę oddalił. Oddalającą cześć orzeczenia odnośnie do działek nr 3091 i 3081 położonych w S. Sąd uzasadnił wystąpieniem przesłanek z art.229 ustawy z dnia 21.08.1997r. o gospodarce nieruchomościami. Natomiast w odniesieniu do działki nr 3064 stwierdził, że wyjaśnienia wymaga treść aktu notarialnego sporządzonego w dniu 12.10.1972r. Rep. A nr[....], mocą którego poprzednik prawny wnioskodawców i jednocześnie skarżących – P.K., zbył swój udział w przedmiotowej nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa, pod kątem zawarcia tej umowy w trybie art.6 ustawy z dnia 12.03.1958 o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości. Niezależnie od tego Sąd zwrócił uwagę, że ze względu na współwłasność tej działki ( P.K. i L.K.), przy wywłaszczeniu L.K. orzeczeniem Wydziału Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej Prezydium WRN w R. z dnia 4.04.1973r., po stronie wnioskodawców o zwrot winni występować wszyscy byli współwłaściciele, czy też ich następcy prawni, chyba że zrezygnują oni na rzecz pozostałych z przysługującego im uprawnienia do zwrotu. Realizując wytyczne organ I instancji wezwał W.D. i T.K. – spadkobierców P.K., do uzupełnienia wniosku poprzez wystąpienie w sprawie zwrotu wszystkich współwłaścicieli lub ich następców prawnych. Z akt wynika, że skarżący realizując wezwanie organu wystąpili do Sądu Rejonowego w S. z wnioskiem o zobowiązanie do złożenia oświadczenie i wydania nieruchomości przez K.K., J.K. oraz Z.K. (żyjących spadkobierców L.K.); postanowieniem z dnia 7.04.2004r. sygn. I Ns [....] Sąd umorzył postępowanie, bowiem wskazani uczestnicy złożyli przed notariuszem oświadczenia, iż rezygnują z ubiegania się o zwrot części wywłaszczonej nieruchomości oznaczonej jako działka nr 3064 w S. Przy takim materiale dowodowym Starosta S. decyzją z dnia [...]r. umorzył postępowanie o zwrot części działki nr 3064, ze względu na brak podstaw prawnych do merytorycznego rozpatrzenia wniosku. Decyzja ta na skutek odwołania skarżących została uchylna przez Wojewodę w dniu [...]. z przekazaniem sprawy do ponownego rozpatrzenia i wytycznymi, iż należy poczynić dodatkowe ustalenia odnośnie do oświadczeń spadkobierców L.K., które są lakoniczne; również należy wyjaśnić czy akt notarialny z 12.10.1972r. zawarty został w trybie art.6 ustawy z 12.03.1958r. Wyjaśniając powyższe organ I instancji ustalił, że przedmiotowa umowa zawarta została w trybie art.6 ustawy z 12.03.1958r o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości. Jednocześnie wobec oświadczeń spadkobierców L.K., a to K.K. (oświadczenie z dnia 14.06.2005r.) i J.K. (oświadczenia z dnia 17.05.2005r. i 25.05.2005r.), którzy nie zrzekli się swoich uprawnień i nie upoważnili innych osób do występowania o zwrot przedmiotowej nieruchomości – decyzją z dnia [....]r. umorzył postępowanie w sprawie zwrotu części działki nr 3064 w S. Decyzja ta – po rozpatrzeniu odwołań W.D. i T.K., utrzymana została w mocy rozstrzygnięciem stanowiącym przedmiot skargi.

Prawem materialnym, które w sprawie ma zastosowanie jest ustawa z dnia 21 sierpnia 1997r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jed. Dz. U. 2004r. Nr 261 poz. 2603, ze zm. – zwana dalej uug.). Zgodnie z art.136 ust. 3 uug., poprzedni właściciel lub jego spadkobierca mogą żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub jej części, jeżeli, stosownie do przepisu art. 137, stała się ona zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. Z wnioskiem o zwrot nieruchomości lub jej części występuje się do starosty, wykonującego zadanie z zakresu administracji rządowej, który zawiadamia o tym właściwy organ. Warunkiem zwrotu nieruchomości jest zwrot przez poprzedniego właściciela lub jego spadkobiercę odszkodowania lub nieruchomości zamiennej stosownie do art. 140.

Jak dotychczas ustaliły organy, nieruchomość objęta wnioskiem o zwrot stanowiła współwłasność P.K. i L.K.. Okoliczność ta nie niweczy prawa żądania zwrotu, jeśli tylko spełnione zostaną przesłanki zwrotu. W takiej jednak sytuacji wniosek z żądaniem zwrotu muszą złożyć wszyscy współwłaściciele lub ich spadkobiercy (zob. Komentarz do ustawy o gospodarce nieruchomościami pod red. G. Bieńka - Wyd. Zachodnie Centrum Organizacji, Warszawa-Zielona Góra 1998, T.II, str.143, a także Komentarz, którego autorem jest Eugeniusz Mzyk). W identyczny sposób zagadnienie żądania zwrotu ujmowane jest w orzecznictwie, ukształtowanym jeszcze na gruncie poprzednio obowiązujących przepisów (art.69 ust.1 ustawy z dnia 29.04.1985r. o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości – Dz. U. nr 30 z 1991r., ze zm.). I tak w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 czerwca 1995 r. sygn. IV SA 414/94 (Wokanda 1995/9 str. 33) stwierdzone zostało, że zwrot nieruchomości, przewidziany w art. 69 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, jest dopuszczalny wówczas, gdy wniosek o zwrot zostanie zgłoszony przez wszystkich współwłaścicieli nieruchomości bądź przez ich następców prawnych. Z kolei w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 grudnia 1987 r. sygn. IV SA 642/87 (ONSA 1988/1 poz. 19) zaprezentowany został pogląd: jeżeli roszczenie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości (lub jej części) dotyczy przedmiotu współwłasności, każdy ze współwłaścicieli lub ich następców prawnych jest w takiej sprawie stroną postępowania administracyjnego, a zwrot nieruchomości (lub jej części) może nastąpić tylko za zgodą wszystkich współwłaścicieli lub ich następców prawnych. Stanowisko takie zawarte zostało również w wyroku NSA OZ w Rzeszowie z dnia 19.04.2002r. sygn. SA/Rz 1323/00 i podkreślić w tym miejscu należy, że w myśl art.153 ustawy z dnia 30.08.2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz.1270 ze zm.), ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działania lub bezczynność było przedmiotem skargi. Wobec tego będąc związany wyrażonym poglądem w sprawie sygn. SA/Rz 1323/00 a nadto podzielając go w całości stwierdzić należy, że w sytuacji, gdzie udział L.K. w nieruchomości objętej wnioskiem o zwrot został wywłaszczony orzeczeniem Prezydium WRN w R. z dnia 4.04.1973r., to skarga – o ile kwestionuje konieczność wystąpienia z żądaniem zwrotu również przez spadkobierców (wszystkich) L.K. - jest bezzasadna.

Niemniej jednak - niezależnie od przedstawionego powyżej stanowiska - stwierdzić należy, że organy prowadząc postępowanie nie wyjaśniły wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Otóż u podstaw rozstrzygnięcia legło ustalenie, że swój udział w nieruchomości stanowiącej obecnie cześć działki nr 3064 P.K. zbył w formie aktu notarialnego sporządzonego w trybie art.6 ustawy z dnia 12.03.1958 o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, w dniu 12.10.1972r. Rep. A nr[....]. Natomiast udział w tej nieruchomości należący do L.K. został wywłaszczony i nastąpiło to orzeczeniem Wydziału Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej Prezydium WRN z dnia [...]r. O ile ustalenia odnoszące się do aktu notarialnego zawartego 12.10.1972r. Rep. A nr [...] są bezsporne, o tyle stwierdzenie organów dotyczące wywłaszczenia L.K. i funkcjonowania nadal w obrocie prawnym orzeczenia Wydziału Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej Prezydium WRN z dnia [...]r. budzą poważne wątpliwości. Wynikają one z faktu, iż w postępowaniu skarżący przedłożyli w kserokopii akt notarialny zawarty w dniu [...]r. Rep. A Nr [...] – umowę zamiany – zawartą pomiędzy następcami prawnymi L.K., a "A." S.A. w S., której przedmiotem był udział 9/36 części w działkach nr 1813/1, 1813/2 i 1813/3, objętych KW Nr 1760, z których powstały działki 3087 i 3091 oraz działka nr 3064, objęta wnioskiem o zwrot. Jeśli więc przedmiot umowy zamiany jest tożsamy z orzeczeniem o wywłaszczeniu L.K., którego przedmiotem był również udział 9/36 częśc w tych samych działkach objętych KW nr 1760, to powstaje wątpliwość czy w obrocie prawnym pozostaje nadal orzeczenie Wydziału Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej Prezydium WRN z dnia [...]r. w części dotyczącej LK. Okoliczność ta nie została przez organy wyjaśniona, przy czym zgodzić należy się z poglądem wyrażonym w odpowiedzi na skargę, że organ administracji nie jest upoważniony do oceny zgodności aktu notarialnego z prawem. Może jedynie zbadać, dlaczego doszło do zawarcia umowy zamiany, czy jest to następstwem wyeliminowania z obrotu prawnego orzeczenia o wywłaszczeniu, czy też inną, nie mającą wpływu na niniejsze postępowanie okolicznością. Wyjaśnienie tej kwestii w aktualnym stanie sprawy ma zasadnicze znaczenie: jeśli bowiem orzeczenie o wywłaszczeniu L.K. funkcjonuje nadal w obrocie prawnym, to w takim przypadku zachodzi sytuacja, iż po stronie wnioskodawców nie występują wszystkie strony uprawnione do wystąpienia z żądaniem zwrotu nieruchomości (art.136 ust.3 uug.). Zatem zasadnym byłoby podjęcie negatywnego dla skarżących rozstrzygnięcia. Gdyby natomiast okazało się, że orzeczenie o wywłaszczeniu L.K. zostało wyeliminowane z obrotu prawnego (co może sugerować umowa zamiany z 1992 roku), to wtedy jako wnioskodawcy mogliby występować wyłącznie następcy prawni P.K., czyli skarżący W.D. i T.K., a przedmiotem żądania byłby zwrot udziału 27/36 w działce nr 3064 położonej w S. Wniosek taki podlegałby merytorycznemu rozpatrzeniu w trybie art.136 ust. 3 ugg.

Ponieważ organy nie wyjaśniły wskazanych powyżej okoliczności, a więc naruszyły art.7. art.77 § 1 Kpa w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, dlatego zaskarżona i poprzedzająca ją decyzja podlegają uchyleniu, w oparciu o art.145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. Orzeczenie o kosztach uzasadnia art.200 § 1 ustawy.