Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp., sygn. akt II SA/Go 436/10
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia: 2010-08-19 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 134 § 1, art. 135
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 7, art. 77, art. 80, art. 107 § 3
journal: Dz.U. 1960 nr 30 poz 168
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego
article: art. 32
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.
article: art. 2
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Mirosław Trzecki Sędziowie Sędzia WSA Joanna Brzezińska Sędzia WSA Marek Szumilas (spr.) Protokolant st. sekr. sąd. Monika Nowak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 sierpnia 2010 r. sprawy ze skargi R.K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. nr [...], II. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz R.K. kwotę 100 zł (sto złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Decyzją nr [...] z dnia [...] marca 2010r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 2 pkt 2 oraz art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), "w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r. sygn. akt K 49/07 (Dz.U. z dnia 23.12.2009r., Nr 220, poz. 1734)", orzekł o odmowie przyznania R.K. uprawnienia do świadczenia pieniężnego, określonego w ww. ustawie.

W motywach rozstrzygnięcia Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wskazał, iż zgodnie z definicją zawartą w art. 2 pkt 2 lit. a ww. ustawy, represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945.

Organ w uzasadnieniu rozstrzygnięcia powołał się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r. (sygn. akt K 49/07) stwierdzającego niezgodność art. 2 pkt 2 ww. ustawy, w zakresie w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Trybunału wskazał, iż nie ma zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Trybunał podzielił stanowisko ustawodawcy, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy oraz w otoczeniu rodziny i znajomych.

Mając powyższe na względzie Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wskazał, iż nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do przyznania świadczenia pieniężnego, o którym mowa w ustawie. W ocenie organu ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że R.K. w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w obrębie miejsca stałego zamieszkania, w miejscowości Skępsk. Praca ta, zdaniem organu, nie przybrała jednakże szczególnie dotkliwej formy, o której mowa w przywołanym wyroku Trybunału Konstytucyjnego, co nie pozwala na uwzględnienie złożonego przez R.K. wniosku.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy z dnia [...] marca 2010r. R.K. wskazała m.in., iż choć miejsce wykonywania przez nią pracy przymusowej znajdowało się w odległości ok. 10 km od miejsca zamieszkania to jednak - z uwagi na charakter wykonywanej przez wszystkie dni tygodnia pracy - nie miała możliwości kontaktowania się z członkami rodziny. Strona podniosła, że pracowała w 180-hektarowym gospodarstwie rolnym w miejscowości [...] wraz z 4 innych dzieci. Zaznaczyła także, iż w miesiącach zimowych była kierowana do prac związanych z kopaniem rowów i umocnień. Powyższe, zdaniem R.K., wyraźnie wskazuje, że była ona poddana "wysiedleniu (wyrwaniu z dotychczasowego środowiska) i niemożności utrzymywania jakichkolwiek kontaktów z rodziną pochodzenia", co w połączeniu z wiekiem wnioskodawczyni (12 lat) powodowało szczególne udręczenie.

Po rozpoznaniu wniosku, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, powołując się na dyspozycję art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2000r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) oraz art. 2 pkt 2 lit a, art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, decyzją nr [...] z dnia [...] kwietnia 2010r. orzekł o utrzymaniu w mocy decyzji własnej z dnia [...] marca 2010r. W uzasadnieniu decyzji z dnia [...] kwietnia 2010r. organ podtrzymał argumenty podniesione w wydanej uprzednio w sprawie decyzji.

Pismem z dnia [...] maja 2010r. R.K. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skargę na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych nr [...] z dnia [...] kwietnia 2010r. Wyrażając stanowisko zbliżone do stanowiska przedstawionego w odwołaniu od decyzji z dnia [...] marca 2010r., R.K. zwróciła się o uchylenie objętej skargą decyzji.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 ustawy z dnia 25.lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych ( Dz.U. nr 153, poz. 1269 ze zm. ), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Taka kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem ( § 2).

Na organie spoczywa obowiązek dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz zebrania i wyczerpującego rozpatrzenia całego materiału dowodowego, zgodnie z dyspozycją zawartą w art. 7 oraz 77 ustawy z dnia 30.sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. nr 153 , poz. 1270 ze zm.), - nazywanej w dalszej części rozważań p.p.s.a., w postępowaniu administracyjnym, zaś sąd administracyjny nie może zastąpić organu administracji publicznej w wykonaniu tego obowiązku, gdyż do kompetencji sądu orzekającego należy jedynie kontrola legalności decyzji wydanej na podstawie stanu faktycznego ustalonego w postępowaniu administracyjnym. Oznacza to, że sąd administracyjny nie rozstrzyga merytorycznie o zgłoszonych przez stronę żądaniach, jedynie w przypadku stwierdzenia, iż zaskarżony akt został wydany z naruszeniem prawa, o którym mowa w art. 145 p.p.s.a., uchyla taki akt lub stwierdzanego nieważność.

Sąd administracyjny, rozpatrując skargę, nie może oprzeć kontroli działalności administracji publicznej o kryterium słuszności czy sprawiedliwości społecznej bądź zwyczajach. Oceniając zasadność zaskarżonej decyzji w zakresie w jakim Sąd jest władny to uczynić, zatem z punktu widzenia jej legalności, stwierdza czy zaskarżona decyzja nie uchybia prawu.

Sąd administracyjny uwzględniając skargę, uchyla decyzję w całości albo części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa, dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub też inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Jeżeli natomiast zachodzą przyczyny określone w art.156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub innych przepisach – stwierdza nieważność decyzji w całości lub części.

Po myśli art. 134 § 1 p.p.s.a. rozstrzygając daną sprawę, sąd nie jest zobowiązany zarzutami i wnioskami skargi, może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach, prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.).

Biorąc pod uwagę tak zakreśloną kognicję oraz wskazane w ustawie przyczyny wzruszenia decyzji, Sąd stwierdził że zaskarżone orzeczenie narusza normy procedury administracyjnej w stopniu określonym w cytowanym przepisie.

W ocenie Sądu zgodzić należy się ze stanowiskiem organu, iż wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16.grudnia 2009r., wydany w sprawie o sygn.akt K 49/07, stwierdzający, iż art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31.maja 1996r. - O świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ( Dz.U. 1996 roku, Nr 87, poz 395 ze zmianami ), w zakresie w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP,

Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, można wymienić m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te nabierają szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi.

W świetle tak sformuowanego poglądu Trybunału Konstytucyjnego, na który jak zaznaczono wyżej powołano się w zaskarżonej decyzji, na organie spoczywał obowiązek gruntownego zbadania czy obowiązek pracy przymusowej skarżącej podczas II wojny światowej przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem ( przymusową zmianą miejsca pobytu ) oraz "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska.

Zgromadzony materiał dowodowy nie wskazuje jednak, aby postępowanie wyjaśniające w tym zakresie przeprowadzone zostało w sposób rzetelny i zgodny z przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego, do których odsyła art. 4 ust. 4 omawianej ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym.

Uzasadnienie zaskarżonej decyzji, poza obszernym zacytowaniem uzasadnienia powołanego wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego oraz jednoznacznej konkluzji, o braku spełnienia przesłanki z art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 31.maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, nie zawiera żadnych istotnych dla rozpatrywanej sprawy ustaleń w tej materii.

Z kwestionariusza osoby ubiegającej się o przyznania świadczenia pieniężnego wynika, iż R.K. w okresie od 1 czerwca 1942 roku do dnia 9 maja 1945 roku pracowała przymusowo w niemieckim gospodarstwie rolnym w miejscowości [...]. W kwestionariuszu i następnie we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy skarżąca zawarła oświadczenie o zabraniu jej do pracy, lecz także z użyciem rzeczywistego przymusu bezpośredniego, która to okoliczność może wskazywać na przeniesienie jej miejsca zamieszkania do innej miejscowości. Wprawdzie organ przyjął za udowodniony fakt zamieszkiwania R.K. w innej miejscowości, lecz nie ustalił gdzie znajdowało się jej centrum spraw życiowych. Pomimo tego nie sposób pominąć wskazania na uchybienie jakim jest brak ustalenia przez organ nazwy miejscowości, w której znajdował się dom rodziców skarżącej.

Z deportacją, w rozumieniu nadanym przez Trybunał Konstytucyjny, mamy do czynienia w przypadku przymusowej zmiany miejsca dotychczasowego pobytu i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Ustawodawca nie zawarł żadnych wskazań co do odległości deportacji (przesiedlenia ). Dlatego dla oceny czy nastąpiło wyrwanie wywiezionej z dotychczasowego środowiska należy zatem przede wszystkim wyjaśnić czy osoba przesiedlona miała zapewnioną możliwość utrzymywania stałych kontaktów z osobami bliskimi tj. częstotliwość takich kontaktów, czy miała swobodę poruszania się poza czasem pracy i udania się do dotychczasowego miejsca zamieszkania, jeżeli znajdowało się niedaleko, czy też utrudniano jej kontakty z bliskimi bądź pozbawiona była w ogóle takiej możliwości. Przesłuchanie skarżącej mogło doprowadzić do ujawnienia dalszych dowodów w sprawie chociażby czworga innych dzieci z którymi pracowała.

W aktach sprawy tymczasem brak jest zaś jakichkolwiek odniesień, pozwalających na ocenę czy zmiana miejsca zamieszkania skarżącej w tym okresie, wiązała się z deportacją (przymusową zmianą miejsca pobytu) do pracy przymusowej i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Postępowanie wyjaśniające w tym zakresie przeprowadzone zostało z naruszeniem zasad, określonych w art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a., uzasadnienie zaskarżonej decyzji natomiast, narusza reguły opisane w art. 107 § 3 k.p.a.

Przydatnym dla wyjaśnienia rozważanej kwestii mogło stać się przeprowadzenie dowodu z zeznań R.K. na okoliczność gdzie znajdowało się jej centrum spraw życiowych, zatem gdzie nocowała, gdzie przechowywała przedmioty osobiste, kto sporządzał dla niej posiłki i gdzie je spożywała czy w miejscu pracy czy też w dotychczasowym miejscu zamieszkania, wreszcie jak często i jak długo mogła przebywać w rodzinnej wsi. Jak podała odwołująca się, pracowała w oddaleniu 10 kilometrów od domu rodziców lecz inaczej należy ocenić jej sytuację jeżeli do pracy udawała się z stamtąd, lub często mogła odwiedzać bliskich, inaczej natomiast jeżeli pozbawiona była kontaktu z dotychczasowym środowiskiem.

Niewyjaśnienie powyższych okoliczności pozbawia możliwości oceny rozmiaru srogości represji i tym samym spełnienia się bądź nie spełnienia przesłanki deportacji ( wywiezienia ) do pracy przymusowej o jakiej mowa w art. 2 ust 2 cytowanej ustawy.

Mając na uwadze powyższe rozważania, Sąd, z powołaniem się na przepis art. 145 § 1 pkt 1 lit c p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] marca 2010r., nr [...] uznając to za wystarczające dla końcowego załatwienia sprawy.

O kosztach orzeczono zgodnie z dyspozycją zawartą w art. 200 p.p.s.a.