Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2314/16
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2017-10-11 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 83 ust. 1
journal: Dz.U. 2013 poz 1383
law: Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o strażach gminnych - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Elżbieta Kremer (spr.), Sędzia NSA Zbigniew Ślusarczyk, Sędzia del. WSA Iwona Kosińska, Protokolant starszy asystent sędziego Maciej Kozłowski, po rozpoznaniu w dniu 11 października 2017 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej małoletniej J. K. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego J. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 czerwca 2016 r. sygn. akt II SA/Wa 236/16 w sprawie ze skargi małoletniej J. K. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego J. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 8 czerwca 2016 r., sygn. akt II SA/Wa 236/16 oddalił skargę małoletniej J. K. – reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego J. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Wyrok zapadł na tle następujących okoliczności sprawy:

Decyzją z dnia [...] października 2015 r., nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po rozpatrzeniu wniosku małoletniej J. K. – reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego J. K., odmówił przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym w dniu 4 lutego 2014 r. ojcu L. K.

Odwołanie od powyższej decyzji wniosła J. K.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2015 r., nr [...] utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] października 2015 r.

W uzasadnieniu decyzji Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wyjaśnił zasady przyznawania świadczenia w drodze wyjątku i wskazał, że z okoliczności sprawy nie wynika aby brak spełnienia przesłanek do nabycia uprawnień w trybie zwykłym do świadczeń przewidzianych w Funduszu Ubezpieczeń Społecznych był spowodowany szczególnymi okolicznościami, niezależnymi od ojca dziecka.

Całkowita niezdolność do pracy została ustalona wobec L. K. orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] lipca 2014 r. dopiero od dnia 4 lutego 2014 r. Na przestrzeni 35 lat życia, tj. na datę powstania niezdolności do pracy, zostało udowodnione tylko 5 lat, 2 miesiące i 27 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Natomiast w ocenianym do uprawnień 10-leciu, przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udokumentowano jedynie 1 rok, 4 miesiące i 19 dni okresów składkowych. W okresach od dnia 11 sierpnia 1999 r. do dnia 30 czerwca 2002 r. oraz od dnia 5 grudnia 2007 r. do dnia 4 lutego 2014 r. – to jest przez okres wynoszący łącznie ponad 9 lat - nie został udokumentowany jakikolwiek okres zatrudnienia poparty opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. W wykazanych przerwach wobec L. K. nie była orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy. Z "oświadczenia o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej", złożonego przez matkę małoletniej J. K. w dniu 24 sierpnia 2015 r. wynika, że w wyżej wskazanych okresach ojciec dziecka podejmował zatrudnienie bez ubezpieczenia.

W ocenie organu, podejmowanie zatrudnienia bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego ma ten skutek, że osoba, która podejmie takie zatrudnienie, świadomie godzi się z powstaniem negatywnych konsekwencji w zakresie przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Fakt ten nie może być uznany za okoliczność, która mogłaby zostać potraktowana jako zdarzenie wyjątkowe, niezależne od ubezpieczonego, w rozumieniu okoliczności szczególnej z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2015 r., poz. 748 ze zm.). Trudności w znalezieniu pracy, zwłaszcza w sytuacji, gdy nie istnieją przeszkody w zatrudnieniu, a stan zdrowia ubezpieczonego pozwala na podjęcie zatrudnienia, nie mogą być uznane za szczególne okoliczności.

Organ przyznał, że sytuacja materialna zainteresowanej jest niewątpliwie trudna, jednakże nie stanowi ona wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, albowiem nie jest to świadczenie socjalne, zaś kryteria jego przyznawania określa art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Matka małoletniej J. K. – J. K. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na powyższą decyzję, zarzucając naruszenie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, poprzez brak poczynienia ustaleń co do okoliczności, które spowodowały, że L. K. podejmował zatrudnienie bez zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego, czy robił to świadomie i celowo, czy też okoliczność pracy bez umowy nie zależała od niego. Skarżąca konkludowała, iż praca "na czarno" jest zjawiskiem powszechnym, wymuszonym marną kondycja rynku pracy. Dlatego organ, zrzucając odpowiedzialność za taki stan rzeczy na zmarłego ojca dziecka, narusza podstawowe zasady postępowania administracyjnego - działanie na podstawie przepisów prawa, stanie na straży praworządności, kierowanie się interesem społecznym i słusznym interesem obywateli.

W uzupełnieniu skargi, pełnomocnik skarżącej wskazał na:

1) naruszenie przepisów postępowania administracyjnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie:

- art. 75 § 1 w zw. art. 77 § 1 k.p.a.;

- art. 86 k.p.a.;

- art. 77 § 1, art. 7, art. 80 oraz art. 8 k.p.a.

- art. 107 § 3 oraz art. 11 k.p.a.

2) naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalając skargę wskazał, że w sprawie nie wykazano szczególnych okoliczności, które mogły mieć wpływ na niemożność uzyskania przez L. K. uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, a zatem nie wykazano istotnej przesłanki warunkującej przyznanie świadczenia w drodze wyjątku.

Sąd podkreślił, że L. K. podejmował prace w budownictwie bez ich zarejestrowania. Okoliczność ta została przyznana przez matkę małoletniej w jej oświadczeniach dnia 21 września 2015 r. i z dnia 17 listopada 2015 r. Okoliczności tej nie można traktować jako usprawiedliwiającą brak uzyskania przez ojca dziecka uprawnień do świadczenia. W ocenie Sądu, okoliczność ta jest wysoce naganna, albowiem osoby wykonujące prace dorywcze "na czarno" nie tylko, nie ponoszą kosztów ubezpieczenia społecznego (poprzez nieodprowadzanie stosownych składek od dochodów) ale także nie uiszczają stosownych podatków. Osoby takie czerpią zyski z takiej nierejestrowanej działalności i niezależnie od jej rozmiaru czasowego, chodź w niniejszej sprawi jest on znaczny, nie można takich osób traktować na równi z osobami, które w miarę swoich potrzeb wypełniają obowiązki ubezpieczeniowe i podatkowe.

Zdaniem Sądu nie można rozważać zaistnienia szczególnych okoliczności, usprawiedliwiających niespełnianie ustawowych przesłanek do ubezpieczenia, skoro przyczyna braku ciągłości ubezpieczenia - w rezultacie wypracowanie w wieku 36 lat (przy 17 latach aktywności zawodowej) zaledwie nieco ponad 5 lat stażu ubezpieczeniowego - była skutkiem świadomego stronienia od wykonywania przez ubezpieczonego legalnej pracy przez łączny okres ponad 9 lat (to jest na przestrzeni lat 1999-2002 i 2007-2014). Nie bez znaczenia są zawarte w aktach postępowania administracyjnego ustalenia dokonane przez lekarza orzecznika w orzeczeniu z dnia [...] lipca 2014 r. - ubezpieczony przejawiał wieloletnie uzależnienie od alkoholu, które doprowadziło do wypadku w 2009 roku. Natomiast samo leczenie choroby alkoholowej trwało u L. K. krótko (luty – kwiecień 2007 r.) i nie było kontynuowane. Na podstawie takich ustaleń nie można zatem twierdzić, iż ojciec dziecka uporczywie walczył z tym nałogiem.

Za chybione Sąd uznał również zarzuty podniesione w piśmie stanowiącym uzupełnienie skargi.

W oświadczeniu z dnia 21 września 2015 r. J. K. wskazuje miedzy innymi na świadków mających potwierdzić pracę L. K. bez ubezpieczenia na budowach oraz na okoliczność sprawowania opieki nad córką J. Organ nie przeprowadził dowodów na powyższe okoliczności, jednakże nie sposób z tego faktu wyprowadzać tak daleko idących wniosków, jak to uczyniono w uzupełnieniu skargi.

Po pierwsze organ, jak wynika z treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji, przyznał fakt świadczenia przez L. K. pracy bez odprowadzania stosownych składek na ubezpieczenie społeczne. Ponadto J. K. na przestrzeni całego postępowania administracyjnego nie wskazała na chociażby jednego z pracodawców, u którego jej małżonek miałby świadczyć pracę bez ubezpieczenia ani nie wskazała na konkretne okresy świadczenia w taki sposób pracy u konkretnych pracodawców. Powyższe, zdaniem Sądu, dyskredytuje potrzebę przeprowadzenia takiego dowodu w związku z treścią art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Po drugie, zawarte dopiero w skardze, żądanie przeprowadzenia dowodu na okoliczność czy L. K. figurował w rejestrze osób poszukujących pracy w Powiatowym Urzędzie Pracy w Białymstoku, nie wpływa na ocenę prawidłowości przeprowadzenia postępowania administracyjnego przez organ, albowiem sąd administracyjny ocenia sprawę na podstawi materiału dowodowego zgromadzonego w danym postępowaniu, a w tym postępowaniu strona takiej inicjatywy nie przejawiała. Sam fakt figurowania czy braku zgłoszenia danej osoby w rejestrach osób poszukujących pracy nie stanowi okoliczności usprawiedliwiającej brak legitymowani się ubezpieczeniem społecznym, zwłaszcza wobec niekwestionowanego faktu nagminnego i niekwestionowanego świadczenia pracy przez L. K. bez ubezpieczenia. Nadto materiał dowodowy nie potwierdza, żadnych osobistych starań ojca dziecka ukierunkowanych na poszukiwanie pracy. Nie bez znaczenia jest tu stwierdzony od 2009 roku stan alkoholizmu wyżej wymienionego.

Po trzecie nie można traktować poważnie, oświadczeń o rzekomej opiece sprawowanej przez L. K. przez okres 4 lat nad córka J., skoro jak to zresztą wynika z pisma strony skarżącej, w opiece tej pomagała mu babka dziecka. Nie bez znaczenia dla oceny wartości dowodowej tego wniosku jest potwierdzony przez lekarza orzecznika długotrwały alkoholizm L. K. a także wnioski płynące z okoliczności, wskazach w tymże wniosku - dlaczego L. K. nie mógł świadczyć pracy legalnej, skoro babka mogła sprawować opiekę nad dzieckiem.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła małoletnia J. K. – reprezentowana przez przedstawiciela ustawowego J. K., zarzucając:

1) rażące naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik postępowania:

a) "art. 1 § 1 i 2 P.p.s.a." w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c P.p.s.a. w zw. z art. 7 k.p.a., art. 8 k.p.a., art. 75 § 1 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a., art. 86 k.p.a. oraz art. 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 11 k.p.a. polegające na oddaleniu skargi oraz nieuchyleniu decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2015 r. pomimo, że decyzje organów administracji obu instancji zostały wydane:

- bez zebrania i rozważenia pełnego materiału dowodowego, w szczególności z zaniechaniem zbadania i oceny powodów braku podjęcia przez ojca małoletniej pracy, która zapewniałaby mu ubezpieczenie społeczne, co skutkowało odmową przyznania na rzecz małoletniej J. K. renty rodzinnej w drodze wyjątku;

- z zaniechaniem zbadania okoliczności opieki ojca nad córką i jego okresu, co nie pozostawało bez wpływu na ustalenie stanu faktycznego i rozstrzygnięcie sprawy;

- nieprzesłuchanie w toczącym się postępowaniu administracyjnym strony, tj. J. K., pomimo że w niniejszej sprawie pozostawały niewyjaśnione fakty mające istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, co w konsekwencji wpłynęło na błędne ustalenie przez organy administracji okoliczności faktycznych, a to z kolei w oczywisty sposób wpłynęło na jej rozstrzygnięcie;

- z naruszeniem wymogu rzetelnego przeprowadzenia postępowania administracyjnego, a mianowicie z zaniechaniem zebrania przez organy w sposób wyczerpujący materiału dowodowego, brak prawidłowo poczynionych ustaleń faktycznych oraz z zaniechaniem przestrzegania podstawowych standardów procedury administracyjnej, co w konsekwencji doprowadziło do podważenia zaufania do władzy publicznej;

- a nadto organ II instancji nieprawidłowo sporządził uzasadnienie wydanej decyzji, gdyż nie odniósł się w ogóle do podnoszonej przez skarżącą okoliczności 4-letniej opieki ojca nad małoletnią córką (oświadczenie J. K. z dnia 17 listopada 2015 r.), podczas gdy okoliczność ta miała kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy;

- co więcej, organ II instancji nie wskazał dowodów na których się oparł oraz nie wskazał przyczyn z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, podczas gdy winien przedstawić własne stanowisko w sprawie i podać motywy tego stanowiska wraz z ich szczegółowym wyjaśnieniem, a nie wyłącznie powtórzyć argumentację z uprzednio wydanej decyzji, co w konsekwencji doprowadziło do przeświadczenia o tendencyjności i stronniczości organu administracji;

2) naruszenie przepisów prawa materialnego, a mianowicie:

a) art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez błędne uznanie, że w przedmiotowej sprawie nie zostały spełnione warunki określone tym przepisem, podczas gdy prawidłowa analiza okoliczności faktycznych prowadzi do odmiennego wniosku.

W oparciu o powyższe zarzuty skarżąca kasacyjnie wniosła o:

1) uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania;

2) zasądzenie dwukrotności kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.), dalej powoływanej jako "P.p.s.a.", Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, a z urzędu bierze pod uwagę jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie żadna z wymienionych w art. 183 § 2 P.p.s.a. przesłanek nieważności postępowania nie zachodzi. Wobec tego Naczelny Sąd Administracyjny zobowiązany był ograniczyć swoje rozważania do oceny wskazanych w skardze podstaw kasacyjnych.

Skarga kasacyjna została oparta na obu podstawach wskazanych w art. 174 P.p.s.a., w związku z tym w pierwszej kolejności wymagają oceny zawarte w skardze kasacyjnej zarzuty dotyczące naruszenia przez Sąd I instancji przepisów postępowania, gdyż zarzut dotyczący naruszenia prawa materialnego może podlegać ocenie dopiero wówczas, gdy stan faktyczny przyjęty za podstawę zaskarżonego wyroku nie nasuwa zastrzeżeń.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zarzuty naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 1 § 1 i 2 ustawy - Prawo o ustroju sądów administracyjnych w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c P.p.s.a. w zw. z art. 7 k.p.a., art. 8 k.p.a., art. 75 § 1 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a., art. 86 k.p.a. oraz art. 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 11 k.p.a. nie zasługują na uwzględnienie.

Przepis art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (omyłkowo wskazany przez autora skargi kasacyjnej jako "art. 1 § 1 i 2 P.p.s.a.") ma charakter ustrojowy. Zakreśla bowiem właściwość sądów administracyjnych, stanowiąc, że sądy te sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Nie ma zatem podstaw do przyjęcia, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie nie dokonał takiej kontroli albo, że ocenę swoją oparł na innym kryterium niż zgodność zaskarżonej decyzji z prawem. Powołany przepis mógłby być naruszony tylko wtedy, gdyby skarga nie została przez Sąd rozpoznana albo rozpoznanie jej opierałoby się na innych kryteriach, niż są one określone w art. 1 § 2 ustawy - Prawo o ustroju sądów administracyjnych, co w rozpoznawanej sprawie nie miało miejsca.

Odnosząc się do pozostałych zarzutów naruszenia przepisów postępowania wskazać należy, że warunkiem uwzględnienia skargi na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. jest ustalenie przez Sąd I instancji istnienia naruszenia przepisów postępowania przez organ administracji publicznej rozpatrujący daną sprawę oraz stwierdzenie, że naruszenie to miało lub mogło mieć wpływ na wynik sprawy. W niniejszej sprawie przedstawione przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przesłanki oddalenia skargi nie pozwalały na zastosowanie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a., gdyż nie stwierdzono takich naruszeń prawa, które mogły mieć wpływ na sposób jej rozpatrzenia przez organ. Sąd dokonał wnikliwej, merytorycznej oceny zaskarżonej decyzji i zasadnie uznał, że powołane w uzasadnieniu przepisy nie zostały przez organ naruszone. Organ administracji publicznej we właściwie przeprowadzonym postępowaniu prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy, który znajduje potwierdzenie w zebranym materiale dowodowym oraz dokonał oceny całokształtu materiału dowodowego i nie przekroczył przy tym przysługujących mu granic uznania administracyjnego. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych szczegółowo wskazał okresy podlegania ubezpieczeniu oraz okresy, w których ojciec skarżącej kasacyjnie małoletniej nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem. Do okoliczności tych odniósł się także w sposób wyczerpujący Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia.

Z akt sprawy wynika, że L. K. na przestrzeni 35 lat życia legitymował się łącznie okresem składkowym i nieskładkowym wynoszącym 5 lat, 2 miesiące i 27 dni. Również w dniu orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy, w dziesięcioleciu przypadającym przed orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udokumentowano jedynie 1 rok, 4 miesiące i 19 dni tych okresów. Ponadto ojciec małoletniej w okresie od 11 sierpnia 1999 r. do 30 czerwca 2002 r. oraz od 5 grudnia 2007 r. do 4 lutego 2014 r. nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. W aktach sprawy brak jest dowodów mogących wskazywać, że L. K. nie podjął zatrudnienia, skutkującego dłuższym stażem ubezpieczeniowym, z powodów szczególnych. Stan zdrowia ojca małoletnich nie uniemożliwiał zatrudnienia we wskazanych okresach, gdyż tylko orzeczenie o niezdolności do pracy w stopniu całkowitym jest okolicznością prawnie istotną w postępowaniu w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku.

Jakkolwiek w postępowaniu administracyjnym obowiązuje zasada oficjalności, obligująca organ do zebrania materiału dowodowego, nie może to jednak prowadzić do nakładania na organ nieograniczonego obowiązku poszukiwania faktów, które podnosi strona. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie budzi wątpliwości, że w postępowaniu o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku to podmiot wnoszący o jego wszczęcie powinien wskazać wszelkie okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 listopada 2010 r., sygn. akt I OSK 1282/10, dostępny w bazie orzeczeń sądów administracyjnych http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

W skardze kasacyjnej zasadnie zwrócono uwagę, że Sąd I instancji dokonał oceny dowodu, który nie był przedmiotem badania w postępowaniu administracyjnym, tj. oświadczenia J. K. dotyczącego sprawowania przez L. K. opieki nad córką. Okoliczność ta w świetle zasad przyznawania świadczenia w drodze wyjątku określonych w art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1383 ze zm.) nie ma jednak istotnego znaczenia w sprawie. Zgodnie z powołanym przepisem ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Ustawodawca nie zdefiniował, co należy rozumieć pod pojęciem "szczególnych okoliczności", które mogą usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że powinny to być okoliczności od strony (ubezpieczonego) niezależne, niezawinione i niemożliwe do przezwyciężenia, wykluczające jego aktywność zawodową, a za takie nie można uznać rezygnacji z pracy z uwagi na sprawowanie opieki nad członkiem rodziny. Jest to bowiem dobrowolny wybór każdej osoby i nie może być traktowany jako przesłanka przyznawania świadczenia w myśl art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt I OSK 1610/14, dostępny w bazie orzeczeń sądów administracyjnych http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Powyższe nie zwalniało jednak organu od obowiązku odniesienia do tej kwestii w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji tak, aby uczynić zadość obowiązkom wynikającym z art. 107 § 3 k.p.a. i art. 8 k.p.a. Uchybienie to nie miało wpływu na rozstrzygnięcie w świetle wywodów dotyczących prawidłowego rozumienia pojęcia "szczególnych okoliczności" na tle stosowania art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Za "szczególną okoliczność" w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy nie można uznać samego faktu niestabilnej sytuacji na rynku pracy, zagrożenia bezrobociem, a w konsekwencji pracy nieobjętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. W praktyce powodowałoby to obowiązek przyznawania wspomnianego świadczenia – nie w drodze wyjątku – jak stanowi o tym ustawa a powszechnie. Bezrobocie tylko wtedy może być szczególną okolicznością skutkującą niespełnianiem przez konkretną osobę warunków do uzyskania prawa do emerytury lub renty, gdy osoba ta wykaże, że jej przerwy w zatrudnieniu były spowodowane wyłącznie bezrobociem, a nie innymi okolicznościami. Strona dowodów takich nie przedstawiła. W aktach sprawy brak jest natomiast dokumentów świadczących o tym, że L. K. nie mógł znaleźć zatrudnienia objętego ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z przyczyn obiektywnych i niemożliwych do przezwyciężenia. Potencjalny wymóg pracodawcy nielegalnego zatrudnienia nie jest okolicznością szczególną (wyjątkową) w rozumieniu art. 83 § 1 ustawy emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Z uwagi na powyższe Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 P.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną.

Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącej kasacyjnie wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną na zasadzie prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209 i 210 P.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 P.p.s.a.) przyznawane jest w postępowaniu określonym w art. 258-261 P.p.s.a., przy czym wniosek o przyznanie prawa pomocy stosownie do art. 254 § 1 P.p.s.a. składa się do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego.