Wyrok Sądu Najwyższego, sygn. akt III RN 1/02
Sąd Najwyższy
Data orzeczenia: 2003-01-23 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 613  Ochrona środowiska i ochrona przyrody
Hasła tematyczne: Ochrona środowiska
Administracyjne postępowanie
Powołane przepisy: article: art. 156 par. 1
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz. 1071
law: Obwieszczenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 9 października 2000 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego.
article: art. 86 ust. 1, art. 86 ust. 3
journal: Dz.U. 1980 nr 3 poz. 6
law: Ustawa z dnia 31 stycznia 1980 r. o ochronie i kształtowaniu środowiska.
article: par. 12 ust. 1
journal: Dz.U. 1990 nr 42 poz. 245
law: Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 25 czerwca 1990 r. w sprawie opłat za gospodarcze korzystanie ze środowiska i wprowadzanie w nim zmian.
Teza: Skoro zaskarżone decyzje rozstrzygają dwie odrębne kwestie, przy czym co do jednej z nich rozstrzygnięcie jest zgodne z przepisami prawa materialnego i procesowego, a co do drugiej decyzje dotknięte są wadą powodującą ich nieważność ze względu na stwierdzoną przez Trybunał Konstytucyjny niezgodność par. 12 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25 czerwca 1990 r. w sprawie opłat za gospodarcze korzystanie ze środowiska i wprowadzenie w nim zmian /Dz.U. nr 42 poz. 245 ze zm./ z przepisami art. 86 ust. 3 ustawy z dnia 31 stycznia 1980 r. o ochronie i kształtowaniu środowiska /Dz.U. nr 3 poz. 6 ze zm./ oraz z art. 41 pkt 8 i art. 67 ust. 2 Konstytucji RP, nie tylko możliwe, ale i nakazane jest stwierdzenie nieważności wskazanych decyzji w części dotyczącej opłaty podwyższonej.

TEZY

Skoro zaskarżone decyzje rozstrzygają dwie odrębne kwestie, przy czym co do jednej z nich rozstrzygnięcie jest zgodne z przepisami prawa materialnego i procesowego, a co do drugiej decyzje dotknięte są wadą powodującą ich nieważność ze względu na stwierdzoną przez Trybunał Konstytucyjny niezgodność par. 12 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25 czerwca 1990 r. w sprawie opłat za gospodarcze korzystanie ze środowiska i wprowadzenie w nim zmian /Dz.U. nr 42 poz. 245 ze zm./ z przepisami art. 86 ust. 3 ustawy z dnia 31 stycznia 1980 r. o ochronie i kształtowaniu środowiska /Dz.U. nr 3 poz. 6 ze zm./ oraz z art. 41 pkt 8 i art. 67 ust. 2 Konstytucji RP, nie tylko możliwe, ale i nakazane jest stwierdzenie nieważności wskazanych decyzji w części dotyczącej opłaty podwyższonej.


SENTENCJA

Sąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Krajowej Ryszarda Walczaka w sprawie ze skargi (...) Spółki Węglowej SA w J.-Z. na decyzję Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia 20 kwietnia 2001 r. (...) w przedmiocie opłat za wprowadzenie zanieczyszczeń do środowiska po rozpoznaniu na rozprawie rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości (...) od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 20 kwietnia 2001 r., IV SA 449/99 - uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę NSA w Warszawie do ponownego rozpoznania.


UZASADNIENIE

Wojewoda K. decyzjami z dnia 5 czerwca 1991 r. i z dnia 12 września 1991 r., z dnia 10 grudnia 1991 r. i z dnia 10 marca 1992 r. wymierzył (...) Spółce Węglowej opłatę za wprowadzanie przez Kopalnię Węgla Kamiennego "Z." zanieczyszczeń do powietrza w 1991 r. Opłaty te ustalono ze 100 procentową zwyżką stosownie do przepisu par. 12 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25 czerwca 1990 r. w sprawie opłat za gospodarcze korzystanie ze środowiska i wprowadzenie w nim zmian /Dz.U. nr 42 poz. 245 ze zm./.

Trybunał Konstytucyjny orzeczeniem z dnia 17 grudnia 1991 r. stwierdził niezgodność przepisu par. 12 ust. 1 i 2 powyższego rozporządzenia z przepisem art. 86 ust. 3 ustawy z dnia 31 stycznia 1980 r. o ochronie i kształtowaniu środowiska /Dz.U. nr 3 poz. 6 ze zm./ oraz z art. 41 pkt 8 oraz art. 67 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Minister Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa decyzją z dnia 29 października 1996 r. wydaną na podstawie art. 156 par. 1 pkt 2 i art. 157 par. 1 i 2 Kpa stwierdził nieważność wskazanych decyzji wojewody katowickiego - w części dotyczącej ustalenia opłat za "stuprocentową zwyżkę".

W uzasadnieniu tej decyzji wskazano, że wobec uchylenia przez Trybunał Konstytucyjny przepisu par. 12 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25 czerwca 1990 r. zastosowanie stu-procentowej zwyżki opłat przewidzianej uprzednio tym przepisem dokonane zostało bez podstawy prawnej, w związku z czym wymienione decyzje w tej części są nieważne. Organ nadzoru wskazał, że opłaty ustalono zgodnie z art. 86 ust. 2 ustawy o ochronie i kształtowaniu środowiska.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy na wniosek (...) Spółki Węglowej S.A., Minister Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa decyzją z dnia 15 lutego 1999 r. utrzymał w mocy własną decyzję z dnia 29 października 1996 r.

W uzasadnieniu tej decyzji podano, że skutkiem orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 17 grudnia 1991 r. uchylony został mocą par. 1 pkt 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 14 października 1992 r. /Dz.U. 1992 nr 79 poz. 400/ przepis nakazujący stosowanie 100 procentowej zwyżki stawek na terenie województwa katowickiego. Decyzje oceniane w postępowaniu nadzorczym wydane zostały przed wejściem w życie tego rozporządzenia, a więc zgodnie z obowiązującym wówczas par. 12 ust. 1 rozporządzenia z dnia 25 czerwca 1990 r. Stosownie do art. 86 ustawy nie można wydać decyzji w sprawie ustalenia opłaty za gospodarcze korzystanie ze środowiska, jeżeli od końca roku kalendarzowego, w którym korzystano ze środowiska upłynęło 5 lat. Dlatego stwierdzono nieważność omawianych decyzji jedynie w części dotyczącej zastosowanej zwyżki stawek o 100 procent.

W skardze (...) Spółka Węglowa S.A. w J.-Z. zarzuciła, że decyzja orzekająca o wymierzeniu opłaty ze 100 procentową zwyżką, jest w całości nieważna jako wydana bez podstawy prawnej. W decyzji tej bowiem nie wyodrębniono opłaty podstawowej i opłaty powiększonej o 100 procent.

Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 20 kwietnia 2001 r. IV SA 449/99 uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia 29 października 1996 r.

Sąd stwierdził, że orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 6 października 17 grudnia 1991 r. stwierdzono, iż par. 12 ust. 1 i 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25 czerwca 1990 r. w sprawie opłat za gospodarcze korzystanie ze środowiska i wprowadzanie w nim zmian jest niezgodny z przepisami art. 86 ust. 3 ustawy o ochronie i kształtowaniu środowiska oraz z art. 41 pkt 8 i art. 67 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Stosownie więc do art. 31 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o Trybunale Konstytucyjnym ostateczna decyzja administracyjna wydana z zastosowaniem przepisu prawnego, który jako sprzeczny z Konstytucją lub aktem ustawodawczym, został zmieniony bądź uchylony w części lub w całości uznaje się za nieważny w trybie i na zasadach określonych w Kodeksie postępowania administracyjnego.

Sąd ocenił, że przepisy Kpa i orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego nie wykluczają możliwości stwierdzenia nieważności części decyzji administracyjnej. Dotyczyć to może jednak tylko takiej sytuacji, gdy w jednej decyzji organ rozstrzyga o kilku sprawach, które mogłyby być przedmiotem dwóch lub więcej decyzji lub gdy stwierdzenie nieważności dotyczy tylko niektórych stron uczestniczących w postępowaniu, a nie ma zastosowania do pozostałych. Stwierdzenie nieważności decyzji w części jest możliwe, lecz tylko wówczas, jeżeli wada dotyczy takich elementów rozstrzygnięcia, którym można przypisać cechę decyzji częściowej.

W ocenie Sądu w przedmiotowej sprawie sytuacja taka nie zaistniała. Decyzjami wydanymi przez wojewodę katowickiego wymierzono opłaty za gospodarcze korzystanie ze środowiska za poszczególne kwartały 1991 r., w każdej ustalając te opłaty w jednej kwocie, z zastosowaniem 100 procentowej zwyżki. Decyzje te nie zawierają jednak osobnego rozstrzygnięcia o wysokości kwoty podstawowej ustalonej opłaty i osobnego rozstrzygnięcia o zastosowaniu 100 procentowej zwyżki z par. 12 ust. 1 rozporządzenia. Brak odrębnego rozstrzygnięcia o tej zwyżce uniemożliwia stwierdzenie nieważności jedynie tej części decyzji.

Minister Sprawiedliwości w rewizji nadzwyczajnej od powyższego wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie zarzucił rażące naruszenie art. 22 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 pkt 1 i 3 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./, art. 156 par. 1 pkt 2 Kpa, art. 86 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 31 stycznia 1980 r. o ochronie i kształtowaniu środowiska /Dz.U. nr 3 poz. 6 ze zm./ oraz par. 1, par. 2 i par. 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25 czerwca 1990 r. w sprawie opłat za gospodarcze korzystanie ze środowiska i wprowadzanie w nim zmian /Dz.U. nr 42 poz. 245 ze zm./ i na podstawię art. 57 ust. 2 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie skargi.

W ocenie Ministra Sprawiedliwości wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego zapadł z rażącym naruszeniem powołanych na wstępie przepisów prawa.

Minister Sprawiedliwości stwierdził, że nie można zgodzić się ze stanowiskiem Sądu, iż decyzje wojewody katowickiego o wysokości opłat za wprowadzanie przez Kopalnię Węgla Kamiennego "Z." zanieczyszczeń do powietrza nie składają się z dwóch elementów, którym można przypisać cechy decyzji częściowych. Jak wynika z podanej w nich podstawy prawnej obejmują one opłaty podstawowe wymierzone w oparciu o art. 86 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie i kształtowaniu środowiska oraz par. 2 i par. 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25 czerwca 1990 r. w sprawie opłat za gospodarcze korzystanie ze środowiska i wprowadzanie w nim zmian oraz opłaty podwyższone o 100 procent wymierzone na podstawie par. 12 ust. 1 powołanego rozporządzenia. Ze względu na to, że ustalenia odnośnie wysokości opłat nie wymagały, ze względu na swoją jednoznaczność, zabiegów interpretacyjnych, nie można uznać, że pomimo podania wysokości opłat w jednej kwocie, bez przedstawienia sposobu ich wyliczenia, nie dotyczą one dwóch kwestii.

Skoro więc zaskarżone decyzje rozstrzygają dwie odrębne kwestie, przy czym co do jednej z nich rozstrzygnięcie jest zgodne z przepisami prawa materialnego i procesowego, a co do drugiej decyzje dotknięte są wadą powodującą ich nieważność ze względu na stwierdzoną przez Trybunał Konstytucyjny niezgodność par. 12 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25 czerwca 1990 r. z przepisami art. 86 ust. 3 ustawy z dnia 31 stycznia 1980r. o ochronie i kształtowaniu środowiska /Dz.U. nr 3 poz. 6 ze zm./ oraz z art. 41 pkt 8 i art. 67 ust. 2 Konstytucji RP, brak jest - zdaniem Ministra Sprawiedliwości - uzasadnienia dla stwierdzenia nieważności decyzji również w części niewadliwej. Wyrażona w art. 16 par. 1 Kpa zasada trwałości ostatecznych decyzji administracyjnych odnosi się nie tylko do całości decyzji, lecz także do ich części, które nie są dotknięte żadną z wad dających podstawę ich wzruszenia. W wyroku z dnia 3 grudnia 1990 r. II SA 740/90 /ONSA 1991 Nr 1 poz. 7/ NSA wyraził pogląd, że "nie ma bowiem żadnego uzasadnienia do eliminowania z obiegu prawnego - i to w dodatku ze skutkiem ex tunc - prawidłowych rozstrzygnięć w pozostałych częściach, jeżeli tylko fragmenty decyzji rażąco naruszają prawo."

Minister Sprawiedliwości podniósł ponadto, że brak możliwości stwierdzenia nieważności decyzji organu I instancji tylko w części dotyczącej 100 procentowej zwyżki opłat za korzystanie ze środowiska prowadziłoby do przyjęcia mylącego założenia, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności stosowania zwyżki opłat z przepisami ustawy z dnia 31 stycznia 1980 r. o ochronie i kształtowaniu środowiska i Konstytucją RP było jednocześnie szansą dla korzystających ze środowiska na całkowite zwolnienie z obowiązku ponoszenia opłat wynikających z art. 86 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy z dnia 31 stycznia 1980 r. o ochronie i kształtowaniu środowiska, co miałoby miejsce w niniejszej sprawie. Stwierdzenie bowiem nieważności decyzji w całości skutkuje tym, że z powodu upływu 5 lat od daty korzystania ze środowiska /1991 r./ nie istnieje możliwość wydania decyzji ustalającej wysokość opłaty bez 100 procentowej zwyżki. Nie bez znaczenia jest również fakt, że w wyniku stwierdzenia nieważności decyzji w całości, wpłacone wcześniej opłaty na konto wojewody katowickiego podlegałyby zwrotowi w całości, a nie tylko w części dotyczącej 100 procentowej zwyżki i to z kont funduszy ekologicznych i celowych, które należą do sektora finansów publicznych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rewizja nadzwyczajna ma usprawiedliwione podstawy.

Wymaga rozpatrzenia kwestia, czy za wprowadzanie w 1991 r. zanieczyszczeń do powietrza atmosferycznego przez kopalnię prowadzącą działalność na terenie województwa katowickiego było dopuszczalne ustalenie opłaty o 100 procent wyższej niż przewidziana w rozporządzeniu, a następnie w przypadku uznania, że ustalanie tego rodzaju opłaty było niedozwolone, czy dopuszczalne jest stwierdzenie nieważności decyzji w części ustalającej taką opłatę, w której zastosowano 100 procentową zwyżkę.

W związku z tym należy wskazać, że podstawą prawną ustalania tego rodzaju opłat podwyższonych o 100 procent za wprowadzanie zanieczyszczeń do powietrza atmosferycznego był przepis par. 12 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25 czerwca 1990 r. w sprawie opłat za gospodarcze korzystanie ze środowiska i wprowadzanie w nim zmian /Dz.U. nr 42 poz. 245 ze zm./, który stanowił, że na terenie województwa katowickiego ustala się opłaty według stawek o 100 procent wyższych niż określone w rozporządzeniu. Trybunał Konstytucyjny orzeczeniem z dnia 17 grudnia 1991 r. U 2/91 /OTK 1991 nr 1 poz. 10/ orzekł, że: "Przepis par. 12 ust. 1 i 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25 czerwca 1990 r. w sprawie opłat za gospodarcze korzystanie ze środowiska i wprowadzanie w nim zmian /Dz.U. nr 42 poz. 245/: 1. jest niezgodny z przepisami: - art. 86 ust. 3 ustawy z dnia 31 stycznia 1980 r. o ochronie i kształtowaniu środowiska /Dz.U. nr 3 poz. 6, Dz.U. 1983 nr 44 poz. 201, Dz.U. 1987 nr 33 poz. 180, Dz.U. 1989 nr 26 poz. 139 i nr 35 poz. 192 oraz Dz.U. 1990 nr 34 poz. 198 i nr 39 poz. 222/, - art. 41 pkt 8 i art. 67 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej; 2. nie jest niezgodny z przepisami: - art. 6 i art. 81 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej." Równocześnie Trybunał Konstytucyjny stwierdził, iż w myśl przepisu art. 9 ust. 1 i art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o Trybunale Konstytucyjnym /t.j. Dz.U. 1991 nr 109 poz. 470/ "wspomniany wyżej przepis par. 12 ust. 1 i 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25 czerwca 1990 r., z zastrzeżeniem wynikającym z przepisu art. 9 ust. 2 tej ustawy, podlega zmianie bądź uchyleniu zgodnie z treścią orzeczenia, nie później niż w terminie trzech miesięcy od przedłożenia Radzie Ministrów niniejszego orzeczenia wraz z jego uzasadnieniem; w przeciwnym razie przepis ten traci moc z upływem wspomnianego trzymiesięcznego terminu."

W rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 21 grudnia 1991 r. w sprawie opłat za gospodarcze korzystanie ze środowiska i wprowadzanie w nim zmian /Dz.U. nr 125 poz. 558/, które weszło w życie z dniem z dniem 1 stycznia 1992 r. /par. 17 rozporządzenia/ pomieszczono jednak przewidujący analogiczną regulację przepis par. 13, który został uchylony rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 14 października 1992 r. zmieniającego w sprawie opłat za gospodarcze korzystanie ze środowiska i wprowadzanie w nim zmian /Dz.U. nr 79 poz. 400/ z dniem 10 listopada 1992 r.

Rozstrzygnięcie przedstawionych na wstępie kwestii spornych wymaga uprzedniej oceny skutków stwierdzenia przez Trybunał Konstytucyjny niekonstytucyjności i niezgodności z ustawą przepisu par. 12 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25 czerwca 1990 r. w sprawie opłat za gospodarcze korzystanie ze środowiska i wprowadzanie w nim zmian, a w szczególności określenia, z którym dniem przepis ten utracił moc obowiązującą. Nie ulega wątpliwości, że przepis ten utracił moc z dniem wejścia w życie rozporządzenia z 1991 r., a zatem z dniem 1 stycznia 1992 r. Fakt, że rozporządzenie to zawierało analogiczną regulację, jak uchylony przepis, nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, bowiem dla stanów faktycznych trwających i zamkniętych w roku 1991 przepisy późniejsze nie miały zastosowania. W związku z tym także uchylenie tej analogicznej regulacji zawartej w par. 13 rozporządzenia z 1991 r. z dniem 10 listopada 1992 r. nie ma istotniejszego znaczenia dla sprawy, mimo że ostatnia decyzja ustalająca podwyższoną opłatę została wydana dnia 8 marca 1992 r., a zatem po ogłoszeniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego o niekonstytucyjności przepisu par. 12 rozporządzenia z 1990 r., który w tym roku 1992 już nie obowiązywał. W każdym razie podstawę prawną ustalania podwyższonych o 100 procent opłat stanowił par. 12 rozporządzenia z 1990 r. W rozpoznawanej sprawie nie jest bowiem sporna kwestia podstawy prawnej ustalania opłat podwyższonych, którą jest niewątpliwie par. 12 rozporządzenia z 1990 r., nie zaś par. 13 rozporządzenia z 1991 r., lecz kwestia skutków temporalnych orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego stwierdzającego niekonstytucyjność i niezgodność z ustawą par. 12 rozporządzenia z 1990 r.

Należy w związku z tym odróżniać dwie kwestie, a mianowicie skutek temporalny orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego stwierdzającego niekonstytucyjność rozporządzenia w odniesieniu do stanów faktycznych, które powstaną po utracie mocy obowiązującej przepisów niekonstytucyjnego rozporządzenia z dniem wskazanym w sentencji orzeczenia, od skutku temporalnego orzeczenia w odniesieniu do stanów faktycznych powstałych i zamkniętych w okresie obowiązywania tego rozporządzenia poprzedzającego utratę jego mocy obowiązującej. Ten pierwszy skutek temporalny wynika z sentencji orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego i polega na tym, że powyższy przepis podlega zmianie bądź uchyleniu zgodnie z treścią orzeczenia, nie później niż w terminie trzech miesięcy od przedłożenia Radzie Ministrów tego orzeczenia wraz z jego uzasadnieniem; w przeciwnym razie przepis ten traci moc z upływem wspomnianego trzymiesięcznego terminu. W drugim zaś przypadku skutki temporalne wskazanego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego uregulował przepis art. 31 ust. 3 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym, który stanowi, że: "ostateczne decyzje, wydane w ogólnym postępowaniu administracyjnym z zastosowaniem przepisu prawnego, o którym mowa w ust. 1, uznaje się za nieważne w trybie i na zasadach określonych w Kodeksie postępowania administracyjnego, w części dotyczącej stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnych oraz związanych z tym roszczeń odszkodowawczych; w wypadkach gdy wynika to z przepisów prawa i okoliczności sprawy - organ stwierdzający nieważność decyzji może równocześnie wydać decyzję rozstrzygającą co do istoty sprawy." W rozpoznawanej sprawie nie budzi wątpliwości, że podstawę prawną decyzji ustalających opłatę za gospodarcze korzystanie ze środowiska w 1991 r. stanowiły przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25 czerwca 1990 r. w sprawie opłat za gospodarcze korzystanie ze środowiska i wprowadzanie w nim zmian, w tym uznany za niezgodny z Konstytucją i ustawą przepis par. 12 ust. 1 tego rozporządzenia. Jest zatem bezsporne, że są to decyzje "wydane w ogólnym postępowaniu administracyjnym, z zastosowaniem przepisu, o którym mowa w ust. 1" art. 31 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym, a zatem "przepisu prawnego, który w wyniku orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, jako sprzeczny z Konstytucją lub aktem ustawodawczym, został zmieniony bądź uchylony w części lub w całości." Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 21 marca 1996 r. III ARN 75/96 /OSNAPU 1996 nr 20 poz. 298/ stwierdził, że z przepisu art. 31 ust. 3 "wynika - podobnie jak z art. 31 ust. 1, 2 i 4 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym - że prawomocne orzeczenie sądu lub organu administracyjnego, wydane - przed utratą mocy obowiązującej przez przepis uznany orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego za sprzeczny z Konstytucją albo aktem ustawodawczym, podlega wzruszeniu w sposób przewidziany w art. 31 tej ustawy. Co do zasady, tego rodzaju pozbawienie przepisu mocy obowiązującej następuje więc ze skutkiem wstecznym." Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę w pełni podziela ten pogląd odnośnie do skutków temporalnych orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego stwierdzającego niezgodność rozporządzenia z Konstytucją i ustawą.

Z mocy przepisu art. 31 ust. 3 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym, decyzje administracyjne wydane z zastosowaniem przepisu uznanego orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego za sprzeczny z Konstytucją albo aktem ustawodawczym, "uznaje się za nieważne" w trybie i na zasadach określonych w Kodeksie postępowania administracyjnego, w części dotyczącej stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnych oraz związanych z tym roszczeń odszkodowawczych. Nie chodzi w tym przypadku o nieważność decyzji z mocy prawa, lecz stwierdzenie nieważności decyzji w trybie Kodeksu postępowania administracyjnego. Powyższy przepis ustawy o Trybunale Konstytucyjnym przewiduje szczególny przypadek stwierdzenia nieważności decyzji, o którym mowa w art. 156 par. 1 pkt 7, a mianowicie że decyzja taka "zawiera wadę powodującą jej nieważność z mocy prawa." "Uznawanie za nieważne" decyzji wydanych w sytuacji objętej hipotezą przepisu art. 31 ust. 1 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym oznacza, że należy w tym zakresie stosować przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego określające zasady i tryb stwierdzania nieważności decyzji, a zatem stosowne przepisy rozdziału 13 tego Kodeksu, z wyłączeniem przepisu art. 156 par. 1 pkt 1-6.

W rozpoznawanej sprawie jest sporne, czy w sytuacji wyżej opisanej dopuszczalne jest stwierdzenie nieważności decyzji ustalającej opłaty za gospodarcze korzystanie ze środowiska, w części dotyczącej wymierzenia opłaty podwyższonej o 100 procent. W związku z tym należy wskazać, że podstawę ustawową tych opłat stanowił przepis art. 86 ust. 1 ustawy z dnia 31 stycznia 1980 r. o ochronie i kształtowaniu środowiska /Dz.U. nr 3 poz. 6 ze zm./, który stanowił, że za gospodarcze korzystanie ze środowiska i za wprowadzanie w nim zmian pobiera się opłaty, w tym opłaty za wprowadzanie zanieczyszczeń do powietrza atmosferycznego. Z kolei przepis art. 86 ust. 3 tej ustawy upoważnił Radę Ministrów do określenia, w drodze rozporządzenia, zakresu i wysokości opłat za wprowadzanie zanieczyszczeń do powietrza atmosferycznego, usuwanie drzew i krzewów oraz składowanie odpadów. Zgodnie z par. 2 ust. 1 rozporządzenia z 1990 r. opłaty za wprowadzanie zanieczyszczeń do powietrza ustala się w zależności od ich rodzaju i ilości, zaś rodzaje zanieczyszczeń wprowadzanych do powietrza, objętych opłatami oraz jednostkowe stawki opłat określa załącznik nr 1 do rozporządzenia. Z kolei stosownie do par. 12 ust. 1 rozporządzenia na terenie województwa katowickiego ustala się opłaty według stawek o 100 procent wyższych niż określone w rozporządzeniu. Nie ulega zatem wątpliwości, że rozporządzenie rozróżnia zwykłe opłaty za wprowadzanie zanieczyszczeń do powietrza atmosferycznego /par.2 ust. 1/ i opłaty podwyższone o 100 procent /par. 12 ust. 1/, przy czym związek logiczno-czasowy między tymi opłatami jest taki, że organ administracji publicznej ustala najpierw wysokość opłaty zwykłej, a następnie wysokość opłaty podwyższonej o 100 procent. W uzasadnieniu powyższego wyroku Trybunału Konstytucyjnego wyrażono ponadto pogląd, że "w kontekście przyjętego w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 25 czerwca 1990 r. systemu opłat za gospodarcze korzystanie ze środowiska i wprowadzanie w nim zmian - ustalone w par. 12 ust. 1 i 2 tego rozporządzenia opłaty na terenie województw katowickiego i krakowskiego przybierają postać opłat o charakterze prewencyjno-represyjnym." W rozpoznawanej sprawie jest niesporne, że decyzje wojewody katowickiego zostały wydane na podstawie art. 86 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie i kształtowaniu środowiska i par. 2, par. 4 ust. 1 i 2, par. 5, par. 6, par. 7 oraz par. 12 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25 czerwca 1990 r., a zatem rozstrzygały o opłacie za wprowadzanie zanieczyszczeń do powietrza atmosferycznego, której wysokość jest ustalana w ten sposób, że opłata zwykła wynikająca z zastosowania przepisów par. 2, par. 4 ust. 1 i 2, par. 5, par. 6, par. 7 rozporządzenia jest podwyższana o 100 procent /opłata podwyższona/ na podstawie par. 12 ust. 1 tego rozporządzenia.

W orzecznictwie sądowym i piśmiennictwie nie budzi wątpliwości teza, że dopuszczalne jest stwierdzenie nieważności decyzji w części. Jest to uzasadniane celem i funkcją przepisu art. 156 par. 1 pkt 2 Kpa, który służy wyeliminowaniu z obrotu prawnego decyzji administracyjnych dotkniętych wadą kwalifikowaną. Jeżeli zatem rozstrzygnięcie jest jedynie w części dotknięte tego rodzaju wadliwością, to brak byłoby zarówno prawnych, jak i racjonalnych podstaw do eliminowania z obrotu prawnego także zgodnej z prawem części rozstrzygnięcia, /np. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 stycznia 1988 r., IV SA 858/87 - ONSA 1990 Nr 2-3 poz. 25/. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego prezentowana jest konsekwentnie zasada, że brak w Kodeksie postępowania administracyjnego przepisu wyraźnie dopuszczającego stwierdzenie nieważności decyzji tylko w części dotkniętej wadą określoną w art. 156 par. 1 Kpa nie oznacza wyłączenia takiej możliwości oraz że wzruszenie decyzji administracyjnej w trybie stwierdzenia nieważności sprowadzać się powinno jedynie do jej części, które z uwagi na ich niezgodność z prawem z przyczyn wymienionych w art. 156 par. 1 pkt 2 nie mogą funkcjonować w obrocie prawnym /por. wyrok NSA z dnia 21 stycznia 1988 r., IV SA 859/87 - ONSA 1990 Nr 2-3 poz. 25 oraz wyrok NSA z dnia 10 listopada 1989 r., SA/Ka 648/89, Kpa z orzecznictwem NSA, SN i TK, Wydawnictwo Prawnicze W-wa 1995 str. 342. Nie sposób jednak podzielić poglądu wyrażonego w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. że "stwierdzenie nieważności w części jest więc możliwe /i preferowane/, lecz tylko wówczas, jeżeli wada dotyczy takich elementów rozstrzygnięcia, którym można przypisać cechę decyzji częściowej." Oznacza to bowiem ograniczenie dopuszczalności stwierdzenia nieważności decyzji jedynie do takich przypadków, w których jedną decyzją rozstrzyga się o sprawach, które mogłyby być przedmiotem rozstrzygnięć zawartych w osobnych decyzjach albo takiej sytuacji, kiedy rozstrzygnięcie decyzji składa się z kilku elementów, z których każdy mógłby być przedmiotem rozstrzygnięcia osobnej decyzji. W opisanych wyżej decyzjach nie wyodrębnia się wysokości opłaty zwykłej i wysokości opłaty podwyższonej, co jednakże nie stwarza podstaw do przyjęcia, że nie jest dopuszczalne stwierdzenie nieważności tych decyzji w części odnoszącej się do opłaty podwyższonej. Przedmiotem rozstrzygnięcia nie są dwie sprawy w rozumieniu art. 1 pkt 1 Kpa, lecz tylko jedna, a mianowicie sprawa opłaty za wprowadzanie zanieczyszczeń do powietrza atmosferycznego /art. 86 ust. 1 ustawy o ochronie środowiska/. Trafnie podkreśla Minister Sprawiedliwości w uzasadnieniu rewizji nadzwyczajnej, że z uwagi na to, iż ustalenia odnośnie wysokości opłat nie wymagały, ze względu na swoją jednoznaczność, zabiegów interpretacyjnych, nie można uznać, że pomimo podania wysokości opłat w jednej kwocie, bez przedstawienia sposobu ich wyliczenia, nie dotyczą one dwóch kwestii. Skoro więc zaskarżone decyzje rozstrzygają dwie odrębne kwestie, przy czym co do jednej z nich rozstrzygnięcie jest zgodne z przepisami prawa materialnego i procesowego, a co do drugiej decyzje dotknięte są wadą powodującą ich nieważność ze względu na stwierdzoną przez Trybunał Konstytucyjny niezgodność par. 12 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25 czerwca 1990 r. z przepisami art. 86 ust. 3 ustawy o ochronie i kształtowaniu środowiska oraz z art. 41 pkt 8 i art. 67 ust. 2 Konstytucji RP, nie tylko możliwe, ale i nakazane jest stwierdzenie nieważności wskazanych decyzji w części dotyczącej opłaty podwyższonej. Biorąc powyższe pod rozwagę Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.