Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt I SA/Gd 1492/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2018-03-20 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 84 ust. 4, art. 28 ust. 1 - 3, ust. 3a, ust. 3 b
journal: Dz.U. 2016 poz 963
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jedn.
article: par. 3 ust. 1 pkt 1-3
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Sławomir Kozik, Sędziowie Sędzia WSA Janina Guść, Sędzia WSA Ewa Wojtynowska (spr.), Protokolant Starszy Sekretarz Sądowy Marzena Cybulska, po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 20 marca 2018 r. sprawy ze skargi Z.B. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 22 sierpnia 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek oddala skargę.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia 22 sierpnia 2017 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako "ZUS"), działając na podstawie art. 83 ust. 4, art. 28 ust. 1 - 3, ust. 3a i 3b, art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2016 r. poz. 963 ze zm. – dalej jako "u.s.u.s.") oraz art. 138 § 1 pkt 1, art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 10 § 1, art. 11, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2016 r. poz. 23 ze zm. – dalej jako "K.p.a."), po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Z. B. (dalej jako "Skarżący") zakończonej decyzją ZUS z dnia 23 czerwca 2017 r. w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenia zdrowotne i Fundusz Pracy za okres od marca 2009 r. do marca 2015 r., utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

Rozstrzygnięcie zapadło na tle następującego stanu faktycznego sprawy:

W dniu 13 kwietnia 2017 r. do ZUS wpłynął wniosek Skarżącego o umorzenie należności składkowych wraz z załącznikami. Skarżący wskazał, że chodzi o umorzenie należności składkowych, które nie mogą zostać umorzone na podstawie ustawy z dnia 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (Dz.U. z 2012 r. poz. 1551). Skarżący podał, że znajduje się w ciężkiej sytuacji rodzinnej - żona ma 51 lat, a córki, w wieku od 18 do 26 lat, są bez pracy, syn ma stałą pracę i zarabia około 1 200 zł brutto. Skarżący stracił od tego miesiąca pracę, wykryto u niego cukrzycę. Skarżący wskazał, że mieszka z rodziną w spółdzielczym mieszkaniu o powierzchni 54 m2. Podał także, że do tej pory rodzina nie korzystała z pomocy społecznej.

Decyzją z dnia 23 czerwca 2017 r. ZUS odmówił Skarżącemu umorzenia należności z tytułu składek na wskazane fundusze.

Skarżący wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy, wskazując, że ww. decyzja jest dla niego krzywdząca. Wniosek o umorzenie Skarżący uzasadnia skrajnym ubóstwem i bezskutecznością ściągalności, potwierdzoną przez wskazane organy egzekucyjne. Skarżący dodał, że opłacenie należności składkowych pozbawiłoby możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych jego dzieci. Skarżący poinformował o problemach związanych z wykupem leków. Skarżący wskazał, że najstarsza córka od urodzenia cierpi na epilepsję, następna córka jest po operacji kręgosłupa i wskazana jest praca chroniona, syn pracuje, a najmłodsze dwie córki realizują obowiązek szkolny. Skarżący jest z małżonką w separacji. Skarżący poinformował o złożonej sytuacji zdrowotnej i o konsekwencjach tego stanu. Skarżący utracił prawo jazdy, samochód nie mógł być dopuszczony do ruchu ze względu na stan techniczny.

Decyzją z dnia 22 sierpnia 2017 r. ZUS utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję z dnia 23 czerwca 2017 r.

W uzasadnieniu wskazano, że obowiązek rozliczania składek na poszczególne fundusze i ich terminowego przekazywania do ZUS spoczywa wyłącznie na płatniku, który decydując się na prowadzenie działalności gospodarczej (dokument z CEIDG z dnia 9 maja 2017 r.: Taxi Osobowa Z. B.) obowiązany jest na bieżąco monitorować stan konta w ZUS. Organ wskazał, że jako datę rozpoczęcia działalności wskazano dzień 28 października 2004 r., a jako datę wykreślenia wpisu z rejestru wskazano 1 kwietnia 2015 r.

Organ wyjaśnił, że przedmiotem postępowania jest wyłącznie sprawa ewentualnego spełnienia przesłanek umorzeniowych określonych w art. 28 u.s.u.s., w tym określonych w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r., Nr 141, poz. 1365 – dalej jako "Rozporządzenie z dnia 31 lipca 2003 r.").

Postępowanie administracyjne mające na celu np. ustalenie podlegania obowiązkowi składkowemu, w tym co do okresu tego obowiązku i wysokości zadłużenia, kończy się wydaniem decyzji, od której przysługuje odwołanie do Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, a w sprawach ostatecznie rozstrzygniętych w ramach Zakładu, dotyczących zagadnień umorzenia bądź odmowy umorzenia ustalonego już zobowiązania, przysługuje skarga do właściwego miejscowo Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego.

ZUS zaakcentował, że zgodnie z postanowieniami art. 24 ust. 5b u.s.u.s., bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego.

ZUS podkreślił, że obowiązek terminowego opłacania składek na poszczególne fundusze istnieje bez względu na uzyskiwanie, bądź też nie, dochodu z tytułu prowadzonej pozarolniczej działalności i nie może być uzależniony np. od wypłacalności podmiotów trzecich.

Odnosząc się do problematyki dotyczącej możliwości realizacji zadłużenia z tytułu składek, co stanowi również przedmiot rozpoznania, ZUS zaakcentował, że w decyzji z dnia 23 czerwca 2017 r. wskazano, iż w związku z aktualnym stanem rzeczy nie jest obecnie możliwe podjęcie decyzji zgodnie z wnioskiem Skarżącego, bowiem stwierdzony stan faktyczny wskazuje na brak zaistnienia przesłanek umorzeniowych.

ZUS przypomniał, że w przypadku zaniechania obowiązku opłacania składek, należne są odsetki za zwłokę obliczane zgodnie z ustawą Ordynacja podatkowa i dochodzone obowiązkowo wraz z należnościami głównymi.

Organ przywołując treść i wykładnię art. 28 ust. 1, 2 i 3 u.s.u.s. stwierdził, że w sprawie nie można stwierdzić stanu całkowitej nieściągalności, gdyż prowadzone jest postępowanie egzekucyjne, mające na celu realizację należności z tytułu składek (np. w marcu podjęto działania egzekucyjne mające na celu zajęcie wierzytelności Skarżącego wobec "A" Sp. z o.o. i "B" Sp. z o.o.).

ZUS jako wierzyciel należności składkowych może włączyć się do postępowań egzekucyjnych prowadzonych z innych tytułów. Zgodnie z przepisami ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, właściwy w sprawie Naczelnik Urzędu Skarbowego, może wdrażać wskazane w tej ustawie środki egzekucyjne, łącznie z możliwością licytacyjnego zbycia ruchomości osoby zobowiązanej.

ZUS, przywołując wyroki sądów administracyjnych, wskazał, że postępowanie egzekucyjne, które jest w toku wyklucza zaistnienie przesłanki całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek, a ocena odnośnie braku możliwości prowadzenia skutecznej egzekucji, czy też wystąpienia trwałej nieściągalności długu należy wyłącznie do organu prowadzącego postępowanie egzekucyjne. W sytuacjach, w których nie występuje całkowita nieściągalność składek występuje tzw. decyzja związana w przedmiocie odmowy umorzenia należności ZUS, a nie decyzja wydana w ramach uznania administracyjnego.

ZUS stwierdził, że w obecnym stanie rzeczy nie ma możliwości umorzenia należności Skarżącego z tytułu składek na podstawie art. 28 u.s.u.s.

Przywołując treść § 3 ust. 1 Rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r., ZUS stwierdził, że nawet stwierdzenie zaistnienia określonych tam sytuacji nie obliguje go do umarzania należności z tytułu ubezpieczenia własnego płatnika, lecz stanowi jego uprawnienie. Obowiązkiem ZUS jest wykorzystanie wszystkich instrumentów prawnych w zakresu przymusowego dochodzenia zaległych należności składkowych.

Zgodnie z udzielonymi przez Skarżącego informacjami (oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej z 13 kwietnia 2017 r.) nie pracuje on zarobkowo. Nie pobiera renty ani emerytury. Nie posiada dochodu z innych źródeł. Nie pobiera zasiłku z pomocy społecznej. Nie korzysta z innych form pomocy.

Skarżący prowadzi gospodarstwo domowe wraz z małżonką (ur. 1966 r., dochód netto: pole skreślone) oraz z córkami, urodzonymi w latach: 1990, 1993, 1996, 1998 i 1999 r. (wskazano na brak dochodu) i z synem (ur. 1992 r., dochód netto: 900 zł). ZUS nadmienił, że we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Skarżący poinformował, że jest w separacji z małżonką. Dzieci Skarżącego urodzone w latach: 1990, 1992 (syn - pracuje), 1993, 1996 i 1998 skończyły 18 lat, a więc osiągnęły pełnoletniość.

Z akt sprawy nie wynika wprost, że te dzieci, które są już pełnoletnie nie mogą podejmować pracy zawodowej (również w ograniczonym zakresie w przypadku osób uczących się i mających problemy zdrowotne) i przyczyniać się do poprawy sytuacji materialnej rodziny. Dotyczy to również małżonki Skarżącego, bowiem z akt nie wynika, że nie może ona podjąć pracy zarobkowej. Z akt nie wynika także, czy dzieci mogą otrzymywać stosowne świadczenia (np. pomoc socjalną).

Stałe wydatki związane z utrzymaniem: (1) z tytułu miesięcznych opłat (czynsz bez opłat eksploatacyjnych) 1.000 zł, (2) opłaty eksploatacyjne (energia elektryczna, gaz, woda, węgiel, itp.) 400 zł, (3) koszty związane z leczeniem (np. wykup leków, badania, wizyty lekarskie) 300 zł, (4) inne (np. wynajem mieszkania, czesne za szkołę lub przedszkole, alimenty) - nie. Zgodnie z oświadczeniem Skarżący nie posiada zobowiązań pieniężnych opisanych w tym dziale oświadczenia.

W dziale majątek nieruchomy, ruchomy i inne prawa majątkowe wskazano: a) dom - nie posiada, b) mieszkanie - nie posiada, c) gospodarstwo rolne - nie posiada, d) inne nieruchomości - nie posiada, e) prawa majątkowe - nie posiada, f) maszyny, urządzenia, środki transportu - nie posiadam, g) inne składniki mienia ruchomego (np. komputery, sprzęt RTV /AGD ) - nie posiada. Wierzytelności - nie posiada. Skarżący wskazał na brak prognozy poprawy sytuacji materialnej. Jako proponowany sposób uregulowania należności wskazał umorzenie całości zadłużenia. W zakresie sytuacji zdrowotnej Skarżący wskazał, że choruje na cukrzycę.

Oceniając sytuację materialną i zdrowotną Skarżącego oraz całokształt ustaleń, ZUS nie znajduje podstaw do umorzenia należności z tytułu składek.

Dopiero po wykorzystaniu przez ZUS wszystkich możliwości przymusowego dochodzenia należności i stwierdzeniu bezskuteczności podejmowanych działań możliwe jest uznanie wystąpienia przesłanki całkowitej nieściągalności.

Analiza materiału dowodowego, w tym złożonych wniosków w zakresie umorzenia i wyjaśnień, nie pozwala na stwierdzenie, że sytuacja materialno-bytowa Skarżącego całkowicie i trwale uniemożliwia spłatę zaległych należności.

W ocenie wierzyciela, na podstawie posiadanych danych, nie można uznać, że opłacenie przedmiotowych należności pozbawiłoby Skarżącego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Wierzyciel bierze pod uwagę opisaną obecną sytuację finansową, jednakże z akt sprawy nie wynika, że zachodzą przesłanki, które pozwalałyby na umorzenie przedmiotowych zaległości składkowych.

W opinii ZUS mimo problemów, z jakimi boryka się obecnie Skarżący, możliwa jest stopniowa spłata zadłużenia, w perspektywie czasu, w ramach układu ratalnego.

ZUS zauważył, że zgodnie z podanymi przez Skarżącego informacjami nie posiada on innych zobowiązań finansowych. Z akt sprawy nie wynika jednoznacznie, że nie może podjąć pracy. Przykładowe zatrudnienie nie musi przecież polegać wyłącznie na świadczeniu usług transportowych jako kierowca pojazdu.

Po dokonaniu analizy wniosków wierzyciel stwierdził, że Skarżący nie udowodnił, że jego sytuacja materialno - bytowa całkowicie i trwale uniemożliwia spłatę zaległych należności. W ocenie wierzyciela, nie można więc uznać, że opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby Skarżącego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Skarżący nie wskazał na poniesienie strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodującego, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności. ZUS uznał, że Skarżący nie udowodnił stanu przewlekłej choroby lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej go możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego płacenie należności.

Przesłanki umorzenia w myśl § 3 ust. 1 pkt 3 Rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. muszą być spełnione kumulatywnie, to znaczy, że przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny pozbawia zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego płacenie należności. W omawianej sytuacji wykazano wprawdzie na problemy zdrowotne i finansowe, jednak z akt sprawy wynika, iż Skarżący jest osobą aktywną w zakresie poszukiwania zatrudnienia (przedłożono umowy zlecenia z lutego 2017 r.), a jego wiek (ur. 1963 r.) pozwala jeszcze na długoletnią aktywność na szeroko rozumianym rynku pracy (z uwzględnieniem jego sytuacji zdrowotnej). W perspektywie czasu nie można więc wykluczyć zawarcia układu ratalnego i stopniowej spłaty zadłużenia na dogodnych dla niego warunkach.

ZUS zauważył, że pojęcie uzyskiwania dochodu jest pojęciem obiektywnym, o czym świadczy fakt, iż ustawodawca umożliwia prowadzenie egzekucji administracyjnej np. z wynagrodzenia za pracę, ze świadczeń rentowych i emerytalnych oraz z wierzytelności zobowiązanego (możliwe jest ich egzekucyjne zajęcie). Tym samym np. renta, emerytura czy też wynagrodzenie za pracę są źródłami dochodu, które mogą być przeznaczone (oczywiście do pewnej wysokości) na spłatę zadłużenia z tytułu składek, tak dobrowolne, jak i przymusowo (egzekucja administracyjna). Okoliczności powstania zadłużenia z tytułu składek nie mogą stanowić podstawy do umorzenia należności.

W skardze do WSA w Gdańsku Skarżący wskazał, że zaskarżona decyzja ZUS jest krzywdząca, bowiem wykazał, że spełnia przesłanki umorzeniowe. Wniósł o umorzenie należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez prowadzoną działalność gospodarczą oraz odsetek za zwłokę od nich. Opłacanie doprowadziłoby do uszczerbku w utrzymaniu koniecznym. Nastąpiła konieczność wyższa leczenia bardzo chorych dwóch córek, które potrzebują wzmożonej opieki, leków i rehabilitacji. Do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych doszło leczenie, leki i dieta Skarżącego z uwagi na cukrzycę. Skarżący podniósł, że wystąpiła u niego neuropatia wzrokowa i stopa cukrzycowa. Jest osobą bezrobotną, pracę stracił w kwietniu 2017 r. z powodu nie przejścia pozytywnie badań okresowych. Zaprzestał prowadzenia działalności i nie posiada majątku, z którego można egzekwować należności.

W odpowiedzi na skargę ZUS, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie, wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Na wstępie rozważań należy wskazać, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 2188) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem.

Z kolei przepis art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo

o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm. – dalej jako "p.p.s.a."), stanowi, że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne.

W wyniku takiej kontroli decyzja może zostać uchylona w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b i c p.p.s.a.).

Z przepisu art. 134 § 1 p.p.s.a. wynika z kolei, że Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Wykładnia ww. przepisu wskazuje, że Sąd ma prawo ale i obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego, nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został w skardze podniesiony.

Badając rozpoznawaną sprawę w tak zakreślonej kognicji, Sąd nie stwierdził naruszeń prawa, które skutkowałyby koniecznością wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji.

Przedmiotem oceny Sądu w niniejszej sprawie była decyzja ZUS z dnia 22 sierpnia 2017 r. utrzymująca w mocy decyzję własną z dnia 23 czerwca 2017 r. w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenia zdrowotne i Fundusz Pracy za okres od marca 2009 r. do marca 2015 r., powstałych w okresie prowadzenia przez Skarżącego działalności gospodarczej. W toku postępowania Skarżący wskazywał, że nie jest w stanie spłacić zaległości wobec ZUS z uwagi na trudną sytuację finansową i zdrowotną. Organy obu instancji przyjęły zaś, że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. oraz § 3 Rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r.

Przystępując do rozstrzygnięcia sprawy wskazać należy, że postępowanie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek unormowane jest w art. 28 u.s.u.s., jak również w § 3 ust. 1 Rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r.

Zgodnie z art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez ZUS tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wymienionych enumeratywnie w ust. 3 tego artykułu. Całkowita nieściągalność, o której mowa w tym przepisie zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe;

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Ponadto, w myśl art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Według § 3 ust. 1 rozporządzenia ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Podkreślenia wymaga, że proces podejmowania decyzji w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ma charakter dwuetapowy. W pierwszym etapie organ administracji winien jednoznacznie ustalić, czy istnieje któraś z ww. przesłanek umorzeniowych albo jednoznacznie wykluczyć jej istnienie. Dopiero po ustaleniu, że którakolwiek z przesłanek umorzeniowych istnieje organ administracji proceduje na etapie drugim, czyli na etapie uznania administracyjnego.

W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego utrwalony jest pogląd, że kontroli sądu nie podlega uznanie samo w sobie, ale kwestia, czy decyzja została podjęta zgodnie z podstawowymi regułami postępowania administracyjnego (por. wyrok NSA z 9 stycznia 2002 r. sygn. akt III SA 830/00). Uznaniowy charakter decyzji umorzeniowych nie może bowiem oznaczać dowolności działania organu. Organ przy wydawaniu decyzji o charakterze uznaniowym obowiązany jest do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia czy zostały spełnione określone w przepisach przesłanki. Dopiero w ten sposób przeprowadzona analiza stanu faktycznego sprawy stanowi materię będącą podstawą do wydania decyzji o charakterze uznaniowym.

Decyzje "związane" podlegają ocenie Sądu na zasadach ogólnych. Badana jest zgodność z prawem procesu stosowania prawa i wydanego w jego wyniku rozstrzygnięcia, zarówno w aspekcie znajdujących zastosowanie w sprawie przepisów prawa materialnego, jak i procesowego.

Obowiązki organu prowadzącego postępowanie dowodowe określają przepisy K.p.a., a w szczególności przepisy art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. Stosownie do art. 7 K.p.a. organ administracji publicznej stojąc na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron, powinien podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Zgodnie zaś z art. 77 § 1 K.p.a. organ jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Art. 80 K.p.a. stanowi, że organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona.

Zdaniem Sądu w rozpoznawanej sprawie organ nie naruszył przepisów postępowania w zakresie zbadania przesłanek umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 1-3 u.s.u.s. Wskazać bowiem należy, że wobec Skarżącego wszczęte zostało i prowadzone jest postępowanie egzekucyjne w celu przymusowego ściągnięcia należności (w miesiącu poprzedzającym miesiąc wpływu wniosku o umorzenie należności z tytułu składek podjęto działania egzekucyjne mające na celu zajęcie wierzytelności Skarżącego wobec "A" Sp. z o.o. i "B" Sp. z o.o.). To oznacza, że wbrew twierdzeniom skargi Skarżący posiada majątek, z którego możliwe jest prowadzenie egzekucji. Wniosek organu, że nie zaszła żadna z przesłanek całkowitej nieściągalności, która daje organowi prawo do ewentualnego uwzględnienia wniosku, znajduje zatem pełne oparcie w ustaleniach faktycznych sprawy.

Słusznie przy tym wskazał organ, że skoro postępowanie egzekucyjne jest nadal w toku to wyklucza to zaistnienie przesłanki całkowitej nieściągalności. Dopóki postępowanie egzekucyjne jest w toku nie można definitywnie stwierdzić bezskuteczność egzekucji (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 15 grudnia 2009 r. sygn. akt V SA/Wa 969/09).

Przesłanki i granice dopuszczalności umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne zostały unormowane przede wszystkim w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Wyliczenie zawarte w tym przepisie, a odnoszące się do tzw. "całkowitej nieściągalności" należności składkowych, jest wyczerpujące i stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek (por. wyrok NSA z dnia 28 marca 2012 r. sygn. akt II GSK 266/11). Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności. Nawet wówczas oznacza to jednak dla organu podejmującego rozstrzygnięcie tylko możliwość umorzenia należności z tytułu składek, a nie prawny obowiązek ich umorzenia.

Okoliczności podnoszone w skardze, a więc brak dochodów oraz problemy zdrowotne Skarżącego i jego członków rodziny nie wyczerpują przesłanki "całkowitej nieściągalności". A skoro tak, to z przyczyn określonych w art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. nie było możliwe umorzenie należności.

W ocenie Sądu ZUS wydając zaskarżoną decyzję nie naruszył również przepisów postępowania w zakresie zbadania przesłanek umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 Rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r.

Odnosząc się ponownie do ustalonego w sprawie stanu faktycznego wskazać przyjdzie, że Skarżący prowadził działalność gospodarczą w zakresie świadczenia usług taksówką osobową. Na dzień złożenia wniosku był osobą bezrobotną, nie pobierał renty, emerytury, zasiłków z pomocy społecznej ani nie korzystał z innych form pomocy, nie posiadał też dochodu z innych źródeł. Prowadzi gospodarstwo domowe wraz z żoną oraz szóstką dzieci, z czego pięcioro jest pełnoletnich, a jedno pracuje. Separacja z małżonką ma charakter nieformalny. Jak wskazał Skarżący, stałe wydatki związane z utrzymaniem w skali miesiąca zamykają się kwotą około 1700 zł, z czego kwotę 300 zł stanowią koszty związane z leczeniem.

Skarżący nie wykazał, że wykryta u niego cukrzyca czyni go niezdolnym do pracy, nie wykazał również, aby choroby córek pozbawiały go możliwości zarobkowania i spłacenia zadłużenia z tytułu składek w dogodnych ratach. Z akt sprawy nie wynika, aby pełnoletnie dzieci oraz małżonka Skarżącego nie mogły podejmować pracy zarobkowej. Skarżącego nie dotknęła również strata materialna spowodowana klęską żywiołową lub innym nadzwyczajnym zdarzeniem.

Na prawidłowość powyższych ustaleń nie ma wpływu przedłożona przez Skarżącego na etapie postępowania sądowo-administracyjnego decyzja o odmowie przyznania prawa do zasiłku ani informacja od lekarza.

Mając to na uwadze stwierdzić należy, że jakkolwiek sytuacja finansowa Skarżącego jest trudna to nie można przyjąć, iż wykazał on, że w dłuższym okresie czasu (np. w układzie ratalnym) spłata należności z tytułu składek wiązałyby się z brakiem zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych jego i jego rodziny. Tożsamy wniosek zawarł organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Ponadto, Skarżący nie wykazał także zaistnienia pozostałych przesłanek z § 3 ust. 1 Rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r.

Sąd nie znalazł podstaw by kwestionować poczynione przez ZUS ustalenia i wyciągnięte na ich podstawie wnioski. Wbrew twierdzeniom Skarżącego, organ dokonał szczegółowej oceny jego sytuacji. Wnioski organu są tym bardziej zasadne, że Skarżący nie posiada innych zobowiązań finansowych, jest aktywny w zakresie poszukiwania zatrudnienia (o czym świadczy przedłożona organowi umowa zlecenia z lutego 2017 r.) oraz może uzyskać propozycję zatrudnienia z urzędu pracy, co świadczy o tym, że ma możliwość uzyskiwania dochodów, a co za tym idzie istnieje możliwość poprawy - w określonej perspektywie czasowej - jego sytuacji materialnej.

Wymaga przy tym zaakcentowania, że nawet w przypadku wystąpienia przesłanki umorzenia należności, organ nie ma obowiązku udzielenia ulgi. Sąd, w ramach kontroli orzeczniczej organu administracji publicznej, nie może zakwestionować takiego rozstrzygnięcia, gdyż sprawuje on kontrolę tylko pod kątem legalności orzeczenia, nie zaś jego słuszności. Poza tym, sąd administracyjny nie ma kompetencji do merytorycznego rozstrzygania sporu zaistniałego między stroną a organem. Władny jest jedynie do badania legalności wydanego rozstrzygnięcia w zakresie poczynionych ustaleń faktycznych sprawy i oceny prawidłowości zastosowanych do nich norm prawnych.

Zdaniem Sądu w rozpatrywanej sprawie odmowa udzielenia ulgi nie ma charakteru dowolnego. Ustawowym obowiązkiem ZUS jest bowiem wykorzystanie wszelkich dostępnych środków przymusowego dochodzenia należności. Umorzenie należności z tytułu składek stanowi wyraz definitywnej rezygnacji uprawnionego organu z możliwości ich wyegzekwowania. Biorąc pod uwagę publicznoprawny charakter należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oraz uwzględniając cele, na które są one przeznaczane, organy odpowiedzialne za ich pobór zobligowane są do szczególnej staranności i ostrożności w dysponowaniu nimi. W kwestii tej wypowiadał się wielokrotnie Naczelny Sąd Administracyjny, który akcentował, że ZUS jako dysponent środków publicznych oceniając istnienie przesłanek umorzenia składek zobligowany jest do uwzględnienia interesu publicznego, a nie tylko interesu indywidualnego wnioskodawcy. Przykładowo, w wyroku z dnia 28 stycznia 2011 r., sygn. akt II GSK 181/10 NSA stwierdził, że: "w sprawach o umorzenie należności z tytułu zaległych składek ubezpieczeniowych na podstawie art. 28 ust. 1 u.s.u.s. interes publiczny musi być szczególnie mocno akcentowany, bowiem akceptowanie stanu, w którym dopuszcza się niewywiązywanie się z obowiązku opłacania składek godzi w prawa innych opłacających składki osób i narusza zasadę równego traktowania ubezpieczonych".

W ocenie Sądu, w kontrolowanej sprawie organ nie naruszył przepisów postępowania w zakresie zbadania przesłanek umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 1- 3 u.s.u.s. oraz § 3 Rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. ZUS prawidłowo zgromadził i poddał wszechstronnej ocenie cały materiał dowodowy. Wydanie decyzji poprzedzone zostało, zgodnie z art. 77 § 1 K.p.a., postępowaniem zmierzającym do ustalenia aktualnej sytuacji Skarżącego, zaś ustalenia i wnioski, jakie przy wydawaniu decyzji poczyniono, mieszczą się w ramach prawem przewidzianych, tak z punktu widzenia prawa procesowego, szczególnie zasady swobodnej oceny dowodów, jak i prawa materialnego. Organ wywiązał się też z nałożonego nań obowiązku poszanowania art. 11 K.p.a., wyjaśniając stronie zasadność przesłanek, którymi kierował się przy załatwianiu sprawy. Nie doszło zatem do naruszenia zasad ogólnych postępowania administracyjnego.

Podsumowując Sąd uznał, że ustalenia organu, jak również wywiedzione wnioski w sprawie odmowy udzielenia ulgi nie uchybiły przepisom prawa procesowego ani materialnego.

Po dokonaniu kontroli Sąd doszedł do przekonania, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja odpowiada prawu, a ocena przeprowadzonego postępowania nie ujawniła wad, o których mowa w art. 145 p.p.s.a., dających podstawę do jej wyeliminowania z obrotu prawnego.

Mając na względzie wszystkie przedstawione powyżej okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę jako nieuzasadnioną.