Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 1283/17
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2018-09-07 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6342 Przyznanie uprawnień kombatanckich oraz przyznanie uprawnień dla wdów /wdowców/ po kombatantach
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję organu II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c art. 153 art. 188 art. 200 art. 203 pkt 1 art. 205 par. 2 art. 209
journal: Dz.U. 2017 poz 1369
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 7 art. 77 par. 1 art. 84
journal: Dz.U. 2017 poz 1257
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Dnia 7 września 2018 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Robert Sawuła Sędziowie sędzia NSA Małgorzata Miron sędzia del. WSA Krzysztof Dziedzic /spr./ Protokolant asystent sędziego Rafał Jankowski po rozpoznaniu w dniu 7 września 2018 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A.D. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 22 lutego 2017 r. sygn. akt II SA/Sz 962/16 w sprawie ze skargi A.D. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [..] znak [..] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich 1. uchyla zaskarżony wyrok i zaskarżoną decyzję, 2. zasądza od Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz A. D. kwotę 1100 (jeden tysiąc sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wyrokiem z dnia 22 lutego 2017 r., sygn. akt II SA/Sz 962/16 oddalił skargę A.D. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia [..], nr [..] utrzymującą w mocy decyzję własną z dnia [..], nr [..] o odmowie przyznania uprawnień kombatanckich.

Wyrok ten zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Decyzją z dnia [..] organ odmówił A.D. przyznania uprawnień kombatanckich. W uzasadnieniu decyzji wskazał, że zainteresowany wniósł o przyznanie mu uprawnień kombatanckich z tytułu pobytu w obozie w Pruszkowie - i stwierdził, że okoliczność przebywania w tym obozie po Powstaniu Warszawskim była wielokrotnie tematem opinii Instytutu Pamięci Narodowej, a także rozstrzygnięć sądów administracyjnych. W opinii Prezesa IPN z dnia 11 października 2006 r. obóz w Pruszkowie nie spełnia przesłanek z art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b) i c) ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (t.j. Dz. U. z 2014 r., poz. 1206, dalej jako u.o.k.).

Odwołanie od tej decyzji wniósł A.D..

Decyzją z dnia [..], nr [..] Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [..] W uzasadnieniu decyzji podał, że dał wiarę twierdzeniom strony, iż w lipcu 1944 r. podczas trwania Powstania Warszawskiego został wysiedlony i przywieziony do obozu zbiorczego w Pruszkowie, gdyż większość cywilnych mieszkańców Warszawy spotkał podobny los. Zdaniem organu kluczowe dla sprawy jest wyjaśnienie charakteru miejsc, w których zainteresowany przebywał. Organ wyjaśnił, iż w toku innych postępowań uzyskał opinię IPN stwierdzającą, że wnioskowane miejsce represji nie było miejscem odosobnienia, o którym mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 u.o.k. Obóz w Pruszkowie był obozem przejściowym, zarządzanym początkowo przez SS i niemiecką żandarmerię, a od 11 sierpnia 1944 r. przez Wehrmacht. Ustalenia te w opinii IPN nie dają jednak podstaw do stwierdzenia, że obóz w Pruszkowie, na tle innych miejsc hitlerowskiej kaźni, był miejscem odosobnienia, o którym mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 u.o.k.

A.D. zaskarżył powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie, a Sąd ten wyrokiem z dnia 4 listopada 2015 r., sygn. akt II SA/Sz 843/15 uchylił zakwestionowaną decyzję.

Następnie decyzją z dnia [..], nr [..] Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych ponownie utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [..]

Organ wyjaśnił, że wypełniając zalecenia wyroku z dnia 4 listopada 2015 r., zwrócił się do IPN z zapytaniem, czy obóz w Pruszkowie może zostać uznany za tzw. inny obóz w pierwszym tygodniu jego funkcjonowania (od dnia powstania do 5 sierpnia 1944 r.). W nadesłanej opinii Wydziału Badań Naukowych IPN podkreślono, że pierwszym zarządcą obozu był Sturmbannfuhrer SS, a załogę obozu stanowiła żandarmeria, będąca częścią policji porządkowej, która stanowiła organ wykonawczy władz administracyjnych. Sam obóz został zorganizowany przez okupanta dla ludności cywilnej wysiedlanej z powstańczej Warszawy w celu przeprowadzenia selekcji do pracy w Rzeszy lub do umieszczenia na terenie Generalnego Gubernatorstwa. A zatem Dulag 121 również w pierwszych dniach funkcjonowania obozu, nie spełniał warunków art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b) u.o.k.

Decyzję tę A.D. zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie, domagając się jej uchylenia w całości. Skarżący wniósł ponadto o przeprowadzenie dowodu z uzupełniającej opinii biegłego sądowego na okoliczność warunków panujących w obozie w Pruszkowie w okresie pobytu w nim skarżącego oraz charakteru eksterminacyjnego obozu w Pruszkowie.

Powołanym na wstępie wyrokiem z dnia 22 lutego 2017 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie oddalił skargę A.D..

W uzasadnieniu tego orzeczenia Sąd wskazał, iż przedmiot sprawy dotyczy decyzji odmownej w przedmiocie przyznania uprawnień kombatanckich, dla której właściwą podstawę materialnoprawną stanowią przepisy ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach i że z punktu widzenia wyniku sprawy istotne znaczenie ma brzmienie art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. a-c tej ustawy, zgodnie z którym przepisy ustawy stosuje się również do osób, które podlegały represjom wojennym i okresu powojennego. Represjami w rozumieniu ustawy są okresy przebywania z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych:

a) w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady,

b) w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa,

c) w innych miejscach odosobnienia, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa.

Sąd zauważył, iż sprawa była już przedmiotem oceny Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie, który wyrokiem z dnia 4 listopada 2015 r. (sygn. akt II SA/Sz 843/15) uchylił decyzję organu z dnia 14 maja 2015 r. w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd podkreślał, że w piśmie z dnia 3 listopada 2006 r., w oparciu o który organ ustalił istotne dla wyniku sprawy okoliczności, IPN nie wypowiedział się co do przesłanek uzasadniających uznanie obozu w Pruszkowie za miejsce odosobnienia, o którym mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b i c u.o.k. Wątpliwości Sądu budziła przyczyna nieuznania obozu w Pruszkowie za miejsce odosobnienia, w którym warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Sąd stwierdził, że z racji charakteru obozu (celu jego funkcjonowania jako obozu przejściowego) trudno uznać go za obóz o charakterze eksterminacyjnym, a więc taki, o którym mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c u.o.k., to z uzasadnienia zaskarżonej decyzji, jak i z pisma IPN z dnia 11 października 2006 r. nie wynika, na podstawie jakich ustaleń stwierdzono, że warunki pobytu w obozie w Pruszkowie różniły się od warunków panujących w obozach koncentracyjnych. Z dołączonych do akt materiałów wynikało, że w obozie znajdowała się m.in. Gestapo, będąca w strukturach szeroko rozumianych służb bezpieczeństwa. Dlatego - jak uznał Sąd - dla pełnego wyjaśnienia tej kwestii koniecznym było uchylenie zaskarżonej decyzji, celem umożliwienia organowi ustosunkowania się do przedstawionych wyżej wątpliwości, których Sąd nie był w stanie wyjaśnić i przesądzić samodzielnie na podstawie zgromadzonych w aktach dokumentów.

Mając to na uwadze WSA w Szczecinie podkreślił, iż stosownie do art. 153 p.p.s.a. organy administracji publicznej, a także sądy związane są oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażonymi w orzeczeniu sądu w sprawie, w której działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było uprzednio przedmiotem zaskarżenia, chyba, że przepisy prawa uległy zmianie. Kierując się powyższym Sąd poddał kontroli zaskarżoną decyzję i uznał, że ponownie rozpatrujący sprawę organ dostosował się do oceny prawnej i wskazań płynących z tego wyroku. Sąd wskazał, że organ dokonał ponownej analizy dostępnych mu materiałów na temat charakteru obozu w Pruszkowie Dulag 121, czego dowodem są znajdujące się w aktach pisma IPN z dnia 18 lipca 2006 r., 11 października 2006 r., 3 listopada 2006 r., a także fragment opracowania IPN pt.: "Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939-1945. Informator encyklopedyczny.", zawierający opis obozu w Pruszkowie. Ponadto organ pismem z dnia 15 lutego 2016 r. zwrócił się do Dyrektora Biura Edukacji Publicznej IPN z prośbą o zlecenie sporządzenia ekspertyzy w zakresie spełnienia przez obóz Dulag 121 w Pruszkowie warunków uznania za obóz, o którym mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b) u.o.k. W piśmie z dnia 29 lutego 2016 r. Dyrektor Biura Edukacji Publicznej IPN wyjaśnił, że obóz Dulag 121 również w pierwszych dniach funkcjonowania obozu nie spełniał warunków art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b u.o.k., w której osadzone osoby pozostawały w dyspozycji władz bezpieczeństwa. Przejściowy obóz Dulag 121 zorganizował okupant dla ludności wysiedlonej z Warszawy, w celu przeprowadzenia selekcji tej ludności zdolnej do pracy w Rzeszy lub przeznaczonej do umieszczenia na terenie Generalnego Gubernatorstwa. Pierwszym zarządcą obozu, sprawującym funkcje do 11 sierpnia 1944 r. był Sturmbannfuhrer SS. Załogę obozu stanowiła żandarmeria, która była częścią policji porządkowej. Aparat policyjny okupanta był zorganizowany według podziału na policję bezpieczeństwa (Sicherheitspolizei–Sipo) oraz policję porządkową (Ordnungspolizei-Orpo), w skład której wchodziła policja ochronna (Schupo) i żandarmeria. Policja porządkowa stanowiła organ wykonawczy władz administracyjnych. 11 sierpnia 1944 r. zarząd obozu przejął Wehrmacht, którego szeregowi żołnierze stanowili załogę obozu.

W ocenie Sądu powyższe świadczy o tym, że organ ponownie rozpatrujący sprawę, zgodnie z dyspozycją z art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., podjął ciąg czynności procesowych mających na celu zebranie całego materiału dowodowego i rozpatrzył cały ten materiał z zachowaniem reguły oceny dowodów (art. 80 k.p.a.). Sąd uznał za bezzasadny zarzut skargi o naruszeniu przez organ art. 84 k.p.a., przez nieprzeprowadzenie dowodu z uzupełniającej opinii na okoliczność wystąpienia w sprawie przesłanki z art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b u.o.k. Zgodnie z art. 84 k.p.a., gdy w sprawie wymagane są wiadomości specjalne, organ administracji publicznej może zwrócić się do biegłego lub biegłych o wydanie opinii. W ocenie Sądu, wskazany przepis organ zastosował prawidłowo, o czym świadczy uzyskanie uzupełniającej opinii dotyczącej stanu faktycznego.

Sąd wyjaśnił, iż wbrew przekonaniu skarżącego, powołany przepis nie określa nakazu, zgodnie z którym organ zobowiązany jest do zlecenia innemu biegłemu sprawdzenia opinii biegłego uprzednio wykonanej na polecenie organu w danej sprawie dla uzyskania wiedzy specjalnej. Organ winien poddać ocenie taką opinię w całokształcie dowodów zebranych w sprawie i ocenić znaczenie i wartość tego dowodu dla toczącej się sprawy (art. 80 k.p.a.). W ocenie Sądu powyższych wymogów dopełnił organ wydający zaskarżoną decyzję. Sąd podkreślił, że na gruncie niniejszej sprawy mamy do czynienia z opinią dotycząca stanu faktycznego – charakterystyki innych miejsc odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Rzecz dotyczy wiedzy specjalistycznej opartej na badaniach historycznych. Sąd uznał za prawidłowe stanowisko organu, że na gruncie omawianego zagadnienia, podmiotem uprawnionym do formułowania stanowiska z zakresu wiedzy specjalnej jest Instytut Pamięci Narodowej (IPN). Stanowisko IPN zawarte w piśmie z dnia 29 lutego 2016 r., wydane specjalnie w związku ze sprawą skarżącego, jednoznacznie wskazuje, że obóz w Pruszkowie nie spełniał wymogu z art. 4 ust. 1 pkt 1 lit b. u.o.k. Autor opinii przedstawił przesłanki jakimi kierował się przy ocenie charakteru przedmiotowego obozu. Natomiast ocena przez organ administracji tego dokumentu nie jest możliwa w takim zakresie, w jakim miałaby dotyczyć wiadomości specjalnych. W ocenie Sądu, w świetle realiów niniejszej sprawy oraz przyjętych w k.p.a. reguł dowodowych, samo twierdzenie skarżącego, dyskredytujące moc dowodową uzupełniającej opinii biegłego, nie może wystarczyć do obalenia dowodu z dokumentów zebranych przez organ. Skarżący nie podważył skutecznie mocy dowodowej opinii IPN z dnia 29 lutego 2016 r. Istotna dla wyniku sprawy wiedza historyczna, mająca wpływ na wynik sprawy została przedstawiona w tej opinii. Zdaniem Sądu organ odwoławczy w ramach swoich uprawnień przeprowadził, zgodne z art. 136 k.p.a., uzupełniające postępowanie dowodowe, a także w ramach kontrolnych prawidłowo ocenił materiał dowodowy zebrany przez organ uprzednio rozstrzygający w sprawie.

Następnie Sąd przyjął, że w świetle przesłanek materialnoprawnych z art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b) u.o.k., okolicznościami istotnymi dla wyniku sprawy będzie ustalenie represji w stosunku do osoby uprawnionej, w rozumieniu ustawy, w okresach przebywania w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Sąd wskazał, że jak prawidłowo ustalił organ w realizowanym na podstawie art. 8 ust. 1 pkt 1 u.o.k., rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 6 listopada 2014 r. w sprawie miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości, obóz w Pruszkowie nie figuruje. Obóz ten zgodnie z opinią IPN z dnia 29 lutego 2016 r. nie spełniał przesłanki ustawowej w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b) u.o.k., nawet w pierwszych dniach funkcjonowania tego obozu.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku do Naczelnego Sądu Administracyjnego złożył A.D., zarzucając:

1) naruszenie przepisów postępowania mogących mieć istotny wpływ na wynik sprawy poprzez niewłaściwe zastosowanie:

a) art. 3 § 1 p.p.s.a. i art 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art 84 § 1 k.p.a., przez wydanie zaskarżonego wyroku w oparciu o niewyjaśniającą istoty sprawy opinię z dnia 29 lutego 2016 r., która jest niekompletna oraz nie wskazuje procesu myślowego autora, nie zawiera przyczyn nie uznania obozu Dulag 121 za inne miejsce odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa; a także powołanie się na opinię, która zawiera wyłącznie tezę bez możliwości dokonania jej weryfikacji i kontroli co doprowadziło do rozstrzygnięcia sprawy przez biegłego, a nie Sąd, który nie miał przesłanek do dokonania własnych i samodzielnych ustaleń,

w konsekwencji naruszenia z lit. a, Sąd I instancji dopuścił się dalszych naruszeń w postaci:

- art. 3 § 1 p.p.s.a. i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 153 p.p.s.a., przez posłużenie się przez Sąd I instancji opinią z dnia 29 lutego 2016 r., która nie uwzględniała wskazań co do oceny prawnej oraz kierunku postępowania administracyjnego po uchyleniu decyzji wyrokiem WSA w Szczecinie z dnia 4 listopada 2015 r., oraz

- art. 3 § 1 p.p.s.a. i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 136 k.p.a., przez brak ponownego merytorycznego zweryfikowania sprawy, przeprowadzenia postępowania dowodowego, wydania prawidłowej opinii w oparciu o nowe ustalenia oraz przy uwzględnieniu wyroku uchylającego decyzję z dnia 4 listopada 2015 r., oraz

- art 3 § 1 p.p.s.a. i art 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 78 § 1 k.p.a., przez nie przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego pomimo zasadnego wniosku skarżącego o zlecenie nowej opinii IPN lub instytutowi naukowo-badawczemu;

b) art 3 § 1 p.p.s.a. i art 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 84 § 2 k.p.a., przez zastosowanie w sprawie opinii biegłego z dnia 29 lutego 2016 r. oraz z dnia 11 października 2006 r., będących podstawą decyli odmawiających skarżącemu uprawnień kombatanckich, sporządzonych przez tę samą biegłą - dr Marię Wardzyńską, tymczasem po uchyleniu decyzji z dnia 2 kwietnia 2015 r. organ winien zlecić sporządzenie opinii innemu biegłemu zgodnie z dyspozycją art. 84 § 2 k.p.a.,

c) art 3 § 1 p.p.s.a. i art 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 7 k.p.a. w zw. z art 77 § 1 k.p.a., przez błędne przerzucenie przez WSA w Szczecinie ciężaru dowodu na stronę skarżącą pomimo, iż to organ administracji publicznej jest "gospodarzem postępowania dowodowego" i to on decyduje o przeprowadzaniu dowodów, skarżący zanegował opinię biegłego z dnia 29 lutego 2016 r., wskazując na szereg zarzutów oraz wniósł o zlecenie przeprowadzenia nowej opinii biegłego; organ nie odniósł się do wskazanych zarzutów; Sąd I instancji błędnie wskazał, iż skarżący nie wykazał inicjatywy dowodowej,

d) art. 153 p.p.s.a przez zlecenie sporządzenia opinii przez Szefa Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wbrew ocenie prawnej wyrażonej w wyroku uchylającym WSA w Szczecinie z dnia 4 listopada 2015 r., a następnie pomimo wskazania błędności wydanej opinii przez skarżącego w zarzutach do opinii nie zlecenie nowej opinii biegłemu (nie będącemu dr Marią Wardzyńską) uwzględniającej opinię prawną zawartą w wyroku uchylającym;

2) w konsekwencji naruszeń przepisów postępowania sądowego Sąd I instancji ustalił błędny stan faktyczny, który implikował naruszenie przepisu prawa materialnego w postaci:

- art. 4 ust. 1 pkt 1 lit b u.o.k. przez błędną wykładnię przesłanki warunków pobytu, które nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, które doprowadziły do niezastosowania przepisu poprzez nie uznanie, iż obóz w Pruszkowie spełniał przesłanki innego miejsca odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa,

- § 6 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 6 listopada 2014 r. w sprawie miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innej narodowości (Dz.U. poz. 1654), przez błędną wykładnię, iż katalog obozów wymieniony w przepisie ma charakter enumeratywny; w sytuacji, gdy skarżący zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych oraz poglądami doktryny może dowodzić istnienia innych miejsc pobytu w rozumieniu art. 4 ust. 1 lit. b u.o.k., co doprowadziło do niewłaściwego zastosowania przepisu,

- art 21 ust. 1 u.o.k. przez niewłaściwe zastosowanie sprowadzające się do błędnej wykładni sprowadzającej się do nie uznania, iż skarżący spełnił przesłanki z art. 22 ust. 1 u.o.k.

Na podstawie powyższego skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Szczecinie oraz o zasądzenie od organu na jego rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przypisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie, w szczególności uzasadniony był zarzut naruszenia art. 153 p.p.s.a przez nieuwzględnienie wskazań co do oceny prawnej oraz kierunku postępowania administracyjnego po uchyleniu poprzedniej decyzji wyrokiem WSA w Szczecinie z dnia 4 listopada 2015 r.

Należy podkreślić, że zaskarżony wyrok wydany został po rozpoznaniu skargi na ponownie wydaną decyzję przez organ odwoławczy, wobec uchylenia poprzedniej decyzji tego organu wyrokiem WSA w Szczecinie z dnia 4 listopada 2015 r., II SA/Sz 843/15. Wyrok ten nie został zaskarżony i stosownie do przepisu art. 153 p.p.s.a. wiązał w sprawie Sąd oraz organ, którego działanie było przedmiotem zaskarżenia. Trzeba też zauważyć, że ocena prawna i wskazania wyrażone w niezaskarżonym wyroku sądu I instancji, uchylającym zaskarżoną decyzję, wiąże także NSA rozpoznający skargę kasacyjną od kolejnego wyroku wydanego w tej sprawie (por. wyroki NSA z 2 kwietnia 2008 r., sygn. akt I OSK 886/07, z 16 maja 2007 r., sygn. akt I FSK 857/06, akceptowane przez M. Jagielską, J. Jagielskiego, R. Stankiewicza, M. Grzywacza w: red. R. Hauser, M. Wierzbowski, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, C.H. Beck 2015, s. 624, nb 7). Rozpoznając zatem sprawę obecnie Sąd I instancji (także Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznający niniejszą skargę kasacyjną) nie mógł pominąć kwestii, czy organ administracji prawidłowo uwzględnił wytyczne co do dalszego postępowania zawarte w poprzednim wyroku.

Obowiązkiem Sądu było więc ustalenie, czy organ prawidłowo wykonał wskazania zawarte w uzasadnieniu wyroku WSA w Szczecinie z dnia 4 listopada 2015 r., II SA/Sz 843/15 gdzie wskazano, że wątpliwości budzi przyczyna nieuznania obozu w Pruszkowie za miejsce odosobnienia, w którym warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Jak wskazał Sąd w tamtym uzasadnieniu, z poprzedniej decyzji, jak i z pisma Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej z dnia 11 października 2006 r. nie wynika na podstawie jakich ustaleń stwierdzono, że warunki pobytu w obozie w Pruszkowie różniły się od warunków panujących w obozach koncentracyjnych, a przy tym z dołączonych do akt materiałów wynika, że w obozie znajdowało się m.in. Gestapo (Geheime Staatspolizei), a więc Tajna Policja Państwowa, będąca w strukturach szeroko rozumianych służb bezpieczeństwa.

Jak wynika z przytoczonych wyżej stwierdzeń zawartych w uzasadnieniu wyroku WSA w Szczecinie z dnia 4 listopada 2015 r., sygn. akt II SA/Sz 843/15, wątpliwości tego Sądu wynikały wprost z mającego w sprawie zastosowanie przepisu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c) ustawy o kombatantach, zgodnie z którym przepisy tej ustawy stosuje się również do osób, które podlegały represjom wojennym i okresu powojennego, a represjami w rozumieniu ustawy są okresy przebywania z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa.

Mając na uwadze powyższe stwierdzenia zawarte w uzasadnieniu wyroku WSA w Szczecinie z dnia 4 listopada 2015 r., sygn. akt II SA/Sz 843/15, obowiązkiem organu było wyjaśnienie po pierwsze czy warunki pobytu w obozie w Pruszkowie różniły się od warunków panujących w obozach koncentracyjnych i po drugie czy osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, natomiast obowiązkiem Sądu była kontrola czy organ prawidłowo wykonał te wskazania.

W związku z powyższym należy zauważyć, że jedynym nowym dowodem jaki przeprowadził organ po wydaniu WSA w Szczecinie z dnia 4 listopada 2015 r., sygn. akt II SA/Sz 843/15, była notatka sporządzona przez głównego specjalistę w Biurze Edukacji Publicznej IPN dr Marię Wardzyńską, z której wynika, że obóz Dulag w Pruszkowie również w pierwszych dniach funkcjonowania nie spełniał warunków art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b) u.o.k. Wbrew twierdzeniu Sądu I instancji autorka tej notatki nie przedstawiła jednak żadnych przesłanek, jakimi kierowała się przy ocenie charakteru przedmiotowego obozu, a więc po pierwsze brak jest wskazania czym konkretnie różniły się warunki pobytu w obozie w Pruszkowie od warunków w obozach koncentracyjnych oraz po drugie, nie podano na czym oparte jest twierdzenie, że osoby tam osadzone nie pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa.

Nie może budzić wątpliwości, że mimo, iż obóz w Pruszkowie był nazwany "dulagiem", czyli obozem przejściowym, to o charakterze obozu decyduje nie jego niemiecka nazwa, lecz faktyczny sposób jego funkcjonowania. Z powszechnie dostępnej wiedzy historycznej, w tym materiałów znajdujących się w aktach niniejszego postępowania wynika, że warunki pobytu w obozie w Pruszkowie były bardzo ciężkie, obóz w okresie od 6 sierpnia do 11 sierpnia 1944 r. był pod wyłącznym zarządem SS i żandarmerii, a w okresie późniejszym nadal działało na jego terenie Gestapo, a więc Tajna Policja Państwowa, której przedstawiciele mieli wpływ na dalsze losy osadzonych w obozie osób.

Te okoliczności powodowały uzasadnione wątpliwości WSA w Szczecinie wyrażone w uzasadnieniu wyroku z dnia 4 listopada 2015 r., sygn. akt II SA/Sz 843/15. Wątpliwości te w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie zostały dostatecznie wyjaśnione przy ponownym rozpoznaniu sprawy. Należy zauważyć, że organ pismem z dnia 15 lutego 2016 r. zwrócił się do Dyrektora Biura Edukacji Publicznej IPN z prośbą o zlecenie sporządzenia ekspertyzy w zakresie spełnienia przez obóz Dulag 121 w Pruszkowie warunków uznania za obóz, o którym mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b) u.o.k., jednak w odpowiedzi organ otrzymał nie ekspertyzę, lecz wskazaną wyżej kilkuzdaniową notatkę z dnia 29 lutego 2016 r., w której nie sprecyzowano w żaden sposób w oparciu o co sformułowany został ogólny wniosek, że obóz w Pruszkowie nie spełniał wymogu z art. 4 ust. 1 pkt 1 lit b) ustawy o kombatantach. Notatka ta pozbawiona jest jakichkolwiek odniesień do informacji źródłowych i do publikacji naukowych, co czyniło zasadnym stawiany jej przez skarżącego kasacyjnie zarzut dowolności.

W konsekwencji organ opierając się wyłącznie na tej lakonicznej notatce nie zawarł w uzasadnieniu skarżonej decyzji dodatkowego, uzupełniającego wyjaśnienia w zakresie wskazanym w uzasadnieniu wyroku WSA w Szczecinie z dnia 4 listopada 2015 r., sygn. akt II SA/Sz 843/15. Tymczasem to organ w myśl zasady, że to na nim spoczywa ciężar dowodzenia w prowadzonym przez niego postępowaniu administracyjnym, powinien wykazać aktywność dowodową w dążeniu do ustalenia powyższych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności i uzupełnić brakującą w tym zakresie wiedzę korzystając w tym celu z innych zobiektywizowanych i wiarygodnych źródeł. Tym samym doszło do zarzucanego w skardze kasacyjnej naruszenia przepisów art. 7, 77 § 1 i 84 k.p.a. przez niewyczerpujące zebranie materiału dowodowego.

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 p.p.s.a., uchylił zaskarżony wyrok i jednocześnie rozpoznał skargę, uchylając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. zaskarżoną decyzję.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy aktualne pozostawać będą wskazania zawarte w uzasadnieniu wyroku WSA w Szczecinie z dnia 4 listopada 2015 r., sygn. akt II SA/Sz 843/15, a zatem organ uzupełni materiał dowodowy w taki sposób aby jednoznacznie wyjaśnić w oparciu o aktualną wiedzę historyczną, z powołaniem na konkretne źródła wiedzy (np. dorobek powstałego w 2010 r. Muzeum Dulag 121) czy i w jaki sposób warunki w obozie w Pruszkowie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych oraz czy osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa.

O kosztach postępowania sądowego, na które złożyły się koszty postępowania kasacyjnego oraz koszty postępowania przed Sądem I instancji, orzeczono na podstawie art. 209 w zw. z art. 200, art. 203 pkt 1 i art. 205 § 2 p.p.s.a. Sumę tych kosztów stanowiły: uiszczone wpisy od skargi i skargi kasacyjnej oraz wynagrodzenie pełnomocnika, który reprezentował skarżącego przed Sądem I instancji, a także sporządził i wniósł skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego, ustalone w oparciu o przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz.U. z 2018 r., poz. 265).