Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt II SA/Op 21/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2022-03-24 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1, ust. 1b, ust. 4, ust. 5 pkt 2 lit. a,
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c, art. 119 pkt 2, art. 120
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Bogusz Sędziowie Sędzia WSA Beata Kozicka Sędzia WSA Krzysztof Sobieralski (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 24 marca 2022 r. sprawy ze skargi D. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta K. z dnia [...], nr [...], 2) zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. na rzecz skarżącego D. J. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu przez D. J., reprezentowanego przez pełnomocnika adwokata – M. Ż. (dalej jako "skarżący" bądź "strona"), jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. (zwanego dalej "organem odwoławczym" lub "Kolegium") z dnia [...], nr [...], utrzymująca w mocy decyzję, wydaną z upoważnienia Burmistrza Miasta K. przez Dyrektora Ośrodka Pomocy Społecznej w K. (zwanego dalej "organem pierwszej instancji"), odmawiającą przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem J. J.

Skarga została wniesiona w następującym stanie faktycznym i prawnym:

W dniu 4 sierpnia 2021 r. D. J., reprezentowany przez pełnomocnika, zwrócił się do organu pierwszej instancji z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym ojcem – J. J., urodzonym dnia [...], który pozostaje w związku małżeńskim. Do wniosku dołączył m.in.: 1) pełnomocnictwo z dnia 28 lipca 2021 r. udzielone adwokatowi M. Ż.; 2) oświadczenie z dnia 28 lipca 2021 r., z którego wynika min., że skarżący nie posiada prawa do emerytury, renty, renty socjalnej, renty rodzinnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego, a także nie posiada własnego orzeczenia o niepełnosprawności, że osoba niepełnosprawna jest żonata natomiast wnioskodawca jest kawalerem oraz synem osoby wymagającej opieki, z którą zamieszkuje wspólnie i nad którą sprawuje opiekę. Podano też, że skarżący nie jest zgłoszony do ubezpieczenia zdrowotnego, i nie uzyskiwał dochodów podlegających opodatkowaniu, oraz że nie jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy, a w zatrudnieniu pozostawał do ok. 2016 r. W załączeniu do oświadczenia przedstawiono dokumenty dotyczące zakresu opieki sprawowanej przez skarżącego nad ojcem, osób spokrewnionych zobowiązanych do alimentacji wobec osoby niepełnosprawnej, a także wyciąg z dokumentu tożsamości skarżącego oraz kopię orzeczenia Powiatowego Zespołu Orzekania o Niepełnosprawności w K. z dnia [...], nr [...], na podstawie którego J. J. został zaliczony do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności do dnia 31 maja 2026 r. W orzeczeniu wskazano, że nie można ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność, natomiast ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 14 kwietnia 2021 r.

W wyniku weryfikacji przez Ośrodek Pomocy Społecznej (OPS) w systemie EKSMOoN posiadanego stopnia niepełnosprawności przez J. J. uzyskano informację, że w systemie znajduje się więcej niż jedno orzeczenie stwierdzające podany stopień niepełnosprawności, aktywne w dniu 26 sierpnia 2021 r. Ponadto organ pierwszej instancji włączył do akt sprawy 1) zaświadczenie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w O. z dnia 19 sierpnia 2021 r., nr [...] oraz zaświadczenie Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Oddziału Regionalnego w O. z dnia 24 sierpnia 2021 r., nr [...], o nie pobieraniu przez skarżącego świadczenia emerytalno-rentowego; 2) oświadczenie D. J. z dnia 19 sierpnia 2021 r., że nikt z rodziny nie ma ustalonego prawa do świadczenia opiekuńczego na ojca J. J., a żona osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) oświadczenie J. J., że nie może się opiekować mężem J. J. ponieważ pracuje zawodowo.

Decyzją z dnia [...], nr [...], Dyrektor Ośrodka Pomocy Społecznej w K., działając z upoważnienia Burmistrza Miasta K., na podstawie art. 17, art. 20 i art. 24 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm.), zwanej dalej w skrócie "u.ś.r.", odmówił przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na ojca. W uzasadnieniu decyzji organ pierwszej instancji podał, że w sprawie zachodzi negatywna przesłanka warunkująca przyznanie świadczenia, o której mowa w art. 17 ust. 1b i art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r., tzn. niepełnosprawność J. J. nie powstała nie później niż do ukończeniu 18 roku życia, lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej i nie później niż do ukończeniu 25 roku życia, oraz że osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonek nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W odwołaniu wniesionym od powyższej decyzji pełnomocnik skarżącego zarzucił:

1) naruszenie prawa materialnego poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r., bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K38/13, doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP;

2) błędne zastosowanie art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. stanowiącego o braku uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy nie może on mieć zastosowania w sprawach mających za przedmiot przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz zstępnego. Na podstawie tak sformułowanych zarzutów pełnomocnik skarżący wniósł o uchylenie w całości decyzji organu pierwszej instancji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie skarżącemu prawa do wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu podniósł, że TK wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, orzekł o niezgodności art. 17 ust. 1b u.ś.r. z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment postania niepełnosprawności. Stąd brak było podstaw do wydania decyzji odmawiającej przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny. W dalszej kolejności, odwołując się do treści art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. stanowiącego o braku uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, stwierdził, że na gruncie przedmiotowej sprawy należy mieć na względzie cel regulacji zawarty we wskazanych przepisach - przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia. Dlatego, zadaniem pełnomocnika skarżącego, zastosowanie literalnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. prowadziłoby do sytuacji, w której pomimo istnienia w kręgu osób zobowiązanych do alimentacji członka rodziny - syna niepełnosprawnego, który chce i potrafi się opiekować niepełnosprawnym ojcem, został tej opieki pozbawiony.

W wyniku rozpatrzenia odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w O. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu Kolegium przedstawiło chronologię sprawy i omówiło szeroko znajdujące zastosowanie w sprawie przepisy prawa materialnego, tj. art. 17 ust.1, ust. 1b, ust. 3-3c, ust.5 u.ś.r. Następnie wskazało, że D. J. nie pozostaje w zatrudnieniu, oraz że nie pobiera świadczenia emerytalno- rentowego, natomiast z wniosku oraz załączonych do wniosku dokumentów wynika, że sprawuje on opiekę nad niepełnosprawnym ojcem, zatem nie ulega wątpliwości, że skarżący jest osobą, na której zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym ciąży obowiązek alimentacyjny względem niepełnosprawnego ojca. Zgodnie bowiem z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) ciąży, w szczególności na: krewnych w linii prostej (zstępnych, czyli dzieciach, wnukach, prawnukach oraz wstępnych, czyli rodzicach, dziadkach - art. 128). Kolegium podkreśliło, że badając czy osobie wymienionej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. przysługuje uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego, należy mieć na uwadze treść art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Z ustaleń organu dokonanych w sprawie wynika, że J. J. pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona – J. J. (lat [...]) - nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności. Odwołując się do wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 lutego 2021 r., sygn. akt I OSK 2391/20, Kolegium stwierdziło, że przepis art. 17 ust. 5 u.ś.r. wprowadza przesłanki negatywne po stronie osoby wymagającej opieki, których zaistnienie powoduje wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje bowiem, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zatem zawsze, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało. Kolegium zauważyło, w orzecznictwie sądowym, niejednokrotnie wskazywano, że ustawodawca wyszedł z założenia, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Z przepisu art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. z 2020 r. poz. 1359 ze zm.), dalej "K.r.o.", wynika bowiem, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto, są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Dopóki zatem istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są przedstawionym wyżej rygorom prawnym właśnie ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Rygory te nie są bowiem wynikiem jedynie woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń w sferze opiekuńczej. Natomiast okoliczność zaistnienia rzeczywistej całodobowej stale sprawowanej w ramach obowiązku alimentacyjnego opieki nad niepełnosprawnym, nie znosi obowiązków określonych w art. 23 K.r.o. ciążących na drugim małżonku. Inaczej przedstawia się sytuacja, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wyklucza dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność, wówczas ustawodawca wprowadza wyjątek, kiedy świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane podmiotom, o których mowa wart. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r. Reasumując Kolegium stwierdziło, że w przedmiotowej sprawie wystąpiła negatywna przesłanka do przyznania wnioskodawcy świadczenia pielęgnacyjnego, określona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., gdyż żona osoby wymagającej opieki nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności i pracuje zawodowo. Zatem nie wystąpiły obiektywne okoliczności uniemożliwiające żonie spełnienie ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego wobec J. J., czy to w formie bezpośredniej opieki, czy też dostarczenia środków pieniężnych koniecznych do zapewnienia takiej opieki. Skoro obowiązek alimentacyjny względem J. J. ciąży w pierwszej kolejności na żonie, to brak jest podstaw do przyznania synowi – D. J. świadczenia pielęgnacyjnego. Jednocześnie Kolegium nie podzieliło stanowiska organu pierwszej instancji, odnośnie braku spełnienia warunku przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wynikającego z art. 17 ust. 1b u.ś.r. W tym zakresie wyjaśniło, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, stwierdził niezgodność art. 17 ust. 1b u.ś.r. z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. W stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, art. 17 ust. 1b ustawy jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Mając powyższe na uwadze Kolegium uznało, że wydanie w sprawie decyzji na podstawie art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest nieuzasadnione w sytuacji, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności z Konstytucją RP tego przepisu w określonym w nim zakresie. Końcowo Kolegium podkreśliło, że decyzja w sprawie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, nie jest decyzją uznaniową lecz związaną, co oznacza, że organ zobowiązany jest do przyznania świadczenia wyłącznie wtedy gdy spełnione są wszystkie wskazane w przepisach prawa przesłanki do jego przyznania przy braku przesłanek negatywnych. Organ nie może według swojego uznania przyznać świadczenia kierując się zasadami współżycia społecznego, czy też słuszności w sytuacji nawet ciężkich okoliczności życiowych.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu pełnomocnik skarżącego zarzucił rażącą obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust 1a u.ś.r. poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się syna, będącego jednocześnie faktycznie opiekunem osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż opieka ta powinna być sprawowana przez żonę niepełnosprawnego, która nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy funkcjonalna wykładania wskazanych przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia. Mając to na uwadze wniósł o uchylenia obu wydanych w sprawie decyzji i wydanie orzeczenia co do istoty sprawy poprzez przyznanie skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ewentualnie przekazanie sprawy organowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Ponadto wniósł o rozpoznanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym.

W uzasadnieniu skarżący podniósł, że wykładnia językowa art. 17 ust. 1a u.ś.r. dokonana przez organ odwoławczy prowadzi do wyników sprzecznych z przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zdaniem skarżącego świadczenie pielęgnacyjne - zgodnie z zamiarem ustawodawcy - stanowić ma formę wsparcia rodziny pozostającej nie tylko w trudnej sytuacji materialnej, ale i faktycznej, spowodowanej koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą wymagającą takiej pomocy ze względu na swój stan zdrowia. Pozostając bowiem wyłącznie przy wyniku wykładni językowej tego przepisu, należałoby uznać, że świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym przysługiwałoby wyłącznie współmałżonkowi lub dzieciom osoby, które ze względu na swoją sytuację życiową bądź stan zdrowia nie mogą sprawować takiej opieki. Podkreślił, że w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Zgodnie z art. 132 K.r.o., obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. W tym kontekście wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie osób spokrewnionych w pierwszym stopniu i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji wyłącznie w sytuacji, gdy rodzice nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, zdaniem skarżącego - narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP).

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy podtrzymał stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2021 r., poz. 137) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329), zwanej dalej P.p.s.a., sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do rażącego naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia jego nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Badana jest zatem wyłącznie legalność aktu administracyjnego, czyli prawidłowość zastosowania przepisów prawa do zaistniałego stanu faktycznego, trafność wykładni tych przepisów oraz prawidłowość zastosowania przyjętej procedury. Sąd nie ma zatem możliwości merytorycznego orzekania w sprawie rozstrzygniętej przez organy administracji publicznej aktami administracyjnymi poddanymi jego kontroli.

Na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a., uwzględnienie skargi na decyzję następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b) lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). W opisanych przypadkach sąd uchyla decyzję lub postanowienie. Natomiast stosownie do treści art. 145 § 1 pkt 2-3 P.p.s.a., sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie stwierdza ich nieważność w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 K.p.a. lub w innych przepisach (pkt 2) albo stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w K.p.a. lub w innych przepisach. W przypadku, o którym mowa w § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a., sąd stwierdzając podstawę do umorzenia postępowania administracyjnego, umarza jednocześnie to postępowanie (art. 145 § 3 P.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi sąd ją oddala zgodnie z art. 151 P.p.s.a.

Sposób rozpoznania sprawy przez sąd administracyjny regulują dwa przepisy: art. 134 oraz art. 135 P.p.s.a. Stosownie do treści art. 134 § 1 P.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, co istotne, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, który nie miał w sprawie zastosowania. Przy czym, przeprowadzając kontrolę, sąd bierze pod uwagę stan faktyczny oraz stan prawny istniejący w momencie podejmowania przez organ administracji kontrolowanego aktu administracyjnego. Natomiast zgodnie z art. 135 P.p.s.a., sąd stosuje przewidziane ustawą środki (w odniesieniu do decyzji sankcję wzruszalności lub sankcję nieważności) w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.

Wskazać też trzeba, że zgodnie z art. 119 pkt 2 oraz art. 120 P.p.s.a., sprawa może zostać rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W rozpoznawanej sprawie pełnomocnik skarżącego wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, z kolei organ odwoławczy nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.

Dokonana przez Sąd, według wskazanych kryteriów, kontrola legalności zaskarżonej decyzji, a także - z mocy art. 135 P.p.s.a. - poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji wykazała, że akty te zostały wydane z naruszeniem przepisów prawa, o którym mowa w art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c P.p.s.a., w stopniu uzasadniającym ich uchylenie.

Podstawę materialnoprawną kwestionowanego rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, nadal zwanej w skrócie "u.ś.r.", w szczególności art. 17 ust. 1 ustawy, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz. U. z 2022 r. poz. 447 ze zm.), 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, nadal zwanej "K.r.o.", ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W ocenie Kolegium uzasadnioną podstawę odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia stanowił przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. - zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - gdyż J. J., w dacie złożenia wniosku przez skarżącego - pozostawał w związku małżeńskim, a jego żona pracowała zawodowo i nie legitymowała się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Stanowisko powyższe uznać należało za przedwczesne, wydane z naruszeniem zasad prowadzenia postępowania administracyjnego określonych w art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2021 r. poz. 735, dalej jako: "K.p.a.").

Mając zatem na uwadze zarysowany w sprawie spór, tożsamy z innymi występującymi w postępowaniach o identycznym bądź zbliżonym przedmiocie, jawi się potrzeba wskazania jego oceny dokonywanej przez sądy administracyjne, zwłaszcza w ostatnim okresie. I tak w orzecznictwie, z którym utożsamia się skład orzekający w sprawie, zwraca się uwagę, że skoro w art. 17 ust. 4 u.ś.r ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w ustawie Kodeks rodzinny i opiekuńczy, to nie można pominąć treści art. 132 tego aktu. Zgodnie z nim, obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo, gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.

Zauważyć trzeba, że w orzecznictwie sądów administracyjnych ukształtował się pogląd - który Sąd w niniejszym składzie w pełni podziela - o możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego także w sytuacji, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem sam nie legitymuje się wprawdzie orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale obiektywnie nie jest zdolny tego obowiązku wypełnić, a zrealizować tę pomoc jest w stanie - niejako w zastępstwie ww. małżonka - osoba zobowiązana w dalszej kolejności do alimentacji na rzecz osoby wymagającej opieki. Chodzi zatem o sytuację, gdy ów małżonek jest w wieku lub stanie zdrowia uniemożliwiającym sprawowanie opieki nad inną osobą, a jego sytuacja materialna nie pozwala na zastąpienie świadczeń osobistych pomocą finansową pozwalającą na pokrycie kosztów opieki przez inną osobę. Należy zatem mieć na uwadze, że obowiązek sprawowania opieki, stanowiący element obowiązku alimentacyjnego, ze względu na który ustala się krąg podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego (w bliższej i dalszej kolejności), nie ogranicza się wyłącznie do osobistych starań, ale może przybrać formę świadczeń pieniężnych (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 1 grudnia 2020 r., sygn. akt II SA/Po 437/20, oraz z dnia 14 maja 2020 r., sygn. akt II SA/Po 25/20 – wszystkie orzeczenia dostępne na stronie internetowej Centralnej Bazy Orzeczeń Sądów Administracyjnych po adresem http://orzeczenia.nsa.gov.pl//).

Oparcie się zatem wyłącznie na językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. - tak jak uczyniły to organy - prowadzi do konkluzji, których nie można pogodzić z konstytucyjnymi zasadami, zwłaszcza z zasadą praworządności i równości (art. 2 i art. 32 Konstytucji RP). Nie można bowiem zaakceptować takiego rozumowania, według którego, gdy stan zdrowia obojga małżonków uniemożliwia im bycie dla siebie wzajemnie oparciem, pozostali członkowie rodziny, którzy chcą - a jednocześnie również mają obowiązek sprawować nad nimi opiekę - nie mogą uzyskać świadczenia, mimo że mogliby być do niego uprawnieni, gdyby oboje małżonkowie posiadali ustalenie znacznego stopnia niepełnosprawności. A skoro rezultaty wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nie dają się pogodzić z konstytucyjnymi zasadami praworządności i równości, to konieczne staje się zweryfikowanie tych rezultatów przy pomocy wykładni systemowej i celowościowej powyższego przepisu. Odwoływanie się do wartości konstytucyjnych w procesach wykładni stanowi bowiem przejaw zarówno systemowego, jak i celowościowego interpretowania prawa. Natomiast przełamanie rezultatów językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. - zdaniem Sądu - jest konieczne, aby treść norm prawnych regulujących sprawy świadczeń pielęgnacyjnych była zgodna z konstytucyjnymi zasadami praworządności i równości, a także zasadami ochrony i poszanowania więzi rodzinnych, uwzględniania dobra rodziny oraz pomocy rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (zob. art. 18 i art. 71 Konstytucji RP). Zasadny jest wyrażany w orzecznictwie sądów administracyjnych pogląd - ukształtowany pod wpływem stanowiska Trybunału Konstytucyjnego (por. wyroki TK: z 18 lipca 2008 r., P 27/07, OTK-A 2008, Nr 6, poz. 107; z 22 lipca 2008 r., P 41/07, OTK-A 2008, Nr 6, poz. 109) - że przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. przed nowelizacją, jak i po nowelizacji, nie należy interpretować zgodnie z jego literalną treścią, lecz z uwzględnieniem wykładni celowościowej, przy uwzględnieniu wartości wynikających z art. 18, art. 32 i art. 71 Konstytucji RP, tj. równości wobec prawa oraz ochrony małżeństwa i dobra rodziny. W konsekwencji art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. należy wykładać w ten sposób, że rozstrzygnięcie o zasadności wniosku skarżącego o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z pracy w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym ojcem zależy od jednoznacznego ustalenia, czy przedmiotową opiekę jest zdolna sprawować jego współmałżonka, a nie wyłącznie od ustalenia, że ojciec pozostaje w związku małżeńskim, a jego współmałżonka nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 stycznia 2017 r., sygn. akt I OSK 1113/15, Baza NSA).

Tym samym wynikającego z art. 17 ust. 5 lit 2a u.ś.r. ograniczenia nie można również stosować w sposób rygorystyczny w sytuacji, kiedy preferowany przez prawodawcę opiekun ze względów obiektywnych, a więc niezależnych od niego - do których zaliczyć trzeba: wiek, stan zdrowia czy znaczne trudności materialne - nie jest w stanie opieki sprawować. Przyjęcie natomiast takiego poglądu wymaga poczynienia ustaleń co do takiej obiektywnej niemożności wykonywania czynności opiekuńczych wobec osoby niepełnosprawnej. Tych zaś, w ocenie Sądu, zabrakło w niniejszej sprawie. Kolegium, stwierdzając bowiem, że brak jest podstaw do uwzględnienia wniosku strony, oparło się na tym, że J. J. pozostaje w związku małżeńskim, a jego współmałżonka pracuje zawodowo i nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, a w tej sytuacji obowiązek alimentacyjny żony wobec męża wyprzedza obowiązek alimentacyjny syna wobec ojca. Podkreślić jeszcze raz należy, iż w dominującej obecnie wykładni celowościowej i systemowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. w orzecznictwie sądów administracyjnych, przyjmuje się, że pozostawanie w związku małżeńskim przez osobę wymagającą opieki nie powinno być uważane za przesłankę odmowy świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy współmałżonek tej osoby nie jest w stanie takiej opieki sprawować. Powyższe wywiedziono, interpretując przepisy art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. łącznie z odpowiednimi przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 23, art. 27 i art. 130 k.r.o., a także nawiązując do istoty świadczenia pielęgnacyjnego, z której wynika, że świadczenie to przysługuje nie osobie wymagającej opieki, ale osobie, która tę opiekę sprawuje. Ma ono za zadanie przynajmniej częściowo zrekompensować wydatki ponoszone przez rodzinę w związku z koniecznością zapewnienia opieki i pielęgnacji niepełnosprawnej osobie. Stąd też pozostawanie w związku małżeńskim przez osoby wymagające opieki nie może być uważane za przesłankę odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nie jest obiektywnie zdolny tego obowiązku wypełnić, a zrealizować tę pomoc jest w stanie - w zastępstwie współmałżonka nie mającego takiej możliwości - osoba zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności (por.m.in. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 29 października 2020 r., sygn. akt II SA/Po 385/21; z dnia 30 września 2021 r., sygn. akt II SA/Po 96/21, z dnia 21 września 2021 r., sygn. akt II SA/Po 193/21; z dnia 12 sierpnia 2021 r., sygn. akt II SA/Po 199/21). W przedmiotowej sprawie organy obu instancji niezasadnie - bazując na samej tylko wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. - odstąpiły od należytego wyjaśnienia, czy żona J. J. była w stanie taką opiekę sprawować. Organ pierwszej instancji tą kwestią w ogóle się nie zajął, w szczególności nie zgromadził w tej materii żadnego materiału dowodowego. Nie dokonano żadnych ustaleń co do sytuacji materialnej żony, a zatem czy jest możliwość jeśli nie faktycznej opieki przez nią, to ewentualnego odpłatnego skorzystania z pomocy osoby trzeciej w sprawowaniu opieki (nawet odpłatnej pomocy przez skarżącego pokrywanej przez żonę uprawnionego do opieki). Celem tych regulacji jest bowiem to, by osoba zmuszona do rezygnacji z zatrudnienia w związku z wykonaniem ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego sama nie popadła w niedostatek, tracąc źródło utrzymania. Jakkolwiek nie jest intencją ustawodawcy wspieranie wszystkich osób, które dobrowolnie podejmują się opieki nad niepełnosprawnym członkiem szeroko rozumianej rodziny, to należy jednak odnieść się do faktycznych możliwości podjęcia się realizacji opieki nad osobą uprawnioną przez członka rodziny zobowiązanego w pierwszej kolejności, gdy chęć i gotowość sprawowania tej opieki wyraża członek rodziny zobowiązany do alimentacji w dalszej kolejności, który jednak tę opiekę faktycznie sprawuje. W przedmiotowej sprawie gdyby organ pierwszoinstancyjny przeprowadził prawidłowo postępowanie dowodowe, czego zdaniem Sądu nie uczynił, to ustaliłby okoliczności mające fundamentalne znaczenie dla określenia prawnej sytuacji strony skarżącej jako podmiotu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z jej opieką nad ojcem. Gdyby zaś okazało się, że współmałżonek z obiektywnych względów nie jest w stanie zapewnić opieki osobie niepełnosprawnej, to organ winien rozważyć formalne sprawowanie przez skarżącego opieki nad jego ojcem. Zaniechanie wyjaśnień w wyżej wymienionym zakresie spowodowało, że wydane w sprawie decyzje są przedwczesne i jako takie nie mogły się ostać w obrocie prawnym.

W ocenie Sądu błędna wykładnia prawa materialnego - to jest art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. doprowadziła do przedwczesnej odmowy przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, bez dokonania szerokiej i wielopłaszczyznowej oceny możliwości sprawowania opieki nad J. J. przez jego żonę.

Wobec charakteru popełnionych naruszeń wyjaśnić też trzeba, że w art. 7 K.p.a. ustawodawca nałożył na organy obowiązek podejmowania wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia sprawy, zaś przepis art. 77 § 1 K.p.a. wskazuje na konieczność nie tylko wyczerpującego zebrania, ale również rozpatrzenia całego materiału dowodowego. Natomiast ustanowiona w art. 80 K.p.a. zasada swobodnej oceny dowodów zobowiązuje do oparcia się przez organ na przekonujących podstawach - wskazanych w uzasadnieniu faktycznym i prawnym rozstrzygnięcia - i z całą pewnością nie polega na formułowaniu ocen w sposób dowolny. Tylko tak przeprowadzone postępowanie stanowi o spełnieniu warunku wydania decyzji o przekonującej treści, zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 11 K.p.a. Wskazać nadto trzeba, że w myśl zasady ustalonej w art. 8 § 1 K.p.a. organy administracji zobowiązane są prowadzić postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania. W badanej sprawie, zdaniem Sądu, organy niewątpliwie naruszyły wskazane przepisy, a ich naruszenie miało istotny wpływ na wynik sprawy.

W tym stanie rzeczy Sąd – na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 P.p.s.a. - uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu pierwsze instancji, o czym orzekł w sentencji.

Ponownie rozpoznając sprawę organy uwzględnią przyjętą przez Sąd i przedstawioną wyżej wykładnię przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. oraz przeprowadzą postępowanie dowodowe dotyczące ustalenia stanu J. J. pod kątem możliwości sprawowania przez nią samodzielnej opieki nad niepełnosprawnym mężem.