Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt III SA/Po 755/10
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2011-02-17 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145, 152
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 28
journal: Dz.U. 2009 nr 205 poz 1585
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity.

SENTENCJA

Dnia 17 lutego 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Barbara Koś Sędziowie WSA Beata Sokołowska (spr.) WSA Walentyna Długaszewska Protokolant: stażysta Anna Zys-Ruszkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 lutego 2011 roku przy udziale sprawy ze skargi W. B. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia ....r. nr .... w przedmiocie odmowy umorzenia zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 18 maja 2010 r. nr ..., II. zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącego kwotę ... złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego, III. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana


UZASADNIENIE

Pismem z dnia 31 grudnia 2009 r. W. wniósł o umorzenie należności z tytułu zaległych składek na ubezpieczenie społeczne wskazując, że wymagane dokumenty zostały złożone do sprawy ....

Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 18 maja 2010 r., na podstawie art. 83 ust. 1 pkt. 3, art. 28 ust. 1-4 oraz art. 32 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 205 z 2009 r., poz. 1585 ze zm.), odmówił W. umorzenia należności z tytułu :

– odsetek od składek na ubezpieczenia społeczne w części finansowanej przez ubezpieczonych nie będących płatnikami składek (na ubezpieczenia społeczne za okres 01/1999-04/1999, 01/2000, 06/2002-09/2002, 11/2002-03/2003 w kwocie 3.424,00 zł oraz na ubezpieczenie zdrowotne za okres 01/1999-04/1999, 06/2002-09/2002, 12/2002-03/2003 w kwocie 1.664,00zł),

– składek w części finansowanej przez płatnika na ubezpieczenie społeczne za pracowników – składek za okres 11/1995-09/1996, 12/1996-10/1997, 02/1998-09/1998, 11/1998-12/1998 w kwocie 33.314,07zł wraz z odsetkami w kwocie 110.335,00 zł oraz kosztami upomnienia i opłaty dodatkowej, na ubezpieczenie społeczne – składek za okres 01/1999-04/1999, 01/2000, 06/2002-03/2003 w kwocie 8.155,16zł wraz z odsetkami w kwocie 10.863,00 zł i kosztami upomnienia, na ubezpieczenia zdrowotne – składek za okres 01/1999-06/1999, 05/2000-08/2000, 06/2002-03/2003 w kwocie 1.259,33 zł wraz z odsetkami w kwocie 1.496,00 zł i kosztami upomnienia oraz na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych – składek za okres 01/1999-05/1999, 01/2000, 06/2002-03/2003 w kwocie 788,61 zł wraz z odsetkami w kwocie 1.121,00 zł i kosztami upomnienia.

W uzasadnieniu powyższej decyzji organ podał, iż w sprawie nie zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności wymienione w art. 28 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Wobec wnioskodawcy prowadzone jest postępowanie egzekucyjne przez Naczelnika Urzędu Skarbowego oraz Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym, a żaden z tych organów nie orzekł o bezskuteczności postępowania z uwagi na brak składników majątkowych należących do dłużnika. Zobowiązany od dnia 1 sierpnia 2007r jest zatrudniony w pełnym wymiarze czasu i uzyskuje stały dochód w postaci wynagrodzenia za pracę w kwocie 1.537,07 zł netto miesięcznie, jest też właścicielem samochodu F. rocznik 2002. Ma 60 lat, jest rozwiedziony i prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Wynagrodzenie wnioskodawcy jest częściowo obciążone przez komornika. Według oświadczenia jego miesięczne wydatki wynoszą 1.505 zł (500 zł na mieszkanie, prąd i gaz, około 800 zł na zajęcie komornicze, 64 zł dojazd na leczenie do poradni, 27 zł dojazd do pracy, 64 zł leki, 25 zł telefon, 50 zł środki czystości). Decyzją z dnia 19 listopada 2009 r. wyrażono zgodę na rozłożenie na raty spłatę należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Układem ratalnym objęto kwotę 600 zł. Zadłużenie zobowiązanego z tytułu karty kredytowej wynosi 5.679,80 zł. Wnioskodawca nie posiada majątku ruchomego (za wyjątkiem samochodu zabezpieczonego zastawem skarbowym) i nieruchomego, zamieszkuje w wynajmowanym pokoju (zalega z opłatą za mieszkanie na sumę 2.400 zł). Strona ma zadłużenie wobec funduszu alimentacyjnego, kredytowe i u osób fizycznych, bieżące alimenty wynoszą 300,-zł. Zakład ustalił ponadto, iż zobowiązany posiada wierzytelności z tytułu niezapłaconych faktur VAT za wykonane roboty budowlane w kwocie 97.644,13 zł. Nie korzysta z pomocy społecznej.

W ocenie organu sytuacja materialna wnioskodawcy jest trudna, ale nie udokumentował on trudności w regulowaniu bieżących płatności. Wynika stąd, iż zapłata należności z tytułu składek nie pozbawi możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Pomimo dokumentów dotyczących leczenia w Poradni Zdrowia Psychicznego od 2006 r. i pobytu w Szpitalu Neuropsychiatrycznym od dnia 10 listopada 2009 r., zobowiązany nie wykazał ponadto, iż jest osobą trwale niezdolną do pracy, co pozbawiłoby go możliwości uzyskania dochodu w dłuższym okresie czasu.

Zakład nie stwierdził więc istnienia przesłanek z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365).

Organ wskazał też, iż do należności strony za okres do listopada 2001 r. miały zastosowanie przepisy ustawy o restrukturyzacji niektórych należności publicznoprawnych dla przedsiębiorców i dlatego nie ma zastosowania w sprawie art. 17 ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 241, poz. 2074 ze zm.).

Pismem z dnia 4 czerwca 2010 r. W. wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy. Zarzucił niezastosowanie w sprawie art. 28 ust. 3 pkt. 3 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych ze względu na brak majątku umożliwiającego przeprowadzenie skutecznej egzekucji. Według strony aktualnie nie jest prowadzona jakakolwiek egzekucja zaległych składek.

Wnioskodawca podniósł, że wskutek zaprzestania działalności gospodarczej utracił zdolność spłaty zadłużenia. Majątek, w skład którego wchodzi samochód osobowy o znikomej w stosunku do kwoty zadłużenia wartości oraz wierzytelność z tytułu wynagrodzenia za pracę w kwocie nieznacznie przekraczającej najniższy dopuszczalny poziom nie może być uznany za pozwalający na ściągnięcie zaległych składek.

Sytuacja majątkowa strony będzie się ponadto pogarszać ze względu na stan zdrowia i zbliżające się ustanie aktywności zawodowej. Z osiąganego wynagrodzenia potrącana jest kwota 100 zł na rzecz Funduszu Alimentacyjnego oraz zadłużenie wobec banku (100 zł) i osób prywatnych. W ocenie W. organ wyciągnął błędne i nielogiczne wnioski odnośnie możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Nie może też Zakład twierdzić, że nie zachodzą trudności w regulowaniu bieżących płatności, skoro jednocześnie uznaje za udowodnione zadłużenia m. in. z tytułu wynajmowanego pokoju.

Wnioskodawca wskazał również, że organ nie zbadał, jaka będzie jego sytuacja materialna po przejściu na emeryturę. Nie wykazał też realnych sposobów na uiszczenie przez stronę istniejących zaległości. Strona podniosła ponadto, iż przesłanka trwałej niezdolności do pracy nie jest tożsama z pojęciem przewlekłej choroby, na którą może cierpieć oraz, że upadłość głównego kontrahenta, w wyniku której w nieoczekiwany sposób utraciła płynność finansową, jest sytuacją nadzwyczajną, której nie mogła przewidzieć i jej zapobiec.

Po rozpatrzeniu wniosku Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 27 września 2010 r. utrzymał w mocy decyzję z dnia 18 maja 2010 r.

Organ ponownie rozpoznał zebrany w sprawie materiał dowodowy i w uzasadnieniu decyzji podtrzymał ustalenia faktyczne i rozważania prawne poczynione w uprzednio wydanej decyzji. Zakład podał, iż nie stwierdzono podstaw umożliwiających umorzenie przedmiotowego zadłużenia. Wskazano, iż wbrew zarzutom strony postępowanie egzekucyjne jest prowadzone aktualnie przez dwa odrębne organy, które nie orzekły o bezskuteczności egzekucji. Egzekucja prowadzona przez Komornika sądowego przy Sądzie Rejonowym obejmuje należności za okres 11/1995 – 09/1996, 12/1996 – 10/1997, 02/1998 – 09/1998, 11/1998 – 12/1998, natomiast egzekucja prowadzona przez Naczelnika US obejmuje należności za ubezpieczenie społeczne, zdrowotne, Fundusz Pracy i FGSP za okres 06/2002 – 02/2003. Strona ma składniki majątkowe umożliwiające prowadzenie skutecznej egzekucji – dochód z wynagrodzenia za pracę 1.585,25 zł miesięcznie netto (średnia z trzech miesięcy) i samochód osobowy z 2002 r. W 2010 r. średni dochód miesięczny zobowiązanego wyniósł 2.619,75 zł brutto. Bieżący obowiązek alimentacyjny wynosi 600 zł miesięcznie, a zaległe alimenty to kwota 33.000,-zł. Ponadto stronę obciąża zaległość względem Prezesa ZUS na kwotę 6.130,50 zł (na dzień 1 lipca 2010r.). Na podstawie układu ratalnego udzielonego na okres od 15 lipca 2010r. do 15 czerwca 2011 r. miesięcznie rata do spłaty została ustalona na kwotę 150,-zł. W. spłaca ponadto zadłużenie z tytułu opłat za lokal i raty kredytu bankowego w P. odpowiednio po 100,- zł i 120,- zł miesięcznie. Według oświadczenia strony jego średnie wydatki na utrzymanie wynoszą 1.505,- zł miesięcznie. Zdaniem Zakładu dane te wskazują, iż zobowiązany jest w trudnej sytuacji materialnej, ale nie znajduje się w stanie ubóstwa. Mimo konieczności ograniczenia wydatków nie brakuje mu środków na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Stan zdrowia wnioskodawcy nie daje też podstaw do stwierdzenia, iż przewlekła choroba uniemożliwia pozyskiwanie stałych dochodów, na co wskazuje fakt stałego zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy.

W ocenie organu brak także podstaw do umorzenia zadłużenia w oparciu o § 3 ust. 1 pkt. 2 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r., bowiem przepis ten mówi o zdarzeniach nadzwyczajnych, których wystąpienie mogłoby skutkować zagrożeniem prowadzenia działalności gospodarczej przez dłużnika, a zobowiązany już tej działalności nie prowadzi.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu W. wniósł o uchylenie decyzji z dnia 27 września 2010 r. i poprzedzającej ją decyzji z dnia 18 maja 2010 r., zarzucając naruszenie art. 28 ust. 3 pkt. 3 oraz art. 28 ust. 3 a ustawy o systemie ubezpieczeń poprzez ich błędną wykładnię mającą wpływ na wynik sprawy.

W uzasadnieniu skargi podniesiono, iż ustalenie realnych możliwości spłaty spornych należności w dłuższym okresie czasu zostało dokonane przez organ w sposób dowolny i nie wynikało z analizy sytuacji materialnej i finansowej strony ujawnionej w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Organ nie wyjaśnił, na jakiej podstawie wynagrodzenie za pracę w kwocie 1.585,- zł netto ma umożliwić spłatę zadłużenia w kwocie 183.591,37 zł. Zakład nie porównał dochodów i uzasadnionych wydatków strony (1.530 zł miesięcznie). Zobowiązanemu pozostaje na życie jedynie 55 zł. Również na wyżywienie i ubranie, których to kosztów organ nie brał w ogóle pod uwagę. Nie wykazano żadnych okoliczności uzasadniających możliwość przyjęcia tezy, iż w przyszłości sytuacja skarżącego ulegnie zmianie, poza tym organ miał obowiązek skupić się na aktualnej sytuacji zobowiązanego, a nie na hipotetycznych stanach przyszłych i niepewnych. Zobowiązany był jedynie współwłaścicielem ½ samochodu i obecnie już go nie posiada. Jego choroba nerwowa nasila się, powodując zwiększone koszty leczenia i uniemożliwiając podjęcie bardziej dochodowych zajęć. Odnosząc się do prowadzonych postępowań egzekucyjnych skarżący podniósł, iż organy pozostają praktycznie w bezczynności, a sama egzekucja winna być umorzona. Przysługująca zaś stronie wierzytelność (97.664,13 zł) jest praktycznie nie do odzyskania, gdyż w ramach prowadzonego postępowania upadłościowego spółki D. zaliczono ją dopiero do VI kategorii zaspokojenia. Zakład nie zanalizował ponadto możliwości płatniczych strony po ewentualnym przejściu na emeryturę. Przesłanka przewlekłej choroby nie musi być też tożsama z pojęciem trwałej niezdolności do pracy, wbrew stanowisku przyjmowanemu przez organ.

W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko i argumentację zawartą w uzasadnieniu skarżonej decyzji.

Na rozprawie w dniu 17 lutego 2011 roku pełnomocnik skarżącego wnosił i wywodził jak w skardze oraz o zasądzenie kosztów postępowania.

W. oświadczył zaś, że alimenty bieżące na 15-letnie dziecko wynoszą 300,- zł i z wynagrodzenia za pracę, ani z innych składników majątkowych nie są ściągane żadne należności z tytułu składek ZUS.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Na wstępie wskazać należy, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, nie są natomiast uprawnione do merytorycznego rozstrzygania o przedmiocie sprawy. Również w myśl art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) sądy administracyjne kontrolują zaskarżone akty tylko w zakresie ich zgodności z prawem (legalności) i nie mają uprawnień do merytorycznego rozstrzygania sprawy. Jednocześnie z przepisu art. 134 § 1 ostatnio cytowanej ustawy wynika, że Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Dokonując kontroli legalności rozstrzygnięcia zaskarżonego w niniejszej sprawie, w granicach powyżej określonych, Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie, choć nie wszystkie zarzuty strony skarżącej okazały się uzasadnione.

Zgodnie z art. 28 ust. 1 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 205 z 2009 r., poz. 1585 ze zm.) zwanej dalej ustawą o s. u. s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4. Według ust. 2 należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a.

W myśl ust. 3 całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze;

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być przy tym w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3 a).

Zgodnie natomiast z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365) Zakład Ubezpieczeń Społecznych może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

W okolicznościach rozpoznawanej sprawy organ stwierdził, że nie zachodzi żaden z przypadków całkowitej nieściągalności, o których mowa w art. 28 ust. 3 ustawy o s. u. s. oraz, że wnioskodawca nie wykazał w sposób nie budzący wątpliwości zaistnienia przesłanki sformułowanej w § 3 ust. 1 pkt. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. a także przesłanek określonych w ust. 1 pkt. 2 i 3 powołanego aktu prawnego.

W tym miejscu podkreślić trzeba, że decyzja administracyjna wydana w przedmiocie umorzenia zaległości wobec ZUS ma charakter uznaniowy, ale to nie oznacza, że może być dowolna. Sąd nie może nakazać organowi podjęcia określonego rozstrzygnięcia, bowiem jest to wyłączna kompetencja organu. Kontrola sądu obejmuje więc zbadanie, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, tj. czy organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy oraz rozważył i ocenił wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór rozstrzygnięcia o udzieleniu lub odmowie udzielenia ulgi – w postaci umorzenia należności (zob. m. in. wyrok WSA w Warszawie z 19 listopada 2007 r., V SA/Wa 1876/07, lex nr 484969; wyrok WSA w Gdańsku z 10 lutego 2009 r., I SA/Gd 874/08, lex nr 483118). Uznaniowa ocena istnienia lub nieistnienia przesłanek skutkujących umorzeniem należności winna być przy tym odzwierciedlona odpowiednio w uzasadnieniu decyzji – zgodnie z rygorami wskazanymi w art. 107 § 3 kpa (wyrok WSA w Warszawie z 15 grudnia 2006 r., III SA/Wa 2994/06, lex nr 306945; wyrok WSA w Gliwicach z 06 lutego 2009 r., III SA/Gl 1421/08, lex nr 484073).

Uznanie administracyjne jest konstrukcją prawną, pozwalającą organowi administracji publicznej na wybór konsekwencji prawnych powstałej sytuacji, do której odnosi się hipoteza normy prawnej. Inaczej mówiąc, dysponując prawem do umorzenia należności na zasadzie uznania administracyjnego, organ może, ale nie musi, umorzyć należność z tytułu składek lub odsetki za zwłokę, mimo zajścia określonych przesłanek. Uznanie to jest ograniczone kierunkowymi dyrektywami wyboru wskazanymi w przywołanych przepisach, co oznacza, że należy odnieść się do przesłanek w nich wskazanych.

Tak duży zakres swobody decyzyjnej oznacza jednocześnie, że na organie spoczywa szczególny obowiązek pełnego uzasadnienia wydanego rozstrzygnięcia, celem wykazania, że zbadał on sprawę w zakresie ustawowych dyrektyw, jak również zebrał i rozważył cały materiał dowodowy. W przypadku decyzji podejmowanych w ramach uznania administracyjnego uzasadnienie spełnia bowiem bardzo istotną rolę, gdyż pozwala na dokonanie oceny, czy decyzja nie została wydana z takim naruszeniem przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a w szczególności czy organ nie pozostawił poza swoimi rozważaniami argumentów podnoszonych przez stronę, czy nie pominął istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy materiałów dowodowych, czy nie dokonał oceny tych materiałów wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego. Powyższe stanowisko znalazło wielokrotnie wyraz w ugruntowanym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. wyrok z 28 lutego 1996 r., sygn. akt SA/Gd 320/95; wyrok z 30 września 1996 r., sygn. akt SA/Wr 3095/95; wyrok z 26 października 1995 r., sygn. akt SA/Gd 2096/95 lub wyrok z 21 lutego 1997 r., sygn. akt SA/Bk 1120/95).

W przedmiotowej sprawie Sąd stwierdził naruszenie prawa uzasadniające wyeliminowanie z obrotu prawnego zarówno zaskarżonej decyzji, jak i decyzji z dnia 18 maja 2010 r. Zgodnie z art. 7 kpa organ administracji publicznej winien dokładnie wyjaśnić stan faktyczny danej sprawy, zbierając i rozpatrując cały materiał dowodowy w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 kpa). Zasada prawdy obiektywnej jest bowiem naczelną zasadą postępowania administracyjnego, wpływającą na kwestię odpowiedniego rozłożenia ciężaru dowodu w tym postępowaniu. Organ powinien generalnie przeprowadzać niezbędne dowody z urzędu (zasada oficjalności postępowania) oraz wnioskowane przez stronę (zob. m. in., B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2006, s. 68-69). Z obowiązku tego nie zwalania organu konieczność wykazywania przez samą stronę postępowania odpowiedniej aktywności w wyjaśnianiu jej sytuacji materialnej, rodzinnej, zdrowotnej.

Organ administracji jako gospodarz postępowania administracyjnego określa zakres postępowania wyjaśniającego oraz dobór środków dowodowych potrzebnych do ustalenia stanu sprawy zgodnie z rzeczywistym stanem rzeczy. Dokonane ustalenia i ich ocena z punktu widzenia przesłanek umorzenia muszą przy tym znajdować pełne odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji administracyjnej (art. 107 § 3 Kpa).

Zakład Ubezpieczeń Społecznych prawidłowo stwierdził brak całkowitej nieściągalności zobowiązania publicznoprawnego. W ocenie Sądu zasadna była więc również odmowa umorzenia spornych należności ze względu na brak przesłanki wskazanej w art. 28 ust. 3 pkt. 3 ustawy z 13 października 1998 r. o s. u. s. (nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności). Zakład ustalił wprawdzie, że nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej przez zobowiązanego, ale wskazał jednocześnie, że wobec wnioskodawcy prowadzone jest postępowanie egzekucyjne przez Naczelnika Urzędu Skarbowego oraz Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym, a żaden z tych organów nie orzekł o bezskuteczności tego postępowania z uwagi na brak składników majątkowych należących do dłużnika. Skarżący ma stałe wynagrodzenie za pracę, z którego dokonywane są potrącenia m. in. na poczet zasądzonych bieżących alimentów (300 zł miesięcznie). Ze względu na uprzywilejowanie świadczeń alimentacyjnych w procesie egzekucyjnym sporne należności wobec ZUS nie są co prawda aktualnie ściągane z wynagrodzenia, jednakże nie sposób wobec faktu skutecznego ściągania świadczeń alimentacyjnych stwierdzić, iż po stronie skarżącej nastąpiła całkowita niewypłacalność ze względu na brak jakichkolwiek składników majątkowych umożliwiających egzekucję należności. W skardze przytoczono ponadto zarzut nieposiadania już samochodu F. Sąd zwraca jednak uwagę, iż dokonano na nim w marcu 2007 r. wpisu zastawu skarbowego należności z tytułu składek, a zapis tego rodzaju jest ograniczonym prawem rzeczowym obciążającym sporną rzecz niezależnie od zmiany jej właściciela.

Posiadanie więc jakiegokolwiek majątku, z którego można prowadzić egzekucję należności wyklucza możliwość umorzenia należności w oparciu o przepis art. 28 ust. 3 pkt 3 ustawy o s. u. s.

Sąd po przeanalizowaniu akt administracyjnych sprawy uznał natomiast, że organ nie poczynił wystarczających ustaleń faktycznych i nie uzasadnił w przekonujący sposób, dlaczego w przedmiotowej sprawie nie zachodziła przesłanka wskazana w § 3 ust. 1 pkt. 1 powołanego powyżej rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, naruszając przez to art. 7, 77 § 1, 80 i 107 § 3 kpa w zw. z art. 11 kpa.

Wskazać należy przede wszystkim, iż w postępowaniu administracyjnym prowadzonym w przedmiocie umorzenia należności Zakład, ustalając sytuację majątkową dłużnika, winien m. in. porównać stwierdzoną aktualną sytuację materialną zobowiązanego z wysokością zaległej należności i wskazać jego dochody (rzeczywiste czy potencjalne), które w ocenie organu byłyby wystarczające na pokrycie zadłużenia (wyrok NSA z 10 października 2007 r., II GSK 176/07, lex nr 399183). Należy ponadto zestawić wysokość dochodu uzyskiwanego przez stronę z niezbędnymi kosztami jej utrzymania w celu ustalenia, czy jest ona w stanie faktycznie spłacać istniejące zadłużenie bez uszczerbku dla swojego podstawowego utrzymania (wyrok WSA w Warszawie z 23 listopada 2007 r., V SA Wa 2247/07, lex nr 484964). Jednym z głównych dowodów umożliwiających dokonanie tych ustaleń faktycznych jest uzyskanie od strony szczegółowego oświadczenia o jej stanie majątkowym i zdrowotnym. W rozpatrywanej sprawie w uzasadnieniu decyzji z dnia 27 września 2010 r. (str. 8) organ stwierdził, że strona udokumentowała jedynie wydatki związane z opłatami za energię elektryczną w kwocie ok. 62,80 zł miesięcznie, za gaz w kwocie 22,05 zł miesięcznie oraz opłatę za mieszkanie 450 zł miesięcznie, co daje łącznie kwotę 534,85 zł miesięcznie. W tej sytuacji, zdaniem Sądu, Zakład winien zwrócić się do strony o udokumentowanie pozostałych wydatków (np. z tytułu opłat za telefon, wodę. leki, dojazdy do pracy, na leczenie). Jeśli chodzi o konieczność ponoszenia kosztów związanych z zakupem leków i leczenia to nie powinna ona budzić wątpliwości organu w świetle bezspornych okoliczności sprawy, z których wynika, że W. od kilku lat jest pod stałą opieką Poradni Zdrowia Psychicznego, kilkakrotnie był hospitalizowany w Wojewódzkim Szpitalu Neuropsychiatrycznym i ma zalecane leczenie farmakologiczne. Organ powinien też rozważyć ewentualnie, czy nie jest niezbędne przesłuchanie strony na okoliczność ponoszonych przez nią wydatków (również na wyżywienie, odzież, środki czystości itd.).

W toku postępowania nie dokonano więc pełnego zestawienia wszystkich wydatków skarżącego. Nie wyjaśniono też jednoznacznie, jak aktualnie przedstawia się sprawa zajęcia wynagrodzenia strony na poczet zaległych czy bieżących świadczeń alimentacyjnych. Nie wiadomo również, czy W. reguluje zadłużenie z tytułu opłat za lokal oraz czy kwota 2.400 zł mieści się w kwocie zadłużenia strony wobec osób trzecich (3.800 zł), czy też są to sumy odrębne.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych w obu decyzjach powołał się na kwotę wierzytelności przysługującą skarżącemu (97.644 zł), ale z informacji syndyka masy upadłościowej wynika, że jest to VI kategoria zaspokojenia, a projekt ostatecznego planu podziału dotyczy jedynie częściowego spłacenia wierzycieli kategorii II b i kategorii III. Do tej kwestii organ praktycznie w ogóle się nie odniósł.

Zasadnie natomiast Zakład przyjął, że upadłość nawet głównego kontrahenta mieści się w ryzyku związanym z prowadzeniem działalności gospodarczej, której skarżący nie prowadzi od 2006 r. i dlatego powyższe nie może stanowić zdarzenia nadzwyczajnego powodującego, że opłacenie składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności (§ 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia).

Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie poczynił w zasadzie też jakichkolwiek rozważań, które dawałyby podstawę do przyjęcia tezy, iż w przyszłości skarżący będzie mógł skutecznie uiścić sporne zadłużenie. W szczególności organ nie przeprowadził analizy możliwości płatniczych strony, mając na względzie jej wiek (ur. 19.06.1950 r.), konieczność przejścia na emeryturę, stan zdrowia oraz biorąc pod uwagę bardzo wysokie zadłużenie wobec ZUS (łącznie 186.848,46 zł) z jednoczesnym zadłużeniem o charakterze alimentacyjnym (zaległym i bieżącym), w tym także wobec likwidowanego Funduszu Alimentacyjnego (spłacalnym aktualnie w ratach miesięcznych po 150 zł). Nie wskazano przez to konkretnych środków i kwot pozostających w dyspozycji W. obecnie lub w przyszłości, za pomocą których mógłby on skutecznie regulować zaległe należności bez uszczerbku dla swoich niezbędnych potrzeb życiowych. Organ nie podał też chociażby w przybliżeniu okresu, w którym spłata zadłużenia z tytułu składek byłaby realna.

Choć słusznie Zakład uznał, że stwierdzona u zobowiązanego choroba nie pozbawia go obecnie możliwości uzyskiwania dochodu, o czym świadczy umowa o pracę (cały etat) na czas nieokreślony, to nie oznacza to jednak, że fakt choroby nie powinien być uwzględniony przez organ w trakcie rozważań, o których mowa powyżej.

Badanie legalności zaskarżonych decyzji niewątpliwie utrudnia również to, iż organ powoływał się w uzasadnieniach swoich decyzji na wiele dokumentów, których nie było w aktach administracyjnych. Na żądanie Sądu dołączono w toku postępowania sądowego kwestionariusze o możliwościach płatniczych strony z dnia 17 grudnia 2009 r. i z 15 kwietnia 2008 r. oraz decyzję z dnia 25 stycznia 2007 r. stwierdzającą wysokość zadłużenia strony wobec ZUS. W aktach sprawy brakuje jednakże m. in. wyroku Sądu Okręgowego z 22 maja 2009 r., protokołu rozprawy z 8 maja 2009 r. i 14 września 2007 r., wypisu z rejestru zastawów Urzędu Skarbowego. Te i inne dokumenty, które przywołał Zakład w uzasadnieniach decyzji winny znajdować się w aktach administracyjnych.

Wskazać ponadto również trzeba, że z uzasadnienia decyzji w sposób jednoznaczny i nie budzący żadnych wątpliwości wynikać powinno, że nie doszło do przedawnienia jakichkolwiek należności objętych wnioskiem strony. Należności z tytułu składek wygasają bowiem poprzez przedawnienie. Wygaśnięcie sprawia natomiast, że nie mogą być one dochodzone przez uprawniony podmiot. Tak więc postępowanie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek dotyczyć może tylko należności istniejących. Obowiązkiem organu jest więc wyjaśnienie czy wszystkie należności, o których umorzenie wnosił wnioskodawca, mają taki przymiot i mogą być egzekwowane. Dane na temat zadłużenia znajdują się w aktach (zob. m. in. k – 29, 41, 110), ale to organ administracji publicznej (a nie Sąd) dokonuje ustaleń faktycznych i oceny prawnej, co winno znajdować odzwierciedlenie w treści decyzji administracyjnej, tak by stanowisko organu poddawało się kontroli sądowej.

Reasumując, zdaniem Sądu, Zakład Ubezpieczeń Społecznych przedwcześnie uznał, że w rozpatrywanej sprawie nie zachodzi przesłanka określona w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. i nie uzasadnił tego w sposób przekonujący.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ będzie miał na względzie uwagi oraz rozważania poczynione powyżej i uzupełni materiał dowodowy w niezbędnym zakresie. Dokona też wnikliwej i rzetelnej oceny stanu faktycznego, biorąc pod uwagę wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia okoliczności faktyczne.

Uzasadniając decyzję w sposób pełny, logiczny, właściwie motywując swoje stanowisko Zakład zrealizuje również zasadę przekonywania wyrażoną w art. 11 kpa, a to wszystko w przypadku ewentualnego zaskarżenia umożliwi ustalenie, czy organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego.

Podkreślenia wymaga bowiem raz jeszcze, iż nawet ustalenie, że skarżący spełnia przesłanki do umorzenia zaległych należności z tytułu składek nie odbiera organowi prawa odmowy udzielenia ulgi w przedmiocie umorzenia zadłużenia z tego tytułu. W sytuacji jednak, gdy ustawodawca przewidział możliwość zastosowania instytucji umorzenia należności w "uzasadnionych przypadkach" Zakład odmawiając jej zastosowania jest zobowiązany wykazać, że okoliczności konkretnej sprawy nie uzasadniają potraktowania tej sprawy w szczególny sposób i choćby częściowego uwzględnienia wniosku (zob. m. in. wyrok NSA z dnia 10 października 2007 r., sygn. akt II GSK 176/07).

W tym stanie rzeczy, ponieważ doszło do naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 7, 77 § 1, 80, 107 § 3 i 11 kpa w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. orzekł jak w punkcie 1 wyroku.

O kosztach zastępstwa procesowego oraz o wykonalności zaskarżonej decyzji Sąd postanowił natomiast w oparciu o art. 200 i art. 152 cytowanej ustawy.

/-/W. Długaszewska /-/B. Koś /-/B. Sokołowska