Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 507/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2021-12-14 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Oddalono skargę w całości
Powołane przepisy: article: art. 61 ust. 2e
journal: Dz.U. 2020 poz 1876
law: Usatwa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kamieniecka, Sędziowie Asesor WSA Sędzia WSA Marta Pająkiewicz-Kremis (sprawozdawca), Katarzyna Radom, Protokolant starszy referent sądowy Katarzyna Kiermacka, po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 14 grudnia 2021 r. sprawy ze skargi T. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w J. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie ustalenia odpłatności za pobyt matki w domu pomocy społecznej oddala skargę w całości.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi T. C. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego (dalej: SKO) w J. z dnia [...] (nr [...]), mocą której organ ten, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735, dalej: k.p.a.) oraz art. 8, art. 59, art. 60 i art. 61 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2020 r., poz. 1876 ze zm., dalej: u.p.s.) utrzymał w mocy decyzję wydaną przez – działającego z upoważnienia Prezydenta Miasta J. – Zastępcę Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w J. z dnia [...] (nr [...]) o ustaleniu stronie odpłatności w wysokości 2.746,56 zł miesięcznie za pobyt matki M. O. w Domu Pomocy Społecznej w B., obejmujący okres od 1 czerwca 2020 r. do 15 października 2020 r.

Sąd przyjął następujący stan faktyczny sprawy:

Decyzją z dnia [...] M. O. (matka strony) została skierowana do Domu Pomocy Społecznej (dalej: DPS) w B. Na mocy decyzji administracyjnej z dnia [...] ponosiła odpłatność za swój pobyt w tej placówce w wysokości 1.228,44 zł miesięcznie, począwszy od kwietnia 2020 r. Średni miesięczny koszt utrzymania w DPS w B. od lutego 2020 r. wynosił 3.975 zł miesięcznie.

Zawiadomieniem z dnia 20 lipca 2020 r. organ pierwszej instancji wszczął postępowanie administracyjne w sprawie ustalenia stronie odpłatności za pobyt matki w DPSie w B.

Z ustaleń organu pierwszej instancji wynikało, że M. O., będąc mieszkanką DPS w B. ponosiła odpłatność z tego tytułu w wysokości 70% osiąganego dochodu, tj. 1.228,44 zł miesięcznie. Na podstawie wywiadu środowiskowego cz. II, przeprowadzonego w dniu 30 września 2020 r. ustalono, że wynagrodzenie jednego z synów pensjonariuszki domu pomocy społecznej – R. C., prowadzącego jednoosobowe gospodarstwo domowe, nie przekracza ustawowego 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej.

Drugi syn pensjonariuszki domu pomocy społecznej – R. C., w dniu 2 lipca 2009 r. zawarł umowę z Miejskim Ośrodkiem Pomocy Społecznej w J. w sprawie wysokości i warunków ponoszenia opłaty za pobyt matki w DPS w B., w wysokości 225 zł miesięcznie, którą nieregularnie uiszczał. W trakcie przeprowadzonego wywiadu aktualizacyjnego cz. III w dniu 9 czerwca 2020 r. ustalono, że T. C. prowadzi działalność gospodarczą na zasadach ogólnych. Dochód strony w 2019 r. wyniósł 44.159,11 zł miesięcznie. Ma on troje dzieci, na które płaci alimenty w łącznej kwocie 4.500 zł miesięcznie. Stwierdzono, że otrzymywany przez stronę dochód przekracza 300% kryterium osoby samotnie gospodarującej.

Z uwagi na to, że strona pomimo wysłanych zawiadomień nie przedłożyła złożenia oświadczenia o dochodach i stanie majątkowym, organ pierwszej instancji,

w decyzji z dnia [...] (nr [...]) ustalił stronie odpłatność za pobyt matki w DPS w B. w wysokości 1.372,28 zł. miesięcznie.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w J. decyzją nr [...] z dnia [...] uchyliło w całości tę decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania przez organ pierwszej instancji. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy m.in. wskazał na konieczność wyjaśnienia ze stroną okoliczności zawarcia ewentualnej umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s. oraz podjęcia próbę przeprowadzenia kompletnego wywiadu środowiskowego ze stroną. Organ drugiej instancji zaznaczył, że strona powinna aktywnie uczestniczyć i współpracować z organem pierwszej instancji celem wyjaśnienia wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności.

W związku z uchyleniem w całości decyzji organu pierwszej instancji i skierowaniem sprawy do ponownego rozpatrzenia, organ pierwszej instancji podjął działania w celu ustalenia sytuacji materialno - bytowej strony od czerwca 2020 r., tj. od miesiąca w którym został przeprowadzony wywiad środowiskowy cz. III.

Pismem z dnia 9 grudnia 2020 r. . zwrócono się do strony z prośbą o umożliwienie przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego zgodnie z art. 107 ust.1 u.p.s. oraz w oparciu o art. 107 ust. 5b u.p.s. o dostarczenie dokumentacji określającej sytuację osobistą, rodzinną, dochodową i majątkową rodziny ww. Wyznaczono stronie termin siedmiu dni od daty jego doręczenia. Zawiadomienie zostało odebrane w dniu 17 grudnia 2020 r. i pozostało bez odpowiedzi.

Następnie pismem z dnia 30 grudnia 2020 r. zwrócono się do pełnomocnika strony o dostarczenie zaświadczenia zawierającego informację o formie opodatkowania prowadzonej działalności gospodarczej oraz zaświadczenia o dochodach za rok 2019 r. wydanego przez naczelnika właściwego urzędu skarbowego, ponadto niniejszym pismem wezwano stronę do zawarcia umowy o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s. oraz o umożliwienie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Wyznaczono termin siedmiu dni od daty jego doręczenia. Zawiadomienie zostało odebrane w dniu 13 stycznia 2021 r. i pozostało bez odpowiedzi.

W wymienionych pismach poinformowano zarówno stronę jak i pełnomocnika, że zgodnie z art. 61 ust. 2e u.p.s. w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, oraz niewyrażenia zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala, w drodze decyzji, organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane, o których mowa w ust. 1 pkt 2.

Decyzją z dnia [...] (nr [...]) organ pierwszej instancji orzekł o ustaleniu stronie odpłatności w wysokości 2.746,56zł miesięcznie za pobyt matki w DPSie w B., obejmujący okres od 1 czerwca 2020 r. do 15 października 2020 r.

W uzasadnieniu tej decyzji organ pierwszej instancji zwrócił uwagę, że dochód brata zobowiązanego (R. C.) nie przekracza ustawowego kryterium dochodowego 300%, zaś zobowiązany nie podpisał umowy oraz uniemożliwił przeprowadzenie pełnego wywiadu środowiskowego, albowiem nie złożył dokumentów, o których mowa w art. 107 ust. 5b u.p.s.

Następnie organ pierwszej instancji przytoczył treść art. 61 ust. 2e u.p.s., który stanowił podstawę prawną wydania decyzji i wskazał, ze w okolicznościach faktycznych sprawy należało ustalić stronie odpłatność za pobyt matki w DPS w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w DPS, a opłatą wnoszoną przez mieszkańca, tj. w wysokości 2.746,56 zł miesięcznie, począwszy od czerwca 2020 r. do 15 października 2020 r(3.975,00 zł -1.228,44= 2.746,56 zł). Przy czym odpłatność za miesiąc październik 2020 r. została proporcjonalnie zmniejszona tak, by obejmowała tylko liczbę dni, do dnia śmierci matki.

W odwołaniu od tej decyzji strona, reprezentowana przez adwokata, zarzuciła m.in. brak wszechstronnego i rzetelnego rozpatrzenia materiału dowodowego przez organ pierwszej instancji, pominięcie i nieuwzględnienie relacji pomiędzy stroną a jej matką i tym samym niezastosowanie instytucji zwolnienia z obowiązku ponoszenia opłaty, dowolną ocenę materiału dowodowego i błędne przyjęcie, że strona dysponuje dochodem przewyższającym 300% kryterium dochodowego, przy jednoczesnym braku wskazania w decyzji kwoty dochodu jaki osiągnęła strona. W odwołaniu zarzucono również uniemożliwienie stronie skorzystania z art. 10 k.p.a.

Powołaną na wstępie decyzją z dnia [...] SKO w J. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu tej decyzji organ zaznaczył, że w sprawie bezspornym jest, że strona jest synem M. O., która od 2009 r. do dnia śmierci, tj. 15 października 2020 r. przebywała w DPS w B. Podniósł również, że od lutego 2020 r. średni miesięczny koszt utrzymania w DPS w B. wynosił 3.975 zł miesięcznie, a za swój pobyt w tej placówce M. O. ponosiła odpłatność w wysokości równej 70% jej dochodu, zgodnie z art. 61 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 2 pkt 1 u.p.s. Odpłatność ta, od kwietnia 2020 r., wynosiła 1.228,44 zł. Dalej organ wskazał, że na mocy art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. do wniesienia pozostałej części opłaty zobowiązani są zstępni M. O., tj. jej dzieci – T. C. i R. C.

Następnie organ drugiej instancji przedstawił - obowiązujące osoby, o których mowa w art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. - zasady ustalania odpłatności za pobyt pensjonariusza w domu pomocy społecznej wyjaśniając, że wysokość opłaty ustalana jest w drodze umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s., zawieranej z kierownikiem ośrodka pomocy społecznej albo dyrektorem centrum usług społecznych. W przypadku zaś odmowy zawarcia przez osoby, o których mowa w art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s., takiej umowy, wysokość takiej opłaty ustalana jest w drodze decyzji administracyjnej przez organ gminy właściwej dla pansjonariusza w dniu jego kierowania do domu pomocy społecznej. SKO zwróciło uwagę, że wspomniana decyzja administracyjna wydawana jest na podstawie art. 61 ust. 2d u.p.s. albo 61 ust. 2e u.p.s. Wyjaśniło, że po myśli art. 61 ust. 2d u.p.s. wysokość opłaty ustalana jest m.in. z uwzględnieniem ograniczenia, o którym mowa w art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s.. W przypadku zaś, gdy osoby zobowiązane do ponoszenia opłaty nie wyrażą zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, organ nie ma możliwości weryfikacji ograniczenia, o którym mowa w art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s. Wówczas, wysokość opłaty ustalana jest na podstawie art. 61 ust. 2e w wysokości różnicy pomiędzy średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej, a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i inne osoby obowiązane, o których mowa w art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s.

W nawiązaniu do ustaleń faktycznych sprawy organ drugiej instancji stwierdził, że w sprawie zaistniały przesłanki do zastosowania art. 61 ust. 2e u.p.s., albowiem strona nie podpisała umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s., a poprzez bierną postawę w trakcie postępowania administracyjnego uniemożliwiła przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego. Zatem zasadnie organ pierwszej instancji ustalił stronie opłatę za pobyt matki w DPS na podstawie art. 61 ust. 2e u.p.s. Ponieważ drugi syn M. O. (R. C.) nie ponosił odpłatności z uwagi na brak przekroczenia 300% ustawowego kryterium dochodowego, zasadnie ustalono stronie odpłatność w wysokości 2.746,56 zł miesięcznie, w okresie od 1 czerwca 2020 r. do dnia 15 października 2020 r. (tj. do dnia śmierci matki).

Odnosząc się do zarzutów strony związanych z brakiem więzi rodzinnych z matką SKO wyjaśniło, że rozstrzygnięcie w przedmiocie zwolnienia z opłaty za pobyt pensjonariusza w domu pomocy społecznej może zostać wydane dopiero po ostatecznym ustaleniu osoby zobowiązanej i określeniu wysokości opłaty, do ponoszenia której ta osoba została zobowiązana.

Decyzja ostateczna SKO w J. z dnia [...] stała się przedmiotem skargi, jaką strona wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu.

Domagając się uchylenia zaskarżonej decyzji skarżący podniósł następujące zarzuty naruszenia prawa:

1) art. 7 k.p.a., art. 77 k.p.a. w zw. z § 8 ust. 2 pkt 3 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 23 sierpnia 2012 r. w sprawie domów pomocy społecznej (Dz. U. z 2018 r., poz. 734) poprzez brak wszechstronnego i rzetelnego rozpatrzenia materiału dowodowego, w którym organ nie zgromadził wszystkich wymaganych przepisami prawa dokumentów, tj. oświadczenia o wysokości dochodu skarżącego;

2) art. 7 k.p.a., art. 7a k.p.a., art. 8 k.p.a., art. 77 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. w ten sposób, że pominięto lub w ogóle nie uwzględniono okoliczności związanych z relacjami, a właściwie brakiem jakiejkolwiek relacji pomiędzy skarżącym a jego matką, których uwzględnienie miałoby kluczowy wpływ na zakres istnienia obowiązku ponoszenia przez skarżącego opłaty, ponieważ uprawniałoby organ do zastosowania wobec skarżącego instytucji zwolnienia od obowiązku, zgodnie z art. 64 pkt 2 i 3 u.p.s.;

3) art. 7 k.p.a., art. 77 k.p.a. i art. 80 k.p.a. w zw. z art. 61 ust. 2 pkt 2a u.p.s. poprzez dowolną ocenę materiału dowodowego i przyjęcie, że skarżący dysponuje dochodem przewyższającym 300% kryterium dochodowego (osoby samotnie gospodarującej lub na osobę w rodzinie), podczas gdy z uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie wynika, jakiej wysokości dochód osiągnął skarżący;

4) art. 104 ust. 1 i ust. 3 u.p.s. poprzez jego wadliwe zastosowanie, polegające na ustaleniu odpłatności wnoszonej przez skarżącego w drodze decyzji, podczas gdy odpłatność ta powinna zostać ustalona umownie, stosownie do art. 103 ust. 2 u.p.s.;

5) art. 61 ust. 2 u.p.s., poprzez decyzyjne obciążenie krewnych w linii prostej kosztami pobytu osoby bliskiej w domu pomocy społecznej, podczas gdy obciążenie takie może nastąpić jedynie wtedy, gdy dysponują oni dochodem przewyższającym 300% kryterium dochodowego (osoby samotnie gospodarującej lub na osobę w rodzinie), a skarżący takim dochodem nie dysponuje;

6) art. 64 i art. 64a u.p.s. poprzez błędną wykładnię tych przepisów i błędne uznanie, że okoliczności na które powołuje się skarżący w postaci jego relacji z matką, mających swe źródło w nieakceptowanych moralnie i prawnie zachowaniach matki, nie mieszczą się w ustawowych przesłankach zwolnienia z obowiązku ponoszenia odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej w całości lub w części.

W uzasadnieniu skargi skarżący argumentował, że w sprawie nie uwzględniono kluczowej okoliczności w postaci braku jakichkolwiek relacji skarżącego z matką, z którą stracił kontakt na początku lat 70-tych. Skarżący zwrócił uwagę, że w tym czasie jego matka prowadziła "rozrywkowy" tryb życia, nie interesując się dziećmi, ani nie łożąc na ich utrzymanie. Skarżący z bratem mieszkali u babci (matki ojca). Strona podniosła również, że na przestrzeni 40 lat widziała matkę zaledwie kilka razy i tylko przypadkiem (spotykając ją na ulicy). Matka nie utrzymywała żadnych kontaktów ze skarżącym, nie łączyły ich żadne relacje. Dodał, że w 2019 r. otrzymał telefon z MOPS-u w sprawie matki. W toku przeprowadzonego wywiadu środowiskowego skarżący opisał okoliczności braku kontaktu z matką z jej winy i został poinformowany, że w tej sytuacji nie jest zobowiązany do ponoszenia jakichkolwiek kosztów związanych z jej pobytem w DPS-ie. Po konsultacji z bratem, skarżący postanowił partycypować z własnej woli w koszcie utrzymania matki w DPS, w kwocie ok. 200 zł miesięcznie. W ramach polemiki ze stanowiskiem organu przedstawionym w zaskarżonej decyzji skarżący potwierdził, że matka dzwoniła do niego podczas pobytu w DPSie, jednak – jak jednocześnie podniósł – "telefony te nie miały nic wspólnego z próbą naprawienia relacji rodzinnych" i nie mogą stanowić podstawy do wyprowadzenia wniosku, że skarżący utrzymywał kontakt z matką. Jak wyjaśnił, że matka dzwoniła do niego w celu uzyskania pieniędzy na drobne wydatki. Skarżący ulegał i wysyłał jej okazjonalnie drobne kwoty (100/150 zł) na papierosy.

Akcentując brak relacji rodzinnych z matką skarżący podniósł, że w przypadkach wyjątkowych, w sytuacji braku prawomocnego orzeczenia, o jakim mowa w art. 64a u.p.s., winna istnieć możliwość oceny więzi rodzinnych i okoliczności sprawy w oparciu o art. 64 u.p.s. Zaznaczył, że podstawowa różnica pomiędzy przepisem art. 64 i art. 64a u.p.s. dotyczy wyłącznie obligatoryjności, bądź fakultatywności zwolnienia z odpłatności i zakresu zwolnienia (w całości bądź części). Odwołując się do ostatnich zmian legislacyjnych w treści art. 64 u.p.s. zwrócił uwagę, że wbrew dotychczasowemu stanowisku wyrażanemu na gruncie tego przepisu, okoliczności w nim wskazane nie ograniczają się wyłącznie do sytuacji ekonomicznej osoby wnioskującej o zwolnienie, ale mogą dotyczyć także relacji pomiędzy tą osobą a osobą umieszczoną w domu pomocy społecznej. Zdaniem skarżącego, przypadki uprawniające do zwolnienia zostały wymienione na gruncie art. 64 u.p.s. jedynie przykładowo. Wskazując na powyższe skarżący w podsumowaniu stwierdził, że decyzje organów obu instancji zostały wydane przy błędnej wykładni art. 64 u.p.s. i art. 64a u.p.s. oraz przy błędnym uznaniu, że okoliczności na które powołuje się skarżący w postaci jego relacji z matką, mających swoje źródło w nieakceptowanym moralnie i prawnie zachowaniu matki, nie mieszczą się w ustawowych przesłankach zwolnienia z obowiązku ponoszenia odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej w całości lub w części.

W odpowiedzi na skargę SKO w J. wniosło o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja odpowiada prawu.

Przedmiotem sporu w kontrolowanej sprawie jest kwestia zasadności obciążenia skarżącego obowiązkiem partycypacji w kosztach związanych z pobytem (umieszczeniem) jego matki w DPS-ie w B., za okres od 1 czerwca 2020 r. do 15 października 2020 r.

Na wstępie wymaga zaznaczenia, że zgodnie z art. 60 u.p.s pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca, z zastrzeżeniem ust. 3. (ust. 1). Natomiast średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca w domu pomocy społecznej o zasięgu gminnym - ustala wójt (burmistrz, prezydent miasta) i ogłasza w wojewódzkim dzienniku urzędowym, nie później niż do dnia 31 marca każdego roku (ust. 2 pkt 1). Co równie istotne, jeżeli mieszkaniec nie jest w stanie samodzielnie ponosić kosztów pobytu w placówce, obowiązek ten spoczywa na jego małżonku oraz zstępnych przed wstępnymi. Osobami zobowiązanymi do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, zgodnie z art. 61 ust. 1 u.p.s. są w kolejności:

1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,

2) małżonek, zstępni przed wstępnymi,

3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność.

Zgodnie z ust. 2 wskazanego wyżej przepisu, opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą:

1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu;

2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2:

a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium,

b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie;

3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej

- w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2.

W sprawie za niesporną okoliczność uznać należy to, że skarżący, będąc synem M. O., która do dnia śmierci (15 października 2020 r.) przebywała w DPS-ie w B., mieści się w katalogu podmiotów z art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s., na których ciąży obowiązek partycypowania w kosztach pobytu pensjonariusza w domu pomocy społecznej. W okolicznościach faktycznych rozstrzyganej sprawy nie jest również kwestionowane to, że skarżący pierwotnie dobrowolnie zobowiązał się do partycypacji w kosztach pobytu matki w wymienionym ośrodku, zawierając w dniu 2 lipca 2009 r. umowę z Miejskim Ośrodkiem Pomocy Społecznej w J. , zobowiązując się do partycypowania w kosztach pobytu matki w DPS w B. w kwocie 225 zł miesięcznie.

Pomijając podnoszoną przez organy orzekające w sprawie kwestię braku systematyczności wywiązywania się przez stronę z obowiązku podjętego w ramach tej umowy należy odnotować, że źródłem sporu między stronami jest kwestia objęcia strony obowiązkiem odpłatności za pobyt matki w DPS-ie w B., co skarżący neguje podnosząc dwojakiego rodzaju argumenty, tj. natury etyczno-moralnej i ekonomicznej.

Odnosząc się w pierwszej kolejności do mocno akcentowanej przez stronę kwestii "trudnych relacji" z matką, która w młodości opuściła swoje dzieci (w tym skarżącego) nie interesując się ich losem i wychowaniem, trzeba wyraźnie zaznaczyć, że ustawodawca nie uzależnił obowiązku odpłatności od osobistych stosunków osoby zobowiązanej i mieszkańca domu pomocy. Zatem brak emocjonalnych więzi skarżącego z matką i brak rodzinnych relacji z nią nie może mieć wpływu na samo powstanie obowiązku wnoszenia opłat. Sąd w składzie orzekającym w sprawie, w pełni aprobuje pogląd wyrażony w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 30 stycznia 2020 r., sygn. akt. II SA/Ke 1145/19, zgodnie z którym w postępowaniu administracyjnym w sprawie opłaty nie ma zastosowania art. 1441 zd. pierwsze ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. 2020, poz. 1359, dalej: k.r.o.), który pozwala zobowiązanemu na uchylenie się od obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego, jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Obowiązek zstępnego, wywodzący się z art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s., chociaż pozostaje w funkcjonalnym związku z przepisami k.r.o. o alimentacji, nie jest obowiązkiem alimentacyjnym, lecz publicznoprawnym ciężarem powstającym z chwilą przyjęcia osoby skierowanej do DPS. Poniesienie tego ciężaru ma na celu pokrycie określanych w trybie administracyjnym kosztów utrzymania mieszkańca w DPS. Natomiast zobowiązany do ponoszenia tej opłaty może się ubiegać o zastosowanie instytucji zwolnienia przewidzianej w art. 64 i 64a u.p.s., jak również z instytucji odstąpienia od zwrotu opłat wniesionych zastępczo przez gminę przewidzianej w art. 104 ust. 4 u.p.s.

Trzeba jednocześnie dostrzec, że stosunki rodzinne pomiędzy mieszkańcem domu pomocy społecznej a zobowiązanym do ponoszenia opłaty mogą mieć znaczenie, jednakże dopiero dla procesu obejmującego zwolnienie. Sąd w pełni zgadza się ze stanowiskiem SKO zaprezentowanym w zaskarżonej decyzji, że zwolnienie w partycypowaniu w kosztach pobytu pensjonariusza w domu pomocy społecznej musi odnosić się do skonkretyzowanego obowiązku. Dlatego też rozstrzygnięcie w przedmiocie zwolnienia z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej może zostać wydane dopiero po ostatecznym ustaleniu osoby zobowiązanej i określeniu wysokości opłaty, do ponoszenia której osoba taka została zobowiązana.

Z punktu widzenia materialnoprawnych podstaw wydania zaskarżonej decyzji oraz podniesionej przez skarżącego argumentacji, przepisem o niewątpliwie zasadniczym znaczeniu w sprawie jest regulacja art. 61 ust. 2e u.p.s. W myśl tego unormowania, w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, oraz niewyrażenia zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala, w drodze decyzji, organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane, o których mowa w ust. 1 pkt 2.

Jak podnosi się w orzecznictwie sądowym, umowa z art. 103 ust. 2 u.p.s. jest instrumentem, za pomocą którego podmiot określony w art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s., wykazując przemawiające na jego rzecz okoliczności, niejako współuczestniczy z organem w określeniu wysokości kosztów ten podmiot obciążających.

Jak trafnie się również wskazuje w orzecznictwie, z samego brzmienia art. 103 ust. 2 u.p.s. wynika, że celem takiej umowy nie jest nawiązanie cywilnoprawnego stosunku zobowiązującego do ponoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej, ale ustalenie wysokości opłaty wnoszonej przez zobowiązane osoby, a więc opłaty, której obowiązek ponoszenia został już ustawowo ustalony. Treść art. 103 ust. 2 u.p.s. wskazuje, że strony umowy z art. 103 ust. 2 u.p.s. mogą kształtować wysokość tej opłaty inaczej niż z zastosowaniem kryteriów wskazanych w art. 61 ust. 2 pkt 2 tej u.p.s.

Z brzmienia art. 61 ust. 2e u.p.s. wynika (przepis ten stanowił podstawę prawną wydania zaskarżonej decyzji), że w przypadku natomiast, gdy osoba zobowiązana odmawia podpisania umowy i nie wyraża zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, organ właściwy do ustalenia opłaty ustala ją w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane, bez uwzględnienia ograniczeń, o których mowa w art. 61 ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2.

W ocenie Sądu, zgromadzony w sprawie materiał dowodowy dawał podstawy do wszczęcia postępowania administracyjnego w sprawie oraz ustalenia stronie odpłatności za pobyt matki w DPSie w B. w kwotach i za okres wynikający z zaskarżonej decyzji.

Niewątpliwie, wobec faktu, że skarżący jest synem M. O., a zatem podmiotem z grupy osób zobowiązanych do partycypowania w kosztach pobytu matki w DPS, organ pomocy społecznej był uprawniony domagać się od strony ujawnienia informacji o jego sytuacji dochodowej, czemu miała służyć procedura wywiadu środowiskowego (aktualizacji). Niewątpliwie również, strona odmówiła współdziałania w zakresie aktualizacji wywiadu środowiskowego albowiem, choć ostatecznie wyraziła wolę przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, to jednak pomimo wezwania organu (pismo z dnia 9 grudnia 2020 r., doręczone 17 grudnia 2020 r.) o wypełnienie nadesłanego wraz z tym wezwaniem oświadczenia o stanie majątkowym oraz zaświadczenia za 2019 r. o wysokości dochodu z pozarolniczej działalności gospodarczej, wydanego przez naczelnika właściwego urzędu skarbowego, zawierającego informację o wysokości: 1) przychodu, 2) kosztów ich uzyskania, 3) różnicy pomiędzy przychodem a kosztami ich uzyskania, 4) dochodów z innych źródeł niż pozarolnicza działalność gospodarcza w przypadkach wymienionych w tym wezwaniu, 5) odliczonych od dochodu składek na ubezpieczenie społeczne, 6) należnego podatku, 7) odliczonych od podatku składek na ubezpieczenie zdrowotne, związanych z prowadzeniem pozarolniczej działalności gospodarczej nie przedłożyła wymaganych przez organ dokumentów. Trafnie w tym kontekście organ podnosi, że w myśl art. 107 ust. 5b u.p.s. rodzinny wywiad środowiskowy powinien być uzupełniony o stosowne oświadczenia lub zaświadczenia.

Trzeba jednocześnie dostrzec, że bezskuteczne okazało się również pisemne wezwanie pełnomocnika strony o przedłożenie wymienionych dokumentów. Jak wynika bowiem z akt sprawy, pismem z dnia 30 grudnia 2020 r., doręczonym 14 stycznia 2021 r., organ wezwał ustanowionego przez stronę pełnomocnika (adwokata) m.in. o dostarczenie zaświadczenia zawierającego informację o formie opodatkowania prowadzonej działalności gospodarczej oraz zaświadczenia o dochodach za 2019 r. wydanego przez naczelnika właściwego urzędu skarbowego.

Także i to wezwanie pozostało bez odpowiedzi. Co w sprawie należy podkreślić, strona nie zareagowała również na zawarte w skierowanym do pełnomocnika piśmie z dnia 30 grudnia 2020 r. wezwaniu organu do zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s.

W okolicznościach faktycznych rozstrzyganej sprawy za aktualny należy uznać pogląd wyrażony w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 kwietnia 2020 r., sygn. akt I OSK 2886/19, że sytuację, w której osoba zobowiązana godzi się na wywiad, ale odmawia podania pełnej informacji na temat dochodu, należy uznać za równoznaczną z niewyrażeniem zgody na przeprowadzenie wywiadu.

Co wymaga również odnotowania, z materiału dowodowego sprawy wynika, że ani strona, ani jej pełnomocnik nie zareagowali na propozycję organu co do zawarcia nowej umowy. Wezwanie w tym zakresie zostało pomieszczone w treści wspomnianego już wcześniej pisma z dnia 30 grudnia 2020 r., jakie wpłynęło do kancelarii pełnomocnika strony w dniu 13 stycznia 2021 r.

Wszystkie te okoliczności w sumie przemawiały za zasadnością zastosowania przez organy administracji publicznej przepisu art. 61 ust. 2e u.p.s., co skutkowało określonym sposobem ustalenia stronie opłaty za pobyt matki w domu pomocy społecznej. Kontynuując ten wątek należy wyjaśnić, że normatywna treść wspomnianej regulacji prawnej uprawnia do wniosku, że ustawodawca odchodzi w tym przepisie od przyjętej w ustawie o pomocy społecznej reguły, że obowiązki krewnych osoby skierowanej do domu pomocy społecznej uzależnione są - zgodnie z art. 61 ust. 2 u.p.s. - od ich sytuacji dochodowej. Na gruncie art. 61 ust. 2e u.p.s mamy również niewątpliwie do czynienia z przypadkiem odejścia od zasady, że granice obciążenia małżonka, zstępnych i wstępnych opłatą za pobyt osoby bliskiej w DPS zostały wyznaczone ustawowo (ust. 2 pkt 2).

W świetle dotychczasowych rozważań za pozbawione zasadności uznać należy zarzuty skargi dotyczące tego, że w sprawie nie uwzględniono tego, że skarżący nie dysponuje dochodem przekraczającym 300% kryterium dochodowego (jak odnotowano w skardze – osoby samotnie gospodarującej lub na osobę w rodzinie). Z tego też powodu, za pozbawione podstaw ocenić trzeba zarzuty skargi dotyczące naruszenia przez organy art. 7 k.p.a., art. 77 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a. W okolicznościach faktycznych rozstrzyganej sprawy, z powodów wyżej przedstawionych, organy administracji publicznej nie stosowały art. 61 ust. 2 u.p.s., ale przepis art. 61 ust. 2e u.p.s., w którym, jak już zaznaczono, wcześniej ustawodawca odchodzi od przyjętej w ustawie o pomocy społecznej reguły, że obowiązki krewnych osoby skierowanej do domu pomocy społecznej uzależnione są - zgodnie z art. 61 ust. 2 u.p.s. - od ich sytuacji dochodowej. Jak również już zaakcentowano wcześniej, zastosowanie tego przepisu uwarunkowane jest określonym postępowaniem zobowiązanego, który nie współpracuje z organem w zakresie podania pełnej informacji na temat dochodu oraz odmawia podpisania umowy. Taka sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie, albowiem skarżący nie przedstawił wszystkich żądanych przez organ dokumentów obrazujących jego sytuację dochodową oraz odmówił podpisania umowy. Z tej perspektywy, niezrozumiałe są zarzuty skargi dotyczące naruszenia przez organ przepisu art. 7 k.p.a. i art. 77 k.p.a. w zw. z § 8 ust. 2 pkt 3 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 23 sierpnia 2012 r. w sprawie domów pomocy społecznej (Dz. U. z 2018 r., poz. 734) poprzez "brak wszechstronnego i rzetelnego rozpatrzenia materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, w którym organ nie zgromadził wszystkich wymaganych przepisami prawa dokumentów, tj. oświadczenia o wysokości dochodu skarżącego."

Analiza akt sprawy nie pozostawia najmniejszych wątpliwości, że organy administracji publicznej wykazały należytą inicjatywę w zakresie gromadzenia materiału dowodowego, lecz postawa skarżącego uniemożliwiła zarówno zawarcie umowy (aneksu), jak i dokonanie wyczerpujących ustaleń w ramach aktualizacji wywiadu środowiskowego. W kontekście aktualizacji wywiadu środowiskowego, trafnie podnosi organ administracji publicznej, że § 2 pkt 2 umowy z dnia 2 lipca 2009 r., jaką skarżący zawarł z Ośrodkiem Pomocy społecznej w J. określa, że zmiana wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania w kolejnych latach, zmiana wysokości odpłatności mieszkańca domu oraz zmiana sytuacji zobowiązanego "spowodują zmianę wysokości odpłatności, co będzie wymagało zawarcia aneksu do umowy". Trafnie również organ wskazuje, że w myśl art. 107 ust. 5b u.p.s. rodzinny wywiad środowiskowy powinien być uzupełniony o stosowne oświadczenia lub zaświadczenia, których strona nie przedłożyła.

Niezrozumiałym jest podniesiony w skardze zarzut naruszenia art. 104 ust. i ust. 3 u.p.s., skoro, przepisy te odnoszą się do zwrotu świadczeń (m.i. za pobyt pensjonariusza w domu pomocy społecznej) poniesionych zastępczo przez gminę i nie miały zastosowania w sprawie. Wszczęte w sprawie postępowanie administracyjne nie dotyczyło bowiem zwrotu poniesionych zastępczo przez gminę świadczeń, lecz ustalenia stronie odpłatności za pobyt matki w DPS-ie w B.

W nawiązaniu do argumentacji podniesionej na uzasadnienie tego zarzutu należy dodatkowo wspomnieć, że umowa, o której mowa w art. 103 ust. 2 tej u.p.s., nie jest wyłącznym źródłem obowiązku ponoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej przez osoby zobowiązane. Co już zostało zaakcentowane w sprawie, z samego brzmienia art. 103 ust. 2 u.p.s. wynika, że celem takiej umowy nie jest nawiązanie cywilnoprawnego stosunku zobowiązującego do ponoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej, ale ustalenie wysokości opłaty wnoszonej przez zobowiązane osoby, a więc opłaty, której obowiązek ponoszenia został już ustawowo ustalony.

W nawiązaniu do obszernie umotywowanych zarzutów skargi dotyczących naruszenia art. 64 i art. 64a u.p.s. poprzez ich niezastosowanie należy wskazać, co zostało już wyraźnie zaakcentowane na wstępie rozważań Sądu, że kwestia zwolnienia z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej ma charakter odrębny i powinna stanowić przedmiot odrębnej sprawy administracyjnej. Dopiero po ustaleniu opłaty w określonej wysokości możliwe jest rozpoznanie wniosku o zwolnienie od tej opłaty (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 9 listopada 2021 r., sygn. akt II SA/Bk 724/21).

Podnoszone przez stronę okoliczności, ukierunkowane na powinność odstąpienia od obciążenia strony opłatą za pobyt matki w DPSie z uwagi na niewypełnianie przez nią roli rodzica w dzieciństwie zobowiązanego, powinny być podnoszone na etapie postępowania o zwolnienie z opłaty. O zasadności argumentacji strony w kontekście przesłanek zwolnienia z art. 64 i art. 64a u.p.s. Sąd na tym etapie sprawy oczywiście nie przesądza.

Konstatując, Sąd w pełni aprobuje zaprezentowaną przez organy wykładnię art. 64 u.p.s. i art. 64a u.p.s. W sprawie nie mogło zatem dojść do naruszenia tych przepisów poprzez ich niezastosowanie. Tak zupełnie na marginesie wypada odnotować, że w obu wyżej wymienionych przepisach mowa jest o tym, że zwolnienie z opłaty może nastąpić na wniosek strony. Strona, reprezentowana w toku postępowania administracyjnego przez fachowego pełnomocnika, nie złożyła wniosku o zwolnienie z opłaty.

Końcowo należy podnieść, że w sprawie Sąd nie dostrzegł uchybień w zakresie ustalonej przez organy wysokości miesięcznej odpłatności, jaką skarżący zobowiązany jest ponieść w związku z pobytem matki w DPSie w B., za okres od 1 czerwca 2020 r. do 15 października. Ustalona stronie odpłatność w wysokości 2.746,56 zł stanowi wynik różnicy pomiędzy średnim kosztem utrzymania w DPS a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu pomocy społecznej i obejmuje okres od miesiąca w którym został przeprowadzony wywiad środowiskowy (cz. III) do chwili śmierci M. O. W sprawie uwzględniono okoliczność, że dochody brata strony (R. C.) nie przekraczają 300% kryterium dochodowego.

Prawidłowo organy administracji publicznej przyjęły, że odpłatność za październik 2020 r. została proporcjonalnie zmniejszona tak, by odejmowała tylko liczbę dni do dnia śmierci M. O.

Wbrew zarzutom skargi, w sprawie nie doszło do naruszenia przez organy przepisu art. 107 § 3 k.p.a. Kwestia relacji pomiędzy skarżącym a jego matką, jak już zaakcentowano na wstępie, nie mogła mieć wpływu na wynik postępowania w sprawie, które dotyczyło ustalenia stronie odpłatności za pobyt matki w domu pomocy społecznej. Jak już zaznaczono wcześniej, w tym postępowaniu ustawodawca nie uzależnił obowiązku odpłatności od osobistych stosunków osoby zobowiązanej i mieszkańca domu Natomiast zobowiązany do ponoszenia tej opłaty może się ubiegać o zastosowanie instytucji zwolnienia przewidzianej w art. 64 i 64a u.p.s., jak również z instytucji odstąpienia od zwrotu opłat wniesionych zastępczo przez gminę przewidzianej w art. 104 ust. 4 u.p.s. (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 18 maja 2021 r., sygn. akt IV SA/Wr 135/21).

Z tych też powodów, nieuwzględnienie tej okoliczności w argumentacji organów nie prowadzi do naruszenia art. 107 § 3 k.p.a.

Sporządzone przez organy uzasadnienia decyzji zawierają niezbędne z punktu widzenia zastosowanych przepisów prawa uzasadnienie faktyczne i prawne. Organy w sposób dostateczny wyjaśniły przesłanki zastosowania regulacji z art. 61 ust. 2e u.p.s., a dokonaną przez te organy wykładnię tego przepisu oraz jego subsumcję do stanu faktycznego sprawy Sąd uznaje za prawidłową i znajdującą uzasadnienie w zebranym w sprawie materiale dowodowym.

Trzeba końcowo dodać, że organy orzekające w sprawie nie wypowiedziały się odnośnie do tego, czy w stosunku do skarżącego zachodzą przesłanki zwolnienia z art. 64 u.p.s. oraz art. 64a u.p.s., albowiem przedmiotem prowadzonego postępowania była kwestia ustalenia stronie obowiązku opłaty, nie zaś zwolnienia od tej opłaty w całości lub w części.

Kierując się przedstawioną argumentacją, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 15 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325), Sąd wniesioną w sprawie skargę oddalił w całości.