Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 723/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2022-03-10 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17 ust. 5.  pkt 2 lit. a)
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Tomasz Świetlikowski Sędziowie: asesor WSA Marta Pająkiewicz-Kremis (sprawozdawca) sędzia WSA Katrzyna Radom po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w dniu 10 marca 2022 r. w trybie uproszczonym sprawy ze skargi J. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Wałbrzychu z dnia 6 sierpnia 2021 r. nr SKO 4103/437/2021 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi J. R. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Wałbrzychu (dalej: SKO, Kolegium) z dnia 6 sierpnia 2021 r. (nr SKO 4103/437/2021), wydana na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735) w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1a i ust. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111, dalej: u.ś.r.), oraz utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy Świdnica z dnia 30 czerwca 2021 r. (nr 402.21) o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, o jakie strona ubiegała się w związku z opieką nad mamą M. R.

Jak wynika z akt sprawy, strona wniosła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką J. R. Do wniosku strona dołączyła kserokopie m.in. - orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności matki oraz postanowienia Sądu Okręgowego w Świdnicy I Wydział Cywilny z dnia 6 maja 2021 r., sygn. akt I NS 246/20 o całkowitym ubezwłasnowolnieniu matki z powodu pozostawania w stanie wegetatywnym, spowodowanym uszkodzeniem części mózgu.

Decyzją z dnia 30 czerwca 2021 r. organ pierwszej instancji odmówił stronie wnioskowanego świadczenia powołując się na niespełnienie warunków określonych w art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Powołaną na wstępie decyzją SKO utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu tej decyzji organ drugiej instancji, odmiennie od organu pierwszej instancji, stwierdził, że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, nie może stanowić podstawy do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Skonstatował, że świadczenie pielęgnacyjne będzie mogło być przyznane na rzecz opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej, której niepełnosprawność powstała po ukończeniu przez nią 18 bądź 25 roku życia, pod warunkiem, że spełnione zostaną pozostałe przesłanki warunkujące przyznanie tego rodzaju świadczenia, tj. wymienione w art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r.) oraz pod warunkiem, że nie wystąpi żadna z negatywnych przesłanek, określonych w art. 17 ust. 5 ustawy.

Na tle tych uwag SKO podniosło, że wnioskodawczyni spełnia pozytywne przesłanki do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, wynikające z art. 17 ust. 1 u.ś.r. albowiem nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu sprawowania osobistej, stałej opieki nad matką, która z uwagi na znaczny stopień niepełnosprawności wymaga całodobowej opieki. Jednocześnie zwróciło uwagę, że w sprawie występuje negatywna przesłanka, określona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., co wyklucza możliwość uzyskania przez stronę świadczenia pielęgnacyjnego.

W rozwinięciu tej argumentacji organ drugiej instancji zwrócił uwagę, że wspomniany przepis wprost stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W nawiązaniu do materiału dowodowego organ drugiej instancji podniósł, że matka wnioskodawczyni pozostaje w związku małżeńskim z A. R., który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zdaniem SKO, okoliczność ta wyklucza możliwość uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego przez córkę, które wystąpiła z wnioskiem o ustalenie jej prawa do tego świadczenia. Organ drugiej instancji zaznaczył, że podziela prezentowany w orzecznictwie sądowoadministracyjnym pogląd, że pozostawanie podopiecznego w związku małżeńskim, gdy małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku. Zaakcentował, że w przepisie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. ustawodawca wyraźnie wskazał, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem jest – w pierwszej kolejności – jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym.

Kolegium dodało, że dokonało analizy oświadczenia A. R., z którego wynika, że nie może on zrezygnować z zatrudnienia albowiem musi utrzymywać rodzinę i wykończyć dom. Doszło jednak do przekonania, że okoliczność, iż wolę rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wyraża córka osoby niepełnosprawnej (wnioskodawczyni) nie może stanowić podstawy do przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego, skoro jest ona osobą zobowiązaną do alimentacji w dalszej kolejności, a z materiału dowodowego nie wynika, by mąż osoby niepełnosprawnej nie mógł wypełniać sowich obowiązków alimentacyjnych względem żony z uwagi na (wymagany przepisami prawa) znaczny stopień niepełnosprawności.

Podniosło również, że przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych w sposób jednoznaczny określają przesłanki nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, nie pozostawiając organom w tym zakresie żadnej uznaniowości.

W skardze na decyzję SKO strona zarzuciła niesprawiedliwą i pobieżną oraz nieadekwatną do sytuacji ocenę stanu faktycznego, skutkującą odmową przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Podniosła, że jej ojciec nie może z przyczyn obiektywnych sprawować całodobowej opieki nad żoną, albowiem zapewnia rodzinie warunki socjalno-bytowe. W związku z czym, rodzina nie musi korzystać z pomocy opieki społecznej czy innej.

W obszernym uzasadnieniu skargi strona podała, że jej mama (l. 58) od 2017 r., przeszła dwa udary mózgu i kilka operacji głowy, ponieważ w badaniach wykryto wodogłowie tzw. nadciśnienie śródczaszkowe płynu mózgowo-rdzeniowego (PMR). Z tego powodu miała wstawioną i kilkukrotnie rewidowaną operacyjnie zastawkę komorowo-otrzewnową w głowie z rurką do otrzewnej. W lutym ubiegłego roku, po wyjściu ze szpitala, kiedy jej stan się jej poprawiał, nagle w czasie pandemii doszło do zapalenia wyrostka robaczkowego i powikłań, a w konsekwencji – do niewydolności wątroby oraz infekcji całego układu nerwowego (CUN), uszkodzenia mózgu oraz paraliżu czterokończynowego. Następnie strona opisała pobyty mamy w kolejnych 7 szpitalach, gdzie – jak zaznaczyła - nie tylko nie poradzono sobie z chorobą matki ale i zainfekowano ją bakterią Clostridium. Wskazała, że gdy dopiero w czerwcu trafiła na właściwy odział NH w Wałbrzychu było już za późno i nie zakwalifikowano matki do kolejnej operacji głowy oraz dalszego leczenia. Na tle tego opisu podała, że 2 lica 2020 r. jej matka (sparaliżowana, wstanie wegetatywnym) została oddana pod opiekę domową. W trzecim dniu pobytu w domu, matka strony zaczęła się dusić. Po dwudniowym pobycie na Oddziale Anestezjologii i Intensywnej Terapii S. w Ś., na wniosek, została oddana rodzinie. Objęto ją programem NFZ "domowego wsparcia oddechowego" przez Ośrodek Wentylacji Domowej oraz żywieniem dojelitowym (dietą przemysłową). Zarówno wnioskodawczyni, jak i jej ojciec zostali przeszkoleni z zakresu udzielania pomocy medycznej, obsługi i wymiany rurki trychotomicznej do oddychania i podłączania respiratora domowego, pega, ustawień respiratora, ssaka, pulsoksymetru i pozostałych urządzeń medycznych, które dostarczono do domu. Zakres przeszkolenia obejmował także wykonywanie innych zabiegów medycznych oraz czynności opiekuńczych.

Strona podniosła, że stanowisko Kolegium nie uwzględnia sytuacji życiowej rodziny. Dodała, że to ją, a nie tatę sąd powszechny wyznaczył do sprawowania opieki nad matką. Ojciec nie może bowiem tej opieki matce zapewnić.

Do skargi strona dołączyła kserokopie licznych dokumentów, w tym: kserokopie postanowienia Sądu Rejonowego w Świdnicy III Wydział Rodzinny i Nieletnich z dnia 24 czerwca 2021 r., sygn. akt III RNs 244/21 o powierzeniu skarżącej funkcji opiekun dla całkowicie ubezwłasnowolnionej M. R.

Dodatkową argumentację strona przedstawiła w piśmie z dnia 6 grudnia 2021 r., do którego dołączyła zaświadczenie o tym, że jej ojciec nie ma możliwości opieki nad matką z uwagi na przeciwskazania w zakresie dźwigania, a także zaświadczenie z dnia 3 grudnia 2021 r. z którego wynika, że pacjent ma schorzenia kostne i neurologiczne i z tego względu powinien unikać wykonywania ciężkich prac fizycznych i dźwigania ciężarów.

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o oddalenie skargi. Wskazało, że regulacja z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. ma charakter bezwzględny. Oznacza to, że organ administracji publicznej nie ma możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego córce w przypadku, gdy małżonek osoby wymagającej opieki nie może sprawować tej opieki z przyczyn innych aniżeli orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności. Oznacza to, że konieczność zapewnienia rodzinie środków utrzymania, nawet w tak ciężkiej sytuacji życiowej jaka zaistniała w sprawie, nie uzasadnia przyznania córce świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium zaznaczyło, iż dostrzega, że sytuacja rodziny jest szczególnie ciężka ze względu na to, że matka skarżącej jest w stanie wegetatywnym z powodu uszkodzenia mózgu i paraliżu, jednakże fakt, że osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim a małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wyklucza możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego córce. Kolegium dodało, iż fakt że wnioskodawczyni została ustanowiona opiekunem prawnym matki nie jest okolicznością pozwalającą przyznać córce wnioskowane świadczenie albowiem ustanowienie córki opiekunem pranym matki nie przekreśla obowiązku alimentacyjnego małżonka względem współmałżonka.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:

Skarga okazała się uzasadniona.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Stosownie natomiast do art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329, dalej jako p.p.s.a.) uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie decyzji następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Oznacza to, że sąd bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze – w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu.

Sąd podziela stanowisko SKO co do skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, w którym Trybunał stwierdził, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Nie ma wątpliwości, że oparcie decyzji odmawiającej ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., której niekonstytucyjność zakwestionował Trybunał jest niedopuszczalne. W tym kontekście rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji jest więc niewątpliwe wadliwe, zaś stanowisko SKO w tym zakresie jak najbardziej prawidłowe.

W świetle okoliczności faktycznych sprawy Sąd nie podziela natomiast stanowiska SKO co do zastosowanych dyrektyw wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. Zdaniem Sądu, w sprawie zaistniały okoliczności dające podstawę do odejścia od wykładni literalnej przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. na rzecz wykładni celowościowej i prokonstytucyjnej.

W sprawie nie ma sporu co do tego, że matka wnioskodawczyni, legitymująca się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wymaga całodziennego zaangażowania w czynności opiekuńcze. Jest ona w stanie wegetatywnym, spowodowanym uszkodzeniem części mózgu. Z tego powodu została ubezwłasnowolniona całkowicie na podstawie orzeczenia Sądu Okręgowego w Świdnicy I Wydział Cywilny z dnia 6 maja 2021 r., sygn. akt I NS 246/20. Na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w Świdnicy III Wydział Rodzinny i Nieletnich z dnia 24 czerwca 2021 r., sygn. akt III RNs 244/21, wnioskodawczyni została ustanowiona opiekunem prawnym ubezwłasnowolnionej całkowicie matki. Niesporną okolicznością jest również to, że na skarżącej spoczywa obowiązek alimentacyjny wobec wymagającej opieki Marii Rataj.

SKO odmówiło przyznania skarżącej prawa do ustalenia świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na treść art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. Przepis ten stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Z ustaleń faktycznych stanowiących podstawę orzekania przez organ drugiej instancji wynikało, że matka strony pozostaje w związku małżeńskim a jej małżonek – A. R. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Okoliczności te stanowiły podstawę dla organu drugiej instancji do odmowy ustalenia stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tą argumentacją, że brak jest podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego zstępnemu z uwagi na opiekę nad niepełnosprawnym rodzicem, gdy ten pozostaje w związku małżeńskim, a jego małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Niewątpliwie, literalna wykładnia art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. uprawniałaby tezę o prawidłowości stanowiska prezentowanego przez SKO., które zgodnie z zasadą praworządności (art. 6 k.p.a.) obowiązane jest działać na podstawie przepisów prawa. Taka wykładnia, zdaniem Sądu, nie jest jednak wystarczająca w świetle okoliczności faktycznych rozstrzyganej sprawy, w której należało uwzględnić pewne wartości aksjologiczne. W tym miejscu należy wyraźnie zaznaczyć, że wprawdzie Sąd administracyjny nie może orzekać na zasadzie słuszności, to jednak nie jest pozbawiony możliwości sięgania do pewnego instrumentarium aksjologicznego wszędzie tam, gdzie uzasadnione jest uwzględnienie określonych wartości konstytucyjnych i celowościowej wykładni przepisów prawa.

Zauważyć zatem należy, że w orzecznictwie sądów administracyjnych wielokrotnie podkreślano, iż dokonując wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. należy mieć na uwadze cel regulacji zawartej w przepisach ustawy o świadczeniach rodzinnych - przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia.

Nie ulega przy tym kwestii, że o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie może ubiegać się każdy, kto sprawuje opiekę nad osobą tego wymagającą, lecz jedynie ten, kto znajduje się w kręgu osób zobowiązanych do jej alimentacji.

Treść art. 17 ust. 1 pkt 4 stanowi bowiem, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Istota problemu prawnego w sprawie sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy okoliczność, że osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi przeszkodę prawną do ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz córki osoby wymagającej opieki, tj. osoby zobowiązanej do alimentacji w dalszej kolejności niż małżonek, a która faktycznie opiekuje się matką.

Co do zasady, na tak postawione pytanie należało udzielić - w ocenie Sądu -odpowiedzi twierdzącej i uznać, że skoro małżonek osoby wymagającej opieki nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, to o świadczenie pielęgnacyjne nie może ubiegać się dalszy wstępny. Tym samym, Sąd przychyla się do tej części orzecznictwa sądowego, w którym przyjęto stanowisko, że wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. pozwala stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, bowiem ani organ, ani sąd nie posiadają wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 sierpnia 2020 r., sygn. akt I OSK 599/20).

Sąd oczywiście dostrzega fakt akcentowania przez stronę nie tylko na etapie sadowym, ale i w toku postępowania kłopotów zdrowotnych A. R., których rodzaj (schorzenia kręgosłupa) uniemożliwiał – w ocenie skarżącej – prawidłowe sprawowanie przez ojca opieki nad matką. Niezależnie jednak od tego rodzaju argumentów Sąd w składzie orzekającym doszedł do przekonania, że odejście od literalnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. należało w sprawie poszukiwać przede wszystkim w pewnej aksjologii konstytucyjnej, zawierające się w zasadzie sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP) oraz konstytucyjnym nakazie ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP) i zasadzie szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 ust. 1 Konstytucji RP), uzupełnionej wykładnią celowością przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.

Należy w tym miejscu dostrzec, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, w tym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, wielokrotnie wyrażano pogląd, zgodnie z którym regulacje odnoszące się do przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego należy odczytywać przez pryzmat zasad i wartości wyrażonych w Konstytucji RP, z uwzględnieniem celu unormowań, którym jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 5 listopada 2015 r., I OSK 1062/14, z dnia 13 listopada 2015 r., I OSK 1286/14, z dnia 12 maja 2017 r., I OSK 328/16 oraz z dnia 21 czerwca 2017 r., I OSK 829/17).

Dokonując przez pryzmat tego rodzaju wartości i zasad oceny okoliczności spornych w sprawie należy wskazać, że w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w ustawie z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy(dalej: k.r.o.). zgodnie natomiast z art. 128 k.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. W myśl art. 129 k.r.o., obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Nie można pominąć także treści art. 132 k.r.o., zgodnie z którym: "Obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami."

W sprawie należy dostrzec, że będąca obecnie w stanie wegetatywnym matka strony, w 2017 r. przeszła dwa udary mózgu i kilka operacji głowy. W 2019 r. rodzice wnioskodawczyni, nabyli w 2019 r. (po sprzedaży mieszkania na 4 piętrze) dom w zabudowie szeregowej, w stanie surowym zamkniętym. Zgodnie ze znajdującym się w aktach sprawy oświadczeniem A. R. z dnia 2 czerwca 2021 r., dom ten nadal jest na etapie wykończeniowym. Z tego m.in. względu A. R. nie może zrezygnować z pracy. Dodatkowym argumentem dla którego nie może on zrezygnować z zatrudnienia jest fakt, że jest on jedyną osobą która utrzymuje rodzinę i dom (wnioskodawczyni w 2021 r. skończyła naukę w liceum).

Sądowi znane jest oczywiście orzecznictwo sądów administracyjnych zwracające uwagę, że to nie członkowie rodziny wybierają tego kto spośród nich będzie opiekował się niepełnosprawnym krewnym, a co za tym idzie, kto będzie ubiegał się o świadczenie pielęgnacyjne. Trzeba wyraźnie w tym miejscu zaznaczyć, że Sąd w składzie orzekającym ten kierunek wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w zupełności podziela. Zwraca uwagę jednak, że stanu faktycznego rozpatrywanej sprawy nie można sprowadzać do stwierdzenia, że z właśnie takim przypadkiem mamy do czynienia w rozważanych okolicznościach faktycznych. Jakkolwiek istotnie, wystąpienie przez stronę z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nad M. R. poprzedziły ustalenia z ojcem, iż to ona właśnie będzie sprawowała opiekę nad matką, to jednak nie można zapominać, że A. R. jest jedynym żywicielem rodziny, a dom w zabudowie szeregowej, w którym mieszka wraz z córką i niepełnosprawną żoną, kupiony w 2019 r w stanie surowym zamkniętym, nadał jest na etapie wykańczania. Co w tym miejscu wymaga szczególnego zaakcentowania, zakup domu z dostępem wprost z terenu (zamiast konieczności pokonywania schodów na czwarte piętro (jak poprzednio)) ma niewątpliwie pozytywny wpływ tak na sytuację chorej, jak i niczym nieograniczoną możliwość opieki nad nią i dostępu rodziny i usług medycznych, z których (jak wynika ze skargi) podopieczna jest zmuszona systematycznie korzystać. Należy pamiętać, że zakup tego domu nastąpił w 2019 r. (wcześniej rodzina mieszkała na 4 piętrze), czyli po dwóch udarach mózgu i operacjach mózgu M. R. W ocenie strony, odmowa ustalenia stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na to, że A. R. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, czego wymaga art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. mogłaby nieść za sobą dolegliwe konsekwencje dla rodziny w przypadku rezygnacji przez A. R. z zatrudnienia celem opieki nad małżonką, bądź, też, mogłaby doprowadzić od sytuacji, w której doszłoby do pozbawienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jedynej osoby faktycznie sprawującej opiekę nad niepełnosprawną M. R. czyli wnioskodawczyni. Co istotne, osoby - która spełnia kryteria podmiotowe z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. (w zakresie istnienia obowiązku alimentacyjnego) i która w sposób niekwestionowany sprawuje opiekę nad matką w rozmiarze wykluczającym podjęcia zatrudnienia.

Z tych względów, przyjęcie formalistycznej i bazującej na językowym brzmieniu wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. – zdaniem Sądu - byłoby sprzeczne z wynikającą z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP zasadą szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, z konstytucyjnym nakazem ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP), a także, z konstytucyjną zasadą sprawiedliwości społecznej.

W toku prowadzonych rozważań, nie można również nie zauważyć tego, że to waśnie wnioskodawczyni została ustanowiona przez sąd rodzinny opiekunem prawnym matki. Jakkolwiek oczywiście zasadnie argumentuje SKO w odpowiedzi na skargę, że fakt bycia opiekunem prawnym osoby niepełnosprawnej nie zmienia kolejności osób obowiązanych do alimentacji, to jednak tego faktu nie można zupełnie ignorować w kontekście przesłanek ustanowienia danej osoby opiekunem prawnym oraz tego, że na stronie ciąży obowiązek alimentacyjny wobec matki w świetle przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Przechodząc na grunt przepisów ustawy kodeks rodzinny i opiekuńczy należy wskazać, że zgodnie z art. 176 k.r.o., jeżeli wzgląd na dobro pozostającego pod opieką nie stoi temu na przeszkodzie, opiekunem ubezwłasnowolnionego całkowicie powinien być ustanowiony przede wszystkim jego małżonek, a w braku tegoż - jego ojciec lub matka. Z treści powołanego przepisu wynika, że opiekunem prawnym powinien być ustanowiony przede wszystkim małżonek ubezwłasnowolnionego całkowicie, a jeżeli go brak – ojciec lub matka. Jak wskazuje się w piśmiennictwie, w przypadku, w którym nie mogą być oni powołani na opiekunów, np. ze względu na wystąpienie wobec nich bezwzględnej lub względnej przeszkody wyłączającej zdolność do bycia opiekunem (art. 148 k.r.o.), opiekun powinien być ustanowiony spośród krewnych lub innych osób bliskich pozostającego pod opieką albo jego rodziców (art. 149 § 2 w zw. z art. 175 k.r.o.). Z kolei w razie ich braku opiekun powinien pochodzić spośród osób, o których mowa w art. 149 § 3 w zw. z art. 175 k.r.o. (por. Fras Mariusz (red.), Habdas Magdalena (red.), Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, wydanie internetowe w programie LEX).

Odnosząc powyższe do okoliczności wynikających z akt sprawy należy stwierdzić, że po myśli art. 176 k.r.o. to A. R. w pierwszej kolejności winien zostać ustanowiony opiekunem prawnym swojej żony, a skoro sąd rodzinny tak nie zdecydował, to musiał przyjąć, że stan zdrowia A. R. lub inne względy, rozpatrywane w kontekście ogólnie pojętego dobra osoby dla której ma być ustanowiony opiekun prawny, przemawiają za ustanowieniem jako opiekuna prawnego M. R. jej córki, nie męża. Stan faktyczny rozstrzyganej sprawy, gdzie opiekunem prawnym została ustanowiona osoba objęta obowiązkiem alimentacyjnym jest zatem inny aniżeli, przykładowo, w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 3 grudnia 2014 r., sygn. akt II SA/Ke 1001/14, gdzie opiekun prawny nie był objęty obowiązkiem alimentacyjnym w myśl zasad z k.r.o.

Uzupełniająco należy odnotować, że w orzecznictwie sądowym spotkać można poglądy wskazujące na to, że rozstrzygnięcie o świadczeniu pielęgnacyjnym powinno uwzględniać, że formalnego ograniczenia wynikającego z art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r., nie można stosować w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (z racji wieku i stanu zdrowia oraz rodzaju niepełnosprawności podopiecznego) nie może realizować swych obowiązków, a obowiązki te realizuje inna siostra (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 grudnia 2018 r. sygn. akt I OSK 1939/18 oraz z dnia 21 czerwca 2017 r. sygn. akt I OSK 829/16). Przy czym te "obiektywne przyczyny" powinny być przede wszystkim związane z wiekiem lub stanem zdrowia współmałżonka, a nie z innymi subiektywnymi okolicznościami (por. wyroki Wojewódzkich Sądów Administracyjnych: w Białymstoku z dnia 11 października 2012 r., sygn. akt II SA/Bk 642/12 i z dnia 4 kwietnia 2013 r., sygn. akt II SA/Bk 987/12; we Wrocławiu z dnia 19 lutego 2015 r., sygn. IV SA/Wr 924/14; w Bydgoszczy z dnia 4 grudnia 2019 r., sygn. akt II SA/Bd 972/19; w Gliwicach z dnia 16 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 429/21).

Jakkolwiek spór w rozstrzyganej sprawie nie idzie o sposób wykładni art. art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r., lecz treść art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., to jednak w rozważanych okolicznościach faktycznych mamy do czynienia z sytuacją, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów nie może realizować swoich obowiązków alimentacyjnych wobec żony. Zdaniem Sądu, nie można uznać, by wskazane przez A. R. przyczyny dla których nie podejmuje się on opieki nad żoną nie nosiły cech obiektywnych przyczyn, albowiem u podstaw tej decyzji leży troska o szeroko pojęte dobro rodziny. Nie jest to wiec decyzja czysto subiektywna, podyktowana "kalkulacją" w zakresie wyboru osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne.

Kierując się przedstawioną argumentacją, Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu uznał, że w sprawie dokonano błędnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. W konsekwencji, niezasadnie odmówiono stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na brak podstaw do zastosowania art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.

Z tych względów, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a. Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.

Ponownie rozpoznając sprawę organy administracji publicznej obowiązane są uwzględnić przedstawione stanowisko Sądu w sprawie.