Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 861/11
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2011-11-18 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 6, art. 154
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 2 pkt 2
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

SENTENCJA

Dnia 18 listopada 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA: Czesława Nowak – Kolczyńska Sędziowie Sędzia NSA: Anna Stępień (spr.) Sędzia WSA: Jolanta Rosińska Protokolant Asystent sędziego Katarzyna Orzechowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 listopada 2011 roku przy udziale --- sprawy ze skargi S. F. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie uprawnienia do świadczenia pieniężnego 1. oddala skargę; 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi na rzecz adwokata J. K. prowadzącego Kancelarię Adwokacką "A" w Ł. przy ul. [...] kwotę 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) złotych obejmującą podatek od towarów i usług tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 154 § 1 i 2 K.p.a., art. 2 pkt 2 lit. a i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. nr 87, poz. 395 ze zm.), zwanej dalej ustawą o świadczeniu pieniężnym, po rozpoznaniu wniosku S. F. odmówił uchylenia decyzji własnej z dnia [...].

W uzasadnieniu organ administracji podniósł, że strona złożyła wniosek w przedmiocie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie o świadczeniu pieniężnym.

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] orzekł o odmowie przyznania określonego w tej ustawie świadczenia. W dniu 9 listopada 2010r. wpłynął wniosek o uchylenie decyzji Kierownika Urzędu w trybie art. 154 K.p.a. We wniosku strona nie wskazała, aby zaistniały jakiekolwiek nowe okoliczności faktyczne i prawne uzasadniające uchylenie decyzji. Po ponownym rozpoznaniu sprawy, biorąc pod uwagę całokształt zebranego materiału dowodowego - Kierownik Urzędu uznał, że wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do art. 16 § 1 K.p.a. uchylenie lub zmiana decyzji ostatecznych, stwierdzenie ich nieważność wznowienie postępowania może nastąpić tylko w przypadkach określonych Kodeksie.

Z powyższego przepisu - wyrażającego zasadę trwałości ostatecznych - wynika, że decyzja taka nie może być w zasadzie wzruszona w trybie postępowania administracyjnego, z wyjątkami ściśle określonymi w przepisach K.p.a.

Jednym z takich wyjątków jest przepis art. 154 K.p.a., zgodnie z którym decyzja ostateczna, na mocy której żadna ze stron nie nabyła prawa, może być w każdym czasie uchylona lub zmieniona przez organ administracji państwowej, który ją wydał lub przez organ wyższego stopnia, jeżeli przemawia za tym interes społeczny lub słuszny interes strony. Przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego nie definiują pojęcia "słuszny interes strony". Zdaniem Kierownika Urzędu tenże słuszny interes strony nie może jednak prowadzić do obchodzenia innych przepisów prawa, tj. w niniejszej sprawie art. 2 pkt 2 lit. a powołanej wyżej ustawy. Niewątpliwie w interesie strony leżałoby naruszenie wskazanego wyżej przepisu, jednakże organy administracji państwowej zobowiązane są działać na podstawie przepisów prawa (art. 6 K.p.a.) i w sytuacji stwierdzenia braku podstawy do przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego zobowiązane są do podjęcia decyzji o odmowie jego przyznania.

Interes społeczny lub słuszny interes strony to pojęcia nieokreślone w K.p.a. Jednakże nie można uznać za słuszny interes strony w świetle art. 154 K.p.a. jej dążenia do innej oceny przez organ tego samego stanu faktycznego, który był już przedmiotem rozpoznania w postępowaniu zakończonym ostateczną decyzją administracyjną. Artykuł 154 nie może stanowić bowiem tzw. "wentyla bezpieczeństwa", polegającego na tym, że strona dąży do wzruszenia prawomocnej niekorzystnej dla niej decyzji.

Zmiana zasad polityki administracyjnej, dążenie do liberalizacji oceny stanu faktycznego, zmiana wykładni przepisów prawa nie stanowią "słusznego interesu strony" w świetle art. 154 K.p.a.

Trudno również stwierdzić, aby w niniejszej sprawie wystąpił interes społeczny.

Z uwagi na fakt, iż w analogicznych sprawach Kierownik Urzędu wydał decyzje o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego, przyznanie S. F. uprawnienia koliduje z interesem społecznym oraz utrwalonym w tej kwestii orzecznictwem.

Podstawą materialnoprawną rozpoznania sprawy stanowi przepis art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym. Przepis ten Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009r.(sygn. akt K 49/07) uznał za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Wyrok ten został ogłoszony w Dzienniku Ustaw nr 220, poz. 1734 z dnia 23 grudnia 2009r. i tego też dnia treść normatywna art. 2 pkt 2 powołanej ustawy utraciła moc obowiązującą w zakresie określonym przez Trybunał.

Zachodzi więc konieczność określenia zakresu zastosowania art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym oraz przesłanek warunkujących wnioskowane świadczenie, z uwzględnieniem orzeczenia Trybunału zarówno w jego w osnowie, jak i uzasadnieniu. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009r. stwierdził, że art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

W uzasadnieniu wyroku wskazuje się, że wyrok ma charakter zakresowy i kwestionuje nieprawidłowy sposób ukształtowania przesłanek dostępu do świadczeń deportacyjnych. Naruszenie w tym zakresie zasady równości jest bezpośrednim wynikiem uzależnienia prawa do analizowanego świadczenia od kryteriów "geograficznych" (tzn. przekroczenia granic państwa polskiego) i wykluczenia możliwości otrzymania świadczeń przez osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego. Trybunał Konstytucyjny nie ma zaś zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska.

Z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie (zeznanie K. B. z dnia 24 listopada 1999r., zeznanie S. P. z dnia 24 listopada 1999r., zeznanie M. S. z dnia 25 czerwca 2001r., zeznanie W. B. z dnia 18 października 2006r., zeznanie M. S. z dnia 18 października 2006r., ankieta do Biura Osobistych w K. z lat 50-tych, relacja z dnia 8 stycznia 2000r.) wynika, iż wnioskodawca został wysiedlony wraz z całą rodziną z gospodarstwa rolnego znajdującego się w miejscowości T.

Z uwagi na fakt, iż ojciec strony był kołodziejem zostali skierowani do miejscowości G., gmina O., gdzie ojciec pracował w warsztacie, a matka strony wykonywała prace polowe. Cała rodzina zamieszkała w koszarach. W 1943r. S. F. ciężko zachorował (nerki) i początkowo leczony był w szpitalu w K. w części dla Polaków, a potem (dzięki wstawiennictwu żony pracodawcy) w części dla Niemców. Wykonywanie pracy przymusowej w miejscowości G., położonej w niewielkiej odległości od miejsca zamieszkania strony (T.), nie miało charakteru szczególnie dotkliwego. Praca bowiem była wykonywana w znanej okolicy, w niewielkiej odległości, w otoczenia rodziny i znajomych. Strona została wprawdzie zmuszona do opuszczenia rodzinnej miejscowości, jednak skierowano ją do pracy w pobliskiej miejscowości razem z całą rodziną. Ponadto strony nie dotknęły inne utrudnienia charakterystyczne dla deportacji.

Zdaniem organu badanie przesłanki szczególnej dolegliwości represji, powinno być oparte na kryteriach w jakimś stopniu zobiektywizowanych, a nie wyłącznie na subiektywnych odczuciach wnioskodawcy Skoro więc strona wykonywała pracę w pobliżu swojego miejsca zamieszkania, należało odmówić jej przyznania wnioskowanego świadczenia z uwagi na brak deportacji.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy S. F. nie zgodził się z takim rozstrzygnięciem oraz z oceną stanu faktycznego.

Podniósł, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, iż wraz z rodziną zostali wysiedleni ze swego gospodarstwa w miejscowości T., deportowani do pracy niewolniczej, przymuszeni do zmiany miejsca pobytu, "wyrwani" z dotychczasowego środowiska, odizolowani poprzez skoszarowanie. Ojciec pracował w swoim zawodzie (był kołodziejem), a matka też musiała pracować, nie miała warunków, aby zajmować się dziećmi.

Brak właściwej opieki ze strony dorosłych przyniosły określony skutek. Skarżący i jego starsza siostra z powodu zaniedbań, braku odpowiedniego wyżywienia byli skazani na liczne choroby, co zostało ustalone w postępowaniu przed wydaniem zaskarżonej decyzji. Tych represji nie wytrzymała siostra skarżącego, która na skutek wycieńczenia organizmu zmarła tuż po zakończeniu wojny.

Zdaniem S. F. w sprawie nie ma znaczenia, jaka odległość dzieliła miejscowość rodzinną od miejsca przymusowych robót, skoro rodzina była skoszarowana i nie miała prawa przemieszczać się. Organ nie miał podstawy uznać, że rodzina skarżącego nie doświadczyła trudu związanego z adaptacją do nowych warunków.

Decyzją z dnia 7 czerwca 2011r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...].

W uzasadnieniu organ administracji podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie. Podniósł przy tym, że z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie (zeznanie K. B. z dnia 24 listopada 1999r., zeznanie S. P. z dnia 24 listopada 1999r., zeznanie M. S. z dnia 25 czerwca 2001r., zeznanie W. B. z dnia 18 października 2006r. zeznanie M. S. z dnia 18 października 2006r., ankieta do Biura Dowodów Osobistych w K. z lat 50 – tych, relacja z dnia 8 stycznia 2000r.) wynika, iż wnioskodawca został wysiedlony wraz z całą rodziną z gospodarstwa rolnego znajdującego się w miejscowości T.

Wysiedlenie to nie miało jednak związku z deportacją do pracy przymusowej, lecz było następstwem aresztowania babci wnioskodawcy, do której należało gospodarstwo. Powyższe okoliczności potwierdził wnioskodawca w protokole przesłuchania z dnia 24 maja 2011r.: "Rodzice zostali wysiedleni razem z dziećmi, nie wiedzieli, gdzie mogą się udać, jechali w kierunku Ł., aż trafili na blokadę niemiecką w T., gdzie skierowano nas do zamku w Ł.".

Z uwagi na fakt, iż ojciec strony był kołodziejem zostali skierowani do miejscowości G. gmina O., gdzie ojciec pracował w warsztacie, a matka strony wykonywała prace polowe: "Pewnego dnia przybył Niemiec, który po rozmowie z moimi rodzicami wybrał nas do roboty (...)". Cała rodzina zamieszkała w koszarach. W 1943r. S. F. ciężko zachorował (nerki) i początkowo leczony był w szpitalu w K. w części dla Polaków, a potem (dzięki wstawiennictwu żony pracodawcy) w części dla Niemców. Podnoszona przez stronę okoliczność, jaką była utrata gospodarstwa w miejscowości T., była niewątpliwie formą represji. Jednakże należy podkreślić, iż uprawnienie do świadczenia pieniężnego nie przysługuje z tytułu wysiedlenia, a co się z tym wiąże utratą domu, czy gospodarstwa i brakiem możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu, lecz z tytułu deportacji do pracy przymusowej.

W skardze na powyższą decyzję S. F. nie zgodził się z dokonaną przez organ administracji oceną stanu faktycznego.

W odpowiedzi na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie z przyczyn wskazanych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga podlega oddaleniu.

Zgodnie z treścią art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), powoływanej dalej jako p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują w zakresie swojej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej.

Analogiczne unormowanie zawiera art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), który stanowi, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości między innymi przez kontrolę działalności administracji publicznej.

Oznacza to, iż sąd bada legalność zaskarżonej decyzji pod kątem jej zgodności z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej.

Stosownie do unormowania zawartego w art. 145 § 1 p.p.s.a., sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie:

1. uchyla decyzję w całości albo w części, jeżeli stwierdzi:

a) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy,

b) naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego,

c) inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy,

2. stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach,

3. stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub w innych przepisach.

W następstwie rozpoznania skargi wniesionej w niniejszej sprawie, nie będąc ograniczonym zarzutami i wnioskami skargi oraz przywołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.) sąd nie dopatrzył się opisanych powyżej uchybień i podziela stanowisko organu zawarte w zaskarżonej decyzji.

W przedmiotowej sprawie należy zwrócić uwagę na to, że wniosek S. F. rozpoznawany był przez organ w trybie art. 154 Kodeksu postępowania administracyjnego, który pozwala na uchylenie lub zmianę decyzji ostatecznej w sytuacji, w której żadna ze stron nie nabyła prawa, jeżeli przemawia za tym interes społeczny lub słuszny interes strony.

Zmiana decyzji ostatecznej we wskazanym trybie nie może prowadzić do wydania decyzji sprzecznej z prawem. Słuszny interes strony w rozumieniu tego przepisu musi być interesem znajdującym oparcie w obowiązujących przepisach prawa. Rozpatrując kwestię przesłanek z art. 154 k.p.a. należy przyjąć, że słuszny interes strony nie może być sprzeczny z przepisem ustawy ani też go zastępować, bowiem zasada praworządności, wyrażona w art. 6 k.p.a., zobowiązuje organy administracji do działania na podstawie przepisów ( por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 października 2007r. sygn. II OSK 1406/06 – LEX nr 427601 ).

Postępowanie prowadzone na podstawie art. 154 k.p.a. jest postępowaniem nadzwyczajnym, którego przedmiotem nie jest merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy, lecz przeprowadzenie weryfikacji wydanej już decyzji ostatecznej z punktu widzenia, czy za zmianą ( uchyleniem ) przemawia interes społeczny lub słuszny interes strony.

Przesłanki wymagania interesu społecznego lub słusznego interesu strony muszą być ustalone w konkretnej sprawie i muszą zyskać zindywidualizowaną treść, wynikającą ze stanu faktycznego i prawnego sprawy.

Oceniając, czy w danej sprawie występuje słuszny interes strony przemawiający za uchyleniem decyzji, należy wziąć pod uwagę nie subiektywne przekonanie strony o doznanej przez nią szkodzie, lecz rozważyć okoliczności, które pozwalają ustalić, że żądanie strony dotyczące zmiany decyzji jest słuszne i zasługuje na społeczną akceptację ( por. np. wyrok WSA w Warszawie z dnia 29 lutego 2008r. sygn. VII SA/Wa 1647/07 – LEX nr 508426 i wyrok NSA z dnia 17 września 2010r. sygn. I OSK 428/10 – LEX nr 745237 ).

W przedmiotowej sprawie należy zwrócić ponadto uwagę, że zaskarżona decyzja wydana została po wejściu w życie nowelizacji ustawy, stanowiącej podstawę materialnoprawną rozstrzygnięcia, z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, wprowadzonej z dniem 20 kwietnia 2011r. przez art. 1 pkt 1 ustawy z dnia 25 lutego 2011r. ( Dz.U. nr 72, poz. 380 ), na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r. – sygn. akt K 49/07, opublik. w Dz.U. nr 220,poz. 1734.

Stosownie do aktualnie obowiązującego przepisu art. 2 pkt 2 tejże ustawy represją w rozumieniu ustawy jest deportacja ( wywiezienie ) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed 1 września 1939r. (...).

Dla ostatecznego wyniku sprawy istotne znaczenie ma fakt, iż organ przed wydaniem zaskarżonej decyzji przeprowadził uzupełniające postępowanie dowodowe i przesłuchał w charakterze strony S. F.

Z zeznań tych wynika między innymi, iż w stosunku do rodziny skarżącego po wysiedleniu z gospodarstwa babci B. M. w miejscowości T., nie było skierowania do pracy ( pkt 6-sty protokołu ), a ponadto - odnośnie zarobków - że otrzymane pieniądze wystarczały tylko na realizację kartek żywnościowych ( pkt 15-sty protokołu przesłuchania dokonanego w dniu 24 maja 2011r. ).

Ta istotna dla sprawy okoliczność powoduje, że w przedmiotowej sprawie nie zachodzi ustawowa przesłanka deportacji do pracy przymusowej, która - co do zasady - była pracą nieodpłatną, wykonywaną jedynie za przysłowiową miskę strawy.

Sąd rozpatrujący przedmiotową skargę nie kwestionuje okoliczności przedstawionych przez skarżącego, związanych z bardzo trudnymi warunkami bytowymi w okresie po wysiedleniu, związanych z wykonywaniem ciężkiej pracy, wyrwaniem z wcześniejszego miejsca zamieszkania, które między innymi doprowadziły do poważnych chorób nie tylko skarżącego, ale i jego siostry. Nie mniej jednak okoliczności te nie mogą mieć wpływu na ostateczne rozstrzygnięcie sprawy, gdyż nie spełniają ustawowych przesłanek pozwalających na uwzględnienie wniosku.

Należy ponadto przede wszystkim podkreślić, że przedmiotowy wniosek jest rozpatrywany w trybie nadzwyczajnym, wynikającym z art. 154 K.p.a. i sąd rozpoznający skargę w pełni podziela stanowisko organu co do niespełnienia przesłanek dotyczących "interesu społecznego" lub "słusznego interesu strony". Rozumienie tego interesu nie może bowiem prowadzić, jak to wyżej wskazano, do naruszania obowiązujących przepisów prawa.

Z tych to względów sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

W przedmiocie kosztów zastępstwa procesowego - adwokata z urzędu przyznanego w ramach prawa pomocy - sąd orzekł w oparciu o art. 205 p.p.s.a. oraz przepisów rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu ( Dz.U. nr 163, poz. 1348 ze zm. ).

A.D.