Wyrok WSA w Olsztynie, sygn. akt I SA/Ol 44/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Data orzeczenia: 2020-04-09 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6118 Egzekucja świadczeń pieniężnych, zabezpieczenie zobowiązań podatkowych
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 138 par. 1 pkt 2, art. 138 par. 2
journal: Dz.U. 2018 poz 2096
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodnicząca sędzia WSA Renata Kantecka Sędziowie sędzia WSA Przemysław Krzykowski (sprawozdawca) asesor WSA Katarzyna Górska po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 9 kwietnia 2020 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi B. D. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia "[...]"., nr "[...]" w przedmiocie określenia nieprzekazanej kwoty wierzytelności przez dłużnika zajętej wierzytelności oddala skargę


UZASADNIENIE

Dyrektor Izby Administracji Skarbowej (dalej DIAS) po rozpatrzeniu zażalenia B. D., na postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego z dnia "[...]", w przedmiocie określenia nieprzekazanej kwoty wierzytelności w wysokości 1.335.328,86 zł, postanowieniem z "[...]" uchylił zaskarżone rozstrzygnięcie w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji.

Z przekazanych Sądowi akt sprawy oraz uzasadnienia wskazanego wyżej rozstrzygnięcia DIAS wynika, że Naczelnik Urzędu Skarbowego (dalej NUS) prowadził postępowanie egzekucyjne z majątku Spółki A (dalej zobowiązana spółka) na podstawie tytułów wykonawczych wystawionych przez Wierzyciela Naczelnika Urzędu Skarbowego. NUS zawiadomieniami z "[...]", oraz z "[...]", dokonał zajęcia wierzytelności pieniężnych należnych Zobowiązanej Spółce od "[...]" B. D. (dalej skarżąca, dłużnik zajętej wierzytelności). Przedmiotowe zawiadomienia zostały doręczone dłużnikowi zajętej wierzytelności odpowiednio w dniu "[...]" oraz w dniu "[...]". Dłużnik zajętej wierzytelności, w złożonych do organu pismach oświadczył, że uznaje wierzytelność zobowiązanej spółki wynikającą z zajęć wierzytelności i przekaże kwoty tytułem zajęcia na rachunek bankowy Naczelnika Urzędu Skarbowego. Do dnia wydania postanowienia NUS z "[...]", w przedmiocie określenia nieprzekazanej kwoty wierzytelności, dłużnik zajętej wierzytelności przekazał organowi egzekucyjnemu łącznie kwotę 401.770,00 zł,

W dniu 22 marca 2019r. Naczelnik Urzędu Skarbowego, przeprowadził u dłużnika zajętej wierzytelności kontrolę w zakresie prawidłowości realizacji zastosowanego środka egzekucyjnego. W trakcie kontroli ustalono, iż dłużnik zajętej wierzytelności nie realizował w pełni zajęcia wierzytelności. Należna zobowiązanej spółce od skarżącej kwota wierzytelności, nieprzekazana do organu egzekucyjnego określona została na kwotę 1 334.199,21 zł. Należność ta została odpisana z ksiąg rachunkowych "[...]" B. D., z uwagi na przedawnienie z dniem – 31 grudnia 2018r. Pismem z dnia 5 kwietnia 2019r. skarżąca (tj. dłużnik zajętej wierzytelności) złożyła zastrzeżenia do protokołu w których podnosiła, że kontrola realizacji zastosowanego środka egzekucyjnego została dokonana w momencie, kiedy to środek egzekucyjny nie odnosił żadnych skutków prawnych wobec "[...]" B. D. Nie istniała już bowiem wierzytelność pomiędzy B. D., a Spółką A. Dalej wskazano, że dłużnik zajętej wierzytelności prawidłowo wykonywał swoje obowiązki i przekazywał w miarę możliwości środki finansowe na rzecz organu egzekucyjnego, a obecnie wierzytelność się przedawniła.

Pismem z dnia 14 maja 2019r. organ egzekucyjny wystąpił do dłużnika zajętej wierzytelności o przygotowanie dokumentacji księgowej dotyczącej rozliczeń pomiędzy "[...]" B. D., a Spółką A, od momentu powstania wierzytelności do dnia 31 grudnia 2018 r. (także za lata 2015-2017). Wystąpiono ponadto o wskazanie przyczyn niezrealizowania zajęcia wierzytelności.

W dniu 27 maja 2019r. organ egzekucyjny przeprowadził u dłużnika zajętej wierzytelności kontrolę uzupełniającą. Do protokołu kontroli z dnia "[...]", pełnomocnik skarżącej oświadczył, iż nie ma wiedzy na temat możliwości finansowych firmy B. D. w latach 2015-2018. W dniu 3 czerwca 2019 r. pełnomocnik skarżącej, przekazał natomiast organowi egzekucyjnemu dokumenty, potwierdzające powstanie wzajemnych wierzytelności. Jak wskazywał następnie organ egzekucyjny, z zebranego w trakcie kontroli materiału wynika, że zajęta przez organ egzekucyjny wierzytelność "[...]" B. D. na rzecz Spółki S, na dzień odbioru pierwszego zajęcia, tj. na dzień 7 sierpnia 2015 r., wynosiła 1.757.098,86 zł. W toku egzekucji prowadzonej do majątku Spółki A, dłużnik zajętej wierzytelności - "[...]" B. D. przekazał na rachunek organu egzekucyjnego kwotę 401.770,00 zł. W związku z powyższym, wyliczona przez organ egzekucyjny nieprzekazana przez dłużnika zajętej wierzytelności należność wyniosła 1.355.328,86 zł (1.757.098,86 zł - 401.770,00 zł). Ponadto jak wskazywał organ z akt sprawy wynika, iż dłużnik zajętej wierzytelności (w latach 2015-2019) uregulował zobowiązania Spółki A, wobec jej wierzycieli, w kwocie 45.842,45 zł. Wskazano w tym zakresie konkretne należności i faktury VAT.

Postanowieniem z dnia "[...]", Naczelnik Urzędu Skarbowego działając na podstawie przepisu art. 71a § 9 u.p.e.a., określił wysokość nieprzekazanej wierzytelności pieniężnej przez dłużnika zajętej wierzytelności, na łączną kwotę 1.355.328,86 zł. Jak wskazywał NUS w niniejszej sprawie przepisy prawa cywilnego nie dawały podstaw do uznania, że doszło do przedawnienia wzajemnych wierzytelności pomiędzy "[...]" B. D., a Spółką A. W ocenie organu egzekucyjnego, zajęcie wierzytelności jak i uznanie wierzytelności przez dłużnika zajętej wierzytelności, poprzez wpłaty dokonane na konto organu egzekucyjnego na poczet zajęcia, przerwały bieg terminu przedawnienia zobowiązania cywilnoprawnego.

Pismem z dnia "[...]" dłużnik zajętej wierzytelności, wniósł zażalenie na ww. postanowienie NUS. Skarżąca nie zgadzała się z rozstrzygnięciem organu egzekucyjnego i wnosiła o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz umorzenie sprawy. Strona zarzucała organowi egzekucyjnemu naruszenie art. 71a § 9 u.p.e.a., poprzez bezpodstawne określenie wysokości nieprzekazanej kwoty, z uwagi na fakt przedawnienia wierzytelności firmy "[...]" B. D. względem Spółki A, z końcem 2018 roku. Strona podnosiła, iż skoro, jako dłużnik zajętej wierzytelności nie realizuje zajęcia z uwagi na przedawnienie wierzytelności, nie można tego działania zakwalifikować, jako bezpodstawnego uchylania się od realizacji środka egzekucyjnego. Jak wywodziła skarżąca, organ egzekucyjny nie posiada uprawnień do dokonywania wykładni przepisów prawa cywilnego regulujących kwestię przedawnienia wierzytelności. W ocenie strony, takie kompetencje posiada sąd powszechny i sprawa przedawnienia spornych wierzytelności miała być rozpatrywana przez Sąd Okręgowy Wydział Gospodarczy (w sprawie o sygn. akt "[...]"). Zdaniem skarżącej, w przedmiotowej sprawie zaistniała przesłanka natury prawnej, która spowodowała, że realizacja zajęcia wierzytelności nie może być dokonana, z uwagi na jej przedawnienie.

Dyrektor Izby Administracji Skarbowej postanowieniem z "[...]" postanowił uchylić zaskarżone rozstrzygnięcie NUS w całości i przekazać sprawę do ponownego rozpatrzenia

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia po przedstawieniu stanu faktycznego sprawy DIAS omówił tryb w jakim stosownie do brzmienia przepisu art. 89 § 1 u.p.e.a. organ egzekucyjny dokonuje zajęcia wierzytelności pieniężnej innej, niż określona wart. 72-85 u.p.e.a. Dalej DIAS wskazał, że zgodnie z treścią przepisu art. 71a u.p.e.a., organy egzekucyjne uprawnione są do przeprowadzenia u dłużników zajętej wierzytelności kontroli prawidłowości realizacji zastosowanego środka egzekucyjnego. W myśl art. 71a § 9 u.p.e.a. jeżeli w wyniku kontroli stwierdzono, że dłużnik zajętej wierzytelności bezpodstawnie uchyla się od przekazania zajętej wierzytelności albo części wierzytelności organowi egzekucyjnemu, organ ten wydaje postanowienie, w którym określa wysokość nieprzekazanej kwoty. Jak wskazywał DIAS z przepisu tego wynika, że przesłankami do określenia dłużnikowi zajętej wierzytelności wysokości nieprzekazanych (organowi egzekucyjnemu) wierzytelności są: fakt ich zajęcia przez organ egzekucyjny (w stosownym trybie) i bezpodstawne uchylanie się dłużnika od przekazania zajętej wierzytelności organowi egzekucyjnemu. Zgodnie z treścią art. 71 b u.p.e.a. jeżeli dłużnik zajętej wierzytelności bezpodstawnie uchyla się od przekazania zajętej wierzytelności albo części wierzytelności organowi egzekucyjnemu, zajęta wierzytelność albo część wierzytelności może być ściągnięta od dłużnika zajętej wierzytelności w trybie egzekucji administracyjnej. Podstawą wystawienia tytułu wykonawczego jest postanowienie, o którym mowa w przepisie 71a § 9 u.p.e.a. Tytuł wykonawczy wystawia organ egzekucyjny, który dokonał u dłużnika zajętej wierzytelności zajęcia wierzytelności. Do wydania postanowienia, o którym mowa w art. 71a § 9 u.p.e.a., niezbędne jest łączne zrealizowanie dwóch przesłanek: dłużnik zajętej wierzytelności musi uchylać się od jej przekazania organowi egzekucyjnemu oraz jednocześnie to uchylanie się musi mieć charakter działania bezpodstawnego. W orzecznictwie jednolite jest stanowisko, zgodnie z którym przyczyny uchylania się od przekazania zajętej wierzytelności organowi egzekucyjnemu powinny mieć charakter prawny, a nie faktyczny. W związku z powyższym zwrot "bezpodstawnie uchyla się" odnosi się wyłącznie do okoliczności prawnych, umożliwiających dłużnikowi zajętej wierzytelności skuteczne uchylenie się od wykonania zobowiązania (np. zarzut przedawnienia, zarzut potrącenia).

Odnosząc powyższe unormowania do stanu faktycznego zaistniałego w przedmiotowej sprawie DIAS stwierdzał, iż zaistniały podstawy do uchylenia zaskarżonego postanowienia organu egzekucyjnego. W ocenie DIAS w przedmiotowej sprawie naruszono przepisy postępowania, w szczególności zasady ogólne Kodeksu postępowania administracyjnego, a mianowicie zasadę rzetelnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 k.p.a.), zasadę przekonywania (art. 11 k.p.a.), jak również obowiązku wyczerpującego wyjaśnienia przesłanek podjętego rozstrzygnięcia (art. 107 k.p.a.), co wyczerpuje przesłankę z art. 138 § 2 k.p.a. DIAS zobligowany był wobec powyższego do uchylenia zaskarżonego postanowienia organu egzekucyjnego z dnia "[...]" w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji. Jak wywodził DIAS organ egzekucyjny winien wyjaśnić stan faktyczny sprawy, w zakresie mającym wpływ na jej rozstrzygnięcie. Do okoliczności wymagających zbadania i weryfikacji w toku powtórnie prowadzonego postępowania DIAS zaliczył podnoszony przez dłużnika zajętej wierzytelności zarzut przedawnienia zajętych wierzytelności z dniem 31 grudnia 2018r. DIAS odnosząc się do tej okoliczności omówił wynikające z art. 123 k.c. warunki przerwania biegu terminu przedawnienia należności cywilnoprawnych. W ocenie DIAS w treści uzasadnienia zaskarżonego postanowienia organ egzekucyjny bardzo ogólne odniósł się do okoliczności, które w jego ocenie miały wpływ na przerwanie biegu terminu przedawnienia wierzytelności cywilnoprawnych, na podstawie art. 123 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (tekst jedn. z 2019 r. poz. 1145; zwana dalej k.c.). Jak wywodził organ II instancji, NUS w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, NUS w niewystarczającym zakresie ocenił podnoszony przez skarżącą zarzut związany z przedawnieniem zobowiązania cywilnoprawnego. Organ wskazał jedynie, iż zajęcie wierzytelności, to czynność powzięta bezpośrednio w celu dochodzenia roszczenia, o której mowa w art. 123 § 1 pkt 1 k.c. oraz, że zajęcie wierzytelności przez administracyjny organ egzekucyjny, przerywa bieg przedawnienia. NUS w treści zaskarżonego postanowienia podał, bez szczegółowego uzasadnienia swojego stanowiska, iż w jego opinii zarówno zajęcie wierzytelności, jak i uznanie długu poprzez dokonane wpłaty przez dłużnika zajętej wierzytelności na poczet zajęcia (art. 123 § 1 pkt 2 k.c.) przerywały bieg terminu przedawnienia wierzytelności. W opinii DIAS wyjaśnienie kwestii, czy działania dłużnika zajętej wierzytelności, w odniesieniu do treści przepisu art. 123 § 1 pkt 1 i pkt 2 k.c., mają wpływ na bieg terminu przedawnienia zobowiązań cywilnoprawnych, jest zagadnieniem kluczowym w niniejszym postępowaniu. W przedmiotowej sprawie wierzytelności pomiędzy "[...]" B. D., a zobowiązaną spółką dotyczą robót budowlanych (korekty faktur wystawione przez "[...]" B. D.) i związane są z prowadzeniem działalności gospodarczej. Biorąc pod uwagę treść przepisu art. 123 § 1 pkt 1 k.c., Naczelnik Urzędu Skarbowego, winien rozważyć, czy dokonana na podstawie przepisu art. 89 § 1 u.p.e.a. czynność administracyjnego organu egzekucyjnego - zajęcie wierzytelności u dłużnika zajętej wierzytelności jest czynnością o której mowa w art. 123 § 1 pkt 1 k.c., przerywającą bieg terminu przedawnienia roszczenia cywilnoprawnego pomiędzy Spółką A i "[...]" B. D. DIAS wskazał, że organ I instancji dokonując powyższych ustaleń winien uwzględnić, że czynność przedsięwzięta bezpośrednio w celu dochodzenia, ustalenia lub zabezpieczenia roszczenia, musi być dokonana przez uprawnionego wierzyciela, a nie przez osobę trzecią i być skierowana przeciwko zobowiązanemu, tj. osobie przeciwko której wymierzone jest roszczenie, a ponadto, że czynność musi być dokonana przed właściwym organem, we właściwym trybie, w prawem przewidzianej formie. Niezbędne jest również ustalenie, czy w przedmiotowej sprawie nie zostały przedłożone wezwania do zapłaty, upomnienia lub inne dokumenty, które potwierdzałyby czynności podejmowane przez wierzyciela cywilnego z zawartej umowy pomiędzy Spółką A, a "[...]" B. D. zmierzające do dochodzenia przed sądem należności cywilnoprawnych. Z akt sprawy nie wynika również, czy Spółka A (wierzyciel cywilny) wiedział, że dłużnik zajętej wierzytelności "[...]" B. D. (dłużnik cywilny) uznał roszczenie oraz, czy i w którym momencie dowiedział się o powyższej okoliczności, czyli o dokonywanych wpłatach przez "[...]" B. D. - dłużnika zajętej wierzytelności, do organu egzekucyjnego. Jak wywodził DIAS w przedmiotowej sprawie chodzi zatem nie tylko o ustalenie czy częściowe wpłaty dokonywane w ramach realizacji zajęcia mają charakter tzw. uznania niewłaściwego, ale przede wszystkim o ustalenie w którym momencie wierzyciel cywilny - Spółka A dowidział się o dokonanych wpłatach.

Organ odwoławczy zauważał, iż w trakcie postępowania odwoławczego pismem z dnia 24 października 2019 r. pełnomocnik B. D. poinformował organ odwoławczy, iż Sąd Okręgowy w sprawie o sygnaturze "[...]" stwierdził, że wierzytelności przysługujące Spółce A od "[...]" B. D., uległy przedawnieniu. Pełnomocnik zaznaczył, iż Strona nie otrzymała jeszcze uzasadnienia orzeczenia, lecz dokument ten strona przedłoży gdy tylko znajdzie się w jego posiadaniu. DIAS zaznaczał, że do dnia rozstrzygnięcia sprawy do organu odwoławczego nie wpłynęły dokumenty o których mowa w piśmie pełnomocnika skarżącej z dnia 24 października 2019 r. Okoliczności dotyczące wyjaśnienia, czy wierzytelności pieniężne pomiędzy "[...]" B. D. (dłużnik cywilny), a Spółką A (wierzyciel cywilny) dotyczące robót budowlanych uległy przedawnieniu, jak twierdzi skarżąca, są kwestią kluczową, która nie powinna pozostawiać żadnej wątpliwości. DIAS podkreślał, że NUS wydając zaskarżone rozstrzygnięcie z dnia "[...]" nie był w posiadaniu informacji o prowadzonym postępowaniu sądowym w sprawie o sygn. "[...]", które zakończyło się w trakcie toczącego się postępowania odwoławczego. Zdaniem organu odwoławczego okoliczność ta ma potencjalnie istotny wpływ na stan faktyczny sprawy, a tym samym na sposób jej rozstrzygnięcia. W ocenie organu odwoławczego konieczność oceny przesłanek przerwania biegu terminu przedawnienia wierzytelności cywilnych na podstawie art. 123 § 1 pkt 1 i pkt 2 k.c., jak również kwestii związanej z prowadzonym postępowaniem sądowym, zakończonym wyrokiem Sądu Okręgowego, sygn. akt "[...]", wyczerpuje przesłankę z art. 138 § 2 k.p.a., a tym samym stanowi podstawę do uchylenia zaskarżonego postanowienia organu egzekucyjnego z dnia "[...]" w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia.

DIAS wskazał, że rozpatrując ponownie sprawę organ egzekucyjny szczegółowo winien wyjaśnić, czy w przedmiotowej sprawie wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 123 § 1 pkt 1 i pkt 2 k.c. i jaki wpływ miały na przerwanie biegu terminu wierzytelności cywilnych. Ocena w tym zakresie powinna być dokładnie uargumentowana. Wyjaśnienia wymaga też kwestia pozwu złożonego przez Spółkę A przeciwko "[...]" B. D. W tym celu zasadnym jest wystąpienie do strony skarżącej o przedłożenie otrzymanego pozwu wraz z sporządzoną odpowiedzią na pozew. Istotne jest również ustalenie, czy przedmiotem postępowania sądowego są te same wierzytelności, o których mowa w zaskarżonym postanowieniu, zajęte w toku postępowania egzekucyjnego prowadzonego z majątku Spółki A oraz czy wynikają one z tej samej umowy cywilnej o roboty budowlane. Ustalenie powyższych okoliczności jest istotne z punktu widzenia obowiązku wszechstronnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jak i z uwagi na konieczność weryfikacji stanowiska skarżącej dotyczącego przedawnienia zajętych wierzytelności. DIAS wskazywał, iż niewyjaśnienie kwestii związanej z przedawnieniem wierzytelności, w tak znacznym zakresie, w tym również w odniesieniu do zaistniałej zmiany stanu faktycznego, nie może być sanowane w postępowaniu odwoławczym.

Od powyższego rozstrzygnięcia skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie wywiodła B. D.

Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzucano naruszenie - art. 105, art. 138 § 1 pkt 2 w zw. z art. 126 ustawy z dnia z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U.2018.2096 t.j. ze zm. - dalej jako k.p.a.) poprzez uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji zamiast uchylenia zaskarżonego postanowienia i umorzenia postępowania z uwagi na jego bezprzedmiotowość.

W uzasadnieniu skargi wskazano, że kwestią sporną w toku postępowania przed organem pierwszej instancji była okoliczność przedawnienia wierzytelności. Strona skarżąca stoi na stanowisku, że jej wierzytelności względem Spółki A uległy przedawnieniu i tym samym wystąpiły przesłanki natury prawnej, które spowodowały, że realizacja zajęcia wierzytelności nie mogła być dokonana. Jak podnosiła skarżąca Sąd Okręgowy w sprawie o sygnaturze "[...]" stwierdził, że wierzytelności przysługujące Spółce A od "[...]" B. D. uległy przedawnieniu. Nieprawidłowe jest zatem rozstrzygnięcie organu odwoławczego, który przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji. Wobec faktu przedawnienia wierzytelności organ odwoławczy powinien zastosować art. 105 k.p.a., w myśl którego, gdy postępowanie z jakiejkolwiek przyczyny stało się bezprzedmiotowe w całości albo w części, organ administracji publicznej wydaje decyzję o umorzeniu postępowania odpowiednio w całości albo w części. Nieprawidłowo zatem organ odwoławczy zastosował art. 138 § 2 k.p.a. uchylając postanowienie i przekazując sprawę do ponownego rozpatrzenia, zamiast uchylić decyzję organu pierwszej instancji i umorzyć postępowanie z uwagi na jego bezprzedmiotowość.

Odpowiadając na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoją dotychczasową argumentację. Odnosząc się do podnoszonego w treści skargi wyroku Sądu Okręgowego o sygn. "[...]", DIAS wskazywał, iż pełnomocnik skarżącej mimo zapewnień (pismo z dnia 24 października 2019 r.), nie przedłożył rozstrzygnięcia Sądu organowi odwoławczemu. Jednocześnie DIAS podkreślał, iż przekazując sprawę do ponownego rozpatrzenia zalecił NUS wyjaśnić powyższa kwestię. Zalecił także ustalenie, czy przedmiotem postępowania sądowego są te same wierzytelności, o których mowa w postanowieniu organu egzekucyjnego, zajęte w toku postępowania egzekucyjnego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r. poz. 2167 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Z kolei przepis art. 3 § 2 pkt 3 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.), dalej jako: "p.p.s.a.", stanowi, że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na postanowienia wydane w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym, na które służy zażalenie, z wyłączeniem postanowień wierzyciela o niedopuszczalności zgłoszonego zarzutu oraz postanowień, przedmiotem których jest stanowisko wierzyciela w sprawie zgłoszonego zarzutu.

W wyniku kontroli sądowej postanowienie może zostać uchylone w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) –c) p.p.s.a.). Ponadto wskazać należy, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a (art. 134 § 1 p.p.s.a.).

Złożona w niniejszej sprawie skarga została przez Sąd rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym stosownie do art. 119 pkt 3 p.p.s.a.

Przedmiotem niniejszego postępowania była ocena legalności postanowienia DIAS z "[...]" uchylającego postanowienie NUS z "[...]", w przedmiocie określenia nieprzekazanej kwoty wierzytelności i przekazujące sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji.

W skardze zarzucono organowi naruszenie art. 105, art. 138 § 1 pkt 2 w zw. z art. 126 k.p.a. polegające na niezasadnym wydaniu rozstrzygnięcia kasatoryjnego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie pragnie przypomnieć, że badając rozstrzygniecie o charakterze kasatoryjnym w pierwszej kolejności ocenić należy zaistnienie przesłanek określonych w art. art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. Zaskarżone Postanowienie DIAS nie rozstrzygało sprawy administracyjnej merytorycznie - co do istoty - lecz z uwagi na uchybienia procesowe uchylało jedynie zaskarżone rozstrzygnięcie I instancji. Wobec powyższego, Sąd rozstrzygając w granicach danej sprawy administracyjnej, nie może czynić rozważań dotyczących merytorycznego załatwienia sprawy administracyjnej, a poprzestać musi na ocenia zasadności uchylenia postanowienia organu I instancji i skierowaniu sprawy do ponownego rozpatrzenia.

Odnosząc się do przesłanek wydania rozstrzygnięcia kasatoryjnego wskazać należy, że w myśl art. 138 § 2 k.p.a. organ odwoławczy może uchylić zaskarżoną decyzję w całości i przekazać sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji, gdy decyzja ta została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, a konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy ma istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie. Przekazując sprawę do ponownego rozpatrzenia, organ powinien wskazać, jakie okoliczności należy uwzględnić przy ponownym procedowaniu sprawy. Wydanie przez organ odwoławczy decyzji kasatoryjnej jest zatem dopuszczalne wówczas, gdy zostaną spełnione następujące przesłanki: po pierwsze, gdy organ odwoławczy stwierdzi, że zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem przepisów postępowania, po drugie, gdy organ ten uzna, że konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy ma istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie. Samo stwierdzenie naruszenia przepisów postępowania, jakkolwiek jest konieczną przesłanką uchylenia zaskarżonej decyzji, nie jest jednak przesłanką wystarczającą. Niezbędne jest bowiem dodatkowo wykazanie, że konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy ma istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie (por. wyrok NSA z dnia 4 listopada 2014 r., sygn. akt II OSK 2279/13, dostępny w internecie). Zwrot normatywny "konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy ma istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie" ma charakter ocenny. Jest zatem określeniem wymagającym każdorazowo interpretacji na tle okoliczności faktycznych sprawy. W orzecznictwie przyjmuje się, że stwierdzenie to jest równoznaczne z nieprzeprowadzeniem przez organ I instancji postępowania wyjaśniającego w całości lub znacznej części, co z kolei uniemożliwia rozstrzygnięcie sprawy przez organ odwoławczy zgodnie z zasadą dwuinstancyjności postępowania administracyjnego (por. wyrok NSA z dnia 24 kwietnia 2014 r., sygn. akt II OSK 2846/12, wyrok NSA z dnia 14 lutego 2017 r., sygn. akt II OSK 1386/15, dostępny w Internecie). Kasatoryjne rozstrzygnięcie może zapaść wyłącznie w sytuacji, gdy wątpliwości organu drugiej instancji co do stanu faktycznego nie da się wyeliminować w trybie art. 136 k.p.a. Konieczność natomiast uzupełnienia w niewielkim zakresie postępowania dowodowego, mieści się w kompetencjach organu odwoławczego do uzupełnienia postępowania, wyłączając dopuszczalność decyzji kasacyjnej (por. wyrok NSA z dnia 15 grudnia 2016 r., sygn. akt II OSK 1427/16, dostępny w Internecie). Nie jest również przesłanką mogą skutkować wydaniem decyzji kasatoryjnej odmienna ocena prawna ustalanego już stanu faktycznego przez organ II instancji lub kwestionowanie przez organ II instancji prawidłowości lub dokładności dokonanych przez organ I instancji ocen prawnych.

Należy przy tym zaznaczyć, że wszystkie okoliczności, mające znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej muszą zostać ustalone w toku prawidłowo przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego. Zgodnie bowiem z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności i podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Konsekwencją obowiązywania zasady praworządności jest także regulacja zawarta w art. 107 § 1 k.p.a., ustanawiającym obok innych wymogów decyzji obowiązek organu zawarcia w niej podstawy prawnej i uzasadnienia faktycznego, które w myśl § 3 tego artykułu powinno w szczególności obejmować wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Ponadto stosownie do art. 10 § 1 k.p.a. organy administracji publicznej obowiązane są zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, zaś w myśl art. 81 k.p.a. okoliczność faktyczna może być uznana za udowodnioną, jeżeli strona miała możność wypowiedzenia się co do przeprowadzonych dowodów, chyba że zachodzą okoliczności, o których mowa w art. 10 § 2.

Powyższe obowiązki ciążą co oczywiste na organach administracji publicznej obu instancji. Zaznaczyć należy jednak, że organ II instancji uwzględniać musi zasadę dwuinstancyjności postępowania i w przypadku stwierdzenia istotnych braków dotyczących postepowania wyjaśniającego zobligowany jest do wydania rozstrzygnięcia kasatoryjnego. Brak wyjaśnienia istotnych okoliczności sprawy (lub w niektórych przepadkach nie odniesienie się w uzasadnieniu rozstrzygnięcia do istotnych okoliczności sprawy) stanowi istotne naruszenie przepisów procesowych tj. art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. Uzasadnienie oprócz funkcji przekonywania (art. 11 k.p.a.) odzwierciedlać winno tok działań i ustaleń organu. Pominiecie w nim istotnych elementów sprawy świadczyć może o braku ich wyjaśnienia. To zaś świadczy o naruszeniu zasady prawdy obiektywnej i oparciu rozstrzygnięcia o wadliwie ustalone podstawy. Słusznie NSA wskazywał, że stwierdzenie braku dokonania w sprawie istotnych ustaleń faktycznych uniemożliwia jakikolwiek akt subsumpcji do konkretnego przepisu prawa materialnego określającego prawa i obowiązki stron postępowania. Ten bowiem możliwy jest jedynie w sytuacji prawidłowo ustalonego stanu faktycznego sprawy (Wyrok NSA z 14 listopad 2019r. sygn. akt I OSK 707/18). Użyty przez ustawodawcę w art. 138 § 2 k.p.a. zwrot "konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy ma istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie" interpretowany winien być zatem jako odnoszący się nie do kryterium ilościowego, a jakościowego. Wydanie rozstrzygnięcia kasatoryjnego uzasadnione będzie zatem nie tyle kwestia oceny samej ilości koniecznych do wyjaśnienia faktów co ich istotności z punktu widzenia rozstrzygnięcia. Zasada dwuinstancyjności postępowania wymaga bowiem by kwestie decydujące o rozstrzygnięciu sprawy poddane mogły być potencjalnie ocenie dwóch odrębnych organów.

Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy wskazać należy, że zaskarżone postanowienie DIAS jest prawidłowe, choć nie wszystkie podniesione w jego uzasadnieniu argumenty zasługują na akceptacje składu orzekającego w niniejszej sprawie.

Wskazać należy, że DIAS słusznie uznał, iż kwestia przedawnienia zajętych wierzytelności stanowi okoliczność istotną w sprawie, a nie została w sposób wyczerpujący zbadana przez organ I instancji. W tym zakresie DIAS sformułował szereg konkretnych uwag i wytycznych dla organu I instancji precyzyjnie wskazując nawet kategorie dokumentów źródłowych które powinny stać się przedmiotem uwagi organu I instancji powtórnie rozpoznającego sprawę i których istnienie i ewentualnie treść zweryfikować winien organ. W ocenie DIAS w treści uzasadnienia zaskarżonego postanowienia organ egzekucyjny bardzo ogólne odniósł się do podnoszony przez skarżącą zarzutów związanych z przedawnieniem wierzytelności objętych zajęciem. Okoliczności mogące mieć wpływ na ocenę czy istotnie wierzytelności uległy przedawnieniu nie zostały w sposób wyczerpujący wyjaśnione. Konstatacje tą podziela skład orzekający w niniejszej sprawie. Uzasadnienie rozstrzygnięcia stanowić winno odzwierciedlenie czynionej przez organ analizy sprawy. Jeśli zatem organ pomija w nim lub jedynie lakonicznie odnosi się do istotnych faktów prawotwórczych, przyjąć należy, że okoliczności te nie są w sposób prawidłowy wyjaśnione. DIAS wskazał również, że w toku postępowania odwoławczego strona wskazywała na mogący mieć potencjalnie istotny wpływ na rozstrzygniecie wyrok sądu powszechnego. Nie został on jednak przedłożony przez skarżącą do akt postępowania (tak sama sentencja orzeczenia sądu jak i jej uzasadnienie). DIAS wskazał również, że niezbędne jest ustalenie, czy w przedmiotowej sprawie nie zostały przedłożone wezwania do zapłaty, upomnienia lub inne dokumenty, które potwierdzałyby czynności podejmowane przez wierzyciela cywilnego zmierzające do dochodzenia przed sądem należności cywilnoprawnych.

Wskazany wyżej zakres uchybień i braków postępowania wyjaśniającego prowadzonego przez organ I instancji miał charakter istotny dla rozstrzygnięcia sprawy. Przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego przez organ II instancji – nie tyle w szerokim zakresie, co w stosunku do tak istotnych okoliczności sprawy stało by potencjalnie w sprzeczności z zasadą dwuinstancyjności postępowania. Jak wskazuje E.Dymek obowiązkiem organu odwoławczego jest rozpoznać sprawę na nowo gdyż istota administracyjnego toku instancji polega właśnie na dwukrotnym rozstrzygnięciu tej samej sprawy, przez dwa różne organy administracyjne. Dwukrotne rozpoznanie oznacza zaś nakaz przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego i dowodowego dwa razy - przez organ pierwszej instancji, a później przez organ odwoławczy. Wydanie zatem przez organ wyższej instancji decyzji merytorycznie rozstrzygającej sprawę, pomimo braku przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego, które jest niezbędne dla ustalenia stanu faktycznego sprawy stanowi naruszenie przepisu 15 k.p.a. (E. Dymek, Zasada dwuinstancyjności postępowania, [w:] Zasady ogólne kodeksu postępowania administracyjnego red. P. Krzykowski, Olsztyn 2017, s. 172).

W przedmiotowej sprawie, wskazane przez organ II instancji konieczne do wyjaśnienia okoliczności sprawy mają charakter kluczowy i potencjalnie decydujący dla treści rozstrzygnięcia. Tym samym słusznie DIAS nie zdecydował się na samodzielne uzupełnianie w tym zakresie postępowania wyjaśniającego. DIAS w sposób wyczerpujący i przekonujący wykazał, że dokonał skrupulatnej i dokładnej analizy tak stanu faktycznego jak i prawnego sprawy. Następstwem tych działań było dopiero uchylenie zaskarżonego postanowienia i skierowanie sprawy do ponownego rozpoznania wraz – co należy podkreślić – z precyzyjnymi uwagami co do zakresu w jakim uzupełnione powinno zostać postępowanie wyjaśniające w powtórnie prowadzonym postępowaniu. Podkreślić należy przy tym, że ocena czy braki postępowania I instancyjnego uznane mogą być za istotne i potencjalnie w sposób istotny wpływać na rozstrzygnięcie sprawy ma charakter wysoce oceny. W przedmiotowej sprawie DIAS granic swobody w zakresie stosowania art. 138 § 2 k.p.a. nie przekroczył.

W sposób odrębny od słusznie podniesionej przez DIAS potrzeby wyjaśnienia przez organ I instancji istotnych okoliczności faktycznych potraktowane winny zostać uwagi organu II instancji czynione w zakresie wadliwej lub niedostatecznie dokładnej interpretacji stanu prawnego sprawy tj. konieczności pogłębienia analizy czy dokonana na podstawie przepisu art. 89 § 1 u.p.e.a. czynność organu egzekucyjnego - zajęcie wierzytelności u dłużnika zajętej wierzytelności jest czynnością o której mowa w art. 123 § 1 pkt 1 k.c., przerywającą bieg terminu przedawnienia roszczenia cywilnoprawnego. Powyższa kwestia ma charakter tylko i wyłącznie prawny i co do zasady następczy wobec ustaleń o charakterze faktycznym. Jeśli organ II instancji kwestionował by rozstrzygniecie NUS tylko w tym zakresie, wówczas winien on samodzielnie dokonać oceny prawnej sprawy i wydać rozstrzygniecie merytoryczne. Z tej też przyczyny uznać należy, iż rozbudowany wywód organu II instancji w zakresie oceny prawnej sprawy, wobec zaznaczonych przez niego istotnych braków w zakresie ustaleń faktycznych nie był konieczny. Nie zmienia to jednak w niczym faktu, iż DIAS uprawniony był do zakwestionowania kompletności i poprawności poczynionych przez NUS ustaleń faktyczny, a to z kolei prowadzić mogło do wydania decyzji kasatoryjnej. Podkreślenia wymaga jednocześnie, że powtórne zbadanie sprawy przez organ I instancji w żadnym wypadku nie stoi w sprzeczności z interesem strony i jej uprawnieniami. Wręcz przeciwnie działanie takie prowadzić ma do zagwarantowania prawidłowego przebiegu postępowania.

W tym stanie sprawy skarga okazała się bezzasadna i na podstawie art. 151 p.p.s.a. podlegała oddaleniu.