Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1325/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2016-11-30 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6291 Nacjonalizacja przemysłu
Hasła tematyczne: Przejęcie mienia
Skarżony organ: Minister Rozwoju
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2016 poz 718
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
article: art. 28, 105 par. 1
journal: Dz.U. 2016 poz 23
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz Sędziowie WSA Marta Kołtun-Kulik (spr.) WSA Emilia Lewandowska Protokolant starszy referent Monika Bodzan po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 listopada 2016 r. sprawy ze skargi M. M., J. H., J. T., D. S., M. A. i M. K. na decyzję Ministra Rozwoju z dnia [...] czerwca 2016 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] czerwca 2016 r., nr [...] Minister Rozwoju, po rozpoznaniu wniosku Prezydenta Miasta [...] o ponowne rozpatrzenie sprawy, uchylił własną decyzję z dnia [...] lutego 2016 r., nr [...] oraz umorzył postępowanie w przedmiocie stwierdzenia nieważności orzeczeń.

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Sprecyzowanym wnioskiem z dnia 10 lutego 2015 r.: M. H., J. H., J. S., D. S., M. S. oraz M. K. - zastępowani przez pełnomocnika I. D., wystąpili do Ministra Gospodarki o stwierdzenie nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lutego 1948 r., nr [...] w sprawie przejścia na własność Państwa przedsiębiorstwa pn. T., ul. [...] oraz orzeczenia Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia [...] kwietnia 1950 r., wydanego w porozumieniu z Przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa T., ul. [...] - w zakresie nieruchomości zapisanych w księdze wieczystej Sądu Grodzkiego w [...],[...]: tom [...], wykaz [...] o pow. [...] m2; tom [...], wykaz [...] o pow. [...] m2 oraz tom [...], wykaz [...] o pow. [...] m2, stanowiących własność F. S.

Decyzją z dnia [...] lutego 2016 r., nr [...] Minister Rozwoju, po rozpatrzeniu wniosku M. H., J. H., J. S., D. S., M. S., M. K. - zastępowanych przez I. D., działając na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 w związku z art. 157 § 1 i 2 oraz art. 158 § 1 k.p.a., stwierdził nieważność ww. orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lutego 1948 r., nr [...] oraz orzeczenia Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia [...] kwietnia 1950 r., wydanego w porozumieniu z Przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego wyżej powołanego przedsiębiorstwa - w części dotyczącej nieruchomości zapisanych w księdze wieczystej Sądu Grodzkiego w [...],[...]: tom [...], wykaz [...] o pow. [...] m2 ; tom [...], wykaz [...] o pow. [...] m2 oraz tom [...], wykaz [...] o pow. [...] m2, stanowiących własność F. S.

W uzasadnieniu ww. decyzji organ pierwszej instancji stwierdził, iż z materiału dowodowego sprawy wynika, że w dacie nacjonalizacji przedsiębiorstwo pn. T., ul. [...], funkcjonowało m.in. na nieruchomości zapisanej w księdze wieczystej Sądu Grodzkiego w [...],[...]: tom [...], wykaz [...] o pow. [...] m2; tom [...], wykaz [...] o pow. [...] m2 oraz tom [...], wykaz [...] o pow. [...] m2, stanowiącej własność F. S. z domu M., tj. osoby trzeciej wobec właściciela przedsiębiorstwa –T. B., obywatela Niemiec.

Na tle powyższych ustaleń, mając jednocześnie na względzie, iż w świetle art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. R.P. Nr 3, poz. 17) - dalej: :"ustawa nacjonalizacyjna", przejęcie przedsiębiorstwa na podstawie art. 2 tej ustawy nie obejmowało przejścia na własność Państwa tych składników, które stanowiły własność osób trzecich, niezależnie od tego, czy składniki te były niezbędne do funkcjonowania przedsiębiorstwa - Minister Rozwoju uznał, iż ww. orzeczenie Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lutego 1948 r. oraz orzeczenie Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia [...] kwietnia 1950 r., wydane w porozumieniu z Przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa w zakresie nieruchomości zapisanych jak wyżej, w księdze wieczystej Sądu Grodzkiego w [...],[...] - rażąco naruszają prawo, a w szczególności ww. art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej.

Ponadto, dokonując oceny skutków prawnych wywołanych przez ww. orzeczenie Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lutego 1948 r. oraz orzeczenie Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia [...] kwietnia 1950 r. organ stwierdził, iż w odniesieniu do ww. znacjonalizowanej nieruchomości, odpowiadającej aktualnie działkom ewidencyjnym Nr: [...] o łącznej powierzchni [...] m2 - orzeczenia te nie wywołały nieodwracalnych skutków prawnych, w rozumieniu art. 156 § 2 k.p.a.

Pismem z dnia 9 marca 2016 r. Prezydent Miasta [...] złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Ww. decyzją z dnia [...] czerwca 2016 r. Minister Rozwoju, po rozpoznaniu wniosku Prezydenta Miasta [...] o ponowne rozpatrzenie sprawy, uchylił własną decyzję z dnia [...] lutego 2016 r. oraz umorzył postępowanie w przedmiocie stwierdzenia nieważności orzeczenia z 1948 r. i 1950 r.

W uzasadnieniu, organ odwoławczy przywołał przepis art. 28 k.p.a. oraz wyjaśnił pojęcie interesu prawnego.

Następnie wskazał, że nieruchomości zapisane w księdze wieczystej Sądu Grodzkiego w [...],[...]: tom [...], wykaz [...] o pow. [...] m2; tom [...], wykaz [...] o pow. [...] m2 oraz tom [...], wykaz [...] o pow. [...] m , w dacie ich nacjonalizacji stanowiły własność F. S. (z domu M.) - córki L. M., zmarłego dnia [...] maja 1936 r. Jak wynika z kolei z częściowych odpisów z ksiąg wieczystych: [...] tom [...], wykaz [...];[...], tom [...], wykaz [...] oraz [...] tom [...], wykaz [...], sporządzonych przez Sąd Grodzki w [...] w dniu [...] października 1948 r., kupiec L. M. w [...] nabył prawo własności do ww. nieruchomości "na podstawie powzdania z dnia 1 marca 1907, wpisano do księgi wieczystej 4 marca 1907 r." Organ wyjaśnił, że wnioskodawcy: M. H., J. H., J. S., D. S., M. S., M. K. wywodzą swój interes prawny w niniejszym postępowaniu z następstwa prawnego po F. S., na okoliczność czego przedłożyli do akt sprawy postanowienie Sądu Rejonowego [...] z dnia [...] września 2014 r., sygn. akt [...] o stwierdzeniu nabycia spadku po: F. S., C. S. z domu S., I. H.z domu S., F. H.

Na podstawie zarządzenia Wojewódzkiej Komisji do Spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw w [...] z dnia [...] sierpnia 1947 r. - przedsiębiorstwo pn. T., ul. [...], zostało umieszczone w pierwszym wykazie przedsiębiorstw przechodzących na własność Państwa na podstawie art. 2 ustawy nacjonalizacyjnej. Zarządzenie to, wraz z ww. wykazem zostało ogłoszone w [...] Dzienniku Wojewódzkim Nr [...], poz. [...] z dnia [...] września 1946 r.

W odniesieniu do powyższego przedsiębiorstwa, w terminie określonym w §§ 28 i 32 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz. U. R.P. Nr 16, poz. 62) nie zostały zgłoszone zarzuty.

Orzeczeniem z dnia [...] lutego 1948 r., nr [...] Minister Przemysłu i Handlu, działając na podstawie art. 2 ust. 7 i art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej oraz § 65 ust. 1 pkt c) ww. rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. stwierdził przejście przedsiębiorstw na własność Państwa, w tym przedsiębiorstwa pn. T., ul. [...] (Monitor Polski z dnia [...] kwietnia 1948 r. Nr [...], poz. [...]). Minister wyjaśnił, że art. 2 ust. 1 i 7 cytowanej ustawy stanowił, iż bez odszkodowania przechodzą na własność Państwa przedsiębiorstwa przemysłowe, górnicze, komunikacyjne, bankowe, ubezpieczeniowe oraz handlowe m.in. niemieckich i gdańskich osób prawnych, z wyłączeniem osób prawnych prawa publicznego, a o przejściu tych przedsiębiorstw orzekał, właściwy ze względu na rodzaj przedsiębiorstwa minister, którego orzeczenie było ostateczne i niepodlegające zaskarżeniu do Najwyższego Trybunału Administracyjnego.

Objęcie poszczególnych składników majątkowych tego przedsiębiorstwa nastąpiło protokołem zdawczo-odbiorczym z dnia 28 października 1948 r. Ogłoszenie o terminie jego sporządzenia zostało opublikowane, na podstawie § 73 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w [...] Dzienniku Wojewódzkim z dnia [...] września 1948 r. str. [...] poz. [...]. Wśród składników majątkowych ww. protokół zdawczo-odbiorczy wymienia nieruchomość zapisaną w księdze wieczystej Sądu Grodzkiego w [...],[...]: tom [...], wykaz [...] o pow. [...] m2; tom [...], wykaz [...] o pow. [...] m2 oraz tom [...], wykaz [...] o pow. [...] m2, stanowiącą pierwotnie własność L. M., po którym następstwo prawne zostało wykazane na rzecz E. S.

Orzeczeniem z dnia [...] kwietnia 1950 r., Minister Przemysłu Lekkiego, na podstawie § 75a ww. rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. ustalił, że składniki majątkowe objęte protokołem zdawczo-odbiorczym, sporządzonym w dniu [...] października 1948 r., w sprawie objęcia przedsiębiorstwa pn. T., ul. [...], przechodzącego na własność Państwa na podstawie art. 2 ustawy nacjonalizacyjnej, stanowią część składową tego przedsiębiorstwa i przechodzą na własność Państwa.

Jak wynika z uzupełnionego przez organ orzekający w trybie art. 136 k.p.a. materiału dowodowego sprawy, E. S. - właścicielka znacjonalizowanych wraz z ww. przedsiębiorstwem niemieckim nieruchomości położonych w [...], zapisanych w księdze wieczystej [...]: tom [...], wykaz [...] o pow. [...] m2 ; tom [...], wykaz [...] o pow. [...] m2 oraz tom [...], wykaz [...] o pow. [...] m2 - podjęła działania zmierzające do uzyskania odszkodowania za utratę ww. mienia, w ramach polsko- amerykańskiego układu indemnizacyjnego.

Minister Rozwoju wyjaśnił, że Polsko-amerykański układ indemnizacyjny zawarty w dniu 16 lipca 1960 r. (dalej: "Układ") regulował kwestie zaspokojenia roszczeń obywateli Stanów Zjednoczonych do Rządu Polskiego z tytułu nacjonalizacji i innego rodzaju przejęcia przez Polskę mienia oraz praw i interesów związanych lub odnoszących się do mienia, które miało miejsce w dniu lub przed dniem wejścia w życie tego układu - art. I lit. A. Roszczeniami tymi były m.in. roszczenia obywateli Stanów Zjednoczonych z tytułu nacjonalizacji lub innego rodzaju przejęcia przez Polskę mienia oraz praw i interesów związanych lub odnoszących się do mienia, przy czym datą przejęcia własności albo utraty używania lub użytkowania jest data, w której tego rodzaju polskie prawa, dekrety lub inne zarządzenia zostały po raz pierwszy zastosowane - art. II lit. b. Odnośnie każdego roszczenia, które zostało przez Rząd Stanów Zjednoczonych uznane za ważne, Rząd Stanów Zjednoczonych zobowiązał się dostarczyć Rządowi Polskiemu oryginalne dokumenty odnoszące się do mienia znacjonalizowanego lub przejętego przez Polskę, z których wynika roszczenie. W przypadku, gdy roszczenie nie jest oparte na takich dokumentach, Rząd Stanów Zjednoczonych dostarczy Rządowi Polskiemu zwolnienie z zobowiązania podpisane przez wnoszącego roszczenie - art. V lit. C.

Na podstawie informacji i dokumentacji nadesłanej przez Ministerstwo Finansów przy piśmie z dnia 18 kwietnia 2016 r., organ odwoławczy ustalił, iż E. S. - będąca od dnia 3 lutego 1944 r. obywatelką Stanów Zjednoczonych Ameryki, zgłosiła do Komisji Stanów Zjednoczonych do Spraw Rozstrzygania Sporów Zagranicznych roszczenie (nr [...]) w związku z utratą nieruchomości zlokalizowanej m.in. w [...]. Rozpatrując przedmiotowe roszczenie ww. Komisja w projekcie decyzji z dnia [...] kwietnia 1965 r. nr [...] (który to projekt, wobec nie zgłoszenia do niego sprzeciwu, stosownie do przepisów Regulaminu Komisji - stał się w dniu [...] maja 1965 r. decyzją ostateczną) "uznała, na podstawie urzędowej dokumentacji z Polski oraz na podstawie innych dowodów na poparcie, że powódka odziedziczyła i posiadała trzy działki gruntu w [...] (Polska): działka nr [...] o powierzchni [...] m2; działka nr [...] o powierzchni [...] m2 oraz działka nr [...] o powierzchni [...] m2, co daje łączną powierzchnię [...] m2 oraz, że zabudowania na nich zostały najwyraźniej zniszczone podczas wojny, a grunt został znacjonalizowany przez Rząd Rzeczpospolitej Polskiej w dniu 30 kwietnia 1948 r., zgodnie z art. 3 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. (Dz.U. 1946, Nr 3, poz. 17)". Następnie Komisja wskazała, że "układ dotyczący roszczeń z 1960 r. określa wypłaty z tytułu odszkodowania za nieruchomości znacjonalizowane, przejęte na własność lub inaczej przejęte przez Rząd Polski. Nie reguluje ani nie zaspokaja roszczeń dotyczących uszkodzenia lub zniszczenia mienia w trakcie drugiej wojny światowej ani przejęcia nieruchomości przez siły okupujące Polskę w trakcie wojny. (...) A zatem, część roszczenia dotyczącego zabudowy na gruncie niniejszym oddala się. Obliczając wartość wspomnianego gruntu Komisja rozważyła opis gruntu przedstawiony przez powódkę, urzędowe dokumenty z Polski oraz inne dowody. Na podstawie akt, w tym dowodów dostępnych Komisji dotyczących wartości podobnego gruntu w [...] (Polska), Komisja uznała, że w czasie przejęcia grunt był warty [...] $ i stwierdziła, że powódka ma prawo, na podstawie Układu dotyczącego roszczeń z 1960 r., do odszkodowania w tej kwocie". Na podstawie powyższych ustaleń, Komisja Stanów Zjednoczonych do Spraw Rozstrzygania Sporów Zagranicznych zasądziła na rzecz E. S. kwotę główną wynoszącą [...] $ (w tym kwotę [...] $ za nieruchomości położone w [...]) wraz z odsetkami w wysokości 6% rocznie od właściwych dat przejęcia do [...] lipca 1960 r., daty Układu, w wysokości [...] $.

Mając na względzie przedstawiony powyżej stan faktyczny i prawny sprawy, Minister Rozwoju uznał za zasadne ustalenie, czy wnioskodawcy - spadkobiercy E. S. posiadają przymiot strony w postępowaniu o stwierdzenie nieważności ww. orzeczeń nacjonalizacyjnych w części dotyczącej nieruchomości położonych w [...], a ponadto, czy postępowanie w tym zakresie nie stało się bezprzedmiotowe.

W tym aspekcie Minister uznał, że należy rozważyć, jaki wpływ ma ww. układ indemnizacyjny oraz sposób jego wykonania na złożone przez wnioskodawców żądanie stwierdzenia nieważności ww. decyzji nacjonalizacyjnych, potwierdzających przejście ww. nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa, w związku z wypłaceniem odszkodowania przez Rząd Stanów Zjednoczonych Ameryki, na podstawie tego Układu.

Minister podniósł, że w postępowaniu o stwierdzenie nieważności decyzji nacjonalizujących nieruchomości, interes prawny opiera się na prawie własności do tych nieruchomości, w dacie ich upaństwowienia (art. 2 i 3 ustawy nacjonalizacyjnej) i związanymi z tym prawem roszczeniami. Interes prawny oparty jest więc o wcześniejsze prawo własności do oznaczonego mienia. Późniejsze zmiany w strukturze własności podmiotu nie mogą prowadzić do restytucji interesu prawnego, jeżeli wcześniej dane prawo podmiotowe danego podmiotu przestało istnieć.

Mając zatem na uwadze konsekwencje wyeliminowania z obrotu prawnego, z mocą ex tunc, ww. orzeczeń nacjonalizacyjnych – czyli przywrócenie byłemu właścicielowi prawa własności, zdaniem Ministra należy uwzględnić odrębne regulacje w kwestii zaspokojenia roszczeń z tytułu nacjonalizacji, w ramach tzw. układów indemnizacyjnych.

Bezspornym jest, że przejęcie przez Skarb Państwa mienia obywateli Stanów Zjednoczonych następowało ex lege z dniem wejścia w życie aktów prawnych wymienionych w art. II Układu - w przypadku ustawy nacjonalizacyjnej - z dniem 5 lutego 1946 r.

Organ odwoławczy wskazując na odpowiedź Sekretarza Stanu w Ministerstwie Spraw Zagranicznych na interpelację nr 4550 w sprawie roszczeń majątkowych wobec Polski stwierdził, że podkreślono w niej, iż "Rząd Polski, przyjmując obowiązek wynikający z zobowiązań międzynarodowych po II wojnie światowej, zobowiązał się do zapłaty odszkodowań za przejęte mienie osób posiadających obywatelstwo obcego państwa lub osób prawnych należących do tych państw. Polska zawarła z 12 państwami i rządami umowy odszkodowawcze (indemnizacyjne), na mocy których przekazała środki pieniężne na rzecz roszczeń obywateli tych państw lub ich osób prawnych, których mienie uległo nacjonalizacji lub innego rodzaju przejęciu. Polska zawarła takie umowy z: Francją, Danią, Szwajcarią, Szwecją, Wlk. Brytanią, Norwegią, Stanami Zjednoczonymi, Belgią i Luksemburgiem, Grecją, Holandią, Austrią i Kanadą. (...) Polska w całości wywiązała się z zawartych umów i przekazała w całości uzgodnione kwoty. (...) Rząd polski przekazał określoną globalną kwotę pieniężną na zaspokojenie roszczeń rządom państw obcych, które przejęły na siebie całkowitą odpowiedzialność za wypłatę odszkodowań dla swoich obywateli i osób prawnych. (...) Zasady umów indemnizacyjnych polegały na tym, że umowy te zawierane z państwami obcymi dotyczyły odszkodowań za znacjonalizowane mienie, utratę własności lub użytkowania mienia przez obywateli lub osoby prawne tych państw. Istotą umów indemnizacyjnych jest fakt, że przy spełnieniu przez stronę polską warunków zapłaty globalnej kwoty odszkodowawczej umowy te miały dla strony polskiej skutek zwalniający w przedmiocie zaspokojenia roszczeń podmiotów uprawnionych. Skutek ten został osiągnięty bez względu na fakt, czy osoby uprawnione wystąpiły ze stosownym roszczeniem, czy też nie. Ewentualne zarzuty, co do niewypłacenia odszkodowania na rzecz indywidualnych podmiotów nie mogą być kierowane przeciwko stronie polskiej, ponieważ to rządy obcych państw przejęły na siebie w całości rozdział kwot odszkodowawczych, bez prawa ingerencji ze strony rządu polskiego. Strona polska nie miała żadnego wpływu ani na rodzaj wydawanych przez inne państwa decyzji w przedmiocie wypłat, ani też odmowy wypłat odszkodowania, jak też na wysokość przyznanych odszkodowań. Rozdziałem kwot zajmowały się wyłącznie kompetentne specjalne organy państw obcych powołane do realizacji programów odszkodowawczych (...):.

Minister wskazał na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 21 kwietnia 2010 r., sygn. akt IV SA/Wa 230/10 gdzie Sąd podkreślił, iż z orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego, a w szczególności wyroku składu siedmiu sędziów NSA z dnia 17 maja 1999 r. sygn. akt OSA 2/98 (ONSA z 1999, z.4, poz. 110) wynika, że "w świetle postanowień układu rozstrzygające znaczenie ma to, czy obywatel amerykański powołując się na układ wystąpił o odszkodowanie do Rządu Stanów Zjednoczonych i czy takie odszkodowanie otrzymał za przejęte mienie przez państwo polskie. Taka sytuacja stwarza stan przejścia na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości lub praw w rozumieniu art. 2 ustawy. Prowadzi to do wniosku, że układ był podstawą przejścia na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości lub praw w rozumieniu art. 2 ustawy, jeżeli obywatel Stanów Zjednoczonych wystąpił o przyznanie odszkodowania na postawie układu i otrzymał takie odszkodowanie, którego wartość była odnoszona do wartości praw przejętych przez państwo polskie". Dodatkowo, Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 3 września 2010 r., sygn. akt I OSK 1445/09 stwierdził jednoznacznie, że "to decyzja Komisji stanowiła uregulowanie i zaspokojenie roszczeń obywateli Stanów Zjednoczonych wobec Rządu Polskiego z tytułu nacjonalizacji i innego rodzaju przejęcia przez Polskę mienia".

Wobec tego organ odwoławczy podniósł, że kluczowa dla niniejszej sprawy jest okoliczność, że przyznanie odszkodowania w ramach układu indemnizacyjnego powodowało utratę roszczeń majątkowych do mienia, z którym wiązało się to odszkodowanie (tak: wyrok NSA z dnia 15 maja 2008 r., sygn. akt I OSK 752/07, wyrok WSA z dnia 27 stycznia 2007 r., sygn. akt I SA/Wa 2036/06, wyrok NSA z dnia 6 listopada 2003 r., sygn. akt I SA 3403/01).

Ponadto odnosząc się do zarzutu pełnomocnika wnioskodawców zawartego w piśmie z dnia 20 czerwca 2016 r., iż "materiał dowodowy zebrany w toku niniejszego postępowania w żadnym stopniu nie wykazał, aby wnioskodawcy lub ich poprzednicy prawni otrzymali odszkodowanie za nieruchomość objętą niniejszym postępowaniem, a co najważniejsze - aby podpisali jakiekolwiek oświadczenie o zrzeczeniu się roszczeń w stosunku do rządu Polskiego w zakresie tejże nieruchomości" – Minister podniósł, że zgodnie z poglądem prawnym wyrażanym przez orzecznictwo sądowo-administracyjne decydujące znaczenie ma fakt wystąpienia przez właściciela o odszkodowanie i czy przyznano mu to odszkodowanie "bez względu na to, czy podpisał oświadczenie o zrzeczeniu się jakichkolwiek dalszych roszczeń (tak: wyrok NSA z dnia 8 kwietnia 2002 r., sygn. akt IV S.A. 2982/01 i 2983/01, z dnia 15 stycznia 2001 r., sygn. akt IV SA 1816/98, a także wyrok WSA z dnia 26 listopada 2004 r., sygn. akt IV SA/WA 375/04). Procedura przyznawania odszkodowań obejmowała bowiem zgłoszenie roszczenia (wniosek) przez zainteresowanego i decyzję Komisji przyznającej odszkodowanie, co potwierdza art. V lit. B Układu, zgodnie z którym "w celu zabezpieczenia Rządu Polskiego przed możliwym dochodzeniem praw za pośrednictwem krajów trzecich, lub w inny sposób roszczeń uregulowanych tym układem, Rząd Stanów Zjednoczonych dostarczy Rządowi Polskiemu kopii takich formalnych oświadczeń odnośnie roszczeń, jakie zostaną przedstawione przez wnoszących roszczenia oraz kopii decyzji dotyczących ważności i wysokości roszczeń". Natomiast art. V lit. C Układu stanowi, iż "odnośnie każdego roszczenia, które zostało przez rząd Stanów Zjednoczonych uznane za ważne, Rząd Stanów Zjednoczonych dostarczy Rządowi Polskiemu oryginalne dokumenty odnoszące się do mienia znacjonalizowanego lub przejętego przez Polskę, z których wynika roszczenie (...). W przypadku gdy roszczenie nie jest oparte na takich dokumentach, Rząd Stanów Zjednoczonych dostarczy Rządowi Polskiemu zwolnienie z zobowiązania podpisane przez wnoszącego roszczenie".

Minister Rozwoju wyjaśnił, że w aktach przedmiotowej sprawy brak jest zrzeczenia się przez E. S. dalszych roszczeń do znacjonalizowanych nieruchomości. Okoliczność ta, w ocenie organu pozwala jednak stwierdzić, iż zgłoszone przez E. S. roszczenie, które zgodnie z treścią projektu decyzji z dnia [...] kwietnia 1965 r., zostało poparte m.in. opisem gruntu przedstawionym przez powódkę, urzędową dokumentacją z Polski - nie budziło wątpliwości orzekającej w sprawie Komisji, która ostatecznie przedmiotowe roszczenie uznała za zasadne, określając jednocześnie wysokość przyznanego odszkodowania.

Na tle powyższego, w ocenie organu odwoławczego, M. H., J. H., J. S., D. S., M. S., M. K. - spadkobiercy F. S., nie posiadają legitymacji do występowania z wnioskiem o stwierdzenie nieważności ww. orzeczeń, bowiem roszczenia związane z nacjonalizacją nieruchomości położonych w [...], zapisanych w księdze wieczystej [...]: tom [...], wykaz [...] o pow. [...] m2; tom [...], wykaz [...] o pow. [...] m2 oraz tom [...], wykaz [...] o pow. [...] m2, zostały zaspokojone ww. decyzją Komisji Stanów Zjednoczonych do Spraw Rozstrzygania Sporów Zagranicznych z dnia [...] kwietnia 1965 r., nr [...].

Ustalenie, iż ww. wnioskodawcy nie są uprawnieni do żądania stwierdzenia nieważności ww. orzeczeń skutkuje, zdaniem Ministra, uznaniem, iż w postępowaniu administracyjnym, w wyniku którego zapadło rozstrzygnięcie Ministra Rozwoju z dnia [...] lutego 2016 r. wystąpiła przesłanka bezprzedmiotowości.

Skargę na decyzję Ministra Rozwoju z dnia [...] lutego 2016 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wnieśli: M. H., J. H., J. S., D. S., M. S. oraz M. K., reprezentowani przez profesjonalnego pełnomocnika. Skarżący zarzucili naruszenie:

1) przepisów art. V lit. C zd. 2 Układu między Rządem Stanów Zjednoczonych Ameryki a Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej dotyczącego roszczeń obywateli Stanów Zjednoczonych sporządzonego w Waszyngtonie dnia 16 lipca 1960 r., poprzez uznanie, że poprzednicy prawni skarżących utracili prawa do nieruchomości będącej przedmiotem postępowania na skutek złożonego przez nich wniosku o odszkodowanie, gdy z zebranego materiału dowodowego w sprawie nie wynika, aby poprzednicy prawni skarżących otrzymali faktycznie jakiekolwiek odszkodowanie lub podpisali oświadczenie o zrzeczenie się roszczeń w stosunku do Polski;

2) przepisu art. 7 k.p.a. poprzez nieuzupełnienie przez organ materiału dowodowego w sprawie i niezwrócenie się do Ministra Finansów z wnioskiem o nadesłanie rzekomych oświadczeń złożonych przez skarżących lub ich poprzedników prawnych o zrzeczeniu się roszczeń w stosunku do przedmiotowej nieruchomości oraz dowodu wypłaty na ich rzecz odszkodowania za utracone mienie, mimo wniosku skarżących w tym zakresie zawartym w piśmie z dnia 20 czerwca 2016 r., podczas gdy informacje te są kluczowe do ustalenia czy skarżącym przysługują roszczenia do nieruchomości będącej przedmiotem niniejszego postępowania;

3) przepisu art. 28 k.p.a. poprzez uznanie, że skarżący nie są stroną postępowania wobec braku interesu prawnego w wzruszeniu zaskarżonych aktów administracyjnych na skutek wystąpienia przez ich poprzedników prawnych z wnioskiem o odszkodowanie, podczas gdy z materiału dowodowego zebranego w sprawie nie wynika, aby poprzednicy prawni skarżących utracili prawo do nieruchomości będącej przedmiotem postępowania administracyjnego, a zatem posiadają oni szeroko rozumiany interes prawny w stwierdzeniu nieważności zaskarżonych aktów administracyjnych;

4) naruszenie art. 6 k.p.a. w zw. z art. 7 k.p.a. w zw. z art. 8 k.p.a. w zw. z art. 156 k.p.a. w zw. z art. 157 § 2 k.p.a. w zw. z art. 233 zd. 1 k.p.a. poprzez uznanie, że w sprawie nie ma podstaw do stwierdzenia nieważności zaskarżonych aktów administracyjnych wobec braku wniosku uprawnionej strony, mimo wystąpienia przesłanki nieważności z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., podczas gdy stwierdzenie nieważności winno nastąpić w każdym przypadku wystąpienia w konkretnej sprawie przesłanki nieważności, nawet gdy wniosek o stwierdzenie nieważności tych aktów nie pochodzi od osób mających interes prawny w uzyskaniu takiego stwierdzenia, bowiem stosownie do regulacji kodeksowych organ z chwilą uzyskania informacji o wydaniu aktów administracyjnych z rażącym naruszeniem prawa, powinien podjąć działanie z urzędu w celu wyeliminowania wadliwych aktów administracyjnych;

5) naruszenie przepisów art. 7 k.p.a. w zw. art. 28 k.p.a. w zw. z art. I lit. A oraz art. II lit. a Układu między Rządem Stanów Zjednoczonych Ameryki a Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej dotyczącego roszczeń obywateli Stanów Zjednoczonych sporządzonego w Waszyngtonie dnia 16 lipca 1960 r. poprzez uznanie, że skarżący nie są stroną postępowania w sprawie wobec braku interesu prawnego w wzruszeniu zaskarżonych aktów administracyjnych wobec złożenia przez poprzedników prawnych skarżących wniosku o odszkodowanie za mienie będące przedmiotem wniosku o stwierdzenie nieważności, podczas gdy sam fakt złożenia wniosku o odszkodowanie lub jego uzyskanie nie niweluje interesu prawnego skarżących w uzyskaniu stwierdzenia nieważności zaskarżonych decyzji administracyjnych, bowiem w takiej sytuacji, nawet w przypadku uzyskania przez poprzedników prawnych odszkodowania - czego skarżący stanowczo zaprzeczają - otrzymane środki zostały wypłacone bez podstawy prawnej, wobec bezprawnego i nie znajdującego w przepisach umocowania do wywłaszczenia przedmiotu własności skarżących, a zatem w warunkach nieodpowiadających treści Układu między Rządem Stanów Zjednoczonych Ameryki a Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej dotyczącego roszczeń obywateli Stanów Zjednoczonych, bowiem układ ten dotyczył wyłącznie prawnych i mających podstawę prawną wywłaszczeń i nacjonalizacji.

W konsekwencji skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości, zasądzenie od organu na rzecz skarżących kosztów postępowania wywołanego skargą, w tym kosztów zastępstwa procesowego oraz zobowiązanie organu do wydania w określonym terminie decyzji utrzymującej w mocy decyzję własną z dnia [...] lutego 2016 r.

W odpowiedzi na skargę, Minister wniósł o jej oddalenie. W uzasadnieniu organ podtrzymał stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji oraz ustosunkował się do zarzutów skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Skarga nie jest uzasadniona.

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] czerwca 2016 r. Minister Rozwoju uchylił własną decyzję z dnia [...] lutego 2016 r. i umorzył postępowanie z wniosku M. H., J. H., J. S., D. S., M. S. oraz M. K. o stwierdzenie nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lutego 1948 r., nr [...] w sprawie przejścia na własność Państwa przedsiębiorstwa pn. T., ul. [...] oraz orzeczenia Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia [...] kwietnia 1950 r., wydanego w porozumieniu z Przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego ww. przedsiębiorstwa – w zakresie nieruchomości zapisanych w księdze wieczystej Sądu Grodzkiego w [...],[...]: tom [...], wykaz [...] o pow. [...] m2; tom [...], wykaz [...] o pow. [...] m2 oraz tom [...], wykaz [...] o pow. [...] m2, stanowiących własność F. S.

Organ odwoławczy po przeprowadzeniu postępowania uznał, że po stronie wnioskodawców brak jest interesu prawnego w rozumieniu art. 28 k.p.a. do wystąpienia z wnioskiem o stwierdzenie nieważności powołanych wyżej orzeczeń nacjonalizacyjnych w zakresie w nim wskazanym albowiem, w jego ocenie, nastąpiło zaspokojenie roszczeń związanych z nacjonalizacją ww. nieruchomości położonych w [...] na podstawie decyzji Komisji Stanów Zjednoczonych do Spraw Rozstrzygania Sporów Zagranicznych z dnia [...] kwietnia 1965 r., nr [...]. Ustalenie przez Ministra tej okoliczności, skutkowało uchyleniem przez niego decyzji organu pierwszej instancji i umorzeniem postępowania administracyjnego z uwagi na jego bezprzedmiotowość.

Sąd stanowisko Ministra podziela.

W pierwszej kolejności należy wskazać, że "bezprzedmiotowość postępowania występuje m.in. wówczas, gdy podmiot nieuprawniony do domagania się wszczęcia postępowania zgłosił inicjatywę w tym względzie" (zob. wyrok NSA z dnia 8 listopada 2012 r., II GSK 1525/11, LEX nr 1291706). Przed merytorycznym rozpatrzeniem żądania organ powinien więc ustalić, czy podmiot występujący z żądaniem ma interes prawny we wszczęciu postępowania (art. 28 k.p.a.). W zależności od tego, czy ustalenie braku przymiotu strony jest oczywiste, czy też wymaga przeprowadzenia ustaleń w tym zakresie, jego załatwienie może zapaść albo na podstawie art. 61a k.p.a., albo na podstawie art. 105 § 1 k.p.a. W niniejszej sprawie mamy do czynienia z tą drugą sytuacją w związku z art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a.

Sąd w obecnym składzie stoi na stanowisku, że ustalenie, czy wnioskodawca na interes prawny we wszczęciu postępowania jest także obowiązkiem organu, bowiem od tego ustalenia zależy, czy postępowanie zakończy się orzeczeniem o charakterze formalnym, czy merytorycznym. Przy czym należy wskazać, że o interesie prawnym skarżących do wszczęcia postępowania w przedmiocie stwierdzenia nieważności powołanych wyżej orzeczeń w części dotyczącej nieruchomości stanowiących własność prywatną F. S. nie może świadczyć sam fakt (choć bezsporny) następstwa prawnego po F. S., oraz C. S. z domu S., I. H. z domu S., F. H.. Konieczne jest jeszcze wykazanie, że poprzedniczka prawna była właścicielką nieruchomości, które zostały znacjonalizowane, zaś w tym kontekście także ocena, jaki wpływ na zgłoszone żądanie wnioskodawców, ma wyżej powołany układ indemnizacyjny z dnia 16 lipca 1960 r. oraz sposób jego wykonania w przedmiotowej sprawie.

I tak w art. I Układ przewidywał, iż Rząd Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej zgadza się zapłacić, a Rząd Stanów Zjednoczonych przyjąć sumę 40 mln dolarów amerykańskich na całkowite uregulowanie i zaspokojenie wszystkich roszczeń obywateli Stanów Zjednoczonych, zarówno osób fizycznych jak i prawnych. Bezsporne jest, że układ dotyczył odszkodowań za znacjonalizowane mienie, utratę własności lub użytkowania mienia przez obywateli lub osoby prawne tych państw. Przyznanie odszkodowania z tytułu przejęcia własności uzależnione było od złożenia oświadczenia o zrzeczeniu się prawa własności. Jakkolwiek trudno oceniać skutki cywilnoprawne takiego oświadczenia, na co zwrócił uwagę Trybunał Konstytucyjne w postanowieniu z dnia 24 października 2000 r. (SK 31/99), to jednak należy podzielić w całości pogląd Trybunału wyrażony w tym orzeczeniu, iż oświadczenia te były niewątpliwie wyrazem świadomości składających je podmiotów, że mienie pozostawione w Polsce przeszło na własność Skarbu Państwa na podstawie ustaw i dekretów tam obowiązujących, a ponadto było wyrazem rezygnacji z dochodzenia prawa w zamian za wypłacone odszkodowanie. Taka intencja wyraźnie wynika z treści Układu, w szczególności z jego preambuły. Układające się strony traktowały te oświadczenia jako dowód załatwienia wszelkich roszczeń, zarówno finansowych jak i prawnorzeczowych.

Z ustaleń organu odwoławczego wynika, że E. S. (jako obywatelka Stanów Zjednoczonych Ameryki) zgłosiła do Komisji Stanów Zjednoczonych do Spraw Rozstrzygania Sporów Zagranicznych roszczenie w związku z utratą nieruchomości zlokalizowanzch m.in. w [...]. Po przeprowadzeniu ustaleń Komisja w projekcie decyzji z dnia [...] kwietnia 1965 r., nr [...] (projekt, wobec nie zgłoszenia do niego sprzeciwu, stał się w dniu [...] maja 1965 r. decyzją ostateczną) zasądziła na rzecz E. S. kwotę główną wynoszącą [...] $ (w tym kwotę [...] $ za nieruchomości położone w [...]) wraz z odsetkami w wysokości 6% rocznie od właściwych dat przejęcia do [...] lipca 1960 r., daty Układu, w wysokości [...] $.

Zdaniem Sądu, z faktu, iż E. S. zdecydowała się na skorzystanie z dobrodziejstwa Układu z dnia 16 lipca 1960 r., wynika tym samym, iż zrzekła się ona wszelkich roszczeń do przedmiotowej nieruchomości, a co za tym idzie roszczenia te nie mogły wchodzić w skład masy spadkowej. Zasadnie zatem Minister Rozwoju przyjął, iż następcy prawni E. S. nie mogli skutecznie żądać stwierdzenia nieważności powołanych wyżej orzeczeń z 1948 i 1950 r. Utrata interesu prawnego wnioskodawców do żądania stwierdzenia nieważności orzeczeń nie jest związana z utratą własności, bo to nastąpiło na skutek nacjonalizacji ale z faktem zrzeczenia się roszczeń majątkowych związanych ze znacjonalizowaną nieruchomością. Przyznanie więc odszkodowania przez Komisję było oczywistą konsekwencją uznania przez nią utraty własności przez E. S. lub innych praw wymienionych w art. II Układu. Ponadto podkreślenia wymaga, że wysokość odszkodowania i wszelkie kwestie z nim związane, w tym czy odszkodowanie faktycznie zostało wypłacone pozostaje w kompetencji tylko strony amerykańskiej. Tym samym, wbrew stanowisku skarżących, organ administracji w przedmiotowym postępowaniu nie ma podstaw prawnych do prowadzenia postępowania dowodowego zmierzającego do poszukiwania oświadczeń o zrzeczeniu się roszczeń w stosunku do Polski oraz dowodzenia, że poprzednicy prawni skarżących otrzymali faktycznie jakiekolwiek odszkodowanie.

Mając to na uwadze Sąd podzielił pogląd organu, że skarżący nie wykazali, że mają interes prawny we wszczęciu postępowania nieważnościowego w stosunku do orzeczeń z 1948 i 1950 r. we wskazanym zakresie ani również nie wskazali na żadne środki dowodowe pozostające poza ich zasięgiem, a pozostające w dyspozycji organu, które miałyby ten interes wykazać, których organ nie wykorzystał (mając taką możliwość) z naruszeniem przepisów postępowania. W takiej sytuacji umorzenie postępowania, jako bezprzedmiotowego, nie narusza prawa.

W konsekwencji, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm.), skargę oddalił.