Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt I SA/Łd 379/10
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2010-11-04 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę

SENTENCJA

Dnia 4 listopada 2010 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział I w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Paweł Janicki Sędziowie: Sędzia NSA Wiktor Jarzębowski (spr.) Sędzia WSA Joanna Grzegorczyk-Drozda Protokolant: Asystent sędziego Paweł Pijewski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 października 2010 roku sprawy ze skargi A. O. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek 1. oddala skargę; 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszy Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi na rzecz adwokata L. P. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu wraz z należnym podatkiem od towarów i usług liczonym od tej kwoty oraz kwotę 17 (siedemnaście) złotych stanowiącą opłatę skarbową od pełnomocnictwa.


UZASADNIENIE

I SA/Łd 379/10

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po rozpatrzeniu wniosku A.O. o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy swą decyzję z dnia [...] o odmowie umorzenia należności na Fundusz Ubezpieczenia Zdrowotnego za okres 05/2002, 02/2004 oraz 02/2007-01/2008 w łącznej kwocie 2.798,15 zł, w tym z tytułu: składek w wysokości 2.127,55 zł, odsetek naliczonych na dzień 10.09.2009 r. – w kwocie 565,00 zł oraz kosztów upomnienia w wysokości 105,60 zł.

Podstawą decyzji były następujące wnioski i ustalenia organu.

Decyzją z dnia [...] nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych orzekł o odpowiedzialności A.O., jako jednego z dwóch spadkobierców do solidarnego spłacania długu po zmarłej B.O., za zaległości z tytułu nieopłaconych składek na: Fundusz Ubezpieczenia Zdrowotnego za okres: 05/2002, 02/2004 oraz 02/2007-01/2008 w wysokości 2.127,55 zł. Zgodnie z art. 101 § 1 Ordynacji podatkowej odsetki w decyzji zostały naliczone na dzień otwarcia spadku, tj. 28 stycznia 2008 roku i stanowiły kwotę 110,00 zł.

W dniu 10 września 2009 roku A.O. zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z wnioskiem o umorzenie należności z tytułu składek wynikających z decyzji nr [...] z dnia [...] o przeniesieniu na niego odpowiedzialności (jako jednego z dwóch spadkobierców) do solidarnego spłacania długu po zmarłej w dniu 28 stycznia 2008 roku B.O., motywując, że nie jest w stanie ich spłacić, ponieważ od dawna pozostaje w niedostatku. Do podania A.O. nie dołączył żadnych dokumentów na potwierdzenie trudnej sytuacji finansowej.

Pismem z dnia 18 września 2009 roku Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zawiadomił wnioskodawcę o wszczęciu postępowania w sprawie złożonego wniosku o umorzenie i jednocześnie wskazał, że istnieje możliwość uzupełnienia tego wniosku o dodatkowe dokumenty potwierdzające okoliczności uzasadniające umorzenie. Korespondencję tę wnioskodawca otrzymał w dniu 22 września 2009 roku. Do zakończenia postępowania, o którym został powiadomiony pismem z dnia 22 października 2009 roku, wnioskodawca nie dostarczył do Zakładu żadnych dowodów potwierdzających trudną sytuację finansową. Z tego względu, na podstawie dokumentów zgromadzonych w aktach płatnika oraz uzyskanych w trakcie przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją nr [...] z dnia [...] odmówił umorzenia należności.

W dniu 27 listopada 2009 roku do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wpłynął wniosek A.O. o ponowne rozpatrzenie sprawy i uchylenie decyzji z dnia [...] w całości oraz wydanie decyzji uwzględniającej wniosek o umorzenie należności. Decyzji tej wnioskodawca zarzucił błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę jej wydania, polegający na uznaniu, że jego sytuacja majątkowa i rodzinna, jako spadkobiercy po B.O., nie uzasadnia umorzenia należności, gdy tymczasem takie okoliczności zachodzą. Podkreślił przy tym, że Zakład nie wziął pod uwagę jego dramatycznej sytuacji finansowej związanej z postępowaniami egzekucyjnymi w sprawach o sygn. akt [...] oraz [...], a także pozostawania od dłuższego czasu w głębokim niedostatku. Ponadto wskazał, że poza nim zobowiązanym solidarnie jest także jego brat G.O., który znajduje się w lepszej sytuacji finansowej, dlatego też, w jego ocenie, bardziej uzasadnione jest dochodzenie należności od brata.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z dnia [...] utrzymał w mocy swą decyzję z dnia [...].

W uzasadnieniu decyzji organ ten wskazał, że z akt sprawy wynika, iż zobowiązania, za które jest odpowiedzialny wnioskodawca, powstały na skutek działania zmarłej matki – B.O.. Zmarła pozostawiła jednak majątek o znacznej wartości i niewielkie długi. W dniu 5 sierpnia 2008 roku Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w K., na wniosek spadkobierców w obecności wnioskodawcy, dokonał spisu inwentarza. W trakcie czynności ustalił, iż zmarła posiadała spółdzielcze prawo do lokalu w RSM A mieszczącego się przy ulicy A. Według operatu szacunkowego wartość powyższej nieruchomości wynosiła 159.900,00 zł. Ruchomości znajdujące się w mieszkaniu Komornik wycenił na kwotę 1.750,00 zł. Stan czynny spadku stanowił łącznie kwotę 161.650,00 zł. Na stan bierny składały się zobowiązania wobec: B SA, C, Prezydenta Miasta K. (podatek od środków transportowych), ZUS Inspektorat w K. (zaległe składki na ubezpieczenie zdrowotne) i stanowiły łącznie kwotę 6.433,20 zł. Zgodnie z art. 1031 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964r. Kodeks Cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93 ze zm.) w razie przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza spadkobierca ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe tylko do wartości ustalonego w inwentarzu stanu czynnego spadku.

W związku z tym, że stan czynny spadku był znacznie wyższy od stanu biernego do dyspozycji wnioskodawcy, po uregulowaniu zobowiązań spadkodawcy, pozostałby majątek o wartości 77.608,40 zł.

Jednocześnie organ ubezpieczeniowy podkreślił, że z dołączonego do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy oświadczenia o aktualnej sytuacji dłużnika wynika, że kwotę uzyskaną ze sprzedaży mieszkania wchodzącego w skład spadku, pomimo posiadanej wiedzy o długach spadkowych, przeznaczył na wydatki związane z rozpoczęciem działalności gospodarczej, tj. poszerzenie bramy wjazdowej, częściowe utwardzenie terenu w miejscowości Ż., wpłatę czynszu do firmy leasingowej, na bieżące opłaty eksploatacyjne oraz opłaty z tytułu posiadanych kredytów. Wskazał przy tym, że we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wnioskodawca podkreślił, że do odpowiedzialności powinien zostać pociągnięty także jego brat – G.O., który zgodnie z postanowieniem Sądu nabył razem z nim spadek.

Odnosząc się do powyższego zarzutu, organ stwierdził, że z akt sprawy wynika, iż za zobowiązania zmarłej odpowiada dwóch spadkobierców, którzy ponoszą solidarną odpowiedzialność za długi. Zakład w dniu [...] wydał decyzje o przeniesieniu odpowiedzialności za długi spadkowe na A.O. nr [...] i na G.O.

nr [...]. W dniu 1 września 2009 roku do obydwu dłużników zostały wysłane upomnienia. Ponadto wnioskiem z dnia 3 lutego 2009 roku Zakład dokonał zabezpieczenia należnych składek na nieruchomości stanowiącej własność G.O., a w dniu 4 grudnia 2009 roku wdrożył w stosunku do niego postępowanie egzekucyjne. Zakład zatem pociągnął do odpowiedzialności obydwu spadkobierców. Zapłacenie należności przez drugiego dłużnika solidarnego zwolni wnioskodawcę z odpowiedzialności.

W dalszych motywach decyzji organ wskazał, że w toku postępowania wyjaśniającego ustalono, iż wnioskodawca mieszka w Ż.. Nieruchomość jest własnością wnioskodawcy i jego żony na prawach małżeńskiej wspólności ustawowej. Sąd Rejonowy w K. Wydział Ksiąg Wieczystych dla ww. nieruchomości prowadzi księgę wieczystą nr [...]. Z informacji uzyskanych przez Zakład z Urzędu Skarbowego w K. wynika zaś, że w zeznaniach podatkowych wnioskodawca wykazał za: 2006 r. dochód z pozarolniczej działalności gospodarczej w kwocie 10.243,87 zł oraz dochód z innych źródeł w kwocie 1.962,06 zł; 2007 r. dochód z pozarolniczej działalności gospodarczej w kwocie 2.965,32 zł, dochód z najmu w kwocie 1.200,00 zł oraz dochód z innych źródeł w kwocie 3.637,60 zł; 2008 r. stratę z pozarolniczej działalności gospodarczej w kwocie 11.469,81 zł oraz dochód z innych źródeł w kwocie 2.745,40 zł.

Ponadto organ podkreślił, że do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wnioskodawca dołączył zeznanie podatkowe PIT-36 za 2008 rok, w którym wykazał stratę z działalności gospodarczej w kwocie 11.469,81 zł (przychód z działalności wynosił 42.278,48 zł, koszty uzyskania przychodów stanowiły kwotę 53.748,29 zł).

Z podsumowania księgi przychodów i rozchodów wynika zaś, że na koniec września 2009 roku wnioskodawca poniósł stratę z działalności w wysokości 10.594,00 zł (przychód z działalności wynosił 187.594,63 zł, koszty uzyskania przychodów stanowiły kwotę 198.188,63 zł).

Organ wskazał także, iż wnioskodawca na zakup maszyn otrzymał dotację z [...] Urzędu Pracy w K.. Zgodnie z zaświadczeniem ww. pomoc udzielona 23 lipca 2008 roku przez Starostę [...] w kwocie 14.499,00 zł jest pomocą de minimis. Dla podniesienia konkurencyjności oferowanych usług wnioskodawca zawarł w dniu 3 września 2008 roku umowę leasingu operacyjnego nr 62617 z D S.A., której przedmiotem jest kompletna linia demontażu i montażu opon samochodów ciężarowych. Według oświadczenia wnioskodawcy z dnia 16 listopada 2009 roku do spłaty pozostaje kwota 36.089,00 zł. Zgodnie z fakturą nr 208450/10/2009/15/51 opłata leasingowa za grudzień 2009 roku wynosi 757,50 zł. Ponadto według załączonych faktur i wezwań do zapłaty w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą wnioskodawca ponosi koszty z tytułu monitorowania obiektu, usług telekomunikacyjnych, poboru energii elektrycznej i usług księgowych. Według pisma biura rachunkowego E z dnia 16 listopada 2009 roku zalega z płatnością za obsługę księgową za okres od października 2008 r. do października 2009 r. na łączną kwotę 1.586,00 zł. Z faktury wystawionej przez F SA z dnia 21 października 2009 roku wynika, że nie uregulował on należności wynikającej z faktury VAT nr 30 z dnia 20 sierpnia 2009 roku na kwotę 588,54 zł. Pismem z dnia 3 listopada 2009 roku F SA wezwał wnioskodawcę do zapłaty ww. należności.

Jednocześnie organ ubezpieczeniowy podniósł, że z dołączonego do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wezwania do zapłaty z dnia 26 listopada 2009 roku wystawionego przez G Sp. z o.o. wynika ponadto, że wnioskodawca zalega z płatnością faktur za okres od stycznia do września 2009 r. na kwotę 248,42 zł. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy podał, że oprócz przychodu z prowadzonej działalności - zakładu wulkanizacyjnego otrzymuje przychód z tytułu świadczonych usług kierowcy autobusu oraz dochód w wysokości 180,00 zł netto miesięcznie z tytułu wydzierżawienia części działki położonej w Ż.. Wnioskodawca spłaca ponadto pożyczkę w B SA z siedzibą w W., wynikającą z umowy z dnia 18 września 2006 roku. Z zaświadczenia z dnia 11 grudnia 2009 r. wynika, że rata kapitałowo-odsetkowa wynosi 569,27 zł. W stosunku do Banku wnioskodawca nie ma zobowiązań przeterminowanych. Raty reguluje zatem na bieżąco. Z kolei z danych pozyskanych z Kompleksowego Systemu Informatycznego ZUS wynika, że żona wnioskodawcy nie pracuje. Od dnia 1 stycznia 2009 roku jest zarejestrowana w [...] Urzędzie Pracy K. jako osoba bezrobotna niepobierająca zasiłku dla bezrobotnych. Zgodnie zaś z pismem [...] Ośrodka Pomocy Społecznej w K. wnioskodawca nie korzysta i nie ubiega się o świadczenia z pomocy społecznej. Z GOPS pobierane są natomiast świadczenia rodzinne na dzieci, przyznane na wniosek jego żony I.O.

Organ zaznaczył przy tym, że we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wnioskodawca poinformował Zakład, że żona wraz z dziećmi mieszka u swoich rodziców oraz, że w stosunku do niego toczy się aktualnie sprawa przed Sądem Okręgowym w Ł. o rozwód. Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w K. z wierzytelności przypadających na rzecz wnioskodawcy od spółki I S.C. R. i R.B., na wniosek żony I.O. i syna D.O. prowadzi postępowanie egzekucyjne na poczet bieżących i zaległych alimentów. Łącznie postępowaniem egzekucyjnym objęta jest kwota 28.793,56 zł na poczet zaległych alimentów oraz na poczet bieżących i należnej od nich opłaty kwota 926,00 zł. Ponadto do wniosku o ponowne rozpatrzenie wnioskodawca dołączył także zawiadomienie z GOPS w K., z którego wynika, że decyzją nr [...] z dnia [...] Urząd Gminy w K. przyznał na dzieci O. i M. O. świadczenia z funduszu alimentacyjnego w łącznej kwocie 450,00 zł. Jednocześnie w toku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego ustalono, że wnioskodawca posiada cztery rachunki bankowe: w J, w K S.A. oraz dwa w L.

Oceniając tak zgromadzony materiał w wyniku ponownego rozpatrzenia wniosku o umorzenie należności z tytułu składek Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że nie znajduje podstaw do umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 2-3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. W sprawie nie występuje podstawowy warunek umożliwiający umorzenie, zawarty w art. 28

ust. 2, 3 tej ustawy, tj. całkowita nieściągalność należności, ponieważ:

- wysokość nieopłaconych składek znacznie przekracza koszty upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

- w stosunku do wnioskodawcy względem ww. należności nie jest prowadzone postępowanie egzekucyjne, zatem naczelnik urzędu skarbowego lub komornik nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

- nie jest także oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Jednocześnie organ ubezpieczeniowy wskazał, że z przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego wynika, iż wnioskodawca prowadził działalność gospodarczą od dnia 2.03.2004 r. do dnia 30.07.2007 r. W dniu 6 sierpnia 2008 roku ponownie rozpoczął działalność gospodarczą, z której na bieżąco reguluje składki na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i FP. Ponadto wraz z żoną, na prawach małżeńskiej wspólności ustawowej, jest właścicielem nieruchomości położonej w Ż.

Organ podkreślił przy tym, że dynamika przychodów z działalności gospodarczej za okres 01-09/2009 (czterokrotny wzrost przychodów w porównaniu do całego roku 2008) wskazuje, że kłopoty finansowe prowadzonej przez wnioskodawcę firmy są przejściowe. Tendencja wzrostu przychodów rokuje możliwość uzyskania w następnych latach zysków z działalności, które pozwolą na spłatę zadłużenia w dłuższym okresie czasu.

Z uwagi na powyższe Prezes nie znalazł podstaw do umorzenia należności w oparciu o art. 28 ust. 3a ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009r. Nr 205, poz. 1585). Na podstawie tego przepisu należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być umarzane, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, jeżeli przemawia za tym ważny interes osoby zobowiązanej do ich opłacenia, a ciężar udowodnienia trudnej sytuacji spoczywa na płatniku. Wnioskodawca nie wykazał, że opłacenie należności z tytułu składek pozbawi go zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Do podania nie dołączył żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że znajduje się w ubóstwie, które zagraża egzystencji. Dołączył jedynie dokumenty świadczące o aktualnej sytuacji finansowej prowadzonej przez niego firmy. Nie wykazał, że choruje lub sprawuje opiekę nad chorym członkiem rodziny. Nie dotknęły go zdarzenia losowe ani klęski żywiołowe.

W konkluzji organ przyjął, że w związku z tym, że po ponownym rozpatrzeniu sprawy, nie zostały ustalone okoliczności, które mogłyby mieć wpływ na zmianę stanowiska w sprawie złożonego wniosku o umorzenie - nie została stwierdzona całkowita nieściągalność, nie zachodzą przesłanki z art. 28 ust. 3a, ponieważ zapłacenie należności w dłuższym okresie nie pozbawi wnioskodawcy możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych i utrzymał w mocy decyzję z dnia [...].

Nie zgadzając się z powyższą decyzją, A.O. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, wnosząc o uchylenie w całości decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...].

Zaskarżonej decyzji skarżący zarzucił:

1. rażące naruszenie zasady prawnej wyrażonej w art. 9 k.p.a., tj. zasady udzielania informacji poprzez niepoinformowanie wnioskodawcy w toku postępowania o konieczności dodatkowego wykazania, że ma ważny interes w ubieganiu się o umorzenie zaległych należności, w szczególności na udowodnieniu jego trudnej sytuacji rodzinnej i materialnej poprzez złożenie organom ZUS-u dokumentów na tę okoliczność. Organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Niepoinformowanie wnioskodawcy o konieczności dostarczenia dodatkowych dokumentów spowodowało, iż wniosek o umorzenia zaległych należności, za których spowodowanie nie jest on odpowiedzialny, nie został w pełni merytorycznie rozpatrzony;

2. rażące naruszenie art. 7 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy i nieustalenie w oparciu o zebrany materiał dowodowy prawdy obiektywnej. W toku postępowania organy administracji publicznej stoją bowiem na straży praworządności i podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Ł. nie wykazał inicjatywy ustalenia dokładnego stanu faktycznego, tj. trudnej sytuacji materialnej wnioskodawcy, co spowodowało, że wniosek o umorzenia zaległych należności na Fundusz Ubezpieczenia Zdrowotnego nie został uwzględniony;

3. błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę wydania decyzji polegający na uznaniu, iż sytuacja majątkowa i rodzinna skarżącego jako spadkobiercy po B.O. nie uzasadnia umorzenia zadłużenia zaległych należności, gdy tymczasem takie okoliczności zachodzą.

W uzasadnieniu skargi skarżący podkreślił, że nie został poinformowany o konieczności uzupełnienia materiału dowodowego, w szczególności wykazania niedostatku, w jakim się znajduje. W jego ocenie dołączone do akt sprawy dokumenty w dostateczny sposób uzasadniają, iż spełnione zostały przez niego warunki do ubiegania się o umorzenia zaległych należności jako spadkobiercy po zmarłej B.O.. Ponadto, odpowiedzialnym za długi spadkowe jest również G.O., który jest w znacznie lepszej sytuacji finansowej, dlatego też Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie jest pozbawiony możliwości ściągnięcia należnych mu należności.

W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, argumentując jak w uzasadnieniu zaskarżonego aktu.

Na rozprawie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Łodzi pełnomocnik skarżącego poparł skargę i wniósł o zasądzenie kosztów postępowania, które nie zostały pokryte w żadnej części. Pełnomocnik organu administracji wniósł natomiast o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest z punktu widzenia kryterium legalności. W ramach owej kontroli sąd administracyjny nie przejmuje sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia, lecz ocenia, nie będąc przy tym związany granicami skargi, czy przy wydawaniu zaskarżonej decyzji nie naruszono reguł postępowania administracyjnego i czy prawidłowo zastosowano prawo materialne.

Skarga nie jest uzasadniona, bowiem Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie naruszył ani przepisów prawa materialnego, ani przepisów procesowych w stopniu mającym lub mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, a w szczególności nie są uzasadnione zarzuty podniesione w skardze.

Zgodnie z art. 28 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 137, poz. 887 z późn. zm.), dalej jako "u.s.u.s." należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a tej ustawy.

Stosownie zaś do art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność tych składek zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie,

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze,

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów Ordynacji podatkowej,

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym,

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym,

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję,

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne

Jednakże w uzasadnionych przypadkach należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności według zasad określonych w rozporządzeniu (art. 28 ust. 3a u.s.u.s.).

Wskazać przy tym należy, że przedstawione powyżej reżimy prawne umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, o których mowa w art. 28 ust. 2 i art. 28 ust. 3a u.s.u.s., nie są od siebie niezależne

i oderwane. W art. 28 ust. 2-3 u.s.u.s. uregulowane zostały podstawowe kwestie w zakresie umorzenia należności z tytułu tych składek oraz przypadki ich całkowitej nieściągalności. Art. 28 ust. 3a u.s.u.s. dotyczy kwestii umarzania należności ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na ubezpieczenie społeczne. Oba reżimy prawne umarzania należności z tytułu tych składek nawiązują jednak do siebie, co wynika z takich sformułowań, jak "z zastrzeżeniem ust. 3a" oraz "(...) mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności". Przypadki całkowitej nieściągalności uregulowane zostały wyczerpująco w powołanym wyżej art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Z uwagi zatem na użyty w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. zwrot "pomimo braku ich całkowitej nieściągalności" uzależnienie umorzenia należności z tytułu składek od ich całkowitej nieściągalności dotyczy także ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na ubezpieczenie społeczne. W konsekwencji oznacza to zatem, że przy umarzaniu nieopłaconych przez te podmioty należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne zastosowanie będzie miał wymóg wystąpienia precyzyjnie określonych przesłanek całkowitej nieściągalności, a w sytuacji ich niewystąpienia sytuacja majątkowa i rodzinna wnioskodawcy podlegać będzie ocenie organu z punktu widzenia przesłanek określonych w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), dalej jako "rozporządzenie", wydanym na podstawie art. 28 ust. 3b u.s.u.s.

Zgodnie z treścią § 3 ww. rozporządzenia, zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Z powołanych regulacji wynika, że rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne mimo braku ich całkowitej nieściągalności podejmowane są w ramach tzw. uznania administracyjnego, o czym przesądza użyty w powołanym wyżej art. 28 ust. 3a u.s.u.s. zwrot "należności z tytułu składek (...) mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane". Oznacza to zatem, że organ ma prawo wyboru treści rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, przy czym wybór ten może być swobodny, ale nie dowolny (por. wyrok NSA z dnia 29 sierpnia 2007 r., sygn. akt II GSK 141/07, Lex nr 368197, a także wyrok WSA w Łodzi z dnia 3 listopada 2009 r., sygn. akt I SA/Łd 584/09).

Podkreślić przy tym należy, że proces podejmowania decyzji w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, w tym także ubezpieczenie zdrowotne, ma charakter dwuetapowy. Najpierw organ, ustalając istotne okoliczności faktyczne sprawy związane przede wszystkim z sytuacją majątkową, osobistą i rodzinną wnioskodawcy, ocenia czy okoliczności te odpowiadają choćby jednej z przesłanek określonych w § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia. Przy czym nawet pozytywna ocena występowania tych przesłanek nie obliguje organu do skorzystania z instytucji umorzenia należności z tytułu tych składek. Z kolei drugi etap ma miejsce jedynie wówczas, gdy organ stwierdzi, że przesłanki te przemawiają za umorzeniem ww. należności.

W kontekście przesłanek określonych w powołanym wyżej § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia szczególne znaczenie ma wnikliwe wyjaśnienie sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy. A zatem strona w treści wniesionego wniosku o umorzenie należności, a następnie w toku postępowania, powinna wskazać takie konkretne okoliczności, które będą przemawiały za zastosowaniem wobec niej instytucji umorzenia. Także i Prezes ZUS w toku postępowania, powinien wnikliwie ustalić istnienie (lub brak) takich okoliczności, podejmując w tym zakresie, o ile jest to możliwe, także działania z urzędu, niezależnie od informacji uzyskanych od wnioskodawcy, zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej wyrażoną w art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm. ) – dalej "k.p.a." i zasadą zupełności postępowania dowodowego, o której stanowi art. 77 § 1 tej ustawy. Oczywistym jest jednak, że w toku takiego postępowania to głównie na stronie spoczywa ciężar udowodnienia zaistnienia przesłanek do umorzenia, świadczy bowiem o tym użyty przez ustawodawcę w § 3 ust. 1 rozporządzenia zwrot "jeżeli zobowiązany wykaże". Wszakże to wnioskodawca, a nie organ, ma pełną wiedzę o swojej sytuacji rodzinnej, majątkowej, osobistej i o przeszkodach w spłacie zadłużenia.

Ocena zebranego materiału dowodowego należy do organu prowadzącego postępowanie. Stosownie do art. 80 k.p.a. organ swobodnie ocenia dowody, ważne jest jednak, żeby stan faktyczny został oceniony na podstawie całokształtu zebranego materiału dowodowego. Swoboda w ocenie dowodów nie oznacza dowolności. Przeprowadzony przez organ sposób rozumowania związany z ustalaniem stanu faktycznego sprawy na podstawie różnych, czasem sprzecznych ze sobą, zebranych w sprawie dowodów, przedstawiony w uzasadnieniu decyzji, powinien być jasny, zrozumiały i oparty o zasady logiki.

Niemniej ważną czynnością organu w procesie wydawania decyzji, już po zebraniu dowodów i ustaleniu stanu faktycznego sprawy, jest podstawienie tego stanu faktycznego pod odpowiednią normę prawa (subsumcja). Ta czynność powinna znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji stosownie do art. 107 § 1 k.p.a.

Uznaniowy charakter decyzji w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne na podstawie art. 28 ust. 3a w związku z § 3 ust. 1 powołanego wyżej rozporządzenia nie odnosi się do ustalania przesłanek warunkujących umorzenie należności. W tym zakresie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie działa na podstawie uznania administracyjnego. Ustalając stan faktyczny sprawy w toku postępowania dowodowego i następnie porównując ten stan do hipotezy normy zezwalającej na umorzenie tych należności organ jest związany określonymi w k.p.a. zasadami, zwłaszcza wskazanymi wyżej, oraz regułami logiki. Postępowanie organu w tym zakresie podlega ocenie sądu administracyjnego, a więc sąd ocenia, czy został w sprawie zebrany kompletny materiał dowodowy, czy w procesie oceny dowodów nie naruszono reguł logiki i czy zastosowano właściwe przepisy do prawidłowo ustalonego stanu faktycznego. Uznanie administracyjne odnosi się natomiast do wyboru konsekwencji prawnych (umorzyć należności lub odmówić ich umorzenia) w razie prawidłowego ustalenia, że zastosowanie instytucji umorzenia jest możliwe, bowiem przemawiają za tym przesłanki wskazane w § 3

ust. 1 powołanego wyżej rozporządzenia. Wybór tej konsekwencji prawnej, to właśnie drugi etap postępowania organu w procesie wydawania decyzji w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne.

W rozpoznawanej sprawie skarżący, jako spadkobierca po zmarłej B.O., na którego przeniesiono odpowiedzialność za zadłużenie z tytułu składek spadkodawczyni mocą decyzji z dnia [...]

nr [...], wnosząc o umorzenie należności z tytułu składek uzasadnienia dla zastosowania wobec niego instytucji umorzenia należności z tego tytułu upatrywał w fakcie pozostawania od dłuższego czasu w niedostatku. Zobowiązany argumentował w szczególności, że nie stać go na spłatę zadłużenia, jakie powstało wskutek prowadzenia przez jego matkę działalności gospodarczej. Podkreślał przy tym, że razem z bratem przyjęli spadek wyłącznie z dobrodziejstwem inwentarza i chociaż obaj przyjęli spadek, to egzekucja jest prowadzona wyłącznie z jego majątku.

W ocenie Sądu organ rozpoznający wniosek strony prawidłowo przyjął, że w stosunku do skarżącego nie zachodzi całkowita nieściągalność należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Analiza akt sprawy w tym względzie dowodzi bowiem, że sytuacja majątkowa skarżącego nie uzasadnia możliwości zastosowania względem niego wnioskowanej instytucji umorzenia należności z tytułu składek. Skarżący mieszka w Ż.. Nieruchomość jest własnością wnioskodawcy i jego żony na prawach małżeńskiej wspólności ustawowej. Sąd Rejonowy w K. Wydział Ksiąg Wieczystych dla ww. nieruchomości prowadzi księgę wieczystą

nr [...]. W zeznaniach podatkowych wnioskodawca wykazał za: 2006r. dochód z pozarolniczej działalności gospodarczej w kwocie 10.243,87 zł oraz dochód z innych źródeł w kwocie 1.962,06 zł; 2007r. dochód z pozarolniczej działalności gospodarczej w kwocie 2.965,32 zł, dochód z najmu w kwocie 1.200,00 zł oraz dochód z innych źródeł w kwocie 3.637,60 zł; 2008r. - stratę z pozarolniczej działalności gospodarczej w kwocie 11.469,81 zł oraz dochód z innych źródeł w kwocie 2.745,40 zł. Ponadto na zakup maszyn skarżący otrzymał dotację z [...] Urzędu Pracy w K.. Zgodnie z zaświadczeniem ww. pomoc udzielona 23.07.2008 r. przez Starostę K. w kwocie 14.499,00 zł jest pomocą de minimis. Dla podniesienia konkurencyjności oferowanych usług skarżący zawarł w dniu 03.09.2008 r. umowę leasingu operacyjnego nr 62617 z D S.A., której przedmiotem jest kompletna linia demontażu i montażu opon samochodów ciężarowych. Ponadto skarżący oprócz przychodu z prowadzonej działalności - zakładu wulkanizacyjnego otrzymuje przychód z tytułu świadczonych usług kierowcy autobusu oraz dochód w wysokości 180,00 zł netto miesięcznie z tytułu wydzierżawienia części działki położonej w Ż. Wnioskodawca spłaca także pożyczkę w B z siedzibą w W., wynikająca z umowy nr 68 12403190 31110010 09498434 z dnia 18.09.2006r. Z zaświadczenia z dnia 11.12.2009 r. wynika, że rata kapitałowo - odsetkowa wynosi 569,27 zł. W stosunku do Banku nie ma zobowiązań przeterminowanych, raty reguluje bowiem na bieżąco. Żona wnioskodawcy nie pracuje. Od dnia 1.01.2009 r. jest zarejestrowana w [...] Urzędzie Pracy K. jako osoba bezrobotna niepobierająca zasiłku dla bezrobotnych. Jednocześnie skarżący nie korzysta i nie ubiega się o świadczenia z pomocy społecznej (vide: pismo [...] Ośrodka Pomocy Społecznej w K.). Z GOPS pobierane są natomiast świadczenia rodzinne na dzieci, przyznane w wyniku rozpatrzenia wniosku złożonego przez żonę skarżącego – I.O.

W tej sytuacji organ trafnie przyjął, że w sprawie nie występuje podstawowy warunek umożliwiający umorzenie należności, tj. całkowita nieściągalność należności z powodów wskazanych w art. 28 ust. 3 pkt 4a-6 u.s.u.s. Wszakże wysokość nieopłaconych składek znacznie przekracza koszty upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, w stosunku do skarżącego nie jest prowadzone postępowanie egzekucyjne, zatem naczelnik urzędu skarbowego lub komornik nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję, a ponadto nie jest także oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Dodatkowo z przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego wynika, że wnioskodawca prowadził działalność gospodarczą od dnia 2.03.2004 r. do dnia 30.07.2007 r. Od dnia 6.08.2008 r. ponownie rozpoczął działalność gospodarczą, z której na bieżąco reguluje składki na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i FP.

Podobnie za zajętym przez organ stanowiskiem przemawia fakt, iż do dyspozycji skarżącego po uregulowaniu zobowiązań spadkodawcy pozostawałby majątek o wartości 77.608,40 zł. A zatem wartość spadku po matce przekraczała należności z tytułu składek. Tymczasem skarżący kwotę uzyskaną ze sprzedaży mieszkania wchodzącego w skład tego spadku, mimo posiadanej wiedzy o długach spadkowych, przeznaczył na wydatki związane z rozpoczęciem działalności gospodarczej, tj. poszerzenie bramy wjazdowej, częściowe utwardzenie terenu w miejscowości Ż., wpłatę czynszu do firmy leasingowej, na bieżące opłaty eksploatacyjne oraz opłaty z tytułu posiadanych kredytów.

Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę stanął przy tym na stanowisku, że sytuacja skarżącego wymagała rozważenia w świetle przesłanek zawartych w § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia. Skarżący w rozpatrywanej sprawie nie był wprawdzie równocześnie płatnikiem składek, lecz w wyniku przeniesienia na niego odpowiedzialności za zadłużenie matki, będącej za życia ubezpieczonym i zarazem płatnikiem składek, stał się - jako jeden z jej następców prawnych - zobowiązanym do uregulowania tego rodzaju należności. Skoro zatem konieczność uregulowania tego zadłużenia stała się jego obowiązkiem, to tym samym możliwość umorzenia tych należności wymagała oceny sytuacji materialnej skarżącego przez pryzmat przesłanek zawartych w powołanym wyżej rozporządzeniu określającym szczegółowe zasady umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami tych składek. Niemniej jednak Sąd podziela zapatrywanie organu, że w niniejszej sprawie nie wystąpiły okoliczności, o których mowa w § 3 ust. 1 pkt 1-3 tego rozporządzenia. Skarżący nie wykazał bowiem, że opłacenie należności z tytułu składek pozbawi go zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Do podania nie dołączył żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że znajduje się w ubóstwie, które zagraża jego egzystencji. Nie wykazał, że choruje lub sprawuje opiekę nad chorym członkiem rodziny. Nie dotknęły go zdarzenia losowe ani klęski żywiołowe.

Podkreślić przy tym należy, że umorzenie zaległych składek jest zastrzeżone dla sytuacji szczególnie drastycznych, gdy ze względu na wiek, stan zdrowia i inne względy społeczne jest realnie niemożliwe wywiązywanie się z zobowiązań wobec ZUS (por. np. wyrok WSA w Warszawie z 5 kwietnia 2007 r., sygn. akt V SA/Wa 395/07, Lex nr 334125, a także wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 22 grudnia 2009 r. o sygn. akt I SA/Rz 834/09), a w ocenie zasadności umorzenia, należy brać pod uwagę okres 10-letniego przedawnienia należności.

W świetle powyższego w ocenie Sądu, stanowisko Prezesa ZUS przedstawione w zaskarżonej decyzji, wedle którego zebrany materiał dowodowy w sprawie nie daje podstaw do umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. nie jest dowolne. Sąd stanął bowiem na stanowisku, że w przedmiotowej sprawie organ, odmawiając umorzenia przedmiotach należności, nie przekroczył granic uznania administracyjnego. Samo niezadowolenie skarżącego z treści wydanego rozstrzygnięcia nie może oznaczać, że przeprowadzone postępowanie było niezgodne z obowiązującymi przepisami prawa.

Jednocześnie za niezasadny uznać należy zarzut skargi dotyczący naruszenia art. 9 k.p.a. Sąd, co zostało wykazane już wyżej, nie dostrzegł błędów w zakresie realizacji przez organ obowiązków wynikających z tej zasady. Skarżący był kilkakrotnie informowany o możliwości złożenia dokumentów potwierdzających jego sytuację dochodową i majątkową.

Za nietrafne uznać należy także zarzuty dotyczące naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 7, a w konsekwencji także art. 77 k.p.a. Analiza akt sprawy pod tym kątem dowodzi, że w toku postępowania administracyjnego organ prawidłowo zgromadził i poddał wszechstronnej ocenie materiał dowodowy sprawy. Skarżący miał zapewnioną możliwość wypowiedzenia się odnośnie zgromadzonych dowodów. Jednakże mimo prawidłowego pouczenia z takiego uprawnienia przed wydaniem decyzji przez organ nie skorzystał.

Prawidłowe wykonanie przez organ obowiązków wynikających z art. 7 i 77 k.p.a. znalazło swój wyraz w uzasadnieniu faktycznym obu decyzji. W uzasadnieniach tych, stosownie do art. 107 § 3 k.p.a., organ wskazał fakty, które uznał za udowodnione oraz dowody, na których się oparł przy ocenie wykazania przez stronę przesłanek wskazanych we wniosku o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne.

Z powyższych względów, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi orzekł jak w sentencji wyroku.

O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej Sąd orzekł zaś na podstawie § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.) w związku z art. 250 oraz art. 205 § 2 wyżej powołanej ustawy.

(MSi)