Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1493/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2022-09-05 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 61 ust. 1
journal: Dz.U. 2021 poz 2268
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
article: art. 151
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Przemysław Żmich (spr.) sędzia WSA Łukasz Trochym asesor WSA Anna Fyda – Kawula Protokolant specjalista Katarzyna Krynicka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 września 2022 r. sprawy ze skargi M. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 25 kwietnia 2022 r. nr KOA/1287/Op/22 w przedmiocie ustalenia odpłatności za pobyt w domu opieki społecznej oddala skargę.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie, po rozpatrzeniu odwołania M. W., decyzją z 25 kwietnia 2022 r. nr KOA/1287/Op/22 utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Legionowa z 16 lutego 2022 r. nr OPS/DS/41312-12/22 w sprawie ustalenia odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej.

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy.

Prezydent Miasta [...] decyzją z 16 lutego 2022 r. nr OPS/DŚ/41312-10/22 skierował Z. W. do Domu Pomocy Społecznej "[...]" w [...]. Organ ustalił także, że odpłatność za pobyt w tym DPS w 2021 roku wynosi 4.121,00 zł, a na pokrycie kosztów pobytu składać się będzie: kwota w wys. 1.827,62 zł stanowiąca 70% dochodu własnego Z. W., kwota w wys. 1.146,69 zł, która pokrywać będzie M. W. (syn, strona niniejszego postępowania) oraz kwota w wys. 1.146,69 zł, która pokrywać będzie K. W. (córka).

Zaskarżoną w niniejszym postępowaniu decyzją nr OPS/DŚ/41312-12/22 z 16 lutego 2022 r. organ ustalił odpłatność od M. W. za pobyt jego ojca w domu pomocy społecznej w kwocie przywołanej wyżej. W ramach postępowania wyjaśniającego organ I instancji stwierdził, że zainteresowany nie nawiązał kontaktu z właściwym ośrodkiem pomocy społecznej w celu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Zgodnie z pismem Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] z 30 grudnia 2021 r. nie było możliwości przeprowadzenia wywiadu, zainteresowany nie wyraził na to zgody, nie zgadzał się również na złożenie jakiegokolwiek oświadczenia, ani na podanie adresu zamieszkania. Wskazany przez niego adres był adresem prowadzonej przez niego działalności gospodarczej.

Organ ustalił zatem opłatę w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w DPS, a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby zobowiązane. Okoliczności te potwierdza notatka urzędowa pracownika socjalnego, który podjął próbę ustaleń w środowisku.

W odpowiedzi na tę wizytę strona w piśmie datowanym na 4 stycznia 2022 r. wskazała, że nie ma możliwości finansowych, aby spełnić oczekiwania ojca. Według rodzinnych ustaleń ojciec miał zamieszkać w lokalu na [...], za który będzie płacił, natomiast opiekę pielęgniarki opłacą mu dzieci. Drugim wariantem miało być wspólne zamieszkanie ojca z dziećmi. Ostatecznie ojciec nie przystał na żadną z propozycji.

M. W. nie zgodził się z decyzją ustalającą opłatę i wniósł od niej odwołanie w ustawowym terminie. Wyjaśnił, że jego sytuacja finansowa nie pozwala mu na partycypowanie w kosztach pobytu ojca w DPS "[...]". Wskazał, że w rozmowie z pracownikiem MOPS informował, że szukają z siostrą optymalnego rozwiązania, ponieważ ojciec nie chce już przebywać w mieszkaniu z byłą żoną. Nie udzielił szczegółowych informacji przy wizycie pracownika MOPS, ponieważ forma i treść pytań zaniepokoiła go. Natomiast ustosunkował się do sytuacji pisemnie w lutym (w aktach jest jedynie ww. pisemne stanowisko ze stycznia 2022 r.). Skarżący podał, że jest ojcem półtorarocznego dziecka, które przebyło infekcje COVID-19 i wymaga dalszego specjalistycznego leczenia, ze względu na uszkodzenie serca. Musi też zapewnić dziecku stacjonarną opiekę, gdyż nie może ono uczęszczać do publicznej placówki przedszkolnej. Oświadczył, że wraz z siostrą utrzymują matkę, która nie ma środków do życia, a jednocześnie jest po urazie czaszkowo-mózgowym i wymaga stałej opieki, przyjmuje także specjalistyczne leki.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie decyzją z 25 kwietnia 2022 r. utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Legionowa z 16 lutego 2022 r. W uzasadnieniu wskazało, że zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2021 r. poz. 2268 ze zm.) – dalej zwanej "ustawą" obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności: 1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi, 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność. Z kolei Według art. 61 ust. 2 ustawy opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą: 1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu; 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2; a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium, b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie; 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej, a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2.

Zgodnie z art. 107 ust. 1 ustawy rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadza się u osób i rodzin korzystających lub ubiegających się o świadczenia z pomocy społecznej w celu ustalenia ich sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej oraz u osób, o których mowa w art. 103. Wywiad środowiskowy jest szczególnym środkiem dowodowym, który służy ustaleniu wszystkich istotnych okoliczności w sprawach z zakresu pomocy społecznej. Jest dowodem szczególnie wiarygodnym z tego względu, że sporządza się go w środowisku osoby (rodziny) otrzymującej świadczenie, opiera się na obserwacjach pracownika socjalnego, a jednocześnie beneficjent (członek rodziny) ma możliwość swobodnego wypowiadania się, podobnie jak przy przesłuchaniu. Wywiad powinien być przeprowadzony również z członkami rodziny osoby, która została umieszczona w domu pomocy społecznej.

Kolegium podało, że organ I instancji wydając rozstrzygnięcie w sprawie oparł się na art. 61 ust. 2e ustawy według którego w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 oraz niewyrażenia zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala, w drodze decyzji, organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej, a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane.

Z materiału dowodowego wynika, że skarżący był informowany, że wywiad środowiskowy sporządza się w toku postępowania. Skarżący 10 grudnia 2021 r. odebrał zawiadomienie o wszczęciu postępowania z 2 grudnia 2021 r., w którym wskazano wprost, że w celu określenia możliwości partycypowania w kosztach pobytu ojca w DPS konieczne jest przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. Wywiad przeprowadza się w miejscu zamieszkania osoby zobowiązanej. Organ wyznaczył stronie pięciodniowy termin na kontakt z MOPS w [...] w celu ustalenia terminu wywiadu. Organ wskazał także, że w razie braku współpracy w zbieraniu dokumentacji, opłata będzie ustalona decyzja administracyjną. Informacje te skarżący zignorował.

Dopiero 16 grudnia 2021 r. pod znany organowi adres udał się pracownik socjalny, przy czym okazało się, że pod adresem tym mieści się miejsce prowadzenia działalności gospodarczej strony - zakładu pogrzebowego. Zgodnie z adnotacją urzędową pracownika MOPS z 30 grudnia 2021 r. skarżący nie wyraził zgody na podanie swojego miejsca zamieszkania, przeprowadzenie wywiadu środowiskowego i napisanie jakiegokolwiek oświadczenia. Ustnie oświadczył, że nie zgadza się na pobyt ojca w domu pomocy społecznej. Skarżący miał określić swoje stanowisko w odrębnym piśmie. W aktach znajduje się pismo z 4 stycznia 2022 r. Skarżący oświadczył w nim, że według wspólnych ustaleń ojciec miał zamieszkać na swój koszt w wyposażonym lokalu na [...], a pomoc pielęgniarki mieli pokryć skarżący i jego siostra. Oboje z siostrą pomagają chorej i niesamodzielnej matce, z którą ojciec się rozwiódł (co wynika z materiału dowodowego) i na rzecz której uiszcza alimenty w kwocie 525 zł. Skarżący uważa, że nie ma możliwości partycypacji w kosztach pobytu ojca w DPS.

Konfrontując oświadczenie skarżącego oraz notatkę urzędową pracownika socjalnego można wyciągnąć wniosek, że skarżący nie godził się na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. Skarżący unikał podania adresu zamieszkania, przy czym nie uzasadnia tego w żaden sposób. Skarżący nie wyszedł także naprzeciw informacjom organu i nie wskazał dobrowolnie odpowiadającego mu terminu na przeprowadzenie wywiadu. Skarżący spodziewał się natomiast, że organ będzie polegał jedynie na jego pisemnym oświadczeniu, choć wiedział o konieczności przeprowadzenia wywiadu i konsekwencjach odmowy z odpowiednich pouczeń.

W świetle wszystkich okoliczności sprawy powołanie się na obawę przed wykorzystaniem danych wrażliwych jest całkowicie nieuzasadnione. Skarżący miał możliwość poddać się wywiadowi w dogodny dla siebie sposób, z czego nie skorzystał. Podczas wizyty pracownika socjalnego skarżący miał świadomość, że rozmawia z przedstawicielem lokalnego ośrodka pomocy społecznej. W razie wątpliwości skarżący miał możliwość wylegitymowania pracownika, jednak sam nie wskazał, aby wysuwał takie żądanie. W związku z niewłaściwym zachowaniem pracownika skarżący nie podnosił żadnych zastrzeżeń aż do momentu odwołania.

Kolegium zaznaczyło, że nie kwestionuje, że skarżący ponosi liczne wydatki, w tym związane z leczeniem matki i dziecka. Ocena, czy uniemożliwiają one ustalenie odpłatności, należy jednak do organu prowadzącego postępowanie. Skarżący swoim zachowaniem ocenę tę udaremnił.

Kolegium podzieliło pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażony m.in. w wyroku z 29 maja 2020 r. sygn. akt I OSK 1966/19, że brak zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego może przejawiać się nie tylko w jednoznacznym formułowaniu odmowy udziału w jego przeprowadzeniu, ale także w unikaniu ustalenia terminu jego przeprowadzenia, czy też uniemożliwiania pracownikowi socjalnemu bezpiecznego kontaktu ze stroną. Uchylając się od udzielenia wywiadu skarżący postawił organ przed koniecznością orzekania na podstawie art. 61 ust. 2e ustawy.

Wobec tego wysokość odpłatności należało obliczyć jako różnicę między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej, a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane.

Organ odwoławczy wskazał, że według art. 61 ust. 2f ustawy opłatę w takim przypadku ustala się proporcjonalnie do liczby osób zobowiązanych. Średni koszt utrzymania w DPS "[...]" w [...] wynosił 4.121,00 zł, zgodnie z zarządzeniem nr 59/2021 Prezydenta Miasta Bytomia z dnia 22 lutego 2021 r. (Dz. Urz. Wojew. Śląskiego z 2021 r. poz. 2226).

Opłata wnoszona przez mieszkańca (ojca) została ustalona na kwotę 1.827,62 zł w decyzji nr OPS/DŚ/41312-10/22 z 16 lutego 2022 r. Skarżący wraz z siostrą są zobowiązani do odpłatności jako zstępni pensjonariusza. Pozostałą kwotę w wysokości 2.293,38 zł należało zatem podzielić na dwie osoby, co daje kwotę 1.146,69 zł miesięcznej opłaty.

Wobec opisanych okoliczności kwotą tą należało obciążyć skarżącego.

Z tym, że na wynik postępowania nie mógł wpłynąć brak zgody strony na umieszczenie ojca w domu pomocy społecznej. Umieszczenie w takim domu jest skutkiem odrębnego postępowania, w którym organ ustala, że osoba nie może samodzielnie funkcjonować w codziennym życiu, potrzebuje całodobowej pomocy, a świadczenia usługowe nie zapewniają jej wystarczającej opieki. W postępowaniu dotyczącym odpłatności organ jest związany rozstrzygnięciem w sprawie skierowania do domu pomocy, a następnie umieszczenia w nim osoby niesamodzielnej.

Jednocześnie osoby wnoszące opłaty lub zobowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej mogą zwrócić się z wnioskiem o zwolnienie z tego obowiązku w całości lub w części. Jednak decyzja o zwolnieniu może zapaść po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego (art. 64 ustawy). Ponadto osobę zobowiązaną zwalnia się całkowicie z ponoszenia opłaty, na jej wniosek, pod warunkiem że przedstawi prawomocne orzeczenie sądu o pozbawieniu mieszkańca DPS władzy rodzicielskiej nad tą osobą i oświadczy, że władza rodzicielska nie została przywrócona lub prawomocne orzeczenie sądu o skazaniu tego mieszkańca za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego popełnione na szkodę osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, jej zstępnego, małoletniego lub pełnoletniego nieporadnego, ze względu na wiek, stan psychiczny lub fizyczny rodzeństwa lub jej rodzica, chyba że skazanie uległo zatarciu.

Kolegium podało, że przeprowadzenie wywiadu środowiskowego i udzielenie niezbędnych informacji organowi może skutkować zmniejszeniem kwoty odpłatności.

Od decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z 25 kwietnia 2022 r. M. W. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie: 1) art. 64 w zw. z art. 61 ustawy poprzez ich błędną wykładnię i stwierdzenie, że postępowanie w przedmiocie zwolnienia od ponoszenia opłaty jest postępowaniem odrębnym i nie jest możliwe w jednej decyzji rozstrzygnięcie zarówno o ustaleniu opłaty, jak i zwolnieniu z tej opłaty, podczas gdy rozstrzygnięcie takie jest dopuszczalne, co zostało potwierdzone w wielu orzeczeniach, w tym m.in. w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 października 2016 r. sygn. akt l OSK 410/15; 2) art. 64 ustawy poprzez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie przez organ, że okoliczności podniesione przez skarżącego odnośnie zasadności zwolnienia skarżącego od obowiązku ponoszenia opłat za pobyt Z. W. w Domu Pomocy Społecznej "[...]" w [...] winny być rozpoznane w odrębnym postępowaniu zaś organ nie ma możliwości rozpoznania jego wniosku w niniejszym postępowaniu, w sytuacji gdy organ zobligowany jest wnikliwie rozpoznać wszystkie okoliczności sprawy z uwzględnieniem interesu jednostki i ekonomiką postępowania; 3) art. 7a kpa poprzez jego niezastosowanie i nierozstrzygnięcie wątpliwości dotyczących wykładni art. 64 i art. 61 ustawy na korzyść skarżącego, w sytuacji gdy skarżący jest w trudnej sytuacji bowiem posiada rodzinę na utrzymaniu i ma wobec niej zobowiązania, jakimi jest zapewnienie podstawowych potrzeb do egzystencji i prawidłowego funkcjonowania, stąd organ winien zastosować wykładnię korzystniejszą i w jednej decyzji orzec również o zwolnieniu z ponoszenia opłaty; 4) art. 64 ustawy poprzez jego niezastosowanie i tym samym niezwolnienie skarżącego od ponoszenia opłaty za pobyt Z. W. w Domu Pomocy Społecznej "[...]" w [...], podczas gdy w sprawie występują szczególne okoliczności uzasadniające orzeczenie zwolnienia bowiem skarżący ma chore dziecko oraz zajmuje się matką, co zostało potwierdzone dokumentacją znajdującą się w aktach sprawy; 5) art. 107 § 3 kpa poprzez wadliwe i niepełne uzasadnienie i niewskazanie podstaw do uznania, że brak było podstaw do zastosowania art. 64 ustawy w sytuacji, gdy skarżący podnosząc okoliczności uzasadniające zwolnienie go od obowiązku ponoszenia opłat wykazał zasadność rozstrzygnięcia tej kwestii; 6) art. 61 ust. 2f ustawy poprzez jego zastosowanie, w sytuacji gdy skarżący nie miał możliwości wypowiedzenia się, co do zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 ustawy; 7) art. 7 kpa poprzez wydanie decyzji przy jednoczesnym nieustaleniu niezbędnych okoliczności w sprawie, w szczególności sytuacji osobistej i finansowej skarżącego, w sytuacji gdy organ zobowiązany jest wnikliwie ustalić wszystkie okoliczności sprawy; 8) art. 7, art. 77 i art. 80 kpa poprzez bezpodstawne przyjęcie, że skarżący uchylał się od przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, w sytuacji gdy skarżący spotkał się z osobą biorącą udział w postępowaniu oraz wskazywał na obawę przed wykorzystaniem danych wrażliwych w sposób nieuprawniony; 9) art. 8 kpa poprzez prowadzenie postępowania w sposób naruszający zaufanie uczestników postępowania do władzy publicznej oraz z naruszeniem zasady proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania przez wydanie decyzji przy jednoczesnym nieustaleniu niezbędnych okoliczności w sprawie, w szczególności sytuacji majątkowej i finansowej skarżącego oraz nieuzasadnione stwierdzenie, że obawa przed wykorzystaniem danych wrażliwych jest całkowicie nieuzasadniona; 10) art. 12 kpa poprzez nierozpatrzenie wszelkich okoliczności sprawy i nieuwzględnienie okoliczności powołanych przez skarżącego uzasadniających odstąpienie od obciążania opłatami za pobyt Z. W. w Domu Pomocy Społecznej, w sytuacji gdy skarżący opisał swoją sytuację osobistą i finansową; 11) art. 62 kpa poprzez brak zawiadomienia o złożeniu odwołania od decyzji organu I instancji i nieprzyznania K. W. przymiotu strony w postępowaniu przed organem II instancji; 12) art. 138 § 1 pkt 1 kpa poprzez utrzymanie w mocy decyzji Prezydenta Miasta Legionowo z 16 lutego 2022 r. gdy winna być ona uchylona, czym naruszył również art. 139 kpa. Wobec powyżej postawionych zarzutów M. W. wniósł o stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji w całości, ewentualnie uchylenie zaskarżonej decyzji w całości.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie wniosło o jej oddalenie i podtrzymało stanowisko prezentowane dotychczas w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Skarga jest nieuzasadniona.

W niniejszej sprawie istota sporu pomiędzy M. W., a Samorządowym Kolegium Odwoławczym w Warszawie koncentruje się zasadniczo na tym, czy w stosunku do skarżącego miał zastosowanie art. 61 ust. 2e i 2f ustawy.

Jeżeli chodzi o to zagadnienie Sąd podziela stanowisko SKO w Warszawie, że w niniejszej sprawie wystąpiły podstawy do zastosowania art. 61 ust. 2e i 2f ustawy.

Zgodnie z art. 61 ust. 2e ustawy w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2 (m.in. zstępnych), zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 (umowy ustalającej wysokość wnoszonej m.in. przez zstępnych opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej), oraz niewyrażenia zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala, w drodze decyzji, organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane, o których mowa w ust. 1 pkt 2. Według art. 61 ust. 2f ustawy wysokość opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej, o której mowa w ust. 2e, ustala się proporcjonalnie do liczby osób obowiązanych do jej wnoszenia.

Z przepisu tego wynika, że do ustalenia decyzją opłaty w tym trybie dochodzi wyłącznie w przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, oraz niewyrażenia zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego. Przez taką odmowę osoby te pozbawione są ochrony przewidzianej w art. 61 ust. 2 pkt 2 ustawy, tj. możliwości ustalenia odpłatności na podstawie umowy, z uwzględnieniem ich indywidualnych możliwości i dochodów. Art. 61 ust. 2 pkt 2 ustawy dotyczy osób, które wyraziły zgodę na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego.

Z kolei opłata ponoszona w trybie art. 61 ust. 2e i 2f ustawy, jest niezależna od osiąganego przez zobowiązanych dochodu (dochodu na osobę w rodzinie), a jeżeli takich osób jest więcej, ponoszą ją w częściach proporcjonalnych.

Dzieje się tak dlatego, że główną zasadą pomocy społecznej jest współpraca partnerów społecznych (m.in. organów pomocy społecznej i osób fizycznych), co wynika z art. 4 ustawy. Zasada współpracy partnerów społecznych ma swe źródło w art. 20 Konstytucji RP z 1997 r. Społeczna gospodarka rynkowa oparta jest bowiem m.in. na dialogu i współpracy partnerów społecznych.

Przejawem tej współpracy jest to, że w przypadku ustalania odpłatności za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej konieczne jest ustalenie przez organ pomocy społecznej, w indywidualnej sprawie, sytuacji osobistej (w tym majątkowej, finansowej) osób ustawowo zobowiązanych do ponoszenia takich opłat.

Według art. 119 ust. 1 pkt 1a ustawy do zadań pracownika socjalnego należy m.in. przeprowadzanie rodzinnych wywiadów środowiskowych.

Zgodnie z art. 107 ust. 1 ustawy rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadza się u osób i rodzin korzystających lub ubiegających się o świadczenia z pomocy społecznej w celu ustalenia ich sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej oraz u osób, o których mowa w art. 103. Z tym, że według art. 107 ust. 5 ustawy pracownik socjalny przeprowadzający rodzinny wywiad środowiskowy może domagać się od osoby lub rodziny złożenia oświadczenia o dochodach i stanie majątkowym.

Według przepisów rozporządzenia Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia 8 kwietnia 2021 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (Dz.U. z 2021 r. poz. 893) wywiad przeprowadza się z osobą lub rodziną w miejscu zamieszkania lub pobytu, w dniach roboczych, w godzinach pracy podmiotu uprawnionego, albo w innym terminie uzgodnionym z osobą lub rodziną, za zgodą kierownika jednostki organizacyjnej pomocy społecznej (§ 3 ust. 1). Pracownik socjalny, przeprowadzając wywiad, bierze pod uwagę indywidualne cechy, sytuację osobistą, rodzinną, dochodową i majątkową osoby samotnie gospodarującej lub osób w rodzinie (§ 4 ust. 1).

Z akt sprawy wynika Z. W., domagając się skierowania do DPS "[...]" poddał się procedurze sporządzenia wywiadu środowiskowego.

Z kolei, jeżeli chodzi o M. W., trzeba wskazać, że do skarżącego zostało skierowane zawiadomienie o wszczęciu postępowania w przedmiocie skierowania Z. W. do domu pomocy społecznej (pismo organu z 2 grudnia 2021 r.). W piśmie tym organ poinformował skarżącego, że konieczne jest ustalenie możliwości partycypowania przez niego jako syna w kosztach pobytu ojca w domu pomocy społecznej. Co istotne organ wyraźnie wskazał, że konieczne jest w tym celu przeprowadzenie w jego miejscu zamieszkania rodzinnego wywiadu środowiskowego celem ustalenia sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej, majątkowej. Organ wyznaczył M. W. termin 5 dni na kontakt z MOPS w [...] w celu ustalenia terminu przeprowadzenia wywiadu. Organ poinformował skarżącego, że niezgłoszenie się do Ośrodka, brak współpracy w celu ustalenia sytuacji osobistej będą skutkowały wydaniem decyzji określającej wysokość opłaty bez przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. W piśmie organ pouczył M. W. o zasadach odpłatności za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej, w tym m.in. o treści art. 61 ust. 2e i 2f ustawy. M. W. 10 grudnia 2021 r. osobiście odebrał zawiadomienie, lecz w terminie nie udzielił na nie odpowiedzi.

W następnym zawiadomieniu (pismo z 20 grudnia 2021 r.) Prezydent Miasta Legionowa przedłużył termin załatwienia sprawy o ustalenie odpłatności. Poinformował M. W. o stanie sprawy. W piśmie tym organ poinformował M. W., że zwrócił się do Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego u M. W. i że nie otrzymał odpowiedzi. Organ ustalił termin załatwienia sprawy do 19 stycznia 2022 r. Pismo to M. W. odebrał osobiście 27 grudnia 2021 r.

Z notatki pracownika socjalnego z 30 grudnia 2021 r. wynika, że pracownik OPS w [...] udał się pod adres skarżącego, gdzie prowadzi on działalność gospodarczą. Z notatki wynika, że M.W. nie wyraził zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego i napisanie jakiegokolwiek oświadczenia. Według pracownika socjalnego M. W. miał przedstawić swoje pisemne stanowisko w sprawie, jednak nie zrobił tego do 30 grudnia 2021 r. pomimo prośby telefonicznej pracownika socjalnego, skierowanej do niego 22 grudnia 2021 r. Fakt rozmowy z pracownikiem socjalnym skarżący potwierdził w piśmie z 4 stycznia 2022 r.

Z opisanego wyżej stanu faktycznego sprawy wynika, że M. W. nie współpracował z organem pomocy społecznej, będąc pouczony o treści art. 61 ust. 2e i 2f ustawy. Skarżący nie wskazał żadnych obiektywnych powodów braku uzgodnienia terminu sporządzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego (np. nagła choroba, pilna konieczność wyjazdu na dłuższy czas za granicę).

M. W. stoi konsekwentnie na stanowisku, że znajduje się w trudnej sytuacji osobistej i nie będzie płacił za pobyt ojca w DPS "[...]" i że nie akceptuje decyzji Z. W. o skierowaniu do tej placówki. W odwołaniu podał natomiast subiektywne przyczyny nieudzielenia pracownikowi socjalnemu informacji: zaniepokojenie formą i treścią zadawanych pytań, obawa w jakim celu informacje te będą pozyskane i komu zostaną przekazane.

Sąd zwraca jednak uwagę, że skarżący objęty jest prawnym, ustawowym obowiązkiem partycypowania w kosztach utrzymania ojca w domu pomocy społecznej. Taki obowiązek prawny (jeszcze nieskonkretyzowany w umowie bądź w decyzji) wynika z mocy art. 61 ust. 1 ustawy. Zgodnie z tym przepisem obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności: 1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi, 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność.

W przypadku złożenia przez członka rodziny wniosku o skierowanie do domu pomocy społecznej kierownik ośrodka pomocy społecznej ma obowiązek ustalić w drodze umowy z zstępnymi mieszkańca domu wysokość wnoszonej przez nich opłaty za pobyt tego mieszkańca w domu pomocy społecznej, biorąc pod uwagę wysokość dochodów i możliwości. Taki obowiązek wynika z art. 103 ust. 2 ustawy.

Zgodnie bowiem z art. 59 ust. 1 ustawy decyzję o skierowaniu do domu pomocy społecznej i decyzję ustalającą opłatę mieszkańca domu za jego pobyt w domu pomocy społecznej wydaje ten sam organ gminy właściwej dla tej osoby w dniu jej kierowania do domu pomocy społecznej.

Aby zaś zawrzeć ze zstępnymi stosowną umowę organ pomocy społecznej musi wpierw ustalić sytuację osobistą zstępnych, w tym ich możliwości płatnicze. Temu celowi służy rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadzony przez pracownika socjalnego z udziałem zstępnych w ich miejscu zamieszkania. Rodzinny wywiad środowiskowy nie może być zastąpiony innym dowodem, w szczególności oświadczeniami samego zstępnego. To pracownik socjalny na podstawie uzyskanych od zstępnego informacji, własnych spostrzeżeń i przedłożonej przez zstępnego dokumentacji ustala sytuację osobistą zstępnego.

Gdy zaś nie ma ze strony zstępnych zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego celem ustalenia ich możliwości płatniczych, to nie może dojść do zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 ustawy. Jest to prosta konsekwencja braku współpracy strony z organem. W taki przypadku organ pomocy społecznej ustala obowiązek odpłatności po stronie zstępnych z urzędu w formie jednostronnego, władczego rozstrzygnięcia – decyzji administracyjnej.

Trafnie przyjęło Kolegium, że w niniejszej sprawie doszło do takiej właśnie sytuacji, ponieważ nie było po stronie M. W. woli współpracy z organem pomocy społecznej.

Zasadnie zatem Prezydent Miasta Legionowa wydał decyzję w stosunku do M. W. na podstawie art. 61 ust. 2e i 2f ustawy i taką decyzję prawidłowo zaakceptowało SKO w Warszawie.

Odnosząc się do zarzutów skargi Sąd nie zgodził się ze skarżącym, że w ramach postępowania zakończonego zaskarżoną decyzją organy obu instancji winny, przed ustaleniem M. W. w decyzji odpłatności za pobyt Z. W. w DPS "[...]" w [...], wpierw ocenić zasadność zwolnienia skarżącego z obowiązku ponoszenia odpłatności za pobyt Z. W. w DPS "[...]" w [...] na podstawie art. 64 ustawy.

Zgodnie z tym przepisem osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli wystąpią u osób zobowiązanych sytuacje wymienione w pkt 1-7 tego przepisu, w tym takie uzasadnione okoliczności jak: długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych bądź zstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia.

Jak wynika z tego przepisu zwolnić z obowiązku odpłatności można "osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty". Osoby wnoszące opłatę to osoby, które posiadają ostateczne (wykonalne) decyzje konkretyzujące obowiązek wnoszenia opłaty i które takie opłaty już wnoszą. Natomiast osoby obowiązane do wnoszenia opłaty, to osoby, które posiadają ostateczne (wykonalne) decyzje konkretyzujące obowiązek wnoszenia opłaty, a które takich opłat jeszcze nie wnoszą.

M. W. na etapie postępowania administracyjnego nie należał do jednej z kategorii tych osób. W jego przypadku decyzja ustalająca odpłatność była nieostateczna (niewykonalna). Trzeba wskazać, że po wydaniu decyzji w kwestii odpłatności i po wniesieniu od niej odwołania (jeżeli decyzja nie jest zaopatrzona w rygor natychmiastowej wykonalności – art. 108 kpa) decyzja ta nie podlega wykonaniu (art. 130 § 1 i 2 kpa). Skoro decyzja jeszcze nie podlega wykonaniu i nie jest ostateczna, to określony w niej obowiązek odpłatności jest obowiązkiem nieokreślonym co do osoby zobowiązanej i co do wysokości.

Wobec tego, aby rozpatrywać w odrębnym postępowaniu sprawę zwolnienia strony z odpłatności w trybie art. 64 ustawy, wpierw decyzja ustalająca w stosunku do zstępnych odpłatność za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej musi stać się ostateczna, a tym samym wykonalna. Decyzja ustalająca odpłatność staje się ostateczna po wyczerpaniu drogi odwoławczej przed organem II instancji. Na takim stanowisku stoi Naczelny Sąd Administracyjny (por. wyrok NSA z 6 czerwca 2017 r. sygn. akt I OSK 649/16; wyrok NSA z 19 stycznia 2021 r. sygn. akt I OSK 2649/20).

Sąd nie podziela stanowiska skarżącego, że w niniejszej sprawie zastosowanie miał art. 7a kpa. W niniejszej sprawie nie występują wątpliwości, co do treści normy prawnej, które trzebaby rozstrzygnąć na korzyść strony. Zaprezentowane powyżej stanowisko Sądu wynika z racjonalnej wykładni art. 61 ust. 2e w zw. z art. 64 ustawy. Aby określić, czy dana osoba jest w stanie ponosić opłaty w całości lub w części trzeba skonfrontować jej sytuację osobistą z wysokością nałożonego na tę osobę obowiązku. Nie można tego zrobić, gdy organ nie ma jeszcze decyzji ostatecznej lub chociażby zaopatrzonej w rygor natychmiastowej wykonalności w zakresie wysokości odpłatności i osoby zobowiązanej do tej odpłatności. Zatem w istocie taka wykładnia przepisów, jaką zaprezentował Sąd, działa na korzyść strony. Strona mając ostateczną decyzję w kwestii odpłatności wie, że decyzja ta nie ulegnie zmianie co do jej treści. W takiej sytuacji ma ustabilizowany obowiązek odpłatności i może domagać się zwolnienia z tego obowiązku w odrębnym postępowaniu.

Jeżeli chodzi o zarzuty związane z nieprzedstawieniem skarżącemu projektu umowy, czy wypowiedzenia się co do zawarcia umowy Sąd zwraca uwagę, że organ pomocy społecznej nie mógł przedstawić skarżącemu projektu umowy, skoro ten nie umożliwił pracownikowi socjalnemu przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego, który jest podstawą oceny sytuacji płatniczej zstępnego i na jej podstawie sformułowania warunków przyszłej umowy. Organ nie mając dokładnych danych na temat sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej M. W. nie mógł przedstawić stronie konkretnych warunków umowy do dalszych rokowań. Zarzut braku wypowiedzenia się co do zawarcia umowy jest niezrozumiały, skoro skarżący konsekwentnie podnosił, że nie zgadza się na umieszczenie ojca w domu pomocy społecznej i na ponoszenie za to odpłatności. To stanowisko skarżący podtrzymał w oświadczeniu złożonym Sądowi do protokołu rozprawy.

Rzeczą Sądu nie było ustalanie z jakich powodów skarżący nie podjął współpracy z pracownikiem socjalnym w kwestii przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego. Sąd oceniał zachowanie się skarżącego tylko na podstawie akt sprawy. Skarżący prowadzi działalność gospodarczą (usługi pogrzebowe). Zatem zalicza się do kategorii osób, które należycie dbają o swoje interesy, a nierzadko mają też do czynienia z organami administracji publicznej. Takie osoby – zdaniem Sądu – mogą przewidywać, że brak współpracy z organem będzie skutkował negatywnymi konsekwencjami. Skarżący był o tym informowany w zawiadomieniu o wszczęciu postępowania, a także pouczony w tym piśmie o treści art. 61 ust. 2e i 2f ustawy. Jednak mimo to nie nawiązał współpracy z organem pomocy społecznej w kwestii ustalenia jego sytuacji rodzinnej i materialnej.

Sygnalizowana w skardze obawa przed wykorzystaniem danych wrażliwych nie mogła zwalniać skarżącego z przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego. Jak wynika z art. 119 pkt 5 ustawy przy wykonywaniu zadań pracownik socjalny jest obowiązany zachować w tajemnicy informacje uzyskane w toku czynności zawodowych, także po ustaniu zatrudnienia, chyba że działa to przeciwko dobru osoby lub rodziny. Zastrzeżenia kierowane przez skarżącego pod adresem działalności pracownika socjalnego (np. dotyczące nieokazania legitymacji pracownika socjalnego) mogły być kierowane w odrębnym trybie skargowym (art. 227 kpa). Jeżeli strona nie złożyła takiej skargi, to nie można uznać, że były podstawy do odmowy współpracy z pracownikiem socjalnym w kwestii przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego.

Sam opis przez stronę swej sytuacji osobistej i finansowej nie zwalnia od przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. To pracownik socjalny ma określone wykształcenie i doświadczenie zawodowe aby ocenić sytuację osobistą strony na potrzeby sprawy z zakresu pomocy społecznej. To, czy przeprowadzić rodzinny wywiad środowiskowy nie podlegało uznaniu, czy to strony, czy pracownika socjalnego. Taki prawny obowiązek w niniejszej sprawie wynikał z art. 107 ust. 1 ustawy. Brak jego realizacji przez stronę powodował konieczność zastosowania art. 61 ust. 2e i 2f ustawy.

Jeżeli chodzi o podnoszoną w sprawie kwestię konieczności prowadzenia przez organ pomocy społecznej jednego postępowania w stosunku do K. W. i M. W. Sąd zwraca uwagę, że zasadniczo skarżący ma rację, że osoby wywodzące swój obowiązek z jednego źródła winni być stronami w jednym postępowaniu administracyjnym i otrzymać jedną decyzję. Taka sytuacja zachodzi wówczas, gdy stan faktyczny sprawy i jej podstawa prawna są tożsame.

Trzeba mieć jednak na uwadze, że na początku postępowania o ustalenie odpłatności ze strony co najmniej dwóch zstępnych nie jest wiadome, jak zachowają się poszczególne strony i jaka końcowo będzie podstawa prawna ich obowiązku nałożonego decyzją. Jeżeli bowiem zstępny zawrze umowę z art. 103 ust. 2 ustawy i będzie ona poprzedzona rodzinnym wywiadem środowiskowym - zastosowanie będzie miał art. 61 ust. 2 pkt 2 ustawy (odpłatność zgodnie z warunkami umowy). Jeżeli zstępny zgodzi się na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, natomiast nie zgodzi się na zawarcie umowy z art. 103 ust. 2 ustawy – zastosowanie ma art. 61 ust. 2d ustawy (odpłatność z uwzględnieniem sytuacji osobistej). Jeżeli zstępny nie zgodzi się na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, a przez to na zawarcie umowy z art. 103 ust. 2 ustawy – zastosowanie ma art. 61 ust. 2e i 2f ustawy (odpłatność niezależna od sytuacji osobistej).

Zatem w niniejszej sprawie nie mógł być skuteczny zarzut, że organ pomocy społecznej nie był uprawniony do prowadzenia odrębnych postępowań administracyjnych, skoro występowali zstępni prowadzący oddzielne gospodarstwa domowe i ich sytuacja osobista była odmienna (różny stan faktyczny sprawy), a dodatkowo nie było wiadome jaka będzie podstawa prawna ich obowiązku. W takiej sytuacji nie miał zastosowania art. 62 kpa.

Konsekwencją prowadzenia odrębnych postępowań administracyjnych było wydanie odrębnych decyzji konkretyzujących obowiązki K. W. i M. W. Z każdej z tych decyzji wynika, że ustalona dla zstępnego opłata w kwocie 1146,69 zł została przypisana do poszczególnej osoby poprzez zwroty: "Ustaloną opłatę (...) jest Pan zobowiązany wpłacać (...)" oraz "Ustaloną opłatę (...) jest Pani zobowiązana wpłacać (...)".

Zatem wydanie odrębnych decyzji w stosunku do dzieci Z. W. nie mogło być potraktowane jako naruszenie prawa skutkujące uwzględnieniem skargi, skoro Prezydent Miasta Legionowa wydał decyzję w oparciu o prawidłową podstawę prawną i prawidłowo określił kwotę odpłatności przypadającą na poszczególnych zstępnych.

Podniesiony przez M. W. zarzut pozbawienia K. W. udziału w postępowaniu odwoławczym nie mógł być skuteczny. To K. W., jeżeli uważała, że została pozbawiona udziału w postępowaniu przed organem II instancji, winna w stosownym środku prawnym podnieść ten zarzut. Tego rodzaju zarzut ma charakter ściśle osobisty i subiektywny. Inna osoba nie może tego rodzaju zarzutu podnosić skutecznie, jeżeli sam zainteresowany takiego zarzutu nie podnosi.

Na zakończenie Sąd wskazuje, że jeżeli skarżący uważa, że jego sytuacja rodzinna, materialna uniemożliwia ponoszenie odpłatności za pobyt Z. W. w DPS "[...]" winien wystąpić ze stosownym wnioskiem, w trybie art. 64 ustawy, do Prezydenta Miasta Legionowa (organu właściwego zgodnie z art. 59 ust. 1 ustawy). Skarżący musi się jednak liczyć z tym, że w tego rodzaju sprawie także musi być przeprowadzony rodzinny wywiad środowiskowy.

Mając powyższe na uwadze i nie znajdując podstaw do uwzględnienia skargi Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.) w zw. z art. 15zzs4 ust. 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2021 r. poz. 2095 ze zm.) orzekł, jak w sentencji wyroku.