Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt II SA/Lu 971/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2022-04-26 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 135, art. 134, art. 145, art. 200, art. 205
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
article: art. 17, art. 52, art. 34
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 21, art. 22
journal: Dz.U. 2020 poz 174
law: Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników - t.j.
article: art. 103
journal: Dz.U. 2020 poz 53
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec Asesor sądowy Brygida Myszyńska-Guziur po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 26 kwietnia 2022 r. sprawy ze skargi B. Ś. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] października 2021 r., znak: [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wójta Gminy M. z dnia [...] r., nr [...]; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz B. Ś. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną do sądu decyzją z [...] r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpatrzeniu odwołania B. Ś. (dalej jako: skarżąca) utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy M. z [...] r. w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego.

Decyzja została wydana w następującym stanie sprawy:

Wnioskiem z [...] czerwca 2021 r. skarżąca, reprezentowana przez pełnomocnika zawodowego, wystąpiła do organu I instancji o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z koniecznością sprawowania opieki nad mężem – R. Ś., legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Decyzją z [...] r. organ I instancji odmówił przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, wskazując w uzasadnieniu, że skarżąca pobiera rentę rolniczą z tytułu niezdolności do pracy, ponadto jest osobą uznaną orzeczeniem lekarza rzeczoznawcy KRUS za okresowo całkowicie niezdolną do pracy w gospodarstwie rolnym (nie stwierdzono jednak niezdolności do samodzielnej egzystencji). W tej sytuacji w ocenie organu nie zostały spełnione przesłanki wynikające z art. 17 ust. 1

i ust. 5 pkt 1 lit. a) ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r., poz. 615; dalej jako: u.ś.r.). Skoro skarżąca jest osobą nieaktywną zawodowo, jako rencista, nie można stwierdzić, że zrezygnowała z zatrudnienia (lub nie podejmuje zatrudnienia) z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem. Organ wskazał również, że nie zostały spełnione kryteria wiekowe (wiek powstania niepełnosprawności osoby, nad którą ma być sprawowana opieka, wynikające z art. 17 ust. 1b u.ś.r.

W odwołaniu od powyższej decyzji pełnomocnik skarżącej zarzucił naruszenie art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r., poprzez zaniechanie wykładni systemowej

i celowościowej tego przepisu, w tym pominięcie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 26 czerwca 29019 r. (SK 2/17). Ponadto pełnomocnik zarzucił naruszenie szeregu przepisów postępowania administracyjnego, poprzez niewyjaśnienie istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności faktycznych.

Po rozpatrzeniu odwołania decyzją z [...] r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy organu I instancji.

W uzasadnieniu Kolegium nie podzieliło stanowiska organu I instancji w kwestii zastosowania w sprawie art. 17 ust. 1b u.ś.r., wskazując na konieczność uwzględnienia skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. (K 38/13).

W ocenie Kolegium przesłanką negatywną, uzasadniającą odmowę przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego jest pobieranie przez nią renty rolniczej, co wynika z art. 17 ust. 1 pkt 5 lit. a) u.ś.r. Organy nie mają żadnej podstawy prawnej by w zaistniałej sytuacji dokonać swoistego wyrównania pomiędzy kwotą przyznanej renty a wysokością świadczenia pielęgnacyjnego, ani nie mogą pomijać okoliczności, że renta jest skarżącej wypłacana, co powoduje wykluczenie z kręgu uprawnionych do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego. Z kolei wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 26 czerwca 2019 r. nie ma zastosowania w rozpoznawanej sprawie, gdyż odnosi się do osób mających ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności, natomiast skarżąca została uznana za okresowo całkowicie niezdolną do pracy w gospodarstwie rolnym.

W skardze do sądu administracyjnego na decyzję Kolegium pełnomocnik B. Ś. podniósł zarzut naruszenia art. 17 ust. 5 pkt 1 u.ś.r., poprzez zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej powołanego przepisu i w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie, że fakt pobierania przez skarżącą renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy pozbawia ją prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Ponadto (z ostrożności procesowej) pełnomocnik zarzucił naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r. w zw. z art. 32 Konstytucji RP, poprzez ich błędną wykładnię

i niezastosowanie, co doprowadziło do nieprzyznania świadczenia pielęgnacyjnego przynajmniej w części stanowiącej różnicę między kwotą świadczenia pielęgnacyjnego a rentą uzyskiwaną przez Skarżącą, mimo istnienia wszystkich przesłanek do przyznania świadczenia. Pełnomocnik zarzucił również naruszenie szeregu przepisów postępowania administracyjnego (art. 7 i art. 77, art. 9 w zw. z art. 79a, art. 80 k.p.a.). Naruszenia te miały się wyrażać w nieustaleniu prawidłowego stanu faktycznego, tj. nieustaleniu różnicy wysokości świadczeń tj. renty w stosunku do świadczenia pielęgnacyjnego, a w konsekwencji brak rozważenia, czy różnica wysokości świadczeń, uzasadnia przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego chociażby w części stanowiącej tę różnicę oraz naruszenie tego przepisu poprzez brak uwzględnienia przy orzekaniu interesu społecznego i słusznego interesu strony, który wyraża się w szczególności pominięciem celu, w jakim ustawodawca przewidział istnienie świadczenia pielęgnacyjnego. Ponadto organy zaniechały poinformowania skarżącej o uznaniu okoliczności pobierania przez skarżącą renty za negatywną przesłankę ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zobowiązania skarżącej do usunięcia takiej przesłanki poprzez przedłożenie w toku postępowania dokumentów potwierdzających zawieszenie prawa do renty, tym samym nie wyjaśnienie okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Błędem organów jest przyjęcie, że sam fakt zwrócenia się z wnioskiem przez osobę pobierającą rentę skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego

i zwalnia organy rozstrzygające w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony.

Mając na uwadze tak sformułowane zarzuty pełnomocnik wniósł o uchylenie decyzji wydanych przez organy obydwu instancji oraz o zasądzenie kosztów postępowania.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.

Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2020 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329; dalej jako: p.p.s.a.).

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa skutkującym koniecznością jej uchylenia. Z uwagi na to, że uchybieniami dotknięta jest także decyzja wydana w I instancji, należało uchylić również i tą decyzję, działając w oparciu o art. 135 p.p.s.a. Należy przy tym zauważyć, że nie wszystkie zarzuty skargi są zasadne, tym niemniej jednak sąd administracyjny nie jest związany zarzutami skargi i powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.), lecz ma dokonać kompleksowej oceny legalności zaskarżonego aktu.

Przesłanki, na jakich oparły swoje rozstrzygnięcie organy obydwu instancji w zasadniczej mierze są zbieżne, choć w uzasadnieniach decyzji inaczej rozłożono nacisk na poszczególne okoliczności uzasadniające zdaniem organów odmowę przyznania świadczenia.

Z argumentacji organu I instancji wynika, że przyczyną odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego były trzy przesłanki negatywne: (1) pobieranie przez skarżąca renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy; (2) uznanie skarżącej (orzeczeniem lekarza rzeczoznawcy KRUS) za okresowo całkowicie niezdolną do pracy w gospodarstwie rolnym; (3) wiek powstania niepełnosprawności osoby, nad którą ma być sprawowana opieka (męża skarżącej).

Kolegium w pełni zasadnie odrzuciło trzecią z wymienionych przesłanek. Powołanie się przez organ I instancji na art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest błędem, ze względu na to, że zgodność z Konstytucją tego przepisu została zakwestionowana wspomnianym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. (sygn.

K 38/13). Trybunał uznał za niekonstytucyjne uzależnienie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od okresu powstania niepełnosprawności. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalił się jednolity już pogląd, że nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego

i rozstrzygnięcia sądu w takiej sprawie na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP (zob. przykładowo wyroki NSA z 6 lipca 2016 r., I OSK 223/16; z 2 sierpnia 2016 r., I OSK 923/16; z 7 września 2016 r., I OSK 755/16; z 21 października 2016 r., I OSK 1853/16; z 4 listopada 2016 r.,

I OSK 1578/16, z 10 listopada 2016 r., I OSK 1512/16; z 14 grudnia 2016 r., I OSK 1614/16; z 11 lipca 2017 r., I OSK 1600/16). Prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje niezależnie od momentu kiedy powstała niepełnosprawność osoby wymagającej opieki (por. analogiczne stanowisko wyrażone w wyrokach tutejszego sądu, tj. WSA w Lublinie, z 7 marca 2019 r., II SA/Lu 55/19 i z 28 marca 2019 r.,

II SA/Lu 87/19).

Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że w ocenie Kolegium podstawową przyczyną odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego jest fakt pobierania przez nią renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy.

W ocenie Sądu okolicznością o istotniejszym, bo pierwotnym charakterze jest to, czy skarżąca spełnia podstawową, wyrażoną w art. 17 ust. 1 u.ś.r. przesłankę niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Źródłem wątpliwości na tym tle może być fakt, że orzeczeniem lekarza orzecznika KRUS z [...] września 2020 r. skarżąca została uznana za okresowo całkowicie niezdolną do pracy w gospodarstwie rolnym do września 2022 r. (k. 16). Jednocześnie w orzeczeniu nie stwierdzono niezdolności skarżącej do samodzielnej egzystencji, ponadto uznano za niecelowe przekwalifikowanie zawodowe.

W ocenie Sądu, wbrew argumentacji organu I instancji, orzeczenie o okresowej całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym nie przesądza o negatywnej ocenie przesłanki związku przyczynowego między koniecznością sprawowania opieki nad mężem, a rezygnacją przez skarżącą z aktywności zawodowej. Niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym nie wyklucza podejmowania innej aktywności zawodowej przez skarżącą. Aktywność wykluczać może natomiast konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem.

Należy wskazać, że zgodnie z art. 21 ust. 5 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2021 r., poz. 266, ze zm.; dalej jako: u.u.s.r.), za całkowicie niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym uważa się ubezpieczonego, który z powodu naruszenia sprawności organizmu utracił zdolność do osobistego wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym. Całkowitą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym uznaje się za trwałą, jeżeli ubezpieczony nie rokuje odzyskania zdolności do osobistego wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym (ust. 6). Całkowitą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym uznaje się za okresową, jeżeli ubezpieczony rokuje odzyskanie zdolności do osobistego wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym (ust. 7). Z kolei zgodnie z art. 22 ust. 1 u.u.s.r., rentę rolniczą z tytułu niezdolności do pracy przyznaje się jako rentę stałą, jeżeli całkowita niezdolność ubezpieczonego do pracy w gospodarstwie rolnym jest trwała i nie orzeczono celowości przekwalifikowania zawodowego. W pozostałych przypadkach renta rolnicza z tytułu niezdolności do pracy przysługuje jako renta okresowa przez okres wskazany w decyzji Prezesa Kasy.

Przytoczone przepisy wskazują jednoznacznie, że zbyt daleko idący jest wniosek, jakoby orzeczenie o okresowej całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym wykluczało podejmowanie jakiegokolwiek zatrudnienia czy wykonywania innej pracy zawodowej. Orzeczenie rzeczoznawcy KRUS odnosi się wyłącznie do zdolności do pracy w gospodarstwie rolnym, a nie do jakiejkolwiek pracy zawodowej. Tym samym niezdolność do pracy w systemie ubezpieczenia rolniczego ma zupełnie inny charakter niż pojęcie niezdolności do pracy w systemie ogólnego ubezpieczenia społecznego. Na gruncie systemu ogólnego, niezdolną do pracy w rozumieniu ustawy jest osoba, która całkowicie lub częściowo utraciła zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i nie rokuje odzyskania zdolności do pracy po przekwalifikowaniu (art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych; Dz. U. z 2022 r., poz. 504; dalej jako: u.e.r.FUS). Całkowicie niezdolną do pracy jest osoba, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy (ust. 2). Częściowo niezdolną do pracy jest osoba, która w znacznym stopniu utraciła zdolność do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji (ust. 3).

O ile zatem uznanie za osobę całkowicie niezdolną do pracy w systemie ogólnym wyklucza jakąkolwiek aktywność zawodową, o tyle podobne orzeczenie w systemie rolniczym wyklucza jedynie pracę zawodową w gospodarstwie rolnym, dopuszczając tym samym aktywność zawodową o pozarolniczym charakterze.

Istotnym źródłem wskazań co do oceny rezygnacji z zatrudnienia jako podstawowej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest w rozpoznawanej sprawie orzeczenie o niepełnosprawności skarżącej.

Jak wynika z orzeczenia, wydanego w dniu [...] września 2019 r. (k. 17), skarżąca została zaliczona do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, nie wymaga stałej lub długotrwałej opieki innej osoby w związku ze znacznie ograniczona możliwością samodzielnej egzystencji. Ponadto, co nader istotne w rozpoznawanej sprawie – w zakresie zatrudnienia wskazano na możliwość pracy w warunkach chronionych.

Biorąc pod uwagę specyfikę orzeczenia lekarza rzeczoznawcy KRUS oraz treść orzeczenia o niepełnosprawności, należy stwierdzić, że jakkolwiek skarżąca nie jest zdolna fizycznie do pracy w gospodarstwie rolnym, to nie wyklucza to możliwości podejmowania przez nią zatrudnienia w warunkach pracy chronionej. W tej sytuacji nie można zgodzić się z tezą organu I instancji, jakoby aktywność zawodowa skarżącej była wykluczona na skutek jej stanu zdrowia, potwierdzonego orzeczeniem lekarza rzeczoznawcy KRUS.

Należy również zauważyć, że w zgromadzonej w aktach dokumentacji nie ma wcześniejszych orzeczeń lekarzy rzeczoznawców KRUS, choć z treści wywiadu środowiskowego wynika, że skarżąca wraz z mężem oddali gospodarstwo rolne w dzierżawę już w 2012 r. Nie wiadomo zatem, od kiedy skarżąca pobiera rentę z tytułu niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym – czy od 2019 r., czy już wcześniej. Jest to okoliczność istotna w perspektywie badania kluczowej przesłanki związku przyczynowego pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad mężem a rezygnacją z pracy w gospodarstwie rolnym. Treść znajdujących się w aktach dokumentów w postaci orzeczeń o niepełnoprawności zarówno skarżącej, jak i jej męża oraz wywiadu środowiskowego, wskazuje na zbieżność czasową powstania niepełnosprawności u męża (wrzesień 2011 r.), u skarżącej (czerwiec 2012 r.) oraz oddania gospodarstwa rolnego w dzierżawę (2012 r.). Rezygnacja z prowadzenia gospodarstwa rolnego mogła być zatem zarówno wynikiem niepełnosprawności męża i konieczności podjęcia opieki nad nim, jak i pogorszenia się stanu zdrowia samej skarżącej. Jeszcze raz jednak trzeba podkreślić, że jakkolwiek zły stan zdrowia skarżącej wykluczał pracę w gospodarstwie rolnym, to nie stanowił przeszkody wykluczającej wszelką aktywność zawodową, co wynika z orzeczenia o niepełnosprawności skarżącej. Przemawia za tym również fakt, że mimo własnej niepełnosprawności skarżąca jest w stanie sprawować opiekę nad mężem.

Dodatkowym argumentem, który musi być wzięty pod uwagę w rozpoznawanej sprawie jest wzgląd na jednolitość orzecznictwa. Jednolitość jest istotnym gwarantem równości wobec prawa, szczególnie doniosłej w sprawach dotyczących przyznawania świadczeń pielęgnacyjnych (lub świadczeń pełniących podobną funkcję – wsparcia finansowego osób, które zmuszone są do rezygnacji z zatrudnienia lub pracy zawodowej z uwagi na konieczność opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny), czego dowodem może być orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, już kilkukrotnie kwestionującego przepisy stanowiące podstawę przyznawania analizowanych świadczeń, z uwagi na naruszenie konstytucyjnych standardów równości wobec prawa (por. powoływane wyżej wyroki Trybunału z 21 października 2014 r., K 38/13 i z 26 czerwca 2019 r., SK 2/17, ale także wcześniejsze – z 18 lipca 2008 r., P 27/07 i z 22 lipca 2008 r., P 41/07).

W tym aspekcie należy zauważyć, że w orzecznictwie zdecydowanie dominuje stanowisko wskazujące, że renta z tytułu niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym nie oznacza całkowitego wykluczenia podejmowania aktywności zawodowej, dlatego nie jest dopuszczalne wykluczanie a priori możliwości uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę pobierającą taką rentę (por. wyrok NSA z 24 listopada 2021 r., I OSK 779/21; wyroki WSA w Bydgoszczy z 20 października 2021 r., II SA/Bd 736/21; z 16 listopada 2021 r., II SA/Bd 1054/21; z 15 lutego 2022 r., II SA/Bd 1415/21; wyrok WSA w Gdańsku z 22 grudnia 2021 r., II SA/Gd 267/21; wyrok WSA w Olsztynie z 21 października 2021 r., II SA/Ol 834/21; wyroki WSA w Poznaniu z 29 września 2021 r., II SA/Po 399/21; z 2 grudnia 2021 r., II SA/Po 550/21; z 8 grudnia 2021 r., II SA/Po 325/21; z 10 grudnia 2021 r., II SA/Po 765/21; wyroki WSA w Warszawie z 21 stycznia 2022 r., I SA/Wa 1650/21; z 8 marca 2022 r., I SA/Wa 3063/21).

Owszem, można odnotować przypadki, w których sądy oddalały skargi z uwagi na brak związku przyczynowego pomiędzy koniecznością sparowania opieki a rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zawodowej, ale uważna lektura uzasadnień wskazuje na istotne elementy dodatkowe, potwierdzające brak takiego związku – przede wszystkim w sytuacjach, gdy rezygnacja z pracy zawodowej w gospodarstwie rolnym z powodu niezdolności do pracy znacząco wyprzedzała czasowo konieczność podjęcia opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (renta z tytułu całkowitej niezdolności była pobierana już od kilku, a nawet kilkunastu lat przed powstaniem niepełnosprawności osoby, nad którą miała być sprawowana opieka – por. przykładowo wyroki WSA w Lublinie z 20 sierpnia 2020 r., II SA/Lu 290/20; z 12 października 2021 r., II SA/Lu 259/21; z 7 grudnia 2021 r., II SA/Lu 598/21).

W rozpoznawanej sprawie taka sytuacja nie miała miejsca, jak wskazano wyżej analiza dokumentacji znajdującej się w aktach administracyjnych wskazuje na pewną zbieżność czasową powstania niepełnosprawności u męża skarżącej (wrzesień 2011 r.), rezygnacji z prowadzenia gospodarstwa rolnego (2012 r.) i orzeczeniem o niepełnosprawności skarżącej (czerwiec 2012 r.).

Powyższe rozważania prowadzą do konkluzji, że błędne jest stanowisko organu

I instancji co do braku związku przyczynowego pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad mężem a niepodejmowaniem przez skarżącą aktywności zawodowej. Skarżąca ma, choć ograniczone, możliwości podejmowania aktywności zawodowej, przynajmniej w warunkach pracy chronionej. Dalszych ustaleń wymagałoby stwierdzenie, czy opieka nad niepełnosprawnym mężem wyklucza podejmowanie aktywności zawodowej w takich warunkach.

Z kolei akcentowana przez Kolegium przesłanka negatywna, jaką jest pobieranie renty z tytułu niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym jest rzeczywiście przeszkodą w przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego, ale przeszkodą o charakterze usuwalnym.

Zarówno Sądowi, jak i obydwu stronom sporu (biorąc pod uwagę, że skarżąca jest reprezentowana przez pełnomocnika zawodowego, występującego w licznych podobnych sprawach dotyczących świadczeń pielęgnacyjnych) doskonale znane są rozbieżności, jakie pojawiały się w orzecznictwie na tle interpretacja art. 17 ust. 1 pkt 5 lit. a) u.ś.r.

Sąd orzekający w rozpoznawanej sprawie przychyla się do zdecydowanie dominującego w aktualnym orzecznictwie poglądu, wskazującego na konieczność odejścia od stricte językowej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 5 lit. a) u.ś.r. i uwzględnienia również wyników wykładni funkcjonalnej (celowościowej) i systemowej. Zgodnie z tą linią orzeczniczą, nie ulega wątpliwości, że nie można jednocześnie pobierać świadczenia pielęgnacyjnego i świadczeń wskazanych w analizowanym przepisie, jednakże przyznane prawo do emerytury nie stanowi bezwzględnej przesłanki wykluczającej uzyskanie świadczenia. Konieczne jest jednak usunięcie kolizji świadczeń, poprzez wybór jednego z nich, co w przypadku emerytury oznacza konieczność doprowadzenia do zawieszenia pobierania świadczenia emerytalnego.

Jak wskazano wyżej, pogląd ten zdecydowanie dominuje w aktualnym orzecznictwie, zwłaszcza Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. przykładowo wyroki z 28 czerwca 2019 r., I OSK 757/19; z 8 stycznia 2020 r., I OSK 2392/19; z 30 kwietnia 2020 r., I OSK 1546/19; z 27 maja 2020 r., I OSK 2375/19; z 18 czerwca 2020 r., I OSK 254/20, 30 października 2020 r., I OSK 1189/20; z 24 listopada 2020 r., I OSK 1416/20; z 15 grudnia 2020 r., I OSK 1983/20). Skład orzekający w rozpoznawanej sprawie w pełni podziela powyższe stanowisko, odnotowując przy tym, że jest ono dominujące również w orzecznictwie tutejszego sądu (por. przykładowo: wyroki WSA w Lublinie z 7 stycznia 2021 r., II SA/Lu 555/20; z 12 stycznia 2021 r., II SA/Lu 719/20; z 16 marca 2021 r., II SA/Lu 753/20; z 27 maja 2021 r., II SA/Lu 18/21).

Jednocześnie Sąd zdecydowanie odrzuca jako błędne stanowisko, w świetle którego istnieje możliwość proporcjonalnego obniżenia świadczenia pielęgnacyjnego do wysokości różnicy pomiędzy kwotą świadczenia emerytalno-rentowego (wymienionego w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r.), a kwotą świadczenia pielęgnacyjnego. Takie stanowisko nie ma oparcia w obowiązujących przepisach prawa. Na przeszkodzie stoi także treść art. 17 ust. 3 u.ś.r., który wysokość świadczenia pielęgnacyjnego określa jednoznacznie kwotowo i nie pozwala na samodzielne określanie jego wysokości przez organ administracji w oparciu o jakiekolwiek przesłanki. Ponadto takie rozwiązanie rodziłoby wiele komplikacji w perspektywie ustalania przez organ wysokości należnej wypłaty świadczenia w sytuacji otrzymania dodatkowych świadczeń z systemu emerytalno-rentowego (np. trzynastej emerytury), czy też w zakresie odprowadzanych składek na ubezpieczenie zdrowotne i ubezpieczenie emerytalno-rentowe. Podnoszone w tym zakresie (z ostrożności procesowej) zarzuty skargi są zatem niezasadne.

Sąd zdecydowanie opowiada się za drugim stanowiskiem, w świetle którego rozwiązaniem analizowanego zbiegu praw do świadczeń jest umożliwienie osobie uprawnionej dokonania wyboru jednego ze świadczeń: pielęgnacyjnego lub emerytalno-rentowego (por. przykładowo: wyroki NSA z 24 lutego 2021 r., I OSK 2511/20, z 18 czerwca 2020 r., I OSK 254/20, z 27 maja 2020 r. I OSK 2375/19 oraz z 11 sierpnia 2020 r. I OSK 764/20).

W świetle powyższych poglądów, osoba, która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera rentę, powinna mieć możliwość dokonania wyboru jednego z tych świadczeń przez rezygnację z pobierania drugiego, tj. w niniejszej sprawie renty. Wybór może zrealizować przez złożenie do organu rentowego wniosku o zawieszenie prawa do renty. W przypadku renty rolniczej podstawa prawna do zawieszenia renty wynika z art. 103 ust. 3 u.e.r.FUS w zw. z art. 52 ust. 1 u.s.r.). Przepis ustawy systemowej, który znajduje odpowiednio zastosowanie do rent rolniczych (na podstawie odesłania zawartego w art. 52 ust. 1 u.s.r.), wskazuje, że na wniosek rencisty można zawiesić wypłatę m.in. renty, do której uprawniona jest jedna osoba zrealizować przez złożenie do organu rentowego wniosku o zawieszenie prawa do renty. Na marginesie jedynie można odnotować, że powoływany często w orzeczeniach sądów administracyjnych art. 34 u.s.r. odnosi się do zupełnie innej sytuacji – zawieszenia prawa do emerytury lub renty rolniczej z powodu przekroczenia progu dochodów uzyskiwanych z pozarolniczej działalności prowadzonej przez emeryta lub rencistę rolniczego. Nie jest to właściwa podstawa prawna do zastosowania w analizowanym przypadku.

W orzecznictwie wskazuje się przy tym, że istota problemu zbiegu praw do świadczeń, wynikająca z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r., musi być interpretowana jako wiążąca się nie z samym prawem do świadczenia emerytalno-rentowego, lecz z jego realizacją w postaci wypłaty świadczenia. Skoro zawieszenie prawa do renty rodzinnej skutkuje wstrzymaniem jej wypłaty, to uznać należy, że eliminuje się w ten sposób negatywną przesłankę wyłączającą nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zgodnie z art. 24 ust. 2 u.ś.r., prawo do świadczeń rodzinnych ustala się, począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami, czyli w sprawach wymagających rezygnacji z emerytury lub renty (w tym rodzinnej), od miesiąca, w którym strona przedstawi decyzję o wstrzymaniu wypłaty świadczenia emerytalno-rentowego (por. przykładowo: wyroki NSA z 11 sierpnia 2020 r., I OSK 764/20; z 10 sierpnia 2021 r., I OSK 433/21; z 23 lutego 2022 r., I OSK 1146/21; z 3 marca 2022 r., I OSK 1647/21; z 11 marca 2022 r., I OSK 1681/21; z 23 marca 2022 r., I OSK 1160/21; z 25 marca 2022 r., I OSK 1267/21).

W ocenie Sądu, w świetle dominującej linii orzeczniczej, przeszkodę w przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego usuwa jedynie skuteczne zawieszenie pobierania renty lub emerytury. Nie jest wystarczające samo oświadczenie o wyborze świadczenia pielęgnacyjnego. W rozpoznawanej sprawie nie ulega wątpliwości, że skarżąca nie przedstawiła decyzji zawieszającej wypłatę emerytury rolniczej, ani nawet dowodu złożenia wniosku w tym przedmiocie do organu rentowego. Wypada zauważyć, że skarżąca była (i jest) reprezentowana przez pełnomocnika zawodowego, któremu powinno być znane aktualne stanowisko orzecznictwa, tym bardziej, że jest ono już utrwalone. Tym niemniej jednak trzeba mieć na uwadze specyficzne okoliczności rozpoznawanej sprawy: na etapie postępowania administracyjnego organ I instancji za kluczową przeszkodę w przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego uznawał brak związku przyczynowego między opieką nad niepełnosprawnym mężem a niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą (brak możliwości podejmowania zatrudnienia z przyczyn leżących po stronie samej skarżącej – jej stan zdrowia, a nie opiekę nad mężem). Wobec takiego stanowiska organu decydującego o przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego, złożenie wniosku o zawieszenie prawa do renty nie tylko nie usunęłoby przeszkody w przyznaniu świadczenia (nie doprowadziłoby do zmiany stanowiska organu, opartego na innej przesłance), ale dodatkowo pozbawiałoby skarżącą źródła dochodów, w sytuacji braku perspektyw na zastąpienie tego źródła (renty) świadczeniem pielęgnacyjnym. Nie można zatem mówić o tym, że usunięcie jedynej przeszkody w przyznaniu świadczenia leżało wyłącznie w gestii pełnomocnika skarżącej, który powinien ukierunkować skarżącą na złożenia stosownego wniosku do organu rentowego.

Konkluzją powyższych rozważań jest stwierdzenie, że organy obydwu instancji wydały decyzje z naruszeniem zarówno przepisów prawa materialnego, jak

i procesowego, w stopniu mogącym mieć istotne znaczenie dla rozpoznawanej sprawy. Organ I instancji wadliwie zastosował art. 17 ust. 1 i ust. 1b u.ś.r., obydwa organy wadliwie zastosowały art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. Co najmniej w części zasadne są zarzuty naruszenia przepisów postępowania. Naruszenia zasady prawdy materialnej (art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a.) można upatrywać przede wszystkim w błędnej ocenie dokumentacji dotyczącej stanu zdrowia skarżącej, pod kątem możliwości podejmowania przez nią aktywności zawodowej poza pracą w gospodarstwie rolnym. Ponadto, ze względu na przesłanki, na których oparły się organy, w sprawie pominięto jednoznaczną ocenę tego, czy istnieje konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem skarżącej w takim zakresie, który wyklucza podejmowanie przez nią aktywności zawodowej poza pracą w gospodarstwie rolnym. Jak wskazano wyżej, pomimo faktu reprezentowania skarżącej przez pełnomocnika profesjonalnego, co najmniej częściowo zasadny jest zarzut naruszenia art. 9 i art. 79a k.p.a. poprzez brak poinformowania skarżącej o możliwościach usunięcia przeszkody w przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego wynikającej z pobierania renty rolniczej. Usprawiedliwieniem tego uchybienia jest (błędne) stanowisko organu I instancji, że aktywność zawodową skarżącej wyklucza przede wszystkim jej stan zdrowia, a nie opieka nad mężem, co stanowi kluczową przesłankę negatywną przyznania świadczenia.

Z powyższych względów, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) oraz art. 135 p.p.s.a. Sąd uchylił zarówno zaskarżoną decyzję Kolegium z 7 października 2021 r., jak i poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy M. z [...] r.

W ramach ponownego rozpatrywania sprawy organ I instancji powinien przeprowadzić dodatkowe postępowanie wyjaśniające (w tym nowy wywiad środowiskowy) celem ustalenia, czy konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem jest tego rodzaju, że wyklucza możliwość podejmowania przez skarżącą aktywności zawodowej w dopuszczalnych warunkach pracy chronionej, czy też możliwe jest pogodzenie opieki nad mężem z tego rodzaju aktywnością. Jeżeli ustalenia te doprowadzą do wniosku, że zachodzi związek między niepodejmowaniem aktywności zawodowej a opieką nad mężem, pozostanie kwestia przesłanki negatywnej w postaci pobierania renty rolniczej. W tym zakresie, stosownie do utrwalonych poglądów orzecznictwa, organ powinien wezwać skarżącą (jej pełnomocnika) do złożenia dowodów świadczących jednoznacznie o zawieszeniu wypłaty renty z tytułu niezdolności do pracy w gospodarstwie rojnym. Ewentualne przyznanie świadczenia może nastąpić dopiero od tej daty.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) i art. 135 p.p.s.a. sąd orzekł jak w punkcie I sentencji wyroku.

O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. oraz § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r., poz. 265, ze zm.). Skarżąca była objęta ustawowym zwolnieniem od kosztów sądowych (w tym wpisu sądowego), dlatego zwrot kosztów objął wynagrodzenie pełnomocnika profesjonalnego w wysokości stawki minimalnej 480 zł.