Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2/13
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2013-09-20 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt. 2, art. 17 ust. 5 pkt. 2 lit a
journal: Dz.U. 2006 nr 139 poz 992
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.
article: art. 184
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Marek Stojanowski Sędziowie: Sędzia NSA Arkadiusz Despot - Mładanowicz Sędzia del. WSA Wojciech Jakimowicz (spr.) Protokolant asystent sędziego Dorota Kozub - Marciniak po rozpoznaniu w dniu 20 września 2013 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 września 2012 r. sygn. akt I SA/Wa 838/12 w sprawie ze skargi M. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] marca 2012 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 25 września 2012 r., sygn. akt: I SA/Wa 838/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu skargi M.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] marca 2012 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego, oddalił skargę.

Powyższy wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. decyzją z dnia [...] marca 2012 r. nr [...], po rozpatrzeniu odwołania M.S. od decyzji Prezydenta W. z dnia [...] stycznia 2012 r. nr [...] odmawiającej przyznania świadczenie z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawną osobą J.S. – zaskarżoną decyzję utrzymało w mocy.

Przedmiotowa decyzja wydana została w oparciu o następujące ustalania faktyczne i prawne:

W dniu 30 grudnia 2011 r. M.S. złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy w związku z opieką nad niepełnosprawną matką J.S..

Prezydent W. decyzją z dnia [...] stycznia 2012 r. nr [...] odmówił M.S. przyznania świadczenia z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawną matką J.S.

Organ ustalił, na podstawie zaświadczenia z dnia 23 lutego 2010 r., że J.S. została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności. Jest zamężna, a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności.

Organ ustalił, w oparciu o zaświadczenie z dnia 4 listopada 2011 r., że córka J. S. - M.S. została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności.

Organ w uzasadnieniu decyzji wskazał, że zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r., Nr 139, poz. 992) świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba, ze współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności. Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 2 powołanej ustawy świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom na których ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Prezydent W. w oparciu o wskazane wyżej przepisy odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tego względu, że osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności, a także dlatego, że M.S. jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Po rozpatrzeniu odwołania M.S. od decyzji Prezydenta W. z dnia [...] stycznia 2012 r., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. decyzją z dnia [...] marca 2012 r. nr [...] - zaskarżoną decyzję utrzymało w mocy.

Organ odwoławczy podtrzymał argumentację przedstawioną przez Prezydenta W. oraz dodatkowo wyjaśnił, że zgodnie z art. 1 pkt 6 lit.a ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. Nr 205, poz. 1212) wprowadzono zmiany art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. W świetle tej nowelizacji świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym, niż matka i ojciec osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59), ciąży obowiązek alimentacyjny z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ponadto stosownie do art. 1 pkt 6 lit.b powołanej ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. przepis art. 17 ust 5 pkt 2 lit.a ustawy o świadczeniach rodzinnych stanowi, że świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba ze współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Organ odwoławczy wyjaśnił, że ustawa z dnia 19 sierpnia 2011 r. stosownie do art. 5, wchodzi w życie z dniem 1 stycznia 2012 r. z wyjątkiem art. 1 pkt 6, który wchodzi w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia. Ustawa została ogłoszona w dniu 29 września 2011 r. wobec czego art. 1 pkt 6 wszedł w życie w dniu 13 października 2011 r. Oznacza to, że w dniu złożenia przez M. S. wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy w związku z opieką nad niepełnosprawną matką J.S., tj. w dniu 30 grudnia 2011 r. obowiązywał art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.

Organ odwoławczy mając na uwadze, że M.S. została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności, a jej matka J.S. pozostaje w związku małżeńskim, zaś jej mąż M. S. nie jest osobą niepełnosprawną, nie stwierdził wadliwości zaskarżonej decyzji Prezydenta W.

Skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] marca 2012 r. nr [...], do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożyła M.S. Wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji.

W uzasadnieniu skargi powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych wskazała, ze nieuprawniona jest wykładnia art. 17 ust 5 pkt 2a w związku z art. 17 ust 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w myśl której osoba sprawująca opiekę na której ciąży obowiązek alimentacyjny, traci prawo do świadczenia z uwagi na fakt pozostawania osoby, nad którą sprawuje opiekę w związku małżeńskim. Oznacza to, ze pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim nie wyklucza możliwości uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego przez inną osobę zobowiązaną do alimentacji.

Skarżąca podkreśliła, że jej stan zdrowia nie wyklucza pełnienia opieki nad matką. Niepełnosprawność nie wynika z dysfunkcji narządów ruchowych i mowy i nie przeszkadza skarżącej w opiekowaniu się matką.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. podtrzymało w całości argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wnosiło o jej oddalenie.

W uzasadnieniu prawnym Sąd I instancji wskazał na dyspozycję znowelizowanego przepisu art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. W świetle tego przepisu świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym, niż matka i ojciec osobom, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz na dyspozycję art. 17 ust 5 pkt 2 lit.a ustawy o świadczeniach rodzinnych który stanowi, że świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W ocenie Sądu oczywistym jest, że przesłanki wskazane w powyższych przepisach nie muszą występować łącznie. Już w przypadku wystąpienia przesłanki obejmującej dyspozycję jednego ze wskazanych przepisów, świadczenie pielęgnacyjne nie może być przyznane osobie ubiegającej się o to świadczenie.

Zdaniem Sądu I instancji odmowa przyznania w niniejszej sprawie wnioskowanego przez skarżącą świadczenia pielęgnacyjnego została należycie umotywowana. Sąd zajął stanowisko, że przepis art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych jest jednoznaczny i nie nasuwa wątpliwości interpretacyjnych.

Sąd wyjaśnił, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej nie przysługuje osobom o znacznym stopniu niepełnosprawności. Skarżąca, co jest bezsporne legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przy czym bez znaczenia jest przyczyna niepełnosprawności, tj. czy dotyczy ona narządów ruchu lub mowy, czy też jest wynikiem innego schorzenia. Ustawodawca nie rozróżnia przyczyn niepełnosprawności, nie wskazuje, że jeżeli niepełnosprawność jest wynikiem danego schorzenia, to osoba nią dotknięta może sprawować opiekę, natomiast gdy jest wynikiem innego schorzenia to już takiej opieki sprawować nie może. Istotne jest orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, a takim orzeczeniem legitymuje się skarżąca. Już z uwagi na tę jedną przyczynę orzeczenie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. jest prawidłowe. Jak zwrócił uwagę organ, art. 17 ust 5 pkt 2 lit.a ustawy o świadczeniach rodzinnych stanowi, że świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Małżonek J. S. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co oznacza, że ma obowiązek alimentacyjny względem niepełnosprawnej żony i z tego również względu świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje skarżącej.

Skargę kasacyjną od powyższego orzeczenia złożyła M.S. wnosząc o jego zmianę i uchylenie zaskarżonego orzeczenia, rozpoznanie sprawy i wydanie orzeczenia o przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego lub uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia Sądowi I instancji, jak i o orzeczenie o kosztach postępowania według norm przepisanych bez obciążania skarżącej z uwagi na przysługujące ustawowe zwolnienie.

Zakwestionowanemu rozstrzygnięciu zarzucono naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 17 ust. 5 pkt 2a i art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.), polegające na niewłaściwej jego wykładni i odmowie uznania skarżącej za osobą spełniającą wymagania do nabycia świadczenia pielęgnacyjnego.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżąca przedstawiła dotychczasowy przebieg postępowania i wskazała, że zgodnie ze stanowiskiem Trybunału Konstytucyjnego wykładni art 17 ust. 5 pkt 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych nie można dokonywać w sposób literalny. Artykuł ten jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i powoływanie się na ten przepis w uzasadnieniu decyzji jest nieprawidłowe. Przepisów o świadczeniach pielęgnacyjnych nie wolno interpretować w sprzeczności z podstawowymi wartościami konstytucyjnymi - równością wobec prawa oraz ochroną małżeństwa i rodziny.

Ponadto podniesiono, że w uzasadnieniu decyzji organu I instancji z dnia [...] stycznia 2012, przyczyną odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawną mamą J.S. jest art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zacytowana w ww. decyzji wersja art. 17 ust. 1 pkt 2 jest niezgodna z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej. Zgodnie z art. 1 pkt 6 lit. a ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. Nr 205 póz. 1212), wprowadzono zmiany art. 17 ust 1 pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003r o świadczeniach rodzinnych. Znowelizowany przepis stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym, niż matka i ojciec osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r.- Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, z późn. zm.), ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Tak brzmiący art 17 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych jest niezgodny z art. 32 ust. 1 oraz ust 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Wskazano, że przed wejściem w życie ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych miał następujące brzmienie: "innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, z późn. zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny." Takie brzmienie art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych nie wykluczało możliwości uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę legitymującą się znacznym stopniem niepełnosprawności, nie było więc dyskryminujące dla osób faktycznie sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną.

Skarżąca nie zgadza się z rozstrzygnięciem odmawiającym jej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem nie posiada prawa do emerytury, renty, renty socjalnej, zasiłku stałego i innych świadczeń oraz nie może podjąć żadnej pracy zarobkowej, ponieważ jej mama posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności i wymaga stałej opieki. Mama skarżącej przebyła dwa rozległe udary mózgu i jest osobą całkowicie niezdolną do samodzielnego egzystencji, ma całkowity paraliż prawostronny. Jest osobą leżącą oraz potrzebuje opieki stałej. Ponadto, sytuacja finansowa rodziny jest ciężka, pokrycie wszystkich niezbędnych wydatków na sprzęt rehabilitacyjny i środki lecznicze jest niemożliwe z uwagi na otrzymywane niskie świadczenie rentowe.

Skarżąca zaznaczyła, że jej stan zdrowia, a co za tym idzie znaczny stopień niepełnosprawności nie uniemożliwia pełnienia opieki nad matką. Niepełnosprawność J. S. wynika z dysfunkcji narządu ruchu i mowy, a niepełnosprawność skarżącej wynika ze schorzeń kardiologicznych. Niepełnosprawność skarżącej nie koliduje w wykonywaniu opieki nad matką.

Podniesiono, że zamiarem regulacji ustawowych było zapewnienie wsparcia dla osoby pełniącej faktyczną opiekę nad niepełnosprawnym członkiem najbliższej rodziny. Dla osoby niepełnosprawnej korzystniejsze jest sprawowanie opieki nad nią przez członka rodziny niż umieszczenie jej w ośrodku opiekuńczo-leczniczym.

W skardze kasacyjnej wskazano także, że zgodnie z wyrokami Trybunału Konstytucyjnego m.in. z dnia 18 lipca 2008 r. sygn. akt P 27/07 oraz z dnia 22 lipca 2008 r. sygn. akt P 41/07 przedmiotowe świadczenie stanowi formę wsparcia rodziny w trudnej sytuacji nie tylko materialnej, ale i faktycznej, a choć nominalnie przysługuje ono opiekunowi, to realną korzyść odnosi z niego nie tylko podopieczny, który w ten sposób ma zapewnioną opiekę osoby bliskiej, ale i Państwo, bo zapewniając osobie potrzebującej pomocy opiekę członka rodziny, nie musi organizować tejże opieki w innych formach. Powołując się na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie II SA/Ol 982/11 z dnia 17.01.2012 zauważono, że literalna wykładnia art. 17 ust 5 pkt 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych (z uwzględnieniem zmian wprowadzonych ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - Dz. U. z 2011 r. Nr 205, poz. 1212) w związku z art. 17 ust. 1 tej ustawy nie czyni zadość wywodom zawartym w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r. (sygn. akt P 27/07, publ. OTK-A 2008/6/107) odnoszącym się do nakazu właściwego odczytywania i stosowania treści art. 17 ust. 1 wskazanej ustawy. Brzmienie art 17 ust. 5 pkt 2a tej ustawy musi zatem być - zdaniem Sądu - odczytywane przez pryzmat przepisu art 17 ust 1. Jeżeli bowiem prawo do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne wywodzi się z istnienia obowiązku alimentacyjnego, to literalne odczytywanie normy art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych niweczyłoby skutki wyroku Trybunału Konstytucyjnego w odniesieniu do osób pozostających w związku małżeńskim Nieuprawniona jest zatem taka wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2a w związku z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w myśl której osoba sprawująca opiekę, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w art. 128 k.r.o., traci prawo do świadczenia z uwagi na fakt pozostawania osoby, nad którą sprawuje opiekę w związku małżeńskim (por. wyrok WSA w Olsztynie z dnia 11 marca 2009 r., sygn. akt II SA/Ol 60/09, wyrok NSA z dnia 26 marca 2010 r., sygn. akt I OSK 1699/09; wyrok NSA z dnia 30 kwietnia 2010 r., sygn. akt I OSK 115/10; wyrok NSA z dnia 7 grudnia 2009 r., sygn. akt I OSK 723/09 oraz I OSK 722/09).

W ocenie autora skargi kasacyjnej rozbieżność orzecznictwa odnosząca się do stanu prawnego niniejszej sprawy może uzasadniać potrzebę wystąpienia z zapytaniem do Trybunału Konstytucyjnego na okoliczność zgodności przepisów z Konstytucją RP. Pogląd, że pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim nie wyklucza możliwości uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, uzyskał aprobatę w postanowieniach Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 czerwca 2010 r. (sygn. akt P 38/09) oraz w wyrokach z dnia 18 i 22 lipca 2008 roku (sygn. P 27/07 oraz P 41/07). Trybunał podzielił pogląd, że stosowanie wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych jest niedopuszczalne, gdyż pozostaje w sprzeczności z podstawowymi wartościami konstytucyjnymi takimi, jak ochrona małżeństwa i dobra rodziny - art. 18 i art. 71 Konstytucji RP oraz równości wobec prawa - art 32 Konstytucji RP. Zatem stosując wskazany przepis należy przyznać pierwszeństwo wykładni celowościowej i systemowej nad wykładnią językową.

W związku z powyższym, skarżąca uważa, że art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych oraz art. 17 ust 5 pkt 2 lit.a ustawy o świadczeniach rodzinnych jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i powoływanie się na ten przepis w uzasadnieniu decyzji Prezydenta W. nr [...] z dnia [...] stycznia 2012, a także w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25.09.2012 r., (sygn. akt I SA/Wa838/12) jest wykluczające. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem dotyczącym przepisów o świadczeniach pielęgnacyjnych - nie wolno ich interpretować w sprzeczności z podstawowymi wartościami konstytucyjnymi - równością wobec prawa oraz ochroną małżeństwa i rodziny.

Skarżąca powołała się na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 2 lutego 2012 r. IV SA/Bo 1292/11, w którym wskazano, że zasadniczym celem ustawy o świadczeniach rodzinnych jest ukierunkowanie pomocy publicznej organów samorządu terytorialnego na jak najlepszą realizację podstawowych funkcji rodziny: wychowania, nauki i kształcenia dzieci, opieki nad niepełnosprawnymi i niedołężnymi z powodu wieku członkami rodziny. W przypadku, gdy rodzina potrafi samodzielnie zapewnić należną opiekę osobie niepełnosprawnej obowiązkiem państwa powinno być możliwie jak najpełniejsze udzielenie wsparcia rodzinie w wypełnieniu tej powinności. Jedną z istotnych form pomocy jest przyznanie określonych świadczeń rekompensujących chociaż częściowo aktywność poświęconą przez opiekuna osobie niepełnosprawnej, umożliwiając tym samym normalne funkcjonowanie rodziny.

Zdaniem skarżącej niekonstytucyjna wykładnia powyższych przepisów doprowadziła do wydania niewłaściwej decyzji Prezydenta Miasta W. z dnia [...] stycznia 2012 r. nr [...]. WSA nie wziął pod uwagę zarzutów skarżącej wobec niekonstytucyjności ustaw, na które powołuje się Prezydent Miasta W., a także nie zwrócił się z zapytaniem do Trybunału Konstytucyjnego, czy art 17 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a ustawy o świadczeniach rodzinnych są zgodne z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz.U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tego względu, przy rozpoznaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej.

Skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:

1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie;

2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi).

Granice skargi kasacyjnej wyznaczają wskazane w niej podstawy.

Naczelny Sąd Administracyjny, ze względu na ograniczenia wynikające ze wskazanych regulacji prawnych, nie może we własnym zakresie konkretyzować zarzutów skargi kasacyjnej, uściślać ich bądź w inny sposób korygować. Do autora skargi kasacyjnej należy wskazanie konkretnych przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania, które w jego ocenie naruszył Sąd pierwszej instancji i precyzyjne wyjaśnienie, na czym polegało ich niewłaściwe zastosowanie lub błędna interpretacja, w odniesieniu do prawa materialnego, bądź wykazanie istotnego wpływu naruszenia prawa procesowego na rozstrzygnięcie sprawy przez Sąd pierwszej instancji.

W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 17 ust. 1 pkt 2 i ust. 5 pkt 2 lit.a ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 z późn. zm.)

Z art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w jego brzmieniu obowiązującym w dniu wydania zaskarżonej decyzji i mającym zastosowanie do rozpatrzenia sprawy z wniosku M.S. z dnia 30 grudnia 2011 r. wynika, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom (czyli innym niż matka lub ojciec wymienieni w punkcie 1 tego przepisu), na których, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. Podnieść należy, że stosunki rodzinne reguluje ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. (Dz. U. z 2012 r., poz. 788) Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Obowiązek alimentacyjny małżonków uregulowany jest w Tytule I Kodeksu "Małżeństwo", a obowiązek alimentacyjny krewnych (rodziców, dzieci, dziadków) i innych osób (np. pasierbów, macochy, ojczyma) w Tytule II "Pokrewieństwo i powinowactwo". Obowiązek alimentacyjny małżonka (w stosunku do współmałżonka) wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych i innych, o którym mowa w Tytule II "Pokrewieństwo i powinowactwo", co wynika nie tylko z usytuowania przepisów, ale z ich treści, przy czym obowiązek alimentacyjny małżonka wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych nawet w sytuacji, gdy małżonkowie są w separacji lub po rozwodzie.

Podstawę materialnoprawną przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego zawiera ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, która w art. 17 ust. 1 ustanawia krąg osób, którym przysługuje świadczenie pielęgnacyjne: 1) matce albo ojcu, 2) innym osobom, na których, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, 3) opiekunowi faktycznemu dziecka - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z kolei w myśl art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a ww. ustawy świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba, że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. O ile z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych wynika przede wszystkim katalog podmiotów uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego w przypadku wystąpienia przesłanek pozytywnych do jego otrzymania, o tyle art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy określa przesłanki negatywne uzyskania tego świadczenia.

Przepisy powyższe budzą w orzecznictwie liczne wątpliwości interpretacyjne. W ocenie NSA w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę konieczne jest zweryfikowanie rezultatów wykładni językowej tych przepisów wykładnią systemową i celowościową uwzględniającą kontekst konstytucyjny i istotę oraz cel świadczenia pielęgnacyjnego. Należy podkreślić, że świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w postanowieniach ustawy o świadczeniach rodzinnych, przysługuje z tytułu niepodjęcia lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem lub niepełnosprawną osobą dorosłą. Jest to świadczenie opiekuńcze, którego zasadniczym celem jest częściowe pokrycie wydatków ponoszonych przez osobę rezygnującą z zatrudnienia w celu zapewnienia opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Celem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest materialne wsparcie osób, które nie zarobkują z powodu opieki nad niepełnosprawnym, jeśli osoba niepełnosprawna wymaga osobistej i bezpośredniej pielęgnacji polegającej na systematycznym współdziałaniu w postępowaniu leczniczym, rehabilitacyjnym oraz edukacyjnym. Sprawujący opiekę lub niosący długotrwałą pomoc niepełnosprawnemu właśnie przez niepełnosprawność tej osoby jest zmuszony do rezygnacji z pracy zarobkowej, mimo zdolności i gotowości do podjęcia zatrudnienia. Osobą uprawnioną do świadczenia jest bezrobotny z własnego wyboru. Chodzi zatem o zapewnienie swoistej rekompensaty finansowej osobie, która z własnej woli nie podejmuje zatrudnienia bądź z niego rezygnuje, aby sprawować opiekę nad bliską osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności, niemogącą samodzielnie egzystować (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 lipca 2008 r. sygn. akt P 41/07, OTK-A 2008, nr 6, poz. 109, uzasadnienie uchwały 7 sędziów NSA z dnia 11 grudnia 2012 r., I OPS 5/12, LEX nr 1230181).

Nie powinno zatem budzić wątpliwości, że świadczenie pielęgnacyjne powinna uzyskiwać osoba, która daje gwarancję sprawowania należytej opieki i niesienia pomocy osobie niepełnosprawnej mająca zdolność i gotowość do podjęcia zatrudnienia, z którego jest zmuszona zrezygnować, a nie sama wymagająca pomocy i z tego tytułu ograniczona w możliwości podjęcia określonego zatrudnienia. Wyeliminowanie przez ustawodawcę osób nie dających takich gwarancji z katalogu podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego odpowiada istocie i celowi tego świadczenia, a także stanowi przejaw uwzględniania w polityce społecznej i gospodarczej dobra rodziny (art. 71 ust. 1 Konstytucji RP). Do osób takich należą osoby o orzeczonym znacznym stopniu niepełnosprawności. Zgodnie bowiem z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (t.j.: Dz.U. z 2011 r., nr 127, poz. 721 z późn. zm.) "do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji". Nieracjonalne byłoby przyjęcie, że dobru rodziny, której członkiem jest osoba niepełnosprawna służy powierzanie pomocy nad nią osobom niezdolnym do pracy albo zdolnym do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającym pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Nie może być zwłaszcza mowy o nierównym traktowaniu takich osób i ich dyskryminacji w życiu politycznym, społecznym lub gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny. Konstytucyjna zasada niedyskryminacji i równości nie oznacza nakazu jednakowego traktowania wszystkich podmiotów, gdy ich sytuacja faktyczna i prawna może być różna. W orzecznictwie nie budzi wątpliwości, że nierówne traktowanie podmiotów nie musi oznaczać dyskryminacji lub uprzywilejowania, skutkującego oceną o naruszeniu standardu określonego w przepisie art. 32 Konstytucji. Zwłaszcza, że wyrażone w nim zasady konkretyzowane są w przepisach szczegółowych, i dopiero wspólnie z kryteriami w nich zawartymi, mogą stanowić łączne kryterium oceny równego traktowania, odnoszone tak do płaszczyzny tworzenia, jak i stosowania prawa (wyrok NSA z dnia 11 stycznia 2013 r., II GSK 2331/11, LEX nr 1270131). Należy też podkreślić, że Naczelny Sąd Administracyjny wielokrotnie podkreślał, że "z mocy przepisu art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, osoba w znacznym stopniu niepełnosprawności, na której ciąży obowiązek alimentacyjny jest w ogóle wyłączona z grona osób, które mogą ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne" (wyroki NSA: z dnia 20 czerwca 2013 r., I OSK 2249/12; z dnia 13 lutego 2013 r., I OSK 1526/12; z dnia 13 lutego 2013 r., I OSK 1531/12; z dnia 9 stycznia 2013 r., I OSK 1196/12).

W konsekwencji należy przyjąć, że pełna wykładnia (językowa, celowościowa i systemowa) treści art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych prowadzi do wniosku, że osobie o znacznym stopniu niepełnosprawności nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Sąd pierwszej instancji przyjmując powyższe stanowisko i akceptując w tym zakresie stanowisko organów nie dokonał zatem błędnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych. Stąd zarzut skargi kasacyjnej błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania tego przepisu okazał się nieuzasadniony. W sprawie nie mogła zapaść inna decyzja niż decyzja o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego M. S., skoro – jak wynika z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] listopada 2011 r. – jest ona osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności, mogącą podejmować zatrudnienie w warunkach chronionych i wymagającą stałej i długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Przesądza to o konieczności oddalenia skargi kasacyjnej, gdyż orzeczenie Sądu pierwszej instancji odpowiada prawu mimo wadliwości uzasadnienia w zakresie wykładni art. 17 ust. 1 pkt 2 i ust. 5 pkt 2 lit.a ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych

Oparcie się wyłącznie na językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2a o świadczeniach rodzinnych prowadzi do konkluzji, których nie można pogodzić z konstytucyjnymi zasadami praworządności i równości (art. 2 i 32 Konstytucji). W pierwszej kolejności należy podkreślić, że w judykaturze wyrażano trafny pogląd, zgodnie z którym nieuprawniona jest taka wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2a w związku z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w myśl której osoba sprawująca opiekę, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego traci prawo do świadczenia z uwagi na fakt pozostawania osoby, nad którą sprawuje opiekę w związku małżeńskim (vide m. in. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 11 marca 2009 r., II SA/Ol 60/09; z dnia 11 marca 2009 r., II SA/Ol 61/09; z dnia 6 maja 2009 r., II SA/Ol 386/09; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 22 marca 2010 r., III SA/Kr 1236/09; wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie dnia 7 grudnia 2009 r., I OSK 722/09; z dnia 7 grudnia 2009 r., I OSK 723/09). Nie można bowiem zaakceptować takiego rozumowania, według którego, gdy stan zdrowia obydwojga małżonków uniemożliwia im bycie dla siebie wzajemnie oparciem, pozostali członkowie rodziny, którzy chcą - a jednocześnie również mają obowiązek sprawować nad nimi opiekę – nie mogą uzyskać świadczenia, mimo że mogliby być do niego uprawnieni, gdyby choć jedno z małżonków posiadało ustalenie znacznego stopnia niepełnosprawności. Nie znajduje uzasadnienia kwestionowanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad niepełnosprawnymi, wobec których są zobowiązane do alimentacji, jeśli niepełnosprawni pozostają w związku małżeńskim z osobą faktycznie (z uwagi na stan zdrowia) niezdolną do zapewnienia im niezbędnej opieki, nawet nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Skoro rezultaty wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 2a w związku z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych nie dają się pogodzić z konstytucyjnymi zasadami praworządności i równości, to konieczne stało się zweryfikowanie rezultatów językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych wykładnią systemową i celowościową powyższego przepisu. W rozbudowanym, dynamicznym i rozczłonkowanym systemie źródeł prawa administracyjnego potrzeba weryfikowania rezultatów wykładni językowej wykładnią systemową i celowościową nie budzi wątpliwości w doktrynie i orzecznictwie (por. np. wyrok NSA z dnia 7 grudnia 2009 r., I OSK 722/09, w którym wskazano, że gdy wyniku wykładni językowej nie da się zaakceptować ze względu na konsekwencje o charakterze systemowym, należy się posiłkować tym ostatnim, co oznacza, że granice wykładni językowej nie są bezwzględne i ich przekroczenie jest uzasadnione w sytuacji odwołania się do wartości konstytucyjnych). Odwoływanie się do wartości konstytucyjnych w procesach wykładni stanowi przejaw zarówno systemowego, jak i celowościowego interpretowania prawa.

W kontekście powyższego stanowiska należy zauważyć, że brzmienie art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych i powyżej zaprezentowany wynik jego językowej wykładni, pozostają w sprzeczności z intencją, jaka towarzyszyła Trybunałowi Konstytucyjnemu kilkakrotnie wypowiadającemu się na temat prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na osobę pozostającą w związku małżeńskim. W wyniku tych wypowiedzi sporny przepis był kilkakrotnie zmieniany. Początkowo, zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługiwało zasadniczo wyłącznie rodzicom i opiekunom faktycznym dzieci niepełnosprawnych. W wyniku wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r. w sprawie P 27/07 zmieniono ten przepis. Trybunał uznał bowiem, że brzmienie art. 17 ust. 1 ustawy w zakresie, w jakim uniemożliwia nabycie prawa do świadczenia osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, narusza zasadę równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji). Zmiana polegała na poszerzeniu kręgu uprawnionych do świadczenia o wszystkie osoby rezygnujące z pracy z powodu konieczności sprawowania opieki nad osobą, wobec której mają obowiązek alimentacyjny. Z uwagi jednak na to, że pozytywne skutki powyższej zmiany ograniczało brzmienie art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy oświadczeniach rodzinnych - w którym jako negatywną przesłankę przyznania tego wsparcia wymieniono pozostawanie przez osobę wymagającą opieki w związku małżeńskim - Trybunał Konstytucyjny postanowieniem z dnia 1 czerwca 2010 r. w sprawie S 1/10 przedstawił Sejmowi uwagi dotyczące niezbędności działań ustawodawczych, zmierzających do zapewnienia spójności zasad przyznawania świadczeń pielęgnacyjnych (OTK-A 2010/5/54). W wyniku tego postanowienia ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych i ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów dokonano nowelizacji wskazanego przepisu. W obecnym brzmieniu, obowiązującym od dnia 14 października 2011 r., wyklucza on przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim, jeśli jej współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zauważyć należy, że w uzasadnieniu postanowienia w sprawie S 1/10 Trybunał Konstytucyjny polecił rozważenie, czy "nie należy wprost wprowadzić do tej ustawy zasady (...), że pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim nie stanowi negatywnej przesłanki dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy małżonek tej osoby również jest osobą niepełnosprawną, a opiekunami obojga jest ich dziecko". Również w uzasadnieniu postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 czerwca 2010 r. w sprawie P 38/09 wskazano, że "osoby pozostające w związku małżeńskim, których małżonkowie z uwagi na wiek lub stan zdrowia nie są w stanie sprawować nad nimi opieki, powinny być traktowane jednakowo, jak osoby, które w związku małżeńskim nie pozostają. Obydwie kategorie osób w jednakowym stopniu wymagać będą opieki osób trzecich" (OTK-A 2010/5/53). Z powyższych wypowiedzi Trybunału Konstytucyjnego wynika, że sygnalizując władzy ustawodawczej potrzebę wprowadzenia zmian w art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych wskazywał, aby w wyniku nowelizacji z kręgu osób uprawnionych do świadczenia nie były wykluczone osoby ubiegające się o świadczenie na niepełnosprawnego małżonka, jeśli jego współmałżonek faktycznie nie jest w stanie takiej opieki sprawować.

Analiza stanowiska Trybunału Konstytucyjnego od pierwszego wyroku dotyczącego konstytucyjności art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych do wskazanego wyżej postanowienia z dnia 1 czerwca 2010 r. wskazuje, że w jego ocenie poszerzenie kręgu uprawnionych do świadczenia przede wszystkim o osoby z rodziny niepełnosprawnego, aby w jak najszerszym zakresie to rodzina (dzieci, współmałżonek) sprawowała nad nim opiekę, pożądane jest tak z uwagi na konstytucyjną zasadę ochrony i poszanowania więzi rodzinnych (art. 71 ust. 1 Konstytucji), jak i z uwagi na mniejsze koszty społeczne takiego rozwiązania.

Przełamanie rezultatów językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych jest w ocenie orzekającego Naczelnego Sądu Administracyjnego konieczne w wyżej wskazanym kierunku, aby treść norm prawnych regulujących sprawy świadczeń pielęgnacyjnych była zgodna z konstytucyjnymi zasadami praworządności oraz ochrony i poszanowania więzi rodzinnych. Zasadny jest wyrażany w orzecznictwie sądów administracyjnych pogląd ukształtowany pod wpływem stanowiska Trybunału Konstytucyjnego, że artykułu 17 ust. 5 pkt 2 lit.a ustawy o świadczeniach rodzinnych przed nowelizacją, jak i po nowelizacji, nie należy interpretować zgodnie z jego literalną treścią, lecz z uwzględnieniem wykładni celowościowej przy uwzględnieniu wartości wynikających z art. 18 i 32 Konstytucji, tj. równości wobec prawa oraz ochrony małżeństwa i dobra rodziny.

W konsekwencji art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych należy wykładać w ten sposób, że rozstrzygnięcie o zasadności wniosku skarżącej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z pracy w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką zależy od jednoznacznego ustalenia, czy przedmiotową opiekę jest zdolny sprawować jej współmałżonek, a nie wyłącznie od ustalenia, że pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Niewątpliwie powyższa systemowa i celowościowa wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych wykracza poza językowe brzmienie tego przepisu, jest jednak uzasadniona koniecznością takiego odczytywania norm prawnych, aby ich treść nie pozostawała w sprzeczności z Konstytucją RP. W konsekwencji za nieuprawnioną uznać należy taką wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a w związku z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w myśl której osoba sprawująca opiekę, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 1964 r. Nr 9, poz. 59 ze zm.) traci prawo do świadczenia z uwagi na fakt pozostawania osoby, nad którą sprawuje opiekę w związku małżeńskim z tego tylko powodu, że małżonek tej osoby nie legitymuje orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i bez względu na to, czy małżonek tej osoby również takiej opieki wymaga.

Trafnie podkreśla się w judykaturze, że negatywna przesłanka zawarta w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a ustawy o świadczeniach rodzinnych, rozumiana w sposób bezwzględny, wywołuje daleko idące negatywne konsekwencje dla rodziny i małżeństwa. W istocie bowiem, gdy stan zdrowia obydwojga małżonków powoduje, że nie są oni w stanie być dla siebie wzajemnie wsparciem, pozostali członkowie rodziny, którzy chcą – a jednocześnie mają również obowiązek – sprawować nad nimi opiekę, nie mogą uzyskać świadczenia, które uzyskaliby gdyby taki związek małżeński nie istniał. Takie rozumienie przepisu oznaczałoby pewnego rodzaju sankcję dla osób pozostających w związku małżeńskim nie znajdującą uzasadnienia w świetle art. 18 Konstytucji RP. Pozostawanie w związku małżeńskim będzie więc stanowić tylko wtedy przeszkodę w przyznaniu świadczenia, gdy małżonek osoby wymagającej opieki będzie w stanie skutecznie taką pomoc świadczyć niezależnie od faktu legitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Mieć bowiem należy na względzie, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje osobie wymagającej opieki, ale osobie, która tę opiekę sprawuje. Jest to subsydiarna forma pomocy rodzinie, która samodzielnie podejmuje się zapewnić niezbędną pomoc osobie niepełnosprawnej odciążając w ten sposób Państwo (por. m.in. art. 68 ust. 3 Konstytucji). Aktualne pozostaje w stanie prawnym niniejszej sprawy stanowisko NSA wyrażone w wyroku z dnia 18 lipca 2012 r., I OSK 190/12, zgodnie z którym sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim przez inną osobę niż małżonek, lecz obciążoną obowiązkiem alimentacyjnym, nie wyłącza podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Pozostawanie w związku małżeńskim stanowi natomiast przeszkodę w przyznaniu tego świadczenia wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest w stanie skutecznie tę pomoc świadczyć.

Zgodnie z ugruntowaną jednolitą linią orzeczniczą NSA na tle art. 17 ust. 1 pkt 2 oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a ustawy o świadczeniach rodzinnych, ukształtowaną po zmianie ustawy z o świadczeniach rodzinnych z dniem 14 października 2011 r. (por. wyroki NSA: z dnia 9 stycznia 2013 r., I OSK 1196/12; z dnia 25 stycznia 2013 r., I OSK 1899/12; z dnia 13 lutego 2013 r., I OSK 1526/12, z dnia 8 maja 2013 r., I OSK 2002/12, z dnia 20 czerwca 2013 r., I OSK 2249/12), przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a ustawy oświadczeniach rodzinnych powinien być rozumiany w ten sposób, że normuje on przypadki, gdy o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną, pozostającą w związku małżeńskim ubiega się osoba spełniająca kryteria wskazane w ust. 1 (lub w ust. 1a), niebędąca małżonkiem zobowiązanym w pierwszej kolejności do alimentacji. Nie eliminuje to jednak konieczności wykładania tego przepisu zgodnie z Konstytucją RP również w stosunku do osób spełniających kryteria wskazane w ust. 1 (lub w ust. 1a), niebędących małżonkiem zobowiązanym w pierwszej kolejności do alimentacji.

Mimo jednak zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych zaskarżone orzeczenie – jak wyżej wykazano – mimo błędnego w tym zakresie uzasadnienia odpowiada prawu, gdyż nie ulega wątpliwości, że po usunięciu błędów zawartych w uzasadnieniu, rozstrzygnięcie nie uległoby zmianie (por. wyrok NSA z dnia 27 września 2012 r., II GSK 1164/11, LEX nr 1218989). Sytuacja, w której zaskarżone orzeczenie mimo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu ma miejsce wówczas, gdy rozstrzygnięcie sądu I instancji pozostaje w zgodności z treścią uzasadnienia i wnioskami wynikającymi z uzasadnienia, natomiast ewentualne błędy zawarte w uzasadnieniu mogą dotyczyć wskazanej wykładni prawa, czy nawet podstawy prawnej (wyrok NSA z dnia 19 czerwca 2012 r., II OSK 852/12, LEX nr 1216777).

W tym stanie rzeczy skargę kasacyjną należało oddalić na podstawie art. 184 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.