Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt III SA/Łd 655/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2016-12-08 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c, art. 135
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 7, art. 77 par. 1, art. 80, art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział III w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Małgorzata Łuczyńska Sędziowie Sędzia NSA Teresa Rutkowska Sędzia WSA Krzysztof Szczygielski (spr.) Protokolant asystent sędziego Anna Dębowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 grudnia 2016 r. sprawy ze skargi M.S. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...]. D.Cz.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 w związku z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016r. poz. 23) w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2015 r., poz. 121 z późn. zm.), po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy o umorzenie należności z tytułu składek, Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję nr [...] z dnia [...] odmawiającą umorzenia składek na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych świadczeń pracowniczych M.S., reprezentowanemu przez przedstawiciela ustawowego, matkę - K.S.

W sprawie ustalono następujący stan faktyczny:

Wnioskiem z dnia 4 stycznia 2016 r., jako przedstawiciel ustawowy małoletniego M.S., K.S. wystąpiła umorzenie w całości długów wynikających z decyzji nr [...] z dnia [...]. Wskazała, iż wnioskiem z dnia 29 kwietnia 2014 r., wystąpiła o umorzenie zobowiązań ciążących na małoletnim synu za długi zmarłego dziadka A.P., natomiast Zakład odmówił umorzenia tych należności stojąc na stanowisku, że M.S. jest w stanie wywiązać się z ciążących na nim zobowiązań z odziedziczonych aktywów.

Wskazała, że odziedziczone aktywa to 1/4 połowy wartości wkładu mieszkania spółdzielczego, które stanowi własność Spółdzielni Mieszkaniowej R-P w Ł. Zgodnie z art. 9 ust 1 ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych wkład mieszkaniowy jest świadczeniem uiszczanym na rzecz spółdzielni mieszkaniowej w zamian za ustanowienie dla jej członka prawa do użytkowania lokalu mieszkalnego. Z chwilą jego uiszczenia członkowi spółdzielni przysługuje uprawnienie do korzystania z oddanego lokalu. Ustawa ściśle wiąże członkostwo w spółdzielni z trwaniem tego prawa, wskazując w art. 9 ust 3, że jest ono niezbywalne i nie podlega dziedziczeniu. W przypadku, gdy prawo do lokalu przysługiwało obojgu małżonkom, w razie śmierci jednego z nich, całość tego prawa przechodzi na drugiego małżonka. Dopóki to ostatnie prawo istnieje i przysługuje jednemu z pierwotnie współuprawnionych, dopóty wkład nie ma samodzielnego bytu (uchwała Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 30.11.1974r. [...]). Główny najemca (babcia M.S.) nadal mieszka w przedmiotowym lokalu, tym samym prawo to trwa nadal i nie powstaje po stronie spółdzielni obowiązek zwrotu wkładu/wypłaty wartości rynkowej lokalu skoro obowiązek wypłaty wkładu nigdy się nie zrealizował. Z powyższego wynika, że możliwość dokonania "waloryzacji" wkładu mieszkaniowego zachodzi wyłącznie w przypadku wygaśnięcia spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego. Wkład w dalszym ciągu pozostaje do dyspozycji spółdzielni, stanowiąc jej wyodrębniony majątek. Wskazała na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 czerwca 2012 r, sygn. akt II FSK 2410/10, zgodnie z którym za wartość rynkową odziedziczonego wkładu spółdzielczego prawa do lokalu mieszkalnego należy przyjąć wartość, jaką miał on w momencie wniesienia go do spółdzielni. Natomiast zgodnie z informacją uzyskaną ze Spółdzielni Mieszkaniowej R-P, wartość wkładu mieszkaniowego wniesionego na pokrycie spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego nr 20 przy ul. A. 84 wynosi 3,35 zł (po denominacji), w dacie przydziału prawa, tj. w dniu 20 kwietnia 1978 r. Błędne było zatem przyjmowanie wartości wkładu mieszkaniowego w wysokości zwaloryzowanej do wartości rynkowej mieszkania. Wkład staje się bowiem samodzielnym prawem majątkowym w chwili wygaśnięcia spółdzielczego prawa do lokalu, w chwili obecnej nie ma on samodzielnego bytu, a tym samym jego wartość jest niezmienna. Należy ponadto zauważyć, że z przepisów "ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych" wynika, że wkład mieszkaniowy, poza przypadkami określonymi w art. 11 ust 2 oraz art. 11 ust 2 (1) nie podlega nigdy waloryzacji. Wskazując na powyższe przepisy podkreśliła że ZUS powinien przyjąć wartość wkładu mieszkaniowego, jaką miał on w momencie wniesienia go do spółdzielni, co pozwoli na należyte uwzględnienie faktycznego wzbogacenia się M.S. Ponadto podkreśliła, że babcia zobowiązanego posiadała i posiada prawo do użytkowania lokalu i nigdy go nie utraciła, będąc od wniesienia wkładu w 1978r. głównym najemcą. Natomiast zrzekając się spadku po mężu utraciła prawo do ubiegania się o połowę wkładu, który odziedziczyły jej wnuki. Wobec czego, spółdzielnia nie ma obowiązku wypłaty wkładu bo nie doszło do wygaśnięcia lokatorskiego prawa do lokalu, natomiast babcia Zobowiązanego posiadając prawo użytkowania lokalu nie ma obowiązku spłaty wnuków z połowy wkładów, które to wkłady nie są i nigdy nie będą jej własnością. Jednocześnie podniosła, że ZUS podejmując decyzję w sprawie powinien brać pod uwagę aktualną sytuację finansową, a nie hipotetyczne sytuacje mogące zaistnieć lub nie w bliżej nieokreślonej przyszłości, a które mogą mieć wpływ na możliwość spłaty zadłużenia.

W dniu 11 lutego 20l6 r., do Zakładu wpłynęło oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej. Zakład przeprowadził z urzędu dodatkowe postępowanie wyjaśniające, w wyniku którego ustalił, że: postanowieniem Sądu Rejonowego dla w Ł. - III Wydział Cywilny sygn. akt [...], z dnia 19 lipca 2010 r., spadek po A.P. z dobrodziejstwem inwentarza nabyły wnuki Z.P., M.M.P., A.S. i M.J.S. po l/4 części spadku każde z nich, stan czynny spadku po A.P., zgodnie z uzupełnionym spisem inwentarza majątku spadkowego z dnia 29 kwietnia 2013 r., sporządzonym przez Urząd Skarbowy Ł-P, wynosi 113.145,00 zł, decyzją z dnia [...], nr [...], Zakład przeniósł odpowiedzialność za zobowiązania zmarłego w dniu 27 marca 2009 r. A.P., w kwocie 57.848,67 zł na spadkobiercę małoletniego wnuka - M.S., wyrokiem z dnia 3 marca 2014 r., sygn. akt [...], Sąd Okręgowy w Ł. VIII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych oddalił odwołanie od decyzji ZUS I Oddział w Ł. nr [...] z dnia [...], małoletni M.S. nie figuruje w ZUS jako osoba zgłoszona do ubezpieczeń, jego matka jest zgłoszona do ubezpieczeń jako osoba zatrudnienia na podstawie umowy o pracę i z tego tytułu w okresie ostatnich 6 miesięcy, tj. od września 2015 r. do lutego 2016 r. osiągnęła średnie miesięczne dochody w wysokości około 4.374,00 zł brutto, tj. około 3.114,00 zł. netto. A.S. (brat Zobowiązanego) nie posiada żadnego tytułu ubezpieczeń. K.S. jest współwłaścicielem w 2/3 części, natomiast małoletni M.S. jest współwłaścicielem 1/3 części nieruchomości - działki letniskowej o powierzchni 0,0883 ha, położonej w miejscowości R., gm. Z., dla której urządzona jest .księga wieczysta o numerze [...].

W dniu 27 marca 2015 r., ZUS II Oddział w Ł. wydał, na podstawie przepisów ustawy z dnia 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność, decyzję nr 421/273/U/2015, określającą warunki umorzenia należności z tytułu składek na: ubezpieczenia społeczne za okres od 11.2002 r. do 07.2003 r., od 09.2003 r. do 01.2004 r. oraz za miesiąc 04.2004 r. w łącznej kwocie 12.559,79 zł, ubezpieczenie zdrowotne zza okres od 11.2002 r. do 07.2003 r., od 09.2003 r. do 01.2004 r. oraz za miesiąc 04.2004 r. w łącznej kwocie 3.627,95 zł, Fundusz Pracy za okres od 11.2002 r. do 07.2003 r., od 09.2002 r. do 01.2004 r. oraz za miesiąc 04.2004r. w łącznej kwocie 987,75 zł oraz wskazał, że warunkiem umorzenia w/w należności jest spłata należności niepodlegających umorzeniu.

ZUS dokonał analizy aktualnej sytuacji materialno-finansowej rodziny małoletniego M.S. Wskazał, że pozostaje on we wspólnym gospodarstwie domowym z matką, która w okresie ostatnich 6 miesięcy osiągnęła dochody z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę w średniej miesięcznej wysokości około 4.374,00 zł brutto, tj. około 3.114,00 zł oraz bratem, A.S., który nie osiąga żadnych dochodów. Rodzina małoletniego ponosi comiesięczne wydatki związane z utrzymaniem mieszkania w łącznej wysokości ok. 879,00 zł, nie ponosi kosztów leczenia, ani żadnych innych stałych wydatków. Posiada zobowiązania pieniężne z tytułu: kredytu zaciągniętego w łącznej kwocie 64.055,67 zł, które spłacane są w miesięcznych ratach, w kwocie 666,02 zł, termin ostatecznej spłaty kredytu przypada w dniu 01.02.2020 r., wykupu mieszkania kwaterunkowego od Urzędu Miasta Ł., w wysokości 15.000,00 zł, które spłacane są w ratach rocznych w wysokości 3.000,00 zł (średnio miesięcznie 250,00 zł), natomiast termin całkowitej spłaty przypada w 2018 r., pożyczki z ZFŚS oraz Kasy Zapomogowo-Pożyczkowej Ł. Urzędu Wojewódzkiego w łącznej wysokości 9.000,00 zł, które spłacane są w miesięcznych ratach w wysokości 413,00 zł, całkowita spłata pożyczki z ZFŚS nastąpi w miesiącu 01.2018r., natomiast spłata pożyczki z Kasy Zapomogowo-Pożyczkowej nastąpi w miesiącu 07.2016r. K.S. jest współwłaścicielem w 2/3 części, natomiast M.S. jest współwłaścicielem 1/3 części nieruchomości - działki letniskowej o powierzchni 0,0883 ha, położonej w miejscowości R., gm. Z., dla której urządzona jest księga wieczysta. Nieopłacone należności z tytułu składek nie zostały objęte przymusowym dochodzeniem. Biorąc pod uwagę powyższe ZUS stwierdził, że średni miesięczny dochód gospodarstwa domowego wynosi około 3.114,00 zł i przekracza minimum socjalne przypadające na osobę w trzyosobowym gospodarstwie domowym (pracowniczym), które wynosi 2.641,37 zł. W przypadku zobowiązanego nie zachodzi przesłanka zdefiniowana w § 3 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003r. Nr. 141, poz. 1365).

Wskazano na wyjątkowy charakter instytucji umorzenia należności z tytułu składek - nie wystarczy jedynie wskazanie na uciążliwość i trudności w zapłacie narosłych zobowiązań wynikających z decyzji z dnia [...], gdyż jest ona oczywista. Zobowiązany winien liczyć się z koniecznością zapłaty należności, ponieważ należy to do jego obowiązku, a odstąpienie od tego obowiązku ma charakter /wyjątkowy.

Wskazano, że w przedmiotowej sprawie, z przyczyn oczywistych - tj. z uwagi na fakt, że małoletni jako spadkobierca ponosi odpowiedzialność za zobowiązania z tytułu nieopłaconych składek, Zakład nie badał przesłanek zdefiniowanych w § 3 ust. 1 pkt 2 i 3 wyżej cytowanego rozporządzenia. Zakład rozpatrzył również możliwość umorzenia należności z tytułu składek z uwagi na ich całkowitą nieściągalność, która zachodzi w przypadkach enumeratywnie określonych wart. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Biorąc pod uwagę to, że w stosunku do zobowiązanego nie prowadzono postępowania egzekucyjnego, uznano, że w sprawie nie zostały potwierdzone przesłanki całkowitej nieściągalności. Ponadto nadmieniono, że Zobowiązany jest współwłaścicielem nieruchomości, dla której urządzona jest księga wieczysta [...], na której Zakład może dokonać zabezpieczenia należności z tytułu nieopłaconych składek poprzez ustanowienie hipoteki przymusowej. Przedmiotowa nieruchomość może być przedmiotem prowadzonego postępowania egzekucyjnego, o ile wcześniej zastosowane środki egzekucyjne okażą się bezskuteczne. ZUS odniósł się również do argumentów dotyczących faktycznej wartości odziedziczonego wkładu mieszkaniowego oraz możliwości wywiązania się z obowiązku zapłaty składek z odziedziczonych przez małoletniego aktywów. Zauważył, że małoletniemu M.S. przysługuje udział w wielkości 1/4 masy czynnej spadku po zmarłym A.P., którego głównym składnikiem jest wkład mieszkaniowy, związany z lokalem mieszkalnym nr 20, znajdującym się w Ł. przy ul. A. 84. Wyjaśniono, że zgodnie z art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000r. o spółdzielniach mieszkaniowych (Dz. U. z 2013r., poz. 1222 ze zm.), z chwilą śmierci jednego z małżonków spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego, które przysługiwało obojgu małżonkom, przypada drugiemu małżonkowi. Małżonek ten, jeżeli nie jest członkiem spółdzielni, powinien w terminie jednego roku od dnia śmierci współmałżonka złożyć deklarację członkowską. Małżonkowi zmarłego członka spółdzielni przysługuje roszczenie o przyjęcie w poczet spółdzielni. Zgodnie z art. 14 ust 2 wyżej wymienionej ustawy, przepis ust 1 nie narusza uprawnień spadkobierców do dziedziczenia wkładu. To rozwiązanie oznacza, że spadkobiercom zmarłego małżonka przysługuje w stosunku do małżonka przejmującego lokatorskie prawo do lokalu roszczenie o wypłatę połowy wartości wkładu. Zgodnie z informacją z dnia 25 marca 2015 r., przekazaną przez Spółdzielnię Mieszkaniową R-P: wartość wkładu mieszkaniowego wniesionego na pokrycie spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego nr 20 przy ul. A. 84, wynosiła 3,35 zł po denominacji, w dacie przydziału prawa, tj. w dniu 20 kwietnia 1978 r., zwaloryzowana wartość wkładu mieszkaniowego na dzień 27 marca 2009 r., tj. na dzień otwarcia spadku po zmarłym A.P. stanowiła 100% wartości wolnorynkowej wg. stanu na 2009 r., aktualnie zwaloryzowany wkład mieszkaniowy stanowi również wartość rynkową. Wyjaśniono, że zgodnie z art. 10 ust 2 ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych, członek spółdzielni wnosi wkład mieszkaniowy według zasad określonych w statucie w wysokości odpowiadającej różnicy miedzy kosztem budowy przypadającym na jego lokal a uzyskaną przez spółdzielnię pomocą ze środków publicznych lub z innych środków uzyskanych na sfinansowanie kosztów budowy lokalu. Jeżeli część wkładu mieszkaniowego została sfinansowana z zaciągniętego przez spółdzielnię kredytu na sfinansowanie kosztów budowy danego lokalu, członek jest zobowiązany uczestniczyć w spłacie tego kredytu wraz z odsetkami w części przypadającej za lokal. Z powyższego wynika, że wkład mieszkaniowy wniesiony przez członka ulega zwiększeniu o wartość poniesionych przez członka spółdzielni wpłat na poczet spłaty kredytu zaciągniętego przez spółdzielnię na sfinansowanie kosztów budowy danego lokalu.

Wskazano, iż zgodnie z operatem szacunkowym sporządzonym przez rzeczoznawcę majątkowego, w związku z koniecznością sporządzenia uzupełnionego spisu inwentarza majątku spadkowego po zmarłym A.P., wartość lokalu mieszkalnego nr 20 znajdującego się w Ł. przy ul. A. 84, została określona na kwotę 225.600,00 zł. Stwierdzono, że wartość wkładu mieszkaniowego będącego przedmiotem dziedziczenia wynosi 112.800,00 zł, tj. wartości rynkowej. Nadmieniono, że mimo posiadania prawnej możliwości, nie zakwestionowano ustalonej przez Naczelnika Urzędu Skarbowego Ł-P wartości czynnej spadku, wskazanej w spisie inwentarza. Zakład nie posiada prawnych możliwości kwestionowania wartości majątku spadkowego ustalonego przez powołane do tego organy.

Ponadto odniesiono się do kwestionowanej kwoty czynnej spadku wskazanej w uzupełnionym spisie inwentarza i nadmieniono, że wyrokiem z dnia 3 marca 2014r., sygn. akt VIII [...], Sąd Okręgowy w Łodzi VIII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych oddalił odwołanie od decyzji ZUS I Oddział w Ł. nr [...] z dnia [...], przenoszącej na M.S. odpowiedzialność za zobowiązania z tytułu nieopłaconych przez zmarłego A.P. należności z tytułu składek, do kwoty czynnej spadku. Jednocześnie podkreślono, że małoletni M.S. jako spadkobierca ponosi odpowiedzialność całym swoim majątkiem a nie tak jak podniósł w swoim wystąpieniu przedstawiciel ustawowy małoletniego, odpowiedzialność ograniczoną wyłącznie do odziedziczonych aktywów.

Wskazano, iż wyrok NSA z dnia 12 czerwca 20l2 r. sygn. akt II FSK 2410/10, na który powołano się we wniosku, zapadł w sprawie dotyczącej podstawy i wysokości należnego podatku od spadków i darowizn i dotyczył określenia wartości wkładu mieszkaniowego na dzień zgonu członka spółdzielni. Przedstawiona wykładnia prawna dotyczyła konkretnej sprawy toczącej się przed organami podatkowymi i zgodnie z literalną wykładnią art. 153 ustawy prawo postępowania przed sądami administracyjnym wiąże ona organ administracji tylko w tej konkretnej sprawie. Reasumując, podniesiono, że wkład mieszkaniowy przysługuje w 1/3 części D.P. (małżonce zmarłego A.P., która odrzuciła spadek po zmarłym mężu), jako współwłaścicielce spółdzielczego lokatorskiego prawa do w/w lokalu mieszkalnego oraz spadkobiercom zmarłego w pozostałej części. Wskazano, że zgodnie z art. 1034 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964r. Kodeks Cywilny (Dz. U. z 2014r., poz. 121 ze zm.), do chwili działu spadku spadkobiercy ponoszą solidarną odpowiedzialność za długi spadkowe. Jeżeli jeden ze spadkobierców spełnił świadczenie, może on żądać zwrotu od pozostałych spadkobierców w częściach, które odpowiadają wielkości ich udziałów. Natomiast od chwili działu spadku spadkobiercy ponoszą odpowiedzialność za długi spadkowe w stosunku do wielkości udziałów. Z powyższych ustaleń wynika, że do chwili dokonania działu spadku, wszystkim spadkobiercom zmarłego przysługuje kwota 112.800,00 zł, tj. wartość zwaloryzowanego wkładu mieszkaniowego.

Zwrócono uwagę, że przepisy wyżej cytowanej ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych nie stanowią o możliwości prowadzenia egzekucji w stosunku do wkładu mieszkaniowego, jednakże zgodnie z art. 1 ust 7 w/w ustawy, w zakresie nieuregulowanym w ustawie o spółdzielniach mieszkaniowych stosuje się przepisy ustawy z dnia 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze. Zgodnie z art. 24 § 3 ustawy - Prawo spółdzielcze, jeżeli egzekucja z innego majątku członka okaże się bezskuteczna, a przepis szczególny nie stanowi inaczej, wierzyciel członka spółdzielni może skierować egzekucję do wniesionych przez członka wkładów. Zgodnie z powyższym, aby zajęcie wkładu mieszkaniowego w postępowaniu egzekucyjnym było możliwe w pierwszej kolejności musi być przeprowadzone postępowanie egzekucyjne w stosunku do pozostałych składników majątku dłużnika. Dopiero w sytuacji wydania przez komornika sądowego postanowienia o umorzeniu postępowania z uwagi na bezskuteczność egzekucji, na stosowny wniosek wierzyciela, egzekucja może zostać skierowana do wkładu mieszkaniowego. Komornik sądowy dokonuje wówczas zajęcia wkładu i niezwłocznie winny jest poinformować o tym fakcie spółdzielnię doręczając jej odpis wydanego postanowienia. Od chwili zajęcia wkładu mieszkaniowego wyłączona jest możliwość jego zwrotu (wypłaty wartości rynkowej lokalu) dłużnikowi w przypadku wygaśnięcia prawa do lokalu. Wypłata powyższego może nastąpić tylko i wyłącznie na rachunek wskazany przez komornika sądowego.

Podkreślono, że zajęcie komornicze wkładu mieszkaniowego nie powoduje ani utraty członkostwa w spółdzielni mieszkaniowej, ani wygaśnięcia prawa do lokalu. W związku z powyższym stwierdzono, iż dopóki istnieje lokatorskie prawo do lokalu, zajęcie komornicze wkładu mieszkaniowego nie może być egzekwowane w dalszym toku postępowania egzekucyjnego, a jego znaczenie dla wierzyciela uaktywnia się w momencie wygaśnięcia tego prawa - wierzyciel osoby uprawnionej z tytułu spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu, posiadający zajecie wkładu mieszkaniowego, może uzyskać zaspokojenie z tegoż wkładu tylko w przypadku wygaśnięcia prawa do lokalu zgodnie z art. 11 ust 1-14 ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych.

W związku z powyższymi ustaleniami Zakład stanął na stanowisku, że umorzenie należności z tytułu składek w chwili obecnej byłoby przedwczesne, a tym samym naruszałoby interes publiczny.

Wnioskiem z dnia 21 marca 2016 r., K.S. zwróciła się o ponowne rozpatrzenie sprawy o umorzenie, zakończonej decyzją z dnia [...]. Podniosła, że przy wydawaniu decyzji odmownej nie wzięto pod uwagę w "dostatecznym stopniu sytuacji życiowej syna, dając prymat interesowi społecznemu. Nie można uznać, że za odmową umorzenia przemawia fakt odziedziczenia prawa do wkładu mieszkaniowego spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego i posiadanie 1/3 udziałów w działce letniskowej. Podniosła, że na dzień dzisiejszy "prawo do wypłaty zwaloryzowanej wartości wkładu mieszkaniowego jest ekspektatywą jaka przysługuje spadkobiercom względem spółdzielni po wygaśnięciu prawa do lokalu. Wskazała, iż może się zdarzyć, że ekspektatywa nie zostanie nigdy zrealizowana w przypadku gdy nie dojdzie do wygaśnięcia spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu. Ponownie powołała się na wyrok o sygn. Akt III SA/Łd 1212/15. Ponadto poinformowała, że zarówno w przypadku zapłaty należności w części finansowanej przez płatnika, jaki i składek niepodlegających umorzeniu za pracowników (Decyzja nr 421/139/U/2016), wartość spadku nie pozwala na ich uregulowanie. W sytuacji, gdy obaj synowie znajdują się na jej wyłącznym utrzymaniu i sytuacja życiowa rodziny nie uległa zmianie, można odnieść się do powyższego wyroku. Podkreśliła, że nabycie spadku, który jest dla syna bez wartości, nie wpłynie na poprawę sytuacji majątkowej. Fakt, iż syn jako spadkobierca, odziedziczył wkład mieszkaniowy o symbolicznej wartości 3,35 zł, nie oznacza, że jest on w stanie spłacić zadłużenie z tytułu należności składkowych. Podkreśliła, że wartość 1/3 działki, także nie pozwoli na spłatę tak dużego zobowiązania. Dodała, iż ustawa ściśle wiąże członkostwo w spółdzielni z trwaniem prawa do lokalu, wskazując w art. 9 ust. 3, że jest ono niezbywalne i nie podlega dziedziczeniu. Wskazała, że możliwość dokonania "waloryzacji" wkładu mieszkaniowego zachodzi wyłącznie w przypadku wygaśnięcia spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego. W przeciwnym razie jego wartość w czasie istnienia prawa do spółdzielczego lokalu mieszkalnego pozostaje niezmienna. Wkład w dalszym ciągu pozostaje do dyspozycji spółdzielni, stanowiąc jej wyodrębniony majątek. Zwróciła uwagę, że z przepisów ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych wynika, iż wkład mieszkaniowy, poza przypadkami określonymi w art. 11 ust. 2 oraz 11 ust. 2(1) nie podlega nigdy waloryzacji. Podkreśliła, że syn ma 15 lat i jest uczniem gimnazjum.

Po rozpatrzeniu wniosku Zakład utrzymał w mocy decyzję odmowie umorzenia składek. W uzasadnieniu wskazał, że Zgodnie z art. 32 cytowanej ustawy, do składek na ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy w zakresie między innymi stosowania ulg i umorzeń stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenie społeczne. Zakład powtórnie dokonał oceny sytuacji majątkowej rodziny Zobowiązanego. Ponownie powołał art. 28 ust. 3 ustawy systemowej. Powtarzając ustalenia i stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji Zakład uznał ponownie, że brak jest podstaw do umorzenia zadłużenia na podstawie art. 28 ust. 1-3 tejże ustawy. Powtórzono brzmienie art. 14 ust 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000r. o spółdzielniach mieszkaniowych (Dz. U. z 2013r., poz. 1222 ze zm.). Wskazano, że zgodnie z informacją z dnia 25 marca 2015r., przekazaną przez Spółdzielnię Mieszkaniową R-P wartość wkładu mieszkaniowego wniesionego na pokrycie spółdzielczego lokatorskiego) prawa do lokalu mieszkalnego nr 20 przy ul. A. 84, wynosiła 3,35 zł po denominacji, w dacie przydziału prawa, tj. w dniu 20 kwietnia 1978 r., zwaloryzowana wartość wkładu mieszkaniowego na dzień 27 marca 2009 r., tj. na dzień otwarcia spadku po zmarłym A.P. stanowiła 100% wartości wolnorynkowej wg. stanu na 2009 r., aktualnie zwaloryzowany wkład mieszkaniowy stanowi również wartość rynkową. Zgodnie z art. 10 ust 2 ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych, członek spółdzielni wnosi wkład mieszkaniowy według zasad określonych w statucie w wysokości odpowiadającej różnicy miedzy kosztem budowy przypadającym na jego lokal a uzyskaną przez spółdzielnię pomocą ze środków publicznych lub z innych środków uzyskanych na sfinansowanie kosztów budowy lokalu. Jeżeli część wkładu mieszkaniowego została sfinansowana z zaciągniętego przez spółdzielnię kredytu na sfinansowanie kosztów budowy danego lokalu, członek jest zobowiązany uczestniczyć w spłacie tego kredytu wraz z odsetkami w części przypadającej za lokal. Z powyższego wynika, że wkład mieszkaniowy wniesiony przez członka ulega zwiększeniu o wartość poniesionych przez członka spółdzielni wpłat na poczet spłaty kredytu zaciągniętego przez spółdzielnię na sfinansowanie kosztów budowy danego lokalu. Zgodnie z operatem szacunkowym sporządzonym przez rzeczoznawcę majątkowego, w związku z koniecznością sporządzenia uzupełnionego spisu inwentarza majątku spadkowego po zmarłym A.P., wartość lokalu mieszkalnego nr 20 znajdującego się w Ł. przy ul. A. 84, została określona na kwotę 225.600,00 zł. Mając na względzie informację z dnia 25 marca 2015 r., przekazaną przez Spółdzielnię Mieszkaniową R-P, w której zasobach znajduje się lokal oznaczony nr 20 znajdujący się w Ł. przy ul. A, 84, zgodnie z którą, zwaloryzowana wysokość wkładu mieszkaniowego, według stanu na dzień otwarcia spadku stanowi 100% wartości wolnorynkowej lokalu, stwierdzić należy, że wartość wkładu mieszkaniowego będącego przedmiotem dziedziczenia wynosi 112.800,00 zł, tj. 1/2 wartości rynkowej. Mimo posiadania prawnej możliwości, nie zakwestionowano ustalonej przez Naczelnika Urzędu Skarbowego Ł-P wartości czynnej spadku, wskazanej w spisie inwentarza. Organ powtórzył, iż MS jako spadkobierca ponosi odpowiedzialność całym swoim majątkiem i nie można jej ograniczać wyłącznie do odziedziczonych aktywów. Do chwili dokonania działu spadku, wszystkim spadkobiercom zmarłego A.P., w tym Zobowiązanemu przysługuje kwota 112.800,00 zł., tj. 1/2 wartości zwaloryzowanego wkładu mieszkaniowego. Ponownie stwierdzono, iż dopóki istnieje lokatorskie prawo do lokalu, zajęcie komornicze wkładu mieszkaniowego nie może być egzekwowane w dalszym toku postępowania egzekucyjnego, a jego znaczenie dla wierzyciela uaktywnia się w momencie wygaśnięcia tego prawa - wierzyciel osoby uprawnionej z tytułu spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu, posiadający zajęcie wkładu mieszkaniowego, może uzyskać zaspokojenie z tegoż wkładu tylko w przypadku wygaśnięcia prawa do lokalu zgodnie z art. 11 ust 1-14 ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych.

Organ ponownie opisał sytuację życiową i finansową rodziny skarżącego. Wskazał, iż we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy nie wskazano żadnej zmiany tej sytuacji. Organ podkreślił specyfikę uznaniowego charakteru decyzji o odmowie umorzenia należności z tytułu składek.

W ocenie organu zobowiązany mógłby przystąpić do spłaty zadłużenia stanowiącego warunek w ramach ustawy abolicyjnej w układzie ratalnym, który dostosowany byłby do jego możliwości finansowych. Zgodnie z art. 29 ust. 2 cytowanej ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych od składek, które rozłożono na raty nie nalicza się odsetek za zwłokę począwszy od następnego dnia po dniu wpływu wniosku o udzielenie ulgi, a stawka opłaty prolongacyjnej naliczonej w przypadku zawarcia układu ratalnego (wyliczona na zasadach i w wysokości określonych w ustawie z dnia 29 sierpnia 1997r. Ordynacja podatkowa) jest równa 50% stawki odsetek za zwłokę.

Na powyższą decyzję K.S. jako przedstawiciel ustawowy małoletniego M.S. wniosła skargę do WSA w Łodzi. Wskazała, iż w jej odczuciu przy wydawaniu decyzji odmownej nie wzięto pod uwagę w dostatecznym stopniu sytuacji życiowej syna, dając prymat interesowi społecznemu. Ponadto powołała argumenty zawarte we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Powołał się na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 27 września 1974 III CZP 58/74 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 października 2009 r. sygn.. akt III CZP 74/09 zgodnie , z którym rozpoznając sprawę o podział majątku wspólnego, już po uchyleniu art. 111 ustawy z 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych sąd nie może ustalając wartość tego majątku i wchodzącego w jego skład majątku lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego uwzględnić wartości roszczenia o przekształcenie tego prawa, będącego jednocześnie ekspektatywą spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego. Wszakże przedmiotem podziału majątku, jego składników i określenia wartości mogą być tylko prawa istniejące w chwili orzekania. W wyniku zmian ustawodawczych możliwe jest tylko przekształcenie lokatorskiego prawa spółdzielczego w prawo własności lokalu mieszkalnego, określane przez art. 12 ustawy z 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych jako ustanowienie i przeniesienie odrębnej własności lokalu. Wartość spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego w postępowaniu o podział majątku byłych małżonków jest ustalana z uwzględnieniem zasad rozliczeniowych z osobą uprawnioną w razie wygaśnięcia spółdzielczego lokatorskiego prawa do takiego lokalu. ZUS wskazał, iż zgodnie z art. 11 ust. 2 ze znaczkiem 1 prawa spółdzielczego, w wypadku wygaśnięcia spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego spółdzielnia wypłaca osobie uprawnionej wartość rynkową tego lokalu. Przysługująca osobie uprawnionej wartość rynkowa nie może być wyższa od kwoty, jaką spółdzielnia uzyska od osoby obejmującej lokal w wyniku przetargu przeprowadzonego przez spółdzielnię zgodnie z postanowieniami statutu. Z powyższego wynika, że wartość wkładu związanego z lokatorskim prawem do lokalu jest ustalana według wartości wolnorynkowej i odpowiada wartości lokalu na rynku. Jest to zastosowanie reguły obowiązującej przy rozliczeniu tego prawa w przypadku jego wygaśnięcia. Przy dziale spadku wartość wkładu musi być wyceniona. Do ustalenia wartości stosuje się zasady wyceny z prawa spółdzielczego przy wygaśnięciu tego prawa. Nie stosuje się zasady, że wartość ta może być ustalana dopiero po wygaśnięciu prawa, bo ta reguła ma zastosowanie między uprawnionym a spółdzielnią a nie spadkobiercami uprawnionymi do wkładu.

Zarządzeniem Przewodniczącego z dnia 5 października 2016 r. przesłano ZUS- owi akta administracyjne i wezwano do uporządkowania i zwrócenia do Sądu akt administracyjnych wraz ze skargą K.S. – przedstawiciela ustawowego M.S. Jednocześnie poinformowano Zakład, że przekazane do Sądu akta administracyjne zawierają wyłącznie decyzje oraz inne dokumenty dotyczące postępowań administracyjnych w przedmiocie wniosków M.P. Brak jest natomiast pozostałych dokumentów, w tym zwrotnego potwierdzenia odbioru zaskarżonej decyzji, które powinny znajdować się w aktach administracyjnych przekazanych wraz ze skarga K.S.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na wezwanie przekazał ponownie akta sprawy M.S. wraz z potwierdzeniem odbioru decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych ( t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 1066) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę administracji publicznej. Kontrola, o której mowa w § 1 sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (§ 2 art. 1 tej ustawy).

Zgodnie z treścią art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( t.j. Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm. – dalej: p.p.s.a.) sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie.

Z wymienionych przepisów wynika, że sąd bada legalność zaskarżonego aktu, czy jest on zgodny z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej.

Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] odmawiająca umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. W ocenie Sądu ZUS wydając zaskarżoną decyzję naruszył przepisy postępowania, tj. art. 7 i art. 77 par. 1 i art. 107 § 3 k.p.a. ( t.j. Dz. U. z 2016 r. poz. 23) w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, co powodowało konieczność jej uchylenia.

Przypomnieć należy, że zgodnie z art. 28 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2015 r. poz. 121 ze zm.) należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a tej ustawy. Stosownie zaś do art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność tych składek zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie,

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe,

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów Ordynacji podatkowej,

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym,

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym,

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postepowaniu upadłościowym,

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję,

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Jednakże w uzasadnionych przypadkach należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być umarzane, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności według zasad określonych w rozporządzeniu (art. 28 ust. 3a u.s.u.s.).

Wskazać przy tym należy, że przedstawione powyżej reżimy prawne umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, o których mowa w art. 28 ust. 2 i art. 28 ust. 3a u.s.u.s., nie są od siebie niezależne i oderwane.

W przepisie art. 28 ust. 2-3 u.s.u.s. uregulowane zostały podstawowe kwestie w zakresie umorzenia należności z tytułu tych składek oraz przypadki ich całkowitej nieściągalności. Art. 28 ust. 3a u.s.u.s. dotyczy kwestii umarzania należności ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na ubezpieczenie społeczne. Oba reżimy prawne umarzania należności z tytułu tych składek nawiązują jednak do siebie, co wynika z takich sformułowań, jak "z zastrzeżeniem ust. 3a" oraz "(...) mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności". Przypadki całkowitej nieściągalności uregulowane zostały wyczerpująco w powołanym wyżej art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Z uwagi zatem na użyty w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. zwrot "pomimo braku ich całkowitej nieściągalności" uzależnienie umorzenia należności z tytułu składek od ich całkowitej nieściągalności dotyczy także ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na ubezpieczenie społeczne. W konsekwencji oznacza to zatem, że przy umarzaniu nieopłaconych przez te podmioty należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne zastosowanie będzie miał wymóg wystąpienia precyzyjnie określonych przesłanek całkowitej nieściągalności, a w sytuacji ich niewystąpienia sytuacja majątkowa i rodzinna wnioskodawcy podlegać będzie ocenie organu z punktu widzenia przesłanek określonych w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. nr 141, poz. 1365), wydanym na podstawie art. 28 ust. 3b u.s.u.s.

Zgodnie z treścią § 3 ww. rozporządzenia, zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Z powołanych regulacji wynika, że rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, mimo braku ich całkowitej nieściągalności podejmowane są w ramach tzw. uznania administracyjnego, o czym przesądza użyty w powołanym wyżej art. 28 ust. 3a u.s.u.s. zwrot "należności z tytułu składek (...) mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane". Oznacza to zatem, że organ ma prawo wyboru treści rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, przy czym wybór ten może być swobodny, ale nie dowolny (por. wyrok NSA z dnia 29 sierpnia 2007 r., sygn. akt II GSK 141/07, Lex nr 368197, a także wyrok WSA w Łodzi z dnia 3 listopada 2009 r., sygn. akt I SA/Łd 584/09).

Podkreślić przy tym należy, że proces podejmowania decyzji w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, w tym także ubezpieczenie zdrowotne, ma charakter dwuetapowy. Najpierw organ, ustalając istotne okoliczności faktyczne sprawy związane przede wszystkim z sytuacją majątkową, osobistą i rodzinną wnioskodawcy, ocenia czy okoliczności te odpowiadają choćby jednej z przesłanek określonych w art. 28 ust. 2 i 3 "u.s.u.s." lub w § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia. Stwierdzenie, że okoliczności ustalone w sprawie nie odpowiadają żadnej z przesłanek umorzenia zaległości wyklucza możliwość pozytywnego rozstrzygnięcia dla ubezpieczonego. Z kolei drugi etap ma miejsce jedynie wówczas, gdy organ stwierdzi, że przesłanki te przemawiają za umorzeniem ww. należności. Jednak, nawet pozytywna ocena występowania tych przesłanek, nie obliguje organu do skorzystania z instytucji umorzenia należności z tytułu tych składek. Odmawiając w takiej sytuacji z umorzenia zaległości organ działa w zakresie przyznanego mu uznania administracyjnego.

W kontekście przesłanek określonych w powołanym wyżej § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia szczególne znaczenie ma wnikliwe wyjaśnienie sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy. A zatem strona w treści wniesionego wniosku o umorzenie należności, a następnie w toku postępowania, powinna wskazać takie konkretne okoliczności, które będą przemawiały za zastosowaniem wobec niej instytucji umorzenia. Także i Zakład Ubezpieczeń Społecznych w toku postępowania, powinien wnikliwie ustalić istnienie (lub brak) takich okoliczności, podejmując w tym zakresie, o ile jest to możliwe, także działania z urzędu, niezależnie od informacji uzyskanych od wnioskodawcy, zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej wyrażoną w art. 7 k.p.a. i zasadą zupełności postępowania dowodowego, o której stanowi art. 77 § 1 tej ustawy. Oczywistym jest jednak, że w toku takiego postępowania to głównie na stronie spoczywa ciężar udowodnienia zaistnienia przesłanek do umorzenia, świadczy bowiem o tym użyty przez ustawodawcę w § 3 ust. 1 rozporządzenia zwrot "jeżeli zobowiązany wykaże". Wszakże to wnioskodawca, a nie organ, ma pełną wiedzę o swojej sytuacji rodzinnej, majątkowej, osobistej i o przeszkodach w spłacie zadłużenia.

Ocena zebranego materiału dowodowego należy do organu prowadzącego postępowanie. Stosownie do art. 80 k.p.a. organ swobodnie ocenia dowody, ważne jest jednak, żeby stan faktyczny został oceniony na podstawie całokształtu zebranego materiału dowodowego. Swoboda w ocenie dowodów nie oznacza dowolności. Przeprowadzony przez organ sposób rozumowania związany z ustalaniem stanu faktycznego sprawy na podstawie różnych, czasem sprzecznych ze sobą, zebranych w sprawie dowodów, przedstawiony w uzasadnieniu decyzji, powinien być jasny, zrozumiały i oparty o zasady logiki.

Uznaniowy charakter decyzji w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne na podstawie art. 28 ust. 3a w związku z § 3 ust. 1 powołanego wyżej rozporządzenia nie odnosi się do ustalania przesłanek warunkujących umorzenie należności. W tym zakresie Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie działa na podstawie uznania administracyjnego. Ustalając stan faktyczny sprawy w toku postępowania dowodowego i następnie porównując ten stan do hipotezy normy zezwalającej na umorzenie tych należności organ jest związany określonymi w k.p.a. zasadami, zwłaszcza wskazanymi wyżej, oraz regułami logiki. Postępowanie organu w tym zakresie podlega ocenie sądu administracyjnego, a więc sąd ocenia, czy został w sprawie zebrany kompletny materiał dowodowy, czy w procesie oceny dowodów nie naruszono reguł logiki i czy zastosowano właściwe przepisy do prawidłowo ustalonego stanu faktycznego. Uznanie administracyjne odnosi się natomiast do wyboru konsekwencji prawnych (umorzyć należności lub odmówić ich umorzenia) w razie prawidłowego ustalenia, że zastosowanie instytucji umorzenia jest możliwe, bowiem przemawiają za tym przesłanki wskazane w § 3 ust. 1 powołanego wyżej rozporządzenia. Wybór tej konsekwencji prawnej, to właśnie drugi etap postępowania organu w procesie wydawania decyzji w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne.

Przedmiotem wniosku skarżącego o umorzenie były niezapłacone składki na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.

ZUS wydając zaskarżona decyzję, przyjął iż w przypadku małoletniego M.S. nie zachodzi przesłanka zdefiniowana w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, to jest opłacenie należności z tytułu składek nie pozbawiłoby skarżącego oraz jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Zdaniem Sądu dokonana w powyższym zakresie przez organ ocena sytuacji rodzinnej strony jest niewystarczająco wnikliwa. ZUS wziął pod uwagę wysokość dochodów matki M.S., która z wynagrodzenia za prace ( około 3100 zł. miesięcznie) utrzymuje siebie oraz dwóch uczących się synów. Kwotę dochodów uznał za przekraczającą minimum socjalne przewidziane dla trzyosobowej rodziny. Nie odniósł się natomiast do istotnej okoliczności regulowania przez matkę skarżącego licznych pożyczek zaciąganych m.in. w zakładzie pracy. Łączna kwota zobowiązań miesięcznych przekracza 1300 złotych. Wobec powyższego na utrzymanie rodziny pozostaje kwota ok. 1800 zł. miesięcznie. Obowiązkiem organu było wypowiedzenie się dlaczego tej kwoty nie uwzględnił jako przypadającej na utrzymanie rodziny oraz dlaczego płatności innych zobowiązań nie mają wpływu na obowiązki związane z opłaceniem zaległych składek.

Zakład uznał, że sytuacja majątkowa M.S. jest dobra, bowiem przypada mu udział w ¼ masy czynnej spadku po zmarłym A.P., którego głównym składnikiem jest wkład mieszkaniowy związany z lokalem mieszkalnym, a ponadto jest współwłaścicielem ( w 1/3 części) działki letniskowej o powierzchni 0,0883 ha.

Okoliczność dysponowania udziałem w prawie własności ww. działki nie jest sporna w sprawie. Natomiast wątpliwości Sądu budzi sposób w jaki ZUS wyliczył wartość wkładu mieszkaniowego, przypadającego wnukom A.P. Zdaniem organu jest to kwota 112.800 zł. ( ½ wartości rynkowej lokalu).

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi w wyroku z dnia 4 lutego 2015 r., sygn. akt III SA/Łd 1088/14 przyjął, że wartość wkładu spółdzielczego prawa do lokalu nie może być utożsamiana z wartością rynkową lokalu mogącego stanowić przedmiot obrotu – własnościowego spółdzielczego prawa do lokalu bądź odrębnej własności lokalu mieszkalnego. Jak przyjął Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 12 czerwca 2012 r., sygn. akt II FSK 2410/10 ( System Informacji Prawnej Lex nr 1164291) za wartość rynkową oddziedziczonego wkładu spółdzielczego prawa do lokalu mieszkalnego należy przyjąć wartość, jaką miał on w momencie wniesienia do spółdzielni. WSA w Łodzi, w obecnym składzie, także podziela powyższe stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Zakład w uzasadnieniu decyzji powołał się na informację spółdzielni mieszkaniowej, iż wartość wkładu mieszkaniowego wniesionego na pokrycie spółdzielczego lokatorskiego prawa do przedmiotowego lokalu mieszkalnego, wynosiła 3,35 zł. ( po denominacji) w dacie przydziału prawa, to jest w dniu 20 kwietnia 1978 r. Mimo posiadania ww. informacji i niewygaśnięcia spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego wartość wkładu będącego przedmiotem spadku wyliczył według cen rynkowych.

Niestety pomimo wezwania Sądu do uzupełnienia akt sprawy, ZUS nie nadesłał większości dokumentacji, na którą powołuje się decyzji. M. in. w aktach sprawy brak ww. informacji spółdzielni oraz dokumentacji dotyczącej spraw spadkowych, w tym spisu inwentarza.

W odpowiedzi na skargę Zakład powołuje się na orzeczenia Sądu Najwyższego, dotyczące podziału majątku wspólnego byłych małżonków a ponadto działu spadku. Z ich brzmienia wywodzi zasadność przyjętej w decyzji wartości wkładu związanego z lokatorskim prawem do lokalu. Jednakże z uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie wynika, aby dział spadku był przeprowadzony przez spadkobierców A.P.

Wobec niedołączenia żądanej przez Sąd dokumentacji, która powinna znajdować się w aktach administracyjnych, nie jest możliwe sprawdzenie, czy dział spadku po zmarłym A.P. został faktycznie przeprowadzony. Organ ponownie rozpoznając sprawę zgromadzi pełny materiał dowodowy i ustali czy dział spadku miał miejsce. Następnie dokona stosownej analizy przepisów prawa.

Ponadto nie została wyjaśniona przez ZUS kwestia przedawnienia składek, których umorzenia domaga się skarżący. M.S. wnosił o umorzenie składek za okres od października 2001r. do kwietnia 2004r. Składki dotyczyły zatem odległego okresu (12-15 lat wstecz). Wprawdzie skarżący nie podnosił zarzutu przedawnienia lecz skoro wniosek dotyczył składek sprzed 12 – 15 lat to należało wyjaśnić czy i ewentualnie dlaczego nie doszło do upływu terminu przedawnienia. W zaskarżonej decyzji brak jest rozważań w tym zakresie.

Należy zaznaczyć, że z dniem 1 stycznia 1999r. weszła w życie ustawa z 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2013r. poz.1442 ze zm.), która określiła, iż termin przedawnienia wynosi 5 lat a w przypadku przerwania biegu przedawnienia wynosi on 10 lat od dnia wymagalności przy czym bieg przedawnienia przerywała każda czynność zmierzająca od ściągnięcia należności jeżeli dłużnik został o niej zawiadomiony (art.24 ust.4 i 5 s.u.). Z dniem 1 stycznia 2003r. termin przedawnienia wydłużono do 10 lat. Wprowadzono także instytucję zawieszenia biegu terminu przedawnienia, które miało miejsce między innymi od dnia wszczęcia do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego oraz postępowania przed sądem. Z dniem 1 lipca 2004r. zmieniono przepis art.24 ust.5 s.u.s. określające, że bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania zaległych składek, o której dłużnik został zawiadomiony do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego. Natomiast z dniem 1 stycznia 2012 r. skrócono termin przedawnienia należności z tytułu składek do 5 lat.

W rozpoznawanej sprawie organ administracji nie wyjaśnił dlaczego uznał, że nie doszło do przedawnienia składek. Dla wyjaśnienia kwestii przedawnienia konieczne było dokładne ustalenie kiedy stały się one wymagalne gdyż od tego dnia rozpoczął się bieg terminu przedawnienia. Następnie należało ustalić kiedy została podjęta pierwsza czynność zmierzająca do ściągnięcia składek i którego dnia strona została o niej powiadomiona gdyż z tym dniem nastąpiła przerwa biegu przedawnienia (do 31 grudnia 2002r.) lub jego zawieszenie (od 1 stycznia 2003r.). W przypadku zakończenia postępowania egzekucyjnego należało ustalić którego dnia orzeczenie w tym przedmiocie stało się ostateczne a następnie kiedy podjęto następną czynność zmierzającą do wyegzekwowania składek i kiedy strona została o niej powiadomiona. Kwestie te nie zostały wyjaśnione w zaskarżonej decyzji choć mają one zasadnicze znaczenie dla oceny czy doszło do przedawnienia.

Ustalenie czy doszło do przedawnienia składek ma istotne znaczenie w niniejszej sprawie. Wskutek upływu terminu przedawnienia zobowiązanie bowiem wygasa i w takim przypadku nie można ani umorzyć ani odmówić umorzenia należności z tytułu składek. W niniejszej sprawie kwestia przedawnienia nie została wyjaśniona.

Reasumując Sąd uznał, że skarga jest uzasadniona. Organ administracji nie wyjaśnił kwestii przedawnienia składek, których umorzenia domaga się skarżący. Ponadto nie rozważył wnikliwie sytuacji rodzinnej skarżącego w świetle dochodów rodziny i regulowanych przez matkę skarżącego licznych zobowiązań z tytułu zaciągniętych pożyczek, m.in. w zakładzie pracy. Stanowi to naruszenie art.7, 77 § 1,80 i 107 § 3 k.p.a. i mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Mając to na uwadze, na podstawie art.145 § 1 pkt.lit.c.) w zw. z art. 135 p.p.s.a. Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję, uznając to za niezbędne dla końcowego załatwienia sprawy.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy należy uwzględnić rozważania zawarte w niniejszym uzasadnieniu. Przede wszystkim należy wyjaśnić kwestię przedawnienia składek, których umorzenia żąda skarżący. W razie ustalenia, że nie upłynął termin przedawnienia należy dokładnie wyjaśnić sytuację materialną, rodzinną i osobistą skarżącego i jego rodziny, a ponadto określić w sposób prawidłowy wartość wkładu mieszkaniowego przypadającego spadkobiercom A.P.

D.CZ.