Wyrok NSA, sygn. akt I GSK 858/13
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2014-11-25 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6111 Podatek akcyzowy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Celnej
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Magdalena Bosakirska Sędziowie NSA Stanisław Gronowski (spr.) Henryka Lewandowska-Kuraszkiewicz Protokolant Monika Majak po rozpoznaniu w dniu 25 listopada 2014 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej M. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G. z dnia 8 października 2012 r. sygn. akt III SA/Gl 461/12 w sprawie ze skargi M. S. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia [...] stycznia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odpowiedzialności solidarnej członka zarządu spółki z o.o. za zaległości tej spółki w podatku akcyzowym 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od M. S. na rzecz Dyrektora Izby Celnej w K. kwotę 1000 (jeden tysiąc) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z dnia 8 października 2012 r., sygn. akt III SA/Gl 461/12, po rozpoznaniu skargi M. Sz.-W. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w K. z dnia 9 stycznia 2012 r., w przedmiocie solidarnej odpowiedzialności osoby trzeciej za zaległości podatkowe spółki w podatku akcyzowym: uchylił zaskarżoną decyzję w części dotyczącej odpowiedzialności za odsetki za zwłokę od zaległości w podatku akcyzowym, w pozostałej części skargę oddalił; stwierdził, że zaskarżona decyzja w uchylonej części nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się wyroku oraz zasądził na rzecz skarżącej zwrot kosztów postępowania sądowego.

Z uzasadnienia wyroku wynika, że Sąd pierwszej instancji przyjął za podstawę rozstrzygnięcia następujące ustalenia.

Decyzją z dnia 26 czerwca 2008 r. Dyrektor Urzędu Kontroli Skarbowej w K. określił T. Sp. z o.o. w upadłości z siedzibą w K. zobowiązanie podatkowe w podatku akcyzowym za październik 2004 r. w wysokości 427.956,00 zł. Decyzja została wydana po przeprowadzonej w spółce kontroli skarbowej, w toku której ustalono, iż w okresie od stycznia 2003 r. do grudnia 2004 r. Prezesem Zarządu Spółki była H. P., a Wiceprezesem M. Sz.-W.. Decyzję doręczono Syndykowi Masy Upadłości

W związku z faktem, iż należności wynikające z decyzji nie zostały zapłacone wierzyciel należności (organ podatkowy) zgłosił do masy upadłościowej Spółki zaległości podatkowe dotyczące zobowiązań w podatku akcyzowym, zaś Syndyk poinformował organ, że wierzytelność z tytułu podatku akcyzowego i opłaty paliwowej została uznana na dodatkowej liście wierzytelności pod pozycją 15.

Decyzją z dnia 30 grudnia 2009 r., Naczelnik Urzędu Celnego w K.po stwierdzeniu braku możliwości egzekucji z majątku Spółki orzekł o solidarnej odpowiedzialności podatkowej M. S.-W., jako osoby trzeciej za zaległości podatkowe Spółki w upadłości z tytułu podatku akcyzowego za miesiąc październik 2004 r. w kwocie 427.956,00 zł. oraz za odsetki za zwłokę od wskazanej zaległości wyliczonych na dzień wydania decyzji w kwocie 270.404 00 zł.

W uzasadnieniu decyzji wskazał, że M. Sz.-W w okresie, w którym upłynął termin płatności podatku akcyzowego za październik 2004 r. pełniła funkcję Wiceprezesa Zarządu "T" sp. z o.o., zaś obecnie spółka jest w upadłości i wobec wysokości zgromadzonej przez Syndyka masy upadłości i odległej, 15 pozycji omawianej należności podatkowej na liście wierzytelności należy uznać, że egzekucja wobec spółki jest bezskuteczna. Zachodzą więc podstawy do orzeczenia o subsydiarnej odpowiedzialności za zobowiązania spółki M. S-W.

M Sz– W złożyła odwołanie od decyzji organu pierwszej instancji.

Decyzją z dnia 9 stycznia 2012 r., Dyrektor Izby Celnej w K. utrzymał w mocy decyzję Naczelnika Urzędu Celnego w K z dnia 30 grudnia 2009 r.

Organ wskazał, iż odpowiedzialność podatkowa osób trzecich uzależniona jest od spełnienia określonych wymogów ogólnych wskazanych w przepisach art. 107 – 109 O.p., a krąg podmiotów, które ponoszą odpowiedzialność z tytułu cudzych zaległości podatkowych jest wskazany w art. 110-117 O.p. i ma charakter zamknięty. Szczególnym przepisem regulującym odpowiedzialność osób trzecich za zaległości podatkowe spółek jest art. 116 O.p.

Organ odwoławczy za niezasadny uznał zarzut dotyczący naruszenia art. 118 § 1 o.p. Wskazał, że pojęcie wydania decyzji określone w powołanym przepisie nie oznacza jej doręczenia, a decyzja została podpisana przez Naczelnika Urzędu Celnego w K. oraz opatrzona datą w dniu 30 grudnia 2009 r., co oznacza, iż została wydana w terminie określonym w art. 118 § 1 o.p.

Organ wskazał również, że bieg terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego Spółki został przerwany w związku z ogłoszeniem upadłości Spółki na podstawie art. 70 § 3 O.p. albowiem w dniu 18 lutego 2007 r. Sąd Rejonowy w K. ogłosił upadłość obejmującą likwidację majątku Spółki.

Organ stwierdził, że w okresie, w którym powstało zobowiązanie podatkowe Spółki, które stało się zaległością podatkową skarżąca sprawowała funkcję Wiceprezesa Spółki, co zdaniem organu oznacza, iż ponosi ona solidarną odpowiedzialność za zaległości podatkowe powstałe w tym okresie.

Ustosunkowując się do twierdzeń o bezskuteczności egzekucji w rozumieniu art. 116 § 1 o.p. w związku z brakiem zakończenia postępowania upadłościowego organ odwoławczy stwierdził, iż zarzut ten mógłby się ostać, gdyby organ pierwszej instancji decyzję o odpowiedzialności za zaległości spółki wydał przed ogłoszeniem upadłości spółki. Organ odwoławczy wyjaśnił, że decyzja Naczelnika Urzędu Celnego w K. orzekająca o odpowiedzialności podatkowej skarżącej, jako osoby trzeciej została wydana w dniu 30 grudnia 2009 r., natomiast Sąd Rejonowy w K., wydając postanowienie o ogłoszeniu upadłości, uznał, iż wpływy ze sprzedaży majątku trwałego pokryją koszty postępowania upadłościowego. Odległe, 15 miejsce na liście wierzytelności wskazywało, że zgłoszone przez organ wierzytelności nie zostaną zaspokojone. Zatem organ pierwszej instancji prawidłowo uznał prowadzoną przeciwko spółce egzekucję za nieskuteczną, gdyż nie doszło do uzyskania należności dla Skarbu Państwa.

Zdaniem organu odwoławczego, strona nie wykazała żadnych z przewidzianych w art. 116 § 1 o.p. przesłanek uwalniających ją od odpowiedzialności za zaległości podatkowe Spółki. W związku z powyższym za zasadne uznał stanowisko organu pierwszej instancji, że skoro zobowiązanie w podatku akcyzowym powstało w okresie, kiedy M. Sz.-W. pełniła funkcje członka Zarządu spółki, a postępowanie egzekucyjne wobec spółki stało się bezskuteczne, to w tej sytuacji, odpowiada ona swoim majątkiem za zaległości z tego tytułu.

M. Sz.-W.wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G. złożyła.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. wspomnianym na wstępie wyrokiem uchylił zaskarżoną decyzję w części dotyczącej odsetek na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; dalej: p.p.s.a.) z powodu niewłaściwego zastosowania art. 107 § 2 pkt 2 O.p., a także nie zastosowania art. 92 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. Nr 60, poz. 535 ze zm., dalej: p.u.n.). W pozostałym zakresie Sąd skargę oddalił.

Uzasadniając oddalenie skargi, Sąd pierwszej instancji wskazał, że organ podatkowy wydając dnia 30 grudnia 2009 r. decyzję o odpowiedzialności podatkowej skarżącej nie naruszył art. 118 § 1 O.p. , czyli nie uchybił terminowi przedawnienia do wydania takiej decyzji. Decyzja pierwszej instancji została odebrana dnia 19 stycznia 2010 r. Dla zachowania terminu istotny był moment wydania decyzji przez organ pierwszej instancji, a nie fakt jej doręczenia. Prawidłowo organ odwoławczy powoływał się na wykładnię językową tego przepisu, gdzie użyto pojęcia "wydanie" w stosunku do określenia "doręczenie" wymienionego w § 2 tego przepisu. Sąd wskazał dodatkowo, że na dzień wydania decyzji w pierwszej i drugiej instancji samo zobowiązanie podatkowe Spółki również nie przedawniło się z tego względu, że bieg terminu przedawnienia został przerwany na podstawie art. 70 § 3 O.p. poprzez ogłoszenie upadłości Spółki dnia 18 lutego 2007 r. Termin ten biegł na nowo po uprawomocnieniu się postanowienia z dnia 23 lutego 2011 r. o ukończeniu postępowania upadłościowego.

Zdaniem Sądu pierwszej instancji organy wykazały istnienie pozytywnych przesłanek odpowiedzialności wynikających z art. 116 § 1 O.p.

Zaległość podatkowa w podatku akcyzowym za sierpień 2004 r. nie została uregulowana ani przez Spółkę, a nie przez Syndyka z majątku masy upadłości. W wyniku prowadzenia postępowania upadłościowego względem majątku Spółki w upadłości toczyła się egzekucja generalna w myśl art. 146 p.u.n. Zaległości podatkowe Spółki w podatku akcyzowym i opłacie paliwowej za okres od stycznia 2003 r. do grudnia 2004 r. wyniosły 9.721.591 zł. Jak wynika z opinii biegłego sporządzonej na potrzeby prowadzonego postępowania upadłościowego (przed wydaniem decyzji "wymiarowych"), na dzień 31 listopada 2006 r. majątek netto Spółki wynosił 1.159.617,86 zł, a ujawnione wówczas zobowiązania 1.437.511,39 zł. Tym samym już na dzień wydania decyzji w pierwszej instancji organ miał podstawy do twierdzenia, że nie nastąpi zaspokojenie zgłoszonej wierzytelności, czyli że już na dzień 30 grudnia 2009 r. można mówić o bezskuteczności prowadzonej egzekucji w stosunku do istniejącej zaległości podatkowej.

Zdaniem Sądu pierwszej instancji w sprawie wystąpiła przesłanka bezskuteczności egzekucji w rozumieniu art. 116 § 1 O.p. Egzekucja generalna w postaci postępowania upadłościowego była prowadzona w stosunku do majątku Spółki w upadłości. W tym czasie nie mogła być prowadzona lub wszczęta egzekucja administracyjna na podstawie tytułów wykonawczych. Sąd nie zgodził się z twierdzeniem skarżącej, że w takiej sytuacji o bezskuteczności egzekucji można mówić dopiero po zakończeniu postępowania upadłościowego i uzyskaniu tytułu egzekucyjnego, np. w postaci wyciągu z ustalonej listy wierzytelności w trybie art. 264 p.u.n. Stwierdzenie bezskuteczności egzekucji powinno być dokonane po przeprowadzeniu postępowania egzekucyjnego, ale może być ustalone na podstawie każdego prawnie dopuszczalnego dowodu, z którego wynika, że zaspokojenie danej wierzytelności nie nastąpi. Dowodem tym nie musi być postanowienie o ukończeniu postępowania upadłościowego. Organ pierwszej instancji wydając decyzję w sprawie miał już podstawy faktyczne do uznania, że bezskuteczność występuje, co zostało potwierdzone na etapie drugiej instancji po wykonaniu ostatecznego planu podziału i wydaniu w dniu 23 lutego 2011 r. postanowienia o ukończeniu postępowania upadłościowego względem Spółki i podziale uzyskanej kwoty na najstarsze zaległości podatkowe.

Ponadto organy prawidłowo ustaliły, że skarżąca w dniu 31 lipca 2003 r. została wpisana jako Wiceprezes Zarządu Spółki i nie została wykreślona.

W zakresie przesłanek negatywnych wyłączających odpowiedzialność skarżącej wymienionych w art. 116 § 1 pkt 1 i 2 O.p. Sąd pierwszej instancji uznał, że zasadnie organy przyjęły, iż podejmowane w toku postępowania działania skarżącej nie odniosły w tym zakresie pozytywnego efektu. Organ biorąc pod uwagę zaległości podatkowe Spółki ustalił, że już w 2004 r. wszystkie zobowiązania Spółki przekroczyły jej majątek i że w ten sposób powstały podstawy do ogłoszenia upadłości Spółki. Organ odwoławczy, biorąc pod uwagę wielkość zobowiązań podatkowych, określonych stosownymi decyzjami, a powstałych z mocy prawa za okres od lutego 2003 r. do stycznia 2005 r. na łączną kwotę 9.721.591 zł . Z analizy sytuacji majątkowej spółki wynika, że już w 2004 r. wszystkie zobowiązania Spółki przekroczyły jej majątek i w tej sytuacji skarżąca, jako Wiceprezes Zarządu Spółki, była zobowiązania wówczas złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości Spółki na podstawie art. 11 ust. 2 u.p.n.

Zdaniem Sądu pierwszej instancji przy prowadzeniu postępowania nie naruszono art. 120, art. 121, art. 122, art. 187 § 1 i art. 191 O.p.

Nie został naruszony art. 200 § 1 O.p. w takim stopniu jaki uzasadniałby z tego powodu uchylenie zaskarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. Organ odwoławczy wydał decyzję w ostatnim dniu terminu służącego stronie do przedstawienia nowych wniosków i dowodów, jednak pismo strony nie zawierało nowych wniosków dowodowych i faktów, które mogłyby wywrzeć istotny wpływ na wynik sprawy. Z omawianego pisma wynika, że strona podtrzymała swoje dotychczasowe stanowisko oraz ponownie wnosiła o uwzględnienie wniosków zawartych we wcześniejszych pismach.

Za zasadne WSA uznał jedynie zarzuty w części dotyczącej odpowiedzialności za odsetki wyliczone w decyzji za cały okres od dnia powstania zaległości podatkowej do dnia jej wydania, tj. zarzut naruszenia art. 107 § 2 pkt 2 o.p., gdyż odsetki od zaległości podatkowej zostały naliczone do dnia wydania decyzji bez uwzględnienia postanowień przepisu szczególnego jakim jest art. 92 p.u.n., który miał zastosowanie w sprawie.

M.S.W. wniosła skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła

Zaskarżyła wyrok w części oddalającej skargę (pkt 2 sentencji wyroku) i wniosła o jego uchylenie w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. Wniosła również o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

I. Skarga kasacyjna na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. zarzuciła naruszenie prawa materialnego, tj.:

1. art. 116 § 1 o.p. poprzez błędną jego wykładnię, polegającą na nieprawidłowym, w odniesieniu do przyjętych reguł wykładni, zinterpretowaniu pojęcia "bezskuteczności egzekucji" wyrażonego w powołanym przepisie – zdaniem WSA stwierdzenie bezskuteczności egzekucji może być ustalone na podstawie każdego prawnie dopuszczalnego dowodu, z którego wynika, że zaspokojenie danej wierzytelności nie nastąpi – a więc, że rzekomo bezskuteczność egzekucji, o której mowa w art. 116 § 1 o.p. nie wymaga uprzedniego przeprowadzenia względem spółki postępowania egzekucyjnego;

2. art. 116 § 1 o.p. poprzez błędną jego wykładnię, polegającą na przyjęciu przez WSA, że za spóźniony uznać należy wniosek o ogłoszenie upadłości Spółki złożony przez zarząd, co prawda przed doręczeniem spółce stosownych decyzji "wymiarowych" wydanych na zasadzie art. 21 § 3 o.p., aczkolwiek po upływie dwóch tygodni od powstania "przewyżki" stanu biernego nad stanem czynnym majątku spółki w związku z powstaniem zobowiązania podatkowego z mocy prawa (podatku akcyzowego). Tym samym, WSA w sposób nieprawidłowy przyjął, że "właściwy czas" złożenia wniosku o upadłość, powodujący zwolnienie osób trzecich od odpowiedzialności za zobowiązania spółki, wynoszący okres 2 (dwóch) tygodni od dnia, gdy zobowiązania spółki przekroczą wartość jej majątku, liczony winien być od momentu zaistnienia (w przypadku podatku akcyzowego) z mocy prawa "przewyżki" stanu biernego nad stanem czynnym majątku spółki, a więc nawet wówczas, gdy członek zarządu nie posiada wiedzy o istniejących zobowiązaniach podatkowych;

II. Na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. skarga kasacyjna zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, mających istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

3. art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. poprzez oddalenie skargi w zakresie wskazanym w pkt 2 sentencji zaskarżonego wyroku, pomimo naruszenia przez organ podatkowy prawa materialnego, a to art. 200 § 1 o.p., które miało istotny wpływ na wynik sprawy – doprowadziło do wydania decyzji, która przy zachowaniu warunków z art. 200 § 1 o.p. nie mogłaby zostać wydana ze względu na przedawnienie, o którym mowa w art. 118 § 1 o.p.

4. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 122 o.p. poprzez brak ustaleń WSA co do wpływu zobowiązania podatkowego w podatku akcyzowym za okres od stycznia 2003 r. do grudnia 2004 r. na stan wypłacalności spółki na dzień powstania każdego z osobna zobowiązania podatkowego w ww. okresie, tj. na dzień 25-go dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym powstał obowiązek podatkowy.

Szczegółową argumentację na poparcie zarzutów postawionych w petitum skargi kasacyjnej przedstawiono w jej uzasadnieniu.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Dyrektor Izby Celnej w K wniósł o jej oddalenie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna podlega oddaleniu.

Na wstępie przypomnieć należy, że Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, co oznacza, że Sąd ten jest związany podstawami wskazanymi przez kasatora. Zatem sam autor skargi kasacyjnej wyznacza zakres kontroli instancyjnej wskazując, które normy prawa i w jaki sposób zostały naruszone. Naczelny Sąd Administracyjny nie ma obowiązku ani prawa do domyślania się i uzupełniania argumentacji autora skargi kasacyjnej.

Sąd kasacyjny nie może więc samodzielnie konkretyzować zarzutów skargi kasacyjnej ani ich uściślać bądź w inny sposób korygować. Dodać należy, iż zasada związania granicami skargi kasacyjnej nie dotyczy jedynie nieważności postępowania, o której mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a., a która to sytuacja w niniejszej sprawie nie wystąpiła.

Skarga kasacyjna jest środkiem zaskarżenia znacząco sformalizowanym. Aby mogła odnieść skutek w postaci jej uwzględnienia niezbędne jest jej sporządzenie w sposób zgodny z regułami ją normującymi, w szczególności podstawy kasacyjne muszą być tak skonstruowane, ażeby była możliwość odniesienia się poprzez ich treść do zaskarżonego orzeczenia.

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny ocenił najpierw, jako najdalej idący, zarzut naruszenia przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy. To naruszenie kasator upatruje w oddaleniu skargi zamiast uchylenia decyzji wydanej z naruszeniem art. 200 § 1 O.p. i wskazuje, że wadliwe działanie organu doprowadziło do wydania decyzji, która przy zachowaniu warunków z art. 200 § 1 O.p. (dochowania terminu służącego stronie) nie mogłaby być wydana z powodu przedawnienia, o którym mowa w art. 118 § 1 O.p.

Na wstępie wskazać należy, że ani z treści omawianego zarzutu kasacyjnego, ani z jego uzasadnienia nie wynika, której decyzji zarzut ten dotyczy, a rzeczą kasatora jest sprecyzować, która decyzja została według niego wydana z naruszeniem art. 200 § 1 O.p. Jeżeli natomiast stawiany jest zarzut przedawnienia, to należy wskazać, od kiedy biegnie termin przedawnienia i w jakiej dacie upłynąłby, w ocenie kasatora, oraz w jakiej jest relacji do daty wydania decyzji.

Przepis art. 200 § 1 O.p. stanowi, że przed wydaniem decyzji organ podatkowy wyznacza stronie siedmiodniowy termin do wypowiedzenia się w sprawie zebranego materiału dowodowego. W sprawie niniejszej jest niesporne, że decyzja organu pierwszej instancji została wydana 30 grudnia 2009 r. Zatem decyzja została wydana przed upływem terminu przedawnienia do jej wydania (art. 118 § 1 O.p.), który upływał 31 grudnia 2009 r. (tj. z upływem 5 lat od końca roku podatkowego, w którym powstało zobowiązanie podatkowe, tj. od końca 2004 r.). W orzecznictwie utrwalony jest pogląd, że art. 118 § 1 O.p. skierowany jest do organu pierwszej instancji. W wyroku z dnia 20 marca 2014 r., (sygn. akt II FSK 753/12, LEX nr 1487929) NSA wyjaśnił, że "przepis art. 118 § 1 o.p. skierowany jest do organu, który może skorzystać z określonych w nim kompetencji w odpowiednim czasie, po upływie którego traci przyznane w nim prawo do działania. Tym organem jest niewątpliwie, organ pierwszej instancji, bowiem powstanie odpowiedzialności następuje już na skutek doręczenia wydanej przez niego decyzji. W konsekwencji, nie ma znaczenia, w jakim czasie zostaje wydana decyzja organu odwoławczego". Podobnie w wyroku z dnia 9 stycznia 2014 r. (sygn. akt I FSK 131/13, LEX nr 1487993) NSA stwierdził, że "artykuł 118 § 1 o.p. dotyczy decyzji organu pierwszej instancji, gdyż to ona kształtuje odpowiedzialność osoby trzeciej za zaległości podatkowe podatnika. Natomiast ewentualna decyzja organu odwoławczego nie ustala już tego zobowiązania, a jest jedynie przejawem kontroli poprawności tego ustalenia. Organ drugiej instancji nie kreuje na nowo zobowiązania podatkowego, lecz kontroluje poprawność jego ustalenia. Oznacza to, że o ile organ pierwszej instancji orzekł o odpowiedzialności osoby trzeciej zachowując termin na wydanie decyzji określony w art. 118 § 1 O.p., organ odwoławczy może orzekać w zakresie objętym tą decyzją także po upływie tego terminu, z tym jednak zastrzeżeniem, iż nie może zwiększyć zakresu odpowiedzialności osoby trzeciej w porównaniu do zakresu orzeczonego decyzją organu pierwszej instancji."

Z zarzutu art.118 § 1 O.p. oraz jego uzasadnienia można wysnuć wniosek, że dotyczy on nieprawidłowości przed wydaniem decyzji pierwszej instancji. Jednak, jak wynika z akt administracyjnych, na tym etapie do nieprawidłowości nie doszło. M. S. – W. została powiadomiona przez Naczelnika Urzędu Celnego w K. pismem z dnia 8 grudnia 2009 r. o możliwości wypowiedzenia się w terminie 7 dni w sprawie zebranego materiału dowodowego w przedmiocie solidarnej odpowiedzialności podatkowej, jako osoby trzeciej za zaległości podatkowe Spółki "T." w podatku akcyzowym za miesiące: grudzień 2003 r., styczeń – grudzień 2004 r. Jak wynika z adnotacji doręczyciela na zwrotnym poświadczeniu odbioru, skarżąca odmówiła przyjęcia omawianego pisma w dniu 8 grudnia 2009 r. Skarżąca tej okoliczności nie podważała. W tej sytuacji, w myśl art. 153 § 2 O.p., jeżeli adresat odmawia przyjęcia pisma uznaje się, że pismo doręczone zostało w dniu odmowy jego przyjęcia przez adresata. Niezależnie od powyższego, skarżąca skorzystała z omawianego uprawnienia i w piśmie z dnia 11 grudnia 2009 r., które wpłynęło do organu w dniu 14 grudnia 2009 r., zajęła stanowisko.

Ze skargi, uzasadnienia wyroku Sądu I instancji oraz akt administracyjnych wynika natomiast, że nieprawidłowość, polegająca na wydaniu decyzji przed upływem wyznaczonego stronie 7-dniowego terminu na wypowiedzenie się w sprawie zgromadzonego materiału dowodowego na podstawie art. 200 § 1 O.p. miała miejsce w postępowaniu przed organem drugiej instancji, a zatem nie miała związku z 5-letnim terminem przedawnienia z art. 118 § 1 O.p. Omawiane naruszenie prawa procesowego nie miało wpływu na wynik sprawy, bowiem strona w piśmie, które nadała przed upływem terminu, a które doszło do organu już po wydaniu decyzji drugiej instancji, nie zgłosiła żadnych nowych wniosków dowodowych ani nowych okoliczności. W skardze kasacyjnej, oprócz niezasadnych zarzutów związanych z przedawnieniem, strona nie wykazała, jaki wpływ na wynik sprawy miało zarzucane uchybienie. Wobec utrwalonej linii orzeczniczej, że sam brak możliwości wypowiedzenia się przez stronę w sprawie przed wydaniem decyzji nie jest uchybieniem mającym istotny wpływ na wynik sprawy (por. wyrok NSA z dnia 16 czerwca 2010 r. I FSK 840/09, LEX 594250) uznać należy, że zarzut kasacyjny naruszenia art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 200 § 1 O.p. w zw. z art. 118 § 1 O.p jest nieusprawiedliwiony.

Za nieuzasadniony należało także uznać zarzut nr 4 dotyczący naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 122 O.p. polegający na braku ustaleń dotyczących wpływu zobowiązania podatkowego w podatku akcyzowym za poszczególne miesiące od stycznia 2003 r. do grudnia 2004 r. na stan wypłacalności Spółki na 25 dzień miesiąca następującego po miesiącu, w którym powstał obowiązek podatkowy.

Na wstępie należy zauważyć, że skarżąca nie wskazała, czemu miałoby służyć omawiane ustalenie i dlaczego jego nieczynienie stanowić miało uchybienie procesowe. Zauważyć należy, że organ wykazał, iż w okresie od lutego 2003 r. do stycznia 2005 r. zobowiązania podatkowe spółki wyniosły 9 721 591 zł, zaś wartość majątku spółki w dacie zgłoszenia wniosku o upadłość (10 sierpień 2006 r.) wyniosła 1.159.671 zł, a jej ujawnione wówczas zobowiązania (inne niż wyżej wskazane zobowiązania podatkowe) wyniosły 1.437.511 zł. W tym stanie rzeczy nie ma żadnej wątpliwości, że wniosek o upadłość zgłoszony w sierpniu 2006 r. nie był zgłoszony we właściwym czasie tj. zgodnie z art. 21 ust. 1 w zw. z art. 10 i 11 § 2 Prawa upadłościowego i naprawczego, w ciągu 2 tygodni od momentu, gdy zobowiązania spółki przekroczyły wartość jej majątku, bowiem już w styczniu 2005 r. zobowiązania spółki przekroczyły wartość jej majątku o ponad 9.000.000 zł. W tym stanie rzeczy trafne było ustalenie, że skarżąca nie wykazała, iż zgłosiła wniosek o upadłość we właściwym czasie, gdyż wniosek złożony w sierpniu 2006 r. był w sposób oczywisty spóźniony. W sprawie niniejszej okolicznością istotną z punktu widzenia odpowiedzialności skarżącej za zobowiązania spółki było ustalenie, czy wniosek o upadłość złożyła ona we właściwym czasie. Ta okoliczność została ustalona - wniosek złożony w sierpniu 2006 r. był spóźniony. Natomiast ustalenie, w którym momencie zobowiązania spółki przekroczyły wartość jej majątku, nie było konieczne, skoro ustalono, że już w styczniu 2005 r. same zobowiązania podatkowe wynosiły 9.721.591 zł i przekroczyły znacznie wartość majątku spółki. Zarzut nieczynienia przez organ ustaleń, które były zbędne uznać należy za nieusprawiedliwiony.

Wobec bezzasadności zarzutów procesowych należy przystąpić do oceny zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego.

Skarżąca zarzuciła błędną wykładnię art. 116 § 1 O.p. co do interpretacji pojęcia "bezskuteczności egzekucji", jako przesłanki odpowiedzialności oraz wadliwe rozumienie "właściwego czasu na zgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości", jako przesłanki zwalniającej z odpowiedzialności, o której mowa w art. 116 § 1 pkt 1 lit. a) O.p. Oba zarzuty dotyczące błędnej wykładni prawa materialnego uznać należy za nieusprawiedliwione.

Przepis art. 116 § 1 O.p. stanowi, że za zaległości podatkowe spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w organizacji, spółki akcyjnej lub spółki akcyjnej w organizacji odpowiadają solidarnie całym swoim majątkiem członkowie jej zarządu, jeżeli egzekucja z majątku spółki okazała się w całości lub w części bezskuteczna, a członek zarządu:

1) nie wykazał, że:

a) we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub wszczęto postępowanie zapobiegające ogłoszeniu upadłości (postępowanie układowe) albo

b) niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości lub niewszczęcie postępowania zapobiegającego ogłoszeniu upadłości (postępowania układowego) nastąpiło bez jego winy;

2) nie wskazuje mienia spółki, z którego egzekucja umożliwi zaspokojenie zaległości podatkowych spółki w znacznej części.

Jak wynika z treści zdania pierwszego § 1 art. 116 O.p. jednym z warunków odpowiedzialności członków zarządu spółki jest, aby egzekucja z majątku spółki okazała się w całości lub w części bezskuteczna. Przedmiotem rozważań jest zatem ustalenie, co oznacza pojęcie "bezskuteczności egzekucji" w sytuacji, kiedy prowadzone jest postępowanie upadłościowe i w jakim momencie tego postępowania uprawniony jest wniosek, że "egzekucja jest bezskuteczna".

W orzecznictwie przyjęty jest pogląd, że bezskuteczność egzekucji rozumianej, jako brak możliwości przymusowego zaspokojenia wierzyciela publicznoprawnego w toku wszczętej i przeprowadzonej przez organ egzekucji skierowanej do majątku spółki wykazuje się na podstawie prawnie dopuszczalnych dowodów, okoliczności wynikających z czynności przeprowadzonych w postępowaniu egzekucyjnym. Nie oznacza to konieczności zakończenia w sposób formalny postępowania egzekucyjnego (por. uchwała NSA w sprawie II FPS 6/08, uchwała SN w sprawie I UZP 4/09, wyroki NSA z dnia 25 sierpnia 2010 r., sygn. akt I FSK 872/09, z dnia 15 kwietnia 2014 r., sygn. akt I GSK 1033/12, z dnia 30 kwietnia 2014 r., sygn. akt I GSK 1617/12, opubl. orzeczenia.nsa.gov.pl).

W tym miejscu należy wskazać, że postępowanie upadłościowe jest w istocie egzekucją, którą prowadzi się do całego majątku upadłego dłużnika z udziałem jego wierzycieli. Przeprowadzenie upadłości stanowi egzekucję uniwersalną. Z chwilą jej rozpoczęcia zgodnie z art. 146 ust. 1 p.u.n. postępowanie egzekucyjne dotyczące wierzytelności podlegającej zgłoszeniu do masy upadłości, wszczęte przed ogłoszeniem upadłości, ulega zawieszeniu z mocy prawa z dniem ogłoszenia upadłości, a zgodnie z art. 146 ust. 4 p.u.n., po ogłoszeniu upadłości niedopuszczalne jest wszczęcie egzekucji świadczeń pieniężnych z masy upadłości (por. wyroki SN z dnia 19 sierpnia 2009 r., sygn. akt III UK 14/09, Lex nr 785140 i z dnia 3 września 2010 r., sygn. akt I UK 77/10, Lex nr 653666, A. Jakubecki, Komentarz do art. 146 ustawy – Prawo upadłościowe i naprawcze, Lex, 2011). Zatem jedyną drogą egzekucji należności w toku postępowania upadłościowego jest zgłoszenie wierzytelności do masy upadłości a prowadzenie postępowania upadłościowego stanowi egzekucję generalną do majątku dłużnika. Zgłoszenie wierzytelności do masy upadłości jest więc prowadzeniem egzekucji tej wierzytelności w takiej formie jaka jest możliwa tj. w formie postępowania upadłościowego.

Pozostaje do ustalenia, czy stwierdzenie bezskuteczności egzekucji wymaga zakończenia postępowania upadłościowego, czy też bezskuteczność może być stwierdzona na wcześniejszym etapie postępowania upadłościowego, a jeżeli tak, to na jakim.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie jest uzasadniony pogląd, że tylko zakończenie postępowania upadłościowego bez zaspokojenia wierzyciela pozwala na wniosek, że egzekucja jest bezskuteczna. Także konfrontacja ustalonej masy upadłości z wielkością zgłoszonej wierzytelności w powiązaniu z odległą pozycją na liście wierzytelności może stanowić dowód na bezskuteczność egzekucji. Informacja o likwidacji majątku spółki i o pozycji na liście wierzytelności, a następnie informacja Sędziego Komisarza o sporządzeniu ostatecznego planu podziału funduszów masy i o kwocie przypadającej wierzycielowi w wyniku tego podziału, jest właściwym dowodem na bezskuteczność egzekucji, bowiem gdy kwota przypadająca z podziału jest wielokrotnie mniejsza niż zgłoszona wierzytelność do masy, wniosek o bezskuteczności egzekucji jest uzasadniony. Już w tym momencie wiadomo, w jakim stopniu zostanie zaspokojony konkretny wierzyciel w wyniku egzekucji generalnej obejmującej cały majątek upadłego i wszystkich wierzycieli.

Zatem nieusprawiedliwiony jest zarzut skargi kasacyjnej, dotyczący błędnej wykładni art. 116 § 1 O.p. oparty na poglądzie, że do stwierdzenia bezskuteczności egzekucji w wyniku postępowania upadłościowego konieczne jest uzyskanie tytułu egzekucyjnego w postaci wyciągu z listy wierzytelności, bowiem pogląd ten jest nietrafny.

Nie jest także usprawiedliwiony zarzut kasacyjny dotyczący błędnej wykładni art. 116 § 1 O.p. w kwestii dotyczącej "właściwego czasu" zgłoszenia wniosku o upadłość, jako okoliczności uwalniającej od solidarnej odpowiedzialności członka zarządu za zaległości podatkowe spółki. Rozważania dotyczące "właściwego czasu" na zgłoszenie wniosku o upadłość w sprawie niniejszej prowadzone były wyżej przy okazji rozpatrywania zarzutu kasacyjnego nr 4. Obecnie natomiast rozpatrywany jest zarzut błędnej wykładni art. 116 O.p. polegającej na konieczności brania pod uwagę przez członka zarządu przy podejmowaniu decyzji o zgłoszeniu wniosku o upadłość także zobowiązań spółki powstających z mocy prawa, które nie były ani deklarowane ani płacone we właściwym czasie.

Zgodnie z art. 116 § 1 pkt 1 lit. a) O.p. członek zarządu może uwolnić się od odpowiedzialności za zaległości podatkowe spółki z o.o., jeżeli wykaże, że we właściwym czasie zgłosił wniosek o upadłość.

W myśl art. 21 ust. 1 p.u.n. dłużnik jest obowiązany, nie później niż w terminie dwóch tygodni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości, zgłosić w sądzie wniosek o ogłoszenie upadłości. Podstawą ogłoszenia upadłości jest niewypłacalność dłużnika, zgodnie z art. 10 p.u.n. Dłużnika uważa się za niewypłacalnego, z mocy art. 11 ust. 1 p.u.n., jeżeli nie wykonuje swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych. W przypadku dłużnika będącego osobą prawną albo jednostką organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, uważa się go za niewypłacalnego także wtedy, gdy jego zobowiązania przekroczą wartość jego majątku, nawet wówczas, gdy na bieżąco te zobowiązania wykonuje, na podstawie art. 11 ust. 2 p.u.n.

Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów z dnia 10 sierpnia 2009 r., sygn. akt II FPS 3/09, (ONSAiWSA z 2009 r., z. 6, poz. 103) wyjaśnił, że w odniesieniu do zobowiązań powstających z mocy prawa (art. 21 § 1 pkt 1 O.p.) spółka była zobowiązana do zapłaty podatku należnego w terminach wyznaczonych przez przepisy prawa, a zatem zbadanie przesłanek egzoneracyjnych powinno nastąpić z uwzględnieniem kwoty wynikającej z decyzji wydanej na podstawie art. 21 § 3 O.p. określającej wysokość zobowiązania podatkowego. Uchwała ta w omawianej kwestii zachowała swoją aktualność.

Przesłanki uwolnienia się przez członków zarządu spółki od odpowiedzialności za zobowiązania spółki sprowadzają się do wykazania należytej staranności w działaniach zmierzających do wszczęcia postępowania upadłościowego. Członek zarządu spółki nie może powoływać się na nieznajomość stanu jej finansów, jako przyczynę niezgłoszenia wniosku o upadłość lub niewszczęcia postępowania zapobiegającego ogłoszeniu upadłości (postępowania układowego). Członkowi zarządu powinien być znany na bieżąco stan finansów spółki, a co za tym idzie, możliwość zaspokojenia długów. Członkowi zarządu powinien być także znany zakres zobowiązań podatkowych spółki powstających z mocy prawa, zaś niewykonywanie przez spółkę tych zobowiązań na skutek sytuacji patologicznych nie uwalnia członków zarządu od obowiązku brania ich pod uwagę przy podejmowaniu decyzji o zgłoszeniu wniosku o upadłość.

W sprawie niniejszej z całokształtu okoliczności wynika, że skarżąca, jako członek zarządu spółki wprowadzającej do obrotu olej opałowy, powinna znać zasady obowiązku podatkowego w podatku akcyzowym, zatem trafny jest pogląd organu, że istnienie zobowiązania w podatku akcyzowym powinno być brane pod uwagę przy ocenie stanu finansów spółki uzasadniających zgłoszenie wniosku o upadłość.

Jak to wykazano wyżej przy okazji rozpoznawania zarzutu nr 4 skargi kasacyjnej już w styczniu 2005 r. zobowiązania spółki obejmujące także zobowiązania podatkowe w podatku akcyzowym przekraczały wielokrotnie stan jej majątku, zatem uzasadniały zgłoszenie wniosku o upadłość.

Z powyższych względów skargę kasacyjną jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw na mocy art. 184 p.p.s.a. należało oddalić.

O kosztach orzeczono na mocy art. 207 § 2 p.p.s.a. W myśl art. 204 pkt 1 p.p.s.a. w razie oddalenia skargi kasacyjnej strona, która wniosła skargę kasacyjną, obowiązana jest zwrócić niezbędne koszty postępowania kasacyjnego poniesione przez organ - jeżeli zaskarżono skargą kasacyjną wyrok sądu pierwszej instancji oddalający skargę (co miało miejsce w niniejszej sprawie). Naczelny Sąd Administracyjny orzekając o kosztach postępowania skorzystał z prawa wynikającego z art. 207 § 2 p.p.s.a. Znajdowało to uzasadnienie w fakcie, iż wszystkie 13 rozpatrywanych spraw miało tożsamy charakter, skargi kasacyjne zostały sformułowane w tożsamy sposób i tym samym nie wymagały dodatkowego nakładu pracy pełnomocnika organu zwłaszcza, że odpowiedź na skargę kasacyjną podpisał umocowany pracownik organu, a pełnomocnik organu uczestniczył w rozprawie przed NSA. Ponadto skarżąca została zwolniona z wpisu od skargi kasacyjnej, albowiem w ocenie WSA poniesienie wpisu przekroczyłoby możliwości finansowe skarżącej i jej rodziny.