Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1033/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2022-11-28 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Reforma rolna
Umorzenie postępowania
Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c i art. 135
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
article: art. 105 par. 1, art. 7, art. 77 par. 1, art. 80
journal: Dz.U. 2022 poz 2000
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Magdalena Durzyńska sędzia WSA Jolanta Dargas asesor WSA Mateusz Rogala (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 28 listopada 2022 r. sprawy ze skargi M. P., G. B., A. R., M. Z. i E. D. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 25 marca 2022 r. nr DN.rn.625.54.2021 w przedmiocie umorzenia postępowania 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody Lubelskiego z dnia 29 czerwca 2021 r. nr GM-Ch.7511.1.3.2019.AJ; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz M. P., G. B., A. R., M. Z. i E. D. solidarnie kwotę 680 (sześćset osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie decyzją z dnia 25 marca 2022 r. nr DN.rn.625.54.2021 Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., powoływanej dalej jako k.p.a.), po rozpatrzeniu odwołania M. P., E. D., G. B., A. R. oraz M. Z., utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia 29 czerwca 2021 r., nr [...].

W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia organ podał, że wnioskiem z dnia 1 marca 2019 r., M. P., E. D., G. B., A. R. i M. Z. wystąpili do Wojewody [...] o wydanie, na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51), decyzji stwierdzającej, że nieruchomość stanowiąca w dniu 13 września 1944 r. własność J. Z., obejmująca część parku dawnego zespołu pałacowo-parkowego w Z., oznaczona według operatu ewidencji gruntów i budynków obrębu Z., gm. Z., pow. [...], jako działki: nr [...], nr [...], nr [...] i nr [...], nie podlegała działaniu dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Wojewoda [...] decyzją z dnia 29 czerwca 2021 r. umorzył postępowanie w sprawie, podnosząc, że nie można jednoznacznie i w sposób nie budzący wątpliwości ustalić podstawy przejęcia objętych wnioskiem nieruchomości.

Organ odwoławczy zgodził się ze stanowiskiem organu I instancji i podniósł, że istotne znaczenie dla możliwości uruchomienia i prowadzenia postępowania administracyjnego w trybie przewidzianym w § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. ma jednoznaczne i niewątpliwe ustalenie przez organ, że w stosunku do danej nieruchomości podstawę przejęcia stanowił art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Podstawa prawna przejęcia danej nieruchomości przez Skarb Państwa determinuje bowiem dalsze czynności w sprawie - w tym przede wszystkim właściwość organów administracji.

Organ wyjaśnił, że w celu ustalenia, czy w stosunku do objętej wnioskiem nieruchomości podstawę przejęcia stanowił art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej dokonano analizy szeregu dokumentów dotyczących przejęcia nieruchomości wchodzących w skład Ordynacji [...] w tym w szczególności wpisów w dawnej księdze hipotecznej pod nazwą Ordynacja [...] oraz protokołu w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej majątku [...] z dnia 21 września 1944 r.

Zdaniem organu, sporne działki były częścią dóbr, dla których prowadzony był wykaz hipoteczny "[...]". Działka nr [...] będąca własnością gminy Z., została sklasyfikowana jako pastwiska trwałe. Działki nr [...] i nr [...] są własnością Powiatu Z., znajdują się w trwałym zarządzie Zespołu Szkół [...] im. [...] w Z.. Nieruchomość obejmuje grunty pod wodami powierzchniowymi płynącymi, lasy, pastwiska trwałe i grunty orne, natomiast działka nr [...] stanowi własność P. SA.

Na wniosek z dnia 16 grudnia 1947 r., w dziale II księgi wieczystej Ordynacji [...] ujawniono J. Z., jako właściciela pozostałości dóbr Ordynacji nieprzejętych w trybie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, dekretu o przejęciu niektórych lasów na własność Państwa oraz ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej. Organ zauważył jednak, że wpis ten został dokonany na wniosek spadkobiercy poprzedniego właściciela a nie władz państwowych, które dokonywały przejęcia nieruchomości. Nie można zatem uznać, że dowodzi on przejęcia przez Skarb Państwa całej Ordynacji [...] lub jej części objętej wnioskiem na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Organ podał, że w myśl protokołu z dnia 21 września 1944 r. w sprawie przejęcia majątku Z. na cele reformy rolnej, powierzchnia folwarku wynosiła [...] ha, w tym: [...] ha gruntów ornych, [...] ha łąk i pastwisk, [...] ha lasów, [...] ha ogrodów, [...] ha gruntów pod zabudowaniami, [...] ha wód, [...] ha nieużytków, [...] ha dróg i [...] ha rowów. Na terenie przejętej nieruchomości znajdowały się następujące budynki: dwa domy mieszkalne, stajnia, magazyn, wozownia, chlew, stolarnia, piwnica, obory, czworaki, chlewy, stodoła i kuźnia. W protokole nie wymieniono nieruchomości objętych wnioskiem. Ponadto, stosownie do protokołu przejmowany majątek graniczył od północy z gruntami wsi W., od zachodu z gruntami zaserwitutowymi wsi W. a od południa i wschodu z lasami i gruntami osady Z. Ordynacji [...], na terenie której znajdowały się przedmiotowe nieruchomości. A zatem protokół w sprawie przejęcia majątku Z. nie obejmował nieruchomości będących przedmiotem wniosku, znajdujących się na terenie osady Z..

Organ powołał się na sporządzony w dniach 21 i 22 lutego 1945 r. protokół zdawczo-odbiorczy, na podstawie którego Kierownik Powiatowego Urzędu Ziemskiego w Z. zdał, a Dyrekcja Lasów Państwowych w L. przyjęła tereny leśne, wraz z urządzeniami leśnymi, wodnymi, zakładami przemysłowymi i zabudowaniami dóbr byłej Ordynacji Z., położonymi na terenie powiatów [...], [...], [...], [...] i [...], a także osadę śródleśną Z. z zabudowaniami o powierzchni [...] ha "za wyjątkiem powierzchni (które będą ustalone w czasie późniejszym) będących pod browarem, młynem, szkołą i budynkami przynależnymi do tych obiektów oraz kościołem". W protokole nie powołano jednak przepisów, które mogłyby stanowić podstawę nabycia opisanych nieruchomości przez Skarb Państwa.

Minister wyjaśnił, że stosownie do art. 1 ust. 1 i 2 lit. c) dekretu z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność państwa, lasy i grunty leśne o obszarze ponad 25 ha, stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych i prawnych przechodziły na własność Skarbu Państwa. Wraz z lasami i gruntami leśnymi przeszły na własność Skarbu Państwa, o ile stanowiły własność lub współwłasność tej samej osoby, wszelkie nieruchomości i ruchomości położone na terenie obiektu leśnego, przechodzącego na własność Skarbu Państwa, niezależnie od swego przeznaczenia. Zgodnie z art. 8 dekretu o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa, wykonanie tego dekretu należało do Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych, który stosownie do art. 6 ust. 2 tego dekretu za pośrednictwem swojego resortu sprawuje administrację obiektów leśnych (art. 1-3) przejętych na własność Skarbu Państwa za pośrednictwem organów administracji Lasów Państwowych. Wobec powyższego nie może dziwić, że obiekty leśne wymienione w art. 1 dekretu z dnia 12 grudnia 1944 r., najpierw objęli przedstawiciele resortu rolnictwa a następnie przekazali je właściwej okręgowej dyrekcji lasów państwowych. Protokół zdawczo-odbiorczy z dnia 22 lutego 1945 r., nie jest więc dowodem, że obiekty w nim wymienione wcześniej przeszły na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Odnosząc się do znajdującego się w aktach sprawy zaświadczenia Wojewody [...] z dnia 18 czerwca 1996 r. w sprawie przejęcia spornych działek na własność Państwa na cele reformy rolnej, organ stwierdził, że nieprawidłowe powołanie się we wniosku o wydanie tego zaświadczenia na protokół zdawczo-odbiorczy z dnia 21 i 22 lutego 1945 r. i nieskorygowanie tego błędu przez Wojewodę [...], skutkowało wydaniem błędnego zaświadczenia podającego w swej podstawie prawnej art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej oraz § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. Tymczasem w trybie § 5 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. organ był uprawniony orzekać w drodze decyzji a nie zaświadczenia. Wobec powyższego, w ocenie Ministra, dowód w postaci zaświadczenia Wojewody [...] obarczony powyższymi błędami nie może być skutecznie powołany w sprawie.

Organ wyjaśnił następnie, że domniemanie zgodności treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym nie obejmuje podstawy wpisu. Domniemanie określone w art. 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece dotyczy istnienia prawa, a nie jego pochodzenia. Treść księgi wieczystej w zakresie podstawy przejęcia majątku na rzecz Skarbu Państwa nie wiąże zatem organu. Dowód ten powinien zostać oceniony w konfrontacji z pozostałymi dostępnymi w sprawie dowodami. W omawianej sprawie nie mogą być zatem przesądzające zapisy w księdze wieczystej dokonane na podstawie ww. zaświadczenia z dnia 18 czerwca 1996 r.

W konsekwencji organ uznał, że w rozpoznawanej sprawie nie jest możliwe jednoznaczne i niebudzące wątpliwości ustalenie, że w stosunku do działek objętych wnioskiem podstawę przejęcia stanowił art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Natomiast podstawy przejęcia nieruchomości objętej wnioskiem na rzecz Skarbu Państwa nie można domniemywać. Konieczne jest jednoznaczne potwierdzenie, że w stosunku do danej nieruchomości podstawą przejęcia był art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, co nie miało miejsca w rozpoznawanej sprawie. Wymienione we wniosku nieruchomości, które znajdowały się na terenie osady Z., co do zasady, mogły zostać przejęte w trybie dekretu o przejęciu niektórych lasów na rzecz Skarbu Państwa, niemniej do rozstrzygnięcia tego umocowany jest wyłącznie sąd powszechny.

M. P., E. D., G. B., A. R. i M. Z. wnieśli na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, zaskarżając ją w całości. Decyzji zarzucili naruszenie:

1. art. 105 k.p.a. i art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w zw. z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, poprzez ich niezastosowanie, polegające na błędnym przyjęciu, że organ I instancji zasadnie umorzył postępowanie administracyjne w sprawie, z uwagi na jego rzekomą bezprzedmiotowość, z uwagi na rzekomo poczynione ustalenia o nieobjęciu nieruchomości działaniem (aczkolwiek bezprawnym) z mocy prawa art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (skarżący powołali się przy tym na szereg wyroków sądów administracyjnych dotyczących sąsiednich działek);

2. art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a. oraz art. 107 § 3 k.p.a. poprzez ich niezastosowanie i niewyjaśnienie w sposób wszechstronny stanu faktycznego sprawy, a w szczególności:

a) niewydanie merytorycznej decyzji administracyjnej w sprawie dotyczącej działek, co do których Urząd Wojewódzki w Z. wydał zaświadczenie z dnia [...].06.1996 r. na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z dnia 6 września 1944 r. oraz § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r.;

b) nieprawidłową ocenę zgromadzonego materiału dowodowego oraz brak prawidłowego uzasadnienia zaskarżonej decyzji, tj. błędne ustalenie, że objęte wnioskiem nieruchomości nie zostały faktycznie objęte (aczkolwiek bezprawnie) przez Skarb Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z dnia 6 września 1944 r., podczas gdy ze zgromadzonego materiału dowodowego, a to treści księgi wieczystej KW nr [...] prowadzonej przez Sąd Rejonowy w Z., w której wpisano jako właściciela Skarb Państwa w trwałym zarządzie Zespołu Szkół [...] im. [...] w Z. na podstawie wniosku z dnia 21.12.1996 r. i zaświadczenia Wojewody [...] z dnia [...].06.1996 r., a domniemywać jedynie należy, iż księgi te zostały założone dla nieruchomości, dla których była prowadzona księga wieczysta dawna pn. "[...]", w której w dziale II, wpisem z dnia 21 grudnia 1947 r., będącym pierwszym wpisem po dacie wejścia w życie przepisów dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, dobra Ordynacji [...] zostały przejęte na rzecz Skarbu Państwa w wyniku wejścia w życie dekretów: z dnia 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, z dnia 12.12.1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa, ustawy z dnia 03.01.1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej; oraz treści protokołu z dnia 21 września

1944 r., w którym w części opisowej przedmiotu przejęcia w pkt 1 tiret trzecie znajduje się zapis: "południe i wschód - lasy i grunty osady Z. Ordynacji Z.", z którego wynika, że majątek ten został faktycznie objęty działaniem dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej przez Powiatowy Urząd Ziemski w Z.; a także poprzez niezbadanie akt księgi wieczystej KW nr [...] dla tych działek i nieustalenie, na jakiej podstawie został w nich ujawniony Skarb Państwa, na czyj wniosek i w jakim trybie (na podstawie jakich przepisów), oraz jakie dokumenty załączono do wniosku o wpis tego prawa i niewskazanie tych okoliczności i podstaw prawnych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji;

c) błędne odczytanie zapisów treści protokołu zdawczo-odbiorczego z dnia 21 i 22 lutego 1945 r., na mocy którego Kierownik Powiatowego Urzędu Ziemskiego w Z., działający na mocy upoważnienia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w L. zdał, a Dyrekcja Lasów Państwowych w L. przyjęła (nie przejęła) tereny leśne opisane w tym protokole oraz wyroku Sądu Najwyższego z dnia 24 listopada 1964 r., sygn. akt: I CR 948/58, w którym Sąd Najwyższy uznał, że protokołem z dnia 21 i 22 lutego 1945 r. nastąpiło przekazanie Dyrekcji Lasów Państwowych w L. tylko terenów leśnych z przynależnościami oraz że faktyczne przejęcie tych dóbr (Ordynacji Z.) nastąpiło już 21 września 1944 r., z których wynika, że protokół ten nie jest protokołem przejęcia lasów w rozumieniu § 2 ust. 2 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 20 stycznia 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa, a tereny te znajdowały się już we władaniu Skarbu Państwa - Powiatowego Urzędu Ziemskiego w Z., zaś wyłącznym dowodem przejścia lasów na własność Państwa na podstawie dekretu jest właśnie protokół sporządzony w odpowiednio przepisanej formie, także w sytuacji, gdy Skarb Państwa jest ujawniony w księdze wieczystej jako właściciel nieruchomości, a w konsekwencji pominięcie, że nie mogło dojść do przejęcia przedmiotowych nieruchomości na rzecz Państwa na podstawie dekretu o lasach, co z konieczności logicznej implikuje stanowisko Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi niewyrażone wprost w zaskarżonej decyzji (nie ma bowiem wątpliwości, że nieruchomość nie stała się własnością Skarbu Państwa na podstawie przepisów ustawy o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej);

d) błędnej ocenie: wymienionych w skardze dokumentów wystawionych przez Powiatowy Urząd Ziemski w Z., Wojewódzki Urząd Ziemski w L., Ministerstwo Rolnictwa i Reform Rolnych; a także zaświadczenia Urzędu Wojewódzkiego w Z. z dnia [...].06.1996 r.; wniosku Urzędu Rejonowego w Z. z dnia 3.06.1996 r. o wydanie zaświadczenia; wpisów widniejących w księdze wieczystej nr [...] (obecnie nr [...]) prowadzonej przez Sąd Rejonowy w Z., protokołu przejęcia majątku Z. z dnia 21.09.1944 r. oraz protokołu zdawczo-odbiorczego z dnia 21 i 22 lutego 1945 r., z których to dokumentów, zdaniem skarżących, wynika, że działki nr [...], [...], [...] i [...], objęte były działaniem art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej;

3. art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a. oraz art. 107 § 3 k.p.a. poprzez brak prawidłowego uzasadnienia zaskarżonej decyzji polegający na nieodniesieniu się do wszystkich zarzutów odwołania oraz dokumentów powoływanych przez skarżących w odwołaniu od decyzji organu I instancji;

4. § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. poprzez jego błędne niezastosowanie wskutek uznania, że przepis ten "ma zastosowanie do orzekania przez wojewodę czy dana nieruchomość podpada pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, ale tylko w przypadku, gdy nieruchomość ta faktycznie przeszła na rzecz Państwa z mocy cytowanego przepisu ww. dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej", pomimo tego, że:

a) w księdze wieczystej "Ordynacja Z." prowadzonej dla tej nieruchomości na dzień 13 września 1944 r. i po tej dacie widnieje wpis, że nieruchomości zostały przejęte na własność Skarbu Państwa na podstawie dekretu z dnia 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej;

b) wszystkie nieruchomości należące do Ordynacji Z. a stanowiące własność J.Z. - w tym i przedmiotowa nieruchomość, zostały zaraz po tzw. "wyzwoleniu przez Armię Czerwoną" w dniu 21 września 1944 r. objęte w posiadanie i zarząd przez Wojewódzki Urząd Ziemski w L. i jego oddziały, a w przypadku osady Z. wszystkie obiekty znajdowały się w dyspozycji Powiatowego Urzędu Ziemskiego w Z., o czym świadczy treść pierwszej strony protokołu zdawczo-odbiorczego z 21 i 22 lutego 1945 r., którym Powiatowy Urząd Ziemski w Z. przekazuje określone składniki majątku Ordynacja Z., a na co powołał się Wojewoda [...] i w zaskarżonej decyzji;

c) łącznie wszystkie nieruchomości należące do Ordynacji Z., a stanowiące własność J. Z., spełniały normy obszarowe wynikające z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej;

5. § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w zw. z art. 6 k.p.a. poprzez wykroczenie poza zakres kognicji wyznaczonej tym pierwszym przepisem i orzekanie o tym, na jakiej podstawie prawnej doszło do przejęcia nieruchomości, tj. wykluczenie, że do przejęcia nieruchomości doszło na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, przy jednoczesnym wykluczeniu możliwości przejścia na własność Skarbu Państwa objętych wnioskiem nieruchomości i niewyrzeczeniu tego w sentencji decyzji;

6. art. 365 k.p.c. poprzez pominięcie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 24 listopada 1961 r., sygn. akt I CR 948/58 wydanego w sprawie z powództwa J. Z. w przedmiocie Ordynacji Z.;

7. art. 6 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez jego błędne niezastosowanie pomimo tego, że w zarząd państwowy wykonywany przez Powiatowy Urząd Ziemski w Z. działający w imieniu Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych została objęta cała nieruchomość ziemska J. Z. pod nazwą "Ordynacja Z.", o czym świadczą dokumenty urzędowe zgromadzone w aktach administracyjnych sprawy.

Skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji, a także o zasądzenie kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi podnieśli, że skoro dekret z dnia 6 września 1944 r. był pierwszą z ustaw nacjonalizacyjnych o generalnym charakterze to bezsporne powinno być, że nieruchomość została objęta działaniem (aczkolwiek bezprawnym) tego dekretu. Tymczasem Minister wskazuje z jednej strony że dekret z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej nie objął przedmiotowej nieruchomości, a z drugiej zdaje się nie dostrzegać bezsprzecznej okoliczności, że nieruchomość ta będąca częścią składową Ordynacji Z. została objęta przez Skarb Państwa właśnie działaniem tego dekretu, o czym świadczą dokumenty wydane również w latach 90. XX wieku.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

W piśmie procesowym z dnia 17 listopada 2022 r. skarżący podtrzymali swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie i powołali się na orzeczenia sądów administracyjnych dotyczące sąsiednich nieruchomości położonych na terenie osady Z..

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

W pierwszej kolejności należy zauważyć, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie dokonywał już kontroli decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie wniosku skarżących w sprawie dotyczącej stwierdzenia, że nieruchomość stanowiąca część dawnej Ordynacji Z. nie podlegała działaniu dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej. W sprawie zakończonej prawomocnym wyrokiem z dnia 30 sierpnia 2021 r. sygn. akt I SA/Wa 640/21 Sąd uchylił decyzje dotyczące nieruchomości oznaczonej według ewidencji gruntów i budynków obrębu Z., gmina Z. - miasto, jako działka nr [...]. Zdaniem Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę, rozważania WSA w Warszawie zawarte w przywoływanym wyroku zachowują swoją aktualność również na gruncie tej sprawy, dotyczą bowiem sąsiednich działek, a także, co szczególnie istotne, zarówno działki będące przedmiotem wniosku skarżących w rozpoznawanej sprawie (tj. nr [...], nr [...], nr [...] i nr [...]), jak i działka nr [...] objęte były łącznie zaświadczeniem Urzędu Wojewódzkiego w Z. z dnia 18 czerwca 1996 r., które było przedmiotem oceny organu w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

W ocenie Sądu, zarówno zaskarżona decyzja, jak i decyzja organu I instancji naruszyły przepisy postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. w stopniu uzasadniającym ich uchylenie. Wadliwe ustalenie przez organ stanu faktycznego, w tym wadliwa ocena zebranego w sprawie materiału dowodowego doprowadziły bowiem do umorzenia postępowania na podstawie art. 105 § 1 k.p.a., pomimo braku podstaw do zastosowania tego przepisu.

Jak wynika z akt administracyjnych sprawy, co zostało również prawidłowo stwierdzone przez rozpatrujące sprawę organy, będące przedmiotem wniosku działki nr [...], nr [...], nr [...] i nr [...] znajdowały się na terenie osady Z., która powstała jako rezydencja-ogród, zaś liczną grupę jej mieszkańców stanowiła służba leśna. W połowie XIX w. na skutek zmian organizacyjnych Ordynacji Z., Administracja Generalna w Z. (której podlegały wszystkie zakłady i dobra Ordynacji) podzielona została na działy administracyjny, prawny polityczny i ekonomiczny. Osada Z. podlegała rozbudowie, tak by możliwe było ulokowanie w niej kolejnych rodzin urzędniczych, funkcjonowały w niej również zakłady przemysłowe, jak bowiem wskazał organ I instancji w uzasadnieniu "osada urzędnicza była także miejscowością uprzemysłowioną" (str. 3 uzasadnienia decyzji Wojewody).

Sądowi z urzędu znana jest okoliczność, przywoływana również przez skarżących, że w sprawie Ordynacji Z. wydane zostały liczne wyroki sądów administracyjnych. Wśród nich wymienić można np. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 listopada 2020 r. sygn. akt I OSK 3082/19, w którym NSA podzielił stanowisko, że nieruchomość położona w Z. o pow. 5,3042ha (zabudowana domem mieszkalnym), oznaczona obecnie w ewidencji gruntów obrębu [...], jednostka ewidencyjna [...] miasto, numerem działki [...] w ark. 2 o pow. 5,3042 ha, stanowiąca część byłej nieruchomości ziemskiej "[...]" w Ordynacji Z. - nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. W przywoływanej sprawie nie było sporne, że nieruchomość przejęta została na podstawie przepisów dekretu o reformie rolnej.

Z kolei w sprawie zakończonej wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 grudnia 2019 r. sygn. akt I OSK 4302/18 spór dotyczył m.in. tego, czy B. w Z., stanowiący część Dóbr Ordynacji Z. podlegał działaniu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Również w tej sprawie nie było sporu co do tego, że B., znajdujący się na terenie Osady Z., przejęty został na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Sądowi znane jest również stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażone w wyroku z dnia 17 kwietnia 2018 r. sygn. akt I OSK 1278/16 oddalającym skargę kasacyjną od wyroku oddalającego skargę na decyzję umarzającą postępowanie w sprawie ustalenia, czy nieruchomość stanowiąca obecnie działkę ewidencyjną nr [...] o pow. 0,7911 ha, obręb [...], jednostka ewidencyjna [...] podpadała pod działanie dekretu o reformie rolnej. W wyroku tym NSA stwierdził m.in., że inne orzeczenia sądów administracyjnych, jakkolwiek łączy je pewne podobieństwo stanu faktycznego, zasadniczo zostały wydane w odmiennych okolicznościach sprawy, przede wszystkim bowiem dotyczyły innych działek. NSA podkreślił, że wcześniejsze orzeczenie w podobnej sprawie przez inny czy też ten sam sąd nie może mieć – nawet pomimo uznania takich wartości, jak spójność i jednolitość orzecznictwa – decydującego wpływu na rozstrzygnięcie danej sprawy. NSA podkreślił, że ustalenia poczynione przez inne składy sądów administracyjnych, dowodzące tego, że niektóre z nieruchomości wchodzących w skład Ordynacji, podpadały pod reformę rolną na podstawie dekretu z dnia 6 września 1944 r. nie mogły determinować ustaleń w przedmiocie innej działki.

Należy jednak podkreślić, że – jak już wskazano wyżej – jednym z dowodów, na które powoływali się w niniejszej sprawie zarówno organ, jak i skarżący było zaświadczenie Urzędu Wojewódzkiego w Z. z dnia 18 czerwca 1996 r. nr [...] (k. 84 akt administracyjnych). Dokument ten nie był przedmiotem oceny w postępowaniu zakończonym przywoływanym wyrokiem NSA z dnia 17 kwietnia 2018 r. sygn. akt I OSK 1278/16, nie dotyczył bowiem działki nr [...]. W zaświadczeniu tym wskazano, że m.in. działki objęte wnioskiem nr [...], nr [...] i nr [...] przejęte zostały przez Skarb Państwa w trybie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Zaświadczenie to stanowiło następnie podstawę wpisu Skarbu Państwa jako właściciela nieruchomości do księgi wieczystej (por. znajdujący się w aktach sprawy odpis z księgi wieczystej KW nr [...] z dnia 17 czerwca 1999 r. – k. 85 akt administracyjnych).

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Minister uznał, że zaświadczenie to nie mogło potwierdzać przejęcia wymienionych w nim działek na podstawie przepisów dekretu o reformie rolnej. Z tym stanowiskiem Sąd rozpoznający niniejszą sprawę nie może się zgodzić.

Swoje twierdzenie o niewiarygodności zaświadczenia organ uzasadnił tym, że dołączony do wniosku o jego wydanie załącznik w postaci kserokopii protokołu zdawczo-odbiorczego z 21 i 22 lutego 1945 r. nie mógł potwierdzać przejęcia nieruchomości w trybie przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. W ocenie Ministra, protokół z 21 i 22 lutego 1945 r. sporządzony został w trybie § 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 20 stycznia 1945 r. a co więcej, ustalenie czy dana nieruchomość podpadała pod działanie dekretu o reformie rolnej mogło być dokonane wyłącznie w drodze decyzji a nie zaświadczenia.

Należy jednak zwrócić uwagę, że możliwość wydania decyzji stwierdzającej podpadanie bądź niepodpadanie danej nieruchomość pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej pojawiała się dopiero w razie zakwestionowania przez właściciela nieruchomości prawidłowości przejęcia. Przejęcie nieruchomości ziemskich, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. b-d dekretu o reformie rolnej następowało z mocy samego prawa. Wpis do księgi hipotecznej dokonywany był wyłącznie na podstawie stosownego zaświadczenia (§ 12 rozporządzenia oraz art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych (gruntowych) prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej, Dz. U. Nr 39, poz. 233 ze zm.), które nie miało charakteru decyzji administracyjnej (art. 68 i następne rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym, Dz. U. RP Nr 36, poz. 341 ze zm.).

Zatem stanowisko Ministra o niedopuszczalności wydania zaświadczenia potwierdzającego przejęcie danej nieruchomości na cele reformy rolnej jest nieprawidłowe, a ponadto stoi w sprzeczności ze stanowiskiem sądu wieczystoksięgowego, który na podstawie tego zaświadczenia dokonał wpisu do księgi wieczystej Skarbu Państwa jako właściciela wymienionych w nim działek, w tym działek objętych niniejszym postępowaniem.

Sąd nie podziela również stanowiska Ministra, że o wadliwości zaświadczenia świadczy jego wydanie na podstawie wniosku, w którym przywołano protokół z 21 i 22 lutego 1945 r. sporządzony w trybie § 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 20 stycznia 1945 r.

Zaświadczenie z dnia 18 czerwca 1996 r. podlegało ocenie nie tylko sądu wieczystoksięgowego, ale i Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie w prawomocnych wyrokach: z dnia 2 października 2019 r. sygn. akt I SA/Wa 2060/18 oraz z dnia 30 sierpnia 2021 r. sygn. akt I SA/Wa 640/21. W uzasadnieniu powyższych wyroków Sąd wskazał, że nie podziela stanowiska organu, że zaświadczenie Urzędu Wojewódzkiego w Z. z dnia 18 czerwca 1996 r. jest niewiarygodne, skoro organ nie dysponuje żadnym dokumentem, który wiarygodność tego zaświadczenia mógłby podważyć. Z tym stanowiskiem Sąd rozpoznający niniejszą sprawę w całości się zgadza.

W przywoływanych wyrokach Sąd dokonał również oceny protokołu z 21 i 22 lutego 1945 r., wyjaśniając, że wynika z niego wprost, że "Kierownik Powiatowego Urzędu Z. w Z. (...) zdał, a Dyrekcja Lasów Państwowych w L. (...) przyjęła – tereny leśne wraz z przynależnymi urządzeniami leśnymi, wodnymi przemysłowymi zakładami i zabudowaniami dóbr b. Ordynacji Z., położonych na terenie powiatu m.in. zamojskiego", a następnie wymienia przekazane dobra w tym, wyłuszczarnie nasion, tartak, użytki rolne, zakłady przemysłowe a wśród nich Fabrykę [...] w Z.. W ocenie Sądu, fakt, że następnie Skarb Państwa przekazywał pod zarząd Dyrekcji Lasów Państwowych wymienione w protokole nieruchomości, w powiązaniu z treścią protokołu z dnia 21 września 1944 r., wskazuje, że nieruchomości te przed ich przekazaniem Dyrekcji Lasów Państwowych zostały przejęte na rzecz Skarbu Państwa, na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, na podstawie którego Skarb Państwa nabywał nieruchomości z mocy prawa.

Należy również odwołać się do dokonanej przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w sprawie sygn. akt I SA/Wa 2060/18 oceny protokołu z dnia 21 września 1944 r., w sprawie przejęcia majątku Z. na cele reformy rolnej. Sąd wskazał, że z treści tego dokumentu wynika wprost, że został on sporządzony "w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej, na mocy Dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 6. 9. 1944 r. o wprowadzeniu Reformy Rolnej, majątku [...], własność Ob. Ordynata J. Z.(...)". W dalszej części protokołu wskazano, że "przejęcie powyższego majątku następuje wg. stanu poniżej ustalonego. Opisanie granic wg. szkiców, będących w posiadaniu O.Z. północ – grunty wsi W., zachód – grunty zaserwitutowe wsi W. a południe i wschód – lasy i grunty osady [...] Ordynacji Z., ogólny obszar [...]".

Sąd rozpoznający niniejszą sprawę podziela wyrażane przez sądy administracyjne w dotychczasowym orzecznictwie stanowisko, że takie sformułowanie protokołu oznaczało, iż przejęcie dotyczy również wszystkich gruntów położonych na terenie osady Z., a zatem również nieruchomości objętej wnioskiem. Z taką oceną protokołu koresponduje treść zaświadczenia Urzędu Wojewódzkiego w Z. z dnia 18 czerwca 1996 r. potwierdzającego, że m.in. działki nr [...], nr [...] i nr [...] przejęte zostały w trybie przepisów dekretu o reformie rolnej, jak również treść dokonanego wpisu w księdze wieczystej.

W świetle powyższych dokumentów Sąd nie może podzielić stanowiska Ministra co do znaczenia wpisu dokonanego w dziale II dawnej księgi hipotecznej Ordynacja Z.. We wpisie tym jako podstawę jego dokonania powołano dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej, dekret z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Państwa oraz ustawę z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej. Minister podkreślał, że powołując powyższe akty nie odniesiono ich w żaden sposób do poszczególnych części Ordynacji Z.. Jednak dokonując oceny powyższego wpisu należy mieć na względzie również pozostałe dowody zgromadzone w sprawie, to jest opisane wyżej zaświadczenie z dnia 18 czerwca 1996 r., odpis z księgi wieczystej z dnia 17 czerwca 1999 r., protokół przejęcia z dnia 21 września 1944 r. (który nie znajduje się wprawdzie w aktach administracyjnych, lecz którego treść znana jest Sądowi z urzędu, bowiem była ona przywoływana w uprzednio wydanych wyrokach sądów administracyjnych), oraz przywoływany protokół z 21 i 22 lutego 1945 r.

W konsekwencji Sąd uznał, że organ, dokonując oceny zgromadzonego materiału dowodowego, naruszył przepisy postępowania wadliwe oceniając, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwalał na ustalenie, iż sporna nieruchomość nie została przejęta na podstawie przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. W szczególności organ nie przedstawił żadnych dowodów pozwalających na podważenie treści dokumentu urzędowego, za jaki uznać należy zaświadczenie z dnia 18 czerwca

1996 r. W tej sytuacji Sąd uznał, że organ naruszył również art. 105 § 1 k.p.a., umarzając jako bezprzedmiotowe postępowanie w sprawie.

Rozpatrując ponownie sprawę, organ uwzględni ocenę prawną wyrażoną w niniejszym uzasadnieniu, przeprowadzi postępowanie dowodowe, a następnie wyda decyzję stwierdzającą czy nieruchomość będąca przedmiotem wniosku podpadała pod działanie dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Biorąc powyższe pod uwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) i art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.) orzekł jak w pkt 1 sentencji.

O kosztach postępowania w punkcie 2. sentencji orzeczono na podstawie art. 200 w związku z art. 205 p.p.s.a. Na zasądzoną od organu na rzecz skarżących kwotę składa się wynagrodzenie ich pełnomocnika procesowego (480 zł), zgodnie z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r., poz. 1800 ze zm.), oraz wpis sądowy od wniesionej skargi w wysokości 200 zł.

Sąd rozpoznał sprawę na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r., poz. 2095).