Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 392/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2022-11-22 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Oddalono skargę w całości
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Ireneusz Dukiel, Sędziowie: Sędzia WSA Bogumiła Kalinowska (sprawozdawca), Asesor WSA Marta Pająkiewicz-Kremis, po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 22 listopada 2022 r. sprawy ze skargi E. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w J. z dnia [...]nr [...] w przedmiocie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę w całości.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją, działając między innymi na podstawie art. 17 ust. 1, ust.1a, ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615 ze zm.; poniżej zwana "ustawą" bądź "u.ś.r.") po rozpatrzeniu odwołania strony skarżącej – E. D. - od decyzji z dnia 28 lutego 2022 r. nr [...], wydanej przez działającą z upoważnienia Wójta Gminy M., Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w M., o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w J. orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji organu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu decyzji pierwszej instancji między innymi przytoczono, że opieka, którą wnioskodawczyni sprawuje nad matką, nie odbiega od standardowych czynności wobec rodzica a jej zakres ogranicza się do wykonywania podstawowych czynności domowych. Podejmowanie takich czynności nie może uniemożliwić podjęcia jakiegokolwiek zatrudnienia.

Rozpoznając wniesione odwołanie strony skarżącej, organ drugiej instancji wskazał na przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom (niż ojciec, matka, opiekun faktyczny dziecka, osoba będąca rodziną zastępczą spokrewnioną), na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Takim osobom, zgodnie z art. 17 ust. 1a ustawy, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Jak zauważył organ, odmowa w pierwszej instancji przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wobec skarżącej jest prawidłowa, bowiem w sprawie nie są spełnione przesłanki świadczenia pielęgnacyjnego, tj. brak jest związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez stronę a sprawowaniem przez nią opieki nad matką. Zgodnie z brzmieniem art. 17 ust. 1 u.ś.r. jedną z koniecznych przesłanek prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest rezygnacja opiekuna z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub też ich niepodejmowanie w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Wedle ugruntowanego stanowiska sądów administracyjnych, pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia (jego niepodejmowaniem) przez opiekuna a sprawowaną przez niego opieką musi ponadto zachodzić związek przyczynowo - skutkowy wyrażający się w ustaleniu, że to właśnie opieka sprawowana nad niepełnosprawnym krewnym stanowi przyczynę braku aktywności zawodowej opiekuna. Ocena spełnienia tejże przesłanki wymaga ustalenia, z jednej strony, faktu zrezygnowania przez opiekuna z pracy zarobkowej (łub z jej podjęcia), z uwzględnieniem m.in. dotychczasowego przebiegu pracy zawodowej opiekuna, momentu i przyczyny jej zaprzestania, a także istnienia w tym zakresie korelacji czasowej z objęciem opieką niepełnosprawnego krewnego. Z drugiej strony, dla spełnienia rozważanej przesłanki konieczne jest również ustalenie, że to właśnie sprawowana opieka nad niepełnosprawnym - biorąc pod uwagę m.in. jej zakres i wymiar czasowy - była przyczyną owej rezygnacji i uniemożliwia opiekunowi kontynuowanie lub podjęcie pracy. Jak podkreśla się bowiem w orzecznictwie sądów administracyjnych, świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy, nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym, w tym przypadku rodzicem, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku względem rodziców, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przepis art. 17 ust. 1 należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z dnia 5 czerwca 2012 r., I OSK 2454/11, CBOSA). Chodzi tu zatem o sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opiekł nad osobą bliską, która jej wymaga (zob. wyrok NSA z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2729/16, CBOSA). Nie budzi wątpliwości, że przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest formą wynagrodzenia przez Państwo osoby, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, w zamian za rezygnację albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad tą osobą niepełnosprawną. Z powyższego wynika, że jedną z podstawowych przesłanek uprawniających do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest stała i osobista opieka ubiegającego się o przyznanie świadczenia nad osobą niepełnosprawną. Opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. Dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo - skutkowego w danym przypadku konieczne jest ustalenie czy rodzaj bądź/i ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znaczny m, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej.

Z akt sprawy wynika według ustaleń organu odwoławczego, że wnioskodawczyni pracowała ostatnio w okresie od 1 sierpnia 2007 r. do 30 czerwca 2013 r. W powiatowym urzędzie pracy zarejestrowała się 6 maja 2019 r. Matka skarżącej legitymuje się orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS o trwałej niezdolności do pracy z 7 lipca 2008 r. oraz orzeczeniem powiatowego zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności z dnia 9 listopada 2021 r. z którego wynika, ze nie da się ustalić kiedy powstała jej niepełnosprawność, zaś ustalony znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od 23 września 2021 r.

Organ zauważając, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest ani wsparciem finansowym dla niepełnosprawnej osoby wymagającej opieki, ani takim wsparciem z tytułu samego sprawowania opieki dla opiekuna, lecz jest niejako substytutem utraconego wynagrodzenia przez opiekuna w związku z jego rezygnacją z zarobkowania na rzecz sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny lub niepodejmowaniem tego zatrudnienia – podniósł na tym tle, iż skarżąca wnioskodawczyni od 2013 r. nie pracuje. Tym samym, wobec wieloletniego braku pracy, nie sposób uznawać, że aktualna opieka nad matką jakkolwiek zmieniła dotychczasową sytuację zawodową strony. Nie sposób więc też uznawać, że to sprawowana opieka, a nie brak ofert pracy, bądź poszukiwania pracy stanowi aktualnie przyczynę braku aktywności zawodowej strony. Innymi słowy, wieloletni brak pracy spowodowany przyczynami innymi, aniżeli opieka nad matką, świadczy o tym, że w przypadku strony nie można w istocie mówić aktualnie o rezygnacji bądź też niepodejmowaniu zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r., z uwagi na brak związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy sprawowaniem opieki nad matką a niewykonywaniem przez stronę pracy. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, jak następnie wywodził organ, że świadczenie pielęgnacyjne jest przyznawane osobom, które nie mogą podjąć zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub które są zmuszone do rezygnacji z zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) ze względu na konieczność osobistego sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, a zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna ma być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 listopada 2019 r. sygn. akt I OSK 1549/19).

W ocenie organu jednak, w niniejszej sprawie nie zachodzi sytuacja, w której osoba sprawująca opiekę zrezygnowała z zatrudnienia w celu sprawowania opieki. Niewątpliwym jest, że odwołująca nie zrezygnowała z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad matką, bowiem odwołująca się nie przejawiała dotychczas żadnej aktywności zawodowej. Nie ma zatem podstaw, aby przyjmować, iż obecnie chciałaby podjąć zatrudnienie, a jedyną przeszkodą jest konieczność sprawowania opieki nad matką. Kolegium stwierdziło zatem, że w okolicznościach sprawy i w świetle zgromadzonego materiału dowodowego nie ma żadnych podstaw aby takie założenie uznać za uprawdopodobnione. W tej materii, w ocenie organu drugiej instancji, strona nawet na etapie odwołania, poza ogólnymi stwierdzeniami, iż organ uchybił inicjatywie dowodowej, nie wyjaśniła i nie wskazała na czym ów związek przyczynowy polega w jej przypadku.

Po wtóre, dokonując oceny spełnienia przesłanki związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez stronę a sprawowaniem przez nią opieki nad matką uwzględnić należy zdaniem organu także zakres świadczonej opieki. Przepis art. 17 ust. 1 ustawy należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (wyrok NSA z 18 maja 2021 r., sygn. akt I OSK 275/21, CBOSA).

Tymczasem organ I instancji ustalił, przeprowadzając wywiad środowiskowy, że sprawowana opieka nad niepełnosprawną matką nie ma charakteru stałej opieki lub długotrwałej w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Jednocześnie nie stwierdził stałego współudziału wnioskodawczyni na co dzień w opiece nad niepełnosprawną matką. Z ustaleń wywiadu wynika bowiem, że skarżąca : "zamieszkała w M. przy ul. (...) raz na tydzień przyjeżdża do matki aby jej pomóc", "nie można ustalić czasu sprawowania opieki nad matką". Wnioskodawczyni zaś w toku postępowania oświadczyła, że jest w ciągłej gotowości by pomagać niepełnosprawnej matce. Wnioskodawczyni mieszka w M., zaś osoba wymagająca opieki mieszka w K.

Zdaniem Kolegium, zakres opieki nad matką wnioskodawczyni (przyjazd do matki raz na dwa tygodnie i pozostawania w ciągłej gotowości by jej pomagać) nie jest tego rodzaju, aby wykluczał podjęcie przez skarżącą pracy. Przy właściwym zaplanowaniu i zorganizowaniu czynności opiekuńczych skarżąca miałaby więc możliwość podjęcia pracy. Sama wnioskodawczyni podała w toku sprawy, że przez około 3 tygodnie w miesiącu jej matka przebywa u niej (w odwołaniu podała zaś, że w ciągu miesiąca matka jest u niej co najmniej przez 2 tygodnie), zaś pozostały czas mieszka sama. Podczas opieki przygotowuje jej posiłki, podaje leki, jeździ na wizyty lekarskie (co dwa miesiące do okulisty oraz u lekarza pierwszego kontaktu), pomaga przy kąpieli, robi zakupy raz w tygodniu. A zatem pomoc i opieka nad matką, które wykonuje wnioskodawczyni obejmuje takie czynności, jakie wykonuje względem swoich rodziców wiele osób aktywnych zawodowo, co zresztą wynika z wniosków zawartych w wywiadzie środowiskowym z 8 grudnia 2021 r.

Reasumując, w ocenie organu odwoławczego, poczynione w sprawie ustalenia dotyczące przebiegu i przyczyn braku aktywności zawodowej strony oraz dotyczące zakresu opieki sprawowanej przez stronę nad matką nie wykazały istnienia pozytywnej przesłanki wyrażonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r., w zakresie związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem przez stronę zatrudnienia a sprawowaną przez nią opieką nad niepełnosprawną matką, a także, iż zakres sprawowanej opieki i jej częstotliwość wyklucza, czy też uniemożliwia podjęcie wnioskodawczym zatrudnienia. Tym samym, nie jest możliwe przyznanie wnioskowanego świadczenia.

W skardze zarzucono wydanej decyzji ostatecznej naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności ze wskazaniami na konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Na tle takiego zarzutu wniesiono o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji i ustalenie na rzecz skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego od dnia 1 listopada 2021 r. na czas nieokreślony, ewentualnie o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji, a także o zwrot kosztów przedmiotowego postępowania w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych.

Na poparcie skargi podniesiono, że skarżąca pracowała w Polsce do dnia 30.06.2013 r., następnie wyjechała za granicę. Postępująca choroba matki spowodowała, że skarżąca została zmuszona do powrotu do kraju i poświęcenia się opiece nad matką. Stan zdrowia matki jest na tyle poważny, że stała opieka skarżącej okazuje się nieodzowna. Zatem faktyczna opieka nad matką (jej rozmiar) uniemożliwia jej podjęcie aktywności zawodowej w jakimkolwiek zakresie. Matka skarżącej nie chce zamieszkać na stałe u córki, jednak w ciągu miesiąca spędza u niej co najmniej połowę miesiąca. Gdy chce wracać do swojego domu, skarżąca codziennie dojeżdża do niej i sprawuje opiekę. Przygotowuje matce posiłki, po których musi też posprzątać, wydziela i podaje leki, pomaga przy kąpaniu, pomaga w ubieraniu, sprząta mieszkanie, robi zakupy, umawia na wizyty lekarskie i uczestniczy w nich wspólnie z matką. W czasie, gdy nie jest przy matce, zarówno w dzień jak i w nocy czuwa przy telefonie, gdyż matka cierpi na zawroty głowy i zaniki pamięci i może potrzebować nagłej pomocy. Jedynie skarżąca jest w stanie sprawować stałą opiekę nad matką. Opieka sprawowana jest prawidłowo, jednak w ocenie organów jej cykliczność nie stanowi poważnej przeszkody w organizacji czasu pracy opiekuna. Czynności opiekuńczo-pielęgnacyjne nawet jeśli są sprawowane codziennie, to muszą zapełniać w znacznej mierze czas skarżącej, a nie tylko w ograniczonym stopniu.

W ocenie strony skarżącej organ dokonując oceny zakresu sprawowania opieki organ winien wziąć pod uwagę, że przesłanka warunkująca uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego zostanie spełniona, jeżeli opiekun pozostaje w ciągłej dyspozycji swego podopiecznego, przez co należy rozumieć także sytuację, w której oprócz sprawowania opieki, wykazuje gotowość niesienia pomocy zarówno w dzień, jak i w nocy. Znaczy stopień zaangażowania w pomoc osobie najbliższej, uniemożliwia opiekunowi podjęcie jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Chodzi tu o opiekę stałą lub długoterminową, a nie tylko o opiekę rozumianą jako wykonywanie czynności opiekuńczych bez przerwy przez 24 godziny na dobę (zob. wyrok WSA w Łodzi z dnia 24 czerwca 2020 r., sygn. akt II SA/Łd 218/20). Zapoznając się więc z zakresem obowiązków ustalonych podczas wywiadu środowiskowego przeprowadzonego przez organ, trudno się zgodzić z organem, aby można było pogodzić opiekę nad niepełnosprawną matką, która nie jest samodzielna, nie porusza się samodzielnie, wymaga nadzoru z uwagi na problemy ruchowe i zmiany otępienne, potrzebuje pomocy przy podawaniu i przygotowaniu posiłków, robienia zakupów, umawiania wizyt lekarskich oraz przy załatwianiu spraw urzędowych z pracą zawodową.

Konsekwencją błędnej oceny zakresu opieki było niezasadne uznanie, że skarżąca wcale nie musi rezygnować z pracy, aby zajmować się matką, przeciwnie może podjąć zatrudnienie w pełnym wymiarze czasu. Biorąc pod uwagę zakres opieki trudno się zgodzić w tym zakresie z organem II instancji. Zauważyć bowiem należy, że jednostka orzecznicza orzekła o konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku z ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji przez niepełnosprawną, co jest jednym z ustawowych warunków przyznania świadczenia na podstawie art. 17 ust.1 ustawy. W ocenie strony skarżącej za niezasadne uznać należy stanowisko organu wyrażone w kwestii niespełnienia przez skarżącą określonej w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych przesłanki warunkującej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na charakter, częstotliwość czy też czasochłonność czynności podejmowanych przez skarżącą w ramach opieki sprawowanej przez nią nad matką, z punktu widzenia oceny możliwości podjęcia zatrudnienia. Stwierdzono bowiem, że opisane przez skarżącą czynności nie można uznać za czynności związane z opieką strony nad niepełnosprawną w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W ocenie strony skarżącej przedstawione stanowisko jest nie do zaakceptowania. Przede wszystkim należy wskazać, że art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych uzależnia prawo do świadczenia pielęgnacyjnego od tego, czy wnioskodawca sprawuje faktycznie opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, tj. czy podejmuje czynności opiekuńcze i pielęgnacyjne umożliwiający czy też ułatwiające zaspokajanie podstawowych potrzeb życiowych przez niepełnosprawną osobę, która legitymuje się m.in. orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W niniejszej sprawie nie zakwestionowano, że skarżąca takie czynności wobec matki podejmuje. Pojęcie niezdolności do samodzielnej egzystencji należy odnieść do osób, u których występuje naruszenie sprawności organizmu w stopniu uniemożliwiającym zaspokajanie bez pomocy innych osób podstawowych potrzeb życiowych, za które uważa się przede wszystkim samoobsługę, poruszanie się i komunikację (art. 4 ust. 4 ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych). Zauważyć co prawda należy, że niektóre czynności z natury rzeczy są czynnościami bardziej lub mniej absorbującymi i czasochłonnymi, dotyczą spraw życiowych nawet całej rodziny i są konieczne do wykonania bez względu na fakt czy odnoszą się do osoby niepełnosprawnej czy też osoby "pełnosprawnej", to jednak nie można z tego powodu pomniejszać czy odmawiać sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Tożsame stanowisko zaprezentował Wojewódzki Sąd Administracyjny z siedzibą w Gdańsku w wyroku z dnia 27 lipca 2020 r. w sprawie o sygn. akt III SA/Gd 85/20. Nadto sama ustawa nie zawiera definicji sprawowania opieki, ale z treści art. 17 ust. 1 tej ustawy wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia - stała lub długoterminowa - wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Nie należy jednak rozumieć warunku "stałej" i "ciągłej" opieki, jako wykonywanie opieki "bez przerwy" i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być stała, w sensie trwałości, a ciągła w sensie rozciągłości w czasie, opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest jej stopniem niepełnosprawności, a więc koniecznością wykonywania takich czynności, które warunkują jej egzystowanie w warunkach godności człowieka.

Skarżąca spełnia więc wszelkie przesłanki do przyznania mu świadczenia - jest osobą, na którym ciąży obowiązek alimentacyjny, oraz nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W odpowiedzi organ wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując dotychczasową argumentację.

W piśmie procesowym z 22 lipca 2022 r. strona skarżąca załączyła dokumentację medyczną, dotyczącą pogorszenia stanu zdrowia matki po dacie wydania zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz.U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.; poniżej przywoływana jako: "p.p.s.a."), sąd administracyjny dokonuje kontroli zaskarżonego aktu pod względem zgodności z prawem. Wzruszenie zaskarżonego rozstrzygnięcia następuje w razie, gdy przedmiotowa kontrola wykaże naruszenie przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy.

Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 p.p.s.a. stanowiący, że sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (§ 1). Rozpoznając skargę w ramach kryteriów określonych powyższymi przepisami, Sąd uznał, że nie jest ona zasadna, gdyż zaskarżona decyzja nie narusza norm prawa procesowego ani materialnego.

Przedmiotem skargi w niniejszej sprawie jest decyzja o odmowie przyznania stronie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką wobec której orzeczono znacznie ograniczoną możliwość samodzielnej egzystencji.

Materialnoprawną podstawę orzekania w niniejszej sprawie przez organy administracji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 111 ze zm.; poniżej przywoływana jako "ustawa" lub "u.ś.r).

Stosownie do art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Ustalone przez organy obu instancji okoliczności faktyczne występujące w przedmiotowej sprawie nie uzasadniają zaspokojenia żądania strony skarżącej. W tej materii organ odwoławczy dokonał niewadliwej oceny stanu faktycznego i prawnego sprawy.

Trzeba podkreślić, że świadczenie pielęgnacyjne, przewidziane w art. 17 ust. 1 u.ś.r., przysługuje osobie, która sprawuje opiekę nad osobą tego wymagającą i która spełnia przesłanki wskazane w cytowanym przepisie. W świetle ugruntowanego orzecznictwa, przywołanego również słusznie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, świadczenie pielęgnacyjne, jako forma wsparcia rodziny, nie jest kierowane do wszystkich opiekunów osób niepełnosprawnych, lecz tylko do tych z nich, którzy sprawując opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, czynią to w na tyle absorbującym - a wynikającym ze stopnia oraz charakteru niepełnosprawności osoby, którą się opiekują - zakresie i rozmiarze, że opieka ta nie pozwala im na podjęcie lub kontynuację zatrudnienia. Przy czym przez rezygnację z zatrudnienia, w znaczeniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy rozumieć faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest formą wynagrodzenia przez Państwo osoby, na której spoczywa obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, w zamian za rezygnację albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad tą osobą niepełnosprawną. Konstrukcja normatywna przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. oznacza, że omawiane świadczenie nie ma stanowić źródła dochodu dla opiekuna z powodu jakichkolwiek względów, nie ma też zastępować zasiłku dla bezrobotnych etc. Więź zatem między sprawowaniem pieczy nad niepełnosprawną w znacznym stopniu osobą a uniemożliwieniem z tego powodu kontynuowania lub podjęcia zatrudnienia przez opiekuna musi być ścisła i niepodważalna.

Wykładnia cytowanego wyżej przepisu prawa materialnego, dokonana przez organ odwoławczy, zresztą zgodnie z aktualną linią orzecznictwa, jest prawidłowa, tak jak i dokonana subsumpcja wyczerpująco ustalonego stanu faktycznego sprawy do normy z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.

Z brzmienia przepisu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych wynika nadto, że sam fakt posiadania przez osobę wymagającą opieki orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu znacznym, tudzież o niezdolności do samodzielnej egzystencji, nie jest wystarczający do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Skoro zaś z komentowanego przepisu wyprowadzić trzeba konkluzję, że podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne, należąca do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, jest rezygnacja z pracy zarobkowej spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności, to świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest przyznawane za samą opiekę nad osobą niepełnosprawną, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku względem członka rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono zatem traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy więc stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej.

Nie zawsze również ustalenie znacznego stopnia niepełnosprawności wraz ze stosownymi wskazaniami co do konieczności zapewnienia takiej opieki automatycznie pozwala przyjąć, że osoba niepełnosprawna wymaga opieki w takim rozmiarze, który uniemożliwia opiekunowi podjęcie aktywności zawodowej nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Na gruncie komentowanego przepisu prawa materialnego, jedną z przesłanek uprawniających danego wnioskodawcę do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest stała i osobiście świadczona przez niego opieka nad osobą niepełnosprawną, przy czym taka opieka w sposób oczywisty winna stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Jakkolwiek ustawa o świadczeniach rodzinnych nie definiuje sprawowania opieki, to jednakże z brzmienia art. 17 ust. 1 u.ś.r. wywieść trzeba, że opieka, o której tamże mowa, winna być stała (ciągła) i długoterminowa.

Zdaniem Sądu organ, na podstawie wyczerpującego, kompletnego materiału dowodowego i przy niewadliwym ustaleniu stanu faktycznego sprawy, wyprowadził trafną konstatację, że taki związek przyczynowo-skutkowy w niniejszej sprawie nie zachodzi a sprawowana przez skarżącą opieka pozbawiona jest takich znamion, które by uniemożliwiały zatrudnienie choćby w częściowym wymiarze. Prawidłowo przeprowadzone czynności procesowe o charakterze dowodowym wskazują, że matka strony skarżącej mimo bardzo złego stanu zdrowia, czego organy nie kwestionowały, nie była w dacie wydania decyzji osobą obłożnie chorą skoro była w stanie sama mieszkać w innej niż skarżąca miejscowości, oddalonej o 10 km. Okoliczność, że skarżąca nie mieszkała u matki w toku postępowania od 2013 r. została potwierdzona przez pracownika socjalnego. Skarżąca nadto podawała sprzeczne informacje – w odwołaniu utrzymywała bowiem, że matka przez około 2 tygodnie w miesiącu u niej przebywa, zaś uprzednio w toku postępowania, że około 3 tygodnie w miesiącu. Skarżąca podała, że czynności opiekuńcze sprowadzają się do przygotowywaniu posiłków, podawania leków, do asysty co dwa miesiące podczas wizyt lekarskich, pomocy w kąpieli oraz zrobieniu zakupów raz na tydzień. Z tego opisu wnosić należy niedwuznacznie, że matka nie musiała być karmiona, pojona, codziennie pielęgnowana pod względem higienicznym w związku ze sprawami fizjologicznymi etc. Słusznie zatem organ przyjął, że opieka sprawowana przez stronę skarżącą nie wykraczała (na dzień wydania skarżonego rozstrzygnięcia) ponad standardową pieczę i pomoc sprawowaną przez pracujących zstępnych względem wiekowych, lecz niedotkniętych znaczną niepełnosprawnością członków rodziny.

W ocenie Sądu, na podstawie dokonanych niewadliwych ustaleń faktycznych, organ słusznie przyjął, że zakres obowiązków strony skarżącej związanych z opieką nie uniemożliwiał podjęcia zatrudnienia, przynajmniej w częściowym, niepełnym wymiarze czasu pracy. Takie czynności jak przygotowywanie posiłków, dawkowanie leków, pomoc przy porannej lub wieczornej toalecie, czynności typowe dla prowadzenia każdego gospodarstwa domowego (pranie, sprzątanie, zakupy) czy także umawianie i towarzyszenie podczas wizyt lekarskich, załatwianiu spraw urzędowych etc. nie mogą być uznane za czynności wymagające pełnej dyspozycyjności opiekuna. Nie absorbowały one na tyle by należało zapewnić podopiecznej ciągłej (całodziennej) obecności czy też nieustającego nadzoru ze strony skarżącej. Czynności te mogą być wykonane z pewnym wyprzedzeniem czasowym lub też stanowią zasadniczo czynności związane z codziennym prowadzeniem każdego gospodarstwa domowego i nie mogą usprawiedliwiać w powstrzymywaniu się (niepodejmowaniu czy rezygnacji) wykonywania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej i wiązania braku aktywności zawodowej z koniecznością sprawowania opieki. Godne jednak podkreślenia jest, że sam fakt osobnego zamieszkania przeczy twierdzeniom strony skarżącej o jej osobistym zaangażowaniu w stopniu uniemożliwiającym jakiekolwiek zatrudnienie.

W kwestii gotowości (dyspozycyjności) do sprawowania opieki należy podkreślić, że chodzi tu o gotowość nie subiektywnie deklarowaną, lecz obiektywnie istniejącą, to znaczy potwierdzoną rzeczywistymi okolicznościami, na podstawie których można potwierdzić ten fakt.

Organ słusznie też ocenił brak związku przyczynowego między zaprzestaniem poprzednio wykonywanego zatrudnienia przez skarżącą a podjęciem się opieki nad matką. Zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna ma być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (wyrok NSA z dnia 7 listopada 2019 r., sygn. akt I OSK 1549/19). Twierdzeniom strony skarżącej przeczy zestawienie dat zaprzestania zatrudnienia (30 czerwca 2013 r.) a określonej w orzeczeniu lekarskim jako data powstania niepełnosprawności matki (23 września 2021 r.).

Trafnie zatem organ odwoławczy uznał, że w niniejszej sprawie nie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy brakiem aktywności zawodowej strony skarżącej a sprawowaniem przez nią opieki.

W kontekście argumentacji strony skarżącej podniesionej w piśmie procesowym trzeba podkreślić, iż istotna zmiana okoliczności faktycznych zaistniałych po wydaniu decyzji ostatecznej może być podstawą do ponowienia wniosku o przyznanie komentowanego świadczenia. Sąd administracyjny bowiem oceny legalności zaskarżonych decyzji dokonuje na podstawie akt sprawy (art. 133 p.p.s.a.) oraz według stanu faktycznego i prawnego istniejącego na dzień wydania decyzji ostatecznej, będącej przedmiotem skargi, a nie według okoliczności czy dowodów ujawnionych po dacie jej wydania.

W tym stanie rzeczy Sąd skargę oddalił na mocy art. 151 p.p.s.a.