Postanowienie WSA w Olsztynie, sygn. akt II SAB/Ol 56/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Data orzeczenia: 2012-11-29 00:00:00+01:00 ()
Symbol z opisem: 6019 Inne, o symbolu podstawowym 601
658
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Inspektor Nadzoru Budowlanego
Treść wyniku: Odmówiono przyznania prawa pomocy w części
Powołane przepisy: article: art. 245 par. 3, art. 246 par. 1 pkt 2, art. 255
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: par. 4
journal: Dz.U. 2003 nr 227 poz 2245
law: Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy

SENTENCJA

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie Agnieszka Bińczyk po rozpoznaniu w dniu 29 listopada 2012 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku A. Z. o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. Z. na bezczynność Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego w sprawie dobudowy wiatrołapu do budynku mieszkalnego postanawia odmówić zwolnienia wnioskodawcy od kosztów sądowych.


UZASADNIENIE

We wniosku, złożonym na urzędowym formularzu, A. Z. wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych. Według oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, wnioskodawca sam prowadzi gospodarstwo domowe. Jego majątek stanowią: "budynek mieszkalny do rozbiórki 111,54 m2", mieszkanie o powierzchni ok. 36 m2 oraz nieruchomość rolna o powierzchni 0,59 ha. Wnioskodawca nie wykazał żadnych zasobów pieniężnych, przedmiotów wartościowych oraz dochodów. Podniósł, iż jest osobą ubogą, zarejestrowaną w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłków. Wskazał, iż "posiadana nieruchomość rolna nie stanowi źródła dochodu (...) a jedynie konsumpcyjne źródło utrzymania" oraz, że "z posiadanej nieruchomości (...) nie czerpie zarobków a jedynie wykorzystuje ją w celach prywatnych i konsumpcyjnych". Oświadczył, iż nie posiada żadnych oszczędności, a środki pieniężne na jego koncie zostały bezterminowo zablokowane przez komornika.

W celu uzupełnienia informacji na temat sytuacji materialnej wnioskodawcy oraz wyjaśnienia wątpliwości powstałych na tle złożonego przez niego oświadczenia, został on wezwany do przedłożenia dodatkowego oświadczenia i dokumentów źródłowych oraz pouczony, iż niezastosowanie się do wezwania może stanowić podstawę odmowy przyznania prawa pomocy. Z uwagi na brak wykazania przez wnioskodawcę jakichkolwiek zasobów pieniężnych oraz dochodów, wezwano go do wskazania źródła utrzymania w poszczególnych miesiącach 2012 r., a także wszystkich kategorii ponoszonych wydatków oraz miesięcznej wysokości i źródła finansowania każdego z nich. Wnioskodawcę wezwano ponadto do przedłożenia aktualnych wyciągów ze wszystkich posiadanych przez niego rachunków bankowych. Wobec tego, że na ocenę sytuacji finansowej strony ma wpływ nie tylko wysokość środków pieniężnych, jakimi dysponuje, ale również wysokość i przeznaczenie ponoszonych przez nią wydatków, wnioskodawcę wezwano również do złożenia kopii dowodów opłacenia należności wiążących się z posiadaniem nieruchomości za 2012 r., a w przypadku ich nieopłacenia - stosownego zaświadczenia o wysokości zaległości z tego tytułu. W związku z tym, że na ocenę możliwości finansowych strony znaczny wpływ ma również będący w jej posiadaniu majątek oraz sposób, w jaki go wykorzystuje - w celu ustalenia sytuacji majątkowej wnioskodawcy, w tym wartości jego majątku oraz potencjalnych możliwości wykorzystania go celem zdobycia środków pieniężnych na pokrycie kosztów postępowania, wezwano go do złożenia kopii aktów notarialnych nabycia wszystkich nieruchomości wykazanych w formularzu wniosku (dopuszczając możliwość usunięcia z nich danych zbywcy) oraz do wskazania sposobu wykorzystywania każdej z wykazanych nieruchomości, a także wysokości ewentualnego dochodu uzyskiwanego z tych nieruchomości, a w przypadku, gdy jakakolwiek nie przynosi dochodu - przyczyn braku jej/ich wykorzystania w celu pozyskania źródła dochodu (np. z tytułu uprawy, dzierżawy, najmu, itp.) lub ostatecznie jej/ich sprzedaży, a ponadto wytłumaczenia jak rozumieć należy stwierdzenie, iż "posiadana nieruchomość rolna (...) stanowi (...) jedynie konsumpcyjne źródło utrzymania" oraz, że wnioskodawca "wykorzystuje ją w celach prywatnych i konsumpcyjnych".

W piśmie złożonym w odpowiedzi na przedmiotowe wezwanie wnioskodawca, wyrażając przekonanie, że wyjaśnił wszystkie istotne kwestie dotyczące jego sytuacji materialnej, stwierdził, że jeśli Sąd uważa, iż oszukuje Sąd i zataja prawdę to niech "skieruje sprawę do policji czy też prokuratury". Odnosząc się do żądań zawartych w wezwaniu, podniósł, iż "nie posiada źródeł dochodu i tym samym jest jednoznaczne, iż (...) nie ma źródła utrzymania". W konsekwencji nie jest w stanie go wykazać za poszczególne miesiące 2012 r. Potwierdzają to, jak wskazał, załączone do pisma zaświadczenia z urzędu pracy oraz z urzędu skarbowego, zgodnie z którymi jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, nie figuruje w ewidencji osób prowadzących działalność gospodarczą organu podatkowego oraz w ewidencji podatników podatku dochodowego od osób fizycznych z tytułu działów specjalnych produkcji rolnej.

Stwierdził, że "skoro nie ma źródła utrzymania, to nie może też wykazać swoich (...) wydatków, gdyż (...) samodzielnie ich nie ponosi". Może jedynie przedstawić te wydatki, na które łoży rodzina "niegospodarująca wspólnie" z wnioskodawcą i nieposiadająca obowiązku wspólnego z nim gospodarowania. Są to wydatki "na opłaty bieżące za podatki, energię i opłaty za mieszkanie". W tym celu do pisma wnioskodawca załączył kopie: dokumentów potwierdzających pokrycie opłat za mieszkanie za jeden miesiąc oraz opłacenie w roku bieżącym podatków (raz podatku od nieruchomości i podatku rolnego oraz raz podatku od nieruchomości), a także jednej faktury za energię. Dodał jednocześnie, iż nie ma możliwości przedstawienia wydatków na wyżywienie, gdyż rodzina "nie prowadziła i nie prowadzi rejestru" w tym zakresie. Stwierdził, iż "rodzina ta ponosi faktyczny uszczerbek w swoim bycie finansowym i utrzymania (...), co jest znaczną dla niej uciążliwością. Dlatego też rodzina ta wydatkuje jedynie na niezbędne potrzeby strony (...) i w jej koniecznych prawnie wydatkach pokrywa jedynie te, które uważa za słuszne pokryciu i te, które są niezbędne celem przeżycia strony a nie jej utrzymania bez uszczerbku." Niezależnie od powyższego wnioskodawca stwierdził, iż pytanie o źródła finansowania jego wydatków jest "bezpodstawne i wyprowadzone z przekroczeniem wymogów ustawowych".

Odnosząc się do kwestii posiadanych nieruchomości, wnioskodawca wskazał, iż w mieszkaniu mieszka, natomiast w odniesieniu do pozostałych nieruchomości, że budynek do rozbiórki ze względu na jego stan techniczny nie jest wykorzystywany "w jakimkolwiek kierunku", natomiast "z posiadanej nieruchomości rolnej korzysta jedynie w celach prywatnych poprzez jej uprawę i w takiej ilości ile jest to (...) niezbędne celem utrzymania w swoim wyżywieniu i tyle ile ma w tym możliwości uprawnej." Podniósł, iż nie wykorzystuje tych nieruchomości ani do działalności rolniczej, ani do działalności gospodarczej, gdyż wiązałyby się z tym koszty, na poniesienie których go nie stać. Stwierdził jednocześnie, iż "niezrozumiałe i bezprawne jest zapytanie (...), dlaczego (...) nie sprzedał posiadanego majątku i czemu nie pozyskuje z tego majątku dochodów czy ze sprzedaży czy też uprawy rolnej, czy gospodarczej. Bowiem (...) żaden przepis prawa Rzeczpospolitej Polskiej nie nakazuje i nie zobowiązuje osób ubogich do prowadzenia działalności gospodarczej czy rolnej oraz uzależnia prawo pomocy do nakazu wyzbywania się majątku wnioskującej strony o prawo pomocy poprzez sprzedaż posiadanych nieruchomości oraz celem pozyskania z tej sprzedaży źródeł dochodu czy też środków na sprawy sądowe". Podnosząc, iż nie znajduje podstaw prawnych do wezwania go o złożenie pełnej kopii aktów notarialnych nabycia posiadanych przez niego nieruchomości, co rodzi po stronie Sądu obowiązek wyjaśnienia w jakim celu żąda od niego tych aktów, stwierdził, iż akty te zostały sporządzone na długo przed składanymi w sprawach sądowych wnioskami o przyznanie prawa pomocy, a zatem "informacje w nich zawarte, a niezwiązane z rodzajem i formą nieruchomości (...) nie mają żadnego dla sprawy znaczenia". Z przepisów ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wynika bowiem jedynie, że strona ma wskazać "dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego a nie zakupu jego ceny czy od kogo strona nabyła ten majątek czy na jakich warunkach". W konsekwencji wnioskodawca oświadczył, iż przedkłada żądane akty notarialne (3 sztuki) "z danymi (...) które to wskazują (...) rozmiar, rodzaj i ilości posiadanych (...) nieruchomości". Do pisma wnioskodawca załączył ponadto kopie wyciągu z rachunku bankowego, stanu rachunku oraz wydruku, z którego wynika wysokość zablokowanych środków na tym rachunku.

Wobec powyższego stwierdzić należy, co następuje:

Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 245 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej w skrócie ppsa, zwolnienie od kosztów sądowych w całości lub w części, czyli przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

Z treści przytoczonego przepisu wynika, że w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy, to na stronie spoczywa ciężar wykazania, iż znajduje się w sytuacji uzasadniającej jego przyznanie. Składając formularz wniosku, powinna tym samym skrupulatnie go wypełnić, a w sytuacji, gdy zawarte w nim oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości (art. 255 ppsa), przedłożyć na wezwanie dodatkowe oświadczenia i dokumenty źródłowe pozwalające na zweryfikowanie złożonego przez nią oświadczenia i dokonanie oceny jej rzeczywistej sytuacji materialnej. Podkreślić jednocześnie należy, iż skierowanie do strony wezwania służy uzupełnieniu informacji na temat jej sytuacji materialnej oraz wyjaśnieniu wątpliwości powstałych na tle złożonego przez nią oświadczenia i nie oznacza, jak sądzi wnioskodawca, iż wzywający uważa, że strona kłamie, czy też zataja prawdę. Odpowiedź strony ma bowiem umożliwić zweryfikowanie złożonego przez nią oświadczenia i stwierdzenie w sposób nie budzący wątpliwości, że spełnia ona przesłankę uzasadniającą przyznanie prawa pomocy.

W tym miejscu, odnosząc się do zarzutów, zawartych w odpowiedzi na wezwanie, dodać również należy, iż w § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227, poz. 2245), określony został jedynie przykładowy katalog dokumentów źródłowych, których przedłożenia można domagać się od stron postępowania, o czym świadczy użyty w tym przepisie zwrot "w szczególności". W konsekwencji wybór żądanych dokumentów źródłowych uzależniony jest od indywidualnych okoliczności rozpoznawanej sprawy. Zarówno w ppsa, jak i we wskazanym akcie wykonawczym do tej ustawy, nie wymieniono natomiast, nawet w sposób przykładowy, rodzaju dodatkowych oświadczeń, które strona zobowiązana jest przedłożyć na wezwanie. Powyższe oznacza natomiast, że w przypadku konieczności weryfikacji twierdzeń zawartych w rozpatrywanym wniosku ich wybór, zależny od okoliczności sprawy, pozostawiono uznaniu rozpatrującego.

W niniejszej sprawie wybór żądanych dokumentów źródłowych oraz przedmiot dodatkowego oświadczenia nie był, co wskazano już wyżej, w żadnej mierze przypadkowy. Przedmiotowe wezwanie zmierzało bowiem do ustalenia rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej wnioskodawcy. Pomimo wyrażonego w odpowiedzi na to wezwanie przekonania wnioskodawcy co do wyjaśnienia w nim wszystkich istotnych kwestii dotyczących jego sytuacji materialnej, wobec złożonych w nim bardzo ogólnych i niewyczerpujących wyjaśnień, stwierdzić należy, że nie może stanowić ono podstawy do oceny jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Opierając się zatem na informacjach zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz dodatkowym oświadczeniu i dokumentach źródłowych, uznać należy, wbrew stanowisku wnioskodawcy, iż nie wykazał on w sposób nie budzący wątpliwości, że spełnia przesłankę uzasadniającą przyznanie prawa pomocy.

Zauważyć należy, iż we wniosku wnioskodawca, podnosząc, że jest osobą prowadzącą jednoosobowe gospodarstwo domowe, która nie posiada jakichkolwiek zasobów pieniężnych oraz dochodów, nie ujawnił źródła utrzymania siebie i źródła finansowania ponoszonych wydatków, w tym tych związanych z posiadaniem wykazanych nieruchomości. W złożonym na wezwanie dodatkowym oświadczeniu wyjaśnił wprawdzie ogólnie, że wszelkie wydatki związane z utrzymaniem jego i majątku ponosi rodzina, lecz zaniechanie podania jakichkolwiek bliższych informacji pozwalających określić skalę wszystkich comiesięcznych kosztów utrzymania wnioskodawcy, czas, od jakiego obciążają one rodzinę oraz ich rozkład na poszczególnych jej członków, udaremnia przeprowadzenie jakiejkolwiek weryfikacji w tym zakresie.

Wnioskodawca nie wyjaśnił również w sposób wyczerpujący kwestii związanych z posiadanymi nieruchomościami. Podkreślić natomiast należy, że na ocenę możliwości finansowych strony ma wpływ nie tylko wysokość osiąganego przez nią dochodu i posiadanych przez nią zasobów pieniężnych, lecz także będący w jej posiadaniu majątek i to, czy może go wykorzystać w celu pozyskania środków pieniężnych, szczególnie, gdy w skład tego majątku wchodzi wiele nieruchomości różnego rodzaju. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że sposób, w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek nie może pozostawać bez wpływu na ocenę, czy posiada on dostateczne środki na poniesienie kosztów postępowania sądowego. Udzielenie stronie prawa pomocy jest bowiem formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacji, gdy zdobycie przez nią środków na koszty postępowania w inny sposób jest rzeczywiście (obiektywnie) niemożliwe. Istotne jest zatem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki, może również służyć jako zabezpieczenie pożyczki lub kredytu, jeśli właścicielowi, który jest zobowiązany do poniesienia określonych wydatków, brakuje bieżących środków finansowych. Posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, co do zasady wyklucza zatem możliwość przyznania prawa pomocy, zwłaszcza w sytuacji, gdy majątek ten nie jest obciążony prawami osób trzecich i w żaden sposób nie została ograniczona możliwość jego wykorzystania w celu pozyskania dochodu, obciążenia, czy zbycia (por. np. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 października 2004 r., sygn. akt FZ 454/04, niepubl. oraz z dnia 25 października 2012 r., sygn. akt I OZ 806/12 i z dnia 8 listopada 2012 r., sygn. akt I OZ 826/12, orzeczenia.nsa.gov.pl).

Zauważyć jednocześnie należy, iż fakt posiadania nieruchomości musi być w każdej sprawie oceniany indywidualnie. Istotny jest bowiem rodzaj nieruchomości/ich przeznaczenie, stan zagospodarowania, sytuacja prawna, wartość, a także możliwość uzyskania z tychże nieruchomości dochodu odpowiedniego na pokrycie kosztów postępowania. W warunkach niniejszej sprawy, wobec nieprzekazania przez wnioskodawcę pełnych informacji na temat posiadanych przez niego nieruchomości oraz możliwości wykorzystania ich potencjału, nie można ocenić, jak w rzeczywistości kształtuje się jego sytuacja majątkowa oraz, czy rzeczywiście nie jest on w stanie ponieść kosztów postępowania w sprawie niniejszej "[...]".

Zauważyć należy, iż wnioskodawca jest właścicielem mieszkania oraz trzech działek o powierzchni "[...]", "[...]" i "[...]". Ze złożonych kopii aktów notarialnych o niepełnej treści wynika, że wszystkie działki są wolne od obciążeń, pierwsza działka jest zabudowana budynkiem mieszkalnym, zakwalifikowanym do rozbiórki, natomiast dwie pozostałe są niezabudowane. Dane o rodzajach działek/ich przeznaczeniu, lokalizacji i cenach zostały usunięte. Wnioskodawca nie pozwolił zatem określić stanu posiadanego majątku i jego wartości, będącej jednym z zasadniczych determinantów oceny rzeczywistej sytuacji materialnej. Nie pozwolił również ustalić możliwości wykorzystania jego potencjału. Pomimo wezwań, nie wskazał bowiem wyraźnie sposobu, w jaki wykorzystuje każdą nieruchomość, a w przypadku, gdy jakakolwiek nieruchomość nie przynosi dochodu – przyczyn braku jej/ich wykorzystania w celu pozyskania źródła dochodu, w tym ostatecznie także z tytułu jej/ich sprzedaży. Wnioskodawca wskazał jedynie, iż w mieszkaniu mieszka, natomiast w odniesieniu do pozostałych nieruchomości, że budynek do rozbiórki ze względu na jego stan techniczny nie jest wykorzystywany "w jakimkolwiek kierunku", natomiast "z posiadanej nieruchomości rolnej korzysta jedynie w celach prywatnych poprzez jej uprawę i w takiej ilości ile jest to (...) niezbędne celem utrzymania w swoim wyżywieniu i tyle ile ma w tym możliwości uprawnej." Podniósł, iż nie wykorzystuje tych nieruchomości ani do działalności rolniczej, ani do działalności gospodarczej, gdyż wiązałyby się z tym koszty, na poniesienie których go nie stać. Wyrażając stanowczy sprzeciw przeciwko sprzedaży należących do niego nieruchomości, wnioskodawca, mimo, że jak podnosi od wielu miesięcy nie uzyskuje dochodu, nie wskazał jednak dlaczego w pierwszej kolejności nie wykorzystuje ich w celu pozyskania źródła dochodu, chociażby z tytułu dzierżawy, a ostatecznie z tytułu sprzedaży, chociażby tej, której w żaden sposób nie wykorzystuje.

Podkreślić należy, że prawo pomocy, zwane potocznie prawem ubogich, stanowi instytucję wyjątkową i z tego też powodu powinno być stosowane tylko, gdy strona wiarygodnie wykaże, że nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym było i jest dla niej obiektywnie niemożliwe. W sytuacji, gdy strona posiada majątek o znacznych rozmiarach, wzgląd na aktualny brak uzyskiwania przez nią dochodów nie może stanowić sam w sobie uzasadnienia dla przyznania prawa pomocy we wnioskowanym przez nią zakresie. W tej bowiem sytuacji stronę trudno jest uznać za osobę należącą do grona osób ubogich. W warunkach niniejszej sprawy wnioskodawca, który posiada wolny od obciążeń majątek, w skład którego wchodzi mieszkanie oraz trzy nieruchomości gruntowe, w tym jedna zabudowana, nie wykazał, że dzięki posiadanemu majątkowi, nie jest w stanie przezwyciężyć swoich problemów finansowych.

W świetle powyższego stwierdzić należy, iż złożone przez wnioskodawcę oświadczenia i dokumenty źródłowe nie mogą stanowić przekonującej podstawy do przyznania prawa pomocy. Prawo pomocy jest bowiem instytucją wyjątkową i jako taka powinno być stosowne tylko w stosunku do osób, które w sposób nie budzący wątpliwości wykazały, że spełniają przesłanki do jego otrzymania, czego w warunkach niniejszej sprawy wnioskodawca nie uczynił.

Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 ppsa, należało orzec jak w sentencji.