Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 461/10
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2010-09-29 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Gospodarka gruntami
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Uchylono decyzję II i I instancji
Powołane przepisy: article: Art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c, art 200 w zw. z art 202 par 2
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Dorota Jadwiszczok (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Jolanta Górska Sędzia WSA Janina Guść Protokolant Starszy Sekretarz Sądowy Diana Wojtowicz po rozpoznaniu w dniu 15 września 2010 r. na rozprawie sprawy ze skargi J. T., A. W., R. T., R. M., T. D., R. K. oraz I. K. na decyzję Wojewody z dnia 17 kwietnia 2008 r. nr [...] w przedmiocie odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta z dnia 7 listopada 2007 r., nr [...], 2. zasądza od Wojewody solidarnie na rzecz skarżących J. T., A. W., R. T., R. M., T. D., R. K. oraz I. K. kwotę 457 zł. (czterysta pięćdziesiąt siedem) tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 7 listopada 2007r., Prezydent Miasta G. na podstawie art. 37 a ust. 7 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe" (Dz. U. Nr 84, poz. 948 ze zm.) odmówił R. M., I. K., R. K., R. T., J. R., T. D., Z. W. przyznania odszkodowania za nieruchomość położoną w G. przy ul. N., oznaczoną jako działka nr [...], przejętą na własność przez Skarb Państwa i oddaną w wieczyste użytkowanie "A" S.A..

W uzasadnieniu wskazano, iż Wojewoda P. decyzją [...] z dnia 22 listopada 2005 r. stwierdził nabycie z dniem 1 czerwca 2003 r. przez Skarb Państwa z mocy prawa własności, a przez "A" S.A. prawa użytkowania wieczystego nieruchomości wchodzącej w skład linii kolejowej nr [..] N. – G., położonej w G., oznaczonej według ewidencji gruntów jako działka nr [...], w O.

Organ wyjaśnił, iż w dniu 23 kwietnia 2007 roku R. M. działając w imieniu własnym, jak również I. K., R. K., Z. W., R. T., J. T. oraz T. D. złożył wniosek do Prezydenta Miasta G., wykonującego zadania starosty z zakresu administracji rządowej o ustalenie i wypłacenie odszkodowania za przedmiotową. nieruchomość zgodnie z art. 37 a ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "A".

Organ I instancji podniósł, że w myśl artykułu 37 a ust. 7 tej ustawy przesłankami wyłączającymi prawo byłych właścicieli do uzyskania odszkodowania jest okoliczność, że przedmiotowa nieruchomość pozostawała do dnia 31 maja 2005 roku w posiadaniu samoistnym "A" S.A. lub jej poprzedników prawnych przez okres co najmniej 30 lat.

W ocenie organu, ze złożonych w dniu 30 lipca 2007 r. na rozprawie administracyjnej wyjaśnień występującego w imieniu wnioskodawców R. M., jak również reprezentującego "A" S.A - radcy prawnego R. D. wynika, że nieruchomość oznaczona jako działka nr [...], położona w G. w obrębie W. K. została objęta w posiadanie przez poprzednika prawnego "A" pod koniec lat dwudziestych ubiegłego stulecia i od tamtego czasu nieprzerwanie znajduje się w posiadaniu "A". Podczas rozprawy R. D. wyjaśnił, że na przedmiotowej nieruchomości znajdują się obiekty takie jak peron nr 1, peron nr 2, droga kolejowa, drogi główne zasadnicze, urządzenia sterowania ruchem, sieć zasilająca. Zarówno pełnomocnik "A" S.A jak i pełnomocnik wnioskodawców wyjaśnili, że nie jest im wiadomym aby przedmiotowa nieruchomość była oddawana w dzierżawę, użyczana lub w inny sposób udostępniana przez "A" lub wnioskodawców jakimkolwiek podmiotom.

Organ nadto wyjaśnił, iż do pisma z dnia 13 sierpnia 2007 r. pełnomocnik "A" S.A załączył kserokopię części księgi inwentarzowej oraz wykazu środków trwałych "A’ S.A.. Z dokumentacji tej wynika, że na nieruchomości znajdują się:

- peron Nr 1 G. rok budowy 1928 r., nr ewidencyjny [..],- - peron nr 2 rok budowy 1928 rok, nr ewidencyjny [..],

- droga kolejowa - tory główne zasadnicze, nr ewidencyjny [...],

- urządzenia sterowania ruchem z sygnalizacją kształtową i blokadą stacyjną nr ewidencyjny [...],

- sieć zasilająco-oświetleniowa, nr ewidencyjny [..].

Wskazał także, że z przeprowadzonego w dniu 4 września 2007 r. dowodu z oględzin działki nr [..], wynika że w rzeczywistości przebiega przez nią linia kolejowa - tor główny, tor główny dodatkowy oraz tor odstawczy. Ponadto znajdują się na niej dwa perony. W ocenie organu prowadzącego postępowanie powyższe dowody świadczą o tym, że posiadanie przedmiotowej nieruchomości przez "A" miało charakter samoistny i nieprzerwany przez okres co najmniej 30 lat poprzedzających datę 31 maja 2005 roku. Charakteru tego prawa nie wyklucza podnoszona przez pełnomocnika wnioskodawców, a nie udowodniona okoliczność regulowania przez nich oraz ich poprzedników prawnych podatku od nieruchomości za działkę nr "A", bowiem z przedłożonych przez pełnomocnika wnioskodawców dowodów wpłaty kwot tytułem podatku od nieruchomości nie wynika, że dotyczyły one przedmiotowej działki. Fakt, że w aktach podatkowych prowadzonych przez Wydział Dochodów Urzędu Miasta G. R. M., I. K., R. K., Z. W., R. T., J. T. oraz T. D. figurują jako współwłaściciele objęci zobowiązaniem pieniężnym z tytułu podatku od nieruchomości za działkę nr [...] nie oznacza, iż uiszczali oni ten podatek, gdyż przedmiotowa działka oznaczona jest w operacie geodezyjnym symbolem TK- tory kolejowe i tym samym podatek od niej nie był pobierany.

W ocenie organu zebrany w toku postępowania materiał dowodowy jednoznacznie potwierdził nieprzerwane i niczym niezakłócone, samoistne posiadanie działki nr [...] położonej w G. w O., przy ul. [...] przez "A" S.A. co w oparciu o art. 37 a ust. 7 cyt. ustawy stanowi przesłankę wyłączającą możliwość ustalenia wysokości i wypłaty odszkodowania byłym właścicielom.

Odwołanie od powyższej decyzji złożyli J. T., I. K., R. K., R. T., A. W., T. D., R. M. zarzucając, iż ze zgromadzonego materiału dowodowego nie wynika jednoznacznie, iż posiadanie przez "A" działki nr "A" było nieprzerwanym posiadaniem samoistnym.

W uzasadnieniu wskazali, że przepis na podstawie którego organ prowadzący postępowanie uznał, iż odszkodowanie w niniejszej sprawie nie przysługuje, jest legalną formą pozbawienia obywatela własności bez wyrównania mu wynikłej stąd straty i jednocześnie obejściem przepisów Konstytucji RP. W ich ocenie uznać należy, iż art. 37a ust. 7 ustawy o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe" pozostaje w sprzeczności z konstytucyjnie zagwarantowaną zasadą ochrony prawa własności, wyrażoną w art. 21 Konstytucji, który stanowi, iż Rzeczpospolita Polska chroni własność i prawo dziedziczenia, a wywłaszczenie jest dopuszczalne jedynie wówczas, gdy jest dokonywane na cele publiczne i za słusznym odszkodowaniem.

Odwołujący się podnieśli, iż instytucja prawa własności nie jest nienaruszalna, niekiedy niezbędna jest zmiana właściciela. Konstytucja przewiduje sytuacje tego rodzaju i dlatego nie wyklucza i nie zakazuje dokonywania wywłaszczenia mienia. Jest to jednak dopuszczalne, o ile zostaną spełnione dwa podstawowe warunki. Pierwszy z nich to wywłaszczenie na cele publiczne, a więc podyktowane interesem publicznym. Drugi zaś warunek, to wypłacenie słusznego odszkodowania. W art. 21 ust. 1 Konstytucji została sformułowana zasada ochrony własności, jako jedna z zasad ustroju państwa. Ponieważ ust. 2 i ust. 1 zostały ujęte w jednej jednostce redakcyjnej, pierwszy wyraża zasadę, a drugi przewiduje wyjątek od tej zasady, w postaci dopuszczalności wywłaszczenia. Wywłaszczenie zatem, jako szczególnie drastyczny środek ograniczenia lub pozbawienia właściciela jego prawa, stanowi wyjątek od ogólnej zasady ochrony własności. Oznacza to, iż przepisy dotyczące wywłaszczenia muszą być ściśle wykładane i stosowane, przy całkowitym wyłączeniu wykładni rozszerzającej.

Odwołujący się wyjaśnili, iż przepis art. 37a ust. 7 cyt. ustawy, zawiera zatem postanowienia sprzeczne z postanowieniami Konstytucji, pozbawia bowiem właściciela przysługującego mu prawa własności, przy jednoczesnym pozbawieniu odszkodowania. Jest to zatem pogwałcenie wyrażonej w Konstytucji zasady, iż wywłaszczenie jest możliwe tylko i wyłącznie "za słusznym odszkodowaniem". Konstytucja nie precyzuje bliżej tego pojęcia, zostawiając jego wykładnię ustawodawcy zwykłemu, pozostającemu w tym względzie pod kontrolą judykacyjną Trybunału Konstytucyjnego.

Decyzją z dnia 17 kwietnia 2008 r. Wojewoda P. na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego oraz art. 9 a ustawy z dnia 21 sierpnia 1997r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. Nr 261, poz. 2603 ze zm.) utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu wskazano, że zgodnie z art. 37 a ust. 1 i 7 cyt. ustawy odszkodowanie za grunty wchodzące w skład linii kolejowych pozostające w dniu 28 lutego 2003 r. we władaniu "A" SA, niestanowiące własności Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego lub "A" SA, przechodzące z dniem 1 czerwca 2003 r. z mocy prawa na własność Skarbu Państwa, jest ustalane i wypłacane według zasad i trybu określonych w przepisach o odszkodowaniach za wywłaszczone nieruchomości, na wniosek dotychczasowego właściciela gruntu złożony w okresie od dnia 1 czerwca 2003 r. do dnia 31 grudnia 2007 r. Po upływie tego okresu roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje. Roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje również w przypadku, gdy grunt pozostawał do dnia 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym "A" SA lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat.

Organ II instancji wyjaśnił nadto, iż stosownie do art. 336 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny posiadaczem samoistnym rzeczy jest ten kto nią faktycznie włada jak właściciel. Posiadanie samoistne zachodzi więc wówczas, gdy posiadacz przez władztwo nad rzeczą realizuje w stosunku do rzeczy uprawnienia, które przysługują właścicielowi. Mamy więc tu do czynienia z rozległym zakresem władania rzeczą na wzór prawa własności (art. 140 k.c.), chociażby nawet nie poparty przysługującym posiadaczowi prawem własności.

W ocenie organu odwoławczego w przedmiotowej sprawie, jak wynika ze zgromadzonego materiału dowodowego, "a" S.A. władały nieruchomością nr [...] nieprzerwanie od 1929 r., kiedy to został na niej wybudowany tor kolejowy relacji N. – K. – G., co uzasadnia twierdzenie, iż działka ta pozostawała we władaniu samoistnym "A" S.A. nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat. A w takim przypadku, zgodnie z art. 37a ust. 7 cyt. ustawy roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje.

Wojewoda P. podniósł, iż nie można zgodzić się z podniesionym przez pełnomocnika wnioskodawców twierdzeniem, że nie zostało jednoznacznie stwierdzone, czy posiadanie przez "A" S.A. działki nr [...] jest posiadaniem samoistnym. Nie ulega wątpliwości, iż "A" Przysługiwało posiadanie samoistne działki nr [..], skoro władały gruntem jak właściciele, to znaczy korzystały z niego zgodnie ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem swego prawa oraz swobodnie nim rozporządzały.

W ocenie organu powołany przez pełnomocnika wnioskodawców zarzut, iż zaskarżona decyzja Prezydenta Miasta G., wykonującego zadanie starosty z zakresu administracji rządowej, jako oparta na przepisach sprzecznych z Konstytucją, nie może się ostać w obrocie prawnym, nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 6 K.p.a. organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa, a organem właściwym w zakresie orzekania o zgodności ustaw z Konstytucją jest Trybunał Konstytucyjny.

Skargę do Sądu wnieśli J. R., I. K., R. K., R. T., A. W., T. D., R. M., domagając się uchylenia zaskarżonej decyzji i zarzucając jej naruszenie przepisów prawa materialnego, w szczególności:

- art. 37 a ust. 1 i 7 cyt. ustawy o komercjalizacji poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że "A" SA lub jej poprzednicy pozostawali samoistnymi posiadaczami przedmiotowego gruntu nieprzerwanie przez okres 30 lat do dnia 31 maja 2003r.;

- art. 336 k.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie i błędne uznanie, że poprzednicy prawni "A" SA byli samoistnymi posiadaczami przedmiotowego gruntu w sytuacji, gdy do czasu uzyskania osobowości prawnej przez "A" SA jej poprzednicy prawni nie byli posiadaczami samoistnymi, ale sprawowali jedynie zarząd nad nieruchomościami powierzonymi przez Skarb Państwa, a więc nie byli posiadaczami samoistnymi, a jedynie posiadaczami zależnymi;

- art. 21 Konstytucji RP, poprzez niewłaściwe zastosowanie i błędne uznanie, że wywłaszczenie może być dokonane bez słusznego odszkodowania;

- art. 87 Konstytucji RP, poprzez niewłaściwe zastosowanie i błędne uznanie, że sprzeczność z Konstytucją przepisów ustawy zwykłej musi być stwierdzona wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego żeby organ administracji mógł je zastosować;

- art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 27 kwietnia 1989 r. o przedsiębiorstwie państwowym "Polskie Koleje Państwowe" (Dz. U. nr 26, poz. 138 z późn. zm.), poprzez niewłaściwe zastosowanie i błędne uznanie, że "A" S.A. lub jej poprzednicy, były posiadaczem samoistnym spornej nieruchomości, gdy faktycznie były posiadaczem zależnym. O samoistnym posiadaniu spornej nieruchomości przez "A" S.A. można mówić od daty wejścia w życie niniejszego przepisu tj. od dnia 9 maja 1989 r.,

oraz naruszenia przepisów prawa proceduralnego, w szczególności:

- art. 6 Kodeksu postępowania administracyjnego, poprzez niezastosowanie się do ogólnej reguły działania organów administracji zgodnie z prawem, a zwłaszcza z systematyką źródeł prawa w Polsce;

- art. 8 Kodeksu postępowania administracyjnego, poprzez niezastosowanie się do ogólnej zasady działania organów administracji w sposób pogłębiający zaufanie obywateli.

W uzasadnieniu skarżący wskazali, iż w związku z decyzją Wojewody P. stwierdzającą nabycie przez Skarb Państwa własności przedmiotowej nieruchomości, należy się im, z mocy artykułu 21 Konstytucji RP odszkodowanie, gdyż "wywłaszczenie jest dopuszczalne jedynie wówczas, gdy jest dokonywane na cele publiczne i za słusznym odszkodowaniem."

W ocenie skarżących w przedmiotowej sprawie zarówno Prezydent Miasta G. jak i W. błędnie przyjęli, że "A" S.A. lub ich poprzednicy prawni władały nieruchomością nr [...] nieprzerwanie od 1929 r., kiedy to został na niej wybudowany tor kolejowy relacji N. –K. – G., czyli nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat i na tej podstawie odmówili skarżącym odszkodowania z tytułu wywłaszczenia.

Według skarżących, sporna działka nie pozostawała we władaniu samoistnym "A" S.A. i jej poprzedników prawnych. Działka niniejsza, na mocy art. 126 w związku z art. 128 kodeksu cywilnego, obowiązujących do 30 września 1989r. stanowiła własność społeczną. "A" S.A. uzyskała osobowość prawną dopiero w dniu 9 maja 1989r. na mocy art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 27 kwietnia 1989r. o przedsiębiorstwie państwowym "Polskie Koleje Państwowe".

Skarżący podnieśli nadto, że przed wejściem w życie ustawy z dnia 31 stycznia 1989r. o zmianie ustawy Kodeks Cywilny, państwowym osobom prawnym nie przysługiwało prawo własności. Własność ogólnonarodowa przysługiwała bowiem niepodzielnie z mocy 128 k.c. państwu. Skoro podmiotem własności państwowej mogło być tylko państwo (Skarb Państwa) - to państwo a nie państwowe osoby prawne, stało się właścicielem rzeczy w wyniku zasiedzenia. Posiadaczem samoistnym według tych przepisów był więc Skarb Państwa a nie "A" S.A. czy też jej poprzednicy prawni. Skarżący podkreślili, że "A" S.A. i jej poprzednicy prawni sprawowali zarząd nad sporną działką w imieniu Skarbu Państwa a nie w imieniu własnym. W związku z powyższym w ich ocenie nie można mówić o posiadaniu samoistnym i władaniu "jak właściciel".

W ocenie skarżących przepis na podstawie którego organ prowadzący postępowanie uznał, iż odszkodowanie w niniejszej sprawie nie przysługuje, jest legalną formą pozbawienia obywatela własności bez wyrównania mu wynikłej stąd straty i jednocześnie obejściem przepisów Konstytucji RP. W związku z powyższym w ocenie skarżących uznać należy, iż art. 37a ust. 7 cyt. ustawy pozostaje w sprzeczności z konstytucyjnie zagwarantowaną zasadą ochrony prawa własności, wyrażoną w art. 21 Konstytucji, który stanowi, iż Rzeczpospolita Polska chroni własność i prawo dziedziczenia, a wywłaszczenie jest dopuszczalne jedynie wówczas, gdy jest dokonywane na cele publiczne i za słusznym odszkodowaniem.

Skarżący podnieśli nadto, iż przepis art. 37a ust. 7 cyt. ustawy, zawiera postanowienia sprzeczne z przepisami Konstytucji, pozbawia bowiem właściciela przysługującego mu prawa własności, przy jednoczesnym pozbawieniu odszkodowania. Jest to zatem pogwałcenie zasady wyrażonej w Konstytucji, iż wywłaszczenie jest możliwe tylko i wyłącznie "za słusznym odszkodowaniem". Konstytucja nie precyzuje bliżej tego pojęcia, zostawiając jego wykładnię ustawodawcy zwykłemu, pozostającemu w tym względzie pod kontrolą judykacyjną Trybunału Konstytucyjnego.

Ponadto, skarżący wskazali, iż brak jest podstaw do stwierdzenia, że "A" SA w sposób nieprzerwany i niczym niezakłócony posiadało przedmiotową działkę gruntu przez okres co najmniej 30 lat. Podstawą prawną wydania zaskarżonej decyzji jest art. 37a ust. 7 zdanie 2 ustawy o komercjalizacji (...)., który stanowi, że roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje również w przypadku, gdy grunt (stanowiący własność skarżących) pozostawał do dnia 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym "A" SA lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat.

Skarżący powołali w uzasadnieniu skargi uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 21 września 1993r. w sprawie III CZP 72/93 (publ. OSNC 1994/3/49) w której stwierdzono, że do okresu zasiedzenia nieruchomości przez Skarb Państwa nie wlicza się okresu władania przez organy państwowe lub państwowe osoby prawne, wykonywanego w ramach uprawnień Państwa jako podmiotu prawa publicznego, mimo istnienia tytułu własności uznanego następnie za nieistniejący.

Dodatkowo wyjaśnili, iż przedmiotowa nieruchomość została objęta w posiadanie w roku 1931 przez "B" SA w P.. W roku 1946 w/w nieruchomość została objęta we władanie przez Skarb państwa, a następnie przekazana we władanie "A", który jest poprzednikiem prawnym "A" SA.

Jednoznacznie wskazali, iż od roku 1946 przedmiotowa nieruchomość pozostawała jedynie w zarządzie poprzednika prawnego "A" SA. Powyższe jest konsekwencją brzmienia art. 128 kodeksu cywilnego, statuującego obowiązującą do dnia 1 lutego 1989r. zasadę jednolitego funduszu własności państwowej - § 2 cyt. przepisu stanowił, że "w granicach swej zdolności prawnej państwowe osoby prawne wykonują w imieniu własnym względem zarządzanych przez nie części mienia ogólnonarodowego uprawnienia płynące z własności państwowej". W ślad za powyższym Sąd Najwyższy - w wyroku z dnia 10 lutego 1978r. w sprawie I CR 316/77, publ. w OSNCP 1978/12/232) - stwierdził, że "skoro przydzielone przedsiębiorstwu państwowemu mienie państwowe pozostawało tylko w jego zarządzie, to przedsiębiorstwo nie było uprawnione do nabywania w drodze czynności prawnych prawa cywilnego mienia nie stanowiącego własności państwowej, takich bowiem czynności może dokonać tylko Skarb Państwa, chyba że co innego wynika z przepisu szczególnego".

Ponadto skarżący wskazali, że organy obu instancji nie wykazały w sposób dostateczny czy nieruchomość oznaczona jako działka nr [...], położona w G. w obrębie W. została objęta w posiadanie przez Skarb Państwa pod koniec lat dwudziestych ubiegłego stulecia i od tamtego momentu nieprzerwanie znajduje się w posiadaniu "A" i ich poprzedników prawnych. Według skarżących przedmiotowa nieruchomość została objęta w posiadanie w 1931 roku przez "B" SA w P. W roku 1946 przedmiotowa nieruchomość została objęta we władanie przez Skarb Państwa, a następnie przekazana we władanie "A", który jest poprzednikiem prawnym "A" SA. Jednoznacznie wskazali, iż od roku 1946 przedmiotowa nieruchomość pozostawała jedynie w zarządzie poprzednika prawnego "A" SA.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie podtrzymując dotychczasową argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, sprawowaną pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W myśl zaś art. 135 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.

W przedmiotowej sprawie skarga zasługuje na uwzględnienie, gdyż zaskarżona decyzja, oraz poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji zostały wydane z naruszeniem prawa.

Przedmiot kontroli stanowi decyzja Wojewody P., utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta G. z dnia 7 listopada 2007 r., którą to odmówiono skarżącym przyznania odszkodowania za nieruchomość położoną w G. przy ul. [...], oznaczoną jako działka nr [...], przejętą na własność przez Skarb Państwa i oddaną w wieczyste użytkowanie "A" S.A., na podstawie art. 37 a ustawy z dnia 8 września 2000 roku o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe" ( Dz. U. nr 84 poz. 948 z 2000 r.), zwanej dalej ustawą o PKP.

Wymieniony wyżej przepis art. 37 a , w ust.1 stanowi, że grunty wchodzące w skład linii kolejowych pozostające w dniu 28 lutego 2003 roku we władaniu "A" SA niestanowiące własności Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego lub "A" SA stają się z dniem 1 czerwca 2003 roku z mocy prawa własnością Skarbu Państwa za odszkodowaniem, z zastrzeżeniem ust. 7. Zgodnie z ust. 7 odszkodowanie, o którym mowa w ust.1, będzie ustalane i wypłacane według zasad i trybu określonych w przepisach o odszkodowaniach za wywłaszczone nieruchomości, na wniosek dotychczasowego właściciela gruntu, złożony w okresie od dnia 1 czerwca 2003 roku do dnia 31 grudnia 2007 roku . Po upływie tego okresu roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje. Roszczenie to nie przysługuje również w przypadku, gdy grunt, o którym mowa w ust.1, pozostawał do dnia 31 maja 2003 roku w posiadaniu samoistnym "A" SA lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat.

W przedmiotowej sprawie skarżący: J. T., I. K., R. K., R. T., A. W., T. D. i R. M. podnieśli, iż zarówno Prezydent Miasta G. jak i Wojewoda P. błędnie przyjęli, że "A" S.A. lub ich poprzednicy prawni władały nieruchomością nr [..] nieprzerwanie od 1929 r., kiedy to został na niej wybudowany tor kolejowy relacji N. – K. – G., czyli nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat i na tej podstawie odmówili skarżącym odszkodowania z tytułu wywłaszczenia.

Według skarżących, sporna działka nie pozostawała we władaniu samoistnym [..] S.A. i jej poprzedników prawnych. Działka niniejsza, na mocy art. 126 w związku z art. 128 kodeksu cywilnego, obowiązujących do 30 września 1989 r. stanowiła bowiem własność społeczną. [...] S.A. uzyskała bowiem osobowość prawną dopiero w dniu 9 maja 1989 r. na mocy art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 27 kwietnia 1989r. o przedsiębiorstwie państwowym "Polskie Koleje Państwowe" i dopiero od tej daty mogła skutecznie posiadać przedmiotową nieruchomość.

Skarżący wskazali, że przed wejściem w życie ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. o zmianie ustawy Kodeks Cywilny, państwowym osobom prawnym nie przysługiwało prawo własności. Własność ogólnonarodowa przysługiwała bowiem niepodzielnie z mocy 128 k.c. państwu. Skoro podmiotem własności państwowej mogło być tylko państwo (Skarb Państwa) - to państwo a nie państwowe osoby prawne, stało się właścicielem rzeczy w wyniku zasiedzenia. Posiadaczem samoistnym wg tych przepisów był więc Skarb Państwa, a nie "A" S.A. czy też jej poprzednicy prawni. Skarżący podkreślili, że "A" S.A. i jej poprzednicy prawni sprawowali zarząd nad sporną działką w imieniu Skarbu Państwa, a nie w imieniu własnym. W związku z powyższym w ich ocenie nie można mówić o posiadaniu samoistnym i władaniu "jak właściciel".

W postępowaniu toczącym się na podstawie omówionego przepisu organ administracji obowiązany był ustalić, czy w sprawie zachodzą przesłanki przyznania odszkodowania, a w szczególności czy nie wystąpiły okoliczności, które wyłączają jego ustalenie.

W przekonaniu Sądu organy obu instancji nie zbadały w sposób dostateczny czy nieruchomość oznaczona jako działka nr [...], położona w G. w obrębie W. została objęta w posiadanie przez Skarb Państwa pod koniec lat dwudziestych ubiegłego stulecia i od tamtego momentu nieprzerwanie znajduje się w posiadaniu "A" i ich poprzedników prawnych. Według skarżących przedmiotowa nieruchomość została objęta w posiadanie w 1931 roku przez "B" SA w P. W roku 1946 przedmiotowa nieruchomość została objęta we władanie przez Skarb Państwa, a następnie przekazana we władanie "A", który jest poprzednikiem prawnym "A" SA.

Jak wskazał Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu postanowienia z dnia 24 maja 2010 r. sygn. akt P 13/09, treść wyżej przytoczonych przepisów nie pozostawia wątpliwości co do faktu, że nieruchomość za której przejęcie odszkodowania domagają się wnioskodawcy, była już przed wojną własnością Skarbu Państwa ex lege. W przekonaniu Trybunału wątpliwe jest zatem, czy podstawą ewentualnego postępowania w sprawie ustalenia i przyznania odszkodowania powinien być kwestionowany art. 37 a ust. 7 ustawy.

Zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności i podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli.

Zasada prawdy obiektywnej jest naczelną zasadą postępowania administracyjnego. Wynika z niej dla organu administracji publicznej obowiązek "wyczerpującego zbadania wszystkich okoliczności faktycznych związanych z określoną sprawą. Realizacja zasady prawdy obiektywnej ma ścisły związek z realizacją zasady praworządności, ustalenie stanu faktycznego sprawy jest bowiem niezbędnym elementem prawidłowego zastosowania normy prawa materialnego" (por. B. Adamiak, J. Borkowski – Komentarz do kodeksu postępowania Administracyjnego, CH Beck, W-wa 2000, str. 56)

Natomiast stosownie do przepisu art. 77 § 1 k.p.a. organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy.

Rządząca postępowaniem administracyjnym zasada postępowania z urzędu (art. 7, 75 k.p.a.) wymaga, by w toku postępowania organy administracji publicznej podejmowały wszelkie kroki niezbędne do wyjaśnienia i załatwienia sprawy i dopuszczały jako dowód wszystko, co może przyczynić się do jej wyjaśnienia, a nie jest sprzeczne z prawem, a więc by z urzędu przeprowadzały dowody służące ustaleniu stanu faktycznego sprawy (por. wyrok NSA z 2911.2000.sygn. akt V SA 948/00, LEX nr 50114).

W przedmiotowej sprawie zarówno organ pierwszej jak i drugiej instancji nie dokonały rzetelnej analizy materiału dowodowego, w szczególności treści Księgi wieczystej Sądu Powiatowego w G. Kw. nr 2716, a zwłaszcza widniejącego w dziale "Ciężary i ograniczenia" wpisanego w dniu 22 października 1930 r. ostrzeżenia o treści: "parcele nr [..], [...], [...] i [...] ulegają wywłaszczeniu na rzecz Skarbu Państwa Polskiego (Zarząd Kolei). Powyższy wpis nie został zanalizowany co do tożsamości wskazanych w nim działek (nr [...], [...], [..] i [...]) z objętą decyzja Wojewody P. z dnia 22 listopada 2005 r. działką nr [...]. Organy nie zbadały także powyższego wpisu w kontekście wspomnianej ustawy z dnia 27 kwietnia 1931 r. o oddaniu "B" , Spółce Akcyjnej w P., kolei H. – G. z odnogą S. – C. do eksploatacji oraz o udzieleniu poręki państwowej. Należy w tym miejscu przypomnieć, że zgodnie z treścią art. 2 tej ustawy "Nieruchomości, wchodzące obecnie w skład wymienionych w art. 1 linij kolejowych, pozostają własnością Państwa, nieruchomości zaś, które koncesjonariusz nabędzie w celu budowy lub eksploatacji tych linij kolejowych, staja się z chwilą ich nabycia własnością Państwa". Ustawa powyższa utraciła moc dopiero na podstawie przepisu art. 46 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 2 grudnia 1960 r. o kolejach. Biorąc pod uwagę okoliczność budowy na przedmiotowej działce torów i urządzeń kolejowych już w 1928 r. zbadania wymaga w pierwszej kolejności, czy zgodnie z treścią ustawy z dnia 27 kwietnia 1931 r. działka nr [...], za która odszkodowania domagają się skarżący nie należy do tych nieruchomości, które w dniu wejścia w życie tej ustawy wchodziły w skład linii kolejowej i z mocy prawa stały się własnością Państwa.

Dopiero wyjaśnienie powyższych okoliczności pozwoli organom na ocenę, czy w przedmiotowej sprawie może mieć zastosowanie przepis art. 37 a ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe" (Dz. U. Nr 84, poz. 948 ze zm.). Przepis ten ma bowiem zastosowanie jedynie do nieruchomości, które w dniu 28 lutego 2003 r. nie stanowiły własności Skarbu Państwa.

Ponadto Trybunał Konstytucyjny wskazał, że "przedsiębiorstwa państwowe, a takim przed komercjalizacją były również "A", zarówno na podstawie dekretu z dnia 26 października 1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. z 1960 r. Nr 18, poz. 111), jak i na podstawie obecnie obowiązującej ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. z 2002 r. Nr 112, poz. 981, ze zm.) posiadały osobowość prawną. Szczególne przepisy sektorowe dotyczące kolei tego nie zmieniały. Dla wykładni art. 37a ust. 7 ustawy o komercjalizacji implikuje to określone skutki prawne i faktyczne".

W tym miejscu niezbędnym staje się przypomnienie, iż regulacja prawna własności państwowej była w okresie powojennym od początku skomplikowana. Zanim skrystalizowała się zasada tzw. jednolitego funduszu własności państwowej, toczyły się spory o to, kto jest podmiotem własności mienia zarządzanego przez przedsiębiorstwo państwowe: samo przedsiębiorstwo, czy Skarb Państwa. Spór przesądził wreszcie art. 128 § 1 k.c., stanowiący, że własność państwowa przysługuje niepodzielnie państwu, natomiast państwowe osoby prawne wykonują tylko - względem zarządzanych przez nie części mienia państwowego - uprawnienia wynikające z własności państwowej (§ 2). Zasada jednolitego funduszu własności państwowej przetrwała do 1 lutego 1989 roku.

W art. 128 § 1 k.c. była wypowiedziana zasada jedności mienia ogólnonarodowego, wyrażająca się tym, że własność ogólnonarodowa (państwowa) przysługuje niepodzielnie Państwu. Zasada ta odnosiła się nie tylko do prawa własności, według bowiem art. 44 k.c. mienie ogólnonarodowe (państwowe) obejmuje zarówno własność, jak i inne prawa majątkowe. Z zasady tej wynikało w sposób niewątpliwy, że własność przysługuje jednolicie i niepodzielnie Państwu również co do tych przedmiotów, które zostały przydzielone wyodrębnionym państwowym jednostkom organizacyjnym wyposażonym w osobowość prawną. Na tle wykładni art. 128 § 2 k.c. stanowiącego, że w granicach swej zdolności prawnej państwowe osoby prawne wykonują w imieniu własnym względem zarządzanych przez nie części mienia ogólnonarodowego uprawnienie płynące z własności państwowej, powstało w nauce prawa oraz w orzecznictwie zagadnienie charakteru praw przysługujących w odniesieniu do tego mienia państwowym osobom prawnym. Reprezentowane były przy tym diametralnie różne poglądy, poczynając od stanowiska odmawiającego państwowym osobom prawnym jakichkolwiek praw do mienia ogólnonarodowego, do poglądu przyznającego osobom - ze względu na znajdujące się w ich dyspozycji mienie - prawo własności. Między tymi stwierdzeniami istniało wiele poglądów pośrednich, w tym pogląd, że państwowym osobom prawnym przysługuje względem przydzielonych im części mienia ogólnonarodowego szczególnego rodzaju prawo podmiotowe, określone zazwyczaj jako prawo zarządu lub prawo do operatywnego zarządu, mające charakter prawa bezwzględnego.

Na tle wykładni art. 128 § 2 k.c. stanowiącego, że w granicach swej zdolności prawnej państwowe osoby prawne wykonują w imieniu własnym względem zarządzanych przez nie części mienia ogólnonarodowego uprawnienie płynące z własności państwowej, powstało w nauce prawa oraz w orzecznictwie zagadnienie charakteru innych praw przysługujących w odniesieniu do tego mienia państwowym osobom prawnym. Reprezentowane były przy tym diametralnie różne poglądy, poczynając od stanowiska odmawiającego państwowym osobom prawnym jakichkolwiek praw do mienia ogólnonarodowego, do poglądu przyznającego osobom - ze względu na znajdujące się w ich dyspozycji mienie - prawo własności. Między tymi stwierdzeniami istniało także wiele poglądów pośrednich.

Rzecz jasna powyższe wywody mogą mieć w niniejszej sprawie zastosowanie jedynie pomocnicze. Zakładając bowiem racjonalność ustawodawcy, który w analizowanym przepisie art. 37 a ust. 7 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe" dopuścił możliwość istnienia negatywnej przesłanki, pozwalającej na odmowę przyznania poprzednim właścicielom odszkodowania za przejętą na rzecz Skarbu Państwa nieruchomość, w rozważaniach dotyczących posiadania samoistnego nie może mieć zastosowania teoria odmawiająca posiadającym osobowość prawną państwowym osobom prawnym, do jakich zaliczają się przedsiębiorstwa państwowe, a takim przed komercjalizacją były również "A", zarówno na podstawie dekretu z dnia 26 października 1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. z 1960 r. Nr 18, poz. 111), jak i na podstawie obecnie obowiązującej ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. z 2002 r. Nr 112, poz. 981, ze zm.) prawa do posiadania samoistnego nieruchomości stanowiących własność skarżących.

Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji. Ponownie rozpoznając sprawę organy administracji winny uwzględnić wskazania Sądu, oraz dokonaną w uzasadnieniu wyroku ocenę prawną obowiązujących przepisów.

Na podstawie art. 200 w związku z art. 202 § 2 i art. prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd, w związku z uwzględnieniem skargi, uwzględnił wniosek skarżących o zwrot kosztów postępowania i zasądził na ich rzecz od organu tytułem zwrotu poniesionych kosztów postępowania kwotę 457,00 zł.