Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt I SA/Łd 533/11
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2011-06-16 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 1, ust. 2, ust. 3, ust. 3a, art. 32
journal: Dz.U. 1998 nr 137 poz 887
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.
article: par. 3 ust. 1 pkt 1-3
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
article: art. 7, art. 77. art. 80
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 153
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Dnia 16 czerwca 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział I w składzie następującym: Przewodnicząca: Sędzia WSA Joanna Tarno Sędziowie: Sędzia NSA Wiktor Jarzębowski Sędzia WSA Tomasz Adamczyk (spr.) Protokolant: Małgorzata Kowalczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 czerwca 2011 roku sprawy ze skargi G. Ż. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowa umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne oddala skargę.


UZASADNIENIE

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...]., wydaną po ponownym rozpoznaniu sprawy w związku z wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 3 listopada 2010 r. (sygn. akt I SA/Łd 770/10), utrzymał w mocy swą decyzję z dnia 12 marca 2010 r. o odmowie umorzenia G.Ż. należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne.

Podstawę decyzji stanowiły następujące wnioski i ustalenia organu prowadzącego postępowanie.

W dniu 15.01.2010 r. wpłynął do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniosek G.Ż. o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne, w którym podniosła, iż jest w podeszłym wieku oraz że nie była świadoma obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie zdrowotne od 1.01.1999 r. z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. Na podstawie dokumentów zgromadzonych w aktach płatnika oraz uzyskanych w trakcie przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego Zakład decyzją nr [...] z dnia [...] odmówił umorzenia ww. należności.

W dniu 19.03.2010 r. do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wpłynął wniosek G.Ż. o ponowne rozpatrzenie sprawy, zmianę decyzji i umorzenie należności z tytułu składek. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją nr [...] z dnia [...], nie znajdując przesłanek do zmiany swego rozstrzygnięcia, postanowił utrzymać w mocy decyzję nr [...] z dnia [...] o odmowie umorzenia należności z tytułu składek.

Na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi wniosła G.Ż. Wyrokiem z dnia 3 listopada 2010 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi uchylił zaskarżoną decyzję.

Rozpatrując ponownie sprawę organ wskazał, że we wniosku o umorzenie złożonym w dniu 15.01.2010 strona podniosła, iż jest w podeszłym wieku i że nie była świadoma obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie zdrowotne od 1.01.1999 r. z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. Odnosząc się do przedstawionych przez stronę argumentów organ stwierdził, że wiek płatnika nie może stanowić podstawy do umorzenia należności. Ponadto osoba podejmująca działalność gospodarczą winna być świadoma konsekwencji wynikających z tego tytułu, a więc także obowiązku opłacania składek.

Jednocześnie organ podał, że w podaniu strona wskazała, iż przebywała w szpitalu z powodu powikłań oskrzelowych, cierpi na astmę i jest w stanie zagrożenia zawałowego. Faktu tego, zadaniem organu, strona jednak nie udokumentowała, do wniosku nie dołączyła bowiem kart leczenia szpitalnego ani innych dokumentów świadczących o aktualnym stanie zdrowia, ponoszonych kosztach leczenia czy zakupu leków. Z zaświadczenia lekarskiego z dnia 14.01.2010 r. wystawionego przez specjalistę chorób wewnętrznych wynika jedynie, że strona wymaga stałego leczenia i stałej kontroli lekarskiej. Organ podkreślił przy tym, że do kwestionariusza o możliwościach płatniczych spisanego w dniu 15.01.2010 r. G.Ż. zeznała, że nie posiada żadnych ruchomości ani nieruchomości oraz iż jedynym źródłem utrzymania jest renta rodzinna po zmarłym mężu. W oświadczeniu złożonym w dniu 15.01.2010 r. stwierdziła także, że w latach 2006-2009 osiągała dochody tylko z tytułu renty rodzinnej. Według dołączonego do podania rocznego obliczenia podatku PIT-40A w roku 2008 uzyskała zaś przychód w kwocie 13.919,40zł, tj. 1.159,95 zł miesięcznie.

W dalszych motywach decyzji organ orzekający wskazał, że w trakcie przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego ustalono, iż w Sądzie Rejonowym w K. w Wydziale Ksiąg Wieczystych strona nie figuruje jako właściciel nieruchomości. Ponadto według informacji z dnia 1.03.2010 r. nie figuruje także w centralnej ewidencji pojazdów. Z danych zaewidencjonowanych w Kompleksowym Systemie Informatycznym ZUS wynika zaś, że strona jest świadczeniobiorcą. Według informacji uzyskanej z Wydziału Świadczeń Emerytalno-Rentowych z dnia

2.03.2010 r. od marca 2010 roku otrzymuje świadczenie w wysokości 1.277,82 zł netto, z którego nie są dokonywane żadne potrącenia egzekucyjne. W przypadku zastosowania środka egzekucyjnego w postaci zajęcia ze świadczenia były dokonywane potrącenia w wysokości 325,19 zł. Ponadto w oświadczeniu złożonym w dniu 15.01.2010 r. strona zeznała, że mieszka w budynku położonym w Ż. przy

ul. A, który jest własnością jej syna – P.Ż.. Wspólnie ze stroną mieszka natomiast drugi syn – P.Ż.. Dzieci pozostają na własnym utrzymaniu. Z dostarczonych w dniach 15.01.2010 r. i 19.01.2010 r. dokumentów potwierdzających ponoszone opłaty na utrzymanie wynikało, że kształtują się one na poziomie około 384,10 zł miesięcznie, z czego opłata za energię elektryczną (wyliczona na podstawie faktury z dnia 11.01.2010 r. za okres od 13.11.2009 r. do 11.01.2010 r. na kwotę 130,87 zł) stanowi kwotę około 65,00 zł, za zużycie wody około 8,50 zł (wyliczona na podstawie faktury z dnia 29.12.2009 r. za okres od 30.09.2009 r. do 29.12.2009 r. na kwotę 25,39 zł), za dostawę gazu około 310,60 zł (kwota wynika z faktury z dnia 17.12.2009 r. za okres od 17.11.2009 r. do 17.12.2009 r. na kwotę 310,55 zł, po zaokrągleniu do 10 groszy, potwierdzonej odcinkiem wpłaty z dnia 29.12.2009 r.).

W oświadczeniu złożonym w dniu 15.01.2010 r. strona stwierdziła, że sama ponosi wszystkie wydatki związane z utrzymaniem mieszkania przy ul. A. Po dokonaniu opłat w kwocie około 384,10 zł do jej dyspozycji na pokrycie pozostałych potrzeb pozostaje kwota około 893,72 zł. Według zaświadczenia z dnia 14.01.2010 r. wydanego przez Miejsko-Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w Ż. strona nie korzysta z pomocy finansowej ośrodka.

Następnie organ wskazał, że w dniu 19.03.2010 r. do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wpłynął wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, zmianę decyzji i umorzenie należności z tytułu składek. Zadaniem strony ZUS, wydając decyzję, naruszył prawo materialne poprzez przyjęcie, że niespełnione zostały przesłanki do możliwości umorzenia, w sytuacji gdy nie ma ona żadnego majątku, jest w podeszłym wieku (79 lat) wymagającym leczenia szpitalnego i stałej opieki. Do wniosku o ponowne rozpatrzenie strona dołączyła aktualne zaświadczenie lekarskie z dnia 29.03.2010 r., z którego wynika, że systematycznie leczy się w Przychodni Rejonowej w Ż. oraz zaświadczenie z dnia 30.03.2010 r. potwierdzające fakt psychiatrycznego leczenia syna P.Ż.. Ponadto strona przedłożyła kopię opinii z Banku A z dnia 2.02.2010r., z której wynika, że na rachunku nie ma oszczędności, a stan konta na dzień 29.01.2010 r. wynosi 72,22 zł, rachunek za energię elektryczną z dnia 15.03.2010 r. na kwotę 131,16 zł za okres od 11.01.2010 r. do 15.03.2010 r., fakturę z dnia 31.03.2010 r. za zakup leków na kwotę 6,40 zł, wystawioną na P.Ż. oraz z dnia 29.03.2010 r. na kwotę 71,17 zł, wystawioną na stronę, fakturę z dnia 8.03.2010 r. za usługi telekomunikacyjne na kwotę 65,36 zł, fakturę wystawioną przez Zakład Gospodarki Komunalnej w Ż. na kwotę 16,34 zł za okres od 29.12.2009 r. do 25.03.2010 r. oraz odcinek do zapłaty składek A za okres 04-06/2010r. wystawiony na stronę na kwotę 53,73 zł.

Organ podkreślił przy tym, że strona dołączyła do akt sprawy zaświadczenie lekarskie z dnia 14.01.2010 r. oraz z dnia 29.03.2010 r., z których wynika, że leczy się systematycznie i wymaga stałej kontroli lekarskiej. Stwierdził jednocześnie, że nie kwestionuje faktu, iż stan zdrowia i wiek nie pozwalają już stronie osiągać dodatkowych dochodów. Strona otrzymuje natomiast świadczenie, z którego Zakład może skutecznie dochodzić swoich należności. Z akt sprawy wynika, że świadczenie było wolne od potrąceń. Brak majątku, stan zdrowia oraz wiek zdaniem organu nie może stanowić przesłanki przemawiającej za pozytywnym rozpatrzeniem wniosku o umorzenie, w sytuacji gdy strona otrzymuje świadczenie. Na podstawie tytułów wykonawczych z dnia [...] Zakład dokonał zajęcia renty rodzinnej wypłacanej przez Wydział Świadczeń Emerytalno-Rentowych. Z tego tytułu na poczet należności z tytułu składek od września 2010 r. przekazywane są miesięcznie kwoty w wysokości po 325,19 zł.

Następnie organ podniósł, że we wniosku o ponowne rozpatrzenie strona wskazała, iż jej syn P.Ż. pozostaje na własnym utrzymaniu, natomiast syn P.Ż. otrzymuje jedynie rentę w wysokości 680,00 zł i nie jest w stanie pomóc partycypować w kosztach utrzymania domu, ponieważ się leczy, wydaje duże kwoty na lekarstwa i leczenie. Jak wynika z dołączonego zaświadczenia z Poradni Zdrowia Psychicznego, P.Ż. od 2000 roku leczy się i wymaga dalszego leczenia, dwukrotnie przebywał w szpitalu psychiatrycznym. Z dołączonych dokumentów nie wynika jednak, aby na leki przeznaczał znaczne kwoty. Faktura za leki wystawiona na nazwisko P.Ż. opiewa bowiem na kwotę 6,40 zł. Organ podkreślił przy tym, że strona nie dołączyła innych dokumentów świadczących o ponoszonych przez P.Ż. kosztach leczenia, złożyła jedynie oświadczenie, z którego wynika, że syn na leki przeznacza około 50,00 zł. miesięcznie. Po zakupie leków, potwierdzonych fakturami, do dyspozycji syna pozostaje kwota w wysokości 673,60 zł. Oznacza to zatem, że P.Ż. może partycypować w kosztach utrzymania domu. Organ wskazał ponadto, że do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy strona dołączyła rachunki: za telefon na kwotę 65,36 zł, za leki na kwotę 71,17 zł, za opłatę polisy na kwotę 53,73 zł. za okres 04-06/2010 (średnio miesięcznie 17,91 zł), które nie były dostarczone do wniosku o umorzenie i stanowią dodatkowe koszty ponoszone przez stronę w wysokości 154,44 zł oraz aktualne rachunki za wodę za okres od 29.12.2009 r. do 25.03.2010 r. na kwotę 16,34 zł, energię elektryczną za okres od 11.01.2010 r. do 15.03.2010 r. na kwotę 131,16 zł (dołączone faktury za energię zostały wystawione na porównywalne kwoty, w związku z tym, Zakład nie korygował kosztów opłat za energię, natomiast faktura za dostarczanie wody dołączona do wniosku o umorzenie opiewała na wyższą kwotę, zatem Zakład uwzględnił tę kwotę w wydatkach).

Organ podkreślił także, iż z dostarczonych w dniach 15.01.2010 r. i 19.01.2010 r. dokumentów potwierdzających ponoszone opłaty na utrzymanie wynikało, że kształtują się one na poziomie 384,10 zł miesięcznie, z czego opłata za energię elektryczną stanowi kwotę około 65,00 zł, za zużycie wody około 8,50 zł, dostawa gazu około

310,60 zł. Uwzględniając dołączone przez stronę do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy rachunki, ponoszone opłaty zostały zwiększone o kwotę 154,44 zł. W związku z powyższym, zdaniem organu, miesięczne opłaty kształtują się na poziomie 538,54 zł. Zatem po dokonaniu opłat do dyspozycji strony na pokrycie pozostałych potrzeb pozostaje kwota około 739,28 zł. Uwzględniając dochody otrzymywane przez syna strony w kwocie 673,60 zł (kwota renty 680,00 zł pomniejszona o koszty zakupu leków udokumentowane fakturą na kwotę 6,40 zł) do dyspozycji rodziny pozostaje kwota w wysokości 1.412,88 zł. Ponadto organ dodał, że w uzupełnieniu do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy strona podniosła, iż środki finansowe, jakimi dysponuje, nie dają jej możliwości uiszczenia zaległości, nawet gdyby została rozłożona na raty. Według oświadczenia strony złożonego w dniu 2.04.2010 r. rodzina na utrzymanie, tj. wyżywienie i zakup środków, przeznacza kwotę w wysokości około 1.000 zł.

W dalszych motywach decyzji organ wskazał, że z zgodnie z opublikowaną przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych Informacją o wysokości zmodyfikowanego minimum socjalnego w grudniu 2009 r., sporządzoną na podstawie danych Departamentu Statystyki Społecznej GUS, w dwuosobowym emerytalnym gospodarstwie domowym na zakup żywności przeznacza się kwotę w wysokości 415,96 zł, na mieszkanie 473,17 zł, na kulturę i rekreację 103,41 zł, na zakup odzieży i obuwia 60,25 zł, na ochronę zdrowia 131,46 zł, na higienę osobistą 42,50 zł, na transport i łączność 143,63 zł, na pozostałe wydatki 95,93 zł średnio miesięcznie 1.466,31 zł (na 1 osobę 713,16 zł).

Mając na uwadze powyższe, organ uwzględnił wydatki na utrzymanie mieszkania i część wydatków na ochronę zdrowia (faktura za leki na kwotę 71,17 zł) w łącznej kwocie 538,54 zł oraz wydatki na leki ponoszone przez P.Ż. w kwocie 6,40 zł, na podstawie przedłożonych przez stronę dokumentów. Biorąc pod uwagę dane GUS mimo, że strona nie udokumentowała pozostałych wydatków ZUS przyjął oświadczenie za wiarygodne i pomniejszył dodatkowo dochody rodziny o 1.000 zł.

W związku z powyższym, zdaniem organu, po odjęciu od dochodów rodziny, które kształtują się na poziomie 1.957,82 zł wszystkich ponoszonych wydatków, tj. kwoty 1.544,94 zł (udokumentowanych i nieudokumentowanych), ale koniecznych do poniesienia w codziennym życiu) do dyspozycji strony i jej syna pozostaje kwota w wysokości 412,88 zł. W związku z powyższym strona może część tej kwoty przeznaczyć na spłatę zadłużenia.

Ponadto organ dodał, że w uzupełnieniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy strona wskazała, iż po raz pierwszy w życiu prosi o umorzenie zaległości, nigdy nie zwracała się z takimi wnioskami do żadnych urzędów, właściwych organów czy instytucji opłacając wszystkie należności. Ponadto nieopłacenie składek nie było złą wolą, lecz wynikało z niewiedzy. Jednakże zdaniem Zakładu ilość i kolejność składanych wniosków nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Osoba podejmująca działalność gospodarczą winna być świadoma konsekwencji wynikających z tego tytułu, a więc także obowiązku opłacania składek.

Jednocześnie organ, odnosząc się do argumentacji strony, wskazał, że stwierdziła ona, iż nie korzystała z pomocy finansowej Państwa, ciężka sytuacja finansowa spowodowała konieczność sięgnięcia po pomoc u rodziny i z tego tytułu strona posiada zadłużenie w wysokości około 5.000.00 zł. W żaden sposób jednak tego faktu strona nie udokumentowała, nie przedłożyła umowy pożyczki, oświadczenia od rodziny o udzielonym wsparciu, warunków spłaty długu. Stąd też organ nie dał wiary złożonemu oświadczeniu o pomocy uzyskanej od rodziny i nie uwzględnił podanej przez stronę informacji o zadłużeniu przy rozpatrywaniu wniosku.

W konkluzji organ orzekający stwierdził, że nie dostrzega podstaw do umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 2 i 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.). W sprawie nie wystąpił bowiem podstawowy warunek umożliwiający umorzenie, zawarty w art. 28 ust. 2, 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, tj. całkowita nieściągalność należności. Z otrzymywanego przez stronę świadczenia prowadzone jest postępowanie egzekucyjne. Z tego tytułu na poczet należności z tytułu składek od września 2010 r. przekazywane są miesięcznie kwoty w wysokości po 325,19 zł. Oczywiste jest zatem, że w postępowaniu egzekucyjnym uzyska się kwoty przekraczające wydatki egzekucyjne. Nie ma także podstaw do umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 3a ww. ustawy. Przesłanki wynikające z tego przepisu w sprawie również nie występują. Na podstawie tego przepisu należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być umarzane, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, jeżeli przemawia za tym ważny interes osoby zobowiązanej do ich opłacenia, a ciężar udowodnienia trudnej sytuacji spoczywa na płatniku. Strona nie wykazała, że opłacenie należności z tytułu składek pozbawi ją możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Nie dołączyła żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że znajduje się w ubóstwie, które zagraża egzystencji. Nie dotknęły ją zdarzenia losowe ani klęski żywiołowe.

Wychodząc z powyższych przesłanek organ prowadzący postępowanie stwierdził, że po ponownym przeprowadzeniu analizy akt sprawy i jej ocenie zgodnie z wyrokiem Sądu, nie zostały ustalone okoliczności, które mogłyby mieć wpływ na zmianę stanowiska w sprawie złożonego wniosku o umorzenie.

Nie zgadzając się z powyższą decyzją G.Ż., reprezentowana przez pełnomocnika w osobie adwokata, wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31.07.2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Z tych względów pełnomocnik strony wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania sądowego. Dodatkowo wniósł o dopuszczenie dowodu z dokumentów: umowy pożyczki z dnia 28.03.2011 r. oraz oświadczenia K.R. z dnia 2.05.2007 r. W uzasadnieniu skargi podtrzymał dotychczasową argumentację.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Skarga nie jest uzasadniona, bowiem Dyrektor ZUS odmawiając skarżącej umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne nie naruszył ani przepisów prawa materialnego, ani przepisów procesowych w stopniu mającym lub mogącym mieć wpływ na wynik sprawy.

Zgodnie z art. 28 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 137, poz. 887 z późn. zm.), dalej jako "u.s.u.s." należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a tej ustawy.

Stosownie zaś do art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność tych składek zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie,

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze,

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów Ordynacji podatkowej,

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym,

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym,

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję,

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Jednakże w uzasadnionych przypadkach należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być umarzane, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności według zasad określonych w rozporządzeniu (art. 28 ust. 3a u.s.u.s.).

Wskazać przy tym należy, że przedstawione powyżej reżimy prawne umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, o których mowa w art. 28 ust. 2 i art. 28 ust. 3a u.s.u.s., nie są od siebie niezależne i oderwane.

W art. 28 ust. 2-3 u.s.u.s. uregulowane zostały podstawowe kwestie w zakresie umorzenia należności z tytułu tych składek oraz przypadki ich całkowitej nieściągalności. Art. 28 ust. 3a u.s.u.s. dotyczy kwestii umarzania należności ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na ubezpieczenie społeczne. Oba reżimy prawne umarzania należności z tytułu tych składek nawiązują jednak do siebie, co wynika z takich sformułowań, jak "z zastrzeżeniem ust. 3a" oraz "(...) mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności". Przypadki całkowitej nieściągalności uregulowane zostały wyczerpująco w powołanym wyżej art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Z uwagi zatem na użyty w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. zwrot "pomimo braku ich całkowitej nieściągalności" uzależnienie umorzenia należności z tytułu składek od ich całkowitej nieściągalności dotyczy także ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na ubezpieczenie społeczne. W konsekwencji oznacza to zatem, że przy umarzaniu nieopłaconych przez te podmioty należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne zastosowanie będzie miał wymóg wystąpienia precyzyjnie określonych przesłanek całkowitej nieściągalności, a w sytuacji ich niewystąpienia sytuacja majątkowa i rodzinna wnioskodawcy podlegać będzie ocenie organu z punktu widzenia przesłanek określonych w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), dalej jako "rozporządzenie", wydanym na podstawie art. 28 ust. 3b u.s.u.s.

Zgodnie z treścią § 3 ww. rozporządzenia, zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Z powołanych regulacji wynika, że rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne mimo braku ich całkowitej nieściągalności podejmowane są w ramach tzw. uznania administracyjnego, o czym przesądza użyty w powołanym wyżej art. 28 ust. 3a u.s.u.s. zwrot "należności z tytułu składek (...) mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane". Oznacza to zatem, że organ ma prawo wyboru treści rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, przy czym wybór ten może być swobodny, ale nie dowolny (por. wyrok NSA z dnia 29 sierpnia 2007 r., sygn. akt II GSK 141/07, Lex nr 368197, a także wyrok WSA w Łodzi z dnia 3 listopada 2009 r., sygn. akt I SA/Łd 584/09).

Podkreślić przy tym należy, że proces podejmowania decyzji w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, w tym także ubezpieczenie zdrowotne, ma charakter dwuetapowy. Najpierw organ, ustalając istotne okoliczności faktyczne sprawy związane przede wszystkim z sytuacją majątkową, osobistą i rodzinną wnioskodawcy, ocenia czy okoliczności te odpowiadają choćby jednej z przesłanek określonych w art. 28 ust. 2 i 3 "u.s.u.s." lub w § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia. Stwierdzenie, że okoliczności ustalone w sprawie nie odpowiadają żadnej z przesłanek umorzenia zaległości wyklucza możliwość pozytywnego rozstrzygnięcia dla ubezpieczonego. Z kolei drugi etap ma miejsce jedynie wówczas, gdy organ stwierdzi, że przesłanki te przemawiają za umorzeniem ww. należności. Jednak nawet pozytywna ocena występowania tych przesłanek nie obliguje organu do skorzystania z instytucji umorzenia należności z tytułu tych składek. Odmawiając w takiej sytuacji z umorzenia zaległości organ działa w zakresie przyznanego mu uznania administracyjnego.

W kontekście przesłanek określonych w powołanym wyżej § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia szczególne znaczenie ma wnikliwe wyjaśnienie sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy. A zatem strona w treści wniesionego wniosku o umorzenie należności, a następnie w toku postępowania, powinna wskazać takie konkretne okoliczności, które będą przemawiały za zastosowaniem wobec niej instytucji umorzenia. Także i Prezes ZUS w toku postępowania, powinien wnikliwie ustalić istnienie (lub brak) takich okoliczności, podejmując w tym zakresie, o ile jest to możliwe, także działania z urzędu, niezależnie od informacji uzyskanych od wnioskodawcy, zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej wyrażoną w art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm. ) – dalej "k.p.a." i zasadą zupełności postępowania dowodowego, o której stanowi art. 77 § 1 tej ustawy. Oczywistym jest jednak, że w toku takiego postępowania to głównie na stronie spoczywa ciężar udowodnienia zaistnienia przesłanek do umorzenia, świadczy bowiem o tym użyty przez ustawodawcę w § 3 ust. 1 rozporządzenia zwrot "jeżeli zobowiązany wykaże". Wszakże to wnioskodawca, a nie organ, ma pełną wiedzę o swojej sytuacji rodzinnej, majątkowej, osobistej i o przeszkodach w spłacie zadłużenia.

Ocena zebranego materiału dowodowego należy do organu prowadzącego postępowanie. Stosownie do art. 80 k.p.a. organ swobodnie ocenia dowody, ważne jest jednak, żeby stan faktyczny został oceniony na podstawie całokształtu zebranego materiału dowodowego. Swoboda w ocenie dowodów nie oznacza dowolności. Przeprowadzony przez organ sposób rozumowania związany z ustalaniem stanu faktycznego sprawy na podstawie różnych, czasem sprzecznych ze sobą, zebranych w sprawie dowodów, przedstawiony w uzasadnieniu decyzji, powinien być jasny, zrozumiały i oparty o zasady logiki.

Niemniej ważną czynnością organu w procesie wydawania decyzji, już po zebraniu dowodów i ustaleniu stanu faktycznego sprawy, jest podstawienie tego stanu faktycznego pod odpowiednią normę prawa (subsumcja). Ta czynność powinna znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji stosownie do art. 107 § 1 k.p.a.

Uznaniowy charakter decyzji w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne na podstawie art. 28 ust. 3a w związku z § 3 ust. 1 powołanego wyżej rozporządzenia nie odnosi się do ustalania przesłanek warunkujących umorzenie należności. W tym zakresie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie działa na podstawie uznania administracyjnego. Ustalając stan faktyczny sprawy w toku postępowania dowodowego i następnie porównując ten stan do hipotezy normy zezwalającej na umorzenie tych należności organ jest związany określonymi w k.p.a. zasadami, zwłaszcza wskazanymi wyżej, oraz regułami logiki. Postępowanie organu w tym zakresie podlega ocenie sądu administracyjnego, a więc sąd ocenia, czy został w sprawie zebrany kompletny materiał dowodowy, czy w procesie oceny dowodów nie naruszono reguł logiki i czy zastosowano właściwe przepisy do prawidłowo ustalonego stanu faktycznego. Uznanie administracyjne odnosi się natomiast do wyboru konsekwencji prawnych (umorzyć należności lub odmówić ich umorzenia) w razie prawidłowego ustalenia, że zastosowanie instytucji umorzenia jest możliwe, bowiem przemawiają za tym przesłanki wskazane w § 3

ust. 1 powołanego wyżej rozporządzenia. Wybór tej konsekwencji prawnej, to właśnie drugi etap postępowania organu w procesie wydawania decyzji w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne.

Przedmiotem wniosku o umorzenie i w jego następstwie decyzji administracyjnych były niezapłacone składki na ubezpieczenie zdrowotne. Zgodnie z art. 32 "u.s.u.s." do tego rodzaju składek w zakresie ich umarzania stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenie społeczne, a więc w tym art. 28 "u.s.u.s." i przepisy wyżej wskazanego "rozporządzenia".

W sprawie niniejszej istotne jest również to, że już wcześniej Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekał w tej sprawie wyrokiem z dnia 3 listopada 2010 r., sygn. I SA/łd 770/10. uchylając decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w przedmiocie odmowy umorzenia niezapłaconych składek na ubezpieczenie zdrowotne. Stosownie do treści art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej w skrócie "u.p.p.s.a.", ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenia postępowania było przedmiotem zaskarżenia.

W wyroku z dnia 3 listopada 2010 r. sformułowane zostały następujące oceny prawne i wskazania co do dalszego postępowania, które były wiążące przy ponownym rozpoznaniu sprawy:

- dokonując oceny wniosku należy również wziąć pod uwagę ważny interes osoby zobowiązanej do opłacania składek, który zgodnie z cytowanym rozporządzeniem należy rozumieć jako wystąpienie takich okoliczności, które uniemożliwiają zobowiązanemu spłatę zadłużenia,

- bezspornym jest, iż umorzenie zaległości z tytułu składek ma charakter wyjątkowy i należy brać pod uwagę interes społeczny, a decyzja wydana w tym przedmiocie ma charakter uznaniowy,

- organ przy wydawaniu decyzji o charakterze uznaniowym obowiązany jest do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w przepisach przesłanki. Okoliczności uzasadniające odmowę umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie powinny być przeanalizowane i omówione w sposób niebudzący żadnych wątpliwości. Szczególnie konieczność ta dotyczy sytuacji, kiedy decyzja wydawana przez organ dotyczy sfery elementarnych potrzeb strony skarżącej i jej rodziny,

- w zaskarżonej decyzji organ odniósł się do przesłanek umorzenia należności z tytułu składek, jednakże ocena sytuacji skarżącej poprzez ich pryzmat została przeprowadzona pobieżnie i niekonsekwentnie, a uzasadnienie w pewnych jego fragmentach jest niezrozumiałe w zakresie wyciągniętych i przedstawionych wniosków. Dotyczy to rozliczenia miesięcznych dochodów i wydatków skarżącej. W rozliczeniu tym są nieścisłości matematyczne,

- organ nie uwzględnił faktu zadłużenia skarżącej u rodziny na kwotę około 5.000 zł powołując się na brak dowodów w tym zakresie, chociaż kwotę miesięcznych wydatków ponoszonych przez skarżącą na zakup żywności i środków czystości przyjął na podstawie oświadczenia skarżącej.

Odnosząc się do zarzutów podniesionych w skardze należy stwierdzić, że:

Z treści zaskarżonej decyzji z dnia [...] wynika, iż organ dokonał wystarczająco dokładnej analizy i oceny sytuacji majątkowej, rodzinnej i osobistej G.Ż.. Ustalenia organu znajdują oparcie w zgromadzonych w sprawie dowodach (str. 2-4 zaskarżonej decyzji). Sytuacja skarżącej została ustalona na podstawie materiałów zebranych jeszcze przed wyrokiem tutejszego Sądu z dnia 3 listopada 2010 r., gdyż skarżąca zawiadomiona pismem z dnia 3 stycznia 2011 r. o możliwości uzupełnienia wniosku o umorzenie składek nie przedstawiła do dnia wydania ocenianej obecnie decyzji żadnych nowych dowodów. Organ oparł swoje ustalenia faktyczne zarówno na dowodach przedstawionych przez skarżącą, jak i pozyskanych przez siebie. W znacznej części ustalenia faktyczne wynikają z informacji przekazanych przez skarżącą, których organ nie kwestionował. Informacje te są zawarte m. in. w: kwestionariuszu o możliwościach płatniczych spisanym w dniu 15 stycznia 2010 r., oświadczeniu skarżącej z tej daty i załączonych fakturach dotyczących wydatków za energię elektryczną, gaz i wodę, zaświadczeniach lekarskich, fakturach złożonych w dniu 19 stycznia 2010 r. oraz w marcu 2010 r. dotyczących wydatków na utrzymanie mieszkania i na zakup leków. Przeprowadzona przez organ analiza oświadczeń skarżącej i zgromadzonych dokumentów doprowadziła do wniosku, niepodważonego skutecznie przez skarżącą, że uzyskiwane przez nią dochody są wyższe, choć niewiele, od ponoszonych wydatków. Do przeprowadzenia tej analizy przyjęto, że jedynym źródłem dochodów G.Ż. jest renta rodzinna po mężu w kwocie miesięcznej 1277,82 zł netto. Przyjęta do analizy kwota miesięcznych wydatków na utrzymanie uwzględnia przedstawione przez skarżącą rachunki za telefon, na zakup lekarstw i opłatę polisy w łącznej kwocie 154,44 zł, wydatki za energię, gaz i wodę w łącznej kwocie 384,10 zł oraz wydatki niedokumentowane fakturami na utrzymanie rodziny w kwocie 1000,00 zł, związane m.in. z zakupem żywności i środków czystości. Ta ostatnia kwota została przyjęta zgodnie z oświadczeniem skarżącej i uwzględnia jej wyjaśnienia, że prowadzi ona wspólne gospodarstwo domowe z synem P.Ż.. Organ uwzględnił też fakt, że P.Ż. pobiera bardzo skromną rentę, leczy się i ponosi związane z tym wydatki. W związku z powyższym uzasadniony jest wniosek organu, że po odjęciu od łącznych dochodów rodziny (skarżącej i jej syna P.) kształtujących się na poziomie 1957,82 zł kwoty wszelkich, koniecznych, uzasadnionych, ponoszonych wydatków udokumentowanych i nieudokumentowanych, t.j. kwoty 1544,94 zł, skarżącej pozostaje jeszcze kwota około 412 zł miesięcznie, która choć w części może być przeznaczona na spłatę zadłużenia. Należy zauważyć, że wyliczenie organu przedstawione w kontrolowanej obecnie decyzji nie zawiera nieścisłości matematycznych, które były jedną z przyczyn uchylenia wyrokiem z dnia 3 listopada2010 r. wcześniejszej decyzji.

Nie jest zatem zasadny zarzut "ponownego uchylenia się od oceny sytuacji materialnej skarżącej" i niewskazania dochodów mogących pokryć zadłużenie. Organ ustalił sytuację materialną skarżącej i uczynił to przede wszystkim na podstawie jej oświadczeń i przedstawionych przez nią dowodów. Nie jest też uzasadniony zarzut niewskazania kwoty zaległych składek. Wprawdzie w zaskarżonej decyzji kwota ta nie została wskazana, jednak w decyzji z dnia [...] została określona kwota należności głównej i kwota odsetek. To była pierwsza decyzja wydana w sprawie wniosku o umorzenie zaległości z tytułu składek. W następnych decyzjach Prezes ZUS tylko podtrzymywał pierwotne stanowisko organu. Należy też mieć na uwadze, że stan zadłużenia zmienia się, bowiem od zaległych składek są naliczane odsetki za zwłokę, co zwiększa globalną kwotę zadłużenia, ale z drugiej strony od września 2010 r. prowadzone jest postępowanie egzekucyjne, a więc wyegzekwowane kwoty zmniejszają zadłużenie.

Zaskarżona decyzja, wbrew podnoszonym zarzutom, nie jest dowolna. Zarzut w tym zakresie jest o tyle błędny, że z jej treści nie wynika, aby organ powoływał się na korzystanie z przyznanego mu przez ustawodawcę uznania administracyjnego. Zarzut dowolności decyzji może dotyczyć sytuacji, gdy organ korzystając z przyznanego mu przez ustawodawcę zakresu swobody w podejmowaniu decyzji określanego "uznaniem administracyjnym", przekracza ten zakres. Na gruncie przepisów mających zastosowanie w rozpatrywanej obecnie sprawie skorzystanie z uznania administracyjnego możliwe jest dopiero wtedy, gdy organ ustali, że zachodzą przesłanki określone w art. 28 ust. 2, 3 i 3a "u.s.u.s." lub w § 3 rozporządzenia, ale mimo wszystko z innych ważnych powodów odmawia umorzenia zaległych składek. Ustalając konkretne okoliczności sprawy i dokonując subsumcji stanu faktycznego do norm prawa - art. 28 ust. 2, 3 i 3a "u.s.u.s." i w § 3 rozporządzenia organ nie działał w granicach uznania administracyjnego, bo nie tego zakresu decyzyjnego uznanie administracyjne dotyczy. Skoro po wyjaśnieniu istotnych w sprawie okoliczności faktycznych organ doszedł do przekonania, że żadna z przesłanek umorzenia składek nie zachodzi, to nie mógł uwzględnić wniosku skarżącej.

Z treści skargi wynika, że znaczna jej część (od połowy drugiej strony do ostatniego akapitu strony piątej) jest cytatem z uzasadnienia wyroku NSA wydanego w innej, choć podobnej rodzajowo sprawie. W związku z tym Sąd zauważa, że cytowanie tego uzasadnienia jako argumentów na potwierdzenie zarzutów w skardze wniesionej przez G.Ż. jest o tyle niezasadne, że zarówno stany faktyczne w obu tych sprawach, jak i przyczyny odmowy umorzenia składek częściowo były różne. W kontrolowanej obecnie sprawie Prezes ZUS nie stwierdzał, że istnieje możliwość prowadzenia egzekucji ze składnika majątku dłużniczki, jakim jest mieszkanie, w związku z czym bezcelowe jest zarzucanie organowi, że nie brał pod uwagę dotkliwych konsekwencji ewentualnej utraty mieszkania. Prezes ZUS ocenił natomiast, że nie zachodzą przesłanki umorzenia zaległych składek i jest możliwe egzekwowania zaległości z pobieranej przez skarżącą renty rodzinnej. Odmawiając umorzenia zaległości organ nie powoływał się w ocenianej obecnie decyzji na działanie w zakresie uznania administracyjnego.

Nie jest uzasadniony zarzut błędnego przyjęcia przez organ, że skarżąca nie udowodniła faktu zadłużenia u rodziny na kwotę 5000 zł. Przede wszystkim należy podkreślić, że ciężar wykazania przesłanek do umorzenia zaległych składek, wynikających z § 3 rozporządzenia, leży przede wszystkim po stronie płatnika składek. Z treści tego przepisu wynika, że "zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże...." Chociaż ZUS nie całkowicie jest zwolniony od aktywności w zakresie wyjaśniania istotnych dla sprawy okoliczności faktycznych, to oczywistym jest, że udowodnienie okoliczności, o których wiedzę ma tylko płatnik składek należy do płatnika. Wykazanie faktu zadłużenia u rodziny, w tym wypadku u córki, może mieć znaczenie w danej sprawie, bowiem zadłużenie takie rzutuje na sytuację majątkową płatnika, na możliwość zaspokajania niezbędnych potrzeb życiowych. Nie można jednak twierdzić, że każde zadłużenie ma taki wpływ na możliwość uregulowania zaległych składek, iż organ powinien go uwzględniać. Wiele zależy od tego, w jakich okolicznościach i z jakich przyczyn skarżąca zaciągnęła pożyczkę. Podstawowym warunkiem rozważania przez organ wpływu zadłużenia z tytułu zaciągniętej pożyczki na możliwość uregulowania zaległych składek jest jednak udowodnienie istnienia takiego długu. Skarżąca dowodu takiego nie przedstawiła przed wydaniem zaskarżonej decyzji, a organ nie miał obowiązku opierać się na gołosłownych twierdzeniach skarżącej. Nic przecież nie stało na przeszkodzie, aby skarżąca okazała organowi np. oświadczenie córki K.R. z dnia 2 maja 2007 r., którego kserokopię załączono do akt sądowych na k. 9. Dla takiej oceny Sądu nie ma znaczenia, że organ oparł się na oświadczeniu skarżącej co do wysokości miesięcznych wydatków na zakup żywności i lekarstw (1000 zł), bowiem jest to kwota przybliżona, trudna do dokładnego ustalenia przez skarżącą, natomiast możliwa do oceny organu i związana z wydatkami, które co do zasady musiały być ponoszone. Istnienie długu z tytułu pożyczki należało natomiast wykazać. Skarżąca była wzywana do przedłożenia wszelkich dowodów na okoliczność wykazania swej sytuacji materialnej i wiedziała, że organ wcześniej nie uwzględnił zadłużenia w kwocie 5000 zł właśnie z powodu braku udowodnienia tego zadłużenia, a więc powinna przedstawić organowi stosowne dowody.

Fakt zaciągnięcia umowy pożyczki w dniu 28 marca 2011 r. w banku A nie mógł być z oczywistych względów brany pod uwagę przez organ, skoro decyzję Nr [...] po ponownym rozpatrzeniu sprawy Prezes ZUS wydał jeszcze przed zawarciem tej pożyczki bankowej.

Dodatkowo tylko można wskazać, że jeżeli sytuacja skarżącej po odmowie przez organ umorzenia zaległości istotnie się zmieniła, np. z powodu dodatkowego zadłużenia w banku, to może wystąpić z ponownym wnioskiem o umorzenia zaległych składek, a organ oceni nowy wniosek w świetle aktualnych okoliczności obejmujących istniejące zadłużenia z tytułu pożyczek.

Reasumując, Prezes ZUS dokonał dokładnej analizy sytuacji skarżącej opartej o zebrane dowody, brał pod uwagę interes skarżącej, oraz interes społeczny i to, że umorzenie składek powinno mieć charakter wyjątkowy. Dokonał wnikliwej i rzetelnej analizy dowodów i w rezultacie wydał decyzję, która w ocenie Sądu nie narusza ani przepisów prawa materialnego, ani przepisów procesowych w stopniu mającym lub mogącym mieć wpływ na wynik sprawy.

Z uwagi na powyższe należało skargę oddalić na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).

(MSi)