Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt I SA/Kr 1098/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2012-09-27 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 24 par 1 pkt 5
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Sygn. akt I SA/Kr 1098/12 | | W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 27 września 2012r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, w składzie następującym:, Przewodniczący Sędzia: WSA Paweł Dąbek, Sędziowie: WSA Inga Gołowska, WSA Piotr Głowacki (spr.), Protokolant: Anna Boczkowska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 września 2012r., sprawy ze skargi małoletniego B.M. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego M. M., na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, z dnia 13 czerwca 2012 r. Nr [...], w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne, uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 24 kwietnia 2012 roku znak: [...], odmówiono B.M. umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne i ubezpieczenie zdrowotne za osobę prowadzącą działalność gospodarczą wraz z odsetkami za zwłokę w łącznej kwocie 40.083,79 zł za okres 10.2002-09.2006. Odmówiono również umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia za pracowników w części finansowanej przez płatnika w łącznej kwocie 26.633,96zł. Organ uznał, iż w przedmiotowej sprawie nie zostały spełnione przesłanki umorzenia określone w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych. W zakresie należności z tytułu składek za pracowników w części finansowanej przez ubezpieczonych decyzją z dnia 26 marca 2012r. znak: [...] umorzono natomiast postępowanie, gdyż należności te z mocy ustawy nie podlegają umorzeniu. M.M. wraz z synem B.M. i córką E.K. zostali obciążeni spłatą powyższego zadłużenia jako spadkobiercy ustawowi S.M., który jako płatnik prowadzący działalność gospodarczą nie dopełnił obowiązku opłacania składek na wskazane ustawą ubezpieczenia.

Nie zgadzając się z powyższym rozstrzygnięciem B.M., reprezentowany przez przedstawiciela ustawowego M.M., złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. We wniosku wskazano, że sytuacja materialna rodziny jest bardzo trudna, a wydana decyzja jest krzywdząca. Zarzucono m. in: nieustalenie pełnego stanu faktycznego sprawy, co zdaniem zobowiązanej należy do ZUS, bezzasadne przyjęcie, ze wnioskodawcy nie dostarczyli dostatecznych dowodów na potwierdzenie swojej trudnej sytuacji materialno-bytowej, snucie przez organ przypuszczeń na przyszłość, lakoniczne stwierdzenia jakoby sytuacja materialna zobowiązanych miała ulec poprawie, mało wszechstronne zbadanie stanu faktycznego oraz nieuwzględnienie interesu obywatela oraz słusznego interesu publicznego.

Decyzją z dnia 13 czerwca 2012r. [...], Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa w zw. z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. 2009, nr 205, poz. 1585 ze zm.) utrzymał w mocy decyzję z dnia 24 kwietnia 2012 roku.

W uzasadnieniu wskazano na ustalony stan faktyczny z którego wynika, że spadek po zmarłym S.M. na podstawie ustawy z dobrodziejstwem inwentarza nabyli: wdowa M.M. oraz dzieci B.M. i E. K. po 1/3 części. W skład aktywów spadku na łączną sumę 99.130,00zł wchodzi m. in. udział wynoszący ½ nieruchomości położonej w miejscowości S. na działce nr [...] o powierzchni 1700 m. kw. zabudowanej budynkiem gospodarczym, który rzeczoznawca wycenił na 99 tys. zł. (nieruchomość zamieszkiwana jest przez wdowę oraz syna). Łączne długi spadku wynoszą 152.939,81 zł. Odnośnie spadkobierców ustalono, że B.M. jest uczniem klasy I Zasadniczej Szkoły Zawodowej (termin ukończenia nauki 30.06.2013r.), od 1.09.2011 r. figuruje jako pracownik młodociany zatrudniony w "G" M.M. jest objęta wsparciem ośrodka pomocy społecznej, ma ustalone prawo do świadczenia pieniężnego w postaci zasiłku celowego w wysokości 400zł jednorazowo oraz zasiłku okresowego w wysokości 200zł z powodu bezrobocia, pobiera świadczenia rodzinne w kwocie około 300zł miesięcznie. E.K.: jest panną, nie ma nikogo na utrzymaniu, od 2004r. przebywa w Anglii gdzie okresowo pracuje, oświadczyła, że nie posiada żadnego majątku, zameldowana jest u babci Z. K., która jest właścicielką mieszkania spółdzielczo-własnościowego, swój stan zdrowia określiła jako dobry. W toku przeprowadzonych czynności kontrolnych ustalono, że w/w nieruchomość jest w złym stanie technicznym, brak wartościowych ruchomości oraz sprzętów. Zgodnie z oświadczeniem wnioskodawczyni utrzymuje się z pomocy społecznej oraz zasiłków. Wydatki które ponosi to: z tytułu opłat około 450zł. Ponadto posiada zadłużenie z tytułu podatku od nieruchomości i kredytów. Średniomiesięczny deklarowany dochód na członka rodziny to 314zł.

Dokonując oceny prawnej organ wskazał, że w zakresie należności z tytułu składek za osobę prowadząca działalność gospodarcza tj. składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne wraz z odsetkami za zwłokę, w stosunku do M.M. i B. M. nie zachodzi żadna z przesłanek całkowitej nieściągalności zdefiniowana w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Zgodnie z zasadą zawartą w art. 24 ust. 4 w/w ustawy w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 2003r. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne przedawniają się z upływem 10 lat. Zatem zaległości względem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych mogą być jeszcze dochodzone w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 17 czerwca 1966 roku o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Jak ustalono w trakcie prowadzonego postępowania wyjaśniającego, wnioskodawczyni nie posiada zatrudnienia ani stałego źródła dochodu (poza zasiłkami z MOPS). Z drugiej jednak strony wnioskodawczyni nie legitymuje się orzeczeniem o niezdolności do podjęcia zatrudnienia, które uniemożliwiałoby jej pozyskiwanie dochodów na bieżące utrzymanie oraz regulowanie zobowiązań. Nie bez znaczenia dla organu jest również fakt, iż B. M. jako spadkobierca ustawowy odpowiada solidarnie z innymi spadkobiercami tj. M. M. i E.K.. Brak jest zatem podstaw do stwierdzenia przesłanki całkowitej nieściągalności, gdyż w przedmiotowej sprawie w perspektywie czasowej Zakład widzi realną szansę na dochodzenie zaległości od każdego ze spadkobierców w całości, bądź w części.

Wskazano przy tym, że obowiązkiem Zakładu jest zaś wykorzystanie wszelkich dostępnych środków przymusowego dochodzenia należności. wnioskodawczyni wraz z pozostałymi spadkobiercami są właścicielami nieruchomości, która może stanowić przedmiot zabezpieczenia hipotecznego. Zakład Ubezpieczeń Społecznych jako wierzyciel ma możliwość dokonania zabezpieczenia spłaty zadłużenia poprzez wpis hipoteki przymusowej. Skutkuje to tym, że zgodnie z regulacją przepisu art. 24 ust. 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, należności zabezpieczone hipoteką nie ulegają przedawnieniu, jednakże po upływie terminu przedawnienia mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia się. Posiadany majątek nieruchomy może zatem w świetle powyższego stanowić zabezpieczenie spłaty zadłużenia na przyszłość, a co za tym idzie nie ulegnie ono przedawnieniu i może być w każdej chwili spłacone, również przez samych zobowiązanych.

Przedstawiony stan faktyczny nie daje podstawy do przyjęcia, że również przesłanki art. 28 ust. 3a ustawy zostały spełnione. Umorzenie należności z tytułu składek jest zastrzeżone dla sytuacji szczególnie drastycznych, gdy ze względu na wiek, stan zdrowia, inne względy społeczne oraz znikome źródło przychodów na utrzymanie, nie jest realnie możliwe wywiązanie się ze zobowiązania wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. W niniejszej sprawie istnienie takich okoliczności nie zostało jednoznacznie stwierdzone. Organ nie neguje wprawdzie faktu, iż sytuacja materialna wnioskodawców w chwili obecnej jest trudna i nie pozwala na jednorazowe spłacenie zaległości składkowych. Jednakże podejmując decyzję w ramach przysługującego uznania administracyjnego, Organ doszedł do przekonania, iż nie przychyla się do wniosku płatnika o umorzenie zaległości względem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Podkreślić przy tym należy, że decyzje w zakresie umorzeń należności z tytułu zaległych składek mają właśnie charakter uznaniowy, co oznacza, że organ działa zarówno na podstawie, jak i w granicach prawa. Samo zaś stwierdzenie zachodzenia w konkretnej sytuacji określonych przesłanek umorzenia, nie determinuje w sposób bezwzględny treści podejmowanej decyzji. Organ bowiem dokonuje oceny konkretnej sytuacji przy uwzględnieniu jej całokształtu oraz innych, istotnych dla sprawy, w tym także pozaprawnych przesłanek

W ocenie organu wnioskodawcy nie wykazali, że spłata należności względem Zakładu pobawi ich możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Dokonując wykładni gramatycznej pojęcia "niezbędne potrzeby życiowe " należy przyjąć, iż chodzi o niezbędne minimum, a nie coś na przeciętnym uśrednionym poziomie (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 8 grudnia 2006 r., sygn. akt: III SA/Wa 2449/06). W ocenie organu Wnioskodawcy nie wykazali w sposób dostateczny, ażeby ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie byli w stanie opłacić należności. Nie wystarczy bowiem, gdy zobowiązany wskaże na uciążliwości i trudności w zapłacie narosłych należności. W sytuacji tak dużego zadłużenia, istnienie uciążliwości i trudności jest oczywiste. Zobowiązany musi liczyć się z koniecznością zapłaty składek, gdyż to należy do jego obowiązku, zaś odstąpienie od realizacji tego obowiązku ma charakter zupełnie wyjątkowy.

Nie wystąpiła także przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiająca zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu, umożliwiającego opłacenie należności. Żaden ze spadkobierców nie uskarża się na poważne problemy zdrowotne. M.M. pozostaje osobą zdolną do pracy i może starać się o zatrudnienie na otwartym rynku pracy. Syn – B.M. w stosunkowo niedalekiej przyszłości ukończy szkołę i będzie mógł podjąć zatrudnienie.

W zakresie należności z tytułu składek za pracowników w części finansowanej przez płatnika tj. składek na ubezpieczenie społeczne wraz z należnymi odsetkami za zwłokę , a także odsetek za zwłokę od nieopłaconych składek za pracowników w części finansowanej przez ubezpieczonych, organ podał, że do należności wskazanych powyżej nie ma zastosowania przepis art. 28 ust 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych ani też rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 roku w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. 2003, nr 141, poz. 1365). Składki takie mogą być umarzane jedynie w przypadku ich całkowitej nieściągalności. Po analizie zgromadzonego w sprawie materiału organ uznał, iż w przedmiotowej sprawie nie zachodzi całkowita nieściągalność zdefiniowana w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

W kwestii składek za pracowników w części finansowanej przez ubezpieczonych organ uznał, iż rozstrzygnięcie to jest prawidłowe, ponieważ nie stosuje się przepisów art. 28 i 29 tej ustawy. Oznacza to, że organ nie jest uprawniony do podjęcia jakiegokolwiek merytorycznego rozstrzygnięcia w tej sprawie - zarówno umorzenia należności jaki i odmowy jej umorzenia. W takiej sytuacji jedynym właściwym rozstrzygnięciem jest umorzenie postępowania na podstawie art. 105 kodeksu postępowania administracyjnego.

Z powyższą decyzją nie zgodził się B.M., reprezentowany przez przedstawiciela ustawowego M.M., wnosząc skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, podnosząc, że ustalenie stanu faktycznego należy do obowiązków ZUS i w ramach tych obowiązków organ ten może zażądać od strony przedstawienia posiadanych przez nią dokumentów, szczególnie gdy strona, nie znając przesłanek umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, może nie mieć wiedzy, jakie dowody są istotne w sprawie. Skoro jednak ZUS uznaje za niewystarczające informacje złożone przez stronę w wyniku wykonania wezwania, powinien wystosować kolejne wezwanie, wskazując przy tym konkretnie dokumenty, które w jego przekonaniu mają znaczenie w sprawie. Strona nie musi domyślać się, o jakie dokumenty chodzi organowi. Bezzasadne jest przyjęcie, że w sytuacji, gdy strona nie przedstawiła - w ocenie organu -dostatecznych dowodów, potwierdzających jej trudną sytuację materialną (ubóstwo), organ nie ma obowiązku z urzędu wyjaśnić zasadności złożonego wniosku o umorzenie składek na ubezpieczenie społeczne w oparciu o to kryterium. Przy rozpatrywaniu wniosku o umorzenie zaległych składek organ ma obowiązek rozważyć aktualną sytuację majątkową wnioskodawcy, a nie snuć przypuszczenia na przyszłość, i tylko taki stan faktyczny powinien być brany pod uwagę przy wydawaniu rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia należności. Badając stan faktyczny w celu rozpoznania wniosku o umorzenie należności, organy administracji publicznej obowiązane są brać pod uwagę przede wszystkim okoliczności bieżące sprawy. Zdarzenia przyszłe i niepewne, a w szczególności przypuszczenia i twierdzenia o charakterze prognostycznym, nie mogą stanowić wyłącznej podstawy do wydania rozstrzygnięcia w sprawie. Mogą mieć oczywiście pewien wpływ na orzeczenie, ale wtedy powinny zostać uprawdopodobnione, zgodnie z zasadami logiki, dostępnej wiedzy i doświadczenia życiowego. Ocena istnienia okoliczności, uzasadniających umorzenie zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, powinna być dokonana według stanu z chwili rozstrzygania, a nie odnosić się do przewidywań odnośnie do przyszłości. Przyczyną odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne nie mogą być zdarzenia przyszłe, które z oczywistych względów nie mogą być znane ani organowi, ani stronie. Ustawodawca stworzył mechanizmy prawne umożliwiające umorzenie należności według stanu majątkowego strony aktualnego w czasie rozpatrywania wniosku o umorzenie należności. W oparciu o powyższe wniesiono o uchylenie skarżonej decyzji w całości.

W odpowiedzi na skargę skarżony organ podtrzymało w całości dotychczas zajmowane w sprawie stanowisko i wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Sąd administracyjny w ramach kontroli działalności administracji publicznej, przewidzianej w art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U z 2012r., poz. 270 - oznaczanej dalej jako p.p.s.a.), uprawniony jest do badania, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania, nie będąc przy tym związanym granicami skargi (art. 134 p.p.s.a.). Orzekanie - w myśl art. 135 p.p.s.a. - następuje w granicach sprawy będącej przedmiotem kontrolowanego postępowania administracyjnego, w której został wydany zaskarżony akt lub podjęta została czynność i odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa. Wady skutkujące koniecznością uchylenia decyzji lub postanowienia wskazane są w przepisie art. 145 § 1 p.p.s.a. Natomiast w wypadku nieuwzględnienia skargi sąd, w myśl art. 151 p.p.s.a. skargę oddala.

Skarga podlega uwzględnieniu , aczkolwiek z innych przyczyn , niż artykułowane przez skarżącego. Na mocy art. 83 ust. 1 pkt 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydaje decyzje w zakresie indywidualnych spraw dotyczących m.in. umarzania należności z tytułu składek. Zgodnie natomiast z treścią art. 83 ust. 4 cytowanej ustawy od decyzji w sprawach o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne stronie nie przysługuje odwołanie, ale prawo do wniesienia wniosku do Prezesa Zakładu o ponowne rozpatrzenie sprawy. Do wniosku stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące odwołań od decyzji, określone w Kodeksie postępowania administracyjnego, a także na mocy art. 140 K.p.a. odpowiednio stosuje się przepisy o postępowaniu przed organami pierwszej instancji. Wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy nie jest sensu stricto odwołaniem, jednakże wykazuje wiele podobieństw do odwołania i powinny mu towarzyszyć te same proceduralne gwarancje bezstronności, które wiążą się z postępowaniem dwuinstancyjnym (por. wyrok NSA z 20 marca 2008r. sygn. akt: II GSK 472/07). Wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy stanowi bowiem środek zaskarżenia, różniący się od odwołania jedynie brakiem dewolutywności. Art. 24 § 1 pkt 5 K.p.a. stanowi z kolei, że pracownik organu administracji publicznej podlega wyłączeniu od udziału w postępowaniu w sprawie, w której brał udział w wydaniu zaskarżonej decyzji. W ocenie sądu zasada ta znajduje zastosowanie również przy rozpatrywaniu sprawy na skutek złożenia wniosku o jej ponowne rozpoznanie w trybie art. 83 ust. 4 u.s.u.s. Kwestia wyłączenia pracownika organu administracji publicznej, orzekającego w postępowaniu z wniosku strony o ponowne rozpatrzenie sprawy była przedmiotem rozważań w orzecznictwie sądów administracyjnych i piśmiennictwie. Przeważa pogląd, że w takim postępowaniu podlega wyłączeniu zarówno pracownik organu administracji, jak również członek organu kolegialnego biorący udział w wydaniu decyzji po raz pierwszy (np. wyrok NSA z 11 września 2002r. sygn. akt: V SA 2535/01, uchwała NSA z 22 lutego 2007r. sygn. akt: II GPS 2/06, wyrok WSA z 18 lutego 2008r., sygn. akt: V SA/Wa 2749/07 oraz M. Jaśkowska, A. Wróbel, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2005, s. 222). Przepisy o wyłączeniu pracownika odgrywają ważną rolę i mają na celu zapewnienie stronom obiektywizmu i bezstronności przy ponownym rozpatrzeniu sprawy przez organ odwoławczy, na co zwrócił uwagę Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 7 marca 2005r. sygn. akt: P 8/03 (OTK-A 2005/3/20). Takie gwarancje powinny być zapewnione także i stronie postępowania prowadzonego przez ten sam organ, z uwagi na zawarte w art. 84 ust. 4 u.s.u.s. odesłanie do odpowiedniego stosowania przepisów dotyczących odwołania. Przez "udział w wydaniu zaskarżonej decyzji" należy rozumieć nie tylko wydanie (podpisanie) decyzji przez pracownika, lecz także podejmowanie czynności procesowych mających lub mogących mieć wpływ na wynik (rozstrzygnięcie) sprawy. Wystarczającym jest więc, że pracownik organu jest czynny przy wydaniu decyzji w niższej instancji i podejmuje jakiekolwiek czynności procesowe niezbędne do załatwienia sprawy. Pracownik wyłączony od udziału w sprawie nie może zatem podejmować czynności procesowych w tej sprawie, z zastrzeżeniem art. 24§4 K.p.a.

Sytuacja, w której pracownik administracji publicznej bierze udział w postępowaniu w sprawie, mimo że , podlegał wyłączeniu stanowi podstawę do wznowienia postępowania. (art. 145 § 1 pkt 3 K.p.a.) W realiach rozpoznawanej sprawy zauważyć należy, że przy wydawaniu obu decyzji , t.j. z 24.04.2012 r. , jak i z 13.06.2012 r. brała udział ta sama osoba – U.J. W tej sytuacji w sprawie nastąpiło naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego. (art. 145 § 1 pkt 3 K.p.a.) Wedle art. 145 § 1 pkt 1 lit. b ustawy o p.p.s.a. sąd uwzględniając skargę na decyzję uchyla decyzję w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania. Zauważyć należy, że ustawodawca nie wiąże tej podstawy do wyeliminowania zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego z nastąpieniem konsekwencji w postaci wpływu na wynik sprawy lub nawet potencjalnego istotnego wpływu na ten wynik , co determinować musi rozstrzygnięcie zawarte w wyroku. W konsekwencji stwierdzonej wadliwości sąd nie mógł poddać kontroli zaskarżonej decyzji w jej materialnoprawnym aspekcie. Ponownie rozpoznając sprawę, organ uwzględni przedstawioną wyżej ocenę prawną.