Wyrok WSA w Szczecinie, sygn. akt II SA/Sz 339/08
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Data orzeczenia: 2008-06-25 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6182 Zwrot wywłaszczonej nieruchomości i rozliczenia z tym związane
Hasła tematyczne: Wywłaszczanie nieruchomości
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Uchylono zaskarżone decyzje I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 par 1 pkt 1 lit b, w związku z art. 145aKpai art. 145 par 1 lit.c w związku z art. 135, art. 152ppsa
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Elżbieta Makowska (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Grzegorczyk-Meder, Sędzia WSA Arkadiusz Windak, Protokolant Joanna Białas-Gołąb, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 czerwca 2008 r. sprawy ze skargi P. i J. O. na decyzję Wojewody z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości I uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Starosty z dnia [...] r. Nr [...], II stwierdza, że zaskarżona decyzja nie może być wykonywana w całości do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku. III Zasądza od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie na rzecz adwokata E. Z. –K. kwotę [...] tytułem wynagrodzenia za nieopłaconą pomoc prawną udzieloną skarżącym na zasadzie prawa pomocy wraz z należnym podatkiem od towarów i usług.


UZASADNIENIE

J. i P. małżonkowie O. oraz ich pełnoletnie córki B.W. i T.U. podaniem z dnia (...( wnieśli o zwrot wywłaszczonych nieruchomości oznaczonych w ewidencji gruntów nr A, B, C, D, E; o uregulowanie niezapłaconego odszkodowania za działkę F i wyjaśnienie celu zmiany kształtu granicy działki G od strony ul. (...(.

Pismem z dnia (...( pełniący obowiązki Dyrektora Zarządu Dróg Wojewódzkich "działając w imieniu Województwa" odmówił J. i P. O. wypłaty odszkodowania za wywłaszczenie działki nr F o pow. 0,06 ha położonej w G. z argumentacją, że "roszczenie o wypłatę odszkodowania przyznanego na mocy decyzji z dnia (...( uległo przedawnieniu w dniu 6 czerwca 1990 r., czyli po upływie 10 – letniego terminu przedawnienia (art. 118 kc)".

Pismem z dnia (...(, odpowiadając na wniosek o zwrot działki A Starosta K. poinformował B.W. i T.U., że zgodnie z art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami, żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości może poprzedni właściciel lub jego spadkobierca, natomiast obie wnioskodawczynie nie są spadkobiercami poprzedniego właściciela, gdyż nieruchomość otrzymały w drodze darowizny. Nadto podtrzymał propozycję Burmistrza G. zawartą w piśmie z dnia (...( dotyczącą zamiany nieruchomości.

Burmistrz G. pismem z dnia (...( ponowił udzieloną T.U. i B.W. propozycję zamiany działki A na wydzieloną część ich działki H.

Decyzją z dnia (...( Starosta K. na podstawie art. 104 § 1 i 2 Kpa, art. 136 ust. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2006 r. Nr 46, poz. 543 ze zm.) odmówił B.W. i T.U. zwrotu wywłaszczonej nieruchomości położonej w obrębie 6 miasta G., przy ul. (...(, składającej się z działki nr A.

Z treści uzasadnienia decyzji wynika, że organ ustalił, iż w sprawie nie zachodzi żadna z wymienionych w art. 137 ust. 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami przesłanek zwrotu, części wywłaszczonej nieruchomości.

Ponadto decyzją z dnia (...( Starosta K. na podstawie art. 104 § 1 i 2 Kpa oraz art. 136 ust. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2006 r. Nr 46, poz. 543 ze zm.) odmówił J. i P. małżonkom O. zwrotu wywłaszczonej nieruchomości położonej w obrębie 6 miasta G., przy ul. (...(, składającej się z działki nr A.

W uzasadnieniu decyzji Starosta wskazał, że J. i P. O. występując wnioskiem z dnia 10 sierpnia 2005 r. o zwrot wywłaszczonej nieruchomości położonej w G. przy ul. (...( oznaczonej jako działka A, stanowiącej własność Gminy G. podnieśli, że zostały naruszone przesłanki wywłaszczenia nieruchomości na cel publiczny. Organ ustalił, że decyzją nr (...( z dnia (...( na podstawie art. 1,2, 3 ust. 1, art. 5, 7, 8, ust. 1, art. 15 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczenia nieruchomości (Dz. U. z 1974 r., Nr 10, poz. 64) po rozpoznaniu wniosku Kombinatu Państwowych Gospodarstw Rolnych w G. Zespół Realizacji Inwestycji o przekazanie na rzecz KPGR B. z siedzibą w N. działek pod budowę osiedla mieszkaniowego wywłaszczono na rzecz Państwa działkę J o pow. 0,79 ha stanowiącą własność P.O. Za wywłaszczony grunt P. O. otrzymał nieruchomość zamienną w działce L o pow. 0,85 ha. Ustalono również odszkodowanie za zniszczone plony i uprawy wieloletnie od KPGR Zespół Realizacji Inwestycji w G. W 1979 r. nastąpił podział działki I na działki J i K. Tego samego roku rozpoczęto inwestycję polegającą na budowie osiedla mieszkaniowego dla pracowników KPGR B. na działce J. Dla przedmiotowej inwestycji został zatwierdzony plan realizacyjny decyzją z dnia 14 kwietnia 1977 r.

Wnioskodawcy stwierdzili, iż pomimo upływu lat od dnia wywłaszczenia, część nieruchomości nie została wykorzystana na cel publiczny i do dnia dzisiejszego pozostaje niezagospodarowana.

Starosta wyjaśnił, że zgodnie z art. 136 ust. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2000 r. Nr 46, poz. 543 ze zm.) poprzedni właściciel lub jego spadkobierca mogą żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub jej części, stosownie do przepisu art. 137 jeżeli stała się ona zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. Tym samym, warunkiem zwrotu nieruchomości jest jej zbędność w rozumieniu art. 137 ustawy o gospodarce nieruchomościami, tj.:

1) nie rozpoczęcie prac związanych z realizacją celu wywłaszczenia pomimo upływu 7 lat od dnia, w którym decyzja o wywłaszczeniu stała się ostateczna, albo

2) nie zrealizowanie celu wywłaszczenia pomimo upływu 10 lat od dnia, w którym decyzja o wywłaszczeniu stała się ostateczna.

W ocenie organu, w odniesieniu do wywłaszczonej nieruchomości wnioskodawców nie zachodzi wprost żadna z powyższych przesłanek.

Jednakże należy wziąć pod uwagę przepis art. 137 ust. 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami, wskazujący, że jeżeli w przypadku, o którym mowa w ust. 1 pkt 2, cel wywłaszczenia został zrealizowany tylko na części wywłaszczonej nieruchomości, zwrotowi podlega pozostała część, jeżeli:

1) istnieje możliwość jej zagospodarowania zgodnie z planem miejscowym obowiązującym w dniu złożenia wniosku o zwrot, a w przypadku braku planu miejscowego, zgodnie z ustaleniami decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu albo,

2) jeżeli przylega do nieruchomości stanowiącej własność osoby wnioskującej o zwrot.

Powyższy przepis dopuszcza zwrot tej części wywłaszczonej nieruchomości, na której cel wywłaszczenia nie został zrealizowany. Aby mogła zostać zwrócona niewykorzystana na cel wywłaszczenia część nieruchomości, musi zostać spełniona jednak z dwóch kolejnych przesłanek podanych wyżej w treści przepisu. W ocenie Starosty nie zachodzi przesłanka pierwsza, gdyż z planem ogólnym zagospodarowania przestrzennego miejscowości G. zatwierdzonym uchwałą Nr (...( Gminnej Rady Narodowej w G. z dnia (...( nieruchomość wywłaszczona przeznaczona była na cele budownictwa mieszkaniowego. Zgodnie z założeniami Studium Uwarunkowań i Kierunków Zagospodarowania Przestrzennego Gminy G. uchwalonym uchwałą Nr (...( Rady Miejskiej w G. z dnia (...( przeznaczenie tej działki nie uległo zmianie.

Nie zachodzi również przesłanka druga, albowiem J. i P. O. – poprzedni właściciele, którzy zgodnie z art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami są uprawnieni do żądania zwrotu, nie są już właścicielami działki przyległej do działki numer A, która nie spełnia wymogów samodzielnej działki budowlanej. Z uwagi na powyższe nie jest możliwy zwrot przedmiotowego gruntu.

P. i J. O. w odwołaniu domagali się uchylenia wskazanej decyzji i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji podnosząc między innymi, że działka A nie jest zagospodarowana zgodnie z celem wywłaszczenia. Nieruchomość ta jest "ślepą" uliczką a nie drogą publiczną. Odwołujący się podnieśli także kwestię granicy działki siedliskowej, przylegającej do działki nr A, która to granica biegnie częściowo po murze budynku i w związku z tym brak jest jakiejkolwiek możliwości ogrodzenia się, co stanowi wg strony poważnie zagrożenie życia, zdrowia czy mienia. W odwołaniu poruszana została sprawa celowości dwukrotnego wywłaszczenia P.O. na cele publiczne tj. drogę i budownictwo wielomieszkaniowe. Z treści złożonego odwołania wynika, że strona uważa, iż poniosła przez okres ponad 20 lat poważne szkody, straty materialne, jak i uszczerbek na zdrowiu.

Wojewoda decyzją z dnia (...( wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa i art. 136 ust. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2004 r., Nr 261, poz. 2306 ze zm.) po rozpatrzeniu odwołania J. i P. O. – utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

Wojewoda ustalił, jak wynika to z uzasadnienia decyzji, że decyzją z dnia (...( na podstawie art. 1,2,3 ust. 1, art. 5,7,8 ust. 1 i art. 15 ustawy z dnia 12 marca 1958r. o zasadach i trybie wywłaszczenia nieruchomości (Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64), po rozpatrzeniu wniosku Kombinatu Państwowych Gospodarstw Rolnych w G. o przekazanie na rzecz KPGR B. z siedzibą w N. działek pod budowę osiedla mieszkaniowego, wywłaszczono na rzecz Skarbu Państwa działkę nr J o pow. 0,79 ha stanowiącą własność P. O. Za ten wywłaszczony grunt P. O. otrzymał nieruchomość zamienną oraz ustalono odszkodowanie za zniszczone plony i uprawy wieloletnie. Działka J powstała w 1979 r., z podziału działki Nr I na działki J i K i jeszcze w tym samym roku na działce J rozpoczęto inwestycję polegającą na budowie osiedla mieszkalnego dla KPGR B. Plan realizacji przedmiotowej inwestycji został zatwierdzony decyzją z dnia (...(.

W ocenie Wojewody, J. i P. O. mogliby żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub jej części, jeżeli stosownie do art. 137 ust. 1 stałaby się ona zbędna na cel określony w decyzji wywłaszczeniowej. Organ ustalił, że w przedmiotowej sprawie cel wywłaszczenia nieruchomości został zrealizowany. Osiedle mieszkaniowe obejmuje bowiem nie tylko domy mieszkalne, lecz również infrastrukturę i urządzenia służące mieszkańcom (pawilony handlowe, usługowe, szkoły, boiska sportowe, garaże, parkingi, zieleń osiedlową, a także ciągi piesze).

Analizując przepis art. 137 ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami organ II instancji nie dopatrzył się również podstaw do zwrotu części nieruchomości. Wojewoda stwierdził, że w dniu złożenia wniosku o zwrot wywłaszczonej nieruchomości, nie było obowiązującego planu miejscowego, gdyż stosownie do art. 67 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. o zagospodarowaniu przestrzennym (Dz.U. z 1999 r. Nr 15, poz. 139 ze zm.) miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego obowiązujące w dniu wejścia w życie ustawy utraciły moc po upływie 8 lat od jej wejścia w życie. Wywłaszczona nieruchomość A przylega do nieruchomości (działki siedliskowej), która nie stanowi własności małżonków O., lecz ich córek – B.W. i T.U., które nabyły działkę w drodze darowizny.

P. i J. O. w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w S. podnieśli, że istnieje prawna możliwość zwrotu części wywłaszczonej nieruchomości, oznaczonej jako działka A, ponieważ skarżący są poprzednimi właścicielami, natomiast sporna działka jest zbędna dla celu, na jaki nieruchomość została wywłaszczona, o czym świadczą propozycje przekazania spornej działki w zamian za inną działkę wydzieloną z działki siedliskowej.

Wojewoda odpowiadając na skargę wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny z w a ż y ł, co następuje:

W sprawie niniejszej nie ulega wątpliwości, że roszczenie skarżących dotyczy zwrotu działki obecnie oznaczonej numerem A to jest części wywłaszczonej nieruchomości. Domagając się zwrotu działki A, którą określają jako "ślepą uliczkę" a nie drogę publiczną skarżący od początku postępowania administracyjnego wywodzili, że ta część wywłaszczonej nieruchomości nigdy nie została użyta na cel zgodny z celem określonym w decyzji wywłaszczeniowej.

Wprawdzie organ odwoławczy w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji stwierdził, że wniosek jest niezasadny, gdyż cel wywłaszczenia nieruchomości został zrealizowany, jednakże stanowisko to uargumentował w taki sposób, że w istocie uchylił się od wyraźnego wskazania czy działka gruntu oznaczona nr A w dacie orzekania była zagospodarowana i wykorzystywana zgodnie z celem wywłaszczenia.

Co do zasady zgodzić się trzeba z zawartym w motywach zaskarżonej decyzji wyjaśnieniem ustawowego określenia "cel wywłaszczenia nie został zrealizowany", jednakże brak jest w tymże uzasadnieniu odniesienie się do stanu faktycznego dotyczącego tej kwestii.

W istocie rzeczy organy nie ustaliły stanu faktycznego w tym zakresie.

Domniemywać można, że okoliczności podnoszone przez strony, co do położenia działki A i topografii terenu (pas ziemi przyległy do działki siedliskowej nieruchomości stanowiącej własność córek skarżących) stanowiącego "ślepą uliczkę" nie są kwestionowane, skoro organ nie zawarł w decyzji ustaleń własnych, a zwłaszcza ustaleń odmiennych.

Analiza dokumentów i innych dowodów zawartych w aktach administracyjnych (kopie map i kopie zdjęć fotograficznych) zdaje się potwierdzać stanowisko, że sporna działka nie może uchodzić za część osiedlowej infrastruktury.

Tak też Sąd zrozumiał stanowisko organów obu instancji, które co prawda w materialnej podstawie swych decyzji wskazały wyłącznie art. 136 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2004 r. Nr 261, poz. 2603 z późn. zm.) jednakże – jak wynika to z uzasadnień decyzji tych organów – rozważyły też przesłanki zwrotu części wywłaszczonej nieruchomości określone w art. 137 ust. 2 (w związku z art. 137 ust. 1 pkt 2).

Rozważania te byłyby zbędne gdyby organy nie widziały istnienia podstaw faktycznych uzasadniających ich dokonanie.

Braki postępowania administracyjnego w tym zakresie stanowią naruszenie art. 7, 77, 80, 107 § 3 Kpa. Tak więc, przy ponownym rozpatrzeniu sprawy dokonanie ocen prawnych poprzedzone być musi wskazaniem ustalonego stanu faktycznego co do spornej części wywłaszczonej nieruchomości. Ustalenie bowiem, że na tej części nieruchomości cel wywłaszczenia nie został zrealizowany prowadzić musi do zastosowania art. 137 ust. 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami w brzmieniu tego przepisu będącego konsekwencją wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 3 kwietnia 2008 r. sygn. akt K6/05.

Jak już zostało to wyjaśnione w uzasadnieniu wydanego w niniejszej sprawie postanowienia o zawieszeniu postępowania sądowego z mocy art. 1 pkt 89 lit. b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o zmianie ustawy o gospodarce nieruchomościami oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2004 r. Nr 141, poz. 1492 ze zm.) miedzy innymi artykułowi 137 ust. 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami nadano nowe brzmienie. Zmiana ta weszła w życie z dniem 22 września 2004 r., a zatem obowiązywała w dacie zaskarżonej decyzji i była podstawą rozstrzygnięć organów obu instancji. Istota tej zmiany polega na zawężeniu poprzednich przesłanek zwrotu części wywłaszczonej nieruchomości.

W stanie prawnym obowiązującym przed 22 września 2004 r. przepis art. 137 ust. 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami brzmiał: "Jeżeli w przypadku, o którym mowa w ust. 1 pkt 2 cel wywłaszczenia został zrealizowany tylko na części wywłaszczonej nieruchomości, zwrotowi podlega pozostała część".

Trybunał Konstytucyjny wskazanym wyżej wyrokiem orzekł, że:

1. Art. 136 ust. 6 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2004 r. Nr 261, poz. 2603 i Nr 281, poz. 2782, z 2005 r. Nr 130, poz. 1087, Nr 169, poz. 1420 i Nr 175, poz. 1459, z 2006 r. Nr 64, poz. 456, Nr 104, poz. 708 i Nr 220, poz. 1600 i 1601 oraz z 2007 r. Nr 173, poz. 1218) jest niezgodny z art. 2, art. 21 ust. 2, art. 32 ust. 1 i art. 64 ust. 2 oraz art. 64 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

2. Art. 137 ust. 2 ustawy powołanej w punkcie 1 w zakresie, w jakim uzależnia zwrot części wywłaszczonej nieruchomości niezagospodarowanej na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu od istnienia możliwości zagospodarowania jej zgodnie z postanowieniami miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego w dniu złożenia wniosku o zwrot części nieruchomości, a w przypadku braku planu zagospodarowania przestrzennego, zgodnie z ustaleniami decyzji o warunkach zabudowy i zagospodarowania terenu albo, jeżeli przylega do nieruchomości stanowiącej własność osoby wnioskującej o zwrot, jest niezgodny z art. 2 oraz art. 21 ust. 2, art. 32 ust. 1 i art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 64 ust. 3 Konstytucji.

3. Art. 229a ustawy powołanej w punkcie 1 jest niezgodny z art. 21 ust. 2 w związku z art. 64 ust. 2 oraz z art. 7 Konstytucji.

4. Art. 15 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o zmianie ustawy o gospodarce nieruchomościami oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2004 r. Nr 141, poz. 1492 i Nr 240, poz. 2408, z 2005 r. Nr 150, poz. 1251 oraz z 2006 r. Nr 249, poz. 1827) jest niezgodny z art. 2 w związku z art. 64 ust. 2 oraz art. 21 ust. 2 Konstytucji.

Orzeczenie to powoduje utratę mocy prawnej (uchylenie) niekonstytucyjnych przepisów, a w tym art. 137 ust. 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 89 lit. b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o zmianie ustawy o gospodarce nieruchomościami oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. z 2004 r. Nr 141, poz. 1492).

Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. b ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) dalej określonej jako P.p.s.a. Sąd uwzględniając skargę na decyzję, uchyla tę decyzję, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego.

Określoną w art. 145a Kodeksu postępowania administracyjnego podstawą wznowienia jest przypadek orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją aktu normatywnego na podstawie, którego została wydana decyzja.

W tym stanie sprawy należało na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit b P.p.s.a. w związku z art. 145a Kpa i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 135 P.p.s.a. uchylić zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ja decyzję organu I instancji i orzec po myśli art. 152 P.p.s.a. W przedmiocie wynagrodzenia na rzecz pełnomocnika skarżących (zwolnionych od kosztów sądowych), ustanowionego na zasadzie prawa pomocy orzeczono zgodnie z art. 250 P.p.s.a.