Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 589/13
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2013-07-25 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 7, art. 77 par., art. 80 i art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 23 ust. 1, art. 2 pkt 7 lit. a, art. 9 ust. 2, art. 19 ust. 1, art. 24 ust. 1
journal: Dz.U. 2012 poz 1228
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - tekst jednolity
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a) i c), art. 152
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 30 ust. 1 i 2
journal: Dz.U. 2006 nr 139 poz 992
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.
article: art. 98 i art. 6 pkt 16
journal: Dz.U. 2013 poz 182
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Edyta Podrazik Sędziowie Sędzia WSA Wiesława Batorowicz (spr.) Sędzia WSA Maria Kwiecińska Protokolant st.sekr.sąd. Mariola Kaczmarek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 lipca 2013 r. sprawy ze skargi J. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] kwietnia 2013 r. Nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego; I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2013 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Kaliszu utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta O. (działającego z upoważnienia Prezydenta Miasta Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w O.) z dnia [...] 2013 r. znak [...] wydaną w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego.

Powyższe decyzje zapadły w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

W dniu [...] marca 2012 r. J. M. przedłożyła w MOPS w O. akt zgonu [...] H., który zmarł w dniu [...] marca 2012 r. W związku z tym organ I instancji decyzją z dnia [...] 2012 r. uchylił z dniem [...] marca 2012 r. decyzję z dnia [...] 2011 r. w części dotyczącej przyznania świadczenia H. M., jednak Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Kaliszu decyzją z dnia [...] grudnia 2012 r. stwierdziło nieważność decyzji z dnia [...] 2012 r.

Decyzją z dnia [...] 2013 r., wydaną na podstawie art. 2 pkt 5 i 12, art. 9 ust. 1 i 2, art. 12 ust. 2 i art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2012 r., poz. 1228) organ I instancji uchylił – z dniem 1 kwietnia 2012 r. – decyzję z dnia [...] 2011 r. ([...]) przyznającą świadczenie z funduszu alimentacyjnego przyznane dzieciom J. M.: M. i H. wysokości po 450 zł miesięcznie na okres od 1 października 2011 r. do 30 września 2012 r. Organ po ponownym przeliczeniu dochodu rodziny stwierdził, że wynosi on [...] [ponad 900] zł, a świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują jeżeli dochód na osobę w rodzinie nie przekracza 725 zł.

Następnie, działając na podstawie art. 2 pkt 7 lit. a, art. 12 ust. 1 i 2, art. 19 ust. 1, art. 23 ust. 1, 5-7 powołanej ustawy, organ I instancji uznał wypłacone J. M. za okres od 1 kwietnia 2012 r. do 30 września 2012 r. świadczenie z funduszu alimentacyjnego w wysokości 2 700 zł za świadczenie nienależnie pobrane i zażądał zwrotu tego świadczenia, wraz z ustawowymi odsetkami, w terminie wskazanym w osnowie. W uzasadnieniu tej ostatniej decyzji, powołując się na ostateczność decyzji z dnia [...] 2013 r. i wyżej przywołane przepisy ustawy, stwierdził, że świadczenie nienależnie pobrane podlega zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi i wskazał na wysokość odsetek ustawowych oraz kwotę odsetek wyliczoną na dzień wydania decyzji, jak i jej zwiększenie do dnia zapłaty.

W odwołaniu od decyzji z dnia [...] 2013 r. zobowiązana do zwrotu świadczeń domagała się uchylenia decyzji i umorzenia postępowania, gdyż organ błędnie uznał, że świadczenie wypłacone w okresie od 1 kwietnia 2011 r. do 30 września 2011 r. jest świadczeniem nienależnym. Powołując się na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 22 października 2010 r. sygn. akt II SA/Po 478/10, stwierdziła, że nie obciąża jej obowiązek zwrotu, gdyż nie działała w złej wierze i dochowała należytej staranności, powiadamiając organ o śmierci jednego z uprawnionych dzieci, zaś organ znał wysokość dochodów w rodzinie i nie istniały żadne obiektywne przeszkody do prawidłowego ustalenia uprawnień do tych świadczeń.

Kolegium w uzasadnieniu decyzji z dnia [...] kwietnia 2013 r. przywołało przepisy art. 2 pkt 2 lit. a i art. 23 ust. 1 oraz art. 19 ust. 1 i art. 9 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów i stwierdziło, że w 2010 r., tj. w roku kalendarzowym poprzedzającym okres świadczeniowy, dochód w rodzinie skarżącej wyniósł [...] zł ([...] [ponad 600] zł w przeliczeniu na osobę w 3-osobowej rodzinie). Dalej organ podniósł, że w dniu [...] marca 2012 r. skarżąca poinformowała ośrodek pomocy społecznej o śmierci [dziecka H] i wniosła o uchylenie decyzji z dnia [...] 2011 r. przyznająca świadczenie z funduszu alimentacyjnemu H. M., co nastąpiło decyzją z dnia [...] 2012 r., zaś uchylenie – z dniem 1 kwietnia 2012 r. – całej decyzji o przyznaniu świadczeń na obydwoje dzieci skarżącej z dnia [...] 2011 r. nastąpiło dopiero decyzją z dnia [...] 2013 r., z uwagi na przekroczenie w 2-osobowej rodzinie kryterium dochodowego o [...] [ponad 170] zł [na osobę].

Kolegium uznało, że w tych warunkach organ I instancji zobowiązany był zgodnie z prawem do żądania zwrotu świadczenia nienależnie pobranego, a w decyzji z dnia [...] 2011 r. zawarte było pouczenie o obowiązkach świadczeniobiorcy.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu J. M. domagała się uchylenia w całości zaskarżonej decyzji Kolegium i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji z dnia [...] 2013 r. W uzasadnieniu rozwinęła argumentację wcześniej przedstawioną w odwołaniu. Podniosła, że informując organ w dniu [...] marca 2012 r. o śmierci [...] [dziecka], postąpiła zgodnie z pouczeniem zawartym we wniosku o przyznanie świadczeń i w decyzji przyznającej świadczenia z dnia [...] 2011 r., tym samym poinformowała o zmianach w składzie osobowym rodziny i dochowała należytej staranności. Podniosła, że pobierała świadczenia alimentacyjne za sporny okres z pełną świadomością, że się jej należą i nie mogą jej obciążać negatywne konsekwencje zaniedbań organu, który z niewiadomych przyczyn zaniechał niezwłocznego przeliczenia dochodu rodziny od następnego miesiąca po zgłoszonej zmianie.

W odpowiedzi na skargę Kolegium podtrzymało dotychczasowe stanowisko i wniosło o oddalenie skargi. W odpowiedzi na zarzuty organ stwierdził, że skarżąca działała w złej wierze, bowiem skoro wiedziała o zmianie składu osobowego jej rodziny, o czym poinformowała ośrodek pomocy społecznej, to nie powinna przyjmować świadczeń za okres od kwietnia do września 2012 r., gdyż znała wysokość dochodu na osobę w rodzinie i wiedziała o przekroczeniu kryterium dochodowego wskazanego w decyzji przyznającej świadczenie. Organ nie zgodził się z argumentacją, że skoro właściwy organ nie dokonał niezwłocznych przeliczeń, to nie ma obowiązku zwrotu świadczeń nienależnie pobranych.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Przedmiotem sporu w niniejszej sprawie jest ocena, czy zaistniały w okolicznościach rozpatrywanej sprawy przesłanki uzasadniające uznanie wypłaconych skarżącej z funduszu alimentacyjnego świadczeń za świadczenia nienależnie pobrane. Kwestią bezsporną pozostaje natomiast, że na podstawie decyzji z dnia [...] 2011 r. przyznane zostały skarżącej świadczenia z funduszu alimentacyjnego na dwoje dzieci. Poza sporem pozostaje również, że skarżąca w dniu [...] marca 2012 r. przedstawiła w MOPS w O. akt zgonu H. M. oraz złożyła wniosek o uchylenie punktu 2 decyzji z dnia [...] 2011 r. (co do rozstrzygnięcia dotyczącego [...] H.), jak i to, że po powiadomieniu organu o śmierci [dziecka] zostały jej wypłacone za okres od kwietnia do września 2012 r. świadczenia z funduszu alimentacyjnego na łączną kwotę 2 700 zł. Nie jest również przez żadną ze stron kwestionowany fakt, że dochód na osobę w rodzinie skarżącej, stanowiący podstawę do przyznania świadczenia, wskutek zmniejszenia się rodziny uległ zmianie od kwietnia 2012 r. i wynosił [...] zł, przekraczając o [ponad] [...] zł kryterium dochodowe określone w art. 9 ust. 2 powołanej ustawy, tj. 725 zł.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji (i decyzji ją poprzedzającej) stanowił art. 23 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, stanowiącego, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Jednocześnie, jak przewiduje art. 2 pkt 7 lit. a ustawy, na który powołały się organy obydwu instancji (Kolegium przywołało brzmienie przepisu z błędnym określeniem jednostki redakcyjnej: art. 2 pkt 2 lit. a) nienależnie pobrane świadczenie oznacza świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części.

W ocenie Sądu, treść uzasadnień decyzji wydanych przez organy obydwu instancji wskazuje, że organy te w istocie stwierdziły, iż wobec wydania decyzji z dnia [...] 2013 r. uchylającej z dniem 1 kwietnia 2012 r. decyzję z dnia [...] 2011 r. o przyznaniu świadczeń zaszły podstawy do żądania od skarżącej nienależnie pobranego świadczenia. Organy w lakonicznych rozważaniach powiązały obowiązek zwrotu pobranych z funduszu alimentacyjnego za okres od kwietnia do września 2012 r. z następczym względem tego okresu ustaleniem w decyzji z dnia [...] 2013 r., że dochód na osobę w rodzinie skarżącej w tym okresie przekroczył kryterium dochodowe określone w art. 9 ust. 2 powołanej ustawy, a zarazem poprzez powołanie przepisu art. 19 ust. 1 tej ustawy organy akcentowały obowiązki ciążące na skarżącej, m.in. w zakresie informowania organu o okolicznościach, które mogą mieć wpływ na wypłacanie świadczenia oraz o uprzednim pouczeniu skarżącej co do obowiązku informowania organu, zwrotu świadczenia nienależnie pobranego i okolicznościach, w jakich taki obowiązek zachodzi. Dopiero w odpowiedzi na skargę Kolegium wprost stwierdziło, że skarżąca działała w złej wierze, bowiem skoro poinformowała ośrodek pomocy społecznej o zmianie składu osobowego rodziny, to nie powinna przyjmować świadczeń za sporny okres, gdyż znała wysokość dochodu na osobę w rodzinie i wiedziała o przekroczeniu kryterium dochodowego wskazanego w decyzji przyznającej świadczenie.

Brzmienie przepisu art. 2 pkt 7 lit. a powołanej ustawy – przepis ten stanowi, że nienależnie pobranym świadczeniem jest świadczenie wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części – nie budzi wprawdzie wątpliwości, to jednak uwadze organów umknęło, że każdorazowo należy uwzględniać okoliczności faktyczne konkretnej sprawy. Z tego też względu zawodne jest, jak uczyniono to w zaskarżonej decyzji, sformułowanie kategorycznego stanowiska, że poinformowanie organu o okolicznościach mających mogących mieć wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego powoduje automatycznie, że świadczenie wypłacone z funduszu mimo poinformowania organu o takich okolicznościach jest świadczeniem nienależnie pobranym. Rozpatrujące sprawę organy dokonały w tym zakresie wadliwej wykładni przepisów ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Pominęły bowiem wyciągniecie właściwych wniosków z faktu, że nie bez przyczyny racjonalny ustawodawca na gruncie tej ustawy posłużył się pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia" (art. 2 pkt 7), a nie "świadczenia nienależnego" – jak to de facto uczyniły organy. Ponadto w art. 23 ust. 1 tej ustawy prawodawca wskazał, że "osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami", zatem w tym ostatnim przepisie zdefiniował obowiązek zwrotu w ujęciu podmiotowym, akcentując znaczenie okoliczności związanych z ewentualnym adresatem decyzji (świadczeniobiorcą), a nie samą naturę pobranego świadczenia. Dodać należy, że jest to odmienne ujęcie, niż na gruncie ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2013 r., poz. 182 ze zm.), w której w art. 98 obowiązek zwrotu definiuje się w ujęciu przedmiotowym poprzez posłużenie się sformułowaniem "świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi (...)", przy czym w definicji świadczenia nienależnie pobranego, zawartej w art. 6 pkt 16 tej ustawy, uwzględnia się również aspekt podmiotowy.

Z treści powołanych przepisów wynika, że obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko pojęciem "nienależnego świadczenia", lecz z instytucją "świadczenia nienależnie pobranego", przy czym pojęcia te nie są pojęciami tożsamymi. W orzecznictwie sądów administracyjnych, tak na gruncie przepisów ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, jak i na gruncie art. 30 ust. 1 i 2 przepisów ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006 r. nr 139, poz. 992 ze zm.), zwraca się uwagę na błędne utożsamianie pojęcia "nienależnie pobranego świadczenia" z pojęciem "nienależnego świadczenia". "Świadczenie nienależne" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, natomiast "świadczeniem nienależnie pobranym" jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). W konsekwencji przyjmuje się, że obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia (por. wyroki NSA z dnia 14 grudnia 2009 r. sygn. I OSK 826/09 i z dnia 3 grudnia 2010 r. sygn. akt I OSK 1073/10 oraz z dnia 1 kwietnia 2010 r. sygn. akt I OSK 1010/09 – orzeczenia dostępne w Internecie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Wobec powyższego uprawniony jest wniosek, że niezależnie od zawartej w art. 2 pkt 7 lit. a ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów definicji "nienależnie pobranego świadczenia" nie wystarczy samo tylko stwierdzenie, że konkretne świadczenia zostały wypłacone, lecz konieczne jest wykazanie, że osoba, której takie świadczenia wypłacono na skutek okoliczności leżących po stronie świadczeniobiorcy, pobrała je nienależnie, bowiem dopiero takie ustalenie może być podstawą zobowiązania jej do zwrotu tych świadczeń.

Idą dalej stwierdzić należy, że podstawą zwrotu świadczenia nienależnie pobranego, określoną w art. 2 pkt 7 lit. a powołanej ustawy, jest tylko taka okoliczność powodująca ustanie lub wstrzymanie wypłaty świadczenia, o której organ, jako instytucja, nie wiedział. Przesłanka ta nie obejmuje zatem omyłkowego wypłacenia świadczenia, np. wówczas gdy strona złożyła w organie powiadomienie o przeszkodzie w kontynuacji wypłat, a organ mimo to świadczenie wypłacał. Przesłanka ta nie obejmuje też takich przypadków, w których strona nie powiadomiła organu o przeszkodzie w kontynuacji pobierania świadczenia, ale akta administracyjne organu (w sprawie o świadczenie z funduszu alimentacyjnego lub w innych sprawach administracyjnych, np. z zakresu podatków lokalnych) dostarczały organowi z urzędu danych dostatecznych do ustalenia przeszkody prawnej w pobieraniu świadczenia. Podstawą zwrotu świadczenia nienależnie pobranego w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. a może być przy tym tylko taki fakt, który realnie wystąpił i faktycznie stanowił podstawę nieuprawnionej kontynuacji wypłaty przez organ. Zwrot świadczenia może nastąpić tylko wówczas, gdy okoliczność zarzucana świadczeniobiorcy przez organ miała istotny wpływ na wypłatę świadczenia, tzn. że gdyby okoliczność ta nie zaszła, świadczenie z pewnością przysługiwałoby i mogłoby legalnie być nadal wypłacane. Nie zachodzi też podstawa zwrotu świadczenia, jeżeli zdarzenie wskazane przez organ wywołuje skutek ustania lub wstrzymania świadczenia, ale równocześnie z nim zachodzi inny fakt, który nie odpowiada wymogom art. 2 pkt 7 lit. a, a więc gdy organ wprawdzie ustalił zajście zdarzenia skutkującego utratą świadczenia (np. wskutek spadku liczby członków rodziny), ale równocześnie okazuje się, że prawo do świadczenia w ogóle nie powstało, a decyzja od samego początku została wydana z istotnym naruszeniem prawa (tak A. Korcz-Maciejko [w:] Ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Komentarz. Warszawa 2010, wyd. 1., komentarz do art. 2).

Ponadto należy zwrócić uwagę na to, że postępowanie administracyjne w sprawie zmiany lub uchylenia decyzji administracyjnej przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego może dotyczyć jedynie aktu administracyjnego, który nadal reguluje sytuację prawną osoby otrzymującej bieżące świadczenia z funduszu. Przewidziana w przepisie art. 24 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów weryfikacja świadczenia może odnosić skutek jedynie na przyszłość. Brak jest podstaw prawnych do wydawania w oparciu o ten przepis decyzji zmieniającej ostateczne rozstrzygnięcie na mocy którego strona pobrała już świadczenia z funduszu (vide: wyrok NSA z dnia 8 lutego 2012 r. sygn. akt I OSK 1662/11, LEX nr 1120615). W sytuacji, kiedy upłynął okres, na jaki świadczenie zostało przyznane, brak jest podstaw do uchylenia lub zmiany decyzji przyznającej świadczenie i w takim wypadku zastosowanie znajduje już tylko materialnoprawna instytucja zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Dlatego też bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy w przedmiocie obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego pozostaje fakt wydania, jak i ocena prawidłowości wydania przez organ I instancji decyzji z dnia [...] 2013 r. uchylającej z datą wsteczną decyzję z dnia [...] 2011 r. o przyznaniu świadczeń z funduszu alimentacyjnego. To nie wydanie tej wadliwej prawnie decyzji, lecz obiektywnie zachodzące okoliczności związane z pobraniem świadczenia w okresie od kwietnia do września 2012 r. warunkowały bowiem możliwość wydania decyzji na podstawie art. 24 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.

W niniejszej sprawie organy nie tylko dokonały błędnej wykładni przepisów prawa materialnego – art. 2 pkt 7 lit. a oraz art. 23 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, utożsamiając samo wypłacenie świadczeń pomimo odpadnięcia po temu podstawy prawnej, a zatem "świadczeń nienależnych" z "nienależnie pobranym świadczeniem" (art. 2 pkt 7 lit. a), uznając skarżącą za "osobę, która pobrała nienależnie świadczenia", obowiązaną do ich zwrotu (art. 23 ust. 1). Naruszyły również przepisy postępowania, bowiem w treści uzasadnień wydanych decyzji nie przedstawiły żadnych okoliczności, które wskazywałyby na takie działania strony, które doprowadziły organ do wypłacenia jej świadczeń, jak i nie powołały się na aspekt wolicjonalny, wskazujący na to, że strona pozostawała w złej wierze w związku z pobraniem świadczeń. W tym zakresie organy dopuściły się uchybienia przepisom art. 7 i art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego. Uzasadnienia wydanych decyzji nie wskazują na konkretne okoliczności faktyczne, które świadczą o tym, że skarżąca pobrała nienależnie świadczenia, jak i nie zawierają jasnego, choćby zwięzłego, wywodu pozwalającego na ocenę prawidłowości subsumcji stanu faktycznego pod zastosowany przepis prawa. Wytknąć organom należy, że z samego tylko faktu uprzedniego poinformowania skarżącej o istotnych obowiązkach i innych warunkach pobierania świadczenia, jak i konieczności liczenia się z obowiązkiem jego zwrotu w razie zaistnienia określonych okoliczności, nie można wyprowadzić żadnego stanowczego wniosku, że odpowiednie pouczenie świadczeniobiorcy w razie wypłacenia "świadczenia nienależnego" jest jedyną podstawą do uznania, iż jest on osobą, która pobrała nienależnie świadczenia. W niniejszej sprawie skarżąca, stosując się do pouczenia, zadośćuczyniła swoim obowiązkom, informując organ o śmierci dziecka niezwłocznie po zajściu tej okoliczności, tym bardziej zatem miała podstawy do uznania, że legalnie pobiera świadczenia, które wypłacał jej organ. Strona korzystająca ze świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie ma bowiem obowiązku znać przepisów prawa administracyjnego regulującego zasady pobierania tych świadczeń, czy też samodzielnie przeliczać wysokość swojego dochodu. Obowiązkiem osoby pobierającej świadczenia jest poinformowanie organu o istotnych okolicznościach mogących mieć wpływ na ustanie prawa do świadczeń, a rolą organu jest z kolei w odpowiednim czasie rozstrzygnąć o znaczeniu tych okoliczności dla oceny dalszego trwania bądź zakresu uprawnienia do świadczeń. Podkreślić w tym miejscu należy, że skarżąca – jak sama trafnie zauważyła – wywiązała się ze swoich obowiązków informacyjnych względem organu i nie może ponosić negatywnych skutków jego opieszałego lub błędnego działania, powodującego, że zostały stronie wypłacone świadczenia za sporny okres. W konsekwencji, stronie nie można postawić zarzutu pobrania świadczenia w złej wierze, w sytuacji, w której organ kontynuował wypłatę świadczeń w stosunku do żyjącego dziecka.

Dodać należy, że uzasadnienie decyzji powinno – stosownie do zawartej w art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego – zasady swobodnej oceny dowodów tak odzwierciedlać stanowisko organu, by strona postępowania nie została pozbawiona możliwości oceny poprawności przeprowadzonego w sprawie postępowania. Trzeba jednoznacznie stwierdzić, że odpowiedź organu na skargę, co wielokrotnie wskazywano w orzecznictwie sądów administracyjnych (por. wyrok NSA z dnia 30 października 2012 r. sygn. akt I FSK 851/11, wyrok WSA w Łodzi z dnia 20 marca 2008 r. sygn. akt SA/Łd 1035/07 LEX nr 468904, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 4 marca 2010 r. sygn. akt III SA/Po 883/09, wyrok WSA w Warszawie z dnia 19 stycznia 2006 r. sygn. akt III SA/Wa 3207/05), nie może służyć uzupełnianiu uzasadnienia decyzji, w którym winny być zawarte wszelkie rozważania i oceny organu. Za bezskuteczne uznać należy powoływanie w niej nowych faktów, czy też wskazywanie nowych okoliczności przemawiających za zasadnością stanowiska organów orzekających, czy też nowej podstawy prawnej. Podniesienie dopiero w odpowiedzi na skargę okoliczności, które powinny być zawarte w uzasadnieniu faktycznym i prawnym decyzji, jest wadą postępowania administracyjnego, pozbawiającą stronę możliwości ustosunkowania się do tych okoliczności w toku postępowania. Odpowiedź na skargę, stanowiąc pismo procesowe, służy prezentowaniu stanowiska organu względem skargi, a zatem zawiera co do zasady ustosunkowanie się do okoliczności podniesionych dopiero w postępowaniu przed sądem, nie zaś uzasadnianiu podjętego rozstrzygnięcia.

Dlatego też przedstawiona dopiero w odpowiedzi organu na skargę próba powiązania faktu wypłacenia stronie świadczenia z oceną stanu jej świadomości (woli) – prowadząca organ odwoławczy do uznania, że skoro strona poinformowała organ właściwy o zmianie składu rodziny, to nie powinna przyjmować świadczeń za okres od kwietnia do września 2012 r., gdyż wiedziała o przekroczeniu kryterium dochodowego – jest spóźniona, a przy tym, w ocenie Sądu, całkowicie nieuprawniona. Jeszcze raz trzeba podkreślić, że do kompetencji organu należy ocena, czy świadczeniobiorca przekracza kryterium dochodowe; świadczeniobiorca zaś jest obowiązany niezwłocznie informować organ o okolicznościach, które mogą mieć wpływ m.in. na ustalenie takiego przekroczenia. Znaczenie aspektu podmiotowego (wolicjonalnego) instytucji "świadczenia nienależnie pobranego" prowadzi również do wniosku, że dla stwierdzenia, że osoba pobrała nienależenie świadczenia, nie może być rozstrzygający czas, w jakim organ dokonał przeliczenia dochodu rodziny, jakkolwiek winien to uczynić bez zbędnej zwłoki, właśnie po to, by nie dochodziło do wypłacania świadczeń pomimo ustania do nich prawa.

Reasumując, Sąd stwierdza, że zaskarżoną decyzję uznać należy za wydaną z naruszeniem art. 2 pkt 7 w związku z art. 23 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz wyżej przywołanych przepisów postępowania. W istocie bowiem brak było podstaw do obciążenia skarżącej obowiązkiem zwrotu świadczenia w sytuacji niewykazania, że pobrała ona nienależnie świadczenia. Ponadto uzasadnienie zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej ze względu na lakoniczność i brak wskazania istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności nie potwierdzało dokonania należytej subsumcji stanu faktycznego pod zastosowany przepis prawa materialnego. Stwierdzone naruszenia prawa nie tylko mogły mieć, ale niewątpliwie miały istotny wpływ na wynik sprawy, determinując kierunek jej rozstrzygnięcia (zobowiązanie skarżącej do zwrotu świadczeń wypłaconych jej w spornym okresie).

Ponownie rozpatrując sprawę, organ II instancji uwzględni poczynione w niniejszym uzasadnieniu rozważania, w tym co do wykładni pojęcia "nienależnie pobrane świadczenie". W konsekwencji, respektując zasady i inne przepisy procedury administracyjnej, uwzględni brak podstaw do obciążenia strony na podstawie art. 23 ust.1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów obowiązkiem zwrotu pobranych świadczeń za sporny okres.

W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) uwzględnił skargę i orzekł jak w punkcie I sentencji.

O wykonalności zaskarżonej decyzji orzeczono w punkcie II sentencji wyroku na podstawie art. 152 powołanej ustawy.