Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 137/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2012-03-27 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 7, art. 8, art. 9, 77 par. 1, art. 80
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 2 pkt 2 lit. a)
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit a) i c)
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Dnia 27 marca 2012 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Arkadiusz Blewązka (spr.) Sędziowie Sędzia NSA Anna Stępień Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski Protokolant p.o. asystenta sędziego Nina Krzemieniewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 marca 2012 roku przy udziale --- sprawy ze skargi J. P. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych nr [...] z dnia [...].


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...], Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1, w związku z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000r,. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) oraz art. 2 pkt 2 lit. "a", art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, której stroną jest J. P., utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...], Nr [...].

W uzasadnieniu powyższej decyzji Kierownik Urzędu wskazał, iż decyzją z dnia [...] odmówiono stronie przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego. Strona nie zgadzając się z ww. rozstrzygnięciem w ustawowym terminie złożyła wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy. Po ponownym rozpoznaniu sprawy – biorąc pod uwagę całokształt zebranego materiału dowodowego – Kierownik Urzędu uznał, że wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. Organ wskazał, iż przedmiot sprawy jest unormowany w ustawie z 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). Przepis art. 1 tejże ustawy przewiduje prawo do świadczenia pieniężnego dla osób, które podlegały represjom określonym w ustawie. Nie dotyczy też wszystkich rodzajów i form represji, jakim w tym okresie poddani byli obywatele polscy. Omawiana ustawa przewiduje pewien ograniczony zakres rekompensat dla konkretnie ustalonych grup ofiar, z tytułu ściśle określonych rodzajów represji. Rodzaje represji, których doznanie, z zastrzeżeniem wymagań art. 1 ustawy, uprawnia do ubiegania się o przyznanie świadczenia pieniężnego, zostały wymienione enumeratywnie w art. 2 ustawy i obejmuje:

1. osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w łatach 1939 – 1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych;

2. deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium:

a. III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945;

b. Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939r. do dnia 5 lutego 1946r. oraz po tym okresie do końca 1948r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.

Organ podkreślił, iż treść cytowanego przepisu, w powiązaniu z art. 3 określającym podstawę wymiaru świadczenia za każdy pełny miesiąc trwania pracy, wskazuje, że sam fakt wykonywania pracy w warunkach przymusowych, bez faktu deportacji, nie stanowi wystarczającej przesłanki przyznania świadczenia.

Dalej organ wskazał, iż zgodnie z art. 4 w/w ustawy uprawnienie do świadczenia jest przyznawane decyzją Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie wniosku zainteresowanej osoby, zaopiniowanego przez właściwe stowarzyszenie osób poszkodowanych, i dokumentów oraz dowodów potwierdzających rodzaj i okres represji. Wynika stąd, że dla uzyskania potwierdzenia konieczne jest złożenie przez zainteresowanego wniosku oraz poparcie wniosku odpowiednimi dowodami. Zdaniem organu dla wydania decyzji pozytywnej na podstawie art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym konieczne jest więc łączne wystąpienie następujących przesłanek — ustalenie:

- że osoba została deportowana (wywieziona) do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945 oraz,

że praca była wykonywana w warunkach deportacji przez okres co najmniej 6 miesięcy.

Następnie organ podał, iż z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, iż rodzina zainteresowanej w październiku 1941 r. została wysiedlona z rodzinnej miejscowości A. do miejscowości O. gdzie 29 maja 1942r. urodziła się wnioskodawczyni. Na potwierdzenie faktu wysiedlenia zainteresowana przedłożyła Ankietę kierowaną przez matkę strony do Powiatowego Biura Dowodów Osobistych oraz pismo z Archiwum Państwowego w Ł., w którym wskazano, iż ludność gminy M. została wysiedlona do innych powiatów bądź wywieziona na przymusowe roboty do Niemiec. Ponadto zainteresowana przedłożyła odpis skrócony aktu urodzenia potwierdzający urodzenie wnioskodawczyni w O.

W celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego organ dopuścił postanowieniem z dnia [...] dowód z przesłuchania strony. W protokole przesłuchania z dnia 15 grudnia 2011 r. zainteresowana wskazała, iż jej ojciec pracował na gospodarstwie rolnym, a matka opiekowała się dziećmi i pracowała jedynie dorywczo. Strona potwierdziła, iż przyczyną wysiedlenia jej rodziców była budowa poligonu. Wskazała również, iż w O. mieszkali w przydzielonym przez Niemców starym drewnianym domu. Organ za udowodniony uznał fakt wysiedlenia rodziny strony do O. Nie ulega również wątpliwości, iż ojciec strony był zobligowany do podjęcia pracy w miejscu wysiedlenia w celu zapewnienia egzystencji rodzinie. Brak jest jednak jakichkolwiek dowodów wskazujących na fakt, iż rodzice strony zostali wywiezieni do O. w celu wykonywania pracy przymusowej. Celem tego wysiedlenia było wysiedlenie mieszkańców A. i okolicznych miejscowości pod budowę poligonu. Z kolei przymus wykonywania pracy przez ojca strony podyktowany był względami ekonomicznymi, nie stanowił zaś przejawu realizacji polityki gospodarczej III Rzeszy podczas II Wojny Światowej, polegającej na posługiwaniu się pracą niewolniczą wykonywaną przez ludność podbitych krajów, w tym przez obywateli polskich deportowanych do pracy przymusowej.

W ocenie organu uprawniony jest wniosek, iż rodzina wnioskodawcy nie została wywieziona do pracy przymusowej ani osadzona w obozie pracy, innymi słowy deportowana w celu świadczenia pracy niewolniczej na rzecz okupanta niemieckiego. Represja w postaci wysiedlenia (przymusowej zmiany miejsca zamieszkania) ludności polskiej z ziem Rzeczypospolitej włączonych do III Rzeszy, nie stanowi represji, o której mowa w art. 2 pkt 2 wyżej przywołanej ustawy, to jest deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 25 sierpnia 2011r. w sprawie sygn. akt II SA/Po 216/11). Ponadto organ wskazał, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w wyroku z dnia 21 lipca 2011r. w sprawie sygn. akt. II SA/Sz 575/11 (sprawa również dotyczyła rodziny wysiedlonej w związku z budową tego samego poligonu) wyraźnie zaznaczył, iż wysiedlenie nie jest tożsame z deportacją, gdyż ustawa wymaga by zachowanie okupanta miało charakter deportacji w celu wykonywania pracy przymusowej, (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 27 stycznia 2011r. w sprawie sygn. akt IV SA/Po 840/10, oraz z dnia 11 sierpnia 2011r. w sprawie sygn. akt II SA/Po 435/11; wyrok WSA w Warszawie z dnia 4 kwietnia 2011r. w sprawie sygn. akt V SA/Wa 733/11; wyrok WSA w Gdańsku z dnia 16 marca 2011r. w sprawie sygn. akt II SA/Gd 858/10).

Organ podkreślił nadto, iż w sprawach o tożsamym stanie faktycznym (dotyczących osób wysiedlonych w związku z budową tego samego poligonu pod Sieradzem) wypowiadały się wielokrotnie sądy administracyjne: m.in WSA w Szczecinie (wyrok z dnia 21 lipca 2011r. w sprawie sygn. akt II SA/Sz 575/11 oraz z dnia 7 września 2011r. w sprawie sygn. akt II SA/Sz 506/11; WSA w Warszawie (wyrok z dnia 14 lipca 2011r. w sprawie sygn. akt V SA/Wa 733/11), WSA w Poznaniu (wyrok z dnia 11 sierpnia 2011r. w sprawie sygn. akt II SA/Po 435/11), WSA w Łodzi (wyrok z dnia 7 października 2011r. w sprawie sygn. akt II SA/Łd 848/11) oraz WSA we Wrocławiu (wyrok z dnia 22 września 2011r. w sprawie sygn. akt IV SA/Wr 366/11).

W dniu 25 stycznia 2012r. skargę na powyższą decyzje do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi wniosła J. P. domagając się w pierwszej kolejności jej uchylenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu skarżąca wskazała, iż wystąpiła do Urzędu o przyznanie świadczenia przysługującego osobom deportowanym, w związku z orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. w sprawie sygn. K 49/07, w którym określono, że definicja deportacji nie musi dotyczyć przekroczenia granicy państwa polskiego. Podała, iż jej wniosek został rozpatrywany negatywnie, mimo iż jej rodzice zostali w okresie okupacji niemieckiej wysiedleni, a ojciec wykonywał przymusową pracę u Niemca. Zdaniem skarżącej Urząd pominął w swym stanowisku okoliczność, że definicja deportacji aktualnie jest zrównana z pojęciem wysiedlenia. Pojęcia te w ustawie nowelizującej te kwestie określono zamiennie i wykazano (w nawiasie). Nie ma więc podstawy prawnej do różnicowania tych pojęć które jako środki represji sprowadzają się do wywożenia, zsyłania – bez zgody i wbrew woli osoby wywożonej. Podkreśliła, iż niewątpliwie taka sytuacja miała miejsce w jej rodzinie, bowiem rodzice zostali przymusowo wysiedleni na odległość około 30 km, a ojciec musiał pracować u Niemca. Było to przymusowe wysiedlenie na prawie 4 lata bez prawa powrotu do miejsca zamieszkania, na obszarze którego utworzono poligon.

Zdaniem skarżącej nie znajduje uzasadnienia pogląd organu, że znowelizowana ustawa nie obejmuje "wysiedlenia" w ramach polityki prowadzonej na terytorium II Rzeczypospolitej w związku z budową poligonu. Skarżąca podkreśliła, iż każde wysiedlenie było prowadzone w ramach polityki okupanta. Nie ma również podstawy prawnej do różnicowania na tych wysiedlonych na tereny Niemiec (dla tych są świadczenia), z tymi którzy zostali wysiedleni znacznie bliżej. Skarżąca zwróciła także uwagę na to, iż ratio legis nowelizacji ustawy, było zrównanie sytuacji prawnej rodzin – niezależnie od granic państwa polskiego.

Skarżąca dalej wskazała, iż ocena organu o tym, że nie było "represji", gdyż można było odwiedzać rodzinne strony nie jest oparta na faktach. W obszarze poligonu wojskowego było to zabronione i zagrożone karą śmierci. Ponadto w pierwszej decyzji powoływano się nadto na zbyt bliską odległość od miejsca zamieszkania. To ograniczenie nie wynikało jednak z ustawy i ostatecznie organ pominął to milczeniem w kolejnej decyzji. W kontekście braku faktycznej możliwości powrotu w rodzinne strony, z uwagi na istnienie na tym terenie poligonu wojskowego, skarżąca zakwestionowała stanowisko organu o braku "wyrwania" z dotychczasowego środowiska.

Skarżąca odwołując się do w druków sejmowym nr 3599, 3241 i 3304, z prac Sejmu R.P. zmierzających do nowelizacji ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy, w kontekście orzeczenia TK wskazała, iż nie ma tam mowy o tego rodzaju ograniczeniach. Jej zdaniem zrównano deportację (z wywiezieniem) na okres co najmniej 6 miesięcy. Podkreśliła, iż nie ma tam określenia, że wywiezienie ma dotyczyć odległości większej niż w jej sprawie i aby takie osoby jak ona byli wyłączeni z działania ustawy.

Zdaniem skarżącej organ orzekający w niniejszej sprawie powinien zapoznać się z paragrafem 23 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 czerwca 2002r. w sprawie zasad techniki prawodawczej, z którego jednoznacznie wynika, że nie reguluje się tych spraw, które zostały wyczerpująco unormowane w przepisie ogólnym. Dopiero wówczas kiedy któryś z elementów przepisu szczegółowego przewiduje "wyjątki" lub wymaga " uściślenia" przepis formułujący tego rodzaju ograniczenia zamieszcza się bezpośrednio po danym przepisie. Ustawodawca nie wprowadził jednak ograniczeń jakie powoływano w decyzjach. Nie mają one umocowania w treści ustawy z 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej.

W ocenie skarżącej urząd samodzielnie wprowadził kolejne "granice" przyznania świadczenia określając, m.in., że zobowiązanie do pracy na wysiedleniu podyktowane względami "ekonomicznymi" nie jest objęte przepisami ustawy i nie podlegało "represjom" w rozumieniu ustawy. Jest to kolejna błędna wykładnia, która nie ma umocowania w znowelizowanej ustawie. O zależnościach "ekonomicznych" można mówić dopiero z chwilą wyzwolenia spod okupacji niemieckiej. Wtedy praca traciła przymiot przymusowości. W ocenie skarżącej z deportacją (wysiedleniem) mamy do czynienia w przypadku przymusowej zmiany miejsca pobytu, "wyrwania" z dotychczasowego środowiska i pracy na rzecz okupanta.

Reasumując skarżąca podkreśliła, iż nie ma podstaw faktycznych i prawnych do odmowy przyznania świadczenia z powołaniem się na: "odległość" wysiedlenia (pierwsza przeszkoda wskazana przez Urząd), czy też określanej uprzednio jako brak "wyrwania" z dotychczasowego środowiska z możliwością – zagrożonego śmiercią – powrotu na tereny niemieckiego poligonu wojskowego (druga przeszkoda). Nie można też istoty tej sprawy sprowadzać do wykonywania pracy w niedalekiej odległości od miejsca zamieszkania (trzecia przeszkoda). Skarżąca podniosła, iż aktualnie wprowadzono czwartą przeszkodę w przyznaniu świadczenia uznając, że praca na wysiedleniu miała walor "ekonomiczny" i nie jest objęta przepisami ustawy. Stanowisko to jest również dowolne i nie ma umocowania w ustawie.

Zdaniem skarżącej działania Urzędu polegają na wydawaniu decyzji wewnętrznie sprzecznych, diametralnie różnych. Po stwierdzeniu, że uprzednie uzasadnienia nie są logiczne powołuje się kolejne przeszkody w przyznaniu świadczenia. W związku z brakiem w omawianej ustawie definicji legalnej pojęcia wysiedlenie (deportacja) związane z pracą przymusową występujące wątpliwości interpretacyjne należy wyjaśniać stosując wykładnię systemową. W tym zakresie skarżąca wskazała, iż w 1958r. Polska ratyfikowała Konwencję dotycząca pracy przymusowej lub obowiązkowej. W dokumencie tym, przyjętym jako akt prawny w Genewie w dniu 28 czerwca 1930r. (a więc odnoszącym się do okresu okupacji), w art. 2 zdefiniowano, że "praca przymusowa lub obowiązkowa" oznacza wszelką pracę lub usługi wymagane od jakiejś osoby pod groźba jakiejkolwiek kary i do których dana osoba nie zgłosiła się dobrowolnie. W okresie okupacji niemieckiej nie chodziło o "jakąkolwiek" karę, lecz o karę śmierci lub obóz koncentracyjny. Nie ma tutaj mowy o "ekonomicznym" charakterze pracy, czy "wyjątkach" lub "uściśleniach", które proponuje Urząd. Skarżąca wskazała także, iż domaga się respektowania art. 9 Konstytucji R.P. stwierdzającego, że Rzeczypospolita Polska przestrzega wiążące ją prawo międzynarodowe i powinno to być uwzględniane w procesie stosowania prawa, w szczególności przy jego wykładni. Tym samym zdaniem skarżącej postępowanie administracyjnie w niniejszej sprawie zostało przeprowadzone wadliwie i niezgodnie z wykładnią językową i systemową, bowiem sytuacja dotycząca jej rodziny w okresie okupacji mieści się w definicji wysiedlenia i pracy przymusowej wskazanej w umowie międzynarodowej ratyfikowanej przez Polskę, a więc w akcie mającym oparcie w art.9 Konstytucji R.P..

Ponadto skarżąca wskazała, iż doszło w tej sprawie do naruszenia reguł dotyczących oceny dowodów (art. 7 k.p.a., 77 k.p.a. i 80 k.p.a.). Oceny tej nie zmieniają wybiórczo powoływane orzeczenia Sądów dotyczących innych stanów faktycznych, wyrwanych z kontekstu i nie dotyczących zagadnień prawnych kwestionowanych w zaskarżonej decyzji. Dla określenia tych zależności skarżąca przytoczyła wyrok WSA w Łodzi z dnia 10 stycznia 2012r., w sprawie o sygn. akt II SA/Łd 1056/11 uchylający decyzję w sprawie dotyczącej "poligonu". Skarżąca przytoczyła zasadnicze tezy tego orzeczenia, uznając, iż dochodzi do manipulowania i "wybiórczego" powoływania się na orzeczenia Sądów, które z pozoru mają stanowić "legalizację" działań Urzędu.

Skarżąca na koniec podkreśliła, iż jest 70 – letnią schorowaną osobą, po zawale, która w znacznej części emeryturę wydaje na leki. Skarżąca nie rozumie działań Urzędu, który winien się "opiekować" takimi osobami jak ona. Nie rozumie jak można tak postępować ze starszą schorowaną osobą i przysyłać tak różne wewnętrznie sprzeczne i dowolne interpretacje. Podważa to sens działania instytucji zajmującej się osobami represjonowanymi Skarżąca podniosła, iż nadal funkcjonują wadliwe decyzje (tak jak wcześniejsze decyzje w jej sprawie), których wiele osób nie zdążyło zaskarżyć, albo nie widzi sensu prowadzić latami korespondencji i zamiast na leki wydawać skromne środki na opłaty pocztowe i sądowe. Zdaniem skarżącej wystarczy w tej sprawie rzetelna analiza stanu prawnego i dowodów uzyskanych w tej sprawie ocenionych we wzajemnym powiązaniu, zgodnie z wiedzą historyczną o okresie okupacji, zasadami logiki i wykładnią systemową.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w treści zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę administracji publicznej. Kontrola działalności organów administracyjnych, o której mowa, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (§ 2 powołanego przepisu). Oznacza to, iż sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, a więc nie wydają orzeczeń co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej.

W myśl art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – dalej jako: p.p.s.a. – sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Z kolei przepis art. 135 p.p.s.a. stanowi, iż sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to konieczne dla końcowego jej załatwienia.

Sąd uwzględniając skargę na decyzję uchyla decyzję w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o czym stanowi art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.

Sąd badając w tak zakreślonych granicach legalność decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych doszedł do przekonania, że przy wydaniu kwestionowanej decyzji doszło do naruszenia przepisów, co uzasadniało uwzględnienie skargi.

Materialnoprawną podstawą przyznania wnioskowanego świadczenia są przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. nr 87, poz. 395 ze zm., powoływana w tekście jako ustawa), w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania zaskarżonej decyzji. W myśl art. 2 pkt 2 lit. a tejże ustawy – w brzmieniu obowiązującym po nowelizacji z dnia 20 kwietnia 2011r. – represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium:

a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945,

b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939r. do dnia 5 lutego 1946r. oraz po tym okresie do końca 1948r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.

Istotne jest, iż nowelizacja ustawy w zakresie ust. 2 pkt 2 podyktowana była wytycznymi zawartymi w uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r. (sygn. akt: K 49/07, publ: Dz. U. Nr 220, poz. 1734, z dnia 23 grudnia 2009r.). Trybunał rozstrzygnął bowiem, iż przepis art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomijał przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, był niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji R.P..

Aktualne brzmienie przepisu art. 2 pkt 2 ustawy nie pozostawia wątpliwości co do przesłanek warunkujących przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego. I zwrócić należy uwagę, iż przepis ten nie zawiera cezury odległości pomiędzy miejscowością, w której zamieszkiwała rodzina wnioskodawczyni przed okupacją, a miejscowością, do której nastąpiło wysiedlenie. Na okoliczność tę zwracał uwagę już Trybunał Konstytucyjny podkreślając, iż z deportacją mamy do czynienia w przypadku przymusowej zmiany miejsca dotychczasowego pobytu i wyrwania z dotychczasowego środowiska.

Istotne w niniejszej sprawie jest także to, iż przywołany przepis art. 2 pkt 2 cytowanej ustawy nie wprowadza ograniczenia co do wieku osoby, która została poddana represji. I zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych uprawnienie do świadczenia pieniężnego, o którym mowa w ustawie przysługuje nie tylko osobom, które w związku z deportacją wykonywały pracę przymusową, ale również uprawnienie to przysługuje w stosunku do dzieci wywiezionych wraz z rodzicami na roboty przymusowe, a także dzieci urodzonych podczas pobytu na deportacji swoich rodziców (por. wyroki: NSA z dnia 8 października 2009r., w sprawie sygn. akt II OSK 1703/08; NSA z dnia 23 stycznia 2009r., w sprawie sygn. akt 1456/08; WSA w Opolu z dnia 29 stycznia 2009r., w sprawie sygn. akt II SA/Op 572/08 – dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych).

Po owych wstępnych uwagach należy odnieść się do rozumienia pojęcia deportacji (wywiezienia), jako zasadniczego elementu niniejszej sprawy. Otóż wykładnia tegoż pojęcia pochodząca od Trybunału Konstytucyjnego wskazuje na; przymusowe wywiezienie, "wyrwanie" i odizolowanie od dotychczasowego środowiska. Stan deportacji związany był z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. W czasie tym dochodziło do ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Osoba deportowana zwykle nie miała możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu. Nie mogła utrzymywać więzi oraz pozytywnych relacji rodzinnych i sąsiedzkich, nie mogła odwiedzać domu rodzinnego, znajomych, przyjaciół. Trybunał wskazywał, iż nie bez znaczenia pozostaje wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie – zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji (gdzie spała, jak się odżywiała, jak funkcjonowała na co dzień). Odnosząc się natomiast do pojęcia przymusowości pracy Trybunał Konstytucyjny odwoływał się do potrzeby wskazania charakteru wykonywanej pracy na deportacji, określenia czy praca została podjęta z własnej woli, czy stronie pozostawiono wybór co do rodzaju wykonywanych zajęć, czy za pracę strona otrzymywała wynagrodzenie, czy innego rodzaju ekwiwalent.

Powyższe wskazania – odnoszące się do rozumienia pojęć mających kapitalne znaczenie dla możliwości prawidłowej oceny wniosku skarżącej – wydają się niezbędne, bowiem organ zupełnie zaniechał w uzasadnieniu wydanej decyzji wyjaśnienia tego jaką treść znaczeniową nadał pojęciu "deportacji do pracy przymusowej". W miejsce tych rozważań organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji przeciwstawił pojęciu "deportacji do pracy przymusowej" pojęcie "wysiedlenia ze względu na utworzenie poligonu" wskazując, iż celem wysiedlenia rodziny skarżącej było utworzenie poligonu, a tym samym celem tym nie było skierowanie do pracy przymusowej. Wydaje się, iż w ocenie organu taka konkluzja jest wystarczająca do tego aby uznać, że skarżąca nie podlegała represji, o jakiem mówi omawiana ustawa.

Z takim zapatrywaniem sąd nie jest skłonny się zgodzić uważając, iż na gruncie przepisu art. 2 pkt 2 lit. a omawianej ustawy – w brzmieniu obowiązującym po nowelizacji z dnia 20 kwietnia 2011r. – deportacja (wywiezienie) z miejsca dotychczasowego zamieszkania, jeśli tylko połączona była z obowiązkiem wykonywania pracy przymusowej – przy zastrzeżeniu określonego terytorium i czas jej wykonywania – wyczerpuje pojęcie represji uzasadniające przyznanie świadczenia pieniężnego na gruncie omawianej ustawy. Tym samym bez większej doniosłości jest ustalenie organu, iż rodzina skarżącej została wysiedlona z rodzinnej miejscowości ze względu na utworzenie na tym terytorium poligonu wojskowego.

Posługując się metodologią, którą zastosował organ należałoby stanąć na stanowisku, iż wszyscy wysiedleni z uwagi na utworzenie poligonu nie mogliby uzyskać uprawnienia do świadczenia pieniężnego bowiem celem ich wywiezienia z miejsca zamieszkania była chęć zbudowania na tym terenie poligonu, a przecież wielu spośród wówczas wysiedlonych zostało wywiezionych poza granice państwa Polskiego na tereny okupowane przez III Rzesze i tam wykonywało na rzecz okupanta prace przymusową. Skoro wobec tych osób Urząd nie posługiwał się kryterium "celu wysiedlenia" to niezrozumiałe jest dlaczego po orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego domaga się spełnienia przesłanki "celu deportacji do pracy przymusowej".

Rację ma skarżąca gdy zarzuca organowi samowolne i nie znajdujące oparcia w ustawie stawianie barier odgradzających ją od wnioskowanego świadczenia. Organ posługuje się takimi pojęciami jak chociażby "wysiedlanie w związku z budową poligonu", czy "praca niewolnicza", a przecież ustawa nie mówi nic o tym, że wywiezienie do pracy przymusowej nie następuje gdy wysiedlenie z miejsca zamieszkania ma związek z jakimkolwiek zdarzeniem, w szczególności z budową poligonu. Niemieckie władze okupacyjne dokonywały wysiedleń z bardzo różnorodnych powodów i najczęściej powodów tych nie ujawniały wysiedlonym, ale to nie owe powody determinują możliwość ubiegania się o przedmiotowe świadczenie. Nie trudno sobie wyobrazić z jednej strony taką oto sytuację gdy celem wywiezienia miało być wykonywanie pracy przymusowej, która jednak z różnych przyczyn na miejscu wywiezienia nie była wykonywana. a z drugiej sytuację wywiezienia w celu zupełnie innym niż wykonywanie pracy, w której to jednak sytuacji ostatecznie doszło do wykonywania pracy przymusowej na rzecz okupanta, a wykonywanie tej pracy pozostawało w ścisłym związku funkcjonalnym z faktem wywiezienia. Odnosząc się natomiast do pojęcia "pracy niewolniczej" należy wskazać, iż stwierdzenie wykonywania pracy przymusowej w następstwie dokonanej deportacji jest wystarczające do tego aby uznać za spełnioną przesłankę warunkującą przyznanie świadczenia. Odwoływanie się do konieczności wykonywania "pracy niewolniczej", a więc jakiejś kwalifikowanej formy pracy przymusowej jest ze strony organu nadużyciem.

Na jeszcze jedną okoliczność należy zwrócić uwagę. Otóż rozstrzygnięcie wydane przez organ w niniejszej sprawie winno być poprzedzone postępowaniem wyjaśniającym przeprowadzonym z poszanowaniem zasad ogólnych zapisanych w ustawie Kodeks postępowania administracyjnego Natomiast lektura dokumentów zgromadzonych w aktach niniejszej sprawy uzasadnia stwierdzenie, iż w toku postępowania doszło do naruszenia przepisów proceduralnych, w szczególności art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 §1 i art. 80 K.p.a., które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Z uwagi na charakter stwierdzonych naruszeń należy wyraźnie wskazać, iż organy administracji stoją na straży praworządności i podejmują wszelkie niezbędne kroki do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 K.p.a.). Obowiązane są w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzeć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 K.p.a.), gdyż dopiero całokształt materiału dowodowego daje organowi możliwość oceny, czy dana okoliczność została udowodniona. W ten sposób realizowana jest zasada swobodnej oceny dowodów (art. 80 K.p.a.), zgodnie z którą ocena dowodów winna opierać się na materiale zebranym przez organ i winna być poparta na wszechstronnej analizie całokształtu materiału. Jednocześnie w toku całego postępowania organ obowiązany jest do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Nadto organy winny prowadzić postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej i czuwać nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa i w tym celu winny udzielać im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek (art. 8 i 9 K.p.a.).

W niniejszej sprawie organ administracji, mimo wyraźnej regulacji Kodeksu postępowania administracyjnego, przeprowadził postępowanie wyjaśniające bez poszanowania powyższych zasad. W toku tego postępowania został przeprowadzony dowód z przesłuchania strony. W czasie przeprowadzania tego dowodu pojawiło się pytanie o "wysiedlenie" z miejsca zamieszkania. Na to pytanie skarżąca udzieliła twierdzącej odpowiedzi. W oparciu o powyższy dowód organ ustalił, iż rodzina skarżącej była co prawda "wysiedlona" ale pojęcie to nie jest tożsame z pojęciem deportacji (wywiezienia), o którym mówi ustawa. W takiej sytuacji pojawia się wątpliwość w jakim celu organ zapytał skarżącą o "wysiedlenie", skoro tym pojęciem nie posługuje się ustawa. Jeżeli jednak pojęciu temu w uzasadnieniu wydanej decyzji organ nadał znaczenie rozbieżne z pojęciem wywiezienia, a wręcz w pewnym zakresie przeciwstawne (wysiedlenie z miejsca zamieszkania uniemożliwia deportację do pracy przymusowej) , to uzasadniony jest zarzut naruszenia zasad z art. 8 i 9 K.p.a..

W większości postępowań prowadzonych w tożsamych rodzajowo sprawach materiał dowodowy jest ubogi, wiek samych wnioskodawców ale i potencjalnych świadków również wpływa na możliwości uzyskania wyczerpujących wyjaśnień. Okoliczności te jednak nie powinny mieć wpływu na ocenę materiału sprawy, ale z całą pewnością powinny determinować organ od podejmowania z urzędu czynności dowodowych w celu wszechstronnego wyjaśnienia sprawy. Jak już była o tym mowa organ w toku niniejszego postępowania przeprowadził dowód z przesłuchania strony. Lektura stawianych skarżącej pytań każe powątpiewać czy celem tego przesłuchania było zdobycie informacji, które dałyby wyczerpującą wiedzę o okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy. Organ pominął wiele okoliczności, a w szczególności nie dążył do ustalenia jaki charakter miała praca wykonywana przez ojca skarżącej, od kiedy była ona wykonywana, czy stało się to bezpośrednio po zamieszkaniu w nowym miejscu czy też jakiś czas później, czy skierowanie do pracy pozostawało w związku z faktem wywiezienia z poprzedniego miejsca zamieszkania, czy też wynikało z innych przyczyn. Pomimo braku jakichkolwiek ustaleń w tym zakresie organ w uzasadnieniu decyzji wskazał, iż "Nie ulega (...) wątpliwości, iż ojciec strony był zobligowany do podjęcia pracy w miejscu wysiedlenia w celu zapewnienia egzystencji rodzinie". W innym zaś miejscu organ podał: "Z kolei przymus wykonywania pracy przez ojca strony podyktowany był względami ekonomicznymi, nie stanowi zaś przejawu realizacji polityki gospodarczej III Rzeszy (...)". W takiej sytuacji zasadny jest zarzut skargi, iż w tym zakresie mamy do czynienia z zupełnie dowolna oceną tego materiału dowodowego, który organ zgromadził w toku postępowania. Ocena ta dotyczy okoliczności o istotnym znaczeniu dla niniejszej sprawy, a zatem powyższa wadliwość nie może pozostać bez wpływu na ocenę legalności zaskarżonej decyzji.

Reasumując należy wskazać, iż w toku ponownie prowadzonego postępowania organ winien uwzględnić wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności ustalając, czy spełniona została przesłanka deportacji do pracy przymusowej przy zastosowaniu powyższych wskazówek i przedstawionej oceny prawnej oraz w oparciu o wszelkie dostępne środki dowodowe.

Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.

j.m.