Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 4893/16
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2019-01-11 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6170 Adwokaci i aplikanci adwokaccy
Hasła tematyczne: Aplikacje prawnicze
Skarżony organ: Minister Sprawiedliwości
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 78d ust. 10, art. 78e  ust. 2
journal: Dz.U. 2015 poz 615
law: Ustawa z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze - tekst jedn.
article: art. 18, art. 32 ust. 1, 2, 3
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Mirosław Trzecki Sędzia NSA Krystyna Anna Stec (spr.) Sędzia del. WSA Elżbieta Kowalik-Grzanka Protokolant Anna Fyda-Kawula po rozpoznaniu w dniu 11 stycznia 2019 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej M. Ś. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 czerwca 2016 r. sygn. akt VI SA/Wa 357/16 w sprawie ze skargi M. Ś. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia Nr [...] przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu adwokackiego, który został przeprowadzony w dniach 11-13 marca 2015 r. z dnia [...] grudnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu adwokackiego 1) oddala skargę kasacyjną; 2) zasądza od M. Ś. na rzecz Komisji Egzaminacyjnej II stopnia Nr [...] przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu adwokackiego, który został przeprowadzony w dniach 11-13 marca 2015 r. 360 (słownie: trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 13 czerwca 2016 r., sygn. akt VI SA/Wa 357/16, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę M. S. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia Nr 2 przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu adwokackiego, który został przeprowadzony w dniach 11-13 marca 2015 r. z dnia [...] grudnia 2015 r. w przedmiocie egzaminu adwokackiego.

Przedstawiając stan sprawy Sąd I instancji wskazał, że uchwałą z dnia 10 kwietnia 2015 r. Komisja Egzaminacyjna Nr 5 (dalej: Komisja I stopnia) z siedzibą w W., powołując się na przepis art. 78 f ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze (tekst jedn. Dz. U. z 2015 ze zm. poz. 615), stwierdziła, że M. S. uzyskała wynik negatywny z egzaminu adwokackiego, który został przeprowadzony w dniach 11-13 marca 2015 r. Wskazano, że zdająca uzyskała z zadania z zakresu prawa karnego - ocenę niedostateczną, a z zadań innych oceny pozytywne.

Komisja Egzaminacyjna II Stopnia Nr 2 przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu adwokackiego, który został przeprowadzony w dniach 11-13 marca 2015 r. (dalej: Komisja Egzaminacyjna II Stopnia) uchwałą z dnia [...] grudnia 2015 r. po ponownym rozpatrzeniu sprawy utrzymała w mocy uchwałę Komisji I stopnia z dnia [...] kwietnia 2015 r.

Skargę na powyższą uchwałę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła M. S.

Sąd I instancji uzasadniając oddalenie skargi na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej p.p.s.a.), stwierdził, że nie dopatrzył się w działaniu organów nieprawidłowości, zarówno, gdy idzie o ustalenie stanu faktycznego sprawy, jak i o zastosowanie do jego oceny przepisów prawa. Zdaniem Sądu wyjaśnione zostały motywy podjętego rozstrzygnięcia, a przytoczona na ten temat argumentacja była wyczerpująca.

WSA podzielił stanowisko Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia, że zarzuty apelacji sporządzonej w ramach pracy z prawa karnego wskazane przez skarżącą nie mogły być zaakceptowane. Skarżąca nie podniosła zarzutów, które sposób właściwy wykazywałby, że najistotniejszą wadliwością wyroku Sądu Rejonowego było skazanie oskarżonego za przestępstwo z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 280 § 1 k.k. (czyn z pkt I), w sytuacji, gdy z poczynionych w sprawie ustaleń faktycznych bezspornie wynika, że Z. L. dobrowolnie odstąpił od dokonania rozboju na osobie pokrzywdzonej. Tak zrekonstruowane fakty obligowały do zastosowania normy art. 15 § 1 k.k., która stanowi, że nie podlega karze za usiłowanie, kto dobrowolnie odstąpił od dokonania lub zapobiegł skutkowi stanowiącemu znamię czynu zabronionego. W tych warunkach postępowanie karne o ten czyn winno zostać umorzone w oparciu o przepis art. 17 § 1 pkt 4 k.p.k. w zw. z art. 15 § 1 k.k. Z uwagi na to, że sąd karny przepisu art. 15 § 1 k.k. nie zastosował, w apelacji należało to uchybienie uczynić podstawą zarzutu. WSA podzielił stanowisko Komisji, że nie było jakichkolwiek podstaw do odwoływania się do obrazy przepisów postępowania, czy błędu w ustaleniach faktycznych, gdyż te były trafne. Trafnie uznano, że prawidłowo ujęte uchybienie winno mieć postać zarzutu obrazy prawa materialnego, to jest art. 15 § 1 k.k., zaś odpowiadający mu wniosek to postulat o uchylenie wyroku w tej części i umorzenia postępowania w oparciu o przepis art. 17 § 1 pkt 4 k.p.k. w zw. z art. 15 § 1 k.k. i w zw. z art. 414 § 1 k.p.k.

W zakresie skazania za czyn z art. 288 § 1 k.k. (czyn z pkt II) za zasadne WSA uznał argumenty organu wskazującego, że uchybienia sądu karnego lokowały się na płaszczyźnie procesowej i dotykały obrazy art. 199 i 391 § 2 k.p.k. Pierwszy z tych przepisów ma charakter zakazu dowodowego i stanowi, że złożone wobec lekarza udzielającego pomocy medycznej oświadczenia oskarżonego, dotyczące zarzucanego mu czynu, nie mogą stanowić dowodu. Komisja zasadnie wskazała, że sąd, wbrew dyspozycji art. 199 k.p.k., ów fragment zeznań świadka wykorzystał, czyniąc na jego podstawie niekorzystne dla oskarżonego ustalenia. Podniesienie tego uchybienia dawało zatem podstawę do wykluczenia z grupy dowodów wspierających tezę aktu oskarżenia zeznań lekarza udzielającego pomocy medycznej oskarżonemu, który to dowód zadecydował w istocie rzeczy o skazaniu oskarżonego za omawiany występek. Organy słusznie zdaniem WSA twierdzą, że obraza przepisu art. 391 § 2 k.p.k. sprowadzała się do zaniechania, w sytuacji skorzystania przez świadka J. S. z uprawnienia przewidzianego w art. 182 § 3 k.p.k. (jego sprawę o współudział w tym przestępstwie wyłączono do odrębnego rozpoznania), odczytania złożonych przez niego uprzednio wyjaśnień w charakterze oskarżonego. Sąd I instancji tego nie uczynił, błędnie przyjmując, że jest to "niedopuszczalne", w sytuacji gdy taką możliwość przewiduje przepis art. 391 § 2 k.p.k., czym pozbawił się dowodu z zeznań bezpośredniego świadka, co istotne, wspierającego linię obrony oskarżonego. Uchybienia te miały kluczowe znaczenie, albowiem procedowanie sądu przy respektowaniu treści obu wskazanych przepisów postępowania doprowadziłoby do zgoła odmiennej podstawy dowodowej w sprawie - istotny dowód niekorzystny dla oskarżonego zostałby z niej procesowo wyeliminowany, zaś w to miejsce pozyskany równie istotny, lecz o korzystnej dla niego. Wychwycenie tych obu naruszeń prawa procesowego stwarzało bardzo mocną podstawę odwoławczą, która winna prowadzić do uchylenia wyroku w tym zakresie i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania (a wniosek o uniewinnienie jawi się, jako przedwczesny, wobec nieprzeprowadzenia dowodu z odczytania wyjaśnień J. S.). Uchybienia te dawały z kolei podstawę do zakwestionowania ustaleń faktycznych, jako pochodną naruszenia przepisów procesowych w zakresie gromadzenia dowodów i ich wprowadzenia do procesu. W przypadku czynu z pkt I prawidłowe przedstawienia uchybienia prowadziłoby do uchylenia wyroku w tym zakresie i umorzenia postępowania, a zatem nie ostałaby się kara 2 lat i sześciu miesięcy pozbawienia wolności orzeczona za ten czyn, najbardziej dolegliwa dla oskarżonego. Już zatem uchylenie w tej części wyroku dawało teoretyczne podstawy do żądania warunkowego zawieszenia kary łącznej, co do dwóch pozostałych przestępstw.

Ponadto WSA miał na uwadze, że skarżąca w zadaniu nie podniosła zarzutu w zakresie ustalenia uprzedniej karalności oskarżonego za występek z art. 178a § 1 k.k. skazania za czyn z pkt III, z art. 178a § 4 k.k., wadliwość rozstrzygnięcia sądu I instancji dotykała tego, że w dacie wyrokowania doszło już do zatarcia skazania za ten czyn (stosownie do treści art. 76 § 1 k.k.). W przypadku oskarżonego nastąpiło to w dniu 28 lutego 2015 r., a zatem przed dniem 3 marca 2015 r., to jest datą wyrokowania w sprawie. W tych warunkach błędem było przyjęcie kwalifikacji z art. 178a § 4 k.k., zwłaszcza że w dacie omawianego czynu, to jest w dniu 10 listopada 2014 r., kiedy to oskarżony prowadził auto będąc w stanie nietrzeźwości, upłynął już orzeczony wobec niego w sprawie [...] zakaz prowadzenia pojazdów mechanicznych. Właściwą była więc kwalifikacja z art. 178a § 1 k.k. i o przyjęcie takowej należało postulować podnosząc w apelacji zarzut naruszenia prawa materialnego, tj. art. 178a § 1 k.k. w zw. z art. 76 § 1 i 2 k.k. - poprzez jego niezastosowanie, bądź art. 178a § 4 k.k. w zw. z art. 76 § 1 i 2 k.k. - poprzez jego zastosowanie i jednocześnie domagać się znacznego złagodzenia kary i orzeczonego środka karnego.

WSA miał na uwadze, że skarżąca podnosiła, że w dacie egzaminu była matką karmiącą i z tego tytułu powinna mieć egzamin przedłużony o czas poświęcony na karmienie dziecka. Jednakże, jak wskazał Sąd I instancji, dopiero rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 października 2015 r. sprawie przeprowadzenia egzaminu adwokackiego, dodano do § 9 pkt 5, w którym przewidziano uprawnienie dla matki karmiącej do dwóch półgodzinnych przerw w czasie każdego dnia egzaminu (Dz. U. z 2015 poz.1722). Zatem w dacie egzaminu adwokackiego w 2015 r. brak był normy prawnej pozwalającej na doliczenie czasu karmienia do regulaminowego czasu egzaminu. Wobec tego zarzut skarżącej w tym zakresie jest bezzasadny.

W ocenie Sądu I instancji, ocena egzaminatorów sprawdzających pracę skarżącej z zakresu prawa karnego była zasadna. Egzaminatorzy w sposób obszerny i precyzyjny wskazali, jakie błędy zadecydowały o wystawieniu oceny niedostatecznej. Uchybienia popełnione przez skarżącą świadczyły o nieznajomości i nieumiejętności stosowania prawa materialnego, jak i procesowego. Uchybienia wskazane przez egzaminatorów, a następnie potwierdzone przez Komisję II Stopnia, świadczą zdaniem WSA o nieprawidłowym zabezpieczeniu interesów reprezentowanej strony. Wady występujące w zadaniu z prawa karnego miały charakter merytoryczny i podstawowy, zaś zawarte w zaskarżonej uchwale Komisji Egzaminacyjnej II Stopnia uzasadnienie oceny pracy egzaminacyjnej skarżącej WSA uznał za wyczerpujące i szczegółowe. Komisja przy rozpoznaniu sprawy zrealizowała zatem dyspozycję art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 23, ze zm.; dalej: k.p.a.) w zw. z art. 140 k.p.a. w zw. z art. 78h ust. 12 Prawo o adwokaturze, a także, działając zgodnie z art. 7, art. 8, art. 9, art. 11 w zw. z art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., wypełniła obowiązek ponownego przeanalizowania sprawy na skutek wniesionego odwołania.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła skarżąca, zaskarżając to orzeczenie w całości. Wyrokowi zarzuciła naruszenie:

I. przepisów postępowania, mianowicie normy z art. 134 § 1 p.p.s.a., poprzez niedostrzeżenie istotnych naruszeń prawa dokonanych przez Komisję przy podejmowaniu uchwały, w tym w szczególności naruszenia zasady równości wynikającej z art. 32 ust. 1 Konstytucji, zakazu dyskryminacji z art. 32 ust. 2 Konstytucji, zasady ochrony macierzyństwa z art. 18 Konstytucji w zw. z art. 19 i art. 153 TFUE i relewantnych postanowień z art. 33 ust. 2 Karty Praw Podstawowych, a uchybienia te mają istotny wpływ na wynik sprawy;

II. przepisów postępowania, tj. art. 141 § 4 p.p.s.a., poprzez nieodniesienie się przez WSA do zarzutów skargi przez co Sąd I instancji nie wywiązał się z obowiązku wszechstronnego rozpoznania skargi, a uchybienia te mają istotny wpływ na wynik sprawy;

III. przepisów postępowania, tj. art. 151 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 32 ust. 1, art. 32 ust. 2, art. 18 Konstytucji w zw. z art. 19 i art. 153 TFUE, poprzez nieuwzględnienie skargi w sytuacji, gdy Komisja nie respektowała okoliczności, że w trakcie egzaminu skarżąca był matką karmiącą a uchybienia te mają istotny wpływ na wynik sprawy;

IV. przepisów postępowania, tj. art. 151 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7 i z art. 77 k.p.a., poprzez oddalenie skargi w sytuacji, gdy uchwała, wydana została w błędnie ustalonym stanie faktycznym sprawy, a uchybienia te mają istotny wpływ na wynik sprawy;

V. przepisów postępowania, tj. art. 151 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 8 k.p.a., poprzez oddalenie skargi w sytuacji, gdy uchwała, wydana została w ramach postępowania administracyjnego, w którym Komisja nie respektowała spoczywającego na niej obowiązku odnośnie do interpretowania wszelkich wątpliwości na korzyść skarżącej, o ile nie stoi temu w opozycji interes społeczny, a uchybienia te mają istotny wpływ na wynik sprawy;

VI. przepisów postępowania, tj. art. 151 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 10 k.p.a., poprzez oddalenie skargi w sytuacji, gdy uchwała, wydana została w ramach postępowania administracyjnego, w którym Komisja nie respektowała spoczywającego na niej obowiązku odnośnie do zapewnienia skarżącej czynnego udziału w postępowaniu, a uchybienia te mają istotny wpływ na wynik sprawy;

VII. przepisów postępowania, tj. art. 151 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 12 k.p.a., poprzez oddalenie skargi w sytuacji, gdy uchwała, wydana została w ramach postępowania administracyjnego, w którym Komisja nie respektowała spoczywającego na niej obowiązku odnośnie do szybkiego prowadzenia postępowania administracyjnego w sprawie, a uchybienia te mają istotny wpływ na wynik sprawy;

VIII. przepisów prawa materialnego, tj. art. 78d ust. 1, 5,10 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze (tekst jedn. Dz. U. z 2015 r., poz. 615, ze zm.) w zw. z art. 78e Prawa o adwokaturze poprzez dokonanie przez Sąd I instancji - w ślad za Komisją - ich niewłaściwego zastosowania i dokonanie błędnej - tj. z pominięciem skali stopniowalności - oceny pracy z zakresu prawa karnego, napisanej przez skarżącą w ramach pierwszej części egzaminu adwokackiego, co w konsekwencji doprowadziło do naruszenia zasady proporcjonalności, wyrażonej w art. 31 ust. 3 Konstytucji RP oraz niewłaściwego przyjęcia, że złożony przez skarżącą egzamin adwokacki nie świadczy o przygotowaniu skarżącej do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu adwokata;

IX. przepisów prawa materialnego, tj. zasady równości z art. 32 ust. 1 Konstytucji, zakazu dyskryminacji z art. 32 ust. 2 Konstytucji, zasady ochrony macierzyństwa z art. 18 Konstytucji w zw. z art. 19 i art. 153 TFUE i relewantnych postanowień z art. 33 ust. 2 Karty Praw Podstawowych, poprzez nieuwzględnienie przez WSA w Warszawie przy wydawaniu skarżonego wyroku tego, że skarżąca w dniach egzaminu adwokackiego była matką karmiąca, a jej sytuacja w tych dniach była ewidentnie gorsza, niżeli sytuacja innych zdających.

Wobec powyższego skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego orzeczenia WSA i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania temu sądowi, a także o zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania sądowego według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Wniosek o uchylenie zaskarżonego wyroku nie zasługuje na uwzględnienie. W rozpoznawanej sprawie brak mianowicie podstaw do stwierdzenia nieważności postępowania przed Sądem I instancji - z przyczyn określonych art. 183 § 2 pkt 1-6 p.p.s.a. - a podstawy, na których skargę kasacyjną oparto i w granicach których sprawa podlega rozpoznaniu przez Naczelny Sąd Administracyjny (art. 183 § 1 p.p.s.a.) nie mogą być uznane za usprawiedliwione.

Poza sporem, w myśl wskazanych w podstawach kasacyjnych przepisów ustawy - Prawo o adwokaturze, egzamin adwokacki polega na sprawdzeniu przygotowania prawniczego osoby przystępującej do egzaminu adwokackiego do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu adwokata (art. 78d ust. 1). Pierwsza część egzaminu adwokackiego obejmuje rozwiązanie zadania z zakresu prawa karnego, polegającego na przygotowaniu aktu oskarżenia albo apelacji, a w przypadku uznania, że jest brak podstaw do ich wniesienia, na sporządzeniu opinii prawnej w oparciu o akta lub przedstawiony stan faktyczny opracowane na potrzeby egzaminu (art. 78d ust. 5). Art. 78e ustawy – Prawo o adwokaturze w ust. 2 (jak doprecyzowano w uzasadnieniu skargi kasacyjnej jednostkę redakcyjną wskazanego artykułu) stanowi zaś o tym, że oceny rozwiązania zadania dokonują niezależnie od siebie dwaj egzaminatorzy - biorąc pod uwagę w szczególności zachowanie wymogów formalnych, zastosowanie właściwych przepisów prawa i umiejętność ich interpretacji, poprawność zaproponowanego przez zdającego sposobu rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony, którą zgodnie z zadaniem reprezentuje.

Sposób sformułowania zarzutu naruszenia powyższych przepisów świadczy o tym, że skarżąca kasacyjnie w istocie nie podważa zasadności stwierdzenia uchybień, jakich dopatrzono się w rozwiązywanym przez nią zadaniu z zakresu prawa karnego, a opisanych w uzasadnieniu kontrolowanej przez Sąd I instancji uchwały Komisji Egzaminacyjnej przy Ministrze Sprawiedliwości.

Wadliwości oceny pracy z zakresu prawa karnego skarżąca kasacyjnie upatruje zaś - jak wynika z treści punktu VIII i IX petitum skargi kasacyjnej - w pominięciu skali stopniowalności ocen z naruszeniem zasady proporcjonalności wyrażonej w art. 32 ust. 3 Konstytucji RP oraz w naruszeniu konstytucyjnych zasad: równości, zakazu dyskryminacji, ochrony macierzyństwa (art. 32 ust. 1 i ust. 2 oraz art. 18 Konstytucji RP).

Oceniając tak stawiane zarzuty naruszenia Konstytucji na wstępie wskazać, należy, że w myśl art. 8 Konstytucji RP przepisy Konstytucji - jako najwyższego prawa Rzeczypospolitej Polskiej - stosuje się bezpośrednio, chyba że Konstytucja stanowi inaczej.

Nie ulega jednak kwestii, że bezpośrednie i samoistne stosowanie Konstytucji może mieć miejsce tylko wówczas, gdy przepis Konstytucji charakteryzuje się dostatecznym stopniem konkretności i precyzji.

Art. 32 ustawy zasadniczej stanowi tymczasem jedynie, że wszyscy są wobec prawa równi. Wszyscy mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne (ust. 1) i nikt nie może być dyskryminowany w życiu politycznym, społecznym lub gospodarczym z jakiejkolwiek przyczyny (ust. 2). W myśl zaś art. 18 ustawy zasadniczej małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny, rodzina, macierzyństwo i rodzicielstwo znajdują się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej.

W tym stanie rzeczy uznać trzeba, że przytoczone przepisy Konstytucji nie charakteryzują się stopniem konkretności, umożliwiającym ich bezpośrednie zastosowanie w rozpoznawanej sprawie.

Stosowanie przepisów Konstytucji wprawdzie może mieć także formę niesamoistną - w postaci prokonstytucyjnej wykładni (systemowej zewnętrznej) przepisów ustawowych i aktów wykonawczych (J. Trzciński - Bezpośrednie stosowanie zasad naczelnych konstytucji przez sądy administracyjne; ZNSA 20111, nr 3, s. 35). Najwyższa moc prawna w hierarchicznie zbudowanym systemie prawa oznacza bowiem, że żadna norma prawna niższej rangi nie może być sprzeczna z normami konstytucyjnymi (wyrok TK z 30 czerwca 2009 r.; K 14/07). Rodzi to nakaz interpretacji tekstów prawniczych w sposób eliminujący pozorną sprzeczność z Konstytucją (wyrok TK z dnia 14 maja 2009 r.; K 21/08). Powyższe uzasadnia wniosek, że sąd rozstrzygając konkretną sprawę - w przypadku pojawienia się wątpliwości co do zgodności aktu normatywnego z Konstytucją - powinien przede wszystkim podjąć samodzielną próbę usunięcia ewentualnych sprzeczności w drodze wykładni, zaś brak możliwości interpretacji przepisu w zgodzie z Konstytucją otwiera drogę do skierowania pytania prawnego do Trybunału Konstytucyjnego na podstawie art. 193 Konstytucji RP (o ile oczywiście od odpowiedzi na to pytanie zależy rozstrzygnięcie sprawy toczącej się przed sądem). Trybunał Konstytucyjny wskazał w postanowieniu z dnia 27 lutego 2008 r., sygn. akt P 12/08, że "Pytanie prawne jest niedopuszczalne w wypadku gdy wątpliwości sądu co do zgodności danego aktu normatywnego z Konstytucją mogą być usunięte w drodze wykładni albo gdy w danej sprawie można zastosować inne, niebudzące wątpliwości przepisy lub inny akt".

Skarga kasacyjna wniesiona w niniejszej sprawie nie stawia Sądowi I instancji skutecznie zarzutu braku powzięcia wątpliwości co do niekonstytucyjności regulacji kwestii czasu trwania egzaminu adwokackiego zdawanego przez matkę karmiącą.

Nie podniesiono bowiem zarzutu, że Sąd I instancji wadliwie nie zastosował art. 193 Konstytucji RP, nie wskazano też odnośnie których z zastosowanych w sprawie przepisów ustawy - Prawo o adwokaturze nie dokonano prokonstytucyjnej wykładni.

Wywody skargi kasacyjnej w zakresie odnoszącym się do naruszenia zasad równości wobec prawa i zakazu dyskryminacji w powiązaniu z zasadą ochrony macierzyństwa sprowadzają się do tego, że w dacie egzaminu brak było norm prawnych przewidujących uprawnienie matki karmiącej do przedłużenia egzaminu o czas poświęcony na karmienie dziecka.

Zdaniem składu orzekającego Naczelnego Sądu Administracyjnego konieczne jest wskazanie, że - w świetle orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego - co do zasady brak ustawowych regulacji może przybrać dwie formy: zaniechania prawodawczego albo pominięcia prawodawczego. Zaniechanie polega na tym, że ustawodawca pozostawia określoną kwestię w całości poza uregulowaniem prawnym. Polski model właściwości Trybunału Konstytucyjnego nie przewiduje orzekania o zaniechaniach ustawodawcy, choćby obowiązek wydania danego aktu wynikał z norm konstytucyjnych; nie ma możliwości wnoszenia takich spraw do Trybunału.

Od zaniechania ustawodawczego odróżnia się pominięcie legislacyjne, czyli sytuację, gdy ustawodawca unormował jakąś dziedzinę stosunków społecznych, ale dokonał tego w sposób niepełny, regulując ją tylko fragmentarycznie. Dokonanie regulacji częściowej o niepełnym charakterze - co do zasady - daje możliwość zakwestionowania jej zakresu, w szczególności rozważenia jej na tle właśnie zasady równości (por. postanowienie TK z dnia 14 maja 2009 r.; Ts 189/08 i powołane tam orzeczenie z 3 grudnia 1996 r.; K 25/95, OTK ZU nr 6/1996, poz. 52, a także liczne późniejsze orzeczenia, w tym np. wyroki z dnia: 6 maja 1998 r.; K 37/97, OTK ZU nr 3/1998, poz. 33; 30 maja 2000 r.; K 37/98, OTK ZU nr 4/2000, poz. 112; 24 października 2000 r.; SK 7/00, OTK ZU nr 7/2000, poz. 256 oraz 24 października 2001 r.; SK 22/01, OTK ZU nr 7/2001, poz. 216).

W rozpoznawanej sprawie jednakże ewentualne wątpliwości co do niekonstytucyjności przepisów regulujących kwestię egzaminu adwokackiego - z uwagi na brak regulacji odnośnie do czasu trwania egzaminu adwokackiego zdawanego przez matki karmiące - nie dają (jak wyżej wskazano) podstaw do bezpośredniego samoistnego stosowania Konstytucji ani też do takiej prokonstytucyjnej wykładni istniejących przepisów, które skutkowałyby stwierdzeniem, że brak unormowań spornej kwestii winien skutkować uzyskaniem przez skarżącą kasacyjnie oceny pozytywnej z egzaminu.

Uzupełniająco wyłącznie można dodać, że nawet ewentualne stwierdzenie przez TK niekonstytucyjności tego typu "niepełnych" regulacji - wobec pominięcia ustawodawczego - skutkuje tylko wskazaniem na potrzebę interwencji ustawodawczej.

Z podanych powodów zarzuty naruszenia przepisów art. 32 ust. 1 i 2 w powiązaniu z art. 18 Konstytucji RP nie mogą być uznane za skuteczne.

Niewątpliwie powołany w podstawach kasacyjnych art. 78d ust. 10 ustawy – Prawo o adwokaturze wprowadza skalę ocen.

Nie można się jednakże zgodzić z wywodami skargi kasacyjnej, że w rozpoznawanej sprawie ową skalę pominięto - naruszając tym samym konstytucyjną zasadę proporcjonalności. Uzasadniona wprawdzie jest teza, że z treści art. 78e ust. 2 ustawy - Prawo o adwokaturze nie wynika, że jako poprawna może być oceniona tylko taka praca, która spełnia wszystkie kryteria wymienione w przepisach. Ocenę pozytywną zdający egzamin może zatem uzyskać także wówczas, gdy praca nie w pełni odpowiada kryteriom wskazanym w powołanym przepisie. Tym niemniej nie może być uznane za trafne stanowisko, że skoro zgodnie z opisem istotnych zagadnień egzaminacyjnych do zadania z prawa karnego wzorcowo i wyczerpująco sporządzana apelacja powinna zawierać cztery zarzuty, to fakt wskazania jednego z nich - przy braku uchybień formalnych - winno skutkować dokonaniem oceny pozytywnej (dostatecznej). Takie "statystyczne" dokonywanie wyboru odpowiedniej oceny nie jest prawidłowe. Opowiedzieć bowiem należy się za poglądem, że stopniowalność ocen wymaga wszechstronnego zbadania i rozważenia wpływu błędów - popełnionych przez zdającego - na ocenę pracy. W rozpoznawanej sprawie żaden z zarzutów kasacyjnych skutecznie nie podważa zaś dokonanej oceny wagi uchybień popełnionych przez skarżącą kasacyjnie podczas egzaminu z zakresu prawa karnego, które skutkowały negatywną oceną z zakresu prawa karnego.

Wskazać trzeba też, że w myśl art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw.

Istotą unormowania, zawartego w przytoczonym art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, jest zatem wyznaczenie granic ingerencji władzy publicznej w sferę wolności i praw konstytucyjnych. Ujęta w tym przepisie zasada proporcjonalności wskazuje więc przesłanki wyznaczające granice ograniczeń wszystkich wolności i praw konstytucyjnych.

W świetle powyższego oparcie skargi kasacyjnej na pominięciu stopniowalności ocen przewidzianej art. 78e ust. 2 ustawy - Prawo o adwokaturze, z naruszeniem zasady proporcjonalności wyrażonej w art. 31 ust. 3 Konstytucji RP nie znajduje usprawiedliwienia.

Odnośnie do zarzutu naruszenia art. 19 i 153 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej trzeba wskazać, że ani z treści sformułowanej podstawy kasacyjnej zarzutu ani też z treści jej uzasadnienia nie wynika jakiej jednostki redakcyjnej powołanych przepisów zarzut dotyczy. Wyklucza to możliwość oceny zasadności tak stawianego Sądowi I instancji zarzutu. Konsekwencją związania Naczelnego Sądu Administracyjnego podstawami kasacyjnymi (art. 183 § 1 p.p.s.a.) jest bowiem wymóg prawidłowego ich określenia w samej skardze kasacyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny nie jest bowiem władny badać, nie tylko czy zaskarżony wyrok nie narusza innych przepisów niż wskazane ramach w podstawach kasacyjnych, ale też nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów skargi kasacyjnej. Rodzi to konieczność powołania w ramach podstaw kasacyjnych konkretnych - zatem ze wskazaniem jednostek redakcyjnych - przepisów prawa, którym - zdaniem strony skarżącej kasacyjnie - uchybił Sąd I instancji.

Uzasadnienie skargi kasacyjnej niewątpliwie ma za zadanie wykazanie trafności (słuszności) zarzutów postawionych w ramach podniesionej podstawy, co oznacza, że powinno zawierać argumenty mające na celu "usprawiedliwienie" przytoczonej podstawy kasacyjnej. W rozpatrywanym przypadku brak takiej argumentacji jeśli chodzi o zarzut naruszenia art. 33 ust. 2 Karty Praw Podstawowych. W myśl powołanego przepisu, w celu pogodzenia życia rodzinnego z zawodowym każdy ma prawo do ochrony przed zwolnieniem z pracy z powodów związanych z macierzyństwem i prawo do płatnego urlopu macierzyńskiego oraz do urlopu wychowawczego po urodzeniu lub przysposobieniu dziecka. Zarzut naruszenia tej regulacji - przez nieuwzględnienie faktu, że podczas egzaminu skarżąca kasacyjnie była matką karmiącą - jest niezrozumiały i nie może wywołać oczekiwanego skutku.

Z tych wszystkich względów omówione zarzuty naruszenia prawa materialnego nie mogą być uznane za usprawiedliwione.

Oczekiwanego skutku nie może też odnieść oparcie skargi kasacyjnej na naruszeniu przepisów postępowania (pkt I-VII petitum skargi kasacyjnej).

Istotnie, w myśl art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Skoro zaś stosownie do art. 141 § 4 p.p.s.a. uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie m.in. zarzutów podniesionych w skardze – to oczywiste jest, że pisemne motywy wyroku winny odnosić się do tych zarzutów. Trzeba jednak mieć na względzie, że w świetle regulacji zawartej w art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania może być skuteczną podstawą kasacyjną tylko wówczas, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Skład orzekający podziela pogląd, że przez "wpływ", o którym mowa w powołanym wyżej przepisie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. rozumieć należy istnienie związku przyczynowego pomiędzy uchybieniem procesowym stanowiącym przedmiot zarzutu skargi kasacyjnej, a wydanym w sprawie zaskarżonym orzeczeniem sądu administracyjnego I instancji, który to związek przyczynowy, jakkolwiek nie musi być realny, to jednak musi uzasadniać istnienie hipotetycznej możliwości odmiennego wyniku sprawy. Wynikającym z przepisu art. 176 p.p.s.a. obowiązkiem strony wnoszącej skargę kasacyjną jest więc nie tylko wskazanie podstaw kasacyjnych, lecz również ich uzasadnienie, co w odniesieniu do zarzutu naruszenia przepisów postępowania powinno się wiązać z uprawdopodobnieniem istnienia wpływu zarzucanego naruszenia na wynik sprawy (por. wyrok NSA z dnia 12 lipca 2016 r. sygn. akt II GSK 409/15).

W pisemnych motywach zaskarżonego wyroku Sąd I instancji uznając za niezasadny zarzut skarżącej, że powinna mieć przedłużony egzamin o czas poświęcony na karmienie dziecka, ograniczył się do stwierdzenia, że w dacie egzaminu brak było normy prawnej pozwalającej na doliczenie czasu karmienia do regulaminowego czasu egzaminu.

Mając jednak na uwadze poczynione wyżej rozważania odnośnie do podniesionego w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia konstytucyjnych zasad równości, zakazu dyskryminacji oraz zasady ochrony macierzyństwa brak podstaw by twierdzić, że lakoniczność uzasadnienia spornej kwestii świadczy o uchybieniu powyższych przepisów w sposób, który mógł mieć wpływ – i to istotny – na wynik sprawy.

Odnośnie do zarzutu naruszenia art. 151 i 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. trzeba wskazać, że przepisom tym przypisuje się tzw. "wynikowy" charakter.

Oddalenie skargi na podstawie art. 151 p.p.s.a. jest bowiem zawsze wynikiem oceny, że poddany kontroli Sądu I instancji akt administracyjny jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami proceduralnymi normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej.

Z kolei art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. znajduje zastosowanie tylko w razie stwierdzenia przez Sąd I instancji, że doszło do naruszenia przepisów postępowania - innych niż naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego - jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Według składu orzekającego Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji nie miał jednak podstaw by uznać, że zaskarżoną uchwałę podjęto z naruszeniem art. 7, 77 oraz art. 8,10 i 12 k.p.a.

Nie ulega kwestii, że wyrażona w art. 7 i skonkretyzowana art. 77 § 1 k.p.a. zasada prawdy obiektywnej wskazuje na obowiązek organu podjęcia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy jak i obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego. Zarzut naruszenia tychże przepisów skarżąca kasacyjnie wiąże jednak z wadliwością ustaleń co do rzeczywistego czasu trwania egzaminu skarżącej oraz z koniecznością - w jej ocenie - uwzględnienia czasu poświęconego w trakcie egzaminu na karmienie dziecka. Poza sporem tymczasem egzamin trwał co najmniej regulaminowych 6 godzin, a w świetle dotychczasowych rozważań ustalenie przerw na karmienie dziecka nie jest okolicznością istotną dla załatwienia sprawy.

W stanie prawnym obowiązującym w dacie podejmowania zaskarżonej do WSA uchwały art. 8 k.p.a. stanowił, że organy administracji publicznej prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej.

Z treści tego przepisu wywodzi się obowiązek organu co do praworządnego i sprawiedliwego prowadzenia postępowania, który wyraża się w dokładnym zbadaniu okoliczności sprawy, ustosunkowaniu się do żądań stron oraz uwzględnieniu w decyzji zarówno interesu społecznego, jak i słusznego interesu obywateli (por. wyrok NSA z dnia 13 grudnia 2017 r. II GSK 917/16).

Wbrew twierdzeniom skarżącej kasacyjnie Sądowi I instancji nie można skutecznie zarzucić naruszenia wyrażonej tym przepisem zasady przez pominięcie faktu, że egzaminatorzy odmiennie ocenili pracę z zakresu prawa karnego co do zachowania przez zdającą egzamin wymogów formalnych sporządzanego środka zaskarżenia. Skoro bowiem zdająca egzamin w istocie błędnie określiła zakres zaskarżenia wyroku - to wadliwe usytuowanie tego uchybienia przez jednego z egzaminatorów w obszarze niezachowania wymogów formalnych nie stanowi naruszenia zasady prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej - i to w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Zgodnie z art. 10 § 1 k.p.a., organy administracji publicznej obowiązane są zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. W świetle powyższego dla oceny skutków uchybienia art. 10 § 1 k.p.a. konieczne jest więc odróżnienie naruszenia tego przepisu przez pozbawienie strony prawa do czynnego udziału w każdym stadium postępowania od jego naruszenia przez pozbawienie strony możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Odnośnie ewentualnego uniemożliwienia skarżącej w rozpoznawanym przypadku wypowiedzenia się przed podjęciem uchwały co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań trzeba wskazać, że ani w treści zarzutu, ani w uzasadnieniu skargi kasacyjnej nie przedstawiono stosownej argumentacji z tym związanej i nie wykazano, by uchybienie w tym zakresie miało istotny wpływ na wynik sprawy. Tymczasem, po stronie wnoszącej skargę kasacyjną istnieje obowiązek uzasadnienia, że następstwa stwierdzonych uchybień były na tyle istotne, że kształtowały lub współkształtowały treść kwestionowanego aktu. Podnosząc zarzuty naruszenia przepisów postępowania, autor skargi kasacyjnej obowiązany jest w uzasadnieniu wykazać, że gdyby nie doszło do naruszenia, wskazanych w niej przepisów postępowania sądowoadministracyjnego, to treść wyroku byłaby inna. Innymi słowy, zamierzony skutek skarga kasacyjna może odnieść tylko wówczas, gdy wykazane zostanie takie naruszenie przez Sąd I instancji przepisów postępowania, któremu można zasadnie przypisać możliwy, istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia. Oznacza to, że niezależnie od wskazania istoty zarzutu, skarżący kasacyjnie powinien przedstawić argumentację, która wykaże wpływ tego naruszenia na treść orzeczenia oraz że wpływ ten mógł być istotny dla wyniku sprawy, a tym samym zaskarżonego rozstrzygnięcia sądu I instancji. Wniesiona skarga kasacyjna zaś ogranicza się do niczym niepopartego wskazania na brak "możliwości skutecznego skorzystania ze złożonych w tym postępowaniu wniosków dowodowych" i brak wezwania do wyrażenia tzw. "ostatniego słowa".

W ocenie składu orzekającego Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd I instancji nie miał też podstaw do uchylenia zaskarżonej uchwały na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w związku z art. 12 k.p.a. Skarga kasacyjna w żadnej mierze nie wykazuje bowiem wpływu ewentualnego naruszenia zasady szybkości działania organu administracji publicznej na wynik sprawy.

Z tych wszystkich względów skarga kasacyjna - nie mając usprawiedliwionych podstaw - podlegała oddaleniu.

Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w punkcie 1. sentencji wyroku.

Postanowienie w przedmiocie kosztów postępowania (pkt 2) wydano na podstawie art. 204 pkt 1 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. a) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2015 r., poz. 1804 ze zm.).