Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt II SA/Lu 15/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2022-05-31 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
article: art. 61, art. 64, art. 104
journal: Dz.U. 2004 nr 64 poz 593
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Grymuza Asesor sądowy Marcin Małek Protokolant Referent Agnieszka Komajda po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 31 maja 2022 r. sprawy ze skargi A. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] października 2021 r., nr [...] w przedmiocie opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej I. oddala skargę; II. przyznaje adwokatowi J. K. od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie wynagrodzenie z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w wysokości 295,20 zł (dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy), w tym 55,20 zł (pięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) z tytułu podatku od towarów i usług.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną do sądu decyzją z 27 października 2021 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie, po rozpatrzeniu odwołania A. S. (dalej jako: skarżący) uchyliło decyzję Wójta Gminy Garbów z 13 lipca 2021 r. w przedmiocie ustalenia wydatków poniesionych zastępczo przez gminę za pobyt w domu pomocy społecznej, w części dotyczącej zobowiązania do zwrotu opłaty w określonym terminie i w tej części orzekło co do istoty sprawy określając termin na nowo. W pozostałym zakresie Kolegium utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Decyzja została wydana w następującym stanie sprawy:

Na swój wniosek ojciec skarżącego – A. S. został skierowany (decyzją z 30 sierpnia 2017 r.), a następnie umieszczony (decyzją z 5 września 2017 r.) w Domu Pomocy Społecznej w P. (dalej: "DPS"), na czas nieokreślony.

Organ I instancji ustalił, że A. S. ma żonę E. S. oraz dwoje dorosłych dzieci: I. S. i A. S., z którymi od lat nie prowadzi gospodarstwa domowego. Żona i dzieci A. S. zamieszkują razem i prowadzą wspólne gospodarstwo domowe z matką E. S.. Dochód 4-osobowej rodziny wyniósł 6.463,34 zł i był wyższy o 295,34 zł od 300% kryterium dochodowego, tj. 6.168 zł miesięcznie. Rodzina odmówiła ponoszenia opłat za pobyt A. S. w DPS na podstawie umowy.

Decyzją Wójta Gminy G. z 26 września 2017 r. A. S. zobowiązany został do ponoszenia opłat za pobyt ojca A. S. w DPS w wysokości 98,45 zł miesięcznie od dnia 10 października 2017 r. Po rozpatrzeniu odwołania strony, decyzją z 13 listopada 2017 r. Kolegium utrzymało w mocy decyzję Wójta, a Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie wyrokiem z 8 maja 2018 r. (II SA/Lu 57/18) oddalił skargę na decyzję Kolegium.

W dniu 26 października 2018 r. pracownik socjalny ustalił, że sytuacja rodziny uległa zmianie. Gospodarstwo domowe prowadzą trzy osoby, a ich łączny dochód w miesiącu wrześniu 2018 r. wynosił 5.257,26 zł i był wyższy o 505,26 zł od 300% kryterium dochodowego (4.752 zł), co uzasadniało ponoszenie od 1 października 2018 r. wyższych opłat.

Decyzją z 10 kwietnia 2019 r. zmieniającą decyzję z 26 września 2017 r. ustalono wobec A. S. opłaty za pobyt A. S. w DPS od 1 października 2018 r. w wysokości 168,42 zł miesięcznie. Po rozpatrzeniu odwołania strony decyzją z 4 czerwca 2019 r. Kolegium utrzymało w mocy decyzję Wójta.

W tych okolicznościach w ocenie organu I instancji, na podstawie art. 96 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2021 r., poz. 2268, ze zm.; dalej jako: u.p.s.) powstał obowiązek zwrotu przez skarżącego wydatków poniesionych zastępczo przez Gminę G. .

Organ I instancji trzykrotnie ustalał wysokość wydatków poniesionych zastępczo przez Gminę G. zobowiązując skarżącego do zwroty tej kwoty (decyzje z 11 sierpnia 2020 r., z 16 grudnia 2020 r., z 13 kwietnia 2021 r.), jednak w wyniku odwołań wnoszonych przez skarżącego decyzje te były uchylane przez Kolegium (decyzje z 10 listopada 2020 r., z 16 marca 2021 r., z 9 czerwca 2021 r.).

W związku z uzyskanymi informacjami o zmianie sytuacji dochodowej skarżącego, decyzją z 13 kwietnia 2021 r. organ I instancji zmienił decyzję z 26 września 2017 r. i zwolnił od 2 października 2020 r. A. S. z opłaty za pobyt ojca w DPS. W wyniku odwołania skarżącego, decyzją z 9 czerwca 2021 r., Samorządowe Kolegium Odwoławcze uchyliło decyzję Wójta z 13 kwietnia 2021 r. oraz zmieniło decyzję Wójta z 26 września 2017 r., ustalając, że od 2 października 2020 r. A. S. nie ponosi opłat za pobyt ojca w DPS. Na powyższą decyzję A. S. wniósł skargę, która została oddalona prawomocnym wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z 13 stycznia 2022 r. (II SA/Lu 617/21).

Decyzją z 13 lipca 2021 r. organ I instancji ustalił wysokość wydatków poniesionych przez gminę w okresie od 1 października 2017 r. do 1 października 2020 r. w wysokości 5.228,67 zł, ustalił wysokość należności podlegającej zwrotowi na taką kwotę oraz zobowiązał skarżącego do zwrotu ww. kwoty w terminie 14 dni od dnia otrzymania decyzji.

W odwołaniu od powyższej decyzji pełnomocnik skarżącego podniósł zarzuty naruszenia przepisów postępowania, poprzez wydanie kolejnej decyzji zmieniającej dotychczas wydaną decyzję w sprawie, wadliwe przeprowadzenie postępowania dowodowego, w tym nieuwzględnienie, że skarżący jest osobą ubogą, której nie stać na uiszczenie opłaty, brak powiadomienia strony o przysługujących jej uprawnieniach przed wydaniem decyzji. Ponadto pełnomocnik zarzucił naruszenie art. 64 pkt 2 u.p.s., poprzez pominięcie okoliczności uzasadniających zwolnienie skarżącego z ponoszenia opłaty, z uwagi na fakt, że A. S. od 20 lat nie utrzymywał kontaktów z rodziną, a także art. 104 ust. 4 u.p.s. poprzez nieuwzględnienie okoliczności wskazywanych przez skarżącego, że zobowiązanie do ponoszenia opłaty stanowi nadmierne obciążenie.

Po rozpatrzeniu odwołania, zaskarżoną do sądu decyzją z 27 października 2021 r. Kolegium uchyliło decyzję organu I instancji w punkcie 3, dotyczącym terminu uiszczenia należności i zobowiązało skarżącego do zwrotu kwoty 5.228,67 zł, powiększonej o ustawowe odsetki w terminie 14 dni od daty doręczenia decyzji Kolegium, zaś w pozostałym zakresie utrzymało zaskarżoną odwołaniem decyzję w mocy.

W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że z uwagi na fakt, iż skarżący nie wykonał zobowiązania wynikającego z decyzji z 26 września 2017 r., a Gmina G. poniosła zastępczo wydatki z tytułu pobytu A. S. w DPS w okresie od 1 października 2017 r., stosownie do art. 101 ust. 2 w związku z art. 61 ust. 3 u.p.s. zaistniały podstawy do wydania w stosunku do strony decyzji zobowiązującej do dokonania zwrotu poniesionych wydatków w okresie od

1 października 2017 r. do 1 października 2020 r. Kolegium wskazało także, że przed wydaniem zaskarżonej decyzji pismem z 18 czerwca 2021 r. organ I instancji poinformował stronę o stanie faktycznym sprawy, a także o treści art. 104 ust. 1 i ust. 4 u.p.s. oraz o możliwości złożenia wniosku o odstąpienie od żądania zwrotu wydatków zastępczo poniesionych przez gminę z tytułu pobytu ojca w DPS, umorzenia kwoty należności w całości lub części, odroczenie terminu płatności albo rozłożenia na raty oraz możliwości poinformowania przez stronę organu o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania. Strona nie złożyła żadnego z ww. wniosków oraz nie zajęła stanowiska w sprawie. W toku prowadzonego przez organ pierwszej instancji postępowania pracownik socjalny nie znalazł podstaw do złożenia w imieniu strony wniosku o którym stanowi art. 104 ust. 4 u.p.s. Kolegium zwróciło przy tym uwagę, że skarżący reprezentowany jest przez zawodowego pełnomocnika, ponadto nie występują okoliczności które wskazywałyby, że sam nie jest w stanie ze względu na wiek, stan zdrowia czy inne okoliczności samodzielnie przedstawić wniosków w tym zakresie. Kolegium podkreśliło, że skarżący jest osobą młodą, bierną zawodowo, nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności. Z poczynionych ustaleń nie wynika, aby istniały podstawy do zwalnia z obowiązku zwrotu świadczenia, z uwagi na szczególny przypadek o którym mowa w tym przepisie.

Zdaniem Kolegium konieczne było uchylenie decyzji organu pierwszej instancji w części, z uwagi na wadliwe określenie terminu zwrotu należności. Ustawa o pomocy społecznej nie określa terminu, w jakim osoba, która pobrała nienależnie świadczenia winna dokonać ich zwrotu, a kierując się ogólnymi zasadami w ocenie Kolegium należało zażądać zwrotu świadczeń w terminie, w którym decyzja orzekająca o zwrocie stanie się ostateczna.

W skardze do sądu administracyjnego na decyzję Kolegium A. S. podniosła zarzuty naruszenia:

(1) zasady ochrony zaufania jednostki do organów władzy publicznej (art. 8 k.p.a.), poprzez wydanie kolejnej już decyzji uchylającej dotychczas wydaną decyzję w sprawie. Organ bezzasadnie ustalił jakoby w niniejszej sprawie na skarżącym ciążył obowiązek odpłatności za pobyt A. S. w DPS, podczas gdy z przedstawionego stanu faktycznego niewątpliwie wynika, iż w sprawie zachodzą szczególne, nadzwyczajne okoliczności uzasadniające zwolnienie skarżącego od obowiązku opłacania pobytu A. S. w DPS. Zdaniem skarżącego organ naruszył art. 8 k.p.a. poprzez nieprowadzenie postępowania w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, i nie kierowanie się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania. Organ pominął okoliczności polegające na tym, że A. S. nie pomagał skarżącemu, nie był ojcem, któremu teraz na starość jego dzieci winne są z perspektywy zasad współżycia społecznego właściwą "odpłatę", przeciwnie - opuścił rodzinę ok. 20 lat temu, pozostawiając ją samą sobie, nie czyniąc żadnych starań dla pomocy w utrzymaniu rodziny którą założył, nie czyniąc starań by wychować wspólne małoletnie dzieci. Ponadto, w związku z art. 64 u.p.s., powyżej przytoczone okoliczności powinny być uwzględnione jako przesłanka w przedmiocie zwolnienia skarżącego od ponoszenia opłat za pobyt A. S. w DPS jako nadzwyczajna okoliczność w sprawie.

Zdaniem skarżącego organ naruszył również art. 8 k.p.a., poprzez nieprowadzenie postępowania dowodowego tak, aby dojść do prawdy, że strony nie stać na ponoszenie tegoż kosztu, strona bowiem jest osobą ubogą, nie otrzymującą wsparcia od osób trzecich, nie mającą majątku. Tymczasem w sprawie jako oczywiste jawi się iż ubogiego, pomagającemu siostrze i matce skarżącego nie stać na ustaloną w decyzji opłatę.

(2) art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. art. 80 k.p.a., poprzez przeprowadzenie postępowania dowodowego w sposób nie zmierzający do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jak i pominięcia interesu społecznego, w szczególności oparciu postępowania dowodowego wyłącznie na wywiadzie środowiskowym. Wywiad środowiskowy został przeprowadzony dopiero wskutek wniesionego przez skarżącego odwołania, tj. w dniu 2 października 2020 r. Nie można zatem uznać, iż decyzja ta została wydana na podstawie wszelkich aktualnych danych na temat rodziny oraz jej sytuacji finansowej. Wskazać bowiem należy, iż sytuacja majątkowa skarżącego uległa pogorszeniu już pod koniec 2018 r., a nie zaś dopiero

1 października 2020 r., jak uznano w zaskarżonej decyzji i już wówczas pozostawała ona na poziomie niższym niż 300% kryterium dochodowego, o którym mowa w ustawie.

(3) art. 64 pkt 2 u.p.s., poprzez jego niezastosowanie i ustalenie, iż skarżący jest obowiązany do ponoszenia opłat związanych z pobytem A. S. w DPS, podczas gdy w przedmiotowej sprawie zachodzą szczególne okoliczności uzasadniające zwolnienie skarżącego w całości od ponoszenia opłaty za pobyt DPS, w szczególności fakt, iż A. S. od 20 lat nie utrzymywał kontaktów z rodziną, nie wykonywał władzy rodzicielskiej, nie ponosił żadnych kosztów związanych z utrzymaniem syna (skarżącego).

(4) art. 104 ust. 4 u.p.s. poprzez jego niezastosowanie, tj. nieuwzględnienie przez organ okoliczności wskazywanych przez skarżącego, iż obciążenie go przedmiotowym zobowiązaniem stanowiłoby nadmierne obciążenie, a nadto naruszenie ww. przepisu poprzez nie pouczenie strony o uprawnieniu w przedmiocie możliwości wystąpienia z wnioskiem o odstąpienie od zwrotu poniesionych zastępczo wydatków za pobyt w domu pomocy społecznej A. S., tym samym naruszając zasady prowadzenia postępowania poprzez pozbawienie strony możliwości złożenia przed wydaniem decyzji ww. wniosku.

(5) art. 7 w zw. z art. 9 w zw. z art. 11 w zw. z art. 77 § 1 k.p.a., poprzez niepouczenie strony o przysługujących jej uprawnieniach przed wydaniem decyzji, a tym samym prowadzenie postępowania w sposób wadliwy, który nie był nakierowany na ustalenie wszystkich istotnych okoliczności w sprawie.

Mając na uwadze tak sformułowane zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz zasądzenie od organu kosztów postępowania.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Sprawa została rozpoznana na rozprawie przeprowadzonej zgodnie z art. 15zzs4 ust. 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r., poz. 2095, ze zm.).

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem.

Z rozbudowanych regulacji zawartych w art. 61 u.p.s. wynika, że obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności: (1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, (2) małżonek, zstępni przed wstępnymi, (3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej; przy czym wskazane osoby oraz gmina nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność. Górną granicą opłaty ponoszonej przez mieszkańca gminy jest 70% jego dochodu. W przypadku małżonka, zstępnych oraz zstępnych, ponoszą oni opłatę ustaloną w drodze umowy zawartej w trybie art. 103 ust. 2 u.p.s., przy czym ustawodawca wprowadza pewne ograniczenia samego obowiązku i jego zakresu, determinowane dochodem osoby zobowiązanej i wielokrotnością kryterium dochodowego (ust. 2). Jeżeli tak ustalone opłaty, ponoszone przez mieszkańca domu oraz jego małżonka, zstępnych i wstępnych nie pokrywają całości kosztów utrzymania w DPS, pozostałą różnicę pokrywa gmina, z której osoba została skierowana do DPS (art. 61 ust. 3 u.p.s.). Obowiązek ponoszenia opłaty za pobyt małżonka lub krewnego w DPS konkretyzuje się (zarówno w zakresie ustalenia osoby obciążonej jak i wysokości opłaty) w drodze umowy, a w przypadku odmowy jej zawarcia – w drodze decyzji (uchwała NSA z 11 czerwca 2018 r., I OPS 7/17; w aktualnym stanie prawnym – art. 61 ust. 2d u.p.s.).

W związku z powyższym obowiązek A. S., jako syna mieszkańca DPS, wyprzedzał obowiązek gminy, która ponosiła opłatę za pobyt A. S. jedynie zastępczo, w związku z niewywiązywaniem się z obowiązku uiszczania opłaty przez skarżącego.

W stosunku do skarżącego została wydana prawomocna decyzja ustalająca odpłatność za pobyt A. S. w DPS tj. decyzja z 26 września 2017 r. (k. 100 akt adm. I inst.). Decyzją z 10 kwietnia 2019 r. została ona zmieniona w zakresie wysokości opłaty (k. 157 akt adm. I inst.). Natomiast w dniu 17 czerwca 2021 r. organ I instancji zmienił powyższą decyzję, ustalając, że od dnia 2 października 2020 r. skarżący nie ponosi opłat za pobyt ojca w DPS (k. 244 akt adm. I inst.).

Decyzja z 26 września 2017 r. ustalająca wysokość opłaty stała się prawomocna w związku z oddaleniem przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie skargi na decyzję Kolegium utrzymującą powyższą decyzję w mocy. Decyzja z 10 kwietnia 2019 r. została utrzymana w mocy przez organ odwoławczy, a skarżący nie wniósł skargi do sądu. Prawomocna jest także decyzja z 13 kwietnia 2021 r., na skutek oddalenia skargi A. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z 9 czerwca 2021 r., utrzymującą w mocy decyzję Wójta z 13 kwietnia 2021 r., wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z 13 stycznia 2022 r. (II SA/Lu 617/21).

Wskazane powyżej decyzje, dotyczące ustalenia obowiązku ponoszenia przez skarżącego opłaty za pobyt A. S. w DPS (art. 61 ust. 2 u.p.s.), mimo że pozostają w związku z niniejszą sprawą, zostały wydane w odrębnych postępowaniach. Ponadto są ostateczne i prawomocne. Nie jest zatem możliwe ich skuteczne kwestionowanie w postępowaniu, którego przedmiotem jest kontrola decyzji ustalającej wysokość należności podlegającej zwrotowi z tytułu kwot opłaty za pobyt A. S. w DPS, ponoszonych zastępczo przez Gminę (art. 104 ust. 3 u.p.s.).

Zgodnie z art. 61 ust. 3 u.p.s. w przypadku osób, które nie wywiązują się z obowiązku uiszczania opłaty za pobyt mieszkańca DPS, ustalonego w decyzji lub umowie, opłaty te zastępczo ponosi gmina, z której osoba została skierowana do DPS. Wydatki gminy podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Przepis art. 104 ust. 3-8 u.p.s. stosuje się odpowiednio.

Wysokość należności podlegającej zwrotowi, jak wynika z art. 104 ust. 3 u.p.s., ustala się w drodze decyzji administracyjnej. Zaskarżona decyzja została wydana właśnie w oparciu o art. 104 ust. 3 u.p.s. Zastosowanie tego przepisu sprowadza się w istocie do matematycznego wyliczenia kwoty podlegającej zwrotowi, czyli wysokości opłat poniesionych przez gminę w zastępstwie za zobowiązany podmiot. Obowiązek wydania oddzielnej decyzji w tym przedmiocie wynika z konieczności ustalenia różnicy między kwotą, jaką konkretny podmiot powinien wnieść, a jaką wniósł. Nie można bowiem wykluczyć sytuacji, w której osoba zobowiązana do wnoszenia opłaty uiszczała ją w niepełnej kwocie. Ponadto w okresie objętym decyzją może dochodzić do zmiany wysokości opłat.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy należy stwierdzić, że bezspornie skarżący nie wniósł opłaty za pobyt ojca w DPS w jakiejkolwiek części. Niewątpliwie, jak wskazywano na wstępie, w okresie objętym zaskarżoną decyzją doszło do zmiany wysokości opłaty za pobyt A. S. w DPS.

W przypadku skarżącego nie doszło do definitywnego ustania obowiązku ponoszenia opłat za pobyt ojca w DPS. Decyzją z 17 czerwca 2021 r. organ

I instancji uznał, że od dnia 2 października 2020 r. skarżący nie spełnia kryterium dochodowego z art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. b u.p.s. Zatem obowiązek aktualnie nie obciążą skarżącego, ale podstawa wydania takiej decyzji ma charakter przejściowy (okresowy). Jeżeli dojdzie do zmiany (poprawy) sytuacji materialnej skarżącego, to obowiązek ponownie się zaktualizuje. W takim przypadku niewątpliwie będą istniały podstawy do wydania kolejnej decyzji w przedmiocie ustalenia opłaty za DPS. Skarżący potencjalnie będzie mógł również zostać zwolniony z obowiązku wnoszenia opłaty w oparciu o art. 64 lub. art. 64a u.p.s. Wymaga to jednak uprzedniego złożenia przez niego wniosku (np. z powołaniem się na rażące naruszenie w przeszłości przez mieszkańca DPS obowiązków rodzinnych) i jego pozytywnego rozpoznania. W związku z powyższym istnieje możliwość, że skarżący będzie ponownie ponosił ciężar pobytu ojca w DPS, natomiast od niego samego zależy, czy będzie ubiegał się o możliwość zwolnienia z opłaty.

Odnosząc się do zarzutów zawartych w skardze, trzeba jeszcze raz podkreślić, że przedmiotem kontroli sądu jest aktualnie decyzja ustalająca wysokość należności podlegającej zwrotowi (art. 104 ust. 3 u.p.s.), a nie decyzje ustalające wysokość zobowiązania z tytułu odpłatności za pobyt w DPS (art. 61 u.p.s.), które to rozstrzygnięcia w odniesieniu do skarżącego mają już walor prawomocny, jak wskazano wyżej. Jak zostało wcześniej zasygnalizowane, wydanie decyzji na podstawie art. 104 ust. 3 u.p.s. poprzedza określenie kwoty, którą gmina poniosła zastępczo za konkretny podmiot i ustalenie czy strona zobowiązana została zwolniona z obowiązku uiszczania należności za pobyt męża w DPS w całości lub części. Decyzja opiera się w istocie na przeprowadzeniu prawidłowych wyliczeń i ma charakter sprawy odrębnej. Wydanie decyzji w trybie art. 104 ust. 3 u.p.s., czyli zobowiązanie do zwrotu poniesionych zastępczo przez gminę nakładów z tytułu pobytu w domu pomocy społecznej uwarunkowane jest wyłącznie stwierdzeniem, że istniał obowiązek ponoszenia tej odpłatności, który został skonkretyzowany w umowie lub decyzji i nie doszło do zwolnienia strony z obowiązku ponoszenia tej odpłatności, a zobowiązany podmiot nie wywiązywał się z tak określonego obowiązku. Kolejno organ jedynie ustala różnicę między kwotą, którą strona była zobowiązana wpłacić, a jaką wpłaciła. Należy zatem stwierdzić, że decyzja opiera się na dość prostym algorytmie działania, nie dającym organowi pola manewru, bowiem bazuje w istocie na przeprowadzeniu prawidłowych wyliczeń.

W związku z tym zarzut naruszenia zasady prawdy materialnej (art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a.) jest chybiony. Ustalenia faktyczne w rozpoznawanej sprawie sprowadzały się w istocie do arytmetycznych wyliczeń wielkości zaległości skarżącego z tytułu nieuiszczonych opłat za pobyt A. S. w DPS, które to opłaty zostały ustalone prawomocnymi decyzjami. Z kolei zarzut naruszenia art. 8 k.p.a. wydaje się opierać wręcz na nieporozumieniu. Skarżący (podobnie jak jego pełnomocnik w postępowaniu administracyjnym) wydaje się nie dostrzegać istoty decyzji, która została wydana w stosunku do niego – jeszcze raz trzeba podkreślić, że to nie jest decyzja o ustaleniu płatności (te decyzje mają już walor prawomocny), ale decyzja o ustaleniu należności, które nie była uiszczana, a wynikała z prawomocnych decyzji o ustaleniu płatności. Organ wydał decyzję w oparciu o prawidłowo ustalony (prosty) stan faktyczny, prawidłowo stosując obowiązujące przepisy. Nie sposób w tej sytuacji dopatrywać się naruszenia zasady ochrony zaufania jednostki wobec organów władzy publicznej. Skarżący nie dostrzega ponadto faktu, że Kolegium uchyliło decyzję organu I instancji, ale wyłącznie z uwagi na konieczność korekty określenia terminu zwrotu należności. Kolegium prawidłowo uznało, że skoro ustawa o pomocy społecznej nie określa terminu, w jakim osoba, która pobrała nienależnie świadczenia winna dokonać ich zwrotu, należało zażądać zwrotu świadczeń w terminie, w którym decyzja orzekająca o zwrocie stanie się ostateczna.

Pozostałe zarzuty naruszenia przepisów postępowania administracyjnego pozostają w ścisłym związku z naruszeniem przepisów prawa materialnego. Z wywodów skarżącego wynika, że organy nie uwzględniły faktu negatywnych zachowań w przeszłości A. S. względem rodziny, jak również trudnej sytuacji materialnej skarżącego.

Pierwszy argument nawiązuje do przesłanek zwolnienia z opłat za pobyt w DPS na podstawie art. 64 (w szczególności pkt 2, 6 i 7) oraz art. 64a u.p.s. Argumenty te są całkowicie chybione. Należy podkreślić, że skarżący – reprezentowany przez zawodowego pełnomocnika – nie złożył wniosku o zwolnienie z opłat w tym trybie. Organ natomiast nie jest uprawniony do działania z urzędu. Niezależnie zatem od podnoszonych przez skarżącego przyczyn, niedopuszczalne było orzekanie przez organ na podstawie art. 64 u.p.s. bez wniosku skarżącego. Ponadto, jeszcze raz należy podkreślić, że przedmiotem kontroli sądu jest aktualnie decyzja ustalająca wysokość należności podlegającej zwrotowi (art. 104 ust. 3 u.p.s.), a nie decyzje ustalające wysokość zobowiązania z tytułu odpłatności za pobyt w DPS (art. 61 u.p.s.), które to rozstrzygnięcia w odniesieniu do skarżącego mają już walor prawomocny, jak wskazano wyżej. Przesłanki zwolnienia od ustalenia płatności (art. 64 u.p.s.) są całkowicie irrelewantne w postępowaniu w sprawie o ustalenie należności podlegającej zwrotowi. Kwestia zwolnienia od ustalenia płatności miałaby znaczenie jedynie wówczas, gdyby skarżący złożył wniosek w tym przedmiocie

i zostałaby wydana decyzja o zwolnieniu. W rozpoznawanej sprawie nie został złożony wniosek o zwolnienie, ani nie została wydana decyzja o zwolnieniu skarżącego z płatności na podstawie art. 64 u.p.s. Na marginesie – jak już wyżej podkreślano, z uwagi na to, że obowiązek skarżącego nie wygasł definitywnie, lecz został czasowo wyłączony z uwagi na spadek dochodu poniżej progu kryterium dochodowego, skarżący w każdej chwili może ubiegać się o zwolnienie z opłaty na podstawie art. 64 lub art. 61 u.p.s., pod warunkiem, że złoży stosowny wniosek w tym przedmiocie.

Podobnie chybione są zarzuty nieuwzględnienia trudnej sytuacji materialnej skarżącego.

Zgodnie z art. 104 ust. 4 u.p.s. w przypadkach szczególnie uzasadnionych zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu m.in. opłat określonych w ustawie w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. W związku z powyższym, o ile sytuacja materialna skarżącego wpisuje się przesłankę szczególnie uzasadnionego przypadku, może stanowić podstawę nawet do odstąpienia od żądania zwrotu. Należy jednak podkreślić, że zastosowanie ulgi może mieć miejsce w postępowaniu zainicjowanym na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej.

Wymaga podkreślenia okoliczność, że skarżący w toku postępowania administracyjnego był reprezentowany przez zawodowego pełnomocnika. Ponadto – na skutek wskazań zawartych w decyzjach Samorządowego Kolegium Odwoławczego – organ I instancji skutecznie pouczył o treści art. 104 ust. 4 u.p.s. zarówno skarżącego, jak i jego pełnomocnika. Strona została w sposób wyczerpujący i jasny poinformowana o możliwości złożenia wniosku w trybie art. 104 ust. 4 u.p.s., w tym o możliwości złożenia wniosku o odstąpienie od żądania zwrotu, a także o konieczności poinformowania o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków.

Sytuacja materialna skarżącego w kontekście obowiązku zwrotu należności pokrytej zastępczo przez gminę mogłaby być rozważana, gdyby skarżący złożył wniosek o odstąpienie od ustalenia należności, czego nie uczynił, choć był reprezentowany przez pełnomocnika zawodowego, a ponadto zarówno skarżący, jak i jego pełnomocnik byli informowani w toku postępowania przez organ I instancji o możliwości złożenia wniosku o odstąpienie od żądania zwrotu albo zastosowanie innej ulgi w spłacie należności, przewidzianej w art. 104 ust. 4 u.p.s. Bez takiego wniosku, w sprawie o ustalenie należności podlegającej zwrotowi sytuacja materialna skarżącego pozostaje bez wpływu na rozstrzygnięcie, bazujące na prostym wyliczeniu kwot, które zostały zastępczo poniesione przez gminę, a aktualnie podlegają zwrotowi.

Reasumując powyższe rozważania należy stwierdzić, że skarżący jest synem mieszkańca DPS, a tym samym ciążył na nim obowiązek ponoszenia opłaty za pobyt [...] w tej jednostce. Obowiązek ten został skonkretyzowany prawomocną decyzją. Zaskarżona decyzja ustalająca kwotę podlegającą zwrotowi nie była kwestionowana pod względem rachunkowym, a Sąd również uznał wyliczenia organów za prawidłowe. Nie było sporne także to, że skarżący, reprezentowany przez zawodowego pełnomocnika, nie złożył w toku postępowania administracyjnego żadnego wniosku – ani w oparciu o art. 64 u.p.s., ani w trybie art. 104 ust. 4 u.p.s. Podniesione przez skarżącego okoliczności wprawdzie korespondują z treścią powyższych przepisów, jednakże ich zastosowanie jest uwarunkowane złożeniem odpowiedniego wniosku.

W związku z powyższym na podstawie art. 151 p.p.s.a. sąd oddalił skargę, nie znajdując podstaw do zakwestionowania zgodności z prawem zaskarżonej decyzji.

O wynagrodzeniu adwokata, świadczącego pomoc prawną z urzędu, Sąd orzekł na podstawie art. 250 § 1 p.p.s.a. oraz § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c) w zw. z § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U z 2019 r., poz. 18).