Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 399/14
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2014-07-03 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję
Powołane przepisy: article: art. 83 ust. 1
journal: Dz.U. 2009 nr 153 poz 1227
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jednolity
article: art. 107 par. 3,  art. 11
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 153,  art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c,  art. 152,  art. 132
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA – Stanisław Marek Pietras (spraw.) Sędzia WSA – Andrzej Góraj Sędzia WSA – Eugeniusz Wasilewski Protokolant – starszy sekretarz sądowy Maria Zawada po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 lipca 2014 r. sprawy ze skargi małoletnich O. i E.S. – reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego matkę B.S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję z dnia [...] grudnia 2013 r. nr [...], 2. zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości.


UZASADNIENIE

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po rozpatrzeniu wniosku B. S. o ponowne rozpatrzenie sprawy, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.), w dniu [...] lutego 2013 r. wydał decyzję nr [...], którą utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] grudnia 2012 r. o odmowie przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji podał, że renta rodzinna w drodze wyjątku jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie przesłanek określonych w art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 z późn. zm.) przez osobę zmarłą. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak uprawnień do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. W zatrudnieniu zmarłego w okresach od dnia 1 listopada 1994 r. do dnia 27 marca 1996 r., od dnia 28 marca 1997 r. do dnia 13 sierpnia 1998 r., od dnia 14 sierpnia 1999 r. do dnia 1 stycznia 2001 r., od dnia 27 sierpnia 2002 r. do dnia 1 kwietnia 2007 r. oraz od dnia 9 czerwca 2009 r. do dnia [...] września 2011 r. (data zgonu), tj. przez łączny okres wynoszący ponad 10 lat, ojciec dzieci nie podejmował zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. W sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w kontynuowaniu ubezpieczenia oraz nabyciu uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, bowiem w wykazanych przerwach, zmarły ojciec dzieci był zdolny do pracy. Podnoszone przez wnioskodawczynię okoliczności związane z chorobą alkoholową zmarłego ojca dzieci, nie może uzasadniać przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Uzależnienie alkoholowe nie stanowi niedającej się usunąć przeszkody, która uniemożliwiałaby świadczenie pracy. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwala zatem przyjąć, że w sprawie zachodzą szczególne okoliczności, które uniemożliwiły nabycie przez ojca dzieci prawa do świadczenia w trybie zwykłym, z przyczyn zasługujących na potraktowanie ich jako szczególne.

Decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2013 r. stała się przedmiotem skargi wniesionej przez O. i E. S. – reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego B. S. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który wyrokiem z dnia 19 czerwca 2013 r., sygn. akt II SA/Wa 695/13, uchylił zaskarżoną i poprzedzającą ją decyzję. W uzasadnieniu podał m.in., że "(...) Organ nie ustalił stanu faktycznego sprawy w stopniu umożliwiającym wydanie prawidłowego rozstrzygnięcia. Nie odniósł przesłanki "szczególnych okoliczności", o której mowa w art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, do indywidualnej sytuacji, w której znalazł się zmarły ojciec dzieci związanej z jego uzależnieniem od alkoholu. Organ uznał, że choroba alkoholowa co do zasady nie jest okolicznością szczególnie trudną do przezwyciężenia i niezależną od woli zmarłego przeszkodą do uzyskania wymaganego stażu ubezpieczeniowego. W ocenie Sądu takie stanowisko organu jest w niniejszej sprawie, co najmniej przedwczesne. (...) Nie do przyjęcia jest stanowisko organu przedstawione w odpowiedzi na skargę, że skoro żona zmarłego ojca dzieci nie przedłożyła dokumentacji potwierdzającej fakt leczenia, to nie był on zainteresowany leczeniem. (...) Sąd co do zasady podziela stanowisko organu, że choroba alkoholowa nie może usprawiedliwiać braku zatrudnienia, jednakże organ zobowiązany jest wykazać, że okoliczność ta nie może być traktowana, jako okoliczność szczególna. Tego organ nie uczynił. W aktach sprawy brak jest jakichkolwiek dokumentów dotyczących przebiegu choroby zmarłego ojca dzieci. Fakt, że wnioskodawczyni nie przedstawiła ich w toku prowadzonego postępowania nie oznacza, że ich nie ma. Rozpatrując ponownie sprawę organ będzie obowiązany uzupełnić materiał dowodowy w zakresie umożliwiającym wyjaśnienie powyżej wskazanych wątpliwości i dokonując oceny całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie – wydać decyzję zawierającą uzasadnienie odpowiadające wymaganiom określonym w art. 107 § 3 Kpa, tak aby rozstrzygnięcie było zrozumiałe dla adresata i wskazywało jakimi przesłankami kierował się organ przy wydawaniu decyzji".

Następnie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2013 r. nr [...], działając na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm.), po rozpatrzeniu po raz kolejny wniosku B. S. – przedstawiciela ustawowego O. S. (ur. [...] marca 1997 r.) i E. S. (ur. [...] grudnia 1998 r.), odmówił przyznania dla wymienionych dzieci renty rodzinnej w drodze wyjątku po ich zmarłym w dniu [...] września 2011 r. ojcu S. S. (ur. [...] czerwca 1961 r.). W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, a powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, zaś renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej i w związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie, jak wynika z dokumentacji rentowej, ojciec dzieci udowodnił 20 lat, 1 miesiąc i 19 dni okresów składkowych, natomiast w 10-leciu przed dniem powstania niezdolności do pracy (data śmierci) na wymagane 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych udokumentował jedynie 2 lata i 7 miesięcy okresów składkowych, zaś w latach 1994 – 1996, 1997 – 1998, 1999 – 2001, 2002 – 2007 oraz od 2009 – 2011, tj. przez łączny okres wynoszący powyżej 10 lat, nie podlegał ubezpieczeniom społecznym oraz emerytalnemu i rentowemu. Stąd też – w ocenie organu – nie zostały wykazane żadne szczególne okoliczności uniemożliwiające ojcu dzieci przezwyciężenie przeszkód w nabyciu uprawnień do świadczeń na zasadach ogólnych, bowiem w tym okresie nie orzeczono wobec niego całkowitej niezdolności do pracy i nie istniały obiektywne przeszkody do podjęcia zatrudnienia. W sprawie była również oceniana sytuacja materialna, lecz nie stanowi ona jedynego kryterium do przyznania świadczenia.

We wniosku z dnia [...] stycznia 2014 r. do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o ponowne rozpatrzenie sprawy, przedstawicielka ustawowa małoletnich nie zgodziła się z zaskarżoną decyzją i powołała się na swoją trudną sytuację materialną.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lutego 2014 r. nr [...], mając za podstawę art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję z dnia [...] grudnia 2013 r. W uzasadnieniu – powołując się na argumenty w niej zawarte – podał, że orzeczeniem komisji lekarskiej z dnia [...] listopada 2013 r. uznano zmarłego ojca za całkowicie niezdolnego do pracy na dzień zgonu, zaś udowodniony okres ubezpieczenia nie był adekwatny do jego wieku, tj. do 50 lat życia. Natomiast sama choroba alkoholowa, na którą cierpiał, sama w sobie nie może stanowić okoliczności szczególnej.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, uzupełnionej pismem procesowym z dnia [...] marca 2014 r., B. S. nie zgodziła się z zaskarżoną decyzją, podnosząc zarzuty, jak we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, dodając, że ojciec dzieci będąc alkoholikiem, nie myślał o pracy, tylko o piciu.

W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, a wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne dodał, że skarżąca "(...) żadnej dokumentacji o schorzeniach męża nie przedłożyła ani w poprzednim postępowaniu, ani obecnie (...)".

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości m.in. poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem.

Skarga analizowana pod tym kątem zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia.

W cytowanym już w stanie faktycznym fragmencie uzasadnienia wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 czerwca 2013 r., sygn. akt II SA/Wa 695/13 wskazano dla organu wytyczne co do dalszego postępowania przy ponownym rozpoznawaniu sprawy. Sprowadzały się one w głównej mierze do tego, że:

– organ nie ustalił stanu faktycznego sprawy w stopniu umożliwiających wydanie prawidłowego rozstrzygnięcia, poprzez nieodniesienie się do przesłanki "szczególnych okoliczności", o której mowa w art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, w indywidualnej sytuacji, w której znalazł się zmarły ojciec dzieci związanej z jego uzależnieniem od alkoholu,

– nie do przyjęcia jest stanowisko organu, że skoro żona zmarłego ojca dzieci nie przedłożyła dokumentacji potwierdzającej fakt leczenia, to nie był on zainteresowany leczeniem i nie oznacza, iż nie ma tych dokumentów,

– rozpatrując ponownie sprawę organ będzie obowiązany uzupełnić materiał dowodowy w zakresie umożliwiającym wyjaśnienie powyżej wskazanych wątpliwości i dokonując oceny całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, wydać decyzję zawierającą uzasadnienie odpowiadające wymaganiom określonym w art. 107 § 3 k.p.a.

Tymczasem w rozpoznawanej sprawie organ w najmniejszym nawet stopniu nie wykonał wskazań Sądu i w żadnej mierze nie uzasadnił swego stanowiska w tej kwestii w zaskarżonej decyzji, zgodnie z regułami przewidzianymi w art. 107 § 3 w zw. z art. 11 k.p.a. Przede wszystkim w żadnym stopniu nie uwzględnił pisma B. S. z dnia [...] sierpnia 2013 r., w którym wymieniona w załączeniu złożyła "dokumenty dotyczące przebiegu choroby alkoholowej zmarłego męża S. S.". Po pierwsze bowiem nie ustosunkował się w najmniejszy nawet sposób do owych dokumentów, zaś po drugie ich kontrola przez Sąd jest nieweryfikowalna, bowiem nie ma ich w aktach administracyjnych sprawy. Ponadto o braku jakiegokolwiek zainteresowania ze strony organu zarówno pismem przewodnim wymienionej, jak i załączonymi dokumentami świadczy i to, że w odpowiedzi na skargę stwierdzono gołosłownie, iż skarżąca nie przedłożyła żadnej dokumentacji. Niezależnie od powyższego organ – wbrew wskazaniom Sądu – nie odniósł się i nie przeprowadził postępowania dowodowego w zakresie wskazanym przez skarżącą, a sprowadzającym się do tego, że według jej wiedzy szczegółowe informacje co do przebiegu choroby można uzyskać w miejscowym Komisariacie Policji w N. oraz w Samodzielnym Publicznym Zakładzie Opieki Zdrowotnej w N. – Poradni Terapii Uzależnień u mgr M. S.

Zatem organ nie tylko nie przeprowadził żadnego postępowania dowodowego nakazanego przez Sąd mimo wskazówek podanych przez matkę dzieci, to całkowicie zignorował przedłożone przez nią dowody w postaci dokumentów dotyczących przebiegu choroby alkoholowej.

Niezależnie od powyższego organ w żadnej mierze nie ustosunkował się również do pisma dyrektora Gimnazjum nr [...] w N. z dnia [...] stycznia 2013 r. w którym podano, że ojciec dzieci "był uzależniony od alkoholu (...) jego uzależnienie było źródłem tragedii jaką przeżywała rodzina S. (...) nie przepracował wymaganego do renty okresu. Uniemożliwiła to choroba alkoholowa".

Zatem rozpoznając na nowo sprawę, organ jest zobowiązany wykonać, a nie – co należy szczególnie zaakcentować – całkowicie zignorować wytyczne zawarte w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 czerwca 2013 r., sygn. akt II SA/Wa 695/13, a na koniec zaś winien swoje ustalenia i stanowisko należycie uzasadnić, mając na względzie wymogi z art. 107 § 3 w zw. z art. 11 k.p.a.

W tym stanie rzeczy, na mocy art. 145 § 1 pkt 1) lit. c) w zw. z art. 152 i art. 132, cytowanej już wyżej ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, należało orzec jak w sentencji wyroku.