Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 334/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2022-11-16 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6349 Inne o symbolu podstawowym 634
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 3
journal: Dz.U. 2016 poz 1255
law: Ustawa z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego - tekst  jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Magdalena Dobek - Rak (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz Asesor WSA Wojciech Wycichowski Protokolant Starszy Sekretarz Sądowy Katarzyna Gross po rozpoznaniu w dniu 16 listopada 2022 r. w Gdańsku na rozprawie sprawy ze skargi A. B. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 4 marca 2022 r. nr DSE3-K0918-D18561-7/22 w przedmiocie potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej oraz osoby represjonowanej oddala skargę.


UZASADNIENIE

A. B. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z 4 marca 2022 r., nr DSE3-K0918-D18561-7/22, utrzymującą w mocy decyzję z 14 grudnia 2021 r. w przedmiocie potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej.

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym:

A. B. wystąpił do Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z wnioskiem o potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych na podstawie przepisów ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 1255), zwanej dalej ustawą. Wnioskodawca wskazał, że podstawą uzyskania uprawnień działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych jest działalność opozycyjna, którą rozpoczął wczesną wiosną 1988 r. Brał udział w pochodach, strajkach, happeningach spotkaniach opozycyjnych, kolportował nielegalne ulotki i wydawnictwa "Solidarności" oraz "Wolności i Pokoju", pisał na murach hasła wyrażające sprzeciw wobec obowiązkowej służby wojskowej oraz hasła opozycyjne.

Do wniosku strona dołączyła decyzję Prezesa IPN-u, w której stwierdzono, że nie była pracownikiem, funkcjonariuszem lub żołnierzem organów bezpieczeństwa państwa oraz, że w archiwach Instytutu nie zachowały się dokumenty wytworzone przez stronę lub przy jej udziale w ramach czynności wykonywanych przez nią w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa. Załączono także oświadczenia pięciu świadków tj. K. W., D. K., J. P., W. J. oraz R. K., na potwierdzenie prowadzonej przez skarżącego działalności. Ponadto, wnioskodawca załączył kopie dokumentów Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych w Koszalinie z lipca 1989 r., dotyczące osób biorących udział w "Hyde Park - festiwal pokoju", ogólnokrajowej imprezie ruchu "Wolność i Pokój", na liście uczestników której znajdował się m.in. wnioskodawca.

Decyzją z 14 grudnia 2021 r., nr DSF2-K1057-D18561-5D/21, Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił wnioskodawcy potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych, o którym mowa w przepisach ustawy.

W uzasadnieniu organ wskazał na definicję działacza opozycji antykomunistycznej zawartą w art. 2 ustawy, stwierdzając jednocześnie, że analiza przedłożonych dowodów, w tym wyniku kwerendy archiwalnej prowadzonej w zasobach IPN oraz oświadczeń świadków nie daje podstaw do twierdzenia, że wnioskodawca mógł powadzić działalność, o której mowa w ww. art. 2 ustawy. Organ wyjaśnił, że w przytoczonym przepisie nie przewidziano dolnej granicy wieku osoby, będącej działaczem opozycji antykomunistycznej w okresie od 1 stycznia 1956 r. do dnia 4 czerwca 1989 r. Przewidziana została jednak inna przesłanka, która ogranicza możliwość uznania określonych osób za działaczy opozycji ze względu na wiek. Otóż prowadzona działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce, o jakiej mowa w art. 2 ust. 1 ustawy, miała być zagrożona odpowiedzialnością karną. Organ podkreślił przy tym, że działalność określona w art. 2 ustawy to nie jakikolwiek przejaw aktywności stanowiącej o braku akceptacji dla zastanego stanu rzeczy, a ukierunkowana i prowadzona w ramach zorganizowanych struktur lub w ścisłej współpracy z nimi zakazana działalność na rzecz odzyskania niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce, trwająca co najmniej 12 miesięcy. W ocenie organu, ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wynika, aby wnioskodawca prowadził działalność opozycyjną w rozumieniu art. 2 ustawy. Organ uwzględnił także, że wnioskodawca nie podnosił okoliczności podlegania represjom, o których mowa w art. 3 ustawy. W rezultacie, w ocenie organu, zebrany w sprawie materiał dowodowy nie dawał podstaw do potwierdzenia stronie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych.

We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy

A. B. wskazał, że z oświadczeń świadków złożonych w niniejszej sprawie wynika, że prowadził on długotrwałą (ponad 12 – miesięczną) i ciągłą działalność w zorganizowanych strukturach Federacji Młodzieży Walczącej, na dowód czego przytoczył fragmenty ich wyjaśnień. Podkreślił, że ubiega się o status działacza opozycji antykomunistycznej, a nie o status osoby represjonowanej z powodów politycznych. W odniesieniu do wieku działaczy opozycyjnych, który stał się przeszkodą do przyznania mu statusu w trybie art. 2 ustawy skarżący wyjaśnił, że wiadomym mu jest, że środowisko działaczy dąży do nowelizacji wskazanego przepisu. W toku postępowania odwoławczego pismo popierające starania skarżącego złożyło Stowarzyszenie Federacji Młodzieży Walczącej wskazując, że brak przyznania statusu działacza opozycji antykomunistycznej skarżącemu byłoby bardzo dla niego krzywdzące, albowiem był on niezwykle aktywnie działającym młodym opozycjonistą, którego wiek nie chronił przed opresją ówczesnej władzy. Nierzadko bowiem nieletni opozycjoniści nie unikali aresztowań, pobić, zastraszania, mobbingu oraz szykan w szkole. Potwierdza to, że wiek członków Stowarzyszenia nie miła znaczenia w momencie podejmowania walki o niepodległość. Patriotyzm nie jest uzależniony od wieku, a odmowa przyznania statusu działacza opozycji antykomunistycznej ze względu na wiek ma charakter dyskryminujący.

W uzupełnieniu wniosku skarżący przedłożył materiał dowodowy składający się z oświadczenia J. W., swoich wspomnień, zdjęć podczas demonstracji, opublikowanego wywiadu ze skarżącym do książki "Bez atomu w naszym domu", dokumentów i zrzutów ekranów z postów zamieszczanych na Facebooku potwierdzających jego zaangażowanie w działalność opozycyjną i prowolnościową.

Po rozpoznaniu wniosku skarżącego o ponowne rozpoznanie sprawy, decyzją z 4 marca 2022 r., nr DSE3-K0918-D18561-7/22, organ utrzymał w mocy decyzję z 14 grudnia 2021 r. o odmowie potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych uznając, że strona nie spełniła przesłanek określonych w art. 2 lub 3 ustawy.

W uzasadnieniu decyzji organ wyraźnie uznał za wiarygodne okoliczności wspierania przez wnioskodawcę strajkujących w Stoczni Gdańskiej, uczestnictwa w manifestacjach, happeningach i kolportażu ulotek, jednakże stwierdził, że nie prowadził on działalności opozycyjnej w rozumieniu art. 2 ustawy, która to działalność została określona jako ukierunkowana i prowadzona w ramach zorganizowanych struktur lub ścisłej współpracy z nimi zakazana działalność na rzecz odzyskania niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce, trwająca co najmniej 12 miesięcy. Zdaniem organu wnioskodawca nie przedstawił dowodów, które w sposób nie budzący wątpliwości potwierdziłyby taką działalność. Zdaniem organu, skarżący nie przedstawił również dowodów na okoliczność podlegania represjom w rozumieniu art. 3 ustawy.

W skardze na powyższą decyzję zarzucono naruszenie:

1) art. 7 w zw. z art. 75 § 1 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 78 § 1 i 2 k.p.a. poprzez nieuwzględnienie wniosku skarżącego o przeprowadzenie przez organ dowodu z przesłuchania świadków: K. W., D. K., J. P., W. J. oraz R. K., przedkładających oświadczenia potwierdzające ciągłą działalność skarżącego w zorganizowanych strukturach lub we współpracy z nimi, zagrożoną odpowiedzialnością karną, działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce, którego to przedmiotem dowodu miała być okoliczność mająca znaczenie dla sprawy,

art. 7 w zw. z art. 75 § 1 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 80 w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. poprzez brak podjęcia przez organ wszelkich czynności zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz dowolną ocenę przez organ materiału dowodowego, skutkujące błędem w ustaleniach faktycznych polegającym na przyjęciu, że strona nie spełniła przesłanek określonych w art. 2 lub art. 3 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej, podczas gdy z prawidłowej oceny materiału dowodowego wynika, że skarżący prowadził w okresie od wczesnej wiosny 1988 r. do 4 czerwca 1989 r., w ramach struktur zorganizowanych działalność zagrożoną odpowiedzialnością karną na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce, wyczerpując przesłanki art. 2 lub art. 3 cytowanej ustawy,

art. 107 § 3 w zw. z art. 11 k.p.a. poprzez niewskazanie w uzasadnieniu faktycznym zaskarżonej decyzji faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, dla których odmówił wiarygodności i mocy dowodowej,

art. 106 k.p.a. poprzez wydanie zaskarżonej decyzji bez wymaganego ww. przepisem stanowiska Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych.

W oparciu o tak sformułowane zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji z 14 grudnia 2021 r.

W uzasadnieniu skargi skarżący wyjaśnił, że z oświadczeń świadków K. W., D. K., J. P., W. J. oraz R. K. J. W., wynika że aktywnie działał w zorganizowanych strukturach organizacji antykomunistycznych. Wskazał także, że z oświadczenia J. W., odznaczonego Odznaką Honorową Solidarni na Politechnice Gdańskiej oraz Krzyżem Wolności i Solidarności, wynika, że był on działaczem - nie przypadkowym czy okazjonalnym uczestnikiem, gdyż nie jest możliwe, by po tylu latach tyle osób z tak różnych ugrupowań pamiętało kogoś, kto pojawiał się w działaniach opozycyjnych sporadycznie i brał tylko bierny udział (nawet wówczas nie znałem każdego, choć niektórych poznawałem, gdy pojawiali się częściej i aktywniej). Inny przykład to wyjazd działaczy ruchu »Twe-twa« do Żarnowca w 1989 r., by tam protestować przeciw budowie elektrowni atomowej. To nie była przypadkowa obecność na manifestacji ulicznej a udział w akcji zorganizowanej przez samych aktywistów. Podobnie nie jest przypadkową i okazjonalną działalnością robienie i rozrzucanie ulotek, robienie i noszenie transparentów na manifestacjach, o kibicach /sympatykach nie wspomina się w książkach, nie upublicznia się ich wspomnień.

Skarżący wskazał także, że z oświadczenia, odznaczonego Złotym Krzyżem Zasługi oraz Krzyżem Wolności i Solidarności D. K. wynika, że nawiązał on kontakt z gdańskimi strukturami FMW wczesną wiosną 1988 r. podczas coniedzielnych manifestacji pod Kościołem Św. Brygidy w Gdańsku, gdzie zaangażował się w działalność opozycyjną, w ramach której zajął się kolportażem prasy bezdebidetowej i ulotek antysystemowych. Działalność swą kontynuował m.in. wspierając strajki majowe i sierpniowe, kolportując nielegalne wydawnictwa a także uczestnicząc w demonstracjach (np. 1 maja 1988 w Gdańsku), happeningach i spotkaniach organizacyjnych.

Z przytoczonego przez skarżącego oświadczenia R. K. (odznaczonego Złotym Krzyżem Zasługi oraz Krzyżem Wolności i Solidarności, a także posiadającego status działacza opozycji antykomunistycznej) wynika natomiast, że A. B. nawiązał kontakt z Federacją Młodzieży Walczącej Region Gdańsk na początku 1988 roku. (...) Brał udział w akcjach Grup Wykonawczych (dwukrotne akcje malowania). W okresie Żarnowca nawiązał kontakt ze środowiskami TweTwa, WiP, RS A i tam kontynuował dalszą działalność. W FMW był do 1990 roku do zawieszenia działalności. (...) Był dwukrotnie pobity - wiosną 1989 przez osobę z tego samego osiedla, która według ustaleń była wtedy w ZOMO. W dalszej kolejności skarżący przytoczył oświadczenie J. P., wskazujące, że skarżący należał do FMW i był jednym z najmłodszych bardzo dzielnych wspierających, którzy jako kurierzy utrzymywali łączność pomiędzy grupami pomocy przy parafii Św. Brygidy w Gdańsku, w Stoczni Gdańskiej, nawet wtedy gdy Stocznia była zablokowana przez kordony ZOMO.

Natomiast kolejny świadek W. J. (odznaczony Krzyżem Wolności i Solidarności 21 listopada 2012 r. oraz Krzyżem Oficerskim Polonia Restituta 2020, posiada status działacza opozycji antykomunistycznej) znał skarżącego jako osobę aktywnie wspierająca strajk w Stoczni Gdańskiej, która od początku 1989 r. współpracowała z Ruchem "Wolność i Pokój" kolportując nasze publikacje, przygotowując demonstracje i happeningi i aktywnie w nich uczestnicząc.

Skarżący wskazał również na zeznania świadka K. W. (odznaczony Krzyżem Wolności i Solidarności oraz Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski, posiada status działacza opozycji antykomunistycznej), z których wynikało, że w ramach działalności w FMW spotkał się on ze skarżącym wiosną 1988 r., w trakcie jednej z coniedzielnych manifestacji pod Kościołem Św. Brygidy w Gdańsku. Nadto, w okresie schyłkowym PRL skarżący podjął działania w strukturach Ruchu TweTwa, ruchu "Wolność i Pokój" oraz Ruchu Społeczeństwa Zaangażowanego. W latach 1989 - 1990 natomiast uczestniczył w akcjach "antyżarnowieckich."

Zdaniem skarżącego, jeżeli oświadczenia świadków były dla organu niewystarczające i wzbudzały wątpliwości, oczywistym wydaje się potrzeba przeprowadzenia przesłuchania świadków w celu uzyskania wyjaśnienia, do którego nie przystąpiono. Nadto, organ nie podjął wszelkich czynności zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, nie zdecydował o przesłuchaniu świadków mogących uzupełnić i rozwinąć informacje zawarte w oświadczeniach, nie wziął pod uwagę dosłanego oświadczenia J. W. oraz stanowiska zajętego przez W. D., współtwórcę w/w ustawy. Ponadto, nie ustosunkował się w pełni do argumentacji zawartej w piśmie Stowarzyszenia Federacji Młodzieży Walczącej z 17 lutego 2022 r. Wybiórczo potraktował dołączone oświadczenia, a w konsekwencji przyjął dowolną ocenę materiału dowodowego, co skutkowało błędem w ustaleniach faktycznych. Zdaniem skarżącego, organ nie wskazał w uzasadnieniu faktycznym zaskarżonej decyzji faktów, które uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, dla których odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. Uzasadnienie jest lakoniczne. Organ nie podnosi wiarygodności i nie argumentuje jej braku, nie podnosi też kwestii nie wystarczającej ilości dowodów. Nie odniósł się również do uwagi skarżącego dotyczącej wieku działacza oraz działalności zagrożonej karą, a nie samego ukarania. Organ przyjął także błędną wykładnię w zakresie art. 2 ust. 1 ustawy i art. 15a ust. 1 ustawy z dnia 16 października 1992 r. o orderach i odznaczeniach. Skarżący swoją działalność uważa za udokumentowaną w wystarczający sposób, czego decyzja nie podważa, a uzasadnienie odmowy m.in. wiekiem w okresie prowadzenia tej działalności jest bezzasadne i sprzeczne zarówno z zapisami ustawy, jak też z intencją ustawodawcy.

W odpowiedzi na skargę Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację sformułowaną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga podlega oddaleniu.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2021 r., poz. 137), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego. Sąd administracyjny kontroluje legalność rozstrzygnięcia organów administracji publicznej z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego. W myśl art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne, przy czym sąd rozstrzygając w granicach danej sprawy nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).

Należy jednak pamiętać, że zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a–c p.p.s.a. podstawą uwzględnienia skargi na decyzję administracyjną lub postanowienie jest naruszenie przez organ wydający zaskarżony akt przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, lub inne naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W odniesieniu do obu rodzajów naruszeń prawa ustawodawca przewidział dodatkowy kwalifikator dla określania podstaw uchylenia zaskarżonego aktu w postaci wpływu bądź istotnego wpływu na wynik sprawy.

O wpływie na wynik sprawy można mówić w sytuacji, w której przy braku takiego naruszenia przepisów prawdopodobnie organ wydałby decyzję o odmiennej treści. W przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia przez organy administracji przepisu (przepisów) prawa materialnego lub procesowego, niezbędne jest wykazanie, jaki miało ono wpływ na wynik sprawy (por. wyroki NSA z 5 kwietnia 2017 r., II GSK 2234/15, z 10 lipca 2007 r., I OSK 1092/06, z 26 marca 2010 r., I FSK 392/09, Legalis).

Natomiast, jeżeli sąd nie stwierdzi naruszenia przez organ administracji publicznej przepisów prawa materialnego bądź przepisów postępowania wywierającego wpływ lub istotny wpływ na wynik sprawy, to nie może stosować przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) lub c) p.p.s.a. (zob. wyroki NSA z 6 kwietnia 2016 r., II GSK 2511/14, z 16 lutego 2005 r., FSK 1471/04, Legalis).

Do uchylenia zaskarżonej decyzji nie wystarczy zatem stwierdzenie naruszenia przepisów prawa materialnego czy przepisów postępowania, ale konieczne jest określenie, czy miało ono wpływ na wynik sprawy, a w przypadku naruszenia procedury, istotny wpływ na wynik sprawy. Pogląd, że sąd może zastosować przepis art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., gdy nie ma absolutnej pewności, jaki wpływ na wydanie rozstrzygnięcia o określonej treści miało naruszenie przepisów proceduralnych, jest błędny i prowadziłby do stanu, w którym sąd administracyjny uchyla decyzję z powodu naruszenia prawa procesowego przez organ, nie znajdując wpływu stwierdzonych naruszeń na wynik sprawy, zatem uchyla zaskarżony akt niejako na wszelki wypadek.

Kontroli legalności w niniejszej sprawie poddano decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z 4 marca 2022 r., którą utrzymano w mocy decyzję tego organu z 14 grudnia 2021 r. o odmowie potwierdzenia skarżącemu A. B. statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. Dwukrotnie orzekający w niniejszej sprawie organ stwierdził brak podstaw do potwierdzenia wnioskowanego przez skarżącego statusu działacza opozycji antykomunistycznej. Z uzasadnień obu decyzji wynika, że orzekając po raz pierwszy organ skupił się na braku przesłanki prowadzenia działalności zagrożonej odpowiedzialnością karną, a w administracyjnym toku instancji rozpoznając sprawę powtórnie organ poprzestał na stwierdzeniu braku wykazania prowadzenia działalności opozycyjnej przez co najmniej 12 miesięcy. O ile argumentacja organu sformułowana w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji ujawnia mankamenty natury proceduralnej, o tyle stanowisko wyrażone w uzasadnieniu poprzedzającej ją, utrzymanej w mocy, decyzji jest zgodne z prawem i uprawniające do stwierdzenia, że nie było podstaw prawnych do potwierdzenia skarżącemu statusu działacza opozycji antykomunistycznej. Z tego powodu wadliwości dostrzeżone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji nie miały wpływu na wynik sprawy i nie zaważyły na legalności rozstrzygnięcia niniejszej sprawy w samej jego istocie.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 1255), zwanej dalej ustawą. Ustawa ta reguluje m.in. zasady nabywania statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. Celem tej regulacji, wynikającym z uzasadnienia jej projektu (druk sejmowy nr VII.3119), było przyznanie szczególnego statusu działaczom opozycji i osobom represjonowanym z powodów politycznych angażujących się w latach 1956–1989 w działalność antykomunistyczną. Wprowadzane rozwiązania miały być wyrazem docenienia wyjątkowej roli tych osób w procesie odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności. Ustawodawca ukształtował podmiotowy zakres zastosowania przepisów ustawy w ten sposób, że skonstruował definicje normatywne działacza opozycji antykomunistycznej i osoby represjonowanej z powodów politycznych, których wypełnienie konkretnymi okolicznościami odnoszącymi się do zindywidualizowanej osoby decydować miało o przyznaniu określonego statusu i wynikających z niego uprawnień.

Zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy, działaczem opozycji antykomunistycznej jest osoba, która w okresie od dnia 1 stycznia 1956 r. do dnia 4 czerwca 1989 r., łącznie przez co najmniej 12 miesięcy prowadziła, w ramach struktur zorganizowanych lub we współpracy z nimi, zagrożoną odpowiedzialnością karną, działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce. Do okresu 12 miesięcy, o którym mowa w ust. 1, nie wlicza się okresów działalności w ramach niezależnego ruchu związkowego lub niezależnego ruchu studenckiego, prowadzonej w okresie od dnia 31 sierpnia 1980 r. do dnia 12 grudnia 1981 r. (art. 12 ust. 2 ustawy).

Z kolei na podstawie art. 3 ustawy, osobą represjonowaną z powodów politycznych jest osoba, która w okresie od dnia 1 stycznia 1956 r. do dnia 31 lipca 1990 r.:

1) przebywała w:

a) więzieniu lub innym miejscu odosobnienia na terytorium Polski na mocy wyroku wydanego w latach 1956-1989 albo bez wyroku jednorazowo przez okres dłuższy niż 48 godzin lub wielokrotnie przez łączny okres dłuższy niż 30 dni, za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce,

b) ośrodku odosobnienia na podstawie art. 42 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym (Dz. U. poz. 154, z 1982 r. poz. 18, z 1989 r. poz. 178 oraz z 2011 r. poz. 342) za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce;

2) przez okres powyżej 30 dni pełniła zasadniczą służbę wojskową lub czynną służbę wojskową w ramach ćwiczeń wojskowych, do której odbycia została powołana z przyczyn politycznych za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce;

3) brała udział w wystąpieniu wolnościowym na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce i w związku z tym:

a) na skutek działania, w tym niejawnego, wojska, milicji lub organów bezpieczeństwa państwa, o których mowa w art. 5 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz. U. z 2016 r. poz. 1575 oraz z 2018 r. poz. 5 i 369), zwanych dalej "organami bezpieczeństwa państwa", poniosła śmierć, doznała uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia na okres dłuższy niż 7 dni,

b) była inwigilowana przez organy bezpieczeństwa państwa i podjęto wobec niej bezprawne działanie polegające na popełnieniu na jej szkodę przestępstwa lub wykroczenia,

c) była pozbawiona możliwości wykonywania swojego zawodu,

d) została z nią rozwiązana umowa o pracę,

e) została relegowana z uczelni wyższej lub innej szkoły,

f) była objęta zakazem publikacji przez Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk, wojewódzki lub miejski urząd kontroli prasy, publikacji i widowisk albo Główny Urząd Kontroli Publikacji i Widowisk lub okręgowy urząd kontroli publikacji i widowisk przez okres dłuższy niż jeden rok;

4) była poszukiwana listem gończym, oskarżona lub skazana za popełnienie przestępstwa lub wielokrotnie skazywana za popełnienie wykroczenia, za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce.

W niniejszej sprawie skarżący we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy wyraźnie sprecyzował swoje żądanie ograniczając je do wniosku o potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej na podstawie art. 2 ustawy. Równocześnie w toku postępowania skarżący nie dowodził spełniania którejkolwiek z przesłanek przewidzianych w art. 3 ustawy, warunkujących przyznanie statusu osoby represjonowanej z powodów politycznych, ale też istnienia żadnej z takich przesłanek nie potwierdza zgromadzony w sprawie materiał dowodowy. Z tego powodu Sąd uznał, że w okolicznościach tej sprawy doszło do rozpoznania wniosku skarżącego w zakresie wyznaczonym jego żądaniem potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej.

W pierwszej kolejności stwierdzić należy, że skarżący udokumentował spełnienie przesłanek z art. 4 ustawy, przedkładając decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej z 6 lipca 2018 r., w której stwierdzono, że A. B. nie był pracownikiem, funkcjonariuszem lub żołnierzem organów bezpieczeństwa państwa, oraz że w archiwach Instytutu nie zachowały się dokumenty wytworzone przez stronę lub przy jej udziale w ramach czynności wykonywanych przez nią w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa państwa.

Kluczowe jednak dla potwierdzenia wnioskowanego statusu działacza opozycji antykomunistycznej jest łączne spełnienie wymogów określonych w art. 2 ustawy. Przywołana już wcześniej treść wskazanego przepisu, interpretowanego ściśle, nie pozostawia wątpliwości, że potwierdzić status działacza opozycji antykomunistycznej można wówczas, gdy:

1. osoba wnioskująca prowadziła działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce,

2. wskazaną działalność prowadziła w okresie od dnia 1 stycznia 1956 r. do dnia 4 czerwca 1989 r.,

3. działalność była prowadzona łącznie przez co najmniej 12 miesięcy, z wyłączeniem okresu działalności w ramach niezależnego ruchu związkowego lub niezależnego ruchu studenckiego, prowadzonej w okresie od dnia 31 sierpnia 1980 r. do dnia 12 grudnia 1981 r.,

4. jej prowadzenie odbywało się w ramach struktur zorganizowanych lub we współpracy z nimi,

5. prowadzona działalność była zagrożona była odpowiedzialnością karną.

Z ustaleń poczynionych na podstawie zgromadzonego przez Szefa Urzędu materiału dowodowego, w tym z przedłożonych do akt postępowania oświadczeń świadków w osobach K. W., D. K., J. P., W. J. oraz R. K. wynika, że skarżący począwszy od 1988 r. do 1990 angażował się bardzo aktywnie, adekwatnie do wieku (miał wówczas 13 - 14 lat) w działalność opozycji antykomunistycznej, w tym nawiązał kontakt z Federacją Młodzieży Walczącej, biorąc udział w manifestacjach antyreżimowych, zebraniach organizacyjnych, kolportując ulotki, wspomagając strajkujących stoczniowców w maju i sierpniu 1988 r. W późniejszym okresie roku 1988 uczestniczył w akcjach grup wykonawczych Federacji Młodzieży Walczącej, co w toku postępowania potwierdziło wskazane Stowarzyszenie. Z wyjaśnień świadków, których wiarygodności w toku postępowania organ nie podważył, wynika, że od początku 1989 r. skarżący współpracował z ruchem "Wolność i Pokój", kolportując ich publikacje, przygotowując i uczestnicząc w demonstracjach i happeningach (oświadczenie W. J.). Oświadczenia wskazanych świadków potwierdzają, że skarżący w latach 1988 – 1989 współdziałał z uczniowskim ruchem oporu przeciwko władzy socjalistycznej TWE-TWA i ruchem Społeczeństwa Zaangażowanego. Do 1990 r. brał udział w protestach przeciwko budowie elektrowni atomowej w Żarnowcu. Jego aktywność antykomunistyczna wyrażała się w udziale w manifestacjach, wspieraniu strajkujących w Stoczni Gdańskiej, kolportażu ulotek o treściach antykomunistycznych i udziale w organizacji wydarzeń wolnościowych

W ocenie Sądu, ujawnione informacje nie dawały podstaw do skutecznego podważenia twierdzeń skarżącego o 12 - miesięcznej ciągłości w działalności opozycyjnej warunkującej przyznanie statusu działacza opozycji antykomunistycznej. Zdaniem Sądu, zgromadzony materiał dowodowy w wystarczający sposób wykazał okoliczność co najmniej 12 – miesięcznej współpracy, datowanej od początków 1988 r., z organizacjami opozycji antykomunistycznej prowadzącymi działania na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności oraz respektowania praw człowieka w Polsce. Ponieważ przepis art. 2 ustawy nie uzależnia przyznania statusu działacza opozycji od podejmowania działalności opozycyjnej wyłącznie w ramach zorganizowanych struktur, ale dopuszcza również współpracę z takimi strukturami w sposób niesformalizowany, to nie można wykluczyć z działalności kwalifikującej do przyznania tego statusu takiego jej rodzaju, jak udział w manifestacjach, spotkaniach organizacyjnych, kolportaż ulotek. W toku postępowania organ nie zebrał dowodów, które podważyłby ciągłość i systematyczność opozycyjnej działalności skarżącego podejmowanej przez niego od początków 1988 r. do 1990 r., czyli niewątpliwie w okresie istotnym z punktu widzenia przyznania wnioskowanego statusu. Prowadzenie tego rodzaju działalności wynika z wyjaśnień skarżącego, potwierdzonych przez aktywnych działaczy opozycji antykomunistycznej oraz dokumentację fotograficzną.

W obliczu jednak pozostałych przesłanek, łącznie warunkujących przyznanie statusu działacza opozycji antykomunistycznej, wskazane wyżej nieprawidłowości w zakresie oceny materiału dowodowego nie mogły zaważyć na legalności zaskarżonej decyzji. O ile bowiem nie można zaprzeczyć, że skarżący swoją aktywną działalnością opozycyjną dawał przykład patriotyzmu i był wzorem godnym naśladowania, co potwierdzają oświadczenia K. W., D. K., J. P., W. J. i R.K., to z woli ustawodawcy dla przyznania statusu działacza opozycji antykomunistycznej w rozumieniu art. 2 ustawy nie jest to wystarczające.

Konieczne jest bowiem wykazanie, że działalność w ramach struktur zorganizowanych lub we współpracy z nimi, prowadzona na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce przez co najmniej 12 miesięcy, była jednocześnie zagrożona odpowiedzialnością karną. Przy tym podkreślić należy, że we wskazanym przepisie nie ma mowy o ogólnym i abstrakcyjnym zagrożeniu odpowiedzialnością karną, ale o odpowiedzialności zindywidualizowanej, ocenianej w odniesieniu do konkretnej osoby podejmującej działalność antykomunistyczną.

Zasady odpowiedzialności karnej w okresie działalności antykomunistycznej skarżącego uregulowane były w przepisach ustawy z 19 kwietnia 1969 r. Kodeks karny (Dz.U. nr 13, poz. 94 ze zm.), zwanej dalej k.k. Przepis art. 1 k.k. stanowił, że odpowiedzialności karnej podlega ten tylko, kto dopuszcza się czynu społecznie niebezpiecznego, zabronionego pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jej popełnienia. Zgodnie z zasadą winy, wyrażoną w powyższym przepisie, nie popełnia przestępstwa sprawca czynu zabronionego, jeżeli nie można mu przypisać winy w czasie czynu. Warunkiem przypisania winy jest osiągnięcie przez sprawcę takiego stopnia dojrzałości, że jest on w stanie rozpoznać społeczne znaczenie popełnianego przez siebie czynu. Na gruncie k.k. z 1969 r., jak również obecnie obowiązującego Kodeksu karnego z 1997 r., ustawodawca polski przyjął ukończenie 17 lat jako granicę pozwalającą na traktowanie sprawcy czynu zabronionego jako podmiotu zdolnego do ponoszenia odpowiedzialności karnej. Przepis art. 9 § 1 k.k. z 1969 r. stanowił bowiem, że na zasadach określonych w tym kodeksie odpowiada ten, kto dopuszcza się czynu zabronionego po ukończeniu lat 17. Osoba, która osiągnęła wskazany w art. 9 § 1 k.k. wiek, traktowana była jako osoba dojrzała. Do ukończenia 17 lat sprawca czynu zabronionego uznawany była za osobę nieletnią. Brak osiągnięcia dojrzałości wpływa na możliwość postawienia zarzutu sprawcy czynu zabronionego. Granica określona w art. 9 § 1 k.k. (aktualnie art. 10 § 1 Kodeksu karnego z 1997 r.), przy uwzględnieniu art. 9 § 2, oznacza, że poniżej tej granicy nie można było od sprawcy wymagać zachowania zgodnego z prawem pod groźbą odpowiedzialności karnej. Wyjątkowo, w przypadku spełnienia przesłanek z art. 9 § 2 k.k., odpowiedzialność taką mógł ponosić nieletni po ukończeniu lat 16. Jednakże stosownie do art. 9 § 2 k.k., na zasadach określonych w tym kodeksie mógł odpowiadać nieletni, który po ukończeniu lat 16, popełnił zbrodnię przeciwko życiu, zbrodnię zgwałcenia, rozboju lub zbrodnię przeciwko bezpieczeństwu powszechnemu albo umyślnie powodował ciężkie uszkodzenie ciała lub ciężki rozstrój zdrowia, jeżeli okoliczności sprawy oraz właściwości i warunki osobiste sprawcy za tym przemawiały, a zwłaszcza gdy poprzednio stosowane środki wychowawcze lub poprawcze okazały się bezskuteczne. Wśród katalogu powyższych przestępstw nie było natomiast takiej kategorii, która penalizowałaby różne formy działalności podejmowanej na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce, w tym przestępstw przeciwko podstawowym interesom politycznym i gospodarczym Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (rozdział XIX) i przestępstw przeciwko bezpieczeństwu powszechnemu (rozdział XX).

Z tego wynika, że za działalność podejmowaną w ramach opozycji antykomunistycznej, która mogła być kwalifikowana jako przestępstwo przeciwko podstawowym interesom politycznym i gospodarczym Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej bądź przeciwko bezpieczeństwu powszechnemu odpowiadał co do zasady sprawca, który w dacie czynu miał ukończone 17 lat. Powyższe oznacza, że tego rodzaju działalność nieletniego sprawcy, wówczas uznawana przez obowiązujące prawo za przestępstwo, nie była zagrożona odpowiedzialnością karną w stosunku do niego. Natomiast aktualizująca się względem nieletniego sprawcy czynu karalnego odpowiedzialność uregulowana na gruncie obowiązującej wówczas ustawy z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (Dz.U. nr 35, poz. 228 ze zm.), zwanej dalej u.p.s.n., zasadniczo nie miała charakteru odpowiedzialności karnej, albowiem celem stosowanych na gruncie tej ustawy środków było oddziaływanie wychowawcze na nieletniego. Przewidzianego w art. 13 u.p.s.n. wyjątku umożliwiającego wobec nieletniego sprawy czynu karalnego orzeczenie kary nie można potraktować jako zagrożenia odpowiedzialnością karną w rozumieniu art. 2 ust. 1 ustawy, rozszerzającego normatywną definicję działacza opozycji antykomunistycznej.

Wobec tego uznać należało, że ustawa umożliwia potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej w stosunku do osób, które w latach 80. były już pełnoletnie. Stanowisko takie prezentowane jest w orzecznictwie sądowoadministracyjnym (tak wyroki WSA w Kielcach z 5 kwietnia 2017 r., II SA/Ke 1035/16, LEX nr 2281857, z 21 listopada 2019 r., II SA/Ke 763/19, LEX nr 2783383). Pośrednim potwierdzeniem poprawności przedstawionego wyżej rozumienia przesłanki zagrożenia odpowiedzialnością karną przewidzianej w art. 2 ust. 1 ustawy jest wniesiony do sejmu obecnej kadencji poselski projekt ustawy o zmianie ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych (druk sejmowy nr 2639), zmierzający do poszerzenia aktualnie obowiązującego kręgu podmiotów upragnionych do uzyskania takiego statusu o osoby, które w latach 80. podejmowały w pełni już świadomą walkę z systemem komunistycznym i które w związku z tą walką poddawane były konkretnym i dotkliwym represjom ze strony ówczesnego aparatu bezpieczeństwa, ale nie były jeszcze wówczas pełnoletnie.

Skarżący, urodzony 4 października 1975 r. wiek 17 lat osiągnął z dniem 4 października 1992 r., a zatem już po wskazanej w art. 2 ust. 1 ustawy dacie 4 czerwca 1989 r. W rezultacie stwierdzić należy, że działalność opozycyjna skarżącego, urodzonego 4 października 1975 r., rozpoczęta wiosną 1988 r. a więc kilka miesięcy przed ukończeniem przez niego trzynastu lat, nie była zagrożona odpowiedzialnością karną, wobec nieosiągnięcia wieku oznaczającego prawną zdolność do ponoszenia takiej odpowiedzialności.

W konsekwencji nie została spełniona jedna z przesłanek przewidzianych w art. 2 ust. 1 ustawy i z tego powodu brak było podstaw do przyznania skarżącemu statusu działacza opozycji antykomunistycznej w rozumieniu tego przepisu, co uzasadniało decyzję odmowną.

Ustalenia stanu faktycznego w zakresie niezbędnym do zastosowania przepisu art. 2 ust. 1 ustawy poczynione zostały przez organ w sposób prawidłowy, bez wpływu na co pozostają dostrzeżone przez Sąd uchybienia w zakresie oceny okoliczności faktycznych dotyczących okresu prowadzenia działalności opozycyjnej. Z tego powodu również zarzuty skargi odnoszące się do uchybień w zakresie postępowania wyjaśniającego okazały się nieskuteczne, albowiem nie miały wpływu na wynik sprawy. Podobnie, zarzuty odnośnie uzasadnienia zaskarżonej decyzji utrzymującej w mocy prawidłową decyzję o odmowie potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej nie miały wpływu na wynik sprawy i nie były przeszkodą do przeprowadzenia sądowej kontroli legalności decyzji.

Z tych powodów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 151 p.p.s.a., oddalił skargę.