Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 593/11
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2011-05-25 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 2 ust. 1 lit. e, art. 1 ust. 2
journal: Dz.U. 1944 nr 4 poz 17
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
article: art. 7, art. 77, art. 107 § 3
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Wanda Zielińska-Baran, Sędziowie Sędzia WSA Agnieszka Góra-Błaszczykowska (spr.) Sędzia WSA Marian Wolanin, Protokolant st. ref. Marcin Lesner, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 maja 2011 r. sprawy ze skargi C. D. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lutego 2011 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 2000 r. nr [...]; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżącego C. D. kwotę 457 (słownie: czterysta pięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

IV SA/Wa 593/11

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] lutego 2011 r., nr [...], Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, zwany dalej Ministrem, uchylił w trybie samokontroli poprzedzającą decyzję własną z dnia [...] grudnia 2010 r., nr [...], i utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 2000 r., nr [...], odmawiającą stwierdzenia, że część majątku "M." o pow. 6,05 ha stanowiąca teren zabudowany wraz z otaczającym parkiem nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13zezm.)

W uzasadnieniu decyzji z dnia [...] lutego 2011 r. Minister przedstawił następujący stan faktyczny i prawny sprawy.

J. Z. wystąpił do Wojewody [...] z wnioskiem o wydanie w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 ze zm.) decyzji stwierdzającej, że działka ewidencyjna nr [...] o powierzchni 6,05 ha z domem jednorodzinnym i otaczającym go zadrzewieniem (część nieruchomości ziemskiej "M.") nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Decyzją z dnia [...] grudnia 2000 r. Wojewoda [...] odmówił uznania, że część majątku "M." o pow. 6,05 ha stanowiąca teren zabudowany wraz z otaczającym parkiem nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Minister, rozpatrując odwołanie J. Z. od przedmiotowego rozstrzygnięcia, decyzją z dnia [...] stycznia 2005 r. utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy.

W wyniku skargi, wniesionej przez spadkobierców J. Z. – K. Z. i M. Z., Wojewódzki Sąd

Administracyjny wyrokiem z dnia 25 maja 2005 r., sygn. akt IV SA/Wa 199/05, stwierdził nieważność decyzji obu instancji.

Na skutek skargi kasacyjnej skarżących Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 8 września 2006 r. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 27 listopada 2006 r. uchylił zaskarżoną decyzję II instancji. W uzasadnieniu wyroku Sąd podniósł, że Minister nie odniósł się do argumentów zawartych w odwołaniu, dotyczących istnienia związku funkcjonalnego, co spowodowało że sprawa została merytorycznie rozpoznana tylko przez jedną instancję. Sąd wskazał, że przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ odwoławczy winien odnieść się do podnoszonego w odwołaniu zarzutu, iż część majątku "M." o powierzchni 6,05 ha, stanowiąca teren zabudowany wraz z otaczającym parkiem nie była przeznaczona na cele produkcji rolnej i nie była funkcjonalnie powiązana z gospodarstwem rolnym.

W toku postępowania pełnomocnik strony wystąpił o zawieszenie postępowania do czasu podjęcia przez skład siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego uchwały w sprawie pytania prawnego zadanego postanowieniem z dnia 7 maja 2010 r. w sprawie o sygn. akt. I OSK 176/10. Minister postanowieniem z dnia [...] grudnia 2010 r., nr [...], odmówił zawieszenia postępowania administracyjnego, a w wyniku wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy postanowieniem z dnia [...] stycznia 2011 r., nr [...], umorzył postępowanie w sprawie wniosku o zawieszenie postępowania.

Minister - ponownie rozpatrując odwołanie J. Z. - decyzją z dnia [...] grudnia 2010 r., nr [...], uchylił decyzję Wojewody [...] z dnia [...] grudnia 2000 r., nr [...] i umorzył postępowanie I instancji, powołując się na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 marca 2010 r. wydane w sprawie o sygn. akt P 107/08.

Skargę na decyzję Ministra z dnia [...] grudnia 2010 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł C. D., reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika. Wnosząc o uchylenie w trybie samokontroli decyzji z dnia [...] grudnia 2010 r. oraz rozpoznanie odwołania co do istoty, względnie o uchylenie przez Sąd decyzji obu instancji, zarzucono m. in. naruszenie przepisów kpa i rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu

reformy rolnej poprzez bezzasadne przyjęcie, że postępowanie w przedmiocie stwierdzenia, że nieruchomość nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej stało się bezprzedmiotowe. Powołano się przy tym na uchwały 7 sędziów NSA z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06, oraz z dnia 10 stycznia 2011 r., sygn. akt I OPS 3/10.

Minister uwzględniając skargę i raz jeszcze rozpatrując odwołanie J. Z. wskazał, że ze względu na ogólną moc wiążącą uchwał NSA wynikającą z art. 269 § 1 w zw. z art. 187 § 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (dalej: ppsa) również organy administracji powinny respektować stanowiska w nich zawarte.

Przechodząc do meritum sprawy, Minister zwrócił uwagę że z treści dekretu wynika generalnie, że niewyodrębniona prawnie siedziba właściciela nieruchomości ziemskiej dzieliła los nacjonalizowanej nieruchomości. Zamiarem prawodawcy było objęcie na obszarze niektórych województw przepisami dekretu nieruchomości mających ponad 100 ha, nawet gdy użytki rolne nie stanowiły 50 ha. Oznacza to, że celem dekretu było przejmowanie nieruchomości nie tylko służących prowadzeniu działalności rolnej. W tym kontekście nieruchomość ziemska nie może być utożsamiana tylko z użytkami rolnymi, lecz musi być rozumiana jako obejmująca także pozostałe części, które były położone w ramach zwartego prawnie i obszarowo majątku, obejmującego również część mieszkalną. Przejęcie całej nieruchomości w jej wyodrębnionych granicach potwierdza użycie zwrotu "w całości" w części końcowej art. 2 ust. 1 dekretu oraz fakt, że nie ustanowiono odrębnej procedury w celu dokonywania wstępnej oceny przydatności określonej części nieruchomości na cele reformy rolnej.

Ze znajdującego się w aktach sprawy szkicu projektowanego podziału majątku M., wykonanego w dniu [...] marca 1945 r. przez mierniczego J. B. wynika, że w skład majątku o ogólnej powierzchni 236,7186 ha wchodziły użytki rolne o powierzchni 191,2617 ha, pastwiska o powierzchni 30,0740 ha, parki o powierzchni 4,600 ha, podwórza i zabudowania o powierzchni 5,600 ha, drogi i rowy o powierzchni 3,9521 ha oraz nieużytki o powierzchni 1,2308 ha. Część majątku o powierzchni 49,3748 ha została rozparcelowana, natomiast obszar o powierzchni 187,3438 ha został wyłączony z parcelacji i przeznaczony pod gospodarstwo nasienne.

Z protokołu w sprawie przejęcia gruntów majątku M. na cele reformy rolnej z dnia [...] lutego 1945 r. wynika, że oprócz domu mieszkalnego w omawianym majątku znajdowały się również inne budynki o charakterze gospodarczym: kurniki, piwnica, lodownia, stodółka, obora, spichrz, stodoła, kuźnia, garaż. Jak wskazuje sama nazwa wskazanych obiektów służyły one bezpośrednio do realizacji celów rolniczych i bezspornie musiały być wykorzystywane do produkcji rolnej. Z analizy dokumentów mapowych, zdaniem Ministra wynika, że park wraz z zabudowaniami nie stanowił wydzielonej działki, jak również nie posiadał drogi dojazdowej. Z dokumentów mapowych wynika, że do budynku mieszkalnego można było dojechać drogą tylko przez podwórze, prowadzącą obok zabudowań gospodarczych.

Odnosząc się do istnienia związku funkcjonalnego pomiędzy częścią majątku M., stanowiącą teren zabudowany wraz z otaczającym parkiem, a resztą majątku organ podkreślił, że badanie związku funkcjonalnego polega na ustaleniu istnienia bądź nieistnienia powiązań o charakterze terytorialnym, organizacyjnym i finansowym pomiędzy wskazanymi parcelami, a resztą majątku. O istnieniu związku funkcjonalnego decyduje fakt, czy bez terenów zabudowanych gospodarstwo rolne nie mogłoby prawidłowo funkcjonować i odwrotnie. O powiązaniu terytorialnym decyduje fakt, że usytuowanie budynku mieszkalnego i budynków gospodarczych, jak również charakter użytków rolnych, wskazują na to że nieruchomość tworzy jednolitą całość wzajemnie ze sobą powiązaną. Związek finansowy istnieje wówczas, gdy budynek mieszkalny utrzymywany jest z dochodów z gospodarstwa, a produkty wytwarzane w tym gospodarstwie służą zaspokojeniu potrzeb mieszkańców.

Rozważając istnienie związku terytorialnego w rozpatrywanej sprawie, Minister zauważył, iż z map archiwalnych wynika, że dom mieszkalny zlokalizowany był w centralnej części majątku w bezpośrednim sąsiedztwie zabudowań gospodarczych (m. in. obora, stodoła, spichrz) i stanowił centrum zarządzania nieruchomością. Związek terytorialny pomiędzy zabudowaniami, a resztą majątku M. istniał, gdyż z materiału dowodowego przedmiotowej sprawy nie wynika, by opisana cześć nieruchomości w dacie przejęcia na własność Skarbu Państwa była w jakikolwiek sposób wyodrębniona prawnie od reszty majątku, a zwłaszcza by posiadała oddzielnie urządzoną księgę wieczystą, czy też aby w inny sposób była wydzielona prawnie.

Badając kryterium organizacyjno-decyzyjne, Minister zauważył, iż związek ten wynikał z faktu, że właściciel majątku sprawował nadzór właścicielski. Wprawdzie J. Z. informował, że zatrudniał zarządzającego, który zamieszkiwał na terenie

omawianego majątku w dwulokalowym budynku, również z wykazu pracowników wynika, że w majątku M. zatrudniony był rządca, ale okoliczność ta nie pozwala na przyjęcie, iż w ten sposób właściciel trwale wyzbył się wszystkich władczych kompetencji w stosunku do swojego majątku ziemskiego. Ówczesne posługiwanie się przez właściciela majątku zarządcą, jak również innymi pracownikami, a nie wykonywanie funkcji kierowniczych osobiście, było powszechnie stosowaną normą, a nie czymś szczególnym i nadzwyczajnym. Właściciel decydował o osobie zarządcy i mógł go odwołać w każdym czasie, podobnie jak władczo decydował o sposobie wykonywania obowiązków przez zarządcę, czy też o miejscu wykonywania tych obowiązków. Zatrudnienie zarządcy nie zmienia zatem- według organu- faktu, że nadal przy właścicielu majątku pozostawały władcze kompetencje i głos decydujący w sprawach związanych z bieżącym funkcjonowaniem, gdyż oczywistym jest że działania zarządcy nie mogły się sprzeciwiać woli właściciela jako głównego decydenta, tym bardziej że to właściciel decydował o osobie zarządcy i jego kompetencjach, które mógł dowolnie zwiększać lub ograniczać.

Ustosunkowując się natomiast do kryterium finansowego Minister zauważył, iż z akt sprawy nie wynika, aby na terenie nieruchomości prowadzona była działalność nie związana z produkcją rolną, która mogłaby stanowić źródło utrzymania. Majątek M., w którym zdecydowaną część stanowiły użytki rolne, dostarczał środków finansowych na utrzymanie budynku mieszkalnego, a także żywności dla mieszkańców. Zdaniem organu sama okoliczność, iż majątek ziemski służył utrzymaniu budynku mieszkalnego choćby w części, przesądza o istnieniu związku funkcjonalnego pomiędzy budynkiem mieszkalnym i otaczającym go parkiem, a pozostałą częścią majątku.

Na podstawie powyższego Minister przyjął, iż pomiędzy parcelami na których zlokalizowany był budynek mieszkalny wraz z otaczającym go zadrzewieniem, a pozostałą częścią majątku M., istniał związek funkcjonalny poprzez istnienie więzi terytorialnej organizacyjnej i finansowej.

Organ podkreślił, że z samego dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej wynika zasada przejmowania całych nieruchomości ziemskich wraz z siedzibami ich właścicieli. Przepis art. 7 mówi, iż pełnomocnicy przejmujący zarząd majątków mieli dokonać w terminie trzech dni "usunięcia" dotychczasowych właścicieli. Wskazuje to jednoznacznie na wolę prawodawcy przejęcia siedziby (miejsca zamieszkania) właściciela nieruchomości, nie zaś przejęcia zarządu nad częścią jego mienia. Wyklucza to uznanie, jakoby ustawodawca dopuszczał pozostawianie właścicieli w

dotychczasowych siedzibach na terenie przejmowanych majątków ziemskich. Także z treści art. 6 dekretu wynika zasada przejęcia zarządu nad całymi nieruchomościami wraz z budynkami, bez sprecyzowania iż chodzi wyłącznie o budynki gospodarcze, przy czym odnośnie usytuowanych w majątku przedsiębiorstw przemysłowych wskazano, iż chodzi wyłącznie o mające charakter "rolny". Tymczasem gdyby ustawodawca dopuszczał wyłączenie określonych części nieruchomości ziemskich, określiłby kryteria decydujące o objęciu nacjonalizacją siedziby właściciela (gdy nie jest to zasadą). Ponadto uznanie, że dom mieszkalny wraz z otaczającym go parkiem nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, skutkowałoby w konsekwencji dopuszczalnością zamieszkiwania przez jego właściciela z rodziną we dworze i korzystaniem przez niego z innych zabudowań gospodarczych i parku, co pozostawałoby w sprzeczności z przepisami zarówno dekretu, jak i rozporządzenia wykonawczego, według których właścicielom nie wolno było nie tylko nadal zamieszkiwać, lecz wręcz nawet przebywać na terenie znacjonalizowanej nieruchomości, a ewentualne przydzielenie im gospodarstwa rolnego na ogólnych zasadach reformy rolnej mogło nastąpić tylko w innym powiecie. Dekret w ogóle nie dopuszczał dalszego zamieszkiwania przez właściciela i jego rodzinę w siedzibie, znajdującej się w obrębie znacjonalizowanej nieruchomości ziemskiej po jej przejęciu przez Skarb Państwa. Oznacza to, zdaniem Ministra, iż zespoły dworsko-parkowe, które wchodziły w skład majątku ziemskiego o charakterze rolnym o powierzchni powyżej 100 ha lub 50 ha użytków rolnych i stanowiły własność tego samego podmiotu, co przejmowany majątek ziemski, również podlegały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Skargę na decyzję Ministra z dnia [...] lutego 2011 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł C. D., reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika. Wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji zarzucono:

1. naruszenie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej polegające na:

a. pominięciu okoliczności, że miarodajne dla wykładni tego przepisu jest jego pierwotne brzmienie;

b. błędnym przyjęciu, że "celem dekretu było przejmowanie nieruchomości nie tylko służących prowadzeniu działalności rolnej";

c. błędnym przyjęciu, że "z treści dekretu wynika generalnie, że niewyodrębniona prawnie siedziba właściciela nieruchomości ziemskiej dzieliła los znacjonalizowanej nieruchomości";

d. błędnym założeniu, że bez znaczenia dla oceny związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym, a resztą majątku było to, czy zespół ten był fizycznie wyodrębniony od reszty nieruchomości;

e. błędnym przyjęciu, że o związku terytorialnym decyduje sąsiedztwo zabudowań gospodarczych;

f. błędnym przyjęciu, że nadzór właścicielski przesądzał o istnieniu powiązań organizacyjno-decyzyjnych;

g. błędnym przyjęciu, że czerpanie korzyści finansowych przez właściciela majątku z gospodarstwa rolnego determinuje związek funkcjonalny pomiędzy tym gospodarstwem, a zespołem pałacowo-parkowym;

h. błędnym przyjęciu, że "charakteru wyłączonego spod działania dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej nie mogły mieć części rezydencjalne nieruchomości ziemskiej, usytuowane w obrębie posiadłości o charakterze rolnym";

2. naruszenie art. 7 dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu

reformy rolnej polegające na:

a. pominięciu okoliczności, że miarodajne dla wykładni tego przepisu jest jego

pierwotne brzmienie;

b. błędnym przyjęciu, że art. 7 w obecnym brzmieniu może przesądzać o

zakresie działania dekretu;

3. naruszenie art. 6 oraz art. 15 dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej polegające na błędnym przyjęciu, że przepisy te mogą przesądzać o zakresie działania dekretu;

4. naruszenie § 11 i § 44 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. polegające na błędnym przyjęciu, że przepisy te mogą przesądzać o zakresie działania dekretu;

5. błędne zastosowanie w niniejszej sprawie niedopuszczalnej rozszerzającej wykładni przepisów dekretu sprzecznej z tzw. zasadą proporcjonalności wyrażoną w art. 7 kpa i art. 31 ust. 3 Konstytucji RP poprzez przyjęcie, że:

a. zespoły dworsko-parkowe podpadały pod działanie dekretu z uwagi na związek podmiotowy (poprzez osobę właściciela);

b. bez znaczenia w niniejszej sprawie jest rolniczy bądź nierolniczy charakter nieruchomości;

6. naruszenie art. 1 sporządzonego w dniu 20 marca 1952 r. Protokołu Nr 1 ratyfikowanego przez Polskę w dniu 10 października 1994 r. (Dz. U. z 1995 r. Nr 26, poz. 175) do sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284) poprzez pozbawienie prawnie uzasadnionego oczekiwania uzyskania efektywnego korzystania z nieruchomości;

7. naruszenie art. 7 kpa w zw. z art 77, art. 80 oraz art. 107 § 3 kpa poprzez:

a. brak wyjaśnienia w sposób wszechstronny sprawy oraz materiału dowodowego w niej zgromadzonego;

b. dokonywanie ustaleń dotyczących stanu faktycznego sprawy wbrew zasadzie swobodnej oceny dowodów;

c. niedopuszczalne wybiórcze traktowanie materiału dowodowego;

d. wywodzenie ustaleń faktycznych wbrew zgromadzonemu w sprawie materiałowi dowodowemu lub bez zgromadzenia tego materiału;

8. naruszenie art. 6, art. 7 oraz art. 8 kpa w zw. z art. 2 Konstytucji RP poprzez wydanie decyzji wbrew powszechnie obowiązującemu stanowisku wyrażonemu w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 roku, sygn. akt W 3/89.

W uzasadnieniu skargi rozwinięto argumentację dotyczącą poszczególnych zarzutów.

W odpowiedzi na skargę Minister podtrzymał stanowisko zajęte w zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone przepisami m. in. art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) oraz art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm., zwanej dalej P.p.s.a.) sprowadzają się do kontroli działalności organów administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Jak stanowi

art. 134 § 1 P.p.s.a. Sąd badając legalność zaskarżonego aktu, nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Sąd, badając legalność zaskarżonej decyzji w oparciu o wyżej powołane przepisy i w granicach sprawy, nie będąc jednak związany - stosownie do art. 134 P.p.s.a. -zarzutami i wnioskami skargi uznał, iż decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] lutego 2011 oraz utrzymana nią w mocy decyzja Wojewody [...] z [...] grudnia 201 Or., naruszają prawo w stopniu kwalifikującym do wyeliminowania z obrotu prawnego.

Przedmiotowa nieruchomość została przejęta na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, zgodnie z którym na cele reformy rolne podlegały przejęciu nieruchomości ziemskie, które miały charakter rolniczy, a więc mogły być wykorzystane na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu, pod warunkiem, że stanowiły własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych i o ile ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego jeżeli ich łączny rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Zgodnie z § 4 rozporządzenia do użytków rolnych wliczane były: grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe.

W demokratycznym państwie prawnym urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej (art. 1 Konstytucji RP) nie może ulegać wątpliwości, że przepisy dekretu, stanowiąc bardzo restrykcyjne ograniczenie prawa własności, muszą być stosowane i wykładane ściśle. Nie można do ich interpretacji stosować wykładni rozszerzającej, wbrew brzmieniu przepisu.

Istotna dla sprawy kwestia rozumienia pojęcia "nieruchomość ziemska" nie została unormowana przez ustawodawcę, toteż należy zastosować jej wykładnię dokonaną przez Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów z dnia 5 czerwca 2006 r., I OPS/06 (ONSAiWSA 2006, nr 5, poz. 123). Stosownie do niej, na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko te nieruchomości ziemskie, które odpowiadają celom wskazanym w art. 1 ust. 2 dekretu, a więc mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności rolniczej. Także Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990r., W3/89 (OTK z 1990 r., poz. 26) dokonał wyjaśnienia pojęcia "nieruchomość ziemska" i wskazał, że przez pojęcie to należy rozumieć nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, a intencją ówczesnego ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności

wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej. Powyższe świadczy o tym, że z przepisów o reformie rolnej nie wynika, aby na jej cele mogły być przeznaczone nieruchomości nie mające charakteru rolniczego, a więc np. inne nieruchomości, nie pozostające w funkcjonalnej łączności z gospodarstwem rolnym.

Skarżący wnosił o wydanie decyzji stwierdzającej, że wchodząca w skład majątku M. działka ewidencyjna o nr [...] o pow. 6,05 ha z domem jednorodzinnym i otaczającym go zadrzewieniem nie podlegała przepisom dekretu PKWN. Kluczowym dla oceny, czy objęta złożonym w niniejszej sprawie wnioskiem nieruchomość podlegała wyłączeniu spod działania dekretu, było istnienie związku funkcjonalnego tej nieruchomości z pozostałą częścią nieruchomości.

Badanie związku funkcjonalnego, jak zauważył Minister, polega na ustaleniu istnienia bądź nieistnienia powiązań o charakterze terytorialnym, organizacyjnym i finansowym pomiędzy nieruchomością zabudowaną budynkiem mieszkalnym a pozostałą częścią majątku. Związek ten zachodzi, gdyby nie było możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez tej nieruchomości i odwrotnie. Dla istnienia takiego związku nie wystarcza przy tym wyłącznie związek podmiotowy powstający poprzez osobę właściciela, ani same powiązania finansowe i terytorialne. O istnieniu związku funkcjonalnego decyduje fakt, czy bez terenów zabudowanych gospodarstwo rolne nie mogłoby prawidłowo funkcjonować. O powiązaniu terytorialnym decyduje fakt, że usytuowanie budynku mieszkalnego i budynków gospodarczych, jak również charakter użytków rolnych, wskazują na to, że nieruchomość tworzy jednolitą całość wzajemnie ze sobą powiązaną. Związek finansowy istnieje wówczas, gdy budynek mieszkalny utrzymywany jest z dochodów z gospodarstwa, a produkty wytwarzane w tym gospodarstwie służą zaspokojeniu potrzeb mieszkańców.

Odnosząc się również do istnienia związku funkcjonalnego pomiędzy częścią majątku M., stanowiącą teren zabudowany wraz z otaczającym parkiem, a resztą majątku Minister stwierdził, iż z map archiwalnych wynika, że dom mieszkalny zlokalizowany był w centralnej części majątku w bezpośrednim sąsiedztwie zabudowań gospodarczych (m. in. obora, stodoła, spichrz) i stanowił centrum zarządzania nieruchomością.

Wbrew stanowisku Ministra, brak prawnego wyodrębnienia przedmiotowej części nieruchomości od reszty majątku w dacie przejęcia na własność Skarbu

Państwa, brak posiadania oddzielnie urządzonej księgi wieczystej, nie ma przesądzającego znaczenia dla oceny istnienia związku funkcjonalnego.

Minister błędnie przyjął, że odgrodzenie drewnianym płotem domu mieszkalnego wraz z przynależnym do niego parkiem od reszty nieruchomości ziemskiej, nie może skutkować utratą funkcjonalnej łączności z pozostałą częścią majątku.

Badając kryterium organizacyjno-decyzyjne, Organ zauważył, iż związek ten wynikał z faktu, że właściciel majątku sprawował nadzór właścicielski, za nieistotne uznał, że J. Z. zatrudniał zarządzającego, który zamieszkiwał na terenie omawianego majątku w dwulokalowym budynku (co potwierdzono też wykazem pracowników majątku M.). Okoliczność ta nie pozwala - zdaniem Organu- na przyjęcie, iż w ten sposób właściciel trwale wyzbył się wszystkich władczych kompetencji w stosunku do swojego majątku ziemskiego. Ówczesne posługiwanie się przez właściciela majątku zarządcą, jak również innymi pracownikami, a nie wykonywanie funkcji kierowniczych osobiście, było powszechnie stosowaną normą, a nie czymś szczególnym i nadzwyczajnym.

Ustosunkowując się natomiast do kryterium finansowego Organ zauważył, iż z akt sprawy nie wynika, aby na terenie nieruchomości prowadzona była działalność nie związana z produkcją rolną, która mogłaby stanowić źródło utrzymania. Organ oparł się w tym zakresie na braku wykazania, by właściciel majątku miał odrębnych dostawców produktów rolnych na potrzeby utrzymania domu. Stąd też - według Organów - oczywiste jest, że majątek M., w którym zdecydowaną część stanowiły użytki rolne, dostarczał środków finansowych na utrzymanie budynku mieszkalnego, a także żywności dla mieszkańców. Z powyższego jednoznacznie Minister wysnuł wniosek, iż pomiędzy parcelami na których zlokalizowany był budynek mieszkalny wraz z otaczającym go zadrzewieniem, a pozostałą częścią majątku M. istniał związek funkcjonalny poprzez istnienie więzi terytorialnej organizacyjnej i finansowej. Skarżący postawili daleko idące - i zdaniem Sądu słuszne- zarzuty błędnego przyjęcia, że "z treści dekretu wynika generalnie, że niewyodrębniona prawnie siedziba właściciela nieruchomości ziemskiej dzieliła los znacjonalizowanej nieruchomości", podczas gdy należy brać pod uwagę fizyczne wyodrębnienie zespołu od reszty nieruchomości ziemskiej i szczegółowo badać związek funkcjonalny pomiędzy zespołem dworsko- pałacowym a resztą nieruchomości. Rację mają skarżący zarzucając również błędne założenie, że bez znaczenia dla oceny związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym, a resztą majątku jest

fizyczne wyodrębnienie od reszty nieruchomości; tak właśnie było w majątku M. i kwestia powinna zostać rozważona przez organy stosowanie do dominującej i obowiązującej obecnie linii orzecznictwa NSA i WSA (powoływanej w skardze).

Błędne jest zatem przyjęcie przez organy, że o związku terytorialnym decyduje sąsiedztwo zabudowań gospodarczych. W przypadku majątku M. oba obszary były zupełnie oddzielone, również na współczesnych zdjęciach majątku widać oddzielenie dworku od pozostałej części majątku. Właściciel dworku nie mieszkał w nim-zamieszkiwała tam tylko jego żona z synem. Dlatego też nie może być mowy o tym, że nadzór właścicielski przesądza o istnieniu powiązań organizacyjno-decyzyjnych. Organy błędnie przyjęły, że czerpanie korzyści finansowych przez właściciela majątku z gospodarstwa rolnego determinuje związek funkcjonalny pomiędzy tym gospodarstwem, a zespołem pałacowo-parkowym, ponieważ właściciel dysponował nie tylko odrębnym majątkiem ziemskim, ale również przynoszącą dochody kamienicą w W. Organy błędnie przyjęły, że charakteru wyłączonego spod działania dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej nie mogły mieć części rezydencjalne nieruchomości ziemskiej, usytuowane w obrębie posiadłości, zwłaszcza w sytuacji, mającej miejsce w majątku M.

Rację ma skarżący, zarzucając organom naruszenie art. 7 kpa w zw. z art 77, art. 80 oraz art. 107 § 3 kpa poprzez brak wyjaśnienia w sposób wszechstronny sprawy oraz materiału dowodowego w niej zgromadzonego; dokonywanie ustaleń dotyczących stanu faktycznego sprawy wbrew zasadzie swobodnej oceny dowodów; niedopuszczalne wybiórcze traktowanie materiału dowodowego; wywodzenie ustaleń faktycznych wbrew zgromadzonemu w sprawie materiałowi dowodowemu lub bez zgromadzenia tego materiału. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy potwierdza te zarzuty skargi: organy części dowodów (map) w ogóle nie wzięły pod uwagę, nie wzięto też pod uwagę, że właściciel zatrudniał zarządcę majątku, gdyż sam w dworku nie mieszkał, a poważne dochody, przeznaczane także na utrzymywanie nieruchomości w M., mogła dostarczać kamienica w W.

W dworku zamieszkiwała tylko żona właściciela z synem co samo przez się może stanowić o braku powiązań pomiędzy dworkiem a majątkiem ziemskim. Kwestii tych organy nie rozważyły dostatecznie, arbitralnie przyjmując, że nie mają znaczenia dla rozstrzygnięcia. Organy mogą też rozważyć ewentualnie przeprowadzenie oględzin, które w sprawie niniejszej stanowić mogą istotny dowód.

Słusznie skarżący zarzucił wydanie decyzji wbrew powszechnie

obowiązującemu stanowisku wyrażonemu w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z

dnia 19 września 1990 roku, sygn. akt W 3/89 oraz wbrew dominującej linii orzeczniczej w analogicznych sprawach, wyrażonej w wielu (powołanych w treści skargi) orzeczeniach NSA i Wojewódzkich Sądów Administracyjnych. Organy w uzasadnieniach decyzji powoływały się na nieaktualne, wybiórczo potraktowane i sprzeczne z dominującą linią orzeczniczą stanowiska WSA i NSA.

Na uwagę organu, podczas ponownego rozpoznawania sprawy, powinno zasługiwać stanowisko, wyrażone przez NSA (wyrok z dnia 22.08.2002, IV SA 2582/98), że należy oceniać, czy istniała możliwość wyłączenia spod działania dekretu tej części nieruchomości, która nie jest funkcjonalnie związana z gospodarstwem rolnym i nie mogła być w związku z tym przeznaczona na cele dekretu. Również WSA w Warszawie w wyroku z dnia 29.10.2007 (IV SA/Wa 1217/07) orzekł, że wyłączenie budynków mieszkalnych spod reformy rolnej mogło mieć miejsce wtedy, gdy nieruchomość zachowywała odrębność od rolnej części majątku. Zdaniem Sądu, orzekającego w sprawie, taka sytuacja mogła mieć miejsce w przedmiotowej sprawie, wobec czego organ powinien te okoliczności szczegółowo ustalić, a następnie wziąć pod rozwagę podczas wydawania orzeczenia w sprawie.

Zdaniem Sądu, wynikające z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19.09.1990 wnioski co do sposobu wykładni przepisów dekretu, muszą zostać wzięte przez organy pod uwagę: organ powinien się do nich ustosunkować podczas dokonywania wykładni własnej, na potrzeby sprawy niniejszej.

W ocenie Sądu, skarżący zasadnie zarzuca, że nieprawidłowe jest przyjęcie przez organ, że przedmiotowa nieruchomość była funkcjonalnie związana z gospodarstwem rolnym. Przedmiotowa nieruchomość, jako wyodrębniona część majątku, wbrew twierdzeniom organu, nie stanowiła centrum zarządzania gospodarstwem rolnym, była jedynie miejscem zamieszkania żony i syna właściciela, i mogła funkcjonować w oderwaniu od gospodarstwa. Nieruchomość ta była wyodrębniona faktycznie, odgrodzona od reszty gospodarstwa. Brak prawnego wyodrębnienia- wbrew twierdzeniom organu - nie przesądza istnienia związku funkcjonalnego przedmiotowej nieruchomości z gospodarstwem rolnym i nie stanowi, że mogła ona zostać przeznaczona na cele reformy rolnej.

Organ nie ustosunkował się należycie i nie rozważył wyczerpująco zarzutu, iż w dworku zamieszkiwali tylko żona i syn właściciela, oraz że nieruchomość ta nie była wykorzystywana w całości ani w części do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie, w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej. Organ podczas ponownego rozpatrzenia sprawy powinien należycie i wyczerpująco poczynić w tym

zakresie ustalenia, a następnie dokonać prawidłowej subsumcji ustalonego stanu faktycznego do przepisów, mających zastosowanie w sprawie.

Ponownie rozpatrując wniosek skarżącego o wydanie decyzji stwierdzającej, że przedmiotowa nieruchomość nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, organ administracji publicznej uwzględni stanowisko wyrażone przez Sąd w uzasadnieniu wydanego w sprawie wyroku, oraz rozważy aktualne, a powoływane w treści skargi, orzeczenia NSA i WSA w analogicznych sprawach.

W związku z powyższym Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a.

orzekł, jak w pkt I sentencji wyroku. O kosztach udzielonej pomocy prawnej,

orzeczono w pkt II sentencji, na podstawie § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c i § 2 ust. 3

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002r. w sprawie opłat za

czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej

pomocy prawnej udzielanej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348, ze zm.) w zw. z

art.250p.p.s.a.