Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1703/12
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2014-02-12 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 37 a ust. 1, 7 i 8
journal: Dz.U. 2000 nr 84 poz 948
law: ustawa z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe"
article: art. 336
journal: Dz.U. 1964 nr 16 poz 93
law: Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.
article: art. 183 par. 1 i 2, art. 188, art. 203 pkt 1
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Wiesław Morys sędzia NSA Joanna Banasiewicz sędzia del. NSA Zygmunt Zgierski (spr.) Protokolant sekretarz sądowy Małgorzata Kamińska po rozpoznaniu w dniu 12 lutego 2014 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Polskich Kolei Państwowych S.A. w Warszawie Oddział Gospodarowania Nieruchomościami w Krakowie od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 20 lutego 2012 r. sygn. akt II SA/Kr 1765/11 w sprawie ze skargi Polskich Kolei Państwowych S.A. w Warszawie Oddział Gospodarowania Nieruchomościami w Krakowie na decyzję Wojewody Małopolskiego z dnia [...] sierpnia 2011 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia i wypłata odszkodowania 1. uchyla zaskarżony wyrok oraz zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Krakowa z dnia [...] maja 2011 r. nr [...], 2. zasądza od Wojewody Małopolskiego na rzecz Polskich Kolei Państwowych S.A. w Warszawie Oddział Gospodarowania Nieruchomościami w Krakowie kwotę 800 (osiemset) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania za obie instancje.


UZASADNIENIE

I OSK 1703/12

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 20 lutego 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił skargę Polskich Kolei Państwowych SA w Warszawie Oddział Gospodarowania Nieruchomościami w Krakowie na decyzję Wojewody Małopolskiego z dnia [...] sierpnia 2011 r. w przedmiocie ustalenia i wypłaty odszkodowania.

W uzasadnieniu wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie przytoczył następujące okoliczności faktyczne i prawne.

Prezydent Miasta Krakowa, decyzją z dnia [...] maja 2011 r., orzekł o ustaleniu na rzecz M. G. i J. W. (w udziałach po połowie) odszkodowania w wysokości 443 000 zł za nieruchomość oznaczoną jako działka nr [...] o pow. 0,1283 ha, obr. 45 jedn. ewid. Kraków-[...], objętą księgą wieczystą nr KR1 P/00220983/7, wchodzącą w skład linii kolejowej, przejętą z mocy prawa z dniem 1 czerwca 2003 r. na własność Skarbu Państwa, zgodnie z decyzją Wojewody Małopolskiego z dnia [...] marca 2007 r. Jednocześnie do zapłaty odszkodowania organ zobowiązał Polskie Koleje Państwowe SA w Warszawie.

Uzasadniając rozstrzygnięcie organ podniósł między innymi, że PKP SA nie były posiadaczem samoistnym działki nr [...] nieprzerwanie przez okres 30 lat. Brak posiadania samoistnego został bowiem potwierdzony prawomocnymi wyrokami sądów cywilnych w sprawach o zapłatę za bezumowne korzystanie z nieruchomości. Skoro zatem również dwie pozostałe przesłanki (wydanie przez właściwego wojewodę decyzji stwierdzającej przejęcie nieruchomości wchodzących w skład linii kolejowych na rzecz Skarbu Państwa oraz złożenie przez dotychczasowych właścicieli gruntu wniosku o ustalenie odszkodowania w okresie od dnia 1 czerwca 2003 r. do dnia 31 grudnia 2007 r.), umożliwiające ustalenie odszkodowania w trybie art. 37a ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe", zostały spełnione, organ I instancji orzekł, w oparciu o operat szacunkowy sporządzony przez rzeczoznawcę majątkowego, o ustaleniu odszkodowania.

W odwołaniu od ww. decyzji spółka PKP SA podniosła m.in., że nieprawidłowe było wnioskowanie organu dotyczące prawomocnych wyroków zasądzających wynagrodzenie za korzystanie z nieruchomości bez tytułu prawnego. Podstawą tego roszczenia był art. 224 k.c., który nie wiąże obowiązku zapłaty wynagrodzenia tylko z przymiotem posiadania zależnego. Również samoistny posiadacz zobowiązany jest do zapłaty wynagrodzenia, jeśli np. posiada wiedzę o wytoczeniu przeciw niemu powództwa o wydanie rzeczy.

Decyzją z dnia [...] sierpnia 2011 r. Wojewoda Małopolski utrzymał w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ odwoławczy powołał się na treść art. 37a ust. 1 ustawy o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe", zgodnie z którym grunty wchodzące w skład linii kolejowych pozostające w dniu 28 lutego 2003 r. we władaniu PKP SA, niestanowiące własności Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego lub PKP SA, stają się z dniem 1 czerwca 2003 r. z mocy prawa własnością Skarbu Państwa za odszkodowaniem, z zastrzeżeniem ust. 7.

Nie budził wątpliwości organu odwoławczego fakt pozostawania działki nr [...] we władaniu PKP SA w dniu 28 lutego 2003 r., jak również to, że nie stanowiła ona w tej dacie własności Skarbu Państwa, jednostki samorządu terytorialnego lub PKP SA.

Decyzja Wojewody Małopolskiego z dnia [...] marca 2007 r. potwierdziła ponadto fakt nabycia przez Skarb Państwa, z mocy prawa z dniem 1 czerwca 2003 r., prawa własności przedmiotowej nieruchomości.

Organ podał również, że w świetle art. 37a ust. 7 ustawy odszkodowanie, o którym mowa w ust. 1, jest ustalane i wypłacane według zasad i trybu określonych w przepisach o odszkodowaniach za wywłaszczone nieruchomości, na wniosek dotychczasowego właściciela gruntu złożony w okresie od dnia 1 czerwca 2003 r. do dnia 31 grudnia 2007 r. Po upływie tego okresu roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje. Roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje również w przypadku, gdy grunt, o którym mowa w ust. 1, pozostawał do dnia 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym PKP SA lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat.

Wojewoda podniósł, że wobec faktu spełnienia warunku dotyczącego terminu złożenia wniosku o ustalenie odszkodowania, jedyną kwestią wymagającą wyjaśnienia pozostała okoliczność ustalenia, czy działka nr [...] nie pozostawała w posiadaniu samoistnym PKP SA lub jej poprzedników prawnych do dnia 31 maja 2003 r. przez okres co najmniej 30 lat.

Organ zauważył, że w niniejszej sprawie wiążąca pozostaje ocena prawna zawarta w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 5 marca 2010 r., II SA/Kr 1378/09, którym uchylona została wydana uprzednio decyzja Wojewody Małopolskiego z dnia [...] czerwca 2009 r. W orzeczeniu tym Sąd stwierdził m.in., że sporne w sprawie są jedynie okoliczności dotyczące posiadania tej nieruchomości przez PKP, a w zasadzie ustalenie, czy było to posiadanie samoistne, czy też zależne. Sam fakt władania przedmiotową nieruchomością przez PKP, tj. element fizyczny posiadania - corpus, nie budził wątpliwości, a jedyną okolicznością jaką musiał wyjaśnić organ, był element psychiczny posiadania (animus) - wola podmiotu, który włada nieruchomością, tj. czy czyni to jak właściciel, czy też jak ktoś, komu do nieruchomości tej przysługuje inne niż własność prawo do rzeczy.

Organ odwoławczy uznał, że brak jest podstaw do stwierdzenia, że przedmiotowa nieruchomość pozostawała nieprzerwanie w posiadaniu samoistnym PKP SA lub jej poprzedników prawnych do dnia 31 maja 2003 r. przez okres co najmniej 30 lat. Organ wskazał m.in. na treść uzasadnienia wyroku Sądu Rejonowego dla Krakowa-[...] z dnia [...] lutego 2007 r., [...], dotyczącego powództwa M. G. i J. W. o zapłatę za bezumowne korzystanie z działki nr [...]. Jak bowiem zauważył ten Sąd, z wezwania do zapłaty z dnia 21 lutego 1997 r. wynika, że z całą pewnością w tej dacie PKP SA powzięły wiadomość o tytule prawnym powodów i ich roszczeniach. W istocie strona pozwana wiedziała o tym już znacznie wcześniej. Także z dokumentów zgromadzonych w sprawie [...] o uzgodnienie treści księgi wieczystej wynika, że strona pozwana wiedziała o umowie sprzedaży zawartej przez powodów.

Wojewoda Małopolski stwierdził, że poprzedni właściciele nieruchomości, tj. J. i T. U., umową sprzedaży z dnia [...] czerwca 1996 r. skutecznie ją zbyli, a więc rozporządzili nią jak właściciel (art. 140 k.c.), zaś PKP SA niedługo później powzięły wiedzę o tym fakcie. W aktach znajdują się ponadto pisma tego podmiotu, z których wynika, że skierował on do M. G. propozycję ugodowego zakończenia sprawy dotyczącej roszczeń o zapłatę należności z tytułu wynagrodzeń za bezumowne korzystanie z nieruchomości. Fakty te świadczą o tym, że PKP SA co najmniej nie manifestowały swej woli dysponowania tą nieruchomością jak właściciel wobec osób trzecich.

Na decyzję ostateczną skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie złożyła spółka PKP SA w Warszawie, zarzucając jej:

1/ naruszenie art. 37a ust. 7 ustawy o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe" oraz art. 336, 339 i 340 k.c., poprzez błędne zastosowanie i przyjęcie, że skarżąca spółka nie była posiadaczem samoistnym nieruchomości nieprzerwanie przez okres 30 lat,

2/ naruszenie art. 7 i 77 k.p.a., poprzez brak wystarczających ustaleń faktycznych dających podstawy do rozstrzygnięcia, że skarżąca spółka nie była posiadaczem samoistnym nieruchomości.

Skarżąca spółka wywodziła, że posiadanie samoistne jest chronione domniemaniem prawnym wyrażonym w art. 339 k.c., zgodnie z którym ten, kto rzeczą faktycznie włada, jest posiadaczem samoistnym. W związku z tym do ustalenia posiadania samoistnego konieczne jest dzierżenie faktycznego władztwa nad rzeczą, które w niniejszej sprawie jest bezsporne. W ocenie strony skarżącej argument, że PKP SA posiadały informacje o tym, kto jest właścicielem działki nr [...], gdyż wiedziały o sprzedaży nieruchomości przez poprzednich właścicieli J. i T. U., a następnie kierowały do M. G. propozycję ugody w sprawie zapłaty należności za bezumowne korzystanie z nieruchomości, nie może prowadzić do obalenia powyższego domniemania, świadczy bowiem jedynie o braku zgodności posiadania ze stanem prawnym i ewentualną złą wiarą PKP SA.

Oddalając skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie stwierdził, że nie jest sporne, że spełnione zostały pozytywne przesłanki ustalenia i wypłaty odszkodowania, o jakim mowa w 37a ustawy o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe". W istocie działka nr [...] pozostawała w dniu 28 lutego 2003 r. we władaniu PKP SA i nie stanowiła w tej dacie własności Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego lub PKP SA. Decyzją Wojewody Małopolskiego z dnia [...] marca 2007 r. Skarb Państwa nabył z mocy prawa z dniem 1 czerwca 2003 r. prawo własności nieruchomości oznaczonej jako działka nr [...]. Skoro zaś wnioski dotychczasowych właścicieli gruntu złożone zostały w zakreślonym przepisami terminie, to jedyną okolicznością wymagającą zbadania pozostała kwestia pozostawania przedmiotowej działki do dnia 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym PKP SA lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat.

Sąd I instancji stwierdził, że nie budzi wątpliwości element fizyczny pozostawania nieruchomości do dnia 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym PKP SA lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat. Konieczne było zatem wyjaśnienie istnienia elementu psychicznego posiadania (animus), tj. stwierdzenie woli podmiotu, który włada nieruchomością, że czyni to jak właściciel. Ocena istnienia tego elementu w znacznym zaś stopniu zależy od aktywności tego podmiotu w wykazaniu tej okoliczności. Brak tej aktywności nie zwalania oczywiście organu od konieczności prowadzenia w tym zakresie postępowania wyjaśniającego, nie można jednakże skutecznie zarzucać organowi wadliwości ustaleń opartych na dokumentacji, którą zgromadził w sprawie, przy jednoczesnej biernej postawie PKP. Sąd stwierdził, że jedynym przejawem woli władania nieruchomością jak właściciel pozostaje złożone w dniu 20 czerwca 2007 r. oświadczenie PKP SA, że działka nr [...] pozostawała do dnia 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym PKP SA i jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres powyżej 30 lat. Oświadczenie to jednak Sąd uznał za niewiarygodne w świetle zgromadzonych w aktach sprawy faktów.

Aby przyjąć, że po stronie PKP istniała wola władania nieruchomością jak właściciel, konieczne było zbadanie zewnętrznych przejawów tej woli. Przejawy te wskazują na jej brak. Niewątpliwe jest, że PKP wiedziały, że właścicielami nieruchomości są osoby fizyczne, które skutecznie ją zbyły, a więc rozporządziły rzeczą jak właściciel (140 k.c.). Tymczasem PKP wiedząc o istnieniu właścicieli nieruchomości, nie tylko nie uzewnętrzniały woli władania tą nieruchomością jak właściciel, lecz nawet występowały do tych właścicieli w celu uregulowania kwestii bezumownego korzystania z rzeczy, a w toku postępowania przed sądem powszechnym twierdziły nawet, że nie były posiadaczem samoistnym nieruchomości, a jedynie jej zarządcą. Nie mieści się w zakresie woli władania nieruchomością jak właściciel tego rodzaju zachowanie.

Od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 20 lutego 2012 r. skargę kasacyjną wniosła spółka PKP SA w Warszawie. Zaskarżając wyrok w całości zarzuciła mu:

1/ naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z art. 7, 77, 78 i 80 k.p.a., poprzez niewłaściwe zastosowanie i brak dokonania wystarczających ustaleń faktycznych dających podstawy do rozstrzygnięcia, że skarżąca spółka nie była posiadaczem samoistnym nieruchomości oznaczonej jako działka nr [...],

2/ naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art 37a ust. 7 ustawy o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe" w związku z art. 336, 339 i 340 k.c., poprzez błędne zastosowanie i przyjęcie, że skarżąca spółka nie była posiadaczem samoistnym nieruchomości nieprzerwanie przez okres 30 lat.

Wskazując na powyższe naruszenia autor skargi kasacyjnej wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że sporna nieruchomości przez cały okres pomiędzy dniem 31 maja 1973 r. a dniem 31 maja 2003 r. pozostawała we władztwie najpierw Przedsiębiorstwa Państwowego "Polskie Koleje Państwowe", a następnie jego następcy prawnego - PKP SA. Jednocześnie żaden dowód nie świadczy o tym, aby wnioskodawcy objęli w omawianym okresie te nieruchomości w faktyczne władanie. Zatem w sensie fizycznym nie można mówić o tym, że doszło do przerwania samoistnego posiadania. Prawo cywilne wiąże z posiadaniem rzeczy domniemania przewidziane w art. 339 i art. 340 k.c. Na podstawie pierwszego z tych przepisów domniemywa się, że ktoś, kto faktycznie rzeczą włada, jest posiadaczem samoistnym. Domniemanie to można obalić wykazując, że władztwo nad rzeczą ma inny charakter - jest posiadaniem zależnym albo dzierżeniem. Z art. 340 k.c. wynika natomiast domniemanie ciągłości posiadania - a zatem dopóki nie zostanie wykazane, że posiadanie zostało przerwane, należy przyjmować, że trwało nieprzerwanie. W niniejszej sprawie nie doszło do obalenia żadnego z omówionych domniemań. Żaden ze zgromadzonych w aktach sprawy dowodów nie daje podstawy do stwierdzenia, że wnioskodawcy w jakimkolwiek momencie trzydziestoletniego okresu, poprzedzającego dzień 31 maja 2003 r., objęli faktyczne władztwo nad rzeczą. Z treści przepisów k.c. wyraźnie wynika, że posiadacz samoistny może pozostawać w złej wierze, czyli może mieć pełną świadomość, że właścicielem rzeczy jest inny podmiot. W niniejszej sprawie fakt, że Polskie Koleje Państwowe dowiedziały się, komu przysługuje prawo własności spornej nieruchomości, nie powoduje zmiany charakteru władztwa nad rzeczą z posiadania samoistnego na posiadanie zależne bądź dzierżenie, a jedynie oznacza, że najpóźniej w tym momencie posiadanie w dobrej wierze zmieniło się na posiadanie w złej wierze. Dla samoistności posiadania i jego ciągłości nie ma to znaczenia, zarówno w świetle przepisów prawa cywilnego, jak i art. 37a ust. 7 ustawy, która w zakresie negatywnej przesłanki ustalenia odszkodowania nie czyni rozróżnienia pomiędzy posiadaniem w złej i dobrej wierze.

Błędne jest przy tym twierdzenie zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że fakt, iż PKP SA skierowały do właścicieli pismo z propozycją ugodowego zakończenia sprawy dotyczącej roszczeń o zapłatę należności z tytułu wynagrodzeń za bezumowne korzystanie z nieruchomości, świadczył o braku animus rem sibi habendi PKP S.A w stosunku do powyższej nieruchomości. Podstawą wskazanego wyżej roszczenia jest art. 224 i następne k.c., które nie wiążą obowiązku zapłaty wynagrodzenia tylko z przymiotem posiadania zależnego, wręcz przeciwnie - również samoistny posiadacz zobowiązany jest do zapłaty wynagrodzenia, jeśli np. posiada wiedzę o wytoczeniu przeciw niemu powództwa o wydanie rzeczy lub wypłatę odszkodowania nakazują przepisy prawa administracyjnego.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Zgodnie z treścią art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), dalej p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.SA, przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Dlatego też, przy rozpoznawaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej.

Biorąc po uwagę tak uregulowany zakres kontroli instancyjnej sprawowanej przez Naczelny Sąd Administracyjny, stwierdzić należy, że skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy.

Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się wyłącznie do ustalenia okoliczności stanowiącej negatywną przesłankę ustalenia odszkodowania za grunt wchodzący w skład linii kolejowych, pozostający w dniu 28 lutego 2003 r. we władaniu PKP SA, który stał się z mocy prawa własnością Skarbu Państwa, o czym stanowi art. 37a ust. 1 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe" (Dz.U. Nr 84, poz. 948 ze zm.), dalej ustawa o komercjalizacji PKP. Owa negatywna przesłanka zawarta została w art. 37a ust. 7 ww. ustawy, który w ostatnim zdaniu stanowi, że roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje również w przypadku, gdy grunt, o którym mowa w ust. 1, pozostawał do dnia 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym PKP SA lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat.

Sąd I instancji, w ślad za organami i będąc również związany oceną prawną zawartą w prawomocnym wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 5 marca 2010 r., II SA/Kr 1378/09, za udowodniony uznał fakt nieprzerwanego posiadania przez PKP SA przedmiotowej nieruchomości przez 30 lat licząc do dnia 31 maja 2003 r., jednakże nie przez cały ten okres było to posiadanie samoistne, a więc obowiązkiem organu było ustalenie odszkodowania i nałożenie obowiązku wypłaty tego odszkodowania na PKP SA (art. 37a ust. 8 ustawy). Brak posiadania samoistnego Sąd I instancji argumentował brakiem wystarczających zewnętrznych przejawów woli władania nieruchomością jak właściciel, czyli brakiem psychicznego aspektu posiadania samoistnego - animus. Brak ów przejawiał się przede wszystkim, w ocenie Sądu I instancji, w propozycji ugodowego załatwienia sporu dotyczącego opłaty za bezumowne korzystanie z nieruchomości, jaką PKP SA skierowały do właścicieli nieruchomości, a także w posiadaniu przez PKP SA wiedzy o tym, że nie spółka jest właścicielem nieruchomości, ale osoby trzecie (wnoszący obecnie o ustalenie odszkodowania), które ją nabyły w 1996 r. Wiedzę tę z pewnością skarżąca spółka posiadała, bowiem nabywcy skierowali do nich wezwanie do zapłaty za bezumowne korzystanie z nieruchomości, brała także ona udział w postępowaniach sądowych, dotyczących uzgodnienia treści księgi wieczystej (zakończonego prawomocnym wyrokiem negatywnym do PKP SA – to nabywcy zostali uznani za właściciela nieruchomości), jak i z pozwu nabywców nieruchomości o zapłatę za bezumowne korzystanie z nieruchomości (również zakończonego negatywnie dla PKP SA – uznaniem powództwa za zasadne).

Jednakże argumentacji Sądu I instancji nie sposób podzielić.

Przede wszystkim bez znaczenia pozostaje okoliczność, że PKP SA wiedziały już od 1996 r., że prawo własności przedmiotowej nieruchomości może przysługiwać wnioskodawcom (w kwietniu tego roku złożyli oni pierwszy pozew o zapłatę za bezumowne korzystanie z nieruchomości). Nie ulega bowiem wątpliwości (w orzecznictwie Sądu Najwyższego nie ma rozbieżności w tej kwestii), że posiadanie samoistne może występować nie tylko w sytuacji, gdy posiadacz jest przekonany o swoich uprawnieniach właścicielskich, lecz także wówczas, gdy wie, że właścicielem nie jest, ale chce posiadać rzecz i posiada ją tak, jakby był właścicielem (postanowienie SN z dnia 7 lipca 2011 r., II CSK 644/10). Świadomość posiadacza, że nie jest właścicielem posiadanej rzeczy, ma jedynie wpływ na kwalifikowanie istnienia dobrej lub złej wiary posiadacza samoistnego. Dla istnienia samoistnego posiadania potrzebne jest bowiem faktyczne władanie rzeczą (corpus) oraz czynnik woli (animus domini). O charakterze posiadania nie decyduje stan prawny, na którego podstawie nastąpiło objęcie rzeczy we władanie, lecz sposób tego władania (postanowienie SN z dnia 7 kwietnia 2011 r., IV CSK 42510). Oznacza to, w konkretnym stanie faktycznym, brak potrzeby liczenia się z uprawnieniami właścicielskimi innej osoby (postanowienie SN z dnia 29 września 2004 r., II CSK 550/03).

Na gruncie prawa cywilnego instytucja posiadania samoistnego ma istotne znaczenie dla powstania czy ustania stanu prawnego rodzącego określone skutki prawne, w tym w postaci zasiedzenia, przy czym stan taki musi istnieć w zasadzie nieprzerwanie przez określony prawem czas. Dla prawa cywilnego ważne znaczenie ma również wiara (dobra lub zła) posiadacza rzeczy. Ustawa o komercjalizacji PKP, wskazując jako negatywną przesłankę ustalenia odszkodowania konieczność samoistnego posiadania przez PKP nieruchomości, nie odnosi się do jego wiedzy co do osoby właściciela. Stwierdza jedynie, że gdy owo samoistne posiadanie miało miejsce nieprzerwanie przez 30 lat do dnia 31 maja 2003 r., dotychczasowym właścicielom nieruchomości nie przysługuje roszczenie o odszkodowanie. Oznacza to, że wiedza posiadacza o właścicielu nie ma znaczenia dla wyłączenia obowiązku uiszczenia odszkodowania w sytuacji, gdy dana nieruchomość znajduje się w posiadaniu samoistnym. W tym sensie okoliczność, czy posiadacz samoistny miał wiedzę o tym, że nie jest właścicielem nieruchomości, nie ma znaczenia dla oceny skutków takiego posiadania przewidzianych w ustawie o komercjalizacji PKP.

Dlatego też twierdzenie Sądu I instancji, że spółka PKP SA wiedziała o tym, że prawo własności jej nie przysługuje, nie miało znaczenia dla określenia charakteru (samoistności) przedmiotowego posiadania. Oznaczało jedynie, że posiadanie to było realizowane w złej wierze. Wiedza posiadacza o istnieniu właściciela posiadanej przez niego rzeczy nie wpływa na samoistność posiadania, o ile posiadanie to wypełnia przesłanki art. 336 k.c. określające (definiujące) posiadacza samoistnego. O samoistności posiadania w rozumieniu art. 336 k.c. decyduje zamiar władania rzeczą dla siebie i fizyczne władanie tą rzeczą. Dodać należy, że przepisy prawa nie wyłączają możliwości zmiany (przekształcenia) przez posiadacza charakteru posiadania z samoistnego na zależne i odwrotnie. Dla dokonania takiej zmiany niezbędne są czynności faktyczne (ewentualnie prawne) uzewnętrznione (jawne) w sposób wystarczający dla jej stwierdzenia, a nie sama świadomość danego posiadania. Posiadacz, który wie, że nie jest właścicielem, ale chce posiadać rzecz tak jak właściciel i wolę swą manifestuje, jest traktowany jako posiadacz samoistny (postanowienie SN z dnia 15 września 2011 r., sygn. akt II CSK 25/11).

Bez znaczenia dla sprawy pozostaje również fakt, że spółka PKP SA wystąpiła do właścicieli z propozycją ugody dotyczącej zapłaty za bezumowne korzystanie z nieruchomości, czy też okoliczność zasądzenia przez sąd powszechny zapłaty za takie korzystanie. Sąd I instancji zdaje się nie dostrzegać, że ustawa o komercjalizacji PKP wymaga, by posiadanie samoistne miało miejsce przez 30 lat do dnia 31 maja 2003 r. Tymczasem owe propozycje zawarcia ugody skierowane zostały do wnioskodawców w dniu 21 grudnia 2007 r. i w dniu 7 stycznia 2008 r. Z kolei wyrok Sądu Rejonowego dla Krakowa-[...] Wydział I Cywilny, [...], którym rozpoznano dwa pozwy wnioskodawców (z dnia [...] kwietnia 1996 r. i z dnia [...] kwietnia 2006 r.), zasądzający zapłatę przez PKP SA kwot za bezumowne korzystanie z nieruchomości, zapadł w dniu [...] lutego 2007 r.

Wprawdzie zapłata przez posiadacza właścicielowi wynagrodzenia za korzystanie z jego nieruchomości wyłącza możliwość uznania tego posiadania za samoistne (postanowienie SN z dnia 7 kwietnia 2011 r., IV CSK 425/10), jednakże okoliczność ta, jako czynność faktyczna, niezależnie od jej podstawy prawnej (bezumowne korzystanie, czynsz dzierżawczy) nie powoduje, że posiadanie rzeczy w sposób właścicielski przed dniem uiszczenia (określenia) wynagrodzenia (zapłaty) eliminuje fakt władania rzeczą jak właściciel w okresie wcześniejszym. Czynność taka zmienia stan posiadania z samoistnego na zależne w momencie, gdy posiadacz płacąc wynagrodzenie (czynsz) faktycznie odstąpił od zamiaru władania rzeczą jak właściciel. Uiszczenie przez posiadacza wynagrodzenia za korzystanie z cudzej rzeczy za okres poprzedzający zapłatę nie ma wpływu na istniejący wcześniej stan faktyczny w zakresie jej posiadania. Posiadanie rzeczy to stan faktyczny, rodzący określone skutki prawne. Faktów decydujących o uznaniu posiadania za samoistne nie eliminuje i nie może eliminować ugoda czy wyrok sądowy mające miejsce po ich zaistnieniu. Zaistnienie takich okoliczności oznacza jedynie, że animus posidendi posiadacza uległ zmianie z chwilą zaistnienia zdarzenia uznającego roszczenia właściciela.

Skoro zatem propozycja ugody, jak i wskazany wyżej wyrok, miały miejsce już po dacie, po której spółka PKP SA nie musiała już legitymować się statusem posiadacza samoistnego (a wiec po dniu 31 maja 2003 r.), to nie można przyjmować, że przed tą datą PKP SA nie władała nieruchomością jak właściciel.

Świadczą zresztą o tym także inne okoliczności, zauważone przez Sąd I instancji, choć odmiennie zinterpretowane. Przecież w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd zamieścił fragment uzasadnienia Sądu Rejonowego dla Krakowa-[...] z dnia [...] lutego 2007 r., w którym podano, że przedstawiciel PKP, obecny przy pomiarze działki dla potrzeb postępowania prowadzonego dla ujawnienia w operacie ewidencji gruntów planu podziału działki nr [...], odmówił podpisania protokołu twierdząc, że teren jest własnością PKP. Było to oczywiste zamanifestowanie woli władania rzeczą jak właściciel. Również nieuznanie pierwszego wezwania do zapłaty za bezumowne korzystanie z nieruchomości, czy też nieuznanie pierwszego powództwa wnioskodawców z kwietnia 1996 r. o zapłatę i prowadzenie sporu sądowego, zakończonego dopiero w 2007 r., świadczy o tym, że PKP SA przejawiało wolę władania nieruchomością jak właściciel, przynajmniej w okresie objętym hipotezą normy art. 37a ust. 7 ustawy o komercjalizacji PKP. Tymczasem większość okoliczności, na podstawie których Sąd I instancji zaaprobował stanowisko orzekających w sprawie organów, miała miejsce po dacie 31 maja 2003 r., a więc wówczas, gdy nie miały już one znaczenia z punktu widzenia istnienia negatywnej przesłanki istnienia roszczenia o odszkodowanie.

Reasumując, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, brak było podstaw do przyjęcia, że w 30-letnim okresie do dnia 31 maja 2003 r. PKP SA (bądź jej poprzednicy prawni) nie była posiadaczem samoistnym przedmiotowej nieruchomości. Uznanie takie oznacza istnienie negatywnej przesłanki ustalenia odszkodowania za grunt, o którym mowa w art. 37a ust. 1 ustawy o komercjalizacji PKP.

Skoro zaś skuteczne okazały się zarzuty naruszenia wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów materialnych, Sąd, na podstawie art. 188 p.p.s.a., uprawniony był, uchylając zaskarżony wyrok, uchylić także decyzje organów obydwu instancji i orzec jak w sentencji.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a.