Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 377/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2022-09-20 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 29 ust. 1 i 5 oraz art. 30
journal: Dz.U. 2017 poz 1368
law: Ustawa z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa - teskt jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Grosińska-Grzymkowska Sędziowie Sędzia WSA Piotr Mikołajczyk (spr.) Sędzia WSA Agata Sobieszek-Krzywicka po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 20 września 2022 r. sprawy ze skargi M.N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 28 grudnia 2021 r. nr SKO.4114.602.2021 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Pabianic z dnia 26 listopada 2021 r., znak ŚP/10547/227/20/21/OD; 2. przyznaje radcy prawnemu K.J., prowadzącej Kancelarię Radcy Prawnego w L. przy ul. [...], kwotę 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) złotych, obejmującą podatek od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu skarżącej i nakazuje wypłacenie powyższej kwoty radcy prawnemu K. J. z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi. dc


UZASADNIENIE

Do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi wpłynęła skarga M.N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z 28 grudnia 2021 r., nr SKO.4114.602.2021, utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta Miasta Pabianic z 26 listopada 2021 r., nr ŚP/10547/227/20/21/OD, orzekającą

o odmowie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji

z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad dzieckiem S.N.

Z akt sprawy wynika, że M.N. 4 października 2021 r. złożyła

w organie I instancji wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego

z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku

z koniecznością sprawowania opieki nad dzieckiem S.N.,

ur. [...] 2021 r.

Do akt sprawy załączono m.in.:

1. orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z [...] września 2021 r., znak: [...] w treści którego wskazano, iż S.N. został uznany za osobę niepełnosprawną od urodzenia do 30 września 2023 r. i wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału, na co dzień opiekuna dziecka w procesie leczenia, rehabilitacji i edukacji;

2. świadectwo pracy skarżącej z 31 lipca 2021 r.;

3. oświadczenie skarżącej z 9 sierpnia 2021 r., złożone pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych oświadczeń, o treści cyt.: "Pracowałam w firmie [...] do dnia 30-07-2021 r. Umowa nie została przedłużona na dalszy okres. Od dnia 14-07-2021 r. pobieram zasiłek macierzyński.";

4. oświadczenie skarżącej z 4 października 2021 r., złożone pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych oświadczeń, z treści którego wynika m.in. iż strona pobiera zasiłek macierzyński z ZUS po utracie zatrudnienia;

5. zaświadczenie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych [...] Oddział w Ł., Inspektorat w P. z 4 października 2021 r. o wypłaconych zasiłkach/świadczeniach w okresie od 1 stycznia 2021 r. do 4 października 2021 r.

Prezydent Miasta Pabianic decyzją z 26 listopada 2021 r., nr ŚP/10547/227/20/21/OD, odmówił przyznania M.N. prawa do prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad dzieckiem S.N., w okresie od 1 sierpnia 2021 r. do 30 września 2023 r., stwierdzając, iż nie zostały spełnione ustawowe przesłanki do przyznania wnioskowanej pomocy.

M.N., w terminie prawem przewidzianym, złożyła od powyższej decyzji odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi. W treści odwołania strona skarżąca wskazała: "W dniu [...] 2021 r. urodziłam syna S. N. Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w dniu [...].09.2021 r. zaliczył syna do osób niepełnosprawnych od urodzenia do dnia 30.09.2023 r. W związku ze sprawowaniem całodobowej opieki nad dzieckiem niepełnosprawnym ze wskazaniami konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznym ograniczeniem samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W dniu 01.08.2021 r. została zakończona moja umowa o pracę w Zakładach Mięsnych [...] SA i nie została ona przedłużona. W związku z powyższym w dniu 04.10.2021 r. złożyłam w Miejskim Centrum Opieki Społecznej w P. wniosek o przyznanie mi prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Jednocześnie pobieram zasiłek macierzyński, który wypłacany jest przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych po ustaniu zatrudnienia (...) spełniam podstawowe założenia ustawy, aby opiekować się niepełnosprawnym synem, który wymaga stałej opieki. Nie spełniam za to żadnych przeciwskazań, które są zawarte w art. 17 ust. 5 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych zawierające zamknięty katalog negatywnych przesłanek do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, nie obejmuje on jednak zasiłku macierzyńskiego po utracie zatrudnienia jako wykluczającego pobieranie świadczenia pielęgnacyjnego".

Wspomnianą na wstępie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi utrzymało w mocy zakwestionowane rozstrzygnięcie organu I instancji.

W uzasadnieniu organ odwoławczy podniósł, że M.N. sprawuje bezpośrednią opiekę nad dzieckiem S.N. i z tego tytułu pobiera zasiłek macierzyński wypłacany przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych po utracie zatrudnienia, zaś dziecko skarżącej ma orzeczony stopień niepełnosprawności ze wskazaniem, że wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W ocenie Kolegium skarżąca pobierając zasiłek macierzyński w związku ze sprawowaną opieką nad dzieckiem, nie zrezygnowała z zatrudnienia. Powyższe oznacza, że wnioskowane świadczenie pielęgnacyjne na dziecko będzie przysługiwało wnioskodawczyni od dnia utraty prawa do zasiłku macierzyńskiego na syna, a w konsekwencji od dnia utraty dochodu z tego tytułu.

Kolegium podniosło, iż pomimo, że w przedmiotowej sprawie zostały spełnione pozostałe kryteria warunkujące uprawnienie do wnioskowanego świadczenia [m.in.: z wnioskiem wystąpiła osoba uprawniona, osoba wymagająca opieki legitymuje się stopniem niepełnosprawności ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji], to pobieranie zasiłku macierzyńskiego i brak spełnienia przesłanki "rezygnacji z zatrudnienia" przez wnioskodawcę zobowiązuje organ do wydania decyzji o odmowie przyznania świadczenia.

Jednocześnie Kolegium, odnosząc się do treści odwołania, stwierdziło, że żądanie w nim sformułowane, a dotyczące przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji braku rezygnacji z zatrudniania i posiadania uprawnienia do zasiłku macierzyńskiego (do którego prawo wywodzi się z podejmowanego zatrudnienia), zupełnie pomija treść norm zawartych w ustawie z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity Dz. U. z 2020 r. poz. 111 z poźn. zm.). Prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, przysługuje wymienionym w tym przepisie podmiotom z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Cechą więc wspólną osób, które w oparciu o przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych mają otrzymać wsparcie w postaci świadczenia pielęgnacyjnego jest to, że nie uzyskują one żadnych dochodów decydując się na sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem. Konieczność sprawowania opieki musi zatem wiązać się z utratą uzyskiwanych przez wnioskodawcę dochodów, a to w niniejszej sprawie nie miało miejsca. Osoba posiadająca zasiłek macierzyński (dochody z tytułu zasiłku) nie znajduje się w takiej samej sytuacji jak osoba, która z racji sprawowania opieki nad niepełnosprawnym, dochodów nie osiąga.

Kolegium powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych podkreśliło, że celem świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej, by opiekować się osobą niepełnosprawną. Świadczenie pielęgnacyjne ma zatem zastąpić dochód wynikający ze świadczenia pracy, której nie może podjąć osoba pielęgnująca. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest więc częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych spowodowanych niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z niej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną. Stąd też, ustawodawca przyjął założenie, że osoba posiadająca już zabezpieczenie materialne w postaci dochodu z tytułu zasiłku macierzyńskiego powinna być wyłączona z zakresu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. W ocenie tut. Kolegium nie jest zatem możliwy zbieg obu tych świadczeń ani ich wzajemna kompensata.

Następnie Kolegium wskazało, że organy administracji publicznej ze względu na zasadę praworządności nie mogą działać wbrew obowiązującym i jednoznacznie brzmiącym przepisom prawa. Zasada ta wynika z art 7 Konstytucji i art 6 k.p.a. Ponieważ art 17 ust 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, jest przepisem jednoznacznym, nie ma wobec tego potrzeby stosowania w jego przypadku wykładni innej niż literalna. Należy mieć również na uwadze, że obecnie ustawodawca nie podejmuje działań w kierunku zmiany treści art 17 ust 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie zapisów dotyczących "rezygnacji z zatrudnienia", co jest przejawem jego aktualnej woli. Ponadto, dopóki przepisy ustawy obowiązują, korzystają z domniemania zgodności z Konstytucją, co oznacza, że organy administracji publicznej są nimi związane, a zatem zobowiązane są do ich stosowania.

Dodatkowo Kolegium wyjaśniło, że podziela stanowisko judykatury, wedle którego nie jest możliwa kumulacja wielu rodzajów świadczeń finansowanych z budżetu państwa, które związane są z brakiem aktywności zawodowej, spowodowanej opieką nad dzieckiem. Dotyczy to zbiegu uprawnień - jak w analizowanym przypadku - do zasiłku macierzyńskiego i świadczenia pielęgnacyjnego. Wobec braku jednoznacznej regulacji ustawowej wyłączającej możliwość kumulacji obu omawianych wyżej świadczeń, decydujące znaczenie w tym przypadku mają argumenty wykładni systemowej oraz celowościowo-funkcjonalnej. Niewątpliwie inne są podstawy prawne wskazanych świadczeń, ale wspólnym mianownikiem jest cel i funkcja obu świadczeń. Zasiłek macierzyński jest świadczeniem pieniężnym mającym na celu zapewnienie środków utrzymania w czasie, w którym osoba go otrzymująca nie wykonuje pracy w związku z urodzeniem dziecka i koniecznością opieki nad nim. Zasiłek ten zastępuje dochód z pracy [wynagrodzenie] mając na względzie to, że osoba taka co do zasady nie wykonuje w tym okresie pracy zarobkowej. Jest on świadczeniem okresowym dla osób pozostających w zatrudnieniu bądź, którym umowa o pracę wygasła z dniem urodzenia dziecka. Świadczenie pielęgnacyjne ma zaś na celu zrekompensować utracony zarobek (wynagrodzenie) osobie, która zmuszona była zrezygnować z zatrudnienia lub nie może podjąć zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem. Co znamienne przyznanie takiego świadczenia powoduje także opłacanie, tak jak w przypadku zasiłku macierzyńskiego za osobę uprawioną składek na ubezpieczenie społeczne.

Ponadto Kolegium wskazało, że przy rozpatrywaniu niniejszej sprawy nie pominęło jednak ogólnych zasad postępowania w sprawach przyznawania i wypłacania świadczeń rodzinnych, o których mowa w Rozdziale 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W szczególności mowa tu o normie zawartej w art. 27 ust. 5 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, który dotyczy zbiegu uprawnień do wskazanych w tym przepisie świadczeń rodzinnych, wśród których wymienia się między innymi świadczenie rodzicielskie, będące w istocie odpowiednikiem zasiłku macierzyńskiego. Świadczenie rodzicielskie ma bowiem podobny charakter i podobny cel co zasiłek macierzyński. W tym miejscu przypomnieć należy, że świadczenie rodzicielskie wprowadzono do katalogu świadczeń rodzinnych w Rozdziale 3a ustawy o świadczeniach rodzinnych, dodanym przez art. 1 pkt 4 ustawy z dnia 24 lipca 2015 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. 2015r., poz. 1217), zmieniającej m.in. ustawę o świadczeniach rodzinnych z dniem 1 stycznia 2016r. Jak wynika z uzasadnienia do rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych i innych ustaw, świadczenie to będzie przysługiwać osobom, które urodziły dziecko, a które nie są uprawnione do zasiłku macierzyńskiego lub uposażenia macierzyńskiego. Uprawnionymi do pobierania świadczenia rodzicielskiego są bezrobotni, studenci, a także wykonujący prace na podstawie umów cywilnoprawnych. Przepis art. 17c ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych określa krąg podmiotów, którym przysługuje świadczenie rodzicielskie. W przypadku gdy mamy do czynienia z matką dziecka, będzie ono przysługiwać na podstawie pkt 1 ust. 1 i ust. 4 art. 17c ustawy o świadczeniach rodzinnych od dnia porodu. Przepis ust. 9 art. 17c powołanej wyżej ustawy, przewiduje dalej, że świadczenie rodzicielskie nie przysługuje, jeżeli co najmniej jeden z rodziców dziecka lub osoba, o której mowa w ust. 1 pkt 2 lub 3 tej ustawy otrzymuje zasiłek macierzyński.

Z powyższego unormowania wynika zatem, że zarówno zasiłek macierzyński, jak i świadczenie rodzicielskie wypłacane jest w analogicznej sytuacji życiowej związanej z faktem urodzenia dziecka, natomiast różnicują je okoliczności związane z sytuacją prawną i faktyczną, osoby sprawującej opiekę nad dzieckiem. Nie ulega zatem wątpliwości, że ze świadczenia rodzicielskiego nie będą mogły skorzystać osoby uprawnione do zasiłku macierzyńskiego.

Jak wynika z treści art. 27 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych ustawodawca wprowadził zasadę wyboru jednego z przysługujących świadczeń. Takie unormowanie jednoznacznie wskazuje zamysł i intencje ustawodawcy realizującego w ten sposób określoną konstytucyjnie zasadę pomocniczości. Skoro zatem owo wsparcie przejawia się poprzez zachowanie równowagi w przypadku zbiegu uprawnień do kilku świadczeń poprzez wykluczenie możliwości kumulatywnego pobierania świadczeń rodzinnych, to zachowanie tej równowagi winno mieć zastosowanie także w przypadku zaistniałej w niniejszej sprawie kumulacji uprawnień do zasiłku macierzyńskiego i świadczenia pielęgnacyjnego.

Kończąc, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi stwierdziło, iż w przedmiotowej sprawie, nie zaszedł żaden konflikt między przepisami ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, zastosowanymi przez Prezydenta Miasta Pabianic, a stanem faktycznym sprawy. Tymczasem, gdyby uznać żądanie strony dotyczące przyznania wnioskowanego świadczenia, bez wcześniejszej rezygnacji z przysługującego zasiłku macierzyńskiego sprzeczność taka właśnie by się pojawiła. Co więcej spowodowałaby ona dalsze wątpliwości, co do zachowania zasady równości obywateli, a też komplikacje w zakresie ustalania przez organ wysokości należnej wypłaty świadczenia w sytuacji otrzymania np. trzynastej emerytury, czy też w zakresie odprowadzanych składek na ubezpieczenie emerytalno-rentowe.

W skardze do sądu M.N., podtrzymując dotychczasowe stanowisko, zarzuciła organowi naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia, tj.: art 7 kpa, art. 11 kpa, art. 8 kpa, art. 78 kpa, art. 77 kpa, poprzez niewłaściwe ich zastosowanie, wskutek czego miało to wpływ na treść orzeczenia, polegający na tym, że odmówiono skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego; naruszenie przepisów prawa materialnego tj.: art. 17 ust. 1, art. 17 ust. 5, art. 27 ust. 5 pkt 1, art. 17c ustawy o świadczeniach rodzinnych, a ponadto naruszenie interesu prawnego strony.

W związku z powyższym skarżąca wniosła o uchylenie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi i zmianę decyzji organu I instancji poprzez przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

W uzasadnieniu skargi strona podniosła, że brak jej aktywności zawodowej nie wynika z tego, że pobiera zasiłek macierzyński, a ze względu na konieczność opieki nad niepełnosprawnym synem, który prócz podstawowych ma dodatkowe potrzeby takie jak rehabilitacja i sprzęt ortopedyczny, który nie jest refundowany w Polsce.

Ponadto skarżąca wskazała, że brak jest jakichkolwiek podstaw do uznania, że wskazanie w pkt 1 ust. 5 art. 27 ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenia rodzicielskiego lub świadczenia pielęgnacyjnego (pkt 2 ust. 5 art. 27 ustawy o świadczeniach rodzinnych) pozwala w drodze analogii do uznania, że matce dziecka przysługuje prawo wyboru '"jednego z tych świadczeń", w postaci zasiłku macierzyńskiego (przyznawanego na podstawie innej ustawy i nie wymienionego wśród świadczeń w ust. 5 art. 27 ustawy o świadczeniach rodzinnych). Zgodnie z zasadą racjonalności prawodawcy, gdyby ustawodawca chciał wprowadzić zasiłek macierzyński jako przesłankę negatywną z art. 17 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych, bądź obowiązek wyboru między świadczeniami pozostającymi w zbiegu (art. 27 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych), to dokonując kolejnych nowelizacji art. 17 bądź art. 27 ustawy o świadczeniach rodzinnych, wprost wskazałby zasiłek macierzyński jako jedno ze świadczeń, enumeratywnie wymienionych w art. 17 ust. 5 czy art. 27 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych (tak jak to uczynił w art. 17c ust. 9 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych). Tak więc za błędne skarżąca uznała stanowisko wyrażone przez organ, że zasiłek macierzyński jest odpowiednikiem świadczenia rodzicielskiego, skoro stanowią one, jak wyżej wskazano, świadczenia o różnym charakterze.

Nietrafne jest również – zdaniem strony - stanowisko organu, że kumulowanie świadczenia pielęgnacyjnego i prawa do zasiłku macierzyńskiego matki, pobieranego po ustaniu zatrudnienia, narusza zasadę równości wyrażoną w art. 32 Konstytucji RP. W istocie wzorcem kontroli w zakresie respektowania zasady równości może być wyłącznie art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

Ustanowiony z urzędu pełnomocnik w piśmie z dnia 6 września 2022 r. będącym uzupełnieniem skargi, zarzucił zaskarżonej decyzji naruszenie przepisów prawa materialnego tj.:

1) art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach przez jego niewłaściwą wykładnię w myśl wyłącznie konstytucyjnej zasady równości wyrażonej w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP z pominięciem zasady demokratycznego państwa prawnego wyrażonej w art. 2 Konstytucji RP, zasady legalizmu z art. 7 Konstytucji RP, a także prawa osób niepełnosprawnych do pomocy ze strony państwa z art. 69 Konstytucji RP oraz prawa rodziny do szczególnej pomocy ze strony państwa z art. 18 i 71 ust. 1 i 2 Konstytucji RP, co skutkowało błędnym przyjęciem, że możliwość pobierania świadczenia pielęgnacyjnego równocześnie z zasiłkiem macierzyńskim jest sprzeczna z podstawowymi zasadami konstytucyjnymi, istotnie różnicuje sytuację osób pozostających w zatrudnieniu i stawia na uprzywilejowanej pozycji osoby, które w tej sytuacji zatrudnienia nie posiadają, podczas gdy zgodnie z Konstytucją RP władze publiczne udzielają osobom niepełnosprawnym pomocy w zabezpieczeniu egzystencji, a także pomagają rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, w tym rodzinom wychowującym dziecko niepełnosprawne;

2) przez niewłaściwe zastosowanie przez SKO w Łodzi analogii między zasiłkiem macierzyńskim, o którym mowa w art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa a świadczeniem rodzicielskim z art. 17c ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych, a w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie art. 27 ust. 5 u.ś.r. prowadzące do sytuacji, w której skarżąca obowiązana jest do wyboru jednego z dwu świadczeń jako rzekomo zbiegających się: świadczenia pielęgnacyjnego albo zasiłku macierzyńskiego traktowanego jako świadczenie rodzicielskie, podczas gdy między zasiłkiem macierzyńskim a świadczeniem rodzicielskim występują istotne różnice wykluczające utożsamianie zasiłku macierzyńskiego ze świadczeniem rodzicielskim i w konsekwencji wykluczające zastosowanie art. 27 ust. 5 u.ś.r.;

3) art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych i art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa przez błędną wykładnię uznającą, że zasiłek macierzyński i świadczenie pielęgnacyjne są świadczeniami tożsamymi, podczas gdy zasiłek macierzyński stanowi odpowiednik wynagrodzenia za okres pozostawania przez pracownika na urlopie macierzyńskim, urlopie na warunkach urlopu macierzyńskiego, urlopie rodzicielskim lub urlopie ojcowskim, a świadczenie pielęgnacyjne jest świadczeniem przysługującym z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji;

4) art. 17 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie jego błędnej wykładni i uznaniu pobierania przez skarżąca zasiłku macierzyńskiego po ustaniu zatrudnienia jako przesłanki negatywnej do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, podczas gdy art. 17 ust. 5 u.ś.r. jest zamkniętym katalogiem negatywnych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wśród których ustawodawca nie wymienił pobierania zasiłku macierzyńskiego po ustaniu zatrudnienia jako negatywnej przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Pełnomocnik skarżącej wniósł o uchylenie w całości decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 28 grudnia 2021 r. nr SKO.4114.602.2021 oraz poprzedzającej ją decyzję Prezydenta Miasta Pabianic z dnia 26 listopada 2021 r. nr ŚP/10547/227/20/21/ oraz wniósł o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu oświadczając, że nie została ona opłacona w całości ani w części.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Skarga okazała się zasadna.

Na wstępie wyjaśnić należy, że zgodnie z art. 15 zzs4 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. poz. 1842 ze zm.), zwanej ustawą covidową, znowelizowanym na mocy art. 4 pkt 3 ustawy z dnia 28 maja 2021 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1090), z dniem 3 lipca 2021 r., w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 oraz w ciągu roku od odwołania ostatniego z nich wojewódzkie sądy administracyjne oraz Naczelny Sąd Administracyjny przeprowadzają rozprawę przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku, z tym że osoby w niej uczestniczące nie muszą przebywać w budynku sądu. Zgodnie zaś z art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy covidowej przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów.

Na tle tego przepisu Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z 30 listopada 2020 r., sygn. akt II OPS 6/19, wyraził pogląd, że "prawo do publicznej rozprawy nie ma charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniu, w tym także ze względu na treść art. 31 Sądu 3 Konstytucji RP, w którym jest mowa o ograniczeniach w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw, gdy jest to unormowane w ustawie oraz tylko wtedy, gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie m. in. Dla ochrony zdrowia. Nie ulega wątpliwości, że celem stosowania konstrukcji przewidzianych przepisami uCOVID-19 jest m. in. Ochrona życia i zdrowia ludzkiego w związku z zapobieganiem i zwalczaniem zakażenia wirusem COVID-19 (...). Z perspektywy zachowania prawa do rzetelnego procesu sądowego najistotniejsze jest zachowanie prawa przedstawienia przez stronę swojego stanowiska w sprawie (gwarancja prawa do obrony). (...) Dopuszczalne przepisami szczególnymi odstępstwo od posiedzenia jawnego sądu administracyjnego na rzecz formy niejawnej winno bowiem następować z zachowaniem wymogów rzetelnego procesu sądowego".

Zważywszy na treść powyższej regulacji zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału II z 3 sierpnia 2022 r. niniejsza sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy covidowej. Ziściły się bowiem warunki określone w tym przepisie. Rozpoznanie tej sprawy jest konieczne, co znajduje potwierdzenie w zarządzeniu o rozprawie zdalnej z 11 lipca 2022 r. Rozprawy tej, wymaganej przez ustawę, nie można jednak przeprowadzić na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku z uwagi na fakt, że pełnomocnik skarżącej oświadczył, że nie posiada możliwości technicznych uczestniczenia w rozprawie zdalnej. Skutkowało to skierowaniem sprawy do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w trybie tego przepisu.

Wymagany przy tym przywołaną wyżej uchwałą Naczelnego Sądu Administracyjnego standard ochrony praw stron w niniejszej sprawie został zachowany, skoro w wykonaniu zarządzenia z 3 sierpnia 2022 r. skarżąca i organ administracji zostali powiadomieni o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne. Strony miały zatem możliwość zajęcia stanowiska w sprawie, względnie uzupełnienia dotychczasowej argumentacji. Z możliwości tej strony jednak nie skorzystały.

Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2021 r., poz. 137 z późn. zm.) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2022 r., poz. 329 z późn. zm.), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd administracyjny bada więc co do zasady, czy zaskarżony akt administracyjny jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami proceduralnymi normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej.

Uchylenie zaskarżonej decyzji lub postanowienia w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, jeżeli miało ono wpływ na wynik sprawy, lub naruszenia przepisów prawa procesowego, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także dając podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala odpowiednio w całości albo w części (art. 151 P.p.s.a.). Ponadto należy wskazać, że zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Stosownie zaś do art. 135 P.p.s.a. sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.

Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpoznając przedmiotową skargę w tak zakreślonej kognicji stwierdził, że będąca przedmiotem kontroli Sądu zaskarżona decyzja oraz poprzedzającą ją decyzja Prezydenta Miasta Pabianic z dnia 26 listopada 2021 r., znak ŚP/10547/227/20/21/OD, orzekająca o odmowie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, wydane zostały z naruszeniem przepisów prawa materialnego, które to naruszenie miało wpływ na wynik sprawy, co obligowało Sąd do uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. w związku z art. 135 P.p.s.a.

Regulacją materialnoprawną mającą zastosowanie w niniejszej sprawie są przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 111 z późn. zm.), cytowanej dalej w skrócie jako "u.ś.r." regulujące kwestie związane z przyznaniem świadczenie pielęgnacyjnego.

I tak, zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Przesłanki wykluczające przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego zostały przez ustawodawcę określone w art. 17 ust. 5 u.ś.r. Zgodnie z w.w. regulacją, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli:

1) osoba sprawująca opiekę:

a) ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym,

b) ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów;

2) osoba wymagająca opieki:

a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności,

b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu;

3) na osobę wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury;

4) (uchylony);

5) na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawo do zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów;

6) na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.

Warto jednocześnie wskazać, że zasiłek macierzyński pobierany jest na podstawie przepisów art. 29 ust. 1 i 5 oraz art. 30 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 1133 z późn. zm.). Zgodnie z art. 29 ust. 1 cyt. wyżej ustawy zasiłek macierzyński jest świadczeniem przysługującym osobie objętej ubezpieczeniem, która w okresie owego ubezpieczenia albo urlopu wychowawczego urodziła dziecka. Zasiłek macierzyński może być przy tym ustalony także w wypadkach urodzenia dziecka po ustaniu ubezpieczenia (zatrudnienia), stosownie do art. 184 Kodeksu pracy.

Jak wynika z niekwestionowanych w trakcie postępowania administracyjnego poczynionych przez organ I instancji i niekwestionowanych przez organ II instancji oraz skarżącą ustaleń w zakresie stanu faktycznego:

1. orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z dnia [...] września 2021 r., znak: [...] S.N. (syn skarżącej) został uznany za osobę niepełnosprawną od urodzenia do dnia 30.09.2023 r. i wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału, na co dzień opiekuna dziecka w procesie leczenia, rehabilitacji i edukacji;

2. skarżąca sprawuję bezpośrednią opiekę nad niepełnosprawnym synem S.N.;

3. stosunek pracy skarżącej wygasł z dniem 31 lipca 2021 r.;

4. skarżąca po ustaniu zatrudnienia pobiera zasiłek macierzyński.

Zasadniczy problem w niniejszej sprawie sprowadza się do pobierania przez skarżącą zasiłku macierzyńskiego i wynikających z tego faktu, w ocenie organów administracji, skutków. W ocenie Kolegium, podobnie jak w ocenie organu I instancji, skarżąca pobierając zasiłek macierzyński w związku ze sprawowaną opieką nad dzieckiem, nie zrezygnowała z zatrudnienia, a tym samym nie została spełniona przesłanka "rezygnacji z zatrudnienia", co uzasadnia odmowę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W ocenie Kolegium wnioskowane świadczenie pielęgnacyjne na dziecko będzie przysługiwało wnioskodawczyni od dnia utraty prawa do zasiłku macierzyńskiego na syna, a w konsekwencji od dnia utraty dochodu z tego tytułu. Ponadto Kolegium odniosło się do art. 27 ust. 5 pkt 1 u.ś.r. Zgodnie z tą regulacją w przypadku zbiegu uprawnień do następujących świadczeń:

1) świadczenia rodzicielskiego lub

2) świadczenia pielęgnacyjnego, lub

3) specjalnego zasiłku opiekuńczego, lub

4) dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, lub

5) zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów

- przysługuje jedno z tych świadczeń wybrane przez osobę uprawnioną - także w przypadku gdy świadczenia te przysługują w związku z opieką nad różnymi osobami.

W świetle w.w. regulacji Kolegium wskazało, że nie jest możliwa kumulacja wielu rodzajów świadczeń finansowanych z budżetu państwa, które związane są z brakiem aktywności zawodowej spowodowanej opieką nad dzieckiem, akceptując tym samym stanowisko organu I instancji. W ocenie organu II instancji dotyczy to zbiegu prawa do zasiłku macierzyńskiego oraz świadczenia pielęgnacyjnego. Organ II instancji wskazał, że zasiłek macierzyński i świadczenie rodzicielskie wypłacane jest w analogicznej sytuacji życiowej związanej z faktem urodzenia dziecka i wywiodło z tego, że skoro świadczenia rodzicielskiego nie będą mogły skorzystać osoby uprawnione do zasiłku macierzyńskiego, to niemożliwa jest także kumulacja świadczeń w postaci zasiłku macierzyńskiego i świadczenia pielęgnacyjnego.

Z powyższym stanowiskiem organów administracji w ocenie Sądu zgodzić się nie można.

W tym miejscu należy wskazać, że zgodnie z art. 3 pkt 22 u.ś.r. zatrudnienie lub inna praca zarobkowa - oznacza wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej. Jak stwierdził organ II instancji w uzasadnieniu wydanej decyzji skarżąca pobierając zasiłek macierzyński w związku ze sprawowaną opieką nad dzieckiem nie zrezygnowała z zatrudnienia, co, w ocenie tego organu, jest jedną z przesłanek odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Sąd nie podziela poglądu organów w powyższym zakresie.

W pierwszej bowiem kolejności podkreślić należy, że stosunek pracy skarżącej ustał z dniem 31 lipca 2021 roku, a więc biorąc pod uwagę wynikającą z powołanego wyżej art. 3 pkt 22 u.ś.r. definicję zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, brak jest podstaw do przyjęcia, że skarżąca z zatrudnienia nie zrezygnowała, gdyż po dniu 31 lipca 2021 r. skarżąca nie pozostawała w stosunku pracy, nie wykonywała też innej pracy zarobkowej w rozumieniu powyższej definicji. Skoro więc skarżąca nie pozostawała w zatrudnieniu, to oznacza, że została spełniona jedna z przesłanek świadczenia pielęgnacyjnego określona w art. 17 ust. 1 u.ś.r., a mianowicie niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej (zob. wyrok NSA z 25.11.2020 r., I OSK 1472/20, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych - https://orzeczenia.nsa.gov.pl – dalej powoływana jako "CBOSA"). Jedynie na marginesie zauważyć należy, że skarżąca stwierdziła w skardze, że nie podjęła i na chwilę obecną wyklucza podjęcie pracy ze względu na stan zdrowia jej dziecka od dnia jego narodzin oraz, że brak jej aktywności zawodowej nie wynika z tego, że pobiera zasiłek macierzyński a ze względu na konieczność opieki nad niepełnosprawnym synem.

Organ II instancji w uzasadnieniu decyzji wskazał, że przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego powoduje także opłacanie, tak jak w przypadku zasiłku macierzyńskiego za osobę uprawioną składek na ubezpieczenie społeczne. Zdaniem Sądu okoliczność ta w niniejszej sprawie nie ma prawnego znaczenia. W pełni należy podzielić stanowisko prezentowane w orzecznictwie NSA, że ustawodawca nie łączy przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z okolicznościami związanymi z podleganiem opiekuna osoby niepełnosprawnej ubezpieczeniu społecznemu. Podstawy prawne objęcia określonej osoby ubezpieczeniem społecznym mają zróżnicowane źródła, zaś zatrudnienie lub wykonywanie innej pracy zarobkowej w rozumieniu art. 3 pkt 22 u.ś.r. nie wyczerpuje tych podstaw. Fakt, iż skarżąca ubiegając się świadczenie pielęgnacyjne podlegała ubezpieczeniu społecznemu nie jest wystarczające dla uznania, że nie została spełniona przesłanka rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w rozumieniu art. 17 ust. 1 w związku z art. 3 pkt 22 u.ś.r. (zob. wyrok NSA z 2.03.2022 r., I OSK 1638/21, CBOSA).

Nadto podkreślenia wymaga fakt, że począwszy od dnia 1 sierpnia 2021 r. skarżąca pobierała zasiłek macierzyński nie pozostając w stosunku zatrudnienia. W ocenie Sądu w przypadku pobierania zasiłku macierzyńskiego w czasie trwania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przyczyną niespełnienia przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego byłoby oczywiście pozostawanie w zatrudnieniu lub wykonywanie innej pracy zarobkowej w rozumieniu art. 3 pkt 22 u.ś.r., czyli niepełnienie przesłanki rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie zaś pobieranie zasiłku macierzyńskiego jako świadczenia uniemożliwiającego przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

W niniejszej sprawie organ II instancji stanął także na stanowisku, że pobieranie zasiłku macierzyńskiego stanowi negatywną przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zważywszy treść cytowanego wyżej art. 17 ust. 5 w związku z art. 17 ust. 1 u.ś.r. zdaniem Sądu nie budzi wątpliwości, że wynik wykładni językowej prowadzi do wniosku, iż zasiłek macierzyński nie jest wymieniony w powołanych wyżej przepisach u.ś.r. jako świadczenie, którego pobieranie ma wpływ na możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Nie sposób podzielić więc poglądu organu w powyższym zakresie.

Odnosząc się zaś do kwestii zbiegu świadczenia pielęgnacyjnego i zasiłku macierzyńskiego Sąd wskazuje na treść powołanego wyżej art. 27 ust. 5 pkt 1 i 2 u.ś.r., zgodnie z którym w przypadku zbiegu uprawnień do świadczenia rodzicielskiego lub świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje jedno z tych świadczeń wybrane przez osobę uprawnioną - także w przypadku gdy świadczenia te przysługują w związku z opieką nad różnymi osobami.

Mając na uwadze treść wskazanej wyżej regulacji organ II instancji wywodzi powołując się na wykładnię funkcjonalną i celowościową, że zasiłek macierzyński jest wprost odpowiednikiem świadczenia rodzicielskiego, wskazując, że wspólnym mianownikiem obu wskazanych wyżej i świadczeń jest ich cel i funkcja. W dalszej kolejności organ wskazuje, że ze względu na podobieństwo zasiłku macierzyńskiego i świadczenia rodzicielskiego zastosowanie winien w tym przypadku mieć przepis art. 27 ust. 5 pkt 1 i 2 u.ś.r., z którego wynika możliwość pobierania tylko jednego ze świadczeń, a więc świadczenia pielęgnacyjnego lub rodzicielskiego.

Takiego poglądu organów obu instancji Sąd w składzie rozpatrującym niniejszą sprawę nie podziela. Nie można oczywiście nie zauważyć, że pod względem celu zasiłek macierzyński ma zbliżony charakter do świadczenia rodzicielskiego określonego w art. 17c u.ś.r. Nie ulega wątpliwości, że oba świadczenia związane są z urodzeniem dziecka. Jednakże zdaniem Sądu podobieństwo celów realizowanych przez w.w. świadczenia nie uprawnia do przyjęcia, że świadczenia ta mają charakter analogiczny, są zastępowalne, a to przede wszystkim zarówno ze względu na odmienne podstawy prawne jak i przesłanki ich przyznania.

Jak zauważono w orzecznictwie sądów administracyjnych przepisy u.ś.r. nie zawierają generalnego zakazu kumulacji świadczeń rodzinnych, także ze świadczeniami wypłacanymi na gruncie systemu zabezpieczenia społecznego (wyrok NSA z 2.03.2022 r., I OSK 1638/21, CBOSA). Z przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, iż osobą uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego jest osoba posiadająca określone cechy podmiotowe, wskazane w art. 17 ust. 1 pkt 1 - 4 u.ś.r. oraz nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o określonej niepełnosprawności. Przepisy art. 17 ust. 5 i art. 27 ust. 5 u.ś.r. stanowią natomiast regulacje prawne przełamujące ww. zasadę, czyli stanowią wyjątek od zasady. Co więcej, wskazane w nich wyjątki, kiedy świadczenie pielęgnacyjne przyznane być nie może, mają charakter zamknięty. Zgodnie zaś z powszechnie przyjętymi zasadami wyjątków od reguł ogólnych (leges speciales) nie wolno interpretować rozszerzająco (exceptiones non sunt extendendae) (zob. wyrok NSA z 2.03.2022 r., I OSK 1638/21, CBOSA).

Ponadto, jak zauważono w orzecznictwie NSA (wyrok NSA z 24.06.2020 r., I OSK 89/20, CBOSA) art. 27 ust. 5 u.ś.r. ma charakter porządkujący, a to z tego powodu, że wynika z niego ogólna reguła, iż w przypadku zbiegu uprawnień do różnych świadczeń osoba uprawniona ma prawo wyboru jednego z nich. Przepis ten nie wyjaśnia jednak zakresu użytego w nim pojęcia "zbieg uprawnień". Zakres ten wynika z innych przepisów u.ś.r., m.in. z art. 17c ust. 9 pkt 1 u.ś.r., stosownie do treści którego świadczenie rodzicielskie nie przysługuje, jeżeli co najmniej jeden z rodziców dziecka lub inne osoby [...] otrzymują zasiłek macierzyński oraz art. 17 ust. 5 u.ś.r., który dotyczy jedynie świadczenia pielęgnacyjnego, ale nie dotyczy zasiłku macierzyńskiego. Z tego też względu z art. 27 ust. 5 u.ś.r. nie można wywodzić generalnego zakazu kumulacji świadczeń rodzinnych (wyrok WSA w Olsztynie z 14.2.2017 r. II SA/Ol 9/17, CBOSA), a tym bardziej kumulacji świadczeń rodzinnych z innego rodzaju świadczeniami o charakterze ubezpieczeniowym - w szczególności z zasiłkiem macierzyńskim. Poglądy te zasługują w ocenie Sądu na pełną aprobatę. Należy więc przyjąć, że brak jest podstaw do przyjęcia w drodze analogii, że w razie pobierania zasiłku macierzyńskiego osoba uprawniona winna dokonać wyboru, które świadczenie będzie pobierać stosownie do art. 27 ust. 5 u.ś.r. Podkreślić raz jeszcze należy, że zasiłek macierzyński jest przyznawany na podstawie przepisów ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa i nie został wymieniony w katalogu świadczeń określonym w art. 27 ust. 5 u.ś.r. W ocenie Sądu nie powinno budzić wątpliwości, że zważywszy na zasadę racjonalności prawodawcy, gdyby ustawodawca chciał wprowadzić zasiłek macierzyński jako przesłankę negatywną z art. 17 ust. 5 u.ś.r., bądź obowiązek wyboru między świadczeniami pozostającymi w zbiegu, to dokonując kolejnych nowelizacji art. 17 bądź art. 27 u.ś.r. wprost wskazałby zasiłek macierzyński jako jedno ze świadczeń stanowiących negatywną przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 również 5 u.ś.r.) lub w katalogu świadczeń określonym w art. 27 ust. 5 u.ś.r., tak jak to uczynił w art. 17c ust. 9 pkt 1 u.ś.r. (zob. wyrok NSA z 24.06.2020 r., I OSK 89/20, CBOSA). W ocenie Sądu brak jest więc podstaw do przyjęcia w niniejszej sprawie, że zasiłek macierzyński winien być traktowany jako przesłanka odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wnioskodawczyni. Faktu tego nie zmienia także powoływanie się przez organy administracji na art. 17c ust. 9 u.ś.r., z którego wynika, że świadczenie rodzicielskie nie przysługuje, jeśli co najmniej jeden z rodziców dziecka [...] otrzymuje zasiłek macierzyński. Norma ta nie znajduje bowiem zastosowania w sprawie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, a nadto nie sposób wyprowadzić z niej wniosku o zastępowalności zasiłku macierzyńskiego i świadczenia rodzicielskiego.

Na marginesie należy zauważyć, że wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 22 maja 2019 r. sygn. akt IV SA/Wr 105/19, na który powołują się organy obu instancji, został (podobnie jak i decyzje organów obu instancji będące przedmiotem kontroli sądowoadministracyjnej) uchylone przez NSA wyrokiem z dnia 24 czerwca 2020 r., sygn. akt I OSK 89/20, CBOSA.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ powinien ponownie rozpoznać przedmiotowy wniosek skarżącej, mając na względzie ocenę prawną zawartą w niniejszym orzeczeniu (art. 153 P.p.s.a.).

Sąd nie dopatrzył się naruszenia norm prawa procesowego wynikających z K.p.a. Mając na uwadze powyższe Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w związku z art. 135 P.p.s.a. orzekł jak w pkt 1 wyroku.

O kosztach (pkt 2 wyroku) orzeczono na podstawie art. 205 § 2 P.p.s.a. i przyznano radcy prawnemu K.J. kwotę 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) złotych, obejmującą podatek od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu skarżącym stosownie do § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c w związku z § 4 ust. 3 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 68 z późn. zm.).

dc