Wyrok NSA, sygn. akt II FSK 3522/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2017-11-29 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6113 Podatek dochodowy od osób prawnych
6560
Hasła tematyczne: Interpretacje podatkowe
Podatek dochodowy od osób prawnych
Skarżony organ: Minister Finansów~Szef Krajowej Administracji Skarbowej
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 16 ust. 7b, art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61
journal: Dz.U. 2014 poz 851
law: Ustawa z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący - Sędzia NSA Bogusław Dauter, Sędzia NSA Andrzej Jagiełło, Sędzia WSA del. Wojciech Stachurski (sprawozdawca), Protokolant Magdalena Sadzyńska, po rozpoznaniu w dniu 29 listopada 2017 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej Dyrektora Izby Skarbowej w Łodzi, działającego z upoważnienia Ministra Finansów od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 4 września 2015 r., sygn. akt I SA/Op 278/15 w sprawie ze skargi C[...] sp. z o.o. z siedzibą w K. na interpretację indywidualną Dyrektora Izby Skarbowej w Łodzi, działającego z upoważnienia Ministra Finansów z dnia 13 stycznia 2015 r., nr IPTPB3/423-348/14-2/KC w przedmiocie podatku dochodowego od osób prawnych 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości, 2) oddala skargę w całości, 3) zasądza od C[...] sp. z o.o. z siedzibą w K. na rzecz Szefa Krajowej Administracji Skarbowej kwotę 340 (słownie: trzysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

1. Wyrok sądu pierwszej instancji.

Wyrokiem z dnia 4 września 2015 r., sygn. I SA/Op 278/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu, po rozpoznaniu sprawy ze skargi C[...] Spółki z o.o. w K. (dalej jako Spółka, Wnioskodawca,) na interpretację indywidualną Dyrektora Izby Skarbowej w Łodzi działającego w imieniu Ministra Finansów z dnia 13 stycznia 2015 r., nr IPTPB3/423-348/14-2/KC w przedmiocie podatku dochodowego od osób prawnych, uchylił zaskarżoną interpretację indywidualną.

Przedstawiając stan faktyczny sąd pierwszej instancji wskazał, że w dniu 13 października 2014 r. Spółka zwróciła się o udzielenie pisemnej interpretacji przepisów prawa podatkowego dotyczącej podatku dochodowego od osób prawnych w zakresie stosowania przepisów art. 16 ust. 1 pkt 60 i pkt 61 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych (Dz. U. z 2014 r. poz. 851 z późn. zm.) - dalej jako: "u.p.d.o.p.". W opisie zdarzenia przyszłego wskazała, że jest członkiem międzynarodowej grupy kapitałowej składającej się ze spółek zlokalizowanych w różnych krajach (dalej: "Grupa"). Rozważając uczestnictwo w centralnym systemie Cash poolingu (dalej: "Struktura") w ramach Grupy, planuje przystąpić do Umowy Struktury Cash Pooling (dalej: "Umowa struktury") zawartej przez inną spółkę z Grupy pełniącą funkcję Lidera w Strukturze (dalej: "Lider") z Bankiem, przy czym Spółka będzie Uczestnikiem Struktury, do której zostaną także włączone inne podmioty z Grupy z siedzibą w Polsce (dalej: "Uczestnicy"). Lider oraz pozostali Uczestnicy są powiązani kapitałowo ze sobą w sposób pośredni w rozumieniu art. 11 u.p.d.o.p., natomiast Wnioskodawca i jedna ze spółek mają wspólnego bezpośredniego udziałowca (tj. są spółkami - siostrami). Każdy z Uczestników będzie funkcjonować w Strukturze w oparciu o odrębne Rachunki Uczestnika, prowadzone w PLN przez Bank. Struktura cash poolingu polegać będzie na bilansowaniu (zerowaniu) sald na Rachunkach Uczestników (w tym na Rachunku Spółki jako Uczestnika) z wykorzystaniem Rachunku Lidera. Celem Struktury jest optymalizacja kosztów i pożytków Uczestników związanych z zarządzaniem ich bieżącą płynnością finansową. Zgodnie z Umową struktury, na koniec dnia w dacie transferu Bank będzie w pierwszej kolejności dokonywać transferów każdej kwoty salda dodatniego z Rachunku Uczestnika na Rachunek Lidera oraz w drugiej kolejności będzie transferował każdą wartość kwoty salda ujemnego z Rachunku Lidera na Rachunek Uczestnika. W sytuacji, gdy w dacie transferu po dokonaniu transferów wszystkich kwot sald dodatnich suma: i) środków zgromadzonych na rachunku Lidera oraz ii) kwoty dostępnego kredytu będzie niższa od sumy sald kwot ujemnych, które powinny być przedmiotem transferu w tej dacie transferu, Bank jest uprawniony do dokonania, bez dodatkowych dyspozycji Uczestników, transferów sald kwot ujemnych w zakresie możliwym do wykonania, biorąc pod uwagę łączną wysokość środków określonych powyżej w punktach i) i ii), przy czym Bank będzie mógł według swobodnego uznania określić, na które rachunki Uczestników zostaną dokonane te transfery i w jakiej kwocie. Oznacza to, że salda kredytowe na Rachunkach Uczestników na koniec dnia będą transferowane na Rachunek Lidera, natomiast salda debetowe będą uzupełniane środkami z Rachunku Lidera. W każdej dacie transferu po dokonaniu wszystkich transferów Bank naliczy odsetki kapitałowe ustalone zgodnie z "Parametrami Struktury", stanowiącymi załącznik do Umowy Struktury. Jeśli saldo na wszystkich rachunkach Uczestników będzie równe zero, a: (a) saldo na rachunku Lidera będzie dodatnie, wówczas Bank zapłaci Liderowi odsetki kapitałowe naliczone od kwoty środków zgromadzonych na Rachunku Lidera, (b) saldo na Rachunku Lidera będzie ujemne, wówczas Lider zapłaci bankowi odsetki kapitałowe naliczone od kwoty niespłaconego kredytu. Odsetki, rozliczane na Uczestników przez działającą na zlecenie Lidera grupową jednostkę operacji finansowych ("Dział Treasury"), naliczane będą na podstawie comiesięcznych zestawień od sald dodatnich i ujemnych i będą one w ramach tych zestawień automatycznie doliczane do salda poszczególnych Uczestników, co jednak nie będzie miało formy klasycznego przelewu (nie będą w żaden sposób wypłacane, przekazywane, pobierane, itp.); będą natomiast powiększać należność bądź zobowiązanie Lidera wobec danego Uczestnika. Odsetki naliczane będą co miesiąc od dziennego salda rozliczeń pomiędzy Uczestnikiem a Liderem, wynikającego z zestawienia od Grupy (nie od salda na rachunku bankowym Uczestnika). W przypadku, gdy w danym okresie Uczestnik wykazuje saldo dodatnie/ujemne, od którego naliczane są odsetki, widnieją one jako "ulokowane" w Strukturze w następnym okresie i w przypadku ujemnego/dodatniego salda w kolejnym okresie, podlegają rozliczeniu z odsetkami naliczonymi od tego ujemnego/dodatniego salda. Stopa procentowa stosowana przez Dział Treasury w celu naliczania wysokości odsetek dla poszczególnych Uczestników będzie miała charakter rynkowy, a Dział ten będzie posiadał podgląd do Rachunków Uczestników; po naliczeniu odsetek będzie on przesyłał zestawienia Liderowi. Na ich podstawie Lider księgowo będzie dopisywał odsetki każdemu Uczestnikowi w ten sposób, że saldo z dnia poprzedniego (wraz z odsetkami) będzie korygowane o obroty w dniu następnym (tj. bilans zamknięcia danego dnia jest bilansem otwarcia dla dnia następnego). Spółka jako Uczestnik będzie dokonywać księgowań odsetek naliczanych przez Dział Treasury, a dopisywanych przez Lidera, na koncie rozrachunkowym z Liderem we własnej ewidencji księgowej.

Dla zobrazowania sposobu ewidencjonowania przez Lidera oraz przez Spółkę jako Uczestnika odsetek naliczanych od sald Uczestników przez Dział Treasury, Spółka przedstawiła we wniosku uproszczony przykład prezentujący dzienne rozliczenia między Liderem a Uczestnikami Struktury będące podstawą do naliczenia miesięcznych odsetek przez ten Dział. Spółka wskazała, że jeśli Uczestnik nie zapłaci Bankowi, w dacie określonej przez Bank, jakiejkolwiek kwoty przypadającej do zapłaty przez niego w ramach Struktury (innej niż zaległe odsetki), będzie zobowiązany zapłacić Bankowi odsetki za opóźnienie od zaległej kwoty za okres od daty wymagalności do dnia faktycznej zapłaty, przy czym będą pobierane bezpośrednio przez Bank odpowiednio z Rachunku Lidera, w tym również w ciężar dostępnego kredytu lub z Rachunku Uczestnika. Uczestnicy mają udostępnione debety techniczne w Rachunku Uczestnika z przeznaczeniem na realizację swoich dyspozycji związanych ze swoimi bieżącymi potrzebami korporacyjnymi, w wysokości określonej dla Uczestnika lub Lidera. Kwoty wykorzystane w ramach debetu technicznego nie są oprocentowane. Wartość każdej dyspozycji wykonanej w ciężar debetu technicznego pomniejsza kwotę debetu technicznego dostępną dla Uczestnika. W przypadku niespłacenia debetu technicznego w dacie jego wymagalności (tj. w dacie transferu, w której został wykorzystany), Bank może pobrać kwotę niezbędną do jego spłaty z każdego innego rachunku Uczestnika w Banku, bez jego odrębnej dyspozycji. Od niespłaconego debetu technicznego naliczane są odsetki. Zgodnie z Umową struktury, Uczestnicy zrzekną się prawa do potrąceń i roszczeń wzajemnych i wszystkie płatności dokonywane przez Uczestnika z tytułu Umowy Struktury, Umowy przystąpienia, Umowy kredytu, Umowy rachunku bankowego i pozostałych dokumentów związanych ze Strukturą, będą obliczane i dokonywane bez potrąceń i roszczeń wzajemnych oraz odliczeń na ich poczet. Relacje pomiędzy Uczestnikami w ramach Struktury będą miały charakter rynkowy. Spółka jako Uczestnik będzie ponosić koszty opłat bankowych związanych z prowadzeniem Rachunków Uczestnika. Ponadto, zostanie zawarta umowa pomiędzy Uczestnikami i Liderem, na podstawie której na rzecz Lidera będzie płacone, w okresach kwartalnych, wynagrodzenie za usługi wykonywane w ramach Umowy struktury.

W związku z powyższym opisem Spółka zadała pytania:

1. Czy rozliczane przez Lidera odsetki od sald ujemnych Spółki w związku z uczestnictwem w Strukturze podlegają ograniczeniom w zakresie niedostatecznej kapitalizacji wynikającym z art. 16 ust. 1 pkt 60 i pkt 61 Ustawy o CIT?

2. Czy stanowisko zaprezentowane przez Spółkę w odniesieniu do pytania nr 1 znajdzie zastosowanie również w odniesieniu do stanu prawnego, który będzie obowiązywał począwszy od 1 stycznia 2015 r.?

Zdaniem Spółki, rozliczane przez Lidera odsetki od sald ujemnych Spółki w związku z uczestnictwem w Strukturze nie będą podlegały ograniczeniom w zakresie niedostatecznej kapitalizacji wynikającym z art. 16 ust. 1 pkt 60 i pkt 61 u.p.d.o.p. Ograniczenia wynikające z przepisów o niedostatecznej kapitalizacji mają zastosowanie o ile: 1) mamy do czynienia z podmiotami powiązanymi (zgodnie z obecnym brzmieniem przepisów z bezpośrednim udziałowcem lub spółkami siostrami) oraz 2) tytułem do naliczenia odsetek jest pożyczka. W odniesieniu do relacji z M[...] Sp. z o.o. będą istniały powiązania w rozumieniu art. 16 ust. 1 pkt 61 u.p.o.d.p., tj. spółki te będą spółkami-siostrami. Natomiast pomiędzy Spółką, a Liderem i innymi Uczestnikami nie będą występowały powiązania, o których mowa w przepisach art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 u.p.d.o.p. Zdaniem Spółki, niezależnie od istnienia powiązań, o których mowa wyżej, ograniczenia wynikające z przepisów o niedostatecznej kapitalizacji nie znajdą zastosowania, ze względu na to, iż w ramach Struktury nie dochodzi do zawarcia pożyczki w rozumieniu art. 16 ust. 7bu.p.d.o.p. Stanowisko zaprezentowane w odniesieniu do pytania nr 1 znajdzie zastosowanie również w odniesieniu do stanu prawnego, który będzie obowiązywał począwszy od 1 stycznia 2015 r., tj. rozliczane przez Lidera odsetki od sald ujemnych Spółki w związku z uczestnictwem w Strukturze nie będą podlegały ograniczeniom w zakresie niedostatecznej kapitalizacji wynikającym z art. 16 ust. 1 pkt 60 i pkt 61 u.pd.o.p. w brzmieniu, jakie przepisy te otrzymają od 1 stycznia 2015 r. Nawet jeśli w konsekwencji zmiany przepisów począwszy od 1 stycznia 2015 r. będą istniały powiązania, o których mowa w art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 u.p.d.o.p. w brzmieniu nadanym od 1 stycznia 2015 r., tj. powiązania pośrednie pomiędzy Spółką, a Liderem oraz innymi Uczestnikami, to nadal nie dojdzie do zawarcia umowy pożyczki, o której mowa w art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p. w brzmieniu nadanym od 1 stycznia 2015 r. i w związku z tym nie będą spełnione wszystkie warunki niezbędne do zastosowania ograniczeń wynikających z przepisów o niedostatecznej kapitalizacji.

W interpretacji indywidualnej z dnia 13 lutego 2015 r. Minister Finansów działający przez Dyrektora Izby Skarbowej w Łodzi uznał stanowisko Spółki za nieprawidłowe. Przytaczając treść przepisów art. 16 ust. 1 pkt 60 i pkt 61, art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p. w brzmieniu obowiązującym zarówno do 31 grudnia 2014 r., jak i po 1 stycznia 2015 r., organ uznał, że uprawnienie Spółki do korzystania ze środków finansowych w ramach opisanej we wniosku struktury cash poolingu upoważnia do stwierdzenia, że w przedstawionym zdarzeniu przyszłym będziemy mieli do czynienia z pożyczką w rozumieniu definicji zawartej w art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p. Jeżeli zatem, podmioty zawierające Umowę są podmiotami wskazanymi w art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 u.p.d.o.p. to przepisy te w niniejszej sprawie mogą znaleźć zastosowanie. Tym samym, zdaniem organu, w sytuacji gdy Spółka będzie wykazywała saldo debetowe, a także łączna wartość zadłużenia wobec podmiotów wskazanych w art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 u.p.d.o.p. przekroczy wartości w nich wymienione, wówczas w odniesieniu do odsetek płaconych w związku z uczestnictwem w systemie cash-poolingu znajdą zastosowanie ograniczenia w zakresie niedostatecznej kapitalizacji.

Po bezskutecznym wezwaniu organu do usunięcia naruszenia prawa skarżąca wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu skargę na tę interpretację, wnosząc o jej uchylenie i zasądzenie na swoją rzecz kosztów postępowania. Skarżonej interpretacji zarzuciła: (1) naruszenie art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p. poprzez przyjęcie, że w zdarzeniu przyszłym przedstawionym przez Spółkę, struktura cash poolingu wypełnia warunki uznania jej za pożyczkę w rozumieniu przepisu art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2014 r. oraz w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2015 r., (2) naruszenie art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 w zw. z art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2014 r. poprzez przyjęcie, że w zdarzeniu przyszłym przedstawionym przez Spółkę, w związku z uczestnictwem w systemie cash poolingu, w odniesieniu do odsetek rozliczanych przez Lidera od sald ujemnych Spółki mogą znaleźć zastosowanie ograniczenia w zakresie niedostatecznej kapitalizacji wynikające z art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 u.p.d.o.p. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2014 r., jeśli występują bezpośrednie powiązania pomiędzy Spółką a Uczestnikami, o których mowa w tych przepisach, (3) naruszenie art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 w zw. z art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p. w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2015 r. poprzez przyjęcie, że w zdarzeniu przyszłym przedstawionym przez Spółkę, w związku z uczestnictwem w systemie cash poolingu, w odniesieniu do odsetek rozliczanych przez Lidera od sald ujemnych Spółki mogą znaleźć zastosowanie ograniczenia w zakresie niedostatecznej kapitalizacji wynikające z art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 u.p.d.o.p. w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2015 r., jeśli występują bezpośrednie lub pośrednie powiązania pomiędzy Spółką a Uczestnikami, o których mowa w tych przepisach, (4) wadliwość formalnoprawną wynikającą z niezastosowania zasady wyrażonej w art. 120 w związku z art. 14h o.p., nakazującej organowi prowadzenie postępowania na podstawie przepisów prawa, (5) wadliwość formalnoprawną wynikającą z niezastosowania zasady wyrażonej w art. 121 §1 o.p., w związku z art. 14h o.p.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu na podstawie art. 146 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej: "p.p.s.a.") uchylił zaskarżoną interpretację indywidualną uznając, że organ dokonał błędnej wykładni art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 u.p.d.o.p. oraz art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2014 r., jak również od 1 stycznia 2015 r.

Sąd pierwszej instancji przedstawił regulacje art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 u.p.d.o.p., jak też art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2014 r. oraz od 1 stycznia 2015 r. Wskazał, że w porównaniu do poprzedniego brzmienia obowiązującego do 31 grudnia 2014 r. regulacją art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 u.p.d.o.p. objęte zostały także podmioty powiązane ze sobą nie tylko w sposób bezpośredni, ale także w sposób pośredni, tj. podmioty posiadające w kapitale podatnika oraz w kapitale podmiotu udzielającego podatnikowi pożyczki udział pośredni wynoszący minimum 25% udziałów (akcji). Niemniej jednak w dalszym ciągu ograniczenia w zaliczaniu do kosztów uzyskania przychodów dotyczą jedynie odsetek od pożyczek udzielanych przez podmioty powiązane.

Sąd wyraził pogląd, że niezależnie od istnienia powiązań o których mowa powyżej, ograniczenia wynikające z niedostatecznej kapitalizacji nie znajdą zastosowania, gdyż w ramach Struktury nie dochodzi do zawarcia pożyczki

w rozumieniu art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p. - w brzmieniu obowiązującym do 31 stycznia 2014 r., jak też w brzmieniu po 1 stycznia 2015 r. W wyniku nowelizacji nie doszło do istotnej zmiany definicji "pożyczki" z art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p., nadal w przepisie tym nie została wymieniona umowa cash poolingu. Nowelizacja jedynie doprecyzowuje obecną regulację, z kolei zmiany pozostają bez wpływu na kwestię jej zakresu przedmiotowego w kontekście oceny umowy cash poolingu.

Sąd uznał, że wbrew stanowisku organu, celem umowy cash poolingu nie jest przenoszenie własności środków pieniężnych pomiędzy uczestnikami systemu ani też kreowanie zobowiązań do ich zwrotu, lecz bieżące pokrywanie niedoborów na rachunkach niektórych uczestników systemu, zaś transferu tych środków nie sposób jest traktować jako transfer definitywny, skutkujący przejściem praw o charakterze rzeczowym. Konsekwencje przedmiotowego transferu, na gruncie przepisów u.p.d.o.p., są prawnie obojętne, w efekcie czego brak jest podstaw do "obarczania" skarżącej obowiązkiem, o którym mowa w art. 16 ust. 1 pkt 60 oraz pkt 61 u.p.d.o.p., w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2014 r., jak i po 1 stycznia 2015 r., jedynie z uwagi na założoną przez organ analogię umowy cash poolingu i umowy pożyczki, do przyjęcia której brak jest podstaw.

Sąd zauważył ponadto, że organ w zaskarżonej interpretacji nie odniósł się do szeregu przywołanych przez skarżącą orzeczeń sądów administracyjnych czy też organów podatkowych reprezentujących stanowisko, które znalazło uznanie w postępowaniu w niniejszej sprawie. Zwłaszcza nie wskazał przekonywujących motywów, dlaczego zmienił wcześniejszy pogląd na sporne zagadnienie, wyrażany w wielu interpretacjach indywidualnych, powołując się wyłącznie na zasadę praworządności wyrażoną w art. 7 Konstytucji RP. Powyższe stanowiło uchybienie art. 120 oraz art. 121 § 1 o.p., obowiązujących w postępowaniu interpretacyjnym na podstawie art. 14h o.p.

2. Skarga kasacyjna i odpowiedź na skargę kasacyjną.

Skargę kasacyjną od wyroku WSA w Opolu wywiódł organ interpretacyjny. Działający w jego imieniu pełnomocnik zaskarżył ww. wyrok w całości i na podstawie art. 174 pkt. 1 p.p.s.a. zarzucił naruszenie prawa materialnego, t.j. art. 16 ust. 1 pkt 60 i pkt. 61 oraz art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p. przez ich błędną wykładnię i w konsekwencji niewłaściwą ocenę zastosowania w analizowanym stanie faktycznym opisanym we wniosku o wydanie interpretacji indywidualnej poprzez uznanie, iż stosunki pomiędzy uczestnikami systemu, wynikające z uczestnictwa w systemie cash poolingu nie powinny być kwalifikowane jako udzielenie pożyczki, o której mowa w art. 16 ust. 7b ustawy, tym samym odsetki płacone w ramach umowy cash poolingu nie powinny podlegać restrykcjom o niedostatecznej kapitalizacji, o których mowa w art. 16 ust. 1 pkt. 60 i 61 u.p.d.o.p

Wskazując na powyższe podstawy autor skargi kasacyjnej wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi, lub uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, jak też o zasądzenie od strony przeciwnej na rzecz strony skarżącej kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pełnomocnik Spółki wniósł o jej oddalenie w całości oraz o zasądzenie na rzecz Spółki kosztów postępowania wraz z kosztami zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych.

3. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie, bowiem zasadny okazał się jej zarzut dotyczący błędnej wykładni art. 16 ust. 1 pkt 60 i pkt 61 oraz art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p.

Zasadniczy spór w tej sprawie dotyczy tego, czy opisane we wniosku o wydanie interpretacji zdarzenie przyszłe może zostać zakwalifikowane jako udzielenie pożyczki, o której mowa w art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p., a w konsekwencji, czy wypłacane w ramach systemu cash pooling odsetki będą podlegały przepisom art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 u.p.d.o.p.

W świetle art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 u.p.d.o.p., w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2014 r., nie uważa się za koszty uzyskania przychodów: odsetek od pożyczek (kredytów) udzielonych spółce przez jej wspólnika posiadającego nie mniej niż 25% udziałów (akcji) tej spółki albo wspólników posiadających łącznie nie mniej niż 25% udziałów (akcji) tej spółki, jeżeli wartość zadłużenia spółki wobec wspólników tej spółki posiadających co najmniej 25% udziałów (akcji) i wobec innych podmiotów posiadających co najmniej 25% udziałów w kapitale takiego wspólnika osiągnie łącznie trzykrotność wartości kapitału zakładowego spółki - w części, w jakiej pożyczka (kredyt) przekracza tę wartość zadłużenia, określoną na dzień zapłaty odsetek; przepisy te stosuje się odpowiednio do spółdzielni, członków spółdzielni oraz funduszu udziałowego takiej spółdzielni (pkt 60); odsetek od pożyczek (kredytów) udzielonych przez spółkę innej spółce, jeżeli w obu tych podmiotach ten sam wspólnik posiada nie mniej niż po 25% udziałów (akcji), a wartość zadłużenia spółki otrzymującej pożyczkę (kredyt) wobec wspólników tej spółki posiadających co najmniej 25% jej udziałów (akcji) i wobec innych podmiotów posiadających co najmniej 25% udziałów w kapitale tych wspólników oraz wobec spółki udzielającej pożyczki (kredytu) osiągnie łącznie trzykrotność wartości kapitału zakładowego spółki - w części, w jakiej pożyczka (kredyt) przekracza tę wartość zadłużenia, określoną na dzień zapłaty odsetek; przepisy te stosuje się odpowiednio do spółdzielni, członków spółdzielni oraz funduszu udziałowego takiej spółdzielni (pkt 61). Z kolei w myśl art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p., przez pożyczkę, o której mowa w ust. 1 pkt 60 i 61 oraz w ust. 7, rozumie się każdą umowę, w której dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego określoną ilość pieniędzy, a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy; przez pożyczkę tę rozumie się także emisję papierów wartościowych o charakterze dłużnym, depozyt nieprawidłowy lub lokatę.

Z dniem 1 stycznia 2015 r. powyższe przepisy uzyskały nowe brzmienie. Zgodnie z art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 u.p.d.o.p. po zmianach, nie uważa się za koszty uzyskania przychodów: odsetek od pożyczek udzielonych spółce przez podmiot posiadający bezpośrednio lub pośrednio nie mniej niż 25% udziałów (akcji) tej spółki albo udzielonych łącznie przez podmioty posiadające łącznie bezpośrednio lub pośrednio nie mniej niż 25% udziałów (akcji) tej spółki, jeżeli wartość zadłużenia spółki wobec podmiotów posiadających bezpośrednio lub pośrednio nie mniej niż 25% udziałów (akcji) tej spółki, uwzględniającego również zadłużenie z tytułu pożyczek, przekroczy łącznie wartość kapitału własnego spółki - w proporcji, w jakiej wartość zadłużenia przekraczająca wartość kapitału własnego spółki pozostaje do całkowitej kwoty tego zadłużenia wobec tych podmiotów, określonej na ostatni dzień miesiąca poprzedzającego miesiąc zapłaty odsetek od pożyczek; przepisy te stosuje się odpowiednio do spółdzielni, członków spółdzielni oraz funduszu własnego takiej spółdzielni (pkt 60); odsetek od pożyczek udzielonych spółce przez inną spółkę, jeżeli w obu tych spółkach ten sam podmiot bezpośrednio lub pośrednio posiada nie mniej niż po 25% udziałów (akcji), a wartość zadłużenia spółki otrzymującej pożyczkę wobec spółki udzielającej pożyczki oraz wobec podmiotów posiadających bezpośrednio lub pośrednio nie mniej niż 25% udziałów (akcji) spółki otrzymującej pożyczkę, uwzględniającego również zadłużenie z tytułu pożyczek, przekroczy łącznie wartość kapitału własnego spółki otrzymującej pożyczkę - w proporcji, w jakiej wartość zadłużenia przekraczająca wartość kapitału własnego spółki pozostaje do całkowitej kwoty tego zadłużenia, określonej na ostatni dzień miesiąca poprzedzającego miesiąc zapłaty odsetek od pożyczek; przepisy te stosuje się odpowiednio do spółdzielni, członków spółdzielni oraz funduszu własnego takiej spółdzielni (pkt 61).

Zgodnie natomiast z art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p., w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2015 r., przez pożyczkę, o której mowa w ust. 1 pkt 60 i 61 oraz art. 15c, rozumie się każdą umowę, w której dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego określoną ilość pieniędzy, a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy; przez pożyczkę tę rozumie się także kredyt, emisję papierów wartościowych o charakterze dłużnym, depozyt nieprawidłowy lub lokatę; pochodnych instrumentów finansowych nie uważa się za pożyczkę w rozumieniu tego przepisu.

O charakterze umów cash poolingu i ich wpływu na obowiązki podatkowe podatników podatku dochodowego od osób prawnych wielokrotnie wypowiadał się już Naczelny Sąd Administracyjny. Orzecznictwo w tym względzie jest jednolite

i jednoznacznie wskazuje, że transfery pieniężne w ramach cash poolingu mieszczą się w definicji pożyczki, o której mowa w art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p. (por. np. wyroki: z dnia 30 września 2015 r., II FSK 3137/14; z dnia 3 sierpnia 2016 r., II FSK 879/16; z dnia 9 sierpnia 2016 r., II FSK 920/16; z dnia 9 grudnia 2016 r., II FSK 3377/14; z dnia 17 stycznia 2017 r., II FSK 3793/14; z dnia 5 kwietnia 2017 r., II FSK 633/15; z dnia 20 lipca 2017 r., II FSK 1965/15; z dnia 26 lipca 2017 r., II FSK 1774/15; z dnia 3 października 2017 r., II FSK 2374/15; z dnia 18 października 2017 r., II FSK 2493/15 - dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, https://nsa.gov.pl). Orzekający w tej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podziela te poglądy i w dalszej części uzasadnienia przedstawione zostaną argumenty tożsame z zaprezentowanymi w przywołanych judykatach.

Nie ulega wątpliwości, że umowa cash poolingu jest umową nienazwaną na gruncie prawa cywilnego. Określana jest przy tym, jako forma efektywnego zarządzania środkami finansowymi stosowaną przez podmioty należące do jednej grupy kapitałowej lub podmioty powiązane ekonomicznie w jakikolwiek inny sposób. Sprowadza się ona do koncentrowania środków pieniężnych z jednostkowych rachunków poszczególnych podmiotów na wspólnym rachunku grupy (rachunek główny lub jak w sprawie niniejszej rachunek rozliczeniowy) i zarządzaniu zgromadzoną w ten sposób kwotą przy wykorzystaniu korzyści skali. Pozwala to na kompensowanie przejściowych nadwyżek wykazywanych przez niektóre z podmiotów z przejściowymi niedoborami zaistniałymi u innych podmiotów. Dzięki temu dochodzi do minimalizowania kosztów kredytowania działalności podmiotów z grupy przez kredytowanie się przy wykorzystaniu środków własnych grupy. W ramach porozumienia cash poolingu uczestnicy wskazują podmiot organizujący cash pooling i zarządzający systemem, tzw. pool leadera, którym może być wyspecjalizowany bank, jak również jednostka z grupy. Zarządzający systemem w ramach umowy zapewnia dla wszystkich uczestników systemu środki finansowe na pokrycie sald ujemnych, a w przypadku wystąpienia sald dodatnich na rachunkach uczestników, to na jego rachunek trafiają środki finansowe (por. także K. Szymaniak, Cash pooling a niedostateczna kapitalizacja i obowiązek dokumentacyjny cen transferowych w świetle wyroków NSA - początek nowej linii orzeczniczej czy odosobnione rozstrzygnięcia, Monitor Podatkowy 2016, nr 5, str. 18 oraz cyt. wyrok w sprawie II FSK 879/16).

Za trafny należy uznać pogląd, że przepis art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p., definiuje, umowę pożyczki na użytek stosowania normy wynikającej z art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 u.p.d.o.p. szerzej niż wynika to z definicji zawartej w Kodeksie cywilnym i oznacza każdą umowę, w której dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego określoną ilość pieniędzy, a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy i zapłacić odsetki, nawet wówczas, gdy zobowiązania stron umowy wynikają z niej w sposób dorozumiany. Za umowę pożyczki w takim ujęciu uważa się także różne formy umów o świadczenie usług kompleksowego zarządzania płynnością finansową – umów cash poolingu.

Naczelny Sąd Administracyjny podkreśla, że brak bezpośredniego zamieszczenia w treści art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p. umowy cash poolingu nie ma znaczenia dla rozumienia pojęcia "pożyczka" zawartego w brzmieniu tego przepisu. Okoliczność, że z dniem 1 stycznia 2015 r. ustawodawca rozszerzył analizowaną definicję pożyczki o kredyt, który mieści się w szeroko rozumianym zakresie przedmiotowym pożyczki, również świadczy o tym, że regulację tę należy postrzegać znacznie szerzej niż wyłącznie przez pryzmat prawa cywilnego. Ponadto, gdyby ustawodawca chciał wyłączyć umowę cash poolingu z zakresu przedmiotowego tej regulacji, to uczyniłby to tak, jak w przypadku pochodnych instrumentów finansowych (art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p. in fine).

Tym samym nie można domagać się, aby umowa cash pooling, którą należy zaliczyć do umów nienazwanych na gruncie polskich przepisów prawa cywilnego, wypełniała wszystkie elementy przedmiotowo istotne dla umowy nazwanej w sposób literalnie przyjęty na gruncie cywilistycznym.

Należy zgodzić się z organem, że w sytuacji opisanej we wniosku uprawnienie Spółki do korzystania ze środków finansowych w ramach opisanej struktury cash poolingu daje podstawy do stwierdzenia, że między uczestnikami analizowanej struktury dojdzie do relacji wypełniającej znamiona pożyczki w rozumieniu art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p. Opisany we wniosku cash pooling rzeczywisty, opiera się na rzeczywistych przelewach (transferach) środków finansowych. Tym samym Spółka, która w związku z uczestnictwem w systemie posiada saldo debetowe, korzysta ze środków innych podmiotów posiadających saldo dodatnie w celu wyrównania salda ujemnego. W konsekwencji organ zasadnie stwierdził, że w odniesieniu do odsetek wypłacanych w związku z realizacją umowy cash poolingu, znajdują zastosowanie ograniczenia w zakresie niedostatecznej kapitalizacji, wynikające z art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 u.p.d.o.p.

Na marginesie można także wskazać, że również w przypadku tzw. cash poolingu "wirtualnego", w którym nie występują rzeczywiste transfery środków pieniężnych pomiędzy członkami grupy wykazującymi nadwyżkę lub deficyt środków pieniężnych – Naczelny Sąd Administracyjny podobnie przyjmuje, że w ramach tego rodzaju umowy dochodzi w rezultacie do udostępniania środków pieniężnych pomiędzy podmiotami, przy jednoczesnym zobowiązaniu do zwrotu danych środków oraz uzyskiwaniu w związku z tym określonego wynagrodzenia w postaci odsetek. Pomimo wirtualnego charakteru transferów środków, wypełniają one przesłanki pozwalające na zakwalifikowanie ich do umowy pożyczki w rozumieniu art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p. (zob. min. wyrok z dnia 20 września 2017 r., II FSK 2240/15, dostępny w CBOSA).

Wobec powyższego sąd pierwszej instancji błędnie ocenił stanowisko organu wyrażone w zaskarżonej interpretacji indywidualnej. W świetle stanu faktycznego zaprezentowanego we wniosku, prawidłowa interpretacja przepisów art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p. oraz art. 16 ust. 1 pkt 60 i 61 u.p.d.o.p. nakazuje przyjąć, że umowa cash poolingu opisana przez Spółkę spełnia przesłanki do uznania za pożyczkę w rozumieniu art. 16 ust. 7b u.p.d.o.p. W konsekwencji odsetki od sald ujemnych Spółki w związku z uczestnictwem w Strukturze podlegają ograniczeniom w zakresie niedostatecznej kapitalizacji.

Uwzględniając powyższe wywody i uznając, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 p.p.s.a., uchylił w całości zaskarżony wyrok i rozpoznając skargę - oddalił ją. O kosztach postanowiono w myśl art. 203 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 205 § 1 i 2 p.p.s.a. i § 14 ust. 2 pkt 2 lit. a w zw. z § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. z 2013 r. poz. 490 ze zm.) w zw. z § 21 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. poz. 1804).