Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 442/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2012-09-13 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Skarbu Państwa
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 pkt. 1 lit. a i c
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 1
journal: Dz.U. 2005 nr 169 poz 1418
law: Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej   Polskiej

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Gabriela Nowak Sędziowie: WSA Jolanta Dargas WSA Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz (spr.) Protokolant referent-stażysta Agnieszka Chustecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 września 2012 r. sprawy ze skargi A.S. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] grudnia 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody [...] z dnia [...] sierpnia 2011 r. nr [...]; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu; 3. zasądza od Ministra Skarbu Państwa na rzecz skarżącej A. S. kwotę [...] ([...]) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] grudnia 2011 r., nr [...] Minister Skarbu Państwa po rozpatrzeniu odwołania A. S. od decyzji Wojewody [...] z dnia [...] sierpnia 2011 r. o odmowie potwierdzenia posiadania przez A. S. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez L. O. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy.

Decyzja powyższa wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

Wnioskiem z dnia [...] października 2008 r. A. S. zwróciła się do Wojewody [...] o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez L. O., używającego również nazwiska O. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w miejscowości R., województwo [...] o powierzchni [...] ha, na którą składają się:

- grunty rolne o łącznej powierzchni [...] ha;

- grunty rolne o łącznie powierzchni [...] ha;

- grunty o niesprecyzowanym przeznaczeniu o łącznej powierzchni [...] ha, w tym nieruchomość budowlaną o pow. [...] m2 z posadowionym na niej budynkiem wytwórni skrobi (krochmal).

Pismem z dnia [...] listopada 2008 r. wniosek ten został sprostowany w ten sposób, że w miejscu [...] ha gruntów rolnych winno być [...] ha gruntów leśnych, a ponadto rozszerzony o uprawny leśne o powierzchni [...] ha typu szkółkarskiego.

Następnie pismem z dnia [...] kwietnia 2010 r. A. S. zmieniła wniosek w ten sposób, że jako ogólną powierzchnię majątku [...] wskazała [...] ha, na którą to powierzchnię składają się:

- grunty rolne o pow. [...] ha;

- grunty rolne o pow. [...] ha

- nieużytki o pow. [...] m2 z posadowionym na niej budynkiem wytwórni skrobi (krochmal).

Po rozpatrzeniu powyższego wniosku Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] sierpnia 2011 r., nr [...] odmówił A. S. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez L. O. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej majątku R., pow. [...] województwo [...].

Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie Wojewoda wskazał, że jak wynika z materiału dowodowego zgromadzonego w niniejszej sprawie, majątek [...] należał do A. S. i A. S. W toku postępowania ustalono, iż ostatnim miejscem zamieszkania A. R. A. S. była miejscowość [...], co potwierdzają: odpis skrócony aktu zgonu z dnia [...] marca 2008 r. oraz odpis postanowienia Sądu Rejonowego dla [...] Wydział II Cywilny z dnia [...] stycznia 2008 r. sygn. akt [...].

Jak wynika natomiast z odpisu postanowienia Sądu Rejonowego dla [...] Wydział II Cywilny z dnia [...] sierpnia 2008 r., sygn. akt [...], spadek po A. S. zmarłym w 1942 r. z mocy prawa nabył L. O. Zaś spadek po L. O. nabyła I. O. oraz a. S. po 1/2 części spadku każda z nich, natomiast spadek po I. O. nabyła A. S. w całości.

Organ ustalił ponadto, że L. O. był obywatelem polskim oraz zamieszkiwał w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Okoliczności te ustalono na podstawie załączonego do akt sprawy pełnomocnictwa sporządzonego w dniu 1 września 1939 r. Notariuszem w W.

Wojewoda wskazał również na dokumenty potwierdzające okoliczność opuszczenia przez L. O. byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w sierpniu 1939 r., w związku z powołaniem go do służby wojskowej, w warunkach wypełnienia przepisu art. 1ust.2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. tj. wskutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r.

Analizując zgromadzone w sprawie dokumenty Wojewoda ustalił, że majątek R. stanowił własność między innymi poprzednika prawnego L. O. tj. A. S. A. S. - zmarł w 1942 r. nie opuszczając byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej - do chwili swojej śmierci zamieszkiwał bowiem w majątku [...]. Powyższe wywiódł z oświadczenia A. S. z dnia [...] lipca 2008 r., odpisu skróconego aktu zgonu z dnia [...] marca 2008 r. Nr [...] oraz odpisu postanowienia Sądu Rejonowego dla W. z dnia [...] stycznia 2008 r. sygn. akt [...]

W oparciu o tak ustalony stan faktyczny Wojewoda [...] wskazał, iż w świetle przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty, prawo do rekompensaty przysługuje przede wszystkim właścicielowi nieruchomości pozostawianej, a więc osobie, która w momencie opuszczania byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej legitymowała się tytułem własności. Prawo do rekompensaty jest prawem dziedzicznym i w przypadku śmierci właściciela nieruchomości przysługuje jego spadkobiercom, jeżeli są obywatelami polskimi (art. 2 ust. 2 w zw. z art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.) Niemniej jednak nabycie tego prawa przez spadkobierców właściciela nieruchomości uzależnione jest od nabycia tego prawa przez samego właściciela. Aby zatem można było, zdaniem organu, uznać L. O. w niniejszej sprawie za właściciela majątku [...], powinien on się legitymować tytułem własności do przedmiotowego majątku w chwili opuszczania byłego terytorium RP, tj. w 1939 r. W przeciwnym razie legitymację do złożenia wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty należy wywodzić z przepisu art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.

Mając powyższe na względzie Wojewoda [...] stwierdził, że L.O. nie wypełnia przesłanek przepisu art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005r. Co prawda, w świetle zgromadzonego materiału dowodowego był obywatelem polskim w dniu 1 września 1939 r., zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, oraz opuścił je wskutek okoliczności wskazanych w przepisie art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. jednakże w świetle zgromadzonego materiału dowodowego L. O. nie przysługiwało prawo własności względem przedmiotowego majątku, stąd też prawo to nie może zostać potwierdzone na rzecz jego następcy – A. S. Prawo to także nie przysługiwało bowiem A. S., albowiem ten do swojej śmierci w 1942 r. zamieszkiwał w R. Nie opuścił zatem byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w trybie tzw. "układów republikańskich" z 1944 r., umowy z dniu ó lipcu 1945 r. (art. 1 ust 1 pkt 4), umowy z dnia 15 lutego 1951 r. (art. 1 ust. 1a), czy też wskutek innych okoliczności, o których mowa w art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. nie spełniając tym samym wymogów wskazanych w ustawie, od których uzależnione jest przyznanie prawa do rekompensaty.

Od decyzji powyższej odwołanie do organu wyższego stopnia wniosła A. S. podnosząc, że rozstrzygnięcie Wojewody jest dla niej krzywdzące.

Po rozpatrzeniu powyższego odwołania Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] grudnia 2011 r., nr [...] utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję Wojewody [...] z dnia [...] sierpnia 2011 r., znak: [...].

W uzasadnieniu Minister stwierdził, iż z akt sprawy wynika, że właścicielem nieruchomości położonej w R. był A. S. Bezspornym jest, że zmarł on na terenie przedmiotowego majątku w 1942 r. a więc nie opuścił byłego terytorium RP. Jego następcą prawnym był L. O., który opuścił byłe terytorium RP przed śmiercią spadkodawcy. Zatem jak wynika z powyższego L. O. w 1942 r. nie zamieszkiwał na byłym terytorium RP i nie opuścił go jako właściciel ww. nieruchomości.

Minister powołał się przy tym na przepis art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. wskazując, iż A. S. nie spełnił przesłanki zawartej w tym przepisie i w związku z tym nie przysługiwałoby mu prawo do rekompensaty. Skoro zatem właściciel przedmiotowej nieruchomości prawa takiego nabyć nie mógł, to jego spadkobiercy nie mogli go odziedziczyć .

L. O. nie spełnił natomiast przesłanek wymaganych treścią art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Wprawdzie w dniu 1 września 1939 r. był obywatelem polskim i zamieszkiwał na terytorium byłej RP oraz opuścił je wskutek okoliczności wskazanych w art. 1 ust.2 cyt. ustawy, jednakże nie przysługiwało mu w tym czasie prawo własności majątku R. Tym samym prawo do rekompensaty nie może być potwierdzone na rzecz jego następczyni prawnej, A. S.

Nie zgadzając się z takim rozstrzygnięciem organu A. S. reprezentowana przez adw. A. W. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W skarze zarzuciła organowi m.in.:

- naruszenie art. 1 ust. 2, art. 2, art. 3ust. 2 , art. 6, art. 7 i art. 8 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej poprzez odmowę potwierdzenia jej prawa do rekompensaty w żądanym zakresie mimo spełnienia ustawowych przesłanek, będącej następstwem błędnej rozszerzającej wykładni przepisów ustawy, przyjmującej, że prawo do rekompensaty przysługuje wyłącznie gdy osoba która opuściła byłe tereny Polski w związku z wojną miała status właściciela nieruchomości w chwili opuszczania tych terenów, podczas gdy przepisy ustawy wymagania takiego nie zawierają:

- naruszenie art. 1, art. 2, art. 3 ust. 2 , art. 6, art. 7 i art. 8 ustawy poprzez odmowę potwierdzenia skarżącej prawa do rekompensaty w żądanym zakresie mimo spełnienia ustawowych przesłanek, będącej następstwem bezpodstawnego przyjęcia, że prawo do rekompensaty nie wynika ze spełnienia przez L. O. przesłanek do jego otrzymania chociaż przesłanki te zostały spełnione. W tym wadliwe przyjęcie, że badanie statusu właściciela nieruchomości powinno być dokonane na dzień opuszczenia przez L. O. byłego terytorium RP, gdy tymczasem okoliczność ta powinna być badana zgodnie z treścią art.25 k.c.,

- naruszenie art. 3 ust. 1 ww. ustawy poprzez błędne przyjęcie, że prawo do rekompensaty jest “prawem dziedzicznym", podczas gdy to szczególne prawo powstałe z mocy autonomicznych regulacji ustawy, określających własne przesłanki powstania tego prawa, które odnoszą się oddzielnie do osoby właściciela pozostawionych nieruchomości, a oddzielnie do osoby żądającej potwierdzenia prawa do rekompensaty;

- naruszenie art. 2 ustawy poprzez błędne uznanie, że regulacja tego przepisu odnosi się wyłącznie do tego spośród właścicieli nieruchomości, który po dniu 1 września 1939 r. jako pierwszy mógł skorzystać z możliwości opuszczenia byłych terenów Polski i skorzystał z takiej możliwości, podczas gdy w rzeczywistości przepis ten dotyczy osoby każdego właściciela pozostawionych nieruchomości, spełniającego wymagania wskazane w pkt 1 i 2 tego przepisu, nawet jeśli przed opuszczeniem byłych terenów Polski utracił nieruchomości w wyniku działania obcego państwa a nie w wyniku swobodnego wyzbycia się ich własności , pod warunkiem , że osoba ta opuściła byłe tereny RP, w okolicznościach o których mowa w art. 1 ustawy;

- naruszenie przepisów postępowania tj. art. 7 i 77 k.p.a. poprzez bezpodstawne przyjęcie, że L. O. nie stał się właścicielem majątki R., mimo że odziedziczył w całości spadek po A. S., który był właścicielem tego majątku w dniu [...] września 1939 r. i nie wyzbył się własności tego majątku po tej dacie;

- naruszenie przepisów postępowania tj. art. 6, 7, 8, 77, 80 oraz 107 § 1 i 2 k.p.a. poprzez niewyjaśnienie w sposób wszechstronny stanu sprawy, co doprowadziło Ministra Skarbu Państwa do błędnego rozstrzygnięcia.

W obszernym uzasadnieniu skargi, przedstawiono argumenty na poparcie powyższych zarzutów.

Odpowiadając na skargę Minister Skarbu Państwa wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z treścią art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Skarga podlega uwzględnieniu.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418, z późn. zm.).

Ustawa ta w art. 1 określa zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie wskazanych w tym przepisie "układów republikańskich" oraz wymienionej w ust. 1a umowy pomiędzy Rzeczpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zamianie odcinków terytoriów państwowych z dnia 15 lutego 1951 r., zwanego przez ustawodawcę "prawem do rekompensaty". Ponadto art. 1 ust. 2 wprowadza zasadę, że przepisy ust. 1 stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Artykuł 1 ustawy zakreśla zatem jej zasięg przedmiotowy i podmiotowy, natomiast w art. 2 tej ustawy ustawodawca zawarł przesłanki, jakie łącznie musi spełniać właściciel nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, aby otrzymać prawo do rekompensaty. Przepis ten wymaga, by właściciel nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej

- był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim,

- zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1 (pkt 1), a także

- posiadał obywatelstwo polskie (pkt 2).

W przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2 tj. posiadają obywatelstwo polskie.

Oznacza to, że zgodnie z treścią art. 2 powołanej ustawy, prawo do rekompensaty przysługuje osobom, które spełniają łącznie następujące przesłanki - były w dniu 1 września 1939 r. obywatelami polskimi, zamieszkiwały w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, opuściły je z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy i posiadają obywatelstwo polskie. Innych wymogów ani w art. 1, ani w art. 2, ani w żadnym innym przepisie tej ustawy ustawodawca nie zawarł.

Cytowane przepisy są jasne i nie budzą żadnych wątpliwości interpretacyjnych. Jak podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 11 lipca 2008 r. (sygn. akt I OSK 1087/07), sięgnięcie w ich przypadku do wykładni innej aniżeli gramatyczna jest nieuprawnione.

Sąd podziela pogląd organów obu instancji, że spadkodawca L. O. (używającego także nazwiska O. ) A. S., nie nabył uprawnienia do realizacji roszczenia wynikającego z przepisów wskazanej ustawy skoro zmarł w dniu [...] sierpnia 1942 r. w swoim majątku R., co przesądza, że wschodnich terenów dawnego terytorium RP nie opuścił.

Podkreślić jednakże należy, że jak wynika z akt sprawy ojciec skarżącej – L. O. był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy oraz posiadał obywatelstwo polskie.

W tym stanie faktycznym brak było, w ocenie sądu, podstaw prawnych do odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez niego majątku na rzecz córki A. S.

Okoliczność, że L. O. został powołany do wojska w dniu [...] sierpnia 1939 r. (następnie internowany w 1940 r., wcielony do Polskich Sił Zbrojnych na terenie Związku Sowieckiego począwszy od dnia 3 września 1941 r. ostatecznie zdemobilizowany i przeniesiony do rezerwy w dniu 6 października 1948 r.) zaś majątek ziemski nabył w drodze spadkobrania, z chwilą śmierci A. S. dopiero w 1942 r., pozostaje bez wpływu na istnienie jego uprawnienia, w oparciu o treść art. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r.

Sąd w składzie orzekającym aprobuje w pełni pogląd wyrażony w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 2 grudnia 2010 r., w sprawie sygn. 917/10 w, którym sąd ten podkreślił, że" brak jest podstaw prawnych do uznania za prawidłowe stanowiska, zgodnie z, którym warunkiem sine qua non przyznania prawa do rekompensaty jest fakt bycia właścicielem nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w momencie opuszczenia jej byłego terytorium".

Wskazana w ww. wyroku argumentacja znalazła aprobatę Naczelnego Sądu Administracyjnego, który w wyniku rozpoznania skargi kasacyjnej, oddalił ją podkreślając, że analiza treści art.1,2 i 3 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. przeprowadzona została przez sąd w sposób prawidłowy, uzasadniony ich faktycznym brzmieniem (wyrok z dnia 7 marca 2012 r. sygn. I OSK 662/11).

Powyższe przesądza, że brak jest podstaw prawnych do uznania za prawidłowe stanowiska zaprezentowanego przez organy obu instancji, zawartego w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i stanowiącego podstawę odmowy przyznania wnioskowanego przez skarżącą prawa.

Sąd podziela pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego, że stanowisko organów orzekających w sprawie niniejszej uznać należy za niedopuszczalną nadinterpretację przepisów art. 2 powołanej ustawy i nieuprawnione rozszerzenie zamkniętego katalogu ustawowych przesłanek warunkującym możliwość uzyskania przez byłego właściciela przedmiotowych nieruchomości prawa do rekompensaty.

Podkreślenia wymaga natomiast, że prawo do rekompensaty skarżącej A. S. zostało uregulowane w art. 3 ust. 2 ustawy, gdyż przepis ten uprawnia do jej uzyskania spadkobierców właściciela nieruchomości pozostawionych poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej pod warunkiem posiadania obywatelstwa polskiego (art. 2 pkt 2 ustawy).

Skoro zatem zarówno Wojewoda [...], jak i Minister Skarbu Państwa wydali swoje decyzje niezgodnie z treścią art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej oraz z naruszeniem przepisów postępowania, które miały istotny wpływ na wynik sprawy, powoduje to konieczność ich uchylenia.

Z uwagi na powyższe pozostałe zarzuty skargi pozostają bez wpływu na treść rozstrzygnięcia w sprawie.

Ponownie rozpatrując sprawę, biorąc pod uwagę ocenę prawną zawartą w niniejszym orzeczeniu, organ powinien dokonać ponownej analizy treści art. 2 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej stosując przy tym wykładnię gramatyczną tego przepisu, a następnie wypowiedzieć się o zasadności roszczeń skarżącej jako spadkobierczyni byłego właściciela nieruchomości pozostawionej poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c, art. 152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.