Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 1754/18
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2022-03-15 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6171 Radcowie prawni i aplikanci radcowscy
Hasła tematyczne: Uprawnienia do wykonywania zawodu
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 7, art. 77 § 1, art. 107 § 3, art. 8, art. 11
journal: Dz.U. 2018 poz 2096
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 378 § 1
journal: Dz.U. 2020 poz 1740
law: Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny - t.j.
article: art. 36 (4) ust. 1, art. 36 (5) ust. 2
journal: Dz.U. 2020 poz 75
law: Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Zbigniew Czarnik Sędzia NSA Joanna Sieńczyło-Chlabicz Sędzia del. WSA Jacek Czaja (spr.) Protokolant asystent sędziego Elżbieta Jabłońska-Gorzelak po rozpoznaniu w dniu 15 marca 2022 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej B. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 listopada 2017 r. sygn. akt VI SA/Wa 2600/16 w sprawie ze skargi B. K. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego z dnia 27 września 2016 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od B. K. na rzecz Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego 360 (trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 22 listopada 2017 r., sygn. akt VI SA/Wa 2600/16, na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz.U. z 2022 r., poz. 329; dalej: p.p.s.a.), oddalił skargę B.K na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego z 27 września 2016 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego.

Sąd pierwszej instancji za podstawę rozstrzygnięcia przyjął następujące ustalenia.

Komisja Egzaminacyjna do przeprowadzenia egzaminu radcowskiego w 2016 r. z siedzibą w B. (Komisja), uchwałą nr [...] z 16 kwietnia 2016 r., stwierdziła uzyskanie przez skarżącego negatywnego wyniku z egzaminu radcowskiego. Komisja wskazała, że skarżący z zadania z zakresu prawa karnego otrzymał ocenę dostateczną, z zadania z zakresu prawa cywilnego ocenę niedostateczną, z zadania z zakresu prawa gospodarczego ocenę dostateczną, z zadania z zakresu prawa administracyjnego ocenę dostateczną oraz z zadania z zakresu zasad wykonywania zawodu lub zasad etyki ocenę dostateczną. Powołując się na treść art. 366 ust. 1 ustawy z 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 75; dalej: u.r.p.), który stanowi, że pozytywny wynik z egzaminu radcowskiego, otrzymuje zdający, który z każdej części egzaminu radcowskiego otrzymał ocenę pozytywną, Komisja stwierdziła, że skarżący uzyskał wynik negatywny z egzaminu radcowskiego.

Komisja Egzaminacyjna II Stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od wyników egzaminu radcowskiego (Komisja II Stopnia) uchwałą z 27 września 2016 r., na podstawie art. 368 ust. 1, ust. 9 i ust. 12 u.r.p. w związku z art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2020 r. poz. 256; dalej: "k.p.a."), utrzymała w mocy uchwałę Komisji.

Komisja II Stopnia, przytaczając opinie egzaminatorów (którzy ocenili jednolicie sporządzoną przez zdającego pracę z prawa cywilnego, na ocenę niedostateczną), stwierdziła, że w przypadku analizowanego zadania egzaminacyjnego celowym było wniesienie apelacji od wyroku sądu rejonowego, przy czym samo przygotowanie apelacji odpowiadającej wymogom formalnym, nie jest wystarczające do uznania, że zdający wykazał się wiedzą i umiejętnościami niezbędnymi do wykonywania zawodu radcy prawnego.

Komisja II Stopnia uznała, że wadliwie określony zakres zaskarżenia, którego konsekwencją jest oddalenie apelacji w znacznej części (co do kwoty 10 000 zł) oraz konieczność uiszczenia wyższej opłaty od apelacji, daje podstawę do stwierdzenia, że nie został w sposób należyty zabezpieczony interes reprezentowanej strony, gdyż konsekwencją rozstrzygnięcia merytorycznego o częściowej niezasadności apelacji byłoby niekorzystne dla pozwanej rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego. Zdaniem Komisji II Stopnia nie można uznać, że wniesienie apelacji, która w znacznej części podlegałaby oddaleniu jako oczywiście bezzasadna, stanowi działanie zgodne z interesem reprezentowanej przez profesjonalnego pełnomocnika strony. Komisja II Stopnia wskazała także, że prawidłowo formułując wnioski w zakresie kosztów, należało odrębnie odnieść się do kosztów postępowania przed sądem I instancji obejmując wnioskiem reformatoryjnym także rozstrzygnięcie sądu rejonowego w tym zakresie, a odrębnie zawrzeć w apelacji wniosek dotyczący kosztów postępowania apelacyjnego. Ponadto, prawidłowe rozwiązanie zadania egzaminacyjnego wymagało podniesienia zarzutów zmierzających do wykazania wadliwości stanowiska sądu I instancji w zakresie dotyczącym podniesionego przez pozwaną zarzutu potrącenia. W zakresie naruszenia prawa procesowego konieczne było zatem podniesienie zarzutu naruszenia art. 493 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego (k.p.c.) w związku z art. 485 k.p.c. ze wskazaniem, że ograniczenia dowodowe wymienione w art. 493 § 3 k.p.c. dotyczą wyłącznie sytuacji, gdy po doręczeniu nakazu zapłaty pozwany składa oświadczenie woli o potrąceniu. Nie dotyczą one natomiast sytuacji, gdy oświadczenie woli o potrąceniu złożone zostało przed doręczeniem nakazu zapłaty, a w zarzutach od tego nakazu bądź później, pozwany podnosi jedynie zarzut potrącenia powołując się na wcześniejsze oświadczenie woli. Zasadne było także postawienie zarzutu odnoszącego się do wadliwej wykładni oświadczenia woli pozwanej (w piśmie z 15 grudnia 2014 r., doręczonym powodowi 17 grudnia 2014 r.), ze wskazaniem, że w swoich zeznaniach powód potwierdził, że w jego ocenie pozwana pismem tym dokonała potrącenia. Jak podała Komisja II Stopnia, dla prawidłowego wykazania zasadności dokonanego przez pozwaną potrącenia należało wskazać na brak uzgodnień stron co do rozliczenia nakładów w zawartej umowie, co uzasadnia zastosowanie art. 676 k.c., zgodnie z którym wynajmujący ma wybór, czy zażąda przywrócenia stanu poprzedniego, czy też zatrzyma nakłady z obowiązkiem zapłaty kwoty odpowiadającej ich wartości w chwili zwrotu. Podniesione w apelacji zarzuty winny zmierzać do wykazania, że powód takiego wyboru dokonał i zatrzymał nakłady, co uzasadnia roszczenie pozwanej o zapłatę. Komisja II Stopnia stwierdziła również, że dla prawidłowego określenia zakresu zaskarżenia konieczne było przede wszystkim dokonanie oceny, w jakim zakresie podniesiony przez pozwaną zarzut potrącenia jest skuteczny, a więc w jakim zakresie wzajemne wierzytelności uległy umorzeniu. W związku z tym należało prawidłowo określić charakter nakładów dokonanych przez pozwaną, a także ich wartość, wskazując, że nie ma znaczenia koszt poniesiony przez pozwaną w związku z nakładami stanowiącymi ulepszenie, ale kwota o jaką w dacie zwrotu lokalu nakłady zwiększały jego wartość, a więc zgodnie z opinią biegłego – 8000 złotych. Zwrot wartości ulepszenia obejmuje bowiem zwrot różnicy pomiędzy wartością rzeczy, jaką miała przed ulepszeniami, a wartością jaką zyskała po dokonaniu ulepszeń, przy czym różnicę tę ustala się na dzień zwrotu rzeczy.

Komisja II Stopnia stwierdziła, że zdający, stawiając zarzuty naruszenia zarówno prawa materialnego, jak i procesowego, dowiódł, że zarówno sposób sformułowania tych zarzutów, jak i ich uzasadnienie nie mogą być uznane za prawidłowe, w pracy nie zawarto też żadnych wywodów uzasadniających przyjęty zakres zaskarżenia. Zdaniem Komisji, z treści odwołania wynika, że przyjęta przez zdającego koncepcja rozwiązania oparta była na uznaniu, że poczynione przez pozwaną nakłady mają charakter nakładów koniecznych, dostosowujących lokal do potrzeb prowadzonej działalności gospodarczej, a nawet że były to nakłady o charakterze konserwacyjnym. Treść zadania egzaminacyjnego nie daje jednak, jak podkreśliła Komisja, żadnych podstaw do takiej oceny charakteru nakładów poczynionych przez pozwaną, a ponadto wskazana w odwołaniu koncepcja nie znajduje żadnego odzwierciedlenia w treści pracy, zwłaszcza, że w uzasadnieniu apelacji tylko w jednym miejscu zdający odnosi się do tej kwestii jako do rozliczenia "z tytułu ulepszenia lokalu".

W konsekwencji Komisja stwierdziła, że praca zdającego z uwagi na błędny zakres zaskarżenia, będący wynikiem wadliwej oceny charakteru dokonanych przez pozwaną nakładów, a także wadliwość sformułowanych zarzutów zarówno w zakresie prawa procesowego, jak i prawa materialnego, nie zasługuje na ocenę pozytywną, a przy ocenie pracy zdającego nie doszło do naruszenia art. 365 ust. 2 u.r.p. Z analizy ocen cząstkowych wynika, że obaj egzaminatorzy wskazali na te same mankamenty pracy wyjaśniając, dlaczego wywiedziona apelacja opracowana przez zdającego nie uwzględniała należycie interesu strony, którą zgodnie z zadaniem reprezentował i niewątpliwie ocena ta jest trafna.

Oddalając skargę WSA wskazał, że analiza pracy egzaminacyjnej skarżącego oraz uchwały Komisji, pozwala stwierdzić, że Komisja, oceniając ponownie pracę skarżącego, nie wykroczyła poza granice określone w przepisach prawa. Zaskarżona uchwała zawiera merytoryczną ocenę pracy egzaminacyjnej skarżącego z zakresu prawa cywilnego, zgodną z opiniami dwóch egzaminatorów, którzy wystawili oceny cząstkowe niedostateczne. W uchwale zostały wskazane prawidłowe elementy pracy skarżącego, jak również błędy w niej zawarte, których charakter i ilość zaważyły jednak o niedostatecznej ocenie z zadania z prawa cywilnego i negatywnym wyniku egzaminu radcowskiego, a samo wykazanie istotnych błędów pracy świadczy o braku przygotowania do wykonywania zawodu radcy prawnego.

WSA wskazał, że jednym z podstawowych mankamentów apelacji, który wytknęli egzaminatorzy oraz Komisja, był błędnie przyjęty przez skarżącego zakres zaskarżenia wyroku sądu I instancji. Skarżący w sporządzonej apelacji zaskarżył wyroku sądu I instancji w całości, co jednoznacznie wynika z pkt I apelacji, a jak słusznie wyjaśniła Komisja, prawidłowe rozwiązanie zadania egzaminacyjnego wymagało podniesienia zarzutów zmierzających do wykazania wadliwości stanowiska sądu I instancji w zakresie dotyczącym podniesionego przez pozwaną zarzutu potrącenia. W zakresie naruszenia prawa procesowego konieczne było zatem podniesienie zarzutu naruszenia art. 493 § 3 k.p.c. w związku z art. 485 k.p.c. ze wskazaniem, że ograniczenia dowodowe wymienione w art. 493 § 3 k.p.c. dotyczą wyłącznie sytuacji, gdy po doręczeniu nakazu zapłaty pozwana składa oświadczenie woli o potrąceniu. Nie dotyczą one natomiast sytuacji, gdy oświadczenie woli o potrąceniu złożone zostało przed doręczeniem nakazu zapłaty, a w zarzutach od tego nakazu bądź później, pozwana podnosi jedynie zarzut potrącenia powołując się na wcześniejsze oświadczenie woli. Zdaniem WSA, zasadne było także postawienie zarzutu odnoszącego się do wadliwej wykładni oświadczenia woli pozwanej zawartego w piśmie z 15 grudnia 2014 r., ze wskazaniem, że w swoich zeznaniach powód potwierdził, iż w jego ocenie pozwana pismem tym dokonała potrącenia. WSA stwierdził, że dla prawidłowego wykazania zasadności dokonanego przez pozwaną potrącenia należało wskazać na brak uzgodnień stron co do rozliczenia nakładów w zawartej umowie, co uzasadnia zastosowanie art. 676 k.c., zgodnie z którym wynajmujący ma wybór, czy zażąda przywrócenia stanu poprzedniego, czy też zatrzyma nakłady z obowiązkiem zapłaty kwoty odpowiadającej ich wartości w chwili zwrotu.

W ocenie Sądu, skarżący powinien podnieść zarzuty zmierzające do wykazania, że objęta potrąceniem wierzytelność w określonej kwocie przysługiwała pozwanej względem powoda. Powinien również wziąć pod uwagę, że sam fakt poniesienia przez pozwaną określonych nakładów nie był sporny i w tym zakresie dokonane przez sąd I instancji ustalenia faktyczne są zgodne z twierdzeniami samej pozwanej i przedstawionymi przez nią dowodami. Konieczne było określenie charakteru nakładów poczynionych przez pozwaną, które niewątpliwie nie były nakładami koniecznymi, skoro z treści zawartej przez strony umowy najmu wynika, że lokal był przydatny do umówionego użytku i nie wymagał napraw, zaś pozwana podjęła decyzję o podwyższeniu standardu jego wykończenia, zatem poniesione przez nią nakłady były ulepszeniami.

WSA wskazał, że dla prawidłowego wykazania zasadności dokonanego przez pozwaną potrącenia należało wskazać na brak uzgodnień stron co do rozliczenia nakładów w zawartej umowie, co uzasadnia zastosowanie art. 676 k.c., zgodnie z którym wynajmujący ma wybór, czy żąda przywrócenia stanu poprzedniego, czy też zatrzyma nakłady z obowiązkiem zapłaty kwoty odpowiadającej ich wartości w chwili zwrotu. Zdaniem WSA, podniesione w apelacji zarzuty winny zmierzać do wykazania, że powód takiego wyboru dokonał i zatrzymał nakłady, co uzasadnia roszczenie pozwanej o zapłatę. Roszczenie najemcy o zwrot wartości ulepszeń (tzw. nakładów ulepszających) powstaje bowiem dopiero po pojawieniu się dwóch zdarzeń, a mianowicie, zwrotu przedmiotu najmu i wykonaniu przez wynajmującego prawa wyboru określonego w art. 676 k.c. (zatrzymanie ulepszeń za zapłatę ich wartości albo przywrócenie stanu poprzedniego przedmiotu dzierżawy). Konieczne było zatem podniesienie zarzutu błędu w ustaleniach faktycznych w zakresie dokonania przez powoda takiego wyboru, naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. w zakresie oceny dowodu z zeznań świadka [...] oraz naruszenia art. 676 k.c. Zasadne było wykazanie, że wszystkie przeprowadzone przez sąd I instancji dowody jednoznacznie wskazują, że w dacie odbioru lokalu powód przyjął lokal z ulepszeniami, nie wzywał do przywrócenia stanu poprzedniego, był przekonany, że nakłady przejmie nowy najemca, z którym skontaktował się już po odbiorze lokalu i dopiero wtedy dowiedział się, że wynajął on już inny lokal, kwestia usunięcia ulepszeń przez nowego najemcę nie ma zaś żadnego znaczenia.

Zdaniem WSA zasadnie także Komisja uznała za wadliwe sformułowanie zarzutu odnoszącego się do art. 676 k.c. w związku z tym, że skarżący potraktował postanowienia zawartej przez strony umowy jako normę prawa materialnego, a nie jako element stanu faktycznego, nie wiadomo też do czego odniósł zarzut błędnej wykładni i na czym ta błędna wykładnia polega ani też w jaki sposób uzasadnia zarzut potrącenia. Nie sposób bowiem uznać, zwłaszcza wobec treści art. 676 k.c., że zapis § 5 ust. 3 umowy najmu dowodzi, iż powód wyraził wolę zatrzymania nakładów, gdyż takie oświadczenie wynajmujący składa po zakończeniu umowy najmu. Sposób sformułowania i uzasadnienia tego zarzutu wskazuje, że zmierza on w istocie do podważenia ustaleń faktycznych w zakresie wyrażenia przez powoda woli zatrzymania ulepszeń.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył skarżący i zaskarżając ten wyrok w całości, wniósł o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez WSA w Warszawie oraz o zwrot na jego rzecz kosztów sądowych.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono:

1. na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. naruszenie prawa materialnego, a mianowicie:

a) art. 364 ust. 1 u.r.p. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 87 ust. 1 Konstytucji poprzez niezastosowanie i nie odniesienie się do naruszenia przez obie Komisje art. 364 ust. 1 u.r.p.,

b) art. 365 ust. 2 u.r.p. w zw. z 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że zadanie z zakresu prawa cywilnego nie spełnia wymagań określonych w tym przepisie, podczas gdy w pracy zachowano wymogi formalne, zastosowano właściwe przepisy prawa i umiejętnie je zinterpretowano, poprawnie także zaproponowano sposób rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony, którą zdający reprezentował,

2. na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie:

a) art. 1 § 1 i 2 PrSądAdm w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. zw. z art. 141 § 4 p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 § 1, art. 107 § 3 k.p.a., art. 8 k.p.a. oraz art. 11 k.p.a. polegające na nie ustosunkowaniu się w wyroku WSA w Warszawie do argumentów skarżącego wskazujących na zasadność zaskarżenia wyroku w całości, w sytuacji, gdy element ten przesądził o ocenie niedostatecznej z zakresu prawa cywilnego, co ostatecznie narusza art. 8 k.p.a. wyrażający zasadę pogłębiania zaufania do władzy publicznej oraz art. 11 k.p.a. odnoszący się do zasady przekonywania.

b) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 378 § 1 kodeksu postępowania cywilnego poprzez niezasadne oddalenie skargi z uwagi na błędny zakres zaskarżenia określony przez skarżącego, który zdaniem WSA i Komisji II stopnia był podstawowym mankamentem apelacji przesądzającym o jej negatywnej ocenie, podczas gdy z treści art. 378 § 1 k.p.c. wynika, ze sąd II instancji rozpoznaje sprawę w granicach apelacji, co prowadzi do wniosku, ze w wyniku zaskarżenia w całości sąd skontrolowałby prawidłowość rozstrzygnięcia w całości, w tym także w zakresie kwoty, o jaką w dacie zwrotu lokalu nakłady zwiększyły jego wartość tj. 8 000 zł i świadczy o tym, iż skarżący w pracy egzaminacyjnej zabezpieczył w pełni interes strony, którą reprezentował.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący przedstawił argumenty na poparcie podniesionych zarzutów.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż podniesione w niej zarzuty są bezzasadne.

Na wstępie przypomnieć należy, że zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania przed wojewódzkim sądem administracyjnym. NSA stwierdza, że w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiła żadna z przesłanek nieważności postępowania określonych w art. 183 § 2 p.p.s.a., jak też nie zostały spełnione warunki wymagające uchylenia wydanego w sprawie orzeczenie oraz odrzucenia skargi lub umorzenia postępowania – art. 189 p.p.s.a. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał skargę kasacyjną w granicach określonych przez stronę skarżącą kasacyjnie.

W skardze kasacyjnej zarzucono sądowi pierwszej instancji zarówno naruszenie prawa materialnego, jak i naruszenie przepisów postępowania, przy czym istota sprawy oraz wzajemne relacje postawionych zarzutów, wskazują na konieczność odniesienia się w pierwszej kolejności do kluczowego w sprawie zagadnienia prawnomaterialnych ram egzaminu radcowskiego, które określają - w konsekwencji - zakres prawnoprocesowych obowiązków komisji egzaminacyjnych powołanych do przeprowadzenia tego egzaminu.

Niewątpliwie spór prawny w sprawie ma związek z niedostrzeżonym w skardze kasacyjnej zagadnieniem istoty egzaminu radcowskiego, uznanym przez ustawodawcę za jedną z form weryfikacji przygotowania prawniczego do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego (art. 364 ust. 1 u.r.p.) tych osób, które poprzez zdanie egzaminu radcowskiego chcą spełnić jeden z warunków wpisu na listę radców prawnych.

Jest oczywiste, że wymogiem interesu społecznego jest umożliwienie uzyskania prawa wykonywania zawodu radcy prawnego tylko tym osobom, które są wystarczająco przygotowane do świadczenie pomocy prawnej. Wynika to z szerokiego spektrum zadań, które wiążą się świadczeniem pomocy prawnej, wykonywanej w celu ochrony prawnej interesów podmiotów, na których rzecz jest ta pomoc świadczona (art. 2 u.r.p.). Zakres świadczenia pomocy prawnej nie jest uregulowany w sposób zamknięty, jednak podstawowe zadania wynikają z norm ustawowych, w których wymieniono przykładowo, że świadczenie pomocy prawnej polega w szczególności na udzielaniu porad i konsultacji prawnych, sporządzaniu opinii prawnych, opracowywaniu projektów aktów prawnych oraz występowaniu przed urzędami i sądami w charakterze pełnomocnika lub obrońcy (art. 6 ust. 1 w zw. z art. 4 u.r.p.).

Z wyżej przytoczonych powodów pojęcie "przygotowanie prawnicze" do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego osoby przystępującej do egzaminu radcowskiego (art. 364 ust. 1 u.r.p.) także nie zostało ustawowo dookreślone. Stale poszerzający się katalog zadań związanych z profesjonalnym świadczeniem pomocy prawnej przez radcę prawnego, jest wynikiem zmian potrzeb obywateli wobec dynamicznego rozwoju stosunków społecznych świata współczesnego, co oznacza, że rosną także społeczne oczekiwania wobec tej grupy zawodowej. Z tych względów poziom "przygotowania prawniczego" osoby zdającej egzamin radcowski zawsze podlega weryfikacji w zakresie adekwatnym do aktualnego stanu prawnego, a ponadto jest przedmiotem zindywidualizowanej oceny wyspecjalizowanego organu, jakim jest komisja egzaminacyjna powołana do przeprowadzenia tego egzaminu - według ustawowo określonej formuły egzaminacyjnej (art. 364 ust. 1 u.r.p.).

Przypomnieć należy, że egzamin radcowski składa się z pięciu części (zasadniczo odpowiadających dziedzinom prawa) i polega na rozwiązaniu zadania przygotowanego na potrzeby tego egzaminu. Rozwiązania każdego z zadań (z części od pierwszej do czwartej egzaminu radcowskiego) podlega ocenie dokonywanej niezależnie od siebie przez dwóch egzaminatorów z dziedzin prawa, których dotyczy praca pisemna, a pozytywny wynik z egzaminu radcowskiego otrzymuje zdający, który z każdej części egzaminu radcowskiego otrzymał ocenę pozytywną.

Jak wynika z uzasadnienia skargi kasacyjnej, podniesione w sprawie zarzuty przede wszystkim sprowadzają się do analizy poprawności sporządzonej przez skarżącego pracy egzaminacyjnej, w ramach zadania obejmującego przygotowanie apelacji w sprawie cywilnej. W tym zakresie skarżący kasacyjnie szeroko odniósł się do merytorycznej strony zadania i pracy egzaminacyjnej, nie zgadzając się z negatywną oceną egzaminu i poddając krytyce oceny tej pracy, wyrażone przez egzaminatorów, a następnie zaaprobowane przez obie komisje egzaminacyjne.

Autor skargi kasacyjnej pomija jednak istotną w sprawie kwestię związaną z rolą sądu administracyjnego w zakresie kontroli ostatecznego wyniku egzaminów prawniczych, a więc i egzaminu radcowskiego. Rolą sądu administracyjnego w tego typu postępowaniach jest bowiem kontrola działań organów, co obejmuje ocenę prawidłowości procedury przeprowadzenia egzaminu radcowskiego (adwokackiego), w tym sposobu oceniania pracy zdającego, nie zaś merytoryczne odnoszenie się do zagadnień będących przedmiotem zadań egzaminacyjnych. W tym kontekście zadaniem sądu pierwszej instancji nie było więc rozstrzygnięcie merytorycznych problemów związanych z oceną pracy egzaminacyjnej skarżącego, gdyż nie jest to materia, którą może oceniać sąd administracyjny.

W powyższym zakresie podzielić należy pogląd wyrażony w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 listopada 2021 r., sygn. akt II GSK 411/18, że rolą sądu administracyjnego jest kontrola działalności administracji, a więc sąd nie pełni roli "komisji egzaminacyjnej trzeciej instancji", dokonującej kolejnej merytorycznej oceny pracy egzaminacyjnej, a jedynie kontroluje, czy dokonując tej oceny i wydając zaskarżoną decyzję organy administracyjne działały zgodnie z prawem. Pogląd ten uwzględnia specyfikę kontrolowanego postępowania, które nie jest typowym postępowaniem administracyjnym, gdyż jego celem jest przede wszystkim sprawdzenie stopnia przygotowania prawniczego osoby przystępującej do tego egzaminu, a rolą komisji egzaminacyjnej jest ochrona interesu publicznego, poprzez rzetelną weryfikację stopnia takiego przygotowania, co w rezultacie ma zapewnić dopuszczenie do wykonywanie zawodu zaufania publicznego wyłącznie osób do tego należycie przygotowanych (zob. m.in. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 19 marca 2013 r. sygn. akt II GSK 2333/11; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10 lipca 2012 r. sygn. akt II GSK 195/12).

Skoro więc w rozpoznawanej sprawie sąd pierwszej instancji zaaprobował stanowisko wyrażone przez Komisję II Stopnia w spornej uchwale, uznając, że brak było podstaw do zakwestionowania negatywnej oceny sposobu rozwiązania przez skarżącego jednego z zadań egzaminacyjnych (wobec niespełnienia wymogów określonych w art. 365 ust. 2 u.r.p.), to zarzuty skargi kasacyjnej podważające te ustalenia Komisji, jak i ich ocenę wyrażoną przez WSA (pkt 2. a i b petitum skargi kasacyjnej) uznać należało za bezzasadne. Zarzuty te w istocie zmierzały do poddania ponownej kontroli ustaleń faktycznych organu - oceny rozwiązania zadania egzaminacyjnego - co nie jest możliwe w postępowaniu przez Naczelnym Sądem Administracyjnym.

Za niezasadne uznać należało także pozostałe zarzutu skargi kasacyjnej. Zdaniem skarżącego zaskarżony wyrok narusza prawo (art. 364 ust. 1 u.r.p. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 87 ust. 1 Konstytucji), gdyż WSA oddalił skargę nie odnosząc się do naruszenia przez obie Komisje art. 364 ust. 1 u.r.p., a ponadto narusza "art. 365 ust. 2 u.r.p. w zw. z 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że zadanie z zakresu prawa cywilnego nie spełnia wymagań określonych w tym przepisie...". Skarżąc wskazał, że "Komisje nie wyjaśniły, dlaczego popełnienie błędu przy określeniu zakresu zaskarżenia oraz w sposobie sformułowania zarzutów przekreśla samodzielne i należyte wykonywanie zawodu radcy prawnego", a ponadto: "apelacja spełnia wymogi formalne, prawidłowo identyfikuje istotę casusu, tj. udziela odpowiedzi twierdzącej na pytanie, czy w realiach zadania w ogóle mógł zostać skutecznie postawiony zarzut potrącenia, zawiera zarzuty i argumentacje uzasadniające zaskarżenie wyroku w całości i co za tym idzie, leży w interesie klienta. Mając powyższe na uwadze należy przyjąć, że obie Komisje naruszyły art. 36 ust. 10 pkt 2 ustawy o radcach prawnych wystawiając z zadania cywilnego ocenę niedostateczną i tym samym uzasadnionym jest zmiana tej oceny na pozytywną".

Nie sposób podzielić tego poglądu, jak również przyjętej na jego użytek argumentacji.

Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że zdający egzamin radcowski ma spełnić wszystkie warunki określone w art. 365 ust. 2 u.r.p., w odniesieniu do każdej części egzaminu. Pozytywny wynik z rozwiązania każdego z zadań stanowiących część egzaminu stanowi średnia ocen cząstkowych przyznanych przez każdego z egzaminatorów (art. 365 ust. 4 u.r.p.), a w przypadku skarżącego egzaminatorzy ocenili jednolicie sporządzoną przez zdającego pracę z prawa cywilnego na ocenę niedostateczną, przy czym Komisja II Stopnia stwierdziła, że samo przygotowanie apelacji odpowiadającej wymogom formalnym nie jest wystarczające do uznania, że zdający wykazał się wiedzą i umiejętnościami niezbędnymi do wykonywania zawodu radcy prawnego.

Podkreślić należy, że nie jest trafny pogląd skargi kasacyjnej, jakoby zdający mógł uzyskać ocenę pozytywną także wówczas, gdy jego praca pisemna jedynie częściowo odpowiada kryteriom określonym w art. 365 ust. 2 u.r.p., bowiem takie stanowisko sprzeczne byłoby z wyżej opisanym celem egzaminu radcowskiego, stanowiąc akceptację sprzecznego z interesem publicznym dopuszczenia do zawodu radcy prawnego osób nieprzygotowanych do świadczenia pomocy prawnej. Chodzi oczywiście o spełnienie w niezbędnym zakresie warunku wymaganego poziomu wiedzy i umiejętności - oczekiwanego od każdego zdającego. Poziom wymaganych kwalifikacji wynika w znacznym zakresie z ustaleń zespołu do przygotowania zadań na egzamin radcowski, sporządzającego zadania na każdą z części egzaminu radcowskiego wraz z opisami istotnych zagadnień występujących w tych zadaniach (art. 36 ust. 8 u.r.p.). Istotę zadania i występujące w nim zagadnienia winien każdy zdający egzamin zidentyfikować i prawidłowo rozstrzygnąć, proponując konkretne rozwiązanie zadania, w tym stwierdzonych na jego tle problemów prawnych, dając temu wyraz w treści pracy egzaminacyjnej. Dopiero spełnienie tych wymagań umożliwia pozytywną ocenę rozwiązania zadania egzaminacyjnego, co dodatkowo jest uzależnione od spełnienia wszystkich kryteriów określonych w art. 365 ust. 2 u.r.p., w stopniu co najmniej dostatecznym.

Trzeba podkreślić, że ocena pracy pisemnej zdającego nie jest oczywiście dowolna, bowiem jest ona rezultatem obiektywnej analizy zaproponowanego przez zdającego rozwiązania zadania egzaminacyjnego, uwzględniającej rozstrzygniecie przez zdającego istotnych problemów prawnych. Pozwala to komisji egzaminacyjnej na wyciągnięcie wniosków w zakresie przygotowania prawniczego zdającego do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego (adwokata). Zdający egzamin powinien więc przewidzieć wszystkie możliwe konsekwencje prawne proponowanego rozwiązania zadania, formułując własną ocenę prawną i wnioski, niezależnie od tego, czy w praktyce stosowania prawa występują przypadki rozwiązań takich zagadnień świadczące o niezachowaniu należytej staranności, których deficyty są rekompensowane poprzez działanie organów państwa z urzędu – także w procesie sądowego stosowania prawa. Zasada ta wynika z samego charakteru egzaminu radcowskiego, który - co już wyżej wskazano - ma weryfikować wiedzę i umiejętności prawnicze zdającego w pełnym zakresie (zob. wyrok NSA z 10 czerwca 2021 r., sygn. akt II GSK 1201/18).

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego sąd pierwszej instancji nie naruszył więc prawa w sposób określony w omawianych zarzutach skargi kasacyjnej. WSA ocenił i wykazał, że zaskarżona uchwała w sposób szczegółowy odnosiła się do wszystkich istotnych zarzutów podnoszonych przez skarżącego, stwierdzając także, że ocena przygotowania prawniczego skarżącego została dokonana w sposób zgodny z regułami określonymi w art. 365 ust. 2 u.r.p.

NSA podziela to stanowisko, nie znajdując podstaw do stwierdzenia, że doszło do zarzucanego naruszenia prawa w zakresie zastosowania tego przepisu oraz pozostałych wzorców kontroli wskazanych w skardze kasacyjnej.

Z tych wszystkich względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną. Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego uzasadnia przepis art. 204 pkt 1 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) i § 14 ust. 1 pkt 1 lit. a) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (tekst jedn.: Dz.U. z 2018 r., poz. 265).