Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1581/14
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2015-04-14 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 2 ust. 1 lit. e
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dariusz Pirogowicz Sędziowie Sędzia WSA Tomasz Szmydt Sędzia WSA Przemysław Żmich (spr.) Protokolant starszy referent Agnieszka Bieńkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 kwietnia 2015 r. sprawy ze skargi J.D. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] marca 2014 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę.


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpatrzeniu odwołań J.D. oraz Starosty [...], decyzją z dnia [...] marca 2014 r., nr [...] utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] marca 2012 r., nr [...] orzekającą, że część nieruchomości ziemskiej określanej jako zespół pałacowo - parkowy w R., składająca się z działek ewidencyjnych nr [...] i [...] o łącznej pow. [...] ha, położonej w obrębie [...], gmina [...], będąca przed przejęciem na rzecz Skarbu Państwa własnością A.R. nie podpadała pod działanie przepisów dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm.) – zwanego dalej "dekretem" oraz że pozostała objęta wnioskiem część wymienionego majątku oznaczona w ewidencji gruntu obrębu [...] jako działka nr [...] o pow. [...] ha, wchodząca przed przejęciem na rzecz Skarbu Państwa w skład majątku A.R., objęta księgą hipoteczną "[...]" podpadała pod działanie przepisów dekretu..

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy.

Wnioskiem z dnia 18 maja 2011 r. J.D. wystąpiła do Wojewody [...] o wydanie decyzji stwierdzającej, że nieruchomość określana jako zespół pałacowo - parkowy w R., składająca się z działek ewidencyjnych nr [...], [...], [...] o łącznej pow. [...] ha, położona w obrębie [...], gmina [...], która przed przejęciem na rzecz Skarbu Państwa stanowiła własność A.R., nie podpadała pod działanie przepisów dekretu.

Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] marca 2012 r., nr [...] orzekł że część nieruchomości ziemskiej określanej jako zespół pałacowo - parkowy w R., składająca się z działek ewidencyjnych [...] i [...] o łącznej pow. [...] ha, położonej w obrębie [...], gmina [...], będąca przed przejęciem na rzecz Skarbu Państwa własnością A.R. nie podpadała pod działanie przepisów dekretu oraz że pozostała objęta wnioskiem część wymienionego majątku oznaczona w ewidencji gruntu obrębu [...] jako działka nr [...] o pow. [...] ha, wchodząca przed przejęciem na rzecz Skarbu Państwa w skład majątku A.R., objęta księgą hipoteczną "[...]" podpadała pod działanie przepisów dekretu.

Od decyzji Wojewody odwołania wnieśli J.D. oraz Starosta [...]. J.D. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przekazanie organowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Decyzji Wojewody zarzuciła naruszenie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 ze zm.) - zwanego dalej "rozporządzeniem" w związku z § 4 rozporządzenia i art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu przez odmowę ich zastosowania i bezpodstawne przyjęcie, że działka nr [...] o powierzchni [...] ha miała charakter rolniczy. Zdaniem J.D. jej zeznania jednoznacznie wskazują na łączność spornej działki z resztą zespołu pałacowo - parkowego. Dalej podniosła, że każdy dwór i pałac miał sad i ogród przydomowy, tym większy im dalej był położony od rynków zbytu. Dla ustalenia charakteru tych części majątku niezbędne jest ustalenie wielkości potencjalnych zbiorów wskazujących, czy mogły być wykorzystywane w działalności rolniczej w zakresie przekraczającym potrzeby właściciela. Ponadto odwołująca stwierdza, że organ nie udowodnił związku funkcjonalnego przedmiotowej działki z nieruchomościami rolnymi, a w trybie dekretu i rozporządzenia mogły być przejmowane użytki rolne wskazane w § 4 rozporządzenia w związku z celami dekretu. Ogrody i sady musiałby mieć charakter towarowy, a nie przydomowy z przeznaczeniem na potrzeby właścicieli, ich rodzin i gości.

W odwołaniu z dnia 17 kwietnia 2012 r. Starosta [...] wniósł o uchylenie decyzji Wojewody [...], w części dotyczącej działek nr [...] i [...] o łącznej pow. [...] ha. Decyzji zarzucił naruszenie przepisów dekretu przez uznanie, że część nieruchomości ziemskiej określanej jako zespół pałacowo-parkowy w R., w zakresie wyżej wymienionych działek, nie podpada pod działanie przepisów dekretu oraz naruszenie art. 7, art. 77 i art. 107 § 3 Kpa. Starosta zwrócił uwagę na niekonsekwencję Wojewody, który orzekł iż wyłącznie część pierwotnie jednej działki podpada pod działanie dekretu. Dodatkowo zdaniem odwołującego istniał związek funkcjonalny między zespołem pałacowo-parkowym i pozostałą częścią majątku. Naruszenie art. 77 w zw. z art. 7 Kpa upatruje w pominięciu istotnych okoliczności dla istnienia związku funkcjonalnego przez nieprzeprowadzenie dowodów z zeznań świadków na okoliczność funkcjonowania majątku przed 1 września 1939 r. Ponadto odwołujący stwierdził, że w związku z brakiem prawnego wyodrębnienia zespołu pałacowo-parkowego od pozostałej części majątku ziemskiego należało przyjąć, że wszystkie grunty tego majątku stanowiły prawną całość, składającą się na normatywne pojęcie "nieruchomości ziemskiej".

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] marca 2014 r., nr [...] utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] marca 2012 r., nr [...]. W uzasadnieniu organ wskazał, że zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele reformy rolnej przechodziły bezzwłocznie bez żadnego wynagrodzenia w całości tylko te nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym (mogące być wykorzystane na cele wskazane w art. 1 tego dekretu część druga), które stanowiły własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich łączny obszar przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich łączny rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Podstawę do orzekania w drodze administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu stanowi § 5 rozporządzenia. Zestawienie obu ujętych w przepisie przypadków odwołujących się do parametrów wielkości powierzchni nieruchomości wskazuje, że dekretem były objęte nie tylko takie nieruchomości ziemskie, w których użytki rolne przekraczały powierzchnię 50 ha, lecz również i takie nieruchomości ziemskie, których powierzchnia ogólna, obejmująca nie tylko użytki rolne, przekraczała 100 ha.

Minister zauważył, że przedmiotem prowadzonego postępowania jest część majątku stanowiącego byłą własność A.R., określana jako zespół pałacowo-parkowy w R., na którą obecnie składają się działki obrębu R. o następujących numerach: [...], [...], [...] o łącznej pow. [...] ha. Wymieniona nieruchomość objęta była księgą hipoteczną "[...]". W dziale l księgi hip. "[...]" widnieje wpis na dwóch częściach "rozległości": jedna o pow. [...] morgów [...] prętów (tj. [...] ha), druga o powierzchni [...] morgów [...] prętów (tj. [...] ha). W sumie daje to obszar o pow. [...] ha. Zgodnie z wpisem z dnia [...] sierpnia 1932 r., dokonanym w dziale ll powyższej księgi hipotecznej, jako właściciel widnieje A.R.. Skarb Państwa ujawnił się jako właściciel omawianego majątku na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Jak wynika z protokołu z dnia 2 października 1944 r., w chwili przejęcia na cele reformy rolnej majątek A.R. składał się z [...] ha gruntów rolnych i [...] ha ogrodu pałacowego.

Zdaniem organu odwoławczego, z powyższego jednoznacznie wynika, że nieruchomość będąca przedmiotem niniejszego postępowania spełniała normę obszarową, o której mowa we wstępie uzasadnienia. Podsumowując tę część rozważań możnaby stwierdzić, że skoro przejęty majątek zajmował powierzchnię większą niż 100 ha (czyli spełniał przesłanki obszarowe), to przeszedł w całości na cele reformy rolnej, bez względu na to jaki charakter miały wchodzące w jego skład nieruchomości. Jednakże, zgodnie z obowiązującą linią orzeczniczą, organ orzekający, czy dana nieruchomość podpada pod działanie dekretu, nie bada wyłącznie norm obszarowych, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, ale ocenia, czy dana nieruchomość jest nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym (w całości bądź w części).

Natomiast, gdy wniosek dotyczy wyłączenia części nieruchomości ziemskiej, oznacza to również konieczność zbadania, czy objęta wnioskiem część danej nieruchomości ziemskiej pozostawała w związku funkcjonalnym z pozostałą częścią nieruchomości (uzasadnienie wyroku z dnia 21 kwietnia 2011 r., sygn. akt I OSK 937/10). Potrzeba dokonania wymienionych ustaleń spowodowana jest tym, że ocena zastosowania dekretu, nie może być utożsamiana tylko z użytkami rolnymi, lecz musi być rozumiana jako obejmująca także pozostałe części, które były położone w ramach zwartego prawnie i obszarowo majątku. Restrykcyjny charakter przepisów dekretu uzasadnia zastosowanie wykładni celowościowej, zgodnie z którą na cele reformy mogą zostać przeznaczone wyłącznie te nieruchomości, które odpowiadają celom wskazanym w art. 1 część druga dekretu. W związku z tym nie można wszystkich nieruchomości wchodzących w skład danego majątku traktować jako nieruchomości o charakterze rolniczym, stanowiących funkcjonalną i gospodarczą całość, bez wyjaśnienia faktycznego ich charakteru. Przy czym w trakcie dokonywania, na podstawie § 5, oceny podpadania pod przepisy dekretu nieruchomości, należy wnikliwie przeanalizować przeznaczenie konkretnych działek w dacie przejęcia na rzecz Skarbu Państwa i uwzględnić ich faktyczne wykorzystanie. Z uwagi na powyższe, orzeczenie w tego rodzaju sprawach może zawierać odmienne rozstrzygnięcia w stosunku do nieruchomości składających się na całość określonego majątku. Z tego też względu zarzut Starosty [...] dotyczący niekonsekwencji w decyzji Wojewody nie może zostać uwzględniony. Zarówno wyjaśnienia poczynione przez wnioskodawczynię, jak i materiał zgromadzony w sprawie jasno świadczą o tym, że pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym, będącym przedmiotem postępowania, a gospodarczą częścią majątku nie istniał ścisły i nierozerwalny związek. Zespół pałacowo-parkowy w R. oraz pozostała część majątku były elementami w stosunku do siebie niewspółzależnymi, a część rezydencjonalna mogła funkcjonować niezależnie od reszty dóbr ziemskich. Obie te części były od siebie wyraźnie oddzielone. Część mieszkalna wraz z parkiem otoczona była trwałym ogrodzeniem, a pomieszczenia gospodarcze i budynki przemysłowe znajdowały się poza granicami ogrodzonego obszaru.

W aktach sprawy nie ma żadnych dokumentów, które świadczyłyby o tym, iż ówczesny właściciel majątku bezpośrednio zajmował się prowadzeniem gospodarstwa. W materiale dowodowym nie ma również wzmianki o tym, że zarządca mieszkał na terenie zespołu pałacowo-parkowego. Na terenie zespołu nie znajdował się również kantor, czy biuro, z którego wykonywany był stały zarząd doraźnymi pracami wykonywanymi w części gospodarczej - zgodnie z treścią zeznania J.D., biuro zarządcy znajdowało się poza zespołem rezydencjonalnym. Powyższe, jak również fakt wpisania całego zespołu pałacowo-parkowego do rejestru zabytków oraz sposób jego wykorzystania po przejęciu na rzecz Skarbu Państwa, wyraźnie świadczy o wyłącznie rezydencjonalnym charakterze tej części majątku.

Mając na uwadze powyższe Minister nie zgodził się z twierdzeniem Starosty [...], że istniał związek funkcjonalny między zespołem pałacowo-parkowym, a pozostałą częścią majątku. Natomiast w przedmiocie zarzutu dotyczącego prawnego wyodrębnienia tej części majątku wskazał, że brak wyodrębnienia prawnego części rezydencjonalnej nie ma znaczenia dla ustalenia istnienia związku funkcjonalnego. Dla oceny wystąpienia takiego związku istotne znaczenie może mieć miejsce zamieszkania zarządcy, który, jak wykazano w przedmiotowej sprawie, zamieszkiwał poza częścią rezydencjonalną. Ponadto - co do zasady - przejmowanie siedzib mieszkalnych właścicieli nieruchomości ziemskich, a w szczególności pałaców i dworów, ewentualnie innych budynków mieszkalnych stanowiących takie siedziby, nie mogło mieścić się w celach reformy rolnej wyszczególnionych w art. 1 ust. 2 dekretu. Przejmowanie tych siedzib przez Państwo następowało zatem z naruszeniem przepisów dekretu. Tożsame stanowisko zostało przyjęte przez aktualne orzecznictwo sądów administracyjnych, zgodnie z którym cele reformy wskazane w art. 2 ust. 1 lit. d) i e) mogły być realizowane jedynie poprzez przejęcie nieruchomości niezabudowanych (uchwała NSA z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. akt l OPS 2/06, wyroki NSA: z dnia 22 kwietnia 2008 r., sygn. akt I OSK 532/07, z dnia 5 czerwca 2008 r. sygn. akt I OSK 823/07, z dnia 8 marca 2011 r., sygn. akt I OSK 659/10). Przejęcie części parkowej usytuowanej w pobliżu dworu także nie mieściło się w celach reformy rolnej, gdyż takie parki miały charakter rekreacyjno-wypoczynkowy i służyły mieszkańcom dworu.

Zdaniem Ministra, nie ulega wątpliwości, że dzisiejsze działki nr [...] i [...] składały się na zespół pałacowo-parkowy, na którym znajdował się budynek mieszkalny wraz z otaczającym go parkiem, zatem pełniły funkcje mieszkalno-rekreacyjne. Jak wynika ze znajdującej się w aktach kontrolowanej sprawy decyzji z dnia [...] lutego 1978 r., nr [...] wydanej przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w T., pałac z parkiem w R. wpisany został do rejestru zabytków jako klasycystyczny pałac, usytuowany w krajobrazowym parku, stanowiący przykład XIX-wiecznej rezydencji - ośrodka rozległych dóbr ziemskich. W aktach sprawy znajduje się również pismo Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia [...] grudnia 1957 r., kierowane do Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej w R., które informuje o uznaniu za zabytek parku w R. i wpisaniu go do rejestru zabytków województwa [...] pod nr [...]. Z rysu historycznego znajdującego się w dokumentacji Ewidencja Parku w R., sporządzonej przez Biuro Studiów i Projektów Lasów Państwowych w L. na zlecenie Biura Badań i Dokumentacji Zabytków w T., wynika, że w latach 1927- 1929 A.R. wzniósł dwór oraz założył park. Zamieszkiwał tam do 1939 r. W okresie okupacji obiekt zajmowali Niemcy. Po wyzwoleniu wojska radzieckie urządziły w pałacu szpital, który następnie użytkowany był jako szpital [...]. Z tego okresu pochodzi budynek kostnicy. Później obiekt objęła [...] oraz przeprowadziła remont. Następnie obiekt przejęło [...], które przebudowało pałac dla swoich potrzeb. W chwili sporządzania dokumentu w dworze mieścił się hotel robotniczy elektrowni [...].

Powyższe jednoznacznie wskazuje, że wymienione nieruchomości nie miały charakteru rolnego i nie mogły zostać przeznaczone na cele reformy rolnej. Odnosząc się do dzisiejszej działki o numerze ewidencyjnym nr [...] organ odwoławczy stwierdził, że zgodnie z dokumentacją stanowiącą załącznik do decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków określona została jako "dawny sad - pojedyncze drzewa, ogródki działkowe" i nie znajduje się w granicach ochrony zabytkowego założenia. Charakter tej działki jako sadu, w chwili przejęcia na rzecz Skarbu Państwa, potwierdza zeznanie J.D. (protokół z dnia 19 grudnia 2011 r.), zgodnie z którym na terenie tej nieruchomości znajdował się ogród warzywny i owocowy z ulami, na użytek licznej rodziny i gości zamieszkujących dom. Było 6 uli, kilka drzew owocowych. Ten teren pełnił funkcję ogrodu przydomowego. Natomiast według mapy będącej częścią opracowania Biura Studiów i Projektów Lasów Państwowych w L., ta część majątku była oddzielona od głównego założenia pałacowo-parkowego szpalerem drzew uznanych za pomniki przyrody. Opracowanie Biura Studiów i Projektów Lasów Państwowych w L. zawiera także następujący opis: Po stronie południowo-wschodniej teren wykorzystywany jest obecnie pod ogródki działkowe. Znajdują się tam również resztki starego sadu. Wzdłuż ogrodzenia terenów ogródków działkowych biegnie aleja lipowa. Całość terenu posiada ogrodzenie trwałe. l dalej na stronie 8 w punkcie 3: Analiza stopnia zachowania układu zabytkowego, pomimo wielu zniekształceń i zaniedbań można jeszcze w parku odczytać dawny układ założenia parkowo-dworskiego. Nadal istnieje oś kompozycyjna wschód-zachód, aczkolwiek teren parku został przecięty założonym ogrodzeniem. Część parku za piwnicą ziemną tzn. dawny warzywnik od północy i park dziki wraz ze śladem po altanie w postaci wzniesienia ziemnego, zostały odgrodzone od części przydworskiej. Teren dawnego sadu i warzywnika został przekazany pod ogródki działkowe. Wyłączona część parku jest nieużytkowana i dewastowana. Natomiast część parku otaczająca dawny dwór jest częściowo użytkowana jako teren rekreacyjny przez mieszkańców hotelu robotniczego. Teren parku wraz z terenem ogródków działkowych (dawny sad i warzywnik) znajdują się w dawnych granicach. Obecnie część terenu ma zmieniony sposób użytkowania. Dawny sad i warzywnik (z pozostałymi pojedynczymi starymi drzewami owocowymi) jest użytkowany jako ogródki działkowe, natomiast północno-wschodnia część parku została wydzielona ogrodzeniem od całości założenia i nie jest użytkowana w sensie parkowym.

Przytoczona dokumentacja oraz zeznanie samej wnioskodawczyni jednoznacznie świadczą o tym, że będąca przedmiotem rozważań nieruchomość nr [...] w chwili przejęcia na cele reformy rolnej stanowiła sad. W związku z tym rozstrzygnąć należało, czy sad był nieruchomością ziemską w znaczeniu przepisów o reformie rolnej. Dekret nie zdefiniował pojęcia nieruchomości ziemskiej na potrzeby przeprowadzenia reformy rolnej. Próbę zdefiniowania pojęcia "nieruchomości ziemskiej" dla potrzeb dekretu podjął Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990 r. (3/89/OTK). Według stanowiska przyjętego w tej uchwale pod tym pojęciem należy rozumieć nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, natomiast zgodnie z § 4 rozporządzenia za użytki rolne uważa się grunty orne, łąki, pastwiska oraz ogrody warzywne i owocowe. Dlatego organ prowadząc postępowanie w sprawie o podpadanie nieruchomość lub jej części pod działanie przepisów dekretu powinien zbadać, czy nieruchomość lub jej część miała charakter rolniczy.

Zdaniem Ministra, w przedmiotowej sprawie sporna nieruchomość służyła jako sad owocowy. Działalność sadownicza jest działalnością o charakterze rolniczm (wyrok WSA w Warszawie z dnia 18 grudnia 2012 r., sygn. akt IV SA/Wa 1079/12). Nawet samo wykorzystywanie działek o charakterze rolnym na inne cele, niż produkcja rolna (np. jako element założenia krajobrazowego) nie przesądza o ich niepodleganiu nacjonalizacji (wyrok NSA z dnia 20 kwietnia 2009 r., sygn. akt I OSK 619/08), a przeznaczenie sadu na cele reformy rolnej znajduje uzasadnienie gospodarcze. Zebrany materiał dowodowy w postaci dokumentów archiwalnych i map pozwala jednoznacznie uznać, że wymieniona we wniosku nieruchomość nr [...] mogła być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji sadowniczej i roślinnej, a zatem mogła być przeznaczone na cele reformy rolnej. Nie znajduje tu więc uzasadnienia zarzut dotyczący naruszenia § 4 rozporządzenia, gdyż przepis ten wyraźnie wskazuje, że ogrody owocowe (w tym sady) były użytkami rolnymi i w związku z tym podpadały pod przepisy dekretu. Z tego względu nie można również uwzględnić argumentu posiadania ogrodu przez każdy dwór lub pałac, bowiem na cele reformy rolnej mogły być przejęte nieruchomości rolne mogące być przeznaczone na cele tej reformy, bez względu na to, czy stanowiły przydomowy ogród, czy znajdowały się w innej części przejmowanego majątku.

Od decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] marca 2014 r., nr [...] J.D. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w części dotyczącej działki nr [...] o pow. [...] ha położonej w R.. W skardze wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w zaskarżonej części i przekazanie sprawy organowi do ponownego rozpoznania. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie: 1) § 5 rozporządzenia w zw. z § 4 rozporządzenia i art. 2 ust.1 lit. e) dekretu poprzez odmowę zastosowania i bezpodstawne przyjęcie, że działka miała charakter rolniczy na 1 września 1939 r. i 13 września 1944 r.; 2) art. 107 § 3 w zw. z art. 85 i 86 Kpa poprzez brak ustosunkowania się do zeznań J.D. wskazujących, że działka ta stanowiła ogród przydomowy, a także art. 6, art. 7, art. 8 zw. z art. 77 § 4 Kpa, gdyż faktem powszechnie znanym jest okoliczność istnienia przy dworach i pałacach ogrodów i sadów przydomowych (nie mających charakteru towarowego), a także pominięcia ustaleń znajdujących się w Opracowaniu Biura i Studiów Lasów Państwowych w L.. W uzasadnieniu wskazała, że jeżeli chodzi o działkę nr [...] o pow. [...] ha zeznania J.D. jednoznacznie wskazują na przeznaczenie tego terenu, ale potwierdzają jego łączność z zespołem pałacowo-parkowym. Zresztą okoliczność ta nie powinna szczególnie dziwić, gdyż każdy dwór i pałac miał sady i ogrody przydomowe. Im dalej był położony od rynków zbytu, tym sad i ogród był większy, gdyż musiał zabezpieczyć potrzeby domowników i gości, zarówno w lecie, jak i w zimie. Często na takim terenie położonym w pobliżu rezydencji mieszkalnej były ule oraz rzadkie gatunki drzew i roślin (oranżerie). Taką okoliczność wskazano w orzecznictwie. Dla ustalenia charakteru warzywnika, czy sadu niezbędne byłoby ustalenie, jaka była ilość, rodzaj, czy odmiany poszczególnych gatunków oraz urodzajność podłoża, co pozwoliłoby ustalić wielkość potencjalnych zbiorów, jako nieruchomości, których charakter, obszar, zabudowania i sposób użytkowania wskazywały, że nie mogły być wykorzystywane w działalności rolniczej w zakresie znacznie przekraczającym potrzeby rodziny właściciela (wyrok NSA w sprawie o sygn. akt IV SA 801/99).

Zdaniem skarżącej, powyższa okoliczność stanowi fakt powszechnie znany. Wystarczy analiza lektur związanych z codziennym życiem ziemiaństwa. Przykładem może być będąca jeszcze w księgarniach książka M.L. "W ziemiańskim dworze" (PWN 2010), gdzie na str. 247-251 można przeczytać "Jeżeli można ogród spacerowy połączyć w całość z innemi częściami, za pomocą szpalerów i krytych chodników, to tem lepiej. Do części strojnej musi przytykać sad i warzywnik, oddzielone od niej zaroślami, skupinami drzew, szpalerem itp. albowiem część użytkowa zwykle piękna nie jest. (...) Ogród, który mógł spełniać te wszystkie funkcje, a więc nie tylko służyć przyjemnościom, lecz także zapewnić dworskiej kuchni dostateczną ilość warzyw i owoców wymagał odpowiedniej przestrzeni. (....) Sad znajdował się przy każdym dworze (...).

Skarżąca uważa, że organ nie udowodnił związku funkcjonalnego działki z nieruchomościami rolnymi. W ślad za uchwałą TK Naczelny Sąd Administracyjny wielokrotnie wyrażał pogląd wskazując, że związek funkcjonalny zachodzi wówczas, jeżeli nie jest możliwe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez zespołu dworsko-pałacowego (w tym wypadku działki) i odwrotnie (NSA sprawa o sygn. akt IV SA 3193/01). Analiza przepisów dekretu oraz rozporządzenia prowadzi do wniosku, że dekret ten nie dotyczył wszelkich nieruchomości, ale tylko ich określonego rodzaju. Stąd przejęciu podlegały te z nich, które były lub mogły być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji rolniczej, zwierzęcej lub sadowniczej (por. uchwała TK z dnia 19 września 1990 r., sygn. W3/89, OTK 1990, poz. 26, czy wyrok NSA z dnia 22 kwietnia 2004 r., sygn. akt OSK 46/04, opubl. ONSA/WSA 2004 r., nr 1, poz. 20).

Przy orzekaniu na podstawie § 5 rozporządzenia powinna być więc oceniana możliwość wyłączenia spod działania art. 2 ust. 1 lit. e dekretu tej części nieruchomości, która nie była funkcjonalnie powiązana z gospodarstwem rolnym i nie mogła być w związku z tym przeznaczona na cele dekretu (por. wyrok NSA z dnia 22 sierpnia 2000 r., sygn. IV SA 2582/98, Rejent 2001, z. 12, s. 193). Dlatego w rozstrzyganej sprawie istotne znaczenie miało ustalenie istnienia związku funkcjonalnego spornej nieruchomości, czyli młyna z majątkiem ziemskim, na co wskazywały zapadłe uprzednio wyroki NSA. Dla istnienia takiego związku nie wystarczał przy tym sam związek podmiotowy przez osobę właściciela (por. wyrok WSA z dnia 9 marca 2005 r., sygn. akt IV SA/Wa 779/04, LEX nr 176114; wyrok NSA w sprawie o sygn. akt l OSK 28/06). Łączność taka występuje wtedy, gdy gospodarstwo rolne nie mogło funkcjonować bez tego zespołu albowiem stanowiło jego integralną część, z uwagi na te gospodarcze i funkcjonalne powiązania (wyrok WSA w Warszawie o sygn. akt lV SA/Wa 1868/06).

Ponadto w trybie dekretu i rozporządzenia mogły być przejmowane użytki rolne wskazane w § 4 rozporządzenia w związku z celami dekretu. Ogrody i sady musiały mieć charakter towarowy, a nie przydomowy z przeznaczeniem na potrzeby właścicieli, ich rodzin, czy gości. Nawet dzisiaj nie budzi wątpliwości, że działka z zespołem pałacowo-parkowym stanowią całość. Ustalenie, że działka nie wchodzi w obszar chroniony przez Konserwatora Zabytków nie ma żadnego znaczenia dla sprawy. Minister pominął własne ustalenia wskazane na str. 7 zaskarżonej decyzji, gdzie wskazał, że "nadal istnieje oś kompozycyjna wschód-zachód aczkolwiek teren parku został przecięty założeniem i grodzeniem. Część parku za piwnicą ziemną tzn. dawny warzywnik od północy i park dziki wraz ze śladem po altanie w postaci wzniesienia ziemnego (...). Nie ma znaczenia przekazanie tego terenu po 13 września 1944 r.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie i podtrzymał prezentowane w sprawie stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Skarga nie jest uzasadniona.

W niniejszej sprawie spór dotyczy tego, czy teren oznaczony jako działka nr [...] o pow. [...] ha stanowiący część dawnej nieruchomości hipotecznej p.n. "[...]" zlokalizowany w ramach dawnego zespołu pałacowo – parkowego w R. stanowił nieruchomość ziemską w rozumieniu art. 2 ust. 1 dekretu i czy w związku z tym podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Z przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu wynikało, że na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej bądź 50 ha użytków rolnych a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego - jeżeli ich rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych. Nieruchomości te przechodziły bezzwłocznie na własność Skarbu Państwa i przewłaszczenie ich następowało z mocy samego prawa, z chwilą wejścia w życie tego dekretu z dniem 13 września 1944 r.

Sąd zwraca uwagę, że w kwestii interpretacji zwrotu "nieruchomość ziemska" orzecznictwo sądów administracyjnych powszechnie akceptuje wykładnię tego zwrotu, dokonaną w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. W 3/89 (OTK 1990/1/26), zgodnie z którą poprzez określenie nieruchomości przymiotnikiem "ziemskie" prawodawca miał na względzie te obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy. Analizując przepisy dekretu jak też rozporządzenia wykonawczego Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. (Dz. U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51), Trybunał wywiódł wówczas, że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji rolniczej, zwierzęcej lub sadowniczej.

W uzasadnieniu uchwały z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06, Naczelny Sąd Administracyjny poczynił szereg uwag na temat właściwej wykładni pojęcia "nieruchomość ziemska" wskazując, że dla pełnej rekonstrukcji normy prawnej zawartej w przepisie art. 2 ust. 1 dekretu należy brać pod uwagę również, zgodnie z zwartym tam odesłaniem, przepis "art. 1, część druga". Już z tzw. wprowadzenia art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wynika, że na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko "nieruchomości ziemskie", których charakter, czy też przydatność, odpowiadają celom wskazanym w "art. 1, część druga" dekretu. Prawidłowe odczytanie normy prawnej zawartej w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, powinno brzmieć: na własność Skarbu Państwa, bez żadnego wynagrodzenia w całości przechodzą, bezzwłocznie tylko te nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym (mogące być wykorzystane na cele wskazane w "art. 1, część druga" dekretu), które stanowią własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego, śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Takie rozumienie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, jednocześnie określa zakres przedmiotowy w jakim powinny orzekać na podstawie § 5 ust. 1 rozporządzenia wojewódzkie urzędy ziemskie o tym, czy dana nieruchomość podpada pod działanie przepisów dekretu.

Wydając decyzję administracyjną w trybie tego przepisu, organ administracji publicznej powinien zbadać wszystkie okoliczności wyprowadzone w drodze wykładni z pełnego brzmienia art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Jak podkreślono w wyroku NSA z dnia 7 maja 2009 r., sygn. akt I OSK 686/08 obowiązkiem organów administracji orzekających na podstawie § 5 rozporządzenia jest zbadanie, czy dana nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Oznacza to, że muszą one ustalić, czy wszystkie nieruchomości wchodzące w skład konkretnej nieruchomości ziemskiej miały charakter rolniczy bądź, jeżeli takiego charakteru nie miały, to czy były funkcjonalnie związane z taką nieruchomością ziemską (por. wyroki NSA z dnia 22 kwietnia 2004 r. sygn. akt OSK 46/04 i z dnia 12 września 2006 r. sygn. akt I OSK 1236/05).

Odnosząc powyższe rozważania do niniejszej sprawy Sąd uznał za prawidłowe stanowisko Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, co do tego, że grunt oznaczony jako działka nr [...] miał charakter rolniczy i w związku z tym podpadał pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Ze zgromadzonych w sprawie dowodów opinii geodezyjnej z dnia [...] maja 2010 r. sporządzonej przez geodetę S.K. i dołączonych doń materiałów, protokołu z oględzin nieruchomości z dnia [...] grudnia 2011 r., protokołu przesłuchania J.D. z dnia [...] grudnia 2011 r., dokumentacji przesłanej przez [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków przy piśmie z dnia [...] września 2008 r., nr [...] i z dnia [...] października 2011 r., nr [...], materiałów przesłanych przy piśmie Agencji Nieruchomości Rolnych Oddziału Terenowego z dnia [...] września 2008 r., nr [...], załączników do wniosku M.R. z dnia 22 lipca 2008 r. o stwierdzenie niepodpadania nieruchomości zespołu pałacowo-parkowego w R. pod przepis art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu wynika, że w dacie 13 września 1944 r. na terenie działki [...] znajdował się ogród pałacowy owocowo-warzywny ([...] ha), który wykorzystywany był na potrzeby mieszkańców zespołu pałacowo-parkowego w R.. Sam zespół pałacowo-parkowy nie stanowił centrum administracyjnego (zarządzającego) nieruchomości ziemskiej (folwarku produkcyjnego). Ogród pałacowy od południowego-wschodu przylegał do część zespołu pałacowo-parkowego obejmującego m.in. pałac i zabudowania gospodarcze wraz z parkiem i terenem rekreacyjnym, wpisanego do rejestru zabytków nieruchomych Województwa [...] pod nr [...].

Trafnie wskazał Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, że stosownie do § 4 rozporządzenia za użytki rolne uważa się także ogrody warzywne i owocowe. Jak zauważył Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/89 analiza przepisów dekretu z uwzględnieniem celów reformy – art. 1 ust. 2 lit. a) i b) oraz przepisów wykonawczych prowadzi do wniosku, że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, z tym że przez inne podmioty.

Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela to stanowisko. Cele reformy określone w art. 1 ust. 2 lit. a) i b) dekretu wskazują, że nieruchomości ziemskie (lub ich części) o charakterze rolnym musiały umożliwiać w chwili ich przejęcia prowadzenie działalności wytwórczej w rolnictwie przez podmioty, o których mowa w art. 1 ust. 2 lit. a) i b) dekretu, czyli przez podmioty inne niż dotychczasowy właściciel. Wbrew temu co stwierdzi skarżąca przy nacjonalizacji spornej nieruchomości ziemskiej nie miało znaczenia to, że przed wejściem w życie dekretu teren stanowiący część ogrodu pałacowego o pow. [...] ha służył potrzebom konsumpcyjnym licznej rodziny A.R. i przebywających w tym majątku gości. Sąd zwraca uwagę, że sporny teren nie stanowił enklawy otoczonej zewsząd terenami majątku [...] o charakterze nierolniczym, niedostępnej dla podmiotów zewnętrznych. Do terenu ogrodu pałacowego istniał dostęp z zewnątrz od strony południowo-wschodniej przez pola uprawne. Wobec tego sporny grunt nadawał się do prowadzenia produkcji rolnej i podlegał nacjonalizacji.

Wbrew temu co twierdzi skarżąca w niniejszej sprawie nie było potrzeby badania "związku funkcjonalnego" ogrodu pałacowego i części pałacowo – parkowej celem rozpoznania sprawy o podpadanie spornego gruntu pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Sąd zwraca uwagę, że pojęcie związku funkcjonalnego wykształcone w praktyce orzeczniczej Trybunału Konstytucyjnego (sprawa o sygn. akt W 3/89) odnosi się do sytuacji, gdy wniosek o wydanie decyzji, o której mowa w § 5 ust. 2 rozporządzenia dotyczył części znacjonalizowanej nieruchomości o charakterze nierolniczym i wobec tego należało ustalić, czy mienie to pozostawało w funkcjonalnej łączności z nieruchomością rolniczą (nieruchomością ziemską)? Pozytywna odpowiedz na to pytanie świadczyła o tym, że cała nieruchomość podlegała nacjonalizacji, ponieważ każda z opisanych wyżej części znacjonalizowanej nieruchomości nie mogła funkcjonować samodzielnie. W niniejszej sprawie skarżąca pomija to, że teren o pow. [...] ha miał charakter nieruchomości ziemskiej (rolniczej), a nie nieruchomości o charakterze mieszkalno-reprezentacyjno-wypoczynkowej. Wobec tego teren obecnej działki [...] nie mógł być wyłączony z nacjonalizacji wynikającej z działania przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Ustalenie tzw. związku funkcjonalnego w stosunku do nieruchomości typowo ziemskiej było zbędne.

Biorąc powyższe pod uwagę Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) orzekł, jak w sentencji.