Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp., sygn. akt II SA/Go 427/11
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia: 2011-08-04 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6169 Inne o symbolu podstawowym  616
Hasła tematyczne: Gospodarka gruntami
Inne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 156 § 1, art. 16
journal: Dz.U. 1960 nr 30 poz 168
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego
article: art. 17
journal: Dz.U. 1946 nr 49 poz 279
law: Dekret z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska
article: art. 1, art. 2, art. 5, art. 10
journal: Dz.U. 1951 nr 46 poz 340
law: Dekret z dnia 6 września 1951 r. o  ochronie  i  uregulowaniu  własności  osadniczych gospodarstw chłopskich na obszarze Ziem Odzyskanych

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Aleksandra Wieczorek Sędziowie Sędzia WSA Ireneusz Fornalik (spr.) Sędzia WSA Jacek Jaśkiewicz Protokolant st. sekr. sąd. Agata Przybyła po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 sierpnia 2011 r. sprawy ze skargi K.M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności aktu nadania oddala skargę.


UZASADNIENIE

K.M., wnioskiem sporządzonym w dniu [...] grudnia 2008 r., skierowanym do Samorządowego Kolegium Odwoławczego, wniósł o stwierdzenie nieważności aktu nadania nr [...] z 1960 r. wydanego przez Powiatową Komisję Ziemską, w którym poświadczono, że Z.M. nabyła na własność gospodarstwo rolne o powierzchni 7,55 ha. położone w miejscowości [...].

W uzasadnieniu wniosku podniósł on, iż orzeczeniem Państwowego Urzędu Repatriacyjnego z dnia [...] stycznia 1947 r., nr [...] oraz orzeczeniem o wykonaniu aktu nadania z dnia [...] lutego 1960 r. stwierdzono, iż Z.M. pozostawiła w miejscowości [...] na terenie dzisiejszej Białorusi gospodarstwo rolne wraz z zabudowaniami i nabyła uprawnienie do osiedlenia się w Polsce. K.M. zarzucił, iż we wniosku matka zgłosiła jedynie siebie, pomijając zmarłego w 1943 r. w bitwie pod Lenino męża J.M., który był właścicielem gospodarstwa pozostawionego za Bugiem oraz pochodzące z tego związku małoletnie dzieci K. i K.. Z.M. aktem notarialnym z dnia [...] października 1988 r., Repertorium A nr [...] przekazała nieodpłatnie gospodarstwo synowi pochodzącemu z drugiego związku F.P.H.. Skarżący zarzucił, iż takie postępowanie darczyńcy rażąco naruszyło podstawowe prawa spadkobierców po J.M., dzieci – K.M. i K.L. z domu M.. Ponieważ wymienione mienie zabużańskie wchodziło w skład masy spadkowej po zmarłym ojcu J.M.. K.M. przekonywał, iż gospodarstwo rolne w [...] zostało przyznane matce Z.M. tytułem odszkodowania za mienie pozostawione na wschodzie. Tym samym odszkodowanie to przysługiwało wszystkim spadkobiercom: Z., K. i K.. Ubocznie wnioskodawca podał, iż przed Sądem Okręgowym toczy się postępowanie o sygn. akt I C 246/07 o stwierdzenie nieważności umowy darowizny gospodarstwa rolnego oraz postępowanie w sprawie ustalenia, czy w skład spadku po zmarłym J.M. wchodziło przedmiotowe gospodarstwo.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] lutego 2010 r., nr [...] działając na podstawie art. 156 § 1 pkt 2, art. 158 k.p.a. oraz art. 5 dekretu z dnia 6 września 1951 r. o ochronie i uregulowaniu własności osadniczych gospodarstw chłopskich na obszarze Ziem Odzyskanych (Dz. U. Nr 46, poz. 340, ze zm.) odmówiło stwierdzenia nieważności aktu nadania wydanego przez Powiatową Komisję Ziemską z dnia [...] lutego 1960 r., nr [...] nadającego gospodarstwo rolne o powierzchni 7,55 ha w [...] na rzecz Z.M..

W uzasadnieniu organ wskazał, iż Z.M. po przybyciu [...] marca 1946 r. na Ziemie Odzyskane podjęła starania o przyznanie jej prawa własności nieruchomości ziemskiej o czym świadczy jej wniosek z dnia [...] lipca 1947 r., w którym wskazała członków swojej rodziny. Do wniosku wymieniona dołączyła Orzeczenie Państwowego Urzędu Repatriacyjnego Oddział w Poznaniu z dnia 20 stycznia 1947 r., Rep. [...] potwierdzające, że pozostawiła w [...] gospodarstwo rolne o powierzchni 15,00 ha, wraz z zabudowaniami. W efekcie tych starań Powiatowa Komisja Ziemska aktem nadania z dnia [...] lutego 1960 r. nr [...] przyznała jej na własność gospodarstwo rolne do zasiedlenia. Następnie orzeczeniem z dnia [...] marca 1960 r. nr [...] Prezydium Powiatowej Rady Narodowej, Wydział Rolnictwa i Leśnictwa orzeczeniem o wykonaniu aktu nadania w części dotyczącej ustalenia warunków nabycia gospodarstwa rolnego zwolnił Z.M. od obowiązku uiszczania ceny nabycia gospodarstwa składającego się z działek nr [...]. Prawo własności Z.M. zostało ujawnione w księdze wieczystej nr [...] prowadzonej przez Sąd Powiatowy.

Kolegium wskazało, iż Z.M. osiedlając się na terenie miejscowości [...] przedłożyła na potrzeby postępowania prowadzonego przed Powiatową Komisją Ziemską orzeczenie Państwowego Urzędu Repatriacyjnego, z dnia [...] stycznia 1947 r., Re. Nr [...] z którego wynika, że pozostawiła gospodarstwo rolne o powierzchni 15 ha wraz z zabudowaniami w miejscowości [...]. Dlatego właśnie to jej, jako repatriantce przydzielono gospodarstwo rolne położone w miejscowości [...]. Kolegium uznało także za bezzasadny zarzut wnioskodawcy, iż przedmiotowe gospodarstwo winno być nadane również K.L. i K.. jako spadkobiercom J.M.. Organ administracji podkreślił, iż wnioskodawca nie przedłożył żadnego dowodu w sprawie ani nie zakwestionował skuteczności orzeczenia PUR z 1947 r. potwierdzającego, że Z.M. pozostawiła mienie poza granicami Rzeczypospolitej.

Nadto Kolegium podkreśliło, iż w dacie wejścia w życie dekretu tj. [...] czerwca 1951r. K.M. i K.L. z domu M. byli niepełnoletni. Tym samym żadne z nich nie mogło być stroną postępowania o nadanie gospodarstwa rolnego na podstawie art. 2 ust. 1 dekretu z dnia 6 września 1951 r.

Kwestionując zasadność powyższej decyzji we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy z dnia [...] lutego 2010 r. K.M. przedstawił okoliczności faktyczne i prawne dotyczące aktu nadania. Skarżący wskazał, iż z ustaleń poczynionych w postępowaniu prowadzonym przez Sądem Rejonowym o sygn. akt I NS 854/05 wynika, iż Z.M. otrzymała gospodarstwo jako osadnik wojskowy na podstawie rozporządzenia Ministrów Rolnictwa i reform Rolnych, Ziem Odzyskanych oraz Administracji Publicznej z dnia 22 listopada 1947 r. wydane w porozumieniu z Ministrami Obrony Narodowej i Skarbu w sprawie norm obszarowych, szacunku, odliczenia od ceny na rzecz osadników wojskowych oraz spłaty należności za gospodarstwa, nadane na podstawie dekretu z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i b. Wolnego Miasta Gdańska oraz rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 30 czerwca 1950 r.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po ponownym rozpoznaniu sprawy z dnia [...] kwietnia 2011 r., nr [...] działając na podstawie art. 1 i 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (Dz. U. z 2001 r., nr 79, poz. 856, ze zm.), art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 oraz art. 158 §1 i art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. podzieliło wcześniejszy pogląd Kolegium wyrażony w zaskarżonej decyzji, że akt nadania z dnia [...] lutego 1960 r., nr [...] wydany przez Powiatową Komisję Ziemską nadający gospodarstwo rolne w miejscowości [...] na rzecz Z.M. nie jest obarczony kwalifikowaną wadą decyzji tj. nie został wydany z rażącym naruszeniem prawa.

Organ wskazał, iż materialną podstawę kwestionowanego aktu nadania stanowił przepis art. 5 ust. 1 i art. 10 dekretu z dnia 6 września 1951 r. o ochronie i uregulowaniu własności osadniczych gospodarstw chłopskich na terenie ziem odzyskanych, zgodnie z którymi w celu poświadczenia własności gospodarstwa rolnego i jego przynależności powiatowa komisja ziemska wydawała z urzędu akty nadania, które zawierały określenie osób uprawnionych oraz powierzchni gruntów i innych składników gospodarstwa rolnego. Artykuł 10 dekretu stanowił zaś, że w sprawach osadnictwa rolnego na obszarze Ziem Odzyskanych nie unormowanych przepisami niniejszego dekretu, stosuje się przepisy dekretu z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych z tym, że osoba, która po dniu wejścia w życie niniejszego dekretu otrzyma akt nadania, staje się właścicielem tego gospodarstwa na zasadach niniejszego dekretu. Dekret wszedł w życie 7 września 1951 r. Natomiast dekret z dnia 6 września 1951 r. o ochronie i uregulowaniu własności osadniczych własności osadniczych gospodarstw rolnych dokonywał uwłaszczeń dotychczasowych posiadaczy gospodarstw rolnych, którzy do dnia 7 września 1951 r. nie nabyli prawa własności gospodarstw rolnych. Kolegium wskazało, iż powołany art. 2 dekretu z 1951 r. wyraźnie wskazywał, że osoby, które posiadają gospodarstwo rolne i prowadzą je osobiście lub przez członków rodziny, a do dnia wejścia w życie dekretu nie nabyły ich własności, stają się z mocy prawa właścicielami tych gospodarstw rolnych.

Odnosząc się do zebranego w sprawie materiału dowodowego, w tym znajdującej się w aktach sprawy kopii wypisu z aktu nadania z dnia [...] lutego 1960 r., nr [...] Kolegium zwróciło uwagę, iż grunt rolny obejmujący 7,55 ha wraz z budynkiem mieszkalnym i zabudowaniami gospodarczymi w miejscowości [...] nadano Z.M.. Nie mogło być zatem wątpliwości, iż Z.M. była posiadaczem gospodarstwa rolnego nadanego kwestionowanym aktem nadania.

Kolegium stwierdziło, iż w zasadzie skarżący nie kwestionuje posiadania gospodarstwa rolnego przez Z.M., ale czynności związane z dalszym przekazaniem gospodarstwa na rzecz dzieci z drugiego związku matki. W tym zakresie Kolegium wskazało, iż w postępowaniu o stwierdzeniu nieważności decyzji aktu nadania nie dokonuje się oceny słuszności, czy zgodności z prawem działań nabywcy.

Kolegium argumentowało, iż fakt nabycia spadku po J.M. nie tylko przez jego żonę Z.M., ale również przez skarżącego i jego siostrę pozostaje bez wpływu na ocenę zgodności z prawem wydania aktu nadania z dnia [...] lutego 1960r., nr [...], gdyż wyłączna przesłanką nabycia było jego posiadanie. W tym kontekście organ podkreślił, iż nabycie gospodarstwa rolnego nie było wynikiem spadkobrania po zmarłym J.M., ale jego posiadanie przez Z.M..

Jako niezasadny, zdaniem SKO, uznać należy zarzut odwołującego odnośnie nabycia przez Z.M. gospodarstwa rolnego, jako osadnika wojskowego. Ze zgromadzonych dokumentów w sprawie wynikało, iż Z.M. osiedliła się, a następnie nabyła gospodarstwo rolne, jako repatriant. W ocenie Kolegium powyższe ustalenia potwierdza chociażby podanie o przyznanie prawa własności z dnia [...] grudnia 1946 r., orzeczenie PUR z dnia [...] stycznia 1947 r., nr [...] czy orzeczenie o wykonaniu aktu nadania w części dotyczącej ustalenia warunków nabycia gospodarstwa wraz ze zwolnieniem od obowiązku uiszczania ceny z dnia [...] marca 1960r., nr [...], w którym zwolniono Z.M. z obowiązku uiszczania ceny nabycia gospodarstwa rolnego, właśnie jako repatrianta.

W wyniku ponownej analizy materiału dowodowego Kolegium ustaliło, iż brak jest podstaw do stwierdzenia nieważności zakwestionowanego aktu nadania, jako rażąco naruszającego prawo.

W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. z dnia 31 maja 2011 r. skarżący K.M. domagał się uchylenia zaskarżonej decyzji w całości oraz nakazanie organowi I instancji ponowne orzeczenie co do istoty sprawy. Według zaprezentowanego w skardze stanowiska Samorządowe Kolegium Odwoławcze dopuściło się naruszenia:

1. prawa materialnego, tj. art. 5 ust. 1, art. 10, art. 26 oraz art. 27 ust. 1 dekretu z dnia 6 września 1951 r. o ochronie i uregulowaniu własności osadniczych gospodarstw chłopskich na obszarze Ziem Odzyskanych (Dz. U. nr 46, poz. 340 zm.), poprzez niewłaściwą ich wykładnię przez przyjęcie, że matka Skarżącego Z.M. nabyła przedmiotowe gospodarstwo rolne w [...], nie jako osadnik wojkowy, lecz jedynie odszkodowanie repatriacyjne za pozostawione za Bugiem mienie oraz, że prawo do wyżej wymienionego gospodarstwa nigdy nie przysługiwało Skarżącemu, jako członkowi rodziny pozostającemu we wspólności gospodarczej z Z.M.;

2. prawa materialnego, tj. art. 17, art. 18 pkt 3-5 oraz art. 23 ust. 1 dekretu z dnia 6 września 1946r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Miasta Gdańsk, poprzez niewłaściwą ich wykładnię przez przyjęcie, że matka Skarżącego Z.M. nabyła przedmiotowe gospodarstwo rolne w [...], nie jako osadnik wojskowy, lecz jedynie jako odszkodowanie repatriacyjne za pozostawione za Bugiem mienie oraz prawo do wyżej wymienionego gospodarstwa nigdy nie przysługiwało Skarżącemu, jako członkowi rodziny pozostającemu we wspólności gospodarczej z Z.M.;

3. prawa materialnego, tj. art. 64 Konstytucji poprzez realne pozbawienie prawa do spadku Skarżącego i jego siostry K.L. utrzymując w mocy decyzję administracyjną na podstawie której, Z.M. mogła bezprawnie wydziedziczyć pierworodnych spadkobierców J.M.;

4. a także prawa procesowego, tj. art. 156 § 1 pkt 2 i 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a. oraz art. 7 k.p.a., które miały istotny wpływ na rozstrzygnięcie przedmiotowej sprawy oraz zasad współżycia społecznego, a w szczególności zasad słuszności oraz zasady poszanowania woli zmarłego poprzez przyjęcie, że działanie Z.M., która pozbawiła ojcowizny pierworodnych potomków J.M. – w tym Skarżącego, jako pozostającego we wspólności gospodarczej z Z.M., zasługują na akceptację i pozostawienie w mocy.

W uzasadnieniu skarżący podniósł, iż zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego o sygn. akt I NS 854/05 to właśnie ojciec J.M. był właścicielem mienia pozostawionego na wschodzie. Natomiast matka Z.M. otrzymała przedmiotowe gospodarstwo rolne w [...] zarówno jako osadnik wojskowy po J.M., a także jako repatriantka otrzymująca odszkodowanie za mienie pozostawione za Bugiem. Według zaprezentowanego w skardze stanowiska Z.M. mając nadany z rażącym naruszeniem prawa akt nadania przedmiotowego gospodarstwa rolnego w [...], wydziedziczyła legalnych i ustawowych spadkobierców po J.M..

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o oddalenie skargi podtrzymując w całości argumentację zaprezentowaną w zaskarżonej decyzji. W przekonaniu organu podniesione przez skarżącego zarzuty wynikają z niezrozumienia zasad postępowania administracyjnego w ogóle,

a postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności w szczególności. Kolegium podkreśliło, iż w postępowaniu nadzwyczajnym nie rozpatruje się merytorycznie sprawy dotyczącej przyznania prawa bądź nałożenia obowiązku, ale dokonuje zgodności z prawem wcześniej wydanych decyzji. Ponadto, jak zauważyło Kolegium orzeczenie organu administracyjnego nie może naruszać zasad współżycia społecznego w kontekście prezentowanym przez Skarżącego, gdyż Kolegium nie dokonuje oceny moralnej działań uprawnionego do decyzji. Podobnie organ uznał za bezzasadny i niezrozumiały zarzut dotyczący realnego pozbawienia skarżącego prawa do spadku po ojcu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. 153, poz. 1269, ze zm.), sądy te sprawują kontrolę zaskarżonych decyzji pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W związku z powyższym usunięcie zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego może nastąpić tylko wówczas, gdy postępowanie sądowe dostarczy podstaw do uznania, że przy jej wydawaniu organy naruszyły prawo materialne lub przepisy postępowania określone art. 145 § 1 pkt 1-3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zmianami). Sąd nie może opierać kontroli o kryterium słuszności czy sprawiedliwości społecznej. Dokonując oceny zasadności zaskarżonej decyzji w zakresie w jakim Sąd władny jest to uczynić, a więc z punktu widzenia jej legalności uznać należy, iż decyzja ta nie uchybia prawu, zaskarżonej decyzji nie można bowiem postawić zarzutu, iż została wydana z naruszeniem prawa mogącym mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia.

Zaznaczyć przy tym należy, że w myśl przepisu art. 133 § 1 cytowanej ustawy, podstawą wyrokowania sądu administracyjnego są akta sprawy.

Na wstępie zauważyć należy, iż decyzja administracyjna, oprócz skutków w sferze prawa administracyjnego może wywoływać skutki cywilnoprawne i tym samym stać się zdarzeniem cywilnoprawnym tworzącym bezpośrednie skutki cywilnoprawne oraz wywołujące pośrednie skutki prawne. Decyzje takie (bezpośrednio) wywołujące skutki prawne samodzielnie powodują powstanie, zmianę lub ustanie stosunku cywilnoprawnego, albo podmiotowości w sferze prawa cywilnego, zaś pośrednie stanowią przesłankę powstania, zmiany lub ustania stosunku cywilnoprawnego. Przykładami decyzji administracyjnych stwierdzających zmianę w stanie prawnym nieruchomości, która wynikała z mocy prawa są np. decyzja wojewody stwierdzająca nabycie mienia komunalnego, czy też nabycie użytkowania wieczystego gruntów stanowiących własność Skarbu Państwa, czy też akt nadania gospodarstwa rolnego na podstawie przepisów dekretu z dnia 6 września 1951 r. o ochronie i uregulowaniu własności osadniczych gospodarstw chłopskich na obszarze Ziem Odzyskanych (Dz. U. z 1951 r., nr 46, poz. 340, ze zm.).

Decyzja administracyjna, która wywołuje skutki cywilnoprawne nie traci charakteru aktu administracyjnego. Moc wiążąca decyzji administracyjnej nie nasuwa wątpliwości, jeśli została wydana prawidłowo. Jeśli jednak dotknięta jest ona wadą kwalifikowaną, o której stanowi art. 156 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego ( Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071, ze zm. ) – dalej jako "k.p.a.", skutkiem ich zaistnienia winno być stwierdzenie nieważności takiej decyzji. Decyzja administracyjna obarczona wadami określonymi w art. 156 § 1 k.p.a. nie jest aktem pozornym, lecz istniejącym w obrocie prawnym. Stwierdzenie nieważności takiej decyzji jest aktem deklaratoryjnym, który działa z mocą wsteczną od daty wydania decyzji stwierdzającej nieważność decyzji dotkniętej wadą. Dopuszczalność stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej oparta jest w k.p.a. nie tylko na istnieniu pozytywnych przesłanek (art. 156 § 1 k.p.a.), lecz także na przesłankach negatywnych (art. 156 § 2 k.p.a.). Różnica między decyzją stwierdzającą nieważność, a decyzją stwierdzającą wydanie z naruszeniem prawa jest zasadnicza pod względem skutków prawnych. Decyzja stwierdzająca nieważność stanowi o eliminacji z obrotu prawnego wadliwej decyzji, unicestwiając równocześnie jej skutki prawne. Decyzja stwierdzająca wydanie z naruszeniem prawa pozostawia weryfikowaną decyzję w obrocie prawnym, nie naruszając jej skutków prawnych, daje ona jedynie podstawę do wystąpienia z roszczeniem odszkodowawczym. W judykaturze nie istnieje jednoznaczne stanowisko, co do pojęcia "nieodwracalności skutków prawnych". W znacznej części orzecznictwa prezentowany jest pogląd, że nabycie prawa rzeczowego osłonięte rękojmią wiary publicznej ksiąg wieczystych stanowi przeszkodę do stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej wywołującej skutki cywilnoprawne (vide: uchwała Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego - Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 28 maja 1992 r., sygn. akt III AZP 4/92, OSP 1993/5 poz. 104; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 grudnia 1994 r., sygn. akt II SA 250/94, ONSA 1996/1 poz. 22).

Przede wszystkim należy podkreślić, że akt nadania wydany przez Powiatową Komisję Ziemską z dnia [...] lutego 1960 r., nr [...] jest aktem ostatecznym. Stosownie do art. 16 § 1 k.p.a. statuującego zasadę trwałości decyzji (aktów) ostatecznych – wzruszenie takich aktów może nastąpić tylko w trybach nadzwyczajnych przewidzianych w Kodeksie postępowania administracyjnego lub w ustawach szczególnych. Zasada trwałości decyzji (aktów) administracyjnych zawarta w art. 16 § 1 k.p.a. jest związana z ochroną porządku prawnego oraz konstytucyjną zasadą ochrony praw słusznie nabytych i stanowi element konstrukcji demokratycznego państwa prawnego. Przesłanki zmiany, uchylenia lub stwierdzenia nieważności takich decyzji (aktów) nie mogą być poddane wykładni rozszerzającej a wręcz przeciwnie – muszą być interpretowane dosłownie a nawet zacieśniająco. Tak więc, zasada trwałości ostatecznych decyzji (aktów) administracyjnych wymaga ścisłego przestrzegania granic rozpoznania sprawy dla konkretnego, przewidzianego przez kodeks postępowania administracyjnego trybu eliminacji z obrotu prawnego ostatecznych decyzji (aktów) administracyjnych.

Kontrolowane postępowanie toczyło się w trybie nadzwyczajnym – stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnych (Dział II Rozdział 13 k.p.a.). Ten tryb postępowania ma charakter wyjątkowy, służy bowiem wyeliminowaniu z obrotu prawnego decyzji (aktów) dotkniętych najcięższymi kwalifikowanymi wadami, których zamknięty katalog został zawarty w art. 156 § 1 k.p.a.

W postępowaniu prowadzonym w trybie nieważności, organ ma obowiązek rozpatrzyć sprawę w granicach określonych w art. 156 § 1 k.p.a., a zatem nie może rozpatrzyć sprawy co do jej istoty tak jak w postępowaniu zwykłym. Działanie organu w tym trybie zasadniczo różni się od postępowania zwykłego, bowiem obowiązkiem organu jest wyłącznie ocena kwestii ściśle prawnych – ustalenie czy kwestionowana decyzja dotknięta jest którąś z wad wymienionych w art. 156 § 1 k.p.a., przy czym taka ocena dokonywana jest w oparciu o stan faktyczny i prawny z daty wydania kwestionowanej decyzji a organ rozpoznając sprawę w trybie nieważności nie jest uprawnionych do czynienia samodzielnych ustaleń dotyczących stanu faktycznego. Rażącym naruszeniem prawa jest wyłącznie naruszenie prawa materialnego, które zaważyło na treści decyzji a katalog wad skutkujących nieważnością jest enumeratywnie wyliczony, odwoływanie się do innych, niewymienionych w art. 156 § 1 k.p.a. przesłanek jest niedopuszczalne. Tak więc, przesłanki stwierdzenia nieważności wynikają z samej decyzji. Rażące naruszenie prawa jest zjawiskiem o wyjątkowym charakterze, gdyż prowadzi ono w konkretnej sprawie do odstąpienia od ogólnej zasady stabilności ostatecznych decyzji administracyjnych, a jego cechą jest to, iż treść decyzji pozostaje w sprzeczności z treścią przepisu przez proste ich zestawienie ze sobą.

Rozstrzygające dla uznania naruszenie prawa za rażące jest to, że rodzaj tego naruszenia i jego skutki powodują, iż decyzja taka nie może być zaakceptowana jako rozstrzygnięcie wydane przez organy praworządnego państwa.

Odnosząc powyższe rozważania do niniejszej sprawy, w ocenie sądu ustalenia organów administracji co do nie istnienia rażącego naruszenia prawa są prawidłowe.

Skarżący w toku postępowania administracyjnego przed Samorządowym Kolegium Odwoławczym żądał stwierdzenia nieważności aktu nadania wydanego przez Powiatową Komisję Ziemską nr [...]. poświadczającego o własności gospodarstwa o powierzchni 7,55 ha, położonego w miejscowości [...] podnosząc, że zostały wydane z rażącym naruszeniem prawa.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze, zaskarżoną decyzją, utrzymało w mocy decyzję własną odmawiającą stwierdzenia nieważności wskazanego aktu nadania Powiatowej Komisji Osadnictwa Rolnego.

Zgodnie z art. 5 dekretu z dnia 6 września 1951 r. o ochronie i uregulowaniu własności osadniczych gospodarstw chłopskich na obszarze Ziem Odzyskanych w celu poświadczenia własności gospodarstwa rolnego i jego przynależności starosta wydaje z urzędu akty nadania, które zawierają określenie osób uprawnionych oraz powierzchni gruntów i innych składników gospodarstwa rolnego. Wydawanie tych aktów jest zadaniem z zakresu administracji rządowej (ust. 1). Akty nadania wydane na podstawie dotychczasowych przepisów są poświadczeniem własności, o którym mowa w ust.1 (ust. 2). Z kolei w myśl art. 10 ww. dekretu w sprawach osadnictwa rolnego na obszarze Ziem Odzyskanych, nie unormowanych przepisami niniejszego dekretu, stosuje się przepisy dekretu z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i b. Wolnego Miasta Gdańska z tym, że osoba, która po dniu wejścia w życie niniejszego dekretu otrzyma akt nadania, staje się właścicielem tego gospodarstwa na zasadach niniejszego dekretu.

W myśl art. 1 i 2 ust. 2 powołanego dekretu, akt ten dotyczy gospodarstw rolnych nadanych w trybie osadnictwa rolniczego na obszarze Ziem Odzyskanych (art.1), zaś osoby, które posiadają gospodarstwo rolne i prowadzą je osobiście lub przez członków rodziny, żyjących z nimi we wspólności gospodarczej, a do dnia wejścia w życie dekretu (czyli 7 września 1951 r.) nie nabyły ich własności stają się z mocy prawa właścicielami tych gospodarstw (art. 2 ust. 1).

Analizując ww. przepisy, a w szczególności art. 5 ust. 1 dekretu, należy dojść do wniosku, że akt nadania gospodarstwa rolnego miał charakter deklaratoryjny. Potwierdzał zatem określony stan prawny, lecz go nie kształtował.

W ocenie Sądu brak było podstaw do stwierdzenia nieważności aktu nadania nr [...] na podstawie art. 156 k.p.a., albowiem zaskarżona decyzja organu samorządowego odpowiada prawu.

Wskazać należy, że dekret z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskowych i byłego Wolnego Miasta Gdańsk (Dz. U. Nr 49, poz. 279, ze zm.) w odniesieniu do obowiązującego prawa w okresie poprzedzającym wydanie kwestionowanego aktu nadania, był aktem prawnym normującym kompleksowo kwestie związane z osadnictwem rolnym na terenach zachodnich państwa polskiego. Przewidywał on nabycie nieruchomości rolnej na własność osadnika w trzech etapach: Wprowadzenie osadnika w posiadanie i wydanie aktu nadania (art. 25 – 27), oszacowanie i ustalenie ceny nabycia gospodarstwa (art. 30), przeniesienie prawa własności w oparciu o orzeczenie o wykonywaniu aktu nadania (art. 31). Powyższe zasady nabycia obowiązywały do momentu wejścia w życie dekretu z dnia 6 września 1951 r. o ochronie i uregulowaniu własności osadniczych gospodarstw chłopskich na obszarze Ziem Odzyskanych (Dz. U. Nr 46, poz. 340, ze zm.). Dekret ten nie pozbawiał mocy prawnej poprzedniego dekretu, dokonał natomiast uwłaszczenia dotychczasowych posiadaczy gospodarstw rolnych, którzy do dnia 7 września 1951 r. to jest do dnia jego wejścia w życie, nie nabyli prawa własności. Podkreślenia wymaga, że przedmiotem regulacji dekretu z dnia 6 września 1951 r. są gospodarstwa rolne, nadane już w trybie osadnictwa rolniczego na obszarze Ziem Odzyskanych. Celem dekretu nie jest zatem tworzenie podstaw do wtórnego rozdysponowania tych gospodarstw, a jedynie usankcjonowanie pod względem prawnym stanów faktycznych zaistniałych w tej sferze przed jego wejściem w życie. Artykuł 2 dekretu z 1951 r. stanowi, że osoby, które posiadają gospodarstwo rolne i prowadzą je osobiście lub przez członków rodziny, żyjących z nimi we wspólności gospodarczej, a do dnia wejścia w życie niniejszego dekretu nie nabyły ich własności, stają się z mocy prawa właścicielami tych gospodarstw. Wraz z gospodarstwem rolnym przechodzą na własność posiadaczy gospodarstw inwentarz żywy oraz zbudowania i inwentarz martwy, stanowiące przynależność gospodarstwa i potrzebne do jego prowadzenia.

Uwzględniając przyjęte wyżej ustalenia przy wyjaśnianiu przedstawionego zagadnienia prawnego w pierwszej kolejności należało rozważyć, iż rozstrzygające dla oceny, czy zachodzą przesłanki stwierdzenia nieważności decyzji z powodu rażącego naruszenia prawa, jest stan istniejący w dniu wydania tej decyzji (vide: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 listopada 1997 r., sygn. akt III SA 1134/96, OSP 1998/7-8, poz. 134). Natomiast skarżący upatruje podstawy do stwierdzenia nieważności przedmiotowego aktu nadania, w odniesieniu do czynności rozporządzającej matki Z.M. związanego z dalszym przekazaniem gospodarstwa na rzecz dziecka z drugiego związku. W ocenie Sądu trafny jest pogląd wyrażony przez organ, że skarżący kwestionuje w istocie, iż on i jego siostra jako legalni spadkobiercy J.M. nie otrzymali należnej im schedy spadkowej.

Wobec tego stwierdzić przyjdzie, iż omawiana skarga dotyczy spraw związanych

z ustaleniem prawa do spadku i roszczeń cywilnoprawnych wynikających z zawartej umowy darowizny. Wymienione sprawy mogą być wyłącznie rozstrzygnięte na drodze cywilnej przed sądem powszechnym. Tym samym nie było podstaw do wnoszenia o stwierdzenie nieważności aktu nadania gospodarstwa rolnego, tylko dlatego iż późniejsze rozporządzenia nieruchomością przez matkę pomijały skarżącego i jego siostrę.

Nie miał racji skarżący podnosząc, iż w akcie nadania powinna być wymieniona cała rodzina uprawnionych. Wbrew wywodom prezentowanym przez skarżącego art. 17 dekretu z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska, który stanowił, iż jedna osoba może nabyć tylko jedno gospodarstwo (działkę), a rodziców wraz z pozostającymi przy nich niepełnoletnimi dziećmi uważa się za jednego uprawnionego. Dlatego też czteroletni skarżący i jego jedenastoletnia siostra zostali wymienieni we wniosku o przyznanie gospodarstwa rolnego na Ziemiach Odzyskanych, a już sam akt nadania i dalsze dokumenty były wydawane na matkę Z.M. (matka z niepełnoletnimi dziećmi to jeden uprawniony). Oznaczało to, iż wydanie aktu nadania na jedną osobę "konsumowało" prawo wydania takiego aktu na inną, uprawnioną osobę, co nie przekreślało jednocześnie prawa do spadku spadkobierców takiej osoby i roszczeń cywilnoprawnych wynikających z tego prawa.

Ze znajdujących się w aktach dokumentów, a tylko na ich podstawie, należało dokonać oceny czy kwestionowany akt nadania nr [...] dotknięty jest którąś z wad określonych w art. 156 § 1 k.p.a. wynika, że Z.M. spełniała wszystkie przesłanki do potwierdzenia własności gospodarstwa rolnego w miejscowości [...], albowiem do dnia wejścia w życie dekretu z 1951 r. posiadała i prowadziła to gospodarstwo rolne. Inną zupełnie kwestią jest sprawa dziedziczenia tego gospodarstwa po Z.M..

Mając na uwadze powyższe okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.