Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 1159/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2020-11-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 83  ust. 1
journal: Dz.U. 2018 poz 1270
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kube, Sędzia WSA Ewa Kwiecińska, Sędzia WSA Ewa Radziszewska-Krupa (spr.), po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 13 listopada 2020 r. sprawy ze skargi B. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2020 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę


UZASADNIENIE

I. Stan sprawy przedstawia się następująco:

1. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (zwany dalej: "Prezesem ZUS"), po rozpatrzeniu wniosku z [...] listopada 2019r., decyzją z [...] lutego 2020r. odmówił B. K. (zwany dalej: "Skarżącym") przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W podstawie prawnej wskazano art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2018r., poz. 1270 ze zm., zwana dalej: "u.e.r.FUS").

Prezes ZUS w uzasadnieniu decyzji podał, że świadczenie w drodze wyjątku, zgodnie z art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS, może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty; nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Warunki te muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia.

Z dokumentacji znajdującej się w aktach wynika, że Skarżący na przestrzeni 47 lat życia do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy udokumentował 17 lat i 9 miesięcy okresów składkowych i nieskładkowych. W 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentował tylko 7 miesięcy i 16 dni okresów składkowych. Dodatkowo w latach 2005-2008, 2008-2011, 2011-2013, 2013-2015 nie udowodniono żadnego okresu zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi.

W ocenie Prezesa ZUS, w sprawie nie wykazano szczególnych okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bo w ww. przerwach nie orzeczono wobec Skarżącego całkowitej niezdolności do pracy. Całkowitą niezdolność do pracy, uniemożliwiającą kontynuowanie zatrudnienia ustalono u Skarżącego dopiero od [...] grudnia 2015r. Do tego dnia nie było przeszkód w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Skarżący nie wykazał też innych szczególnych okoliczności w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które nie miał wpływu.

Prezes ZUS wskazał, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna Skarżącego, ale wykazany dochód przypadający na jednego członka rodziny nie wskazuje, aby Skarżący pozostawał bez niezbędnych środków utrzymania.

2. Skarżący we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy wskazał, że należało Mu przyznać rentę, bo jest osobą chorą, niezdolną do pracy i nieposiadającej środków do życia. W okresach przerw w ubezpieczeniu zmagał się z chorobą alkoholową i chorobę te przezwyciężył, a obecnie, jako osoba bardzo ciężko chora nie jest w stanie utrzymać się z kwot, jakie zarabia żona, zwłaszcza przy konieczności ponoszenia kosztów utrzymania także studiującej córki.

3. Prezes ZUS decyzją z [...] kwietnia 2020r. utrzymał w mocy ww. decyzję własną, w podstawie prawnej powołując się m.in. na art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2020r., poz. 256, zwana dalej: "k.p.a.").

W uzasadnieniu Prezes ZUS podtrzymał dotychczasowe ustalenia faktyczne, podkreślając, że Skarżący w wieku 47 lat życia, do powstania całkowitej niezdolności do pracy udokumentował 17 lat, 9 miesięcy okresów składkowych i nieskładkowych. W 10-leciu przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym udokumentował 7 miesięcy i 16 dni okresów składkowych. Z dokumentacji wynika, że od [...] stycznia 2005r. do [...] czerwca 2008r., od [...] września 2008r. do [...] czerwca 2011r., od [...] sierpnia 2011r. do [...] stycznia 2013r., od [...] marca 2013r. do [...] grudnia 2015r. (data powstania całkowitej niezdolności do pracy) Skarżący nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi.

Świadczenie w drodze wyjątku przyznawane jest osobom aktywnym zawodowo i jakkolwiek nie jest ono wprost uzależnione od stażu pracy, to staż nie może pozostawać bez wpływu na ocenę wystąpienia warunków przewidzianych w art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS. Okres ubezpieczenia powinien być adekwatny do wieku Skarżącego, a tylko wykazanie, że niespełnienie warunków ubezpieczenia uniemożliwiły okoliczności niemożliwe do przezwyciężenia, może skutkować przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku.

Prezes ZUS wskazał, że analiza akt sprawy nie wskazuje, aby Skarżący w ww. przerwach nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. Całkowitą niezdolność do pracy, uniemożliwiająca kontynuowanie zatrudnienia, ustalono u Skarżącego dopiero od [...] grudnia 2015r. - orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z [...] maja 2019r. Nie istniały zatem przeciwwskazania ze względu na stan zdrowia Skarżącego lub inne szczególne okoliczności, które uniemożliwiły kontynuowanie zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym.

Prezes ZUS, odnosząc się ponadto do argumentacji zawartej we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, że przerwy w wykonywaniu zatrudnienia spowodowane były chorobą alkoholową Skarżącego, wyjaśnił, że alkoholizm osoby ubezpieczonej nie jest szczególną okolicznością, uniemożliwiającą wypracowanie odpowiedniego okresu ubezpieczenia. Pojawienie się choroby nie eliminuje bowiem automatycznie z rynku pracy, jakkolwiek może stanowić pewne utrudnienie w zachowaniu stabilności zatrudnienia. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwala przyjąć, że w sprawie zachodzą szczególne okoliczności, które były powodem niespełnienia warunków do renty na zasadach ogólnych.

Prezes ZUS podał też, że dochód trzyosobowej rodziny Skarżącego wynosi 3783,30 zł (średnie wynagrodzenie żony Skarżącego). Dochód przypadający na jedną osobę w rodzinie wynosi 1261,10 zł, co nie pozwala stwierdzić, że Skarżący pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. Pojęcie "niezbędnych środków utrzymania" - jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku - nie jest zdefiniowane w u.e.r.FUS. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane środki utrzymania oceniać na tle wysokości najniższej emerytury, która od 1 marca 2020r. wynosi 1200 zł brutto.

Prezes ZUS zauważył, że art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna. Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się wydatkami jako kryterium głównym.

Prezes ZUS na tej podstawie, po ponownym przeanalizowaniu wszystkich okoliczności sprawy pod kątem przesłanek wynikających z art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS nie znalazł podstaw do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.

4. Skarżący w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł o uwzględnienie skargi i wydanie orzeczenia uwzględniającego prawo do przyznania renty tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, względnie o uwzględnienie skargi i uchylenie zaskarżonej poprzedzającej ją decyzji Prezesa ZUS oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie: a) art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. - przez niepodjęcie wszystkich niezbędnych czynności do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i załatwieniu sprawy, przeprowadzenie oceny materiału co doprowadziło do błędnego ustalenia stanu faktycznego sprawy i błędnego przyjęcia, że rodzina Skarżącego posiada niezbędne środki do utrzymania, a tym samym nie należy mu się świadczenie w drodze wyjątku, a także, iż nie zachodzą sprawie wyjątkowe okoliczności uzasadniające do takiego świadczenia; b) art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS - przez błędne uznanie, że staż pracy ma decydujące znaczenie przy uznaniu zasadności przyznania renty w drodze wyjątku.

Skarżący w uzasadnieniu wskazał, że problemy zdrowotne, z jakimi się zmaga obecnie uniemożliwiają mu zdobycie pracy i przezwyciężenie kryterium odpowiedniego stażu pracy. Skarżący nie posiada źródła dochodu. Żona zarabia miesięcznie 2.454,92 zł i jest to kwota niewystarczająca, żeby utrzymać rodzinę. Żona ma chorobę nowotworową, a jej stan zdrowia pogorszył się i wymaga hospitalizacji oraz dalszego leczenia. Z pensji żony, poza Skarżącym utrzymuje się także córka, która podjęła studia. Sytuacja rodzinna zmusiła ją do podjęcia pracy w niepełnym wymiarze godzin. Pieniądze pokrywają opłaty związane z nauką. Żona dodatkowo zajmuje się swoją mamą, więc nie ma możliwości pozyskania dodatkowych źródeł dochodów. Utrzymanie 3-osobowej rodziny z jednej, niewysokiej pensji jest niemożliwe. Świadczenia z ubezpieczenia społecznego (zasiłki, renty, emerytury) przysługują ubezpieczonym, jeżeli spełniają wszystkie ustawowe warunki nabycia prawa do danego świadczenia. Nie zawsze jednak wszystkie wymagane warunki mogą zostać spełnione. Z tego względu ustawy ubezpieczeniowe z reguły przewidują możliwość przyznania świadczenia w trybie wyjątkowym tym ubezpieczonym, którzy ze względu na szczególne okoliczności nie mogli sprostać wymaganiom. "Szczególne okoliczności" to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy i pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców, również takie, kiedy osoba nie jest zdolna pod względem zdrowotnym do świadczenia pracy, chociaż nie legitymuje się orzeczeniem o całkowitej, a jedynie o częściowej, niezdolności do pracy.

5. Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

II. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

1. Skarga nie ma uzasadnionych podstaw.

2. Sąd na wstępie wyjaśnia, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2019r., poz. 2167) kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów, wymienionych w art. 3 § 2 ustawy z 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019r. poz. 2325 ze zm., zwanej dalej: "P.p.s.a.") sprawowana jest przez sądy administracyjne w oparciu o kryterium zgodności z prawem. W związku z tym, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracji publicznej konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, lub ewentualnie ustalenie, że decyzja lub postanowienie organu dotknięte jest wadą nieważności (art. 145 § 1 lit. a)-c) i § 2 P.p.s.a.).

Sąd w zakresie swojej właściwości ocenia więc zaskarżoną decyzję z punktu widzenia zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego, według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tego aktu lub podjęcia spornej czynności.

3. Zdaniem Sądu, analizowana pod tym kątem zarówno zaskarżona decyzja Prezesa ZUS, jak i poprzedzająca ją decyzja z [...] lutego 2020r., odmawiająca Skarżącemu przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, nie naruszają ani przepisów prawa procesowego ani przepisów prawa materialnego, także tych wskazanych w skardze, w stopniu, który mógłby mieć jakikolwiek wpływ na wynik sprawy.

Sąd stwierdza, że w świetle akt sprawy nie można uznać, że przed wydaniem zaskarżonej decyzji nie doszło do zebrania i nierozpatrzenia w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego sprawy. Prezes ZUS, wbrew stanowisku prezentowanemu w skardze, indywidualnie rozpatrzył sprawę, biorąc pod uwagę przesłanki wynikające z prawidłowo wskazanego w podstawie prawnej decyzji przepisu prawa materialnego - art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS.

Zdaniem Sądu, wbrew twierdzeniom skargi, Prezes ZUS wyjaśnił również wszystkie istotne w sprawie okoliczności faktycznych, które mogłyby mieć wpływ na treść decyzji.

Ww. przepis - art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS - stanowi, że ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Z treści ww. przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu, bądź też pozostałym po nim członkom rodziny, przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.

Przyznanie ww. świadczenia u.e.r.FUS uzależnia więc od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak spełnienia choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku.

Należy jednocześnie podkreślić, na co prawidłowo zwrócił uwagę Prezes ZUS w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Brak niezbędnych środków utrzymania nie może być wyłączną przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 u.e.r.FUS. Warto też wskazać, że Prezes ZUS przed wydaniem w sprawie decyzji obu instancji analizował sytuację materialną rodziny Skarżącego - osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, biorąc pod uwagę zarobki żony Skarżącego oraz otrzymywany przez Skarżącego dodatek pielęgnacyjny i świadczenie uzupełniające w wysokości 500 zł. Prezes ZUS przyjął w chwili wydawania zaskarżonej decyzji, że dochód rodziny składa się wynagrodzenie żony 3783,30 zł (zarodki średnie z ostatnich 3 miesięcy) i wynosi 1261 zł na osobę. Dodatkowo w treści zaskarżonej decyzji prawidłowo wyjaśniono, że ww. dochód, przypadający na jedną osobę w rodzinie, nie pozwala stwierdzić, że Skarżący pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. Organ administracyjny trafnie podniósł ponadto, że pojęcie "niezbędnych środków utrzymania" - jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku na mocy art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS - nie jest zdefiniowane w u.e.r.FUS, więc w celu obiektywnego ustalenia tego kryterium, należy posiadane środki utrzymania oceniać na tle wysokości najniższej emerytury, która od 1 marca 2020r. wynosi 1200 zł brutto. W ocenie ustawodawcy osoba pobierająca świadczenie w wysokości 1200 zł ma możliwość utrzymania się samodzielnie w stopniu podstawowym. Tym samym w orzecznictwie przyjmuje się, że kwota najniższej emerytury w wysokości brutto – w chwili wydawania zaskarżonej decyzji 1200zł - stanowi niezbędne minimalne środki utrzymania. Dotyczy to zarówno osób ubezpieczonych o długim stażu ubezpieczeniowym, które same wypracowały prawo do emerytury do świadczeń, nie mając przy tym przerw w zatrudnieniu, o których mowa w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, jak również osób w złym stanie zdrowia, legitymujących się całkowitą niezdolnością do pracy, czy też osób w podeszłym wieku, czy samotnie gospodarujących. Tym samym – wbrew stanowisku prezentowanemu w skardze – Prezes ZUS, wydając w sprawie decyzje w obu instancjach, nie miał podstaw do brania pod uwagę, jaka część środków pieniężnych posiadanych w rodzinie Skarżącego będzie wystarczająca na utrzymanie rodziny. Warto też zauważyć, że na starszej córce Skarżącego, która pracuje i osiąga dochody przekraczając dochody żony Skarżącego, ciąży obowiązek alimentacyjny.

Sąd stwierdza ponadto, że prawidłowe było wskazanie przez Prezesa ZUS w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że Skarżący, jakkolwiek obecnie nie ma możliwości podjęcia pracy, do powstania całkowitej niezdolności do pracy, udokumentował 17 lat, 9 miesięcy okresów składkowych i nieskładkowych. W 10-leciu przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy - zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentował 7 miesięcy i 16 dni okresów składkowych. Z akt administracyjnych wynika, że Skarżący od [...] stycznia 2005r. do [...] czerwca 2008r., od [...] września 2008r. do [...] czerwca 2011r., od [...] sierpnia 2011r. do [...] stycznia 2013r., od [...] marca 2013r. do [...] grudnia 2015r. (data powstania całkowitej niezdolności do pracy) nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi.

Skarżący ani w toku postępowania wszczętego wnioskiem z [...] listopada 2019r. ani w toku postępowania o ponowne rozpoznanie sprawy nie przedłożył na poparcie stanowiska, że podejmował skuteczne próby walki z chorobą alkoholową, także w trakcie ww. przerw w zatrudnieniu, żadnych dokumentów.

Sąd stwierdza, że wprawdzie organ administracyjny, jest zobowiązany do podejmowania wszelkich kroków zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a). Organ administracji publicznej jest też obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.). Ocena zaś czy dana okoliczność została udowodniona, musi opierać się na podstawie całokształtu materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.). Zachowanie powyższych reguł postępowania powinno znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji stosownie do art. 107 § 3 k.p.a., który wskazuje, że uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Tym niemniej w orzecznictwie sądów administracyjnych w sprawach dotyczących świadczenia przyznawanego w trybie art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS, wskazuje się, że jakkolwiek w polskim prawie administracyjnym obowiązuje zasada oficjalności, obligująca organ do zebrania materiału dowodowego, nie może to jednak prowadzić do nakładania na organ nieograniczonego obowiązku poszukiwania faktów, które podnosi strona (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 maja 2006r. sygn. akt I OSK 2/06, ONSAiWSA 2007/2/44). Nie budzi przecież wątpliwości, że w postępowaniu o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, to podmiot wnoszący o jego wszczęcie powinien wskazać wszelkie okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem (por. wyroki NSA z: 19 listopada 2010r. sygn. akt I OSK 1282/10, 20 stycznia 2016r. sygn. akt I OSK 2399/15, 12 czerwca 2019r. sygn. akt I OSK 3667/18 i 10 maja 2019r. sygn. akt I OSK 4415/18 – dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

Jeśli zatem Skarżący chciałby wykazać, że w ww. przerwach w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne podejmował próby w walce z chorobą alkoholową, powinien w tym zakresie w postępowaniu administracyjnym przedstawić dowody potwierdzające te okoliczności. Prezes ZUS w toku postępowania o ponowne rozpoznanie sprawy nie miał obowiązku poszukiwania dodatkowych dowodów, tym bardziej, że Skarżący w tym zakresie nie podał żadnych informacji, które pozwoliłyby na podjęcie przez organ dodatkowych działań wyjaśniających.

Przyznanie natomiast w drodze wyjątku świadczenia w postaci renty z tytułu niezdolności do pracy, co wielokrotnie wskazywano w orzecznictwie, jest możliwe tylko w przypadku, gdy można wykazać, że ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności, nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne (por. np. wyroki WSA w Warszawie z: 10 stycznia 2018r. sygn. akt II SA/Wa 771/17; 6 marca 2019r. sygn. akt II SA/Wa 1363/18 – dostępne na www.nsa.gov.pl). Skarżący nie wykazał ww. okoliczności, zaś Prezes ZUS wykazał, na podstawie okoliczności wynikających z akt administracyjnych, że Skarżący nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego i to zarówno w zakresie stażu ogółem, jak i stażu w dziesięcioleciu poprzedzającym powstanie całkowitej niezdolności do pracy.

Jakkolwiek u.e.r.FUS nie precyzuje, jak należy rozumieć "szczególne okoliczności", których istnienie może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym, tym niemniej dokonując wykładni ww. pojęcia, należy mieć na względzie cel, któremu służy tryb przyznawania świadczeń w drodze wyjątku. Celem tym jest to, żeby w indywidualnych i uzasadnionych przypadkach beneficjentami świadczeń przyznawanych w tym trybie były osoby, które nie mogły otrzymać świadczeń na zasadach ogólnych ze względu na niespełnienie wymaganych warunków ustawowych. W orzecznictwie sądów administracyjnych za szczególne okoliczności uważa się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Na szczególne okoliczności składają się wyłącznie zdarzenia niezależne od ubezpieczonego. Chodzi więc tylko o zdarzenia albo trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodów ich skutków niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia. "Szczególne okoliczności" to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku.

Pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy zatem wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie u.e.r.FUS ograniczają, utrudniają, czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych.

Sąd podziela także stanowisko Prezesa ZUS wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że alkoholizm sam w sobie nie może stanowić okoliczności szczególnej, w rozumieniu art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS. Tym niemniej wystąpienie ww. choroby podlega ocenie w całokształcie wszystkich innych okoliczności charakteryzujących określony przypadek, w kontekście uprawnień do ubezpieczenia społecznego. Jak wiele innych chorób jest to bowiem dolegliwość, do powstania której człowiek, w mniejszym lub większym stopniu, przyczynia się świadomie, bądź nie. Jednak skutki tej choroby nie zależą już w pełni tylko od jego woli. Rozróżnić bowiem należy sytuację, kiedy osoba uzależniona od alkoholu podejmuje, bądź nie podejmuje próby leczenia, przy czym w tym pierwszym przypadku, nawet nieskutecznym w zakresie rokowania, można ją traktować, jako usprawiedliwiającą brak wymaganego okresu ubezpieczenia. Z jednym wszakże zastrzeżeniem, a mianowicie indywidualnego podejścia do każdego z tych przypadków (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 18 stycznia 2012r., sygn. akt II SA/Wa 2126/11, LEX nr 1110206). Choroba alkoholowa, co do zasady, nie może usprawiedliwiać braku zatrudnienia. Jednak w sytuacji, gdyby osoba zainteresowana podejmowała specjalistyczne leczenie i zgłosiła ten fakt w toku postępowania administracyjnego, potwierdzając tą okoliczność stosownymi dokumentami, obowiązkiem organu byłoby rozważenie tej okoliczności na tle stanu faktycznego danej sprawy - jako elementu niezależnego od tej osoby i tym samym mogącego usprawiedliwiać brak aktywności zawodowej w ww. przerwach w zatrudnieniu. Tak się jednak nie stało. Skarżący na przestrzeni 47 lat życia udokumentował 17 lat, 9 miesięcy okresów składkowych i nieskładkowych. W 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności Skarżącego do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano tylko 7 miesięcy i 16 dni okresów składkowych. W okresach od [...] stycznia 2005r. do [...] czerwca 2008r., od [...] września 2008r. do [...] czerwca 2011r., od [...] sierpnia 2011r. do [...] stycznia 2013r., od [...] marca 2013r. do [...] grudnia 2015r. wystąpiły u Skarżącego przerwy w wykonywaniu pracy podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W ww. okresach nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy, zaś analiza akt sprawy, na co prawidłowo zwrócił uwagę Prezes ZUS w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji nie wskazuje, aby w ww. przerwach Skarżący nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia.

Sąd w związku z tym przyjął, że Prezes ZUS prawidłowo, zgodnie z zasadami określonymi w art. 7, art. 77 § i art. 80 k.p.a., przeprowadził postępowanie w sprawie. Nie naruszył również art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS. W stanie faktycznym sprawy, a na podstawie zebranego materiału dowodowego możliwa była odmowa przyznania wnioskowanej renty w drodze wyjątku, gdyż nie spełniono łącznie przesłanek wynikających z ww. przepisu prawa materialnego.

Sąd stwierdza ponadto, że rację ma Prezes ZUS, że pojawienie się choroby alkoholowej nie eliminuje automatycznie z rynku pracy, jakkolwiek może stanowić pewne utrudnienie w zachowaniu stabilności zatrudnienia. Samo istnienie ww. choroby nie zawsze jest równoznaczne z niezdolnością do pracy. Subiektywne odczucia co do stanu zdrowia oraz braku możliwości wykonywania pracy, z uwagi na zdrowie nie stanowią usprawiedliwienia dla braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia. Skarżący w toku postępowania przed Prezesem ZUS nie podnosił innych okoliczności niż dotychczas znane organom ZUS, nie przedstawił dokumentacji medycznej poświadczającej podjęcie leczenia choroby alkoholowej w ww. okresach przerw w zatrudnieniu. W tej sytuacji, nie sposób zarzucić organowi zaniechań w tym zakresie, co mogłoby świadczyć o naruszeniu wskazanych w skardze przepisów prawa materialnego, w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na podjęte w sprawie rozstrzygnięcie.

Sąd wskazuje ponadto, że stanowisko Prezesa ZUS wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że wprawdzie przepisy u.e.r.FUS nie uzależniają wprost przyznania świadczenia w drodze wyjątku od okresu odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne, to jednak zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie podkreśla się wyraźnie, że przy ocenie sprawy nie można zupełnie pomijać tej okoliczności, albowiem świadczenie w drodze wyjątku jest nadal świadczeniem związanym ze stażem zatrudnienia oraz z okresem odprowadzania składek na to ubezpieczenie (por. m.in. wyrok WSA w Warszawie z 4 listopada 2010r. sygn. akt II SA/Wa 1196/10 – dostępny na www.nsa.gov.pl). Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku nie jest wprost uzależnione od wielkości stażu ubezpieczeniowego, ale ocena zasadności wniosku o jego przyznanie nie powinna być czyniona w całkowitym oderwaniu od długości tych okresów, gdyż świadczenie to może być bowiem przyznane w razie nieznacznego niedopełnienia warunków do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych (por. m.in. wyrok WSA w Warszawie z 13 października 2010r. sygn. akt II SA/WA 1046/10 - dostępny na www.nsa.gov.pl). Inaczej należy więc oceniać sytuację osoby mającej niewielki okres ubezpieczenia od osoby, która udowodniła okresy ubezpieczenia niewiele odbiegające od wymaganych ustawowo (por. m.in. Łukasz Prasołek /w:/ Emerytury i renty z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Komentarz, pod red. B. Gudowskiej i dra hab. K. Ślebzaka, wyd. 1, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2013 i cyt. tam orzecznictwo, w tym m.in. wyrok NSA z 12 marca 2009r. sygn. akt I OSK 1023/08).

Sąd wyjaśnia ponadto, że Sąd administracyjny nie ma kompetencji do merytorycznego rozstrzygania spraw administracyjnych, co oznacza, że nie może zastępować, ani wyręczać organów administracji publicznej w realizacji powierzonych im zadań w tym zakresie. To do organów administracyjnych - w rozpoznawanej sprawie do Prezesa ZUS - należy prawidłowe ustalenie stanu faktycznego sprawy i zastosowanie prawidłowo zinterpretowanego przepisu art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS. Postępowanie sądowoadministracyjne nie jest kontynuacją postępowania administracyjnego. W tym postępowaniu sąd administracyjny jedynie kontroluje legalność działania organu administracji i opiera się na materiale dowodowym gromadzonym przez organy. Na tej podstawie Sąd przyjął, że zaskarżona decyzja Prezesa ZUS i poprzedzająca ją ww. decyzja z [...] lutego 2020r. odmawiająca Skarżącemu przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku była prawidłowa i nie możliwe było uczynienie wnioskowi skargi o wyeliminowanie jej z obrotu prawnego.

4. Sąd, z tych względów, na podstawie art. 151 P.p.s.a., oddalił skargę.