Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 1414/10
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2011-02-22 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6291 Nacjonalizacja przemysłu
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 3 ust. 1 lit a pkt 1
journal: Dz.U. 1946 nr 3 poz 17
law: Ustawa z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Teresa Zyglewska, Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Czerwiński (spr.), Sędzia WSA Aneta Dąbrowska, Protokolant Artur Dral, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 lutego 2011 r. sprawy ze skarg J. R. i P. R. na decyzję Ministra Gospodarki i Pracy z dnia [...] stycznia 2005 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenie nieważności orzeczenia I. oddala skargi; II. przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokata M. R. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych oraz kwotę 55,20 (pięćdziesiąt pięć 20/100) złotych stanowiącą 23 % podatku od towarów i usług tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu; III. przyznaje ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na rzecz adwokata P. S. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych oraz kwotę 55,20 (pięćdziesiąt pięć 20/100) złotych stanowiącą 23 % podatku od towarów i usług tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.


UZASADNIENIE

Orzeczeniem z dnia [...] grudnia 1950 r. nr [...] Minister Górnictwa, działając na zasadzie art. 3 ust. 1 i 5 oraz art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej oraz § 65 ust. 1 pkt "b" i § 71 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa zmienionego rozporządzeniami Rady Ministrów z dnia 16 kwietnia 1948 r. i z dnia 12 maja 1949 r., orzekł o przejęciu na własność Państwa m.in. pól górniczych "[...]" i "[...]". Pola te zostały umieszczone w drugim wykazie pól górniczych ogłoszonym w Monitorze Polskim z dnia [...] marca 1947 r. Nr [...] poz. [...] na podstawie zarządzenia Ministra Przemysłu z dnia 26 listopada 1946 r. i co do tych pól nie zostały zgłoszone prawa ani zarzuty w terminie określonym w § 28 i § 32 powołanego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. wraz z późniejszymi zmianami.

Podaniem z dnia 30 lipca 1999 r. J. R. - działając jako spadkobierca i pełnomocnik spadkobierców B. R. - wystąpił do Wojewody [...] o zwrot w trybie administracyjnym pól górniczych "[...]" i "[...]".

Wnioskujący wskazał, że jest spadkobiercą B. R., który był właścicielem wymienionych pól górniczych. Nabył on nadania górnicze na przedmiotowe pola na podstawie aktów notarialnych Rep. Nr [...], [...] sporządzonych przez notariuszem K. H. z W.

Z aktu notarialnego Rep. Nr [...] wynika, że 1 lipca 1920 r. B. W. sprzedał B. R. wszystkie prawa do zaprojektowanej koncesji dla eksploatacji węgla kamiennego pod nazwą "[...]", położonej we wsi M. w powiecie [...] zawierającej przestrzeni dwieście pięćdziesiąt tysięcy sążni rosyjskich kwadratowych.

Sprzedający oświadczył, że wszystkie bez wyjątku formalności niezbędne do zatwierdzenia powyższego nadania zostały w części przez niego, w części przez pierwoodkrywcę wykonane, umowy z właścicielami powierzchni w liczbie czterdziestu siedmiu osób, zezwalające na eksploatację, zawarte i objęte uchwałą gminną za N. [...] z dnia [...] października 1919 r., wreszcie podanie o wydanie aktu nadawczego we właściwym czasie wniesione.

Mocą aktu sprzedający podstawił nabywcę we wszystkie swoje prawa, zezwolił mu na wyjednanie u Władz Górniczych nadania wprost na J. R. imię, bez udziału sprzedawcy B. W.

Jak wynika z pisma Naczelnika Wyższego Urzędu Górniczego z dnia [...] lutego 1923 r., Wyższy Urząd Górniczy w dniu [...] listopada 1921 r. zatwierdził na rzecz i imię B. R. nadanie górnicze "[...]" dla wydobywania węgla kamiennego na gruntach włościańskich wsi M., tejże gminy w powiecie [...].

Z kolei z aktu notarialnego Rep. Nr [...] wynika, że [...] lipca 1920 r. F. K., W. D. i M. S., działający w imieniu spółki pod firmą R., zawartej w dniu 15 października 1904 r. w celu dokonania wierceń i eksploatacji nadań górniczych węglowych we wsi M. w powiecie [...], sprzedali B. R. wszystkie bez wyjątku prawa do należących do wskazanej spółki nadań górniczych "[...]", "[...]" i "[...]" , wyjednanych na podstawie odkryć dokonanych przez R. L. na terenach położonych we wsi M. w powiecie [...] i zawierających przestrzeni po dwieście pięćdziesiąt tysięcy sążni kwadratowych rosyjskich każde.

Z chwilą podpisania aktu B. R. wszedł w prawa i obowiązki odnoszące się do wszystkich trzech wymienionych nadań górniczych. Mocą aktu notarialnego sprzedający zobowiązali się m.in. okazać B. R. wszelką pomoc w załatwieniu formalności w miejscowym Urzędzie Górniczym w D. w celu przyśpieszenia pomyślnego rezultatu starań o zatwierdzenie koncesji. Przede wszystkim zaś dostarczyć w najkrótszym czasie odpisy protokołów ugody z właścicielami powierzchni zajmowanych pod eksploatację węgla terenów, względnie przeprowadzić uchwały gminne na koszt B. R. B. R. zaś zobowiązał się m.in. niezwłocznie nadania górnicze zarejestrować w Urzędzie Górniczym w W. i natychmiast po otrzymaniu protokołów ugody z właścicielami powierzchni wnieść podanie o zatwierdzenie nadań i wydanie aktów nadawczych.

Z zaświadczenia Dyrektora Departamentu Górniczo-Hutniczego Ministerstwa Przemysłu i Handlu z dnia [...] listopada 1921 r. wynika, że B. R. był w dacie jego wydania właścicielem nadania górniczego "[...]" dla wydobywania węgla kamiennego na gruntach wsi M., gm. S., powiatu [...].

Z postanowienia Sądu Rejonowego w G. [...] z dnia [...] kwietnia 1997 r. sygn. akt [...] wynika, że spadek po B. R., zmarłym 1 kwietnia 1939 r., nabył w całości A. R. - syn. Z kolei spadek po A. R. nabyli: M. R. - żona, A. R. - syn, J. R. - syn oraz P. R. - syn.

W dniu 31 sierpnia 1999 r. Wojewoda [...] przekazał opisane wyżej podanie, wniesione przez J. R. w imieniu własnym i pozostałych spadkobierców do Ministra Gospodarki.

Pismem z dnia 6 kwietnia 2000 r. zawiadomiono J. R. o wszczęciu na wniosek jego oraz innych spadkobierców postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności:

– orzeczenia Ministra Górnictwa z dnia [...] grudnia 1950 r. nr [...] w sprawie przejęcia przedsiębiorstwa na własność Państwa w części dot. pól górniczych stanowiących własność B. R,

– zarządzenia Ministra Górnictwa z dnia [...] lipca 1951 r. w sprawie objęcia pól górniczych na węgiel kamienny stanowiących własność B. R.,

– orzeczenia Ministra Górnictwa z dnia [...] sierpnia 1952 r. w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa - pól górniczych na węgiel kamienny osoby B. R.

Po rozpoznaniu skargi J. R. na bezczynność Ministra Gospodarki Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 24 sierpnia 2001 r. sygn. akt IV SAB 97/01 zobowiązał organ administracji do wydania rozstrzygnięcia w sprawie wniosku o stwierdzenie nieważności:

– orzeczenia Ministra Górnictwa Nr [...] z dnia [...] grudnia 1950 r. w sprawie przejęcia na własność Państwa w części dotyczącej pól górniczych stanowiących własność B. R.,

– zarządzenia Ministra Górnictwa z dnia [...] lipca 1951 r. w sprawie objęcia pól górniczych stanowiących własność B. R.,

– orzeczenia Ministra Górnictwa z dnia [...] sierpnia 1952 r. w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa i pól górniczych.

Minister Gospodarki decyzją z dnia [...] grudnia 2001 r., na podstawie art. 158 § 1 w zw. z art. 157 k.p.a., na wniosek J. R. działającego w imieniu własnym, a także M., A. i P. R., nie stwierdził nieważności orzeczenia Ministra Górnictwa z dnia [...] grudnia 1950 r. nr [...] o przejęciu na własność Państwa pól górniczych na węgiel kamienny w części dotyczącej pól górniczych "[...]" i "[...]".

W uzasadnieniu decyzji Minister Gospodarki wskazał, że powołany w podstawie prawnej kwestionowanego orzeczenia art. 3 ust. 1 lit. A pkt 1 ustawy o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej stanowi, iż za odszkodowaniem na własność Państwa przejmuje się kopalnie oraz nadania górnicze podlegające przepisom prawa górniczego.

Przeprowadzone postępowanie wyjaśniające wykazało, że pola górnicze "[...]" i "[...]" spełniały kryteria wymienionych przepisów. Bezsporne jest, że były to pola górnicze, a Wyższy Urząd Górniczy nadał dla tych pól nadania górnicze. Spełnione zostały zatem przesłanki określone w art. 3 ust. 1 lit. A pkt 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r., dające podstawę do nacjonalizacji wymienionych pól górniczych.

We wniosku z dnia 30 stycznia 2002 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją Ministra Gospodarki z dnia [...] grudnia 2001 r. J. R. zarzucił naruszenie art. 9 k.p.a. Po przeprowadzeniu obszernych wywodów dotyczących obowiązków organu administracji wobec strony postępowania, wypływających ze wskazanego przepisu, wnoszący o ponowne rozpatrzenie sprawy wskazał, że Minister Gospodarki przewlekał postępowanie, niepotrzebnie, wielokrotnie wzywając spadkobierców o złożenie do akt sprawy dostarczonych już przez nich dokumentów. Nie informował przy tym stron o tym, jakie dokumenty samodzielnie pozyskał z archiwów i urzędów. Ponadto pomiędzy zaskarżoną decyzją oraz pismem organu z dnia 4 grudnia 2001 r. istnieje sprzeczność polegająca na tym, że dysponując tymi samymi dokumentami dostarczonymi przez spadkobierców organ administracji raz stwierdza, że nie można ustalić, czy B. R. był właścicielem pól górniczych "[...]", a drugi raz stwierdza, iż wnioskodawca wykazał, że zaskarżona decyzja nacjonalizacyjna wydana została z naruszeniem praw konstytucyjnych, jak również przepisów ustawy nacjonalizacyjnej, nie precyzując bliżej tych naruszeń.

W dalszej części wniosku J. R. wskazał, że orzeczenie o przejęciu pól górniczych "[...]" i "[...]" wydane zostało po upływie terminu zastrzeżonego w art. 3 ust. 6 ustawy o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej. Przepis ten, stanowiący, że orzeczenie o przejęciu przedsiębiorstwa przez Państwo w trybie tej ustawy może nastąpić tylko do dnia 31 grudnia 1946 r. został zmieniony dekretem z dnia 20 grudnia 1946 r. o zmianie ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r., o trzymując brzmienie "orzeczenie w trybie niniejszego artykułu może nastąpić tylko wówczas, jeżeli przed dniem 31 marca 1947 roku zostało wszczęte postępowanie o przejęciu danego przedsiębiorstwa na własność Państwa".

Wnoszący o ponowne rozpatrzenie sprawy wskazał, że datą wszczęcia postępowania nacjonalizacyjnego na podstawie art. 2 i art. 3 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. jest data ogłoszenia w dzienniku urzędowym wykazu przedsiębiorstw przechodzących na rzecz Skarbu Państwa lub innych osób prawnych prawa publicznego oraz przejmowanych na własność Państwa (§ 17 i § 24 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa - Dz. U. Nr 16, poz. 62 ze zm.).

Ogłoszenie obejmujące przejęcie przez Skarb Państwa przedsiębiorstwa należącego do nieżyjącego w tym czasie byłego właściciela B. R. zostało opublikowane w monitorze Polskim [...] poz. [...] z dnia [...] grudnia 1950 r., a więc po upływie terminu zastrzeżonego w dekrecie.

Zdaniem strony, w związku z powyższym stwierdzić należy, że orzeczenie o przejęciu przedsiębiorstwa przez Państwo wydane zostało po upływie terminu zastrzeżonego w art. 3 ust. 6 powołanej ustawy. Dlatego przejęcie przedsiębiorstwa stanowiącego własność B. R. nastąpiło z rażącym naruszeniem prawa.

Dalej J. R. wskazał, że jak wynika z protokołu zdawczo-odbiorczego z dnia [...] stycznia 1951 r. przejęte przedsiębiorstwo nie zatrudniało przy wydobyciu żadnych pracowników. Tymczasem nacjonalizacja dopuszczalna była tylko w stosunku do przedsiębiorstw, które posiadały zdolność zatrudnienia, przy produkcji na jedną zamianę, więcej niż pięćdziesięciu pracowników.

Nadto wnoszący o ponowne rozpatrzenie sprawy podniósł, że znacjonalizowane przedsiębiorstwo nie zostało wykorzystane zgodnie z założonym celem nacjonalizacji, którym było utrzymanie w ruchu lub puszczenie w ruch znacjonalizowanych przedsiębiorstw. Powyższe także wskazuje na rażące naruszenie prawa. Przejęte przedsiębiorstwo nie było niezbędne do realizacji narodowych planów gospodarczych.

Następnie J. R. wskazał, że w protokole zdawczo-odbiorczym oraz orzeczeniu Ministra Górnictwa z dnia [...] sierpnia 1952 r. w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego, jako właściciela wskazano B. R. podczas, gdy zmarł on 4 kwietnia 1939 r. Oznacza to, zdaniem wnoszącego o ponowne rozpatrzenie sprawy, że w czasie sporządzenia protokołu i wydania orzeczenia z dnia [...] grudnia 1950 r. pozbawiono własności osobę, która nie istniała, co również oznacza rażące naruszenie prawa.

Wnoszący o ponowne rozpatrzenie sprawy dostrzegł też, że dokonując nacjonalizacji w latach 1946-1952 bez odszkodowania ówczesna władza naruszyła Konstytucję z Rzeczypospolitej z dnia 17 marca 1921 r., którą obrano za podstawę funkcjonowania państwa polskiego, a która stanowiła, iż zniesienie lub ograniczenie własności mogło nastąpić tylko ze względów wyższej użyteczności, za odszkodowaniem.

Strona wskazała również, że w wyniku nacjonalizacji pola górnicze "[...]" i "[...]" odłączono i przejęto na własność Państwa jako ½ całości przedsiębiorstwa zmarłego B. R. Nastąpił podział na dwie równe części, co nie było zgodne z przepisami prawa.

Decyzją z dnia [...] marca 2002 r. Minister Gospodarki, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., po rozpatrzeniu wniosku J. R. o ponowne rozpatrzenie sprawy, nie znalazł podstaw do zmiany własnej decyzji z dnia [...] grudnia 2001 r.

W uzasadnianiu decyzji organ administracji powołał się na argumentację zawartą w decyzji dnia [...] grudnia 2001 r.

Odnosząc się do zarzutów podniesionych we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wskazał najpierw, że w przedmiotowej sprawie datą wszczęcia postępowania jest data opublikowania zarządzenia Ministra Przemysłu z dnia [...] listopada 1946 r. o ogłoszeniu drugiego wykazu przedsiębiorstw przechodzących na własność Państwa w Monitorze Polskim (obejmującym omawiane pola górnicze), co miało miejsce w dniu [...] marca 1947 r. (MP Nr [...], poz. [...] lp. [...]; [...]). Nie nastąpiło więc przekroczenie terminu określonego w przepisach Dekretu z dnia [...] grudnia 1946 r.

Minister uznał też, że nie znajduje uzasadnienia zarzut dotyczący niewłaściwej oceny potencjalnej zdolności zatrudnienia związanego z ww. polami górniczymi, gdyż kwestia ta nie może być w ogóle brana pod uwagę jako przesłanka przy nacjonalizacji ww. pól górniczych. Istota sprawy w niniejszym przypadku sprowadza się bowiem do określenia przesłanek zawartych w art. 3 ust. 1 lit. A pkt 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r., których spełnienie przesądzało o przejęciu na własność Państwa tych pól. Przesłanka dotycząca potencjalnej zdolności zatrudnienia mogła być stosowana jedynie do przedsiębiorstw określonych w art. 3 ust. 1 lit. B tej ustawy. Nie mogła więc odnosić się do przedsiębiorstw określonych w art. 3 ust. 1 lit. A.

Za niezasadny organ administracji uznał również zarzut nieustalenia spadkobierców B. R. w momencie nacjonalizacji omawianych pól górniczych. Wskazał, że ustawa z dnia 3 stycznia 1946 r. nie uzależniała przejęcia określonego mienia (w tym także pól górniczych) od uprzedniego ustalenia spadkobierców właściciela w sytuacji jego śmierci. Nacjonalizacja wiązała się ze spełnieniem kryteriów przedmiotowych, określonych w powoływanej ustawie, stąd też okoliczność ta nie miała wpływu na prawidłowy przebieg postępowania nacjonalizacyjnego.

Jak wskazał Minister, także fakt niewypłacenia odszkodowania za znacjonalizowane pola górnicze nie stanowi przesłanki sine qua non dopuszczalności objęcia danego przedsiębiorstwa procesem nacjonalizacji. Zgodnie z art. 3 powoływanej ustawy odszkodowania miały zostać zrealizowane dopiero po fakcie przejęcia przedsiębiorstw na własność Państwa na zasadach, w wysokości i trybie określonym w rozporządzeniach Rady Ministrów. Okoliczność, że do dzisiaj stosowne przepisy wykonawcze nie zostały wydane, nie może stanowić podstawy do twierdzenia, że kwestionowane orzeczenie rażąco narusza prawo.

Organ administracji wskazał też, iż nie jest kompetentny do oceny zgodności ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. z Konstytucją z dnia 21 marca 1921 r.

Po rozpoznaniu sprawy ze skargi J. R. na decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] sierpnia 2003 r. Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 1 sierpnia 2003 r. sygn. akt IV SA 1438/02 oddalił skargę.

Skargi o wznowienie postępowania w sprawie zakończonej powołanym wyrokiem wnieśli J. R. i P. R.

Wyrokiem z dnia 24 marca 2004 r. sygn. akt IV SA/Wa 4/04, uwzględniając skargę P. R., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 1 sierpnia 2003 r. sygn. akt IV SA 1438/02, a także decyzje Ministra Gospodarki z dnia [...] marca 2002 r. i z dnia [...] grudnia 2001 r.

W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał w pierwszej kolejności, że Minister Gospodarki w decyzji z dnia [...] grudnia 2001 r. traktuje J. R. jako działającego w imieniu własnym i pozostałych spadkobierców B. R., natomiast w decyzji z dnia [...] marca 2002 r. wspomina już tylko o J. R., nie doręczając decyzji pozostałym spadkobiercom, pomimo, iż decyzja została doręczona ponad stu osobom zainteresowanym. Z powyższego, zdaniem Sądu, wynika brak konsekwencji organu administracyjnego w ustaleniu prawidłowego kręgu stron, a tym samym uniemożliwienie P. R. czynnego udziału w postępowaniu administracyjnym. Ponadto, jak wskazał Sąd, wobec niezbadania czy J. R. mógł reprezentować pozostałych spadkobierców naruszono treść art. 32, art. 33 i art. 40 k.p.a.

Natomiast odnośnie do postępowania w sprawie o sygn. akt IV SA 1483/02 Sąd wskazał, iż o postępowaniu sądowoadministracyjnym powinni zostać zawiadomieni wszyscy spadkobiercy po B. R., których dane personalne i adresy zostały podane w skardze. Dopiero w dalszej kolejności Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie mógł ocenić braki postępowania przed organem administracyjnym, o których wspomniano wyżej.

J. R. pismem z dnia 2 sierpnia 2004 r. oraz M. R., P. R. i A. R. pismem z dnia 24 września 2004 r. wnieśli o ponowne merytoryczne rozpatrzenie sprawy. Wskazali, że przedmiotowe pola górnicze należy zakwalifikować jako niezagospodarowaną nieruchomość gruntową, stanowiącą własność osoby fizycznej, a nie czynne przedsiębiorstwo górnicze. Podnieśli, że zgodnie z przepisami ustawy nacjonalizacyjnej z dnia 3 stycznia 1946 r. przejecie nieruchomości gruntowych na własność Państwa mogło nastąpić jedynie wraz z upaństwowieniem przedsiębiorstwa, a skoro B. R. nie posiadał przedsiębiorstwa określonego w rozumieniu art. 40 Kodeksu handlowego z dnia 27 czerwca 1934 r., to tym samym nie prowadził działalności gospodarczej, a zatem przejęcie przedmiotowych pól górniczych jako nieruchomości gruntowych nastąpiło z rażącym naruszeniem prawa.

Spadkobiercy B. R. ponownie podnieśli też zarzut niewypłacenia odszkodowania za znacjonalizowane mienie oraz braku wykorzystania przejętych pól górniczych na cele gospodarcze.

Pismem z dnia 14 października 2004 r. P. R. wystąpił także z wnioskiem o ponowne ustalenie stron postępowania w tym aktualnego użytkownika pól górniczych "[...]" i "[...]", podkreślając, że "grunty znajdujące się pod złożami kopalni nie tworzą stosunku prawnego strony ich właścicielom".

Pismem z dnia 13 września 2004 r. wezwano wszystkich uczestników postępowania do przedłożenia ewentualnych nowych dowodów, mogących mieć wpływ na rozpatrzenie przedmiotowej sprawy.

Decyzją z dnia [...] listopada 2004 r. Minister Gospodarki i Pracy, na podstawie art. 158 § 1 i art. 157 k.p.a., nie stwierdził nieważności orzeczenia nr [...] Ministra Górnictwa z dnia [...] grudnia 1950 r. o przejęciu na własność Państwa pól górniczych na węgiel kamienny w części dotyczącej pól górniczych "[...]" i "[...]".

Organ administracji wskazał, że jak wynika z ustalonego w sprawie stanu faktycznego wskazane pola górnicze stanowiły własność B. R. na mocy aktów notarialnych z dnia [...] lipca 1920 r. i z dnia [...] lipca 1929 r. rep. nr [...] i [...]. Nadania górnicze w odniesieniu do tych pól wydane zostały przez Wyższy Urząd Górniczy w W. Fakt ten znajduje potwierdzenie w piśmie Wyższego Urzędu Górniczego w W. z dnia [...] lutego 1923 r. nr [...] oraz zaświadczeniu wydanym przez Ministerstwo Przemysłu i Handlu - Departament Górniczo-Hutniczy z dnia [...] listopada 1921 r.

Minister podkreślił, że w świetle art. 3 ust. 1 lit. A pkt 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej za odszkodowaniem przechodziły na własność Państwa nie tylko kopalnie ale także nadania górnicze. Dlatego wnioskodawcy bezzasadnie usiłują zmienić kwalifikację pól górniczych na nieruchomość gruntową. Bez znaczenia jest dla oceny prawnej kwestionowanego orzeczenia nacjonalizacyjnego fakt, iż omawiane pola górnicze nie stanowiły same w sobie przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 40 Kodeksu handlowego, ani też, że w dacie ich nacjonalizacji i po niej nie były gospodarczo wykorzystywane. Przesłanką ich nacjonalizacji było bowiem w świetle wskazanego przepisu to, że posiadały status nadań górniczych.

Minister wyjaśnił też kwestię zachowania terminu z art. 3 ust. 6 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. oraz niewypłacenia odszkodowań za znacjonalizowane pola górnicze. Powołał w tym względzie opisaną wyżej argumentację zawartą w uchylonych decyzjach z [...] grudnia 2001 r. i z dnia [...] marca 2002 r.

Organ administracji nie znalazł też podstaw do uwzględnienia wniosku P. R. o ponowne ustalenie stron postępowania. Wskazał, że w postępowaniu o zwrot nieruchomości stroną jest osoba (względnie osoby lub określone podmioty prawne), która występuje z żądaniem zwrotu takiej nieruchomości, aktualny jej właściciel lub podmiot, któremu przysługują ograniczone prawa do nieruchomości (jej użytkownik).

W świetle powyższego Minister stwierdził, że dokonane przezeń w tym zakresie ustalenia są pełne i nie wymagają dalszych uzupełnień. Oparte one zostały na nadesłanych przez Starostwo Powiatowe w B. wypisach z ewidencji gruntów, z których wynikają poszczególni użytkownicy gruntów obejmujących pola górnicze "[...]" i "[...]". Użytkownicy ci w świetle powyższego wyjaśnienia są stronami postępowania, a ich zawężenie skutkowałoby wadliwością podjętych w sprawie decyzji.

J. R. oraz P. R. i A. R. wnieśli do Ministra Gospodarki i Pracy o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją z dnia [...] listopada 2004 r.

Spadkobiercy B. R. podnieśli, że pola górnicze "[...]" i "[...]" powinny być kwalifikowane jako niezagospodarowana nieruchomość gruntowa, stanowiąca własność osoby fizycznej, a nie czynne przedsiębiorstwo górnicze. Wywiedli, że "luźne" pola górnicze w rozumieniu prawa górniczego były nieruchomościami podlegającymi prawu o nieruchomościach i innym przepisom prawa cywilnego. Wskazali, że zgodnie z przepisami ustawy nacjonalizacyjnej z dnia 3 stycznia 1946 r. przejęcie nieruchomości gruntowych na własność Państwa mogło nastąpić jedynie wraz z upaństwawianym przedsiębiorstwem, a skoro B. R. nie posiadał przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 40 Kodeksu handlowego z dnia 27 czerwca 1934 r., to tym samym nie prowadził działalności gospodarczej, a zatem przejecie omawianych pól górniczych jako nieruchomości gruntowych nastąpiło z rażącym naruszeniem prawa.

Taką samą wadą prawną dotknięte jest orzeczenie Ministra Górnictwa z dnia [...] grudnia 1950 r., bowiem w dniu jego wydania właścicielem pól górniczych "[...]" i "[...]" nie był już B. R. lecz jego spadkobierca A. R. Z tego powodu brak było podstaw do nacjonalizacji omawianych pól górniczych na imię B. R.

Strony powołały też opisaną już wyżej argumentację odnośnie do niewypłacenia odszkodowania za przejęte mienie oraz okoliczności dotyczące późniejszego przekazania pól górniczych do rezerwy górniczej i brak ich wykorzystania gospodarczego. Ponownie też wskazały na konieczność dokonania stosownej korekty kręgu stron postępowania.

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] stycznia 2005 r., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. Minister Gospodarki i Pracy, utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] listopada 2004 r.

W uzasadnieniu decyzji organ administracji powołał argumentację w znacznej części tożsamą z zawartą w uzasadnieniu decyzji dnia [...] listopada 2004 r.

Odnosząc się do kwestii nieustalenia w procesie nacjonalizacyjnym przedmiotowych pól górniczych spadkobierców B. R. stwierdził, że okoliczność ta nie przesądza o wadliwości postępowania i dodatkowo wskazał, że zgodnie z przepisami rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu na własność Państwa przedsiębiorstw, a w szczególności § 20 tego rozporządzenia - organy administracji państwowej odpowiedzialne za przygotowanie wykazów przedsiębiorstw mających być przejętymi na własność Państwa w pierwszym rzędzie powinny dokładnie określić nazwę i przedmiot przedsiębiorstwa (w tym przypadku nadań górniczych), miejsca ich położenia oraz w miarę możliwości imię i nazwisko ich właściciela, jego obywatelstwo, narodowość i miejsce zamieszkania. Stosowanie natomiast do § 27 powołanego rozporządzenia właściciele mieli prawo zgłaszać swoje zarzuty względem przejęcia na własność Państwa określonego mienia. Uprawnienia właściciela w czasie jego nieobecności przysługiwały krewnym w linii prostej, rodzeństwu, dzieciom rodzeństwa, małżonkom, osobom sprawującym zarząd nad przedsiębiorstwem, udziałowcom, akcjonariuszom (§ 79 rozporządzenia). W ocenie Ministra, w świetle powyższego zarzuty braku podstaw do formalnej nacjonalizacji z tego względu, że B. R. w dniu wejścia w życie ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. już nie żył - nie stanowią przesłanki do uznania, że orzeczenie Ministra Górnictwa z dnia [...] grudnia 1950 r. wydano z rażącym naruszeniem prawa.

P. R. i J. R. zaskarżyli decyzję Ministra Gospodarki i Pracy z dnia [...] stycznia 2005 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.

P. R. oświadczył, że podtrzymuje argumentację zawartą we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Stwierdził, że w kwestii kontroli legalności decyzji nacjonalizacyjnej dotyczącej własności pól górniczych "[...]" i "[...]" naruszono art. 20 pkt 1 prawa górniczego, zawarty w rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 29 listopada 1930 r. Wskazał, że treść wskazanego przepisu wyłącza własność górniczą spod działania tego prawa stanowiąc, iż do własności górniczej mają zastosowanie przepisy prawa cywilnego.

Jak wskazał skarżący, Minister nie określił w swojej decyzji podstawy prawnej zawartej w przepisach prawa górniczego o podległości wymienionej własności temu prawu, co było warunkiem nacjonalizacji. Własność górnicza (nadanie górnicze) nie jest sama w sobie przedsiębiorstwem górniczym, a tylko takie przedsiębiorstwa podlegały działaniu ustawy nacjonalizacyjnej. Minister nie przedstawił w swej decyzji uzasadnienia prawnego, na podstawie którego uznał własność górniczą (nieruchomość) za przedsiębiorstwo górnicze w rozumieniu prawa górniczego.

J. R. w obszernym uzasadnieniu skargi przedstawił argumentację zbieżną z zawartą we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Wskazał, że biorąc pod uwagę unormowania zawarte w art. 40 § 1 Kodeksu handlowego, przedmiotowe pola górnicze nie miały cech przedsiębiorstwa. Zgodnie z ówcześnie obowiązującym prawem górniczym pole górnicze niezagospodarowane było nieruchomością, której właścicielem w tym przypadku była osoba fizyczna. O samoistnym działaniu gospodarczym i utworzeniu przedsiębiorstwa można było mówić po spełnieniu działań rejestracyjnych przewidzianych w obwiązującym prawie handlowym i górniczym. Posiadanie przedsiębiorstwa było konieczne, bo tylko nieruchomości należące do przedsiębiorstw mogły być znacjonalizowane. B. R. nie prowadził przedsiębiorstwa ani nie był jego właścicielem, gdyż nie żył w czasie nacjonalizacji i to zarówno pod swoim nazwiskiem jaki i w formie spółki prawa handlowego, w skład której wchodziłyby przedmiotowe nieruchomości. Pola górnicze "[...]" i "[...]" (nie będące przedsiębiorstwem) w M. nie stanowiły własności B. R. lecz w czasie nacjonalizacji były własnością A. R. zgodnie prawem spadkowym.

W ocenie skarżącego, obecni spadkobiercy trafnie zatem stwierdzili, że przedmiotowa własność nie mogła być nacjonalizowanym przedsiębiorstwem B. R., wobec tego nie mogła być zgodnie prawem przejęta w trybie przepisów ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej. Przepisów nacjonalizacyjnych nie można interpretować rozszerzająco. Stąd kwestionowane orzeczenie Ministra Górnictwa rażąco narusza prawo.

Skarżący podtrzymał swoje stanowisko w piśmie procesowym z dnia 14 października 2005 r., a także w piśmie procesowym z dnia 10 lutego 2011 r., ponownie podnosząc także zarzut przekroczenia przez Ministra Górnictwa terminu określonego w art. 3 ust. 6 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej oraz okoliczność, że w dniu wydania kwestionowanego orzeczenia przedsiębiorstwo podlegające prawowitemu spadkobiercy nie zatrudniało żadnych pracowników. Po raz kolejny poruszył też kwestie dotyczące naruszenia Konstytucji z 1921 r. Wskazał, że pozwalała ona na wywłaszczenie przedsiębiorstwa wyłącznie na cele użyteczności publicznej i za słusznym odszkodowaniem. Powtórzył również zarzut naruszenia art. 9 k.p.a.

W odpowiedzi na skargi organ administracji wniósł o ich oddalenie, powołując się na argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Minister Gospodarki i Pracy prawidłowo ustalił, że orzeczenie Ministra Górnictwa z dnia [...] grudnia 1950 r. nr [...] o przejęciu na własność Państwa pól górniczych "[...]" i "[...]" nie jest dotknięte żadną z wad, które powinny skutkować stwierdzeniem jego nieważności, wymienionych w art. 156 § 1 pkt 1-6 k.p.a. oraz w przepisach szczególnych.

W ocenie skarżących kwestionowane przez nich orzeczenie dotknięte jest wadą, o której mowa w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. Twierdzą, że zostało ono wydane z rażącym naruszeniem prawa.

Porządkując wywody stron zawarte w pismach procesowych składanych w toku postępowania administracyjnego i przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym wskazać należy następujące okoliczności powoływane przez nie na poparcie twierdzenia, jakoby kwestionowane przez niech orzeczenie wydano z rażącym naruszeniem prawa:

– przedmiotowe pola górnicze nie powinny być kwalifikowane jako czynne przedsiębiorstwo górnicze, a jako niezagospodarowane nieruchomości gruntowe, stanowiące własność osoby fizycznej. Nieruchomości te podlegały prawu o nieruchomościach i innym przepisom prawa cywilnego i nie mogły być przejęte na własność Państwa, ponieważ zgodnie z przepisami ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi przemysłu przejęcie nieruchomości gruntowych na własność Państwa mogło nastąpić jedynie wraz z upaństwawianym przedsiębiorstwem. Tymczasem antenat skarżących nie posiadał przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 40 Kodeksu handlowego z dnia 27 czerwca 1934 r. Posiadanie przedsiębiorstwa było konieczne, bo tylko nieruchomości należące do przedsiębiorstw mogły być znacjonalizowane, a własność górnicza (nadanie górnicze) nie jest sama w sobie przedsiębiorstwem górniczym;

– ponieważ w czasie nacjonalizacji przedmiotowe pola górnicze nie były własnością B. R., który zmarł 1 kwietnia 1939 r., lecz własnością jego spadkobiercy A. R., brak było podstaw do nacjonalizacji na imię B. R. Obowiązkiem Ministra Górnictwa było ustalenie spadkobierców B. R.;

– znacjonalizowane pola górnicze ani w dacie ich przejęcia, ani potem nie były gospodarczo wykorzystywane, co było sprzeczne z założonym celem nacjonalizacji, którym było utrzymanie w ruchu lub puszczenie w ruch znacjonalizowanych przedsiębiorstw;

– nacjonalizacja nastąpiła bez odszkodowania.

Przesłanka rażącego naruszenia prawa (art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.) odnosi się do sytuacji, gdy wprawdzie istnieje prawna podstawa wydania decyzji, to jednak rozstrzygnięcie zawarte w tej decyzji w sposób oczywisty odbiega od obiektywnie istniejącego i możliwego do zastosowania stanu prawnego. Zatem z rażącym naruszeniem prawa mamy do czynienia, gdy decyzja - w przedmiotowej sprawie orzeczenie nacjonalizacyjne - jest ewidentnie, w sposób niebudzący wątpliwości sprzeczna z wyraźnym przepisem prawa, co na podstawie jego brzmienia od razu "rzuca się w oczy" (zob. np. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 października 1992 r. sygn. akt V SA 86/92 i 436-466/92. ONSA 1993 r. z. 1 poz. 23).

Orzeczenie Ministra Górnictwa z dnia [...] grudnia 1950 r. o przejęciu na własność Państwa m.in. pól górniczych "[...]" i "[...]" nie narusza prawa w opisany wyżej sposób.

Powołany w podstawie prawnej kwestionowanego orzeczenia art. 3 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3 poz. 17 ze zm.), dalej również up, przewidywał w ust. 1 lit. A pkt 1 przejęcie za odszkodowaniem na własność Państwa przedsiębiorstw górniczych i przemysłowych w następujących gałęziach gospodarki narodowej: kopalni oraz nadań górniczych, podlegające przepisom prawa górniczego.

Obowiązującym w 1946 r. prawem górniczym było rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 29 listopada 1930 r. Prawo górnicze (Dz. U. Nr 85, poz. 654 ze zm.), dalej również pg.

W świetle art. 1 pg minerały wymienione w tym przepisie - m.in. węgiel brunatny (ust. 1 pkt 2) i węgiel kamienny (ust. 2 pkt 1a) - nie były związane z własnością gruntu i podlegały woli górniczej, to jest mogły być przedmiotem własności górniczej.

Stosownie do treści art. 1 ust. 1 pg węgiel brunatny mógł być przedmiotem własności górniczej, nadawanej każdemu pod warunkami, przepisanymi w Prawie górniczym na całym obszarze Państwa, z wyjątkiem województwa poznańskiego, pomorskiego, szczecińskiego i wrocławskiego. Z kolei stosownie do art. 1 ust. 2 pg węgiel kamienny na całym obszarze Państwa mógł być przedmiotem własności górniczej nadawanej jedynie Państwu.

Nadania górnicze "[...]" i "[...]" obejmowały złoża węgla kamiennego. Chociaż wedle art. 1 ust. 2 pg złoża węgla kamiennego mogły być przedmiotem własności górniczej nadawanej jedynie Państwu, to ponieważ przedmiotowe nadania zostały zatwierdzone przed wejściem w życie rozporządzenia z dnia 29 listopada 1930 r. Prawo górnicze, pozostały w mocy po wyjściu w życie tego rozporządzenia. Przepis art. 306 ust. 1 pg stanowił bowiem, że własność górnicza (nadania górnicze, miary kopalniane, miary dzienne, przymiary), udzielona prawomocnie przed dniem 1 stycznia 1932 r. na podstawie przepisów obowiązujących poprzednio ustaw górniczych, pozostawała w mocy i to niezależnie od tego, czy dotyczyła ona minerałów wymienionych, czy też niewymienionych w ustępie 1 art. 1 niniejszego prawa.

W świetle art. 306 ust. 2 pg do wskazanej w ustępie 1 własności górniczej miały zastosowanie m.in. postanowienia działu III pg. Zgodnie ze znajdującym się w rozdziale I tego działu art. 15 pg, własność górnicza powstawała m.in. przez nadanie. Stosownie do treści art. 16 ust. 1 pg własność górniczą co do minerałów, podlegających woli górniczej, mógł nabyć każdy, kto w myśl obowiązujących przepisów był zdolny do nabywania własności nieruchomej. Przez pole górnicze, stosownie do art. 17 pg, rozumiano przestrzeń, w której granicach powstawała na podstawie oddzielnego aktu własność górnicza. Pole górnicze wyznaczało zatem przestrzeń własności górniczej nabytej w formie nadania. Nadanie górnicze obejmowało określone pole górnicze. Zgodnie z art. 29 pg granicami pola górniczego były linie proste na powierzchni, o ile na to pozwalały warunki miejscowe, i przechodzące przez nie płaszczyzny pionowe do głębokości nieograniczonej. Dokument nadawczy musiał określać m.in. nazwę nadanego pola górniczego, opis jego granic oraz obszar (art. 15 pkt 2 i 6 pg).

Powołane wyżej przepisy Prawa górniczego jednoznacznie wskazują, że nadane pola górnicze stanowiły przedmiot odrębnej, niezwiązanej z prawem własności gruntu, własności górniczej. Mocą powołanego wyżej art. 3 ust. 1 lit. A pkt 1 up stanowiły one obok kopalni przedmiot przejęcia na własność Państwa za odszkodowaniem. Skoro powołany przepis stanowił samodzielną podstawę nacjonalizacji nadań górniczych, to powołane w art. 3 ust. 1 lit. B przesłanki przejęcia przedsiębiorstwa na własność Państwa, dotyczące zdolności zatrudnienia nie miały zastosowania w sprawach upaństwowienia nadań górniczych. Przepis art. 3 ust. 1 lit. B wprost stanowił, że dotyczy przedsiębiorstw przemysłowych nie wymienione pod lit. A.

Z powyższych względów wszelkie twierdzenia skarżących dotyczące braku możliwości zakwalifikowania pól górniczych "[...]" i "[...]", stanowiących własność ich antenata, jako przedsiębiorstwa w rozumieniu przepisów rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 27 czerwca 1934 r. Kodeks handlowy (Dz. U. Nr 57, poz. 502 ze zm.), dalej również kh, i konieczności zakwalifikowania ich jako niezagospodarowanych nieruchomości gruntowych, stanowiących własność osoby fizycznej, muszą być uznane za niezasadne.

Owszem, powoływany przez skarżących art. 40 § 1 kh, wśród składników przedsiębiorstwa jako zorganizowanej całości wymieniał w pkt. 3 nieruchomości należące do przedsiębiorstwa. Jednakże okoliczność, czy grunty znajdujące się w obrębie nadanych pól górniczych wchodziły w skład przedsiębiorstwa nie miała wpływu na to, czy nadania te podlegały nacjonalizacji. Jak bowiem wyżej wywiedziono nadania górnicze, w myśl art. 3 ust. 1 lit. A pkt 1 up, stanowiły odrębny przedmiot nacjonalizacji, a własność górnicza minerałów występujących w swych naturalnych złożach nie była związana z prawem własności gruntu.

Wbrew twierdzeniom skarżących art. 20 ust. 1 pg nie wyłączał pól górniczych spod działania przepisów prawa górniczego. Stanowił on jedynie, że o ile prawo niniejsze nie zawiera postanowień odmiennych, do własności górniczej mają zastosowanie przepisy ustaw cywilnych, dotyczące własności nieruchomej, a w szczególności przepisy o nabywaniu i obciążaniu własności nieruchomej i o prawach, z niej wynikających. Przepis tan odsyłał zatem jedynie do przepisów prawa cywilnego w sprawach własności górniczej, nieuregulowanych odmiennie w Prawie górniczym. W żadnym wypadku nie zmieniał on opisanego wyżej charakteru prawnego własności górniczej i bynajmniej nie stanowił podstawy do stosowania w procesie nacjonalizacji nadań górniczych na podstawie art. 3 ust. 1 lit. A pkt 1 up przepisów dotyczących nieruchomości gruntowych.

Ze względu na kategoryczną treść art. 3 ust. 1 lit. A pkt 1 up nie mogły mieć też znaczenia dla oceny orzeczenia Ministra Górnictwa z dnia [...] grudnia 1950 r. pod kątem istnienia przesłanki stwierdzenia nieważności w postaci rażącego naruszenia prawa okoliczności dotyczące braku gospodarczego wykorzystania pól górniczych "[...]" i "[...]" po ich nacjonalizacji.

Co do podnoszonej przez skarżących w toku postępowania kwestii naruszenia art. 6 up należy stwierdzić, że kwestionowane orzeczenie nie narusza tego przepisu.

Zgodnie z art. 6 ust. 1 up przedsiębiorstwa przejęte na zasadzie przepisu art. 2 lub art. 3 przechodziły na rzecz Państwa lub polskich osób prawnych prawa publicznego w całości wraz z nieruchomym i ruchomym majątkiem i wszelkimi prawami (prawo do firmy, patenty, licencje, znaki towarowe, użytkowe itp.), wolne jednak od obciążeń i zobowiązań z wyjątkiem zobowiązań o charakterze publiczno-prawnym, zobowiązań na rzecz polskich osób prawnych prawa publicznego, zobowiązań na rzecz osób prawnych, stanowiących własność polskich osób prawnych prawa publicznego, służebności gruntowych oraz zobowiązań, mających swe źródło w stosunku najmu pracy lub odpowiedzialności za czyny niedozwolone. Orzeczenie z dnia [...] grudnia 1950 r. jest zgodne z dyspozycją normy prawnej zawartej w tym przepisie i w znacznej części stanowi dosłowne powtórzenie treści tego przepisu. Z tego względu nie może być mowy o jego ewidentnym naruszeniu, skutkującym stwierdzeniem nieważności.

Mając na uwadze powołane wyżej przepisy Prawa górniczego, kształtujące charakter własności górniczej w sposób niezależny od prawa własności gruntów, znajdujących się ponad złożami kopalin objętych nadanymi polami górniczymi, należy odnieść się do spornej w przedmiotowej sprawie kwestii kręgu stron postępowania w sprawie dotyczącej stwierdzenia nieważności orzeczenia o przejęciu na własność Państwa pól górniczych.

Oceny tej należało dokonać odnosząc się do pojęcia interesu prawnego lub obowiązku w postępowaniu administracyjnym.

Zgodnie z art. 28 k.p.a., zgodnie z którym stroną postępowania administracyjnego jest każdy, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie albo kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek, rodziłoby po jego stronie uprawnienie do wniesienia skargi na decyzję wydaną w tym postępowaniu.

Istotą interesu prawnego w rozumieniu art. 28 k.p.a. jest jego związek z konkretną normą prawa materialnego - taką normą, którą można wskazać jako jego podstawę i z której podmiot legitymujący się tym interesem może wywodzić swoje racje (zob. np. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30 czerwca 1999 r. sygn. akt IV SA 629/97). Mieć interes prawny w postępowaniu administracyjnym znaczy więc to samo, co ustalić przepis prawa materialnego, na którego podstawie można skutecznie żądać czynności organu z zamiarem zaspokojenia jakiejś własnej potrzeby albo żądać zaniechania lub ograniczenia czynności organu, sprzecznych z potrzebami danego podmiotu - strony postępowania.

Podstawą nacjonalizacji pól górniczych "[...]" i "[...]" był art. art. 3 ust. 1 lit. A pkt 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej. Na podstawie tego przepisu pozbawiono własności górniczej w formie nadań górniczych ówczesnego ich właściciela.

Ponieważ wskazany przepis stanowił podstawę pozbawienia własności górniczej w formie nadanych pól górniczych, to należy zeń wywieść dla pozbawionego tej własności lub jego następców prawnych interes prawny w postępowaniu w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego wydanego na podstawie art. 3 ust. 5 w zw. z art. 2 ust. 7 up.

Postanowienie w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego ma na celu rozstrzygnięcie sporu o własność górniczą pomiędzy Skarbem Państwa a byłym właścicielem znacjonalizowanych nadań górniczych lub jego spadkobiercami. Tylko te podmioty będą miały interes prawny w rozstrzygnięciu w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego. Ponieważ, jak już wywiedziono, własność górnicza minerałów znajdujących się w swych naturalnych złożach w formie nadań górniczych na pola górnicze nie była związana z prawem własności gruntu, a nacjonalizacji na podstawie art. 3 ust. 1 lit. A pkt 1 up podlegały nadania górnicze, a nie znajdujące ponad złożami minerałów nieruchomości gruntowe, to brak jest podstaw prawnych do przyjęcia, że aktualni właściciele (użytkownicy wieczyści) tych nieruchomości mają interes prawny w postępowaniu w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia o przejęciu nadania górniczego na podstawie powołanego przepisu ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r., a w konsekwencji do przyjęcia, że są stronami takiego postępowania.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt przedmiotowej spraw należy skonstatować, że stronami postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Górnictwa z dnia [...] grudnia1950 r. są po pierwsze następcy prawni właściciela pól górniczych "[...]" i "[...]" w chwili nacjonalizacji (A. R.), to znaczy skarżący P. R. i J. R., a także M. R. i A. R. - syn, a po drugie aktualny właściciel złoża kopaliny, to jest Skarb Państwa reprezentowany przez Ministra Środowiska (art. 7 i art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. Prawo geologiczne i górnicze - Dz. U. z 2005 r. Nr 228, 1947 ze zm.).

Jak wynika z akt postępowania administracyjnego, P. R., J. R., M. R. oraz A. R. doręczono zarówno zaskarżoną, jak i poprzedzającą ją decyzję Ministra Gospodarki i Pracy. Fakt, że organ administracji doręczył decyzje ponad stu innym podmiotom nie czyni ich stronami postępowania i nie stanowi podstawy do uchylenia decyzji.

Jedynie na marginesie wypada zauważyć, że przedstawione wyżej wywody odnośnie do braku związania własności górniczej z prawem własności gruntów oraz konsekwencji takiego stanu prawnego w postaci pozbawienia statusu strony postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia nacjonalizacyjnego aktualnych właścicieli (użytkowników wieczystych) gruntów znajdujących się ponad złożami minerałów objętych nadaniami, znajdują potwierdzenie w treści złożonych przez J. R. do akt sprawy aktów notarialnych z dnia [...] i [...] lipca 1920 r. (Rep. Nr [...] i [...]), na podstawie których antenat skarżących (B. R.) nabył m.in. pola górnicze "[...]" i "[...]". Z aktu Rep. Nr [...] wynika m.in., że sprzedający lub pierwoodkrywca dopełnili wszelkich formalności niezbędnych do zatwierdzenia nadania, w tym zawarli umowy z właścicielami powierzchni zezwalające na eksploatację, które objęto uchwałą gminną. Z aktu Rep. Nr [...] wynika natomiast w szczególności, że obowiązkiem sprzedających było dostarczenie odpisów protokołów ugody z właścicielami powierzchni zajmowanych pod eksploatację węgla, względnie przeprowadzenie uchwał gminnych na koszt kupującego, a obowiązkiem kupującego było natychmiast po otrzymaniu ugody z właścicielami powierzchni wnieść podanie o zatwierdzenie nadań i wydanie aktów nadawczych.

Powołane wyżej obowiązki ujawnione w aktach notarialnych z 1920 r. wynikały z art. 483-493 obowiązującej ówcześnie na terenie, na którym znajdowały się przedmiotowe pola górnicze (województwo [...]) rosyjskiej Ustawy Górniczej (Zbiór Praw Ces. Ros. Tom VII wyd. 1912 r.).

Jak zasadnie wskazują skarżący, w dniu wydania kwestionowanego przez nich orzeczenia Ministra Górnictwa, to jest w dniu [...] grudnia 1950 r. B. R. nie żył. W załączniku do orzeczenia niewątpliwie więc błędnie wskazano właściciela nadania, jednakże uchybienie to nie mogło skutkować stwierdzeniem nieważności orzeczenia, ponieważ ustalenie właściciela przejmowanego nadania górniczego nie było konieczne.

Jak wynika z § 20 zd. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstwa na własność Państwa (Dz. U. Nr 16, poz. 62 ze zm.) obowiązkiem właściwych władz przygotowujących wnioski o wszczęcie postępowania w sprawie nacjonalizacji przedsiębiorstw było określenie nazwy i przedmiotu przedsiębiorstw, miejsca jego płożenia, danych uzasadniających wszczęcie postępowania oraz, w miarę możności, imienia i nazwiska właściciela, jego obywatelstwa, narodowości i miejsca zamieszkania. Skoro więc w postępowaniu nacjonalizacyjnym ustalenie danych dotyczących osoby właściciela przejmowanego przedsiębiorstwa miało fakultatywny charakter, to nieustalenie w postępowaniu nacjonalizacyjnym spadkobierców nieżyjącego w dacie przejęcia B. R. i błędne wpisanie go w załączniku do kwestionowanego orzeczenia jako właściciela przejmowanych nadań górniczych nie stoi w oczywistej sprzeczności z przepisami prawa.

Prawidłowo wskazują też skarżący, że w art. 3 ust. 1 lit. A up przewidziano, iż przedsiębiorstwa górnicze i przemysłowe w wymienionych w tym przepisie gałęziach gospodarki narodowej Państwo przejmowało na własność za odszkodowaniem. W myśl art. 7 ust. 1 up za przedsiębiorstwo przejęte przez Państwo na własność (art. 3) jego właściciel otrzymać miał od Skarbu Państwa odszkodowanie w terminie jednego roku, licząc od dnia doręczenia mu zawiadomienia w przedmiocie prawomocnego ustalenia wysokości przypadającego odszkodowania. W świetle natomiast art. 7 ust. 6 ug szczegółowe zasady obliczania i wypłacania odszkodowania ustalić miało rozporządzenie Rady Ministrów.

Kwestionowane przez skarżących orzeczenie nie określało, że przejęcie pól górniczych "[...]" i "[...]" nastąpi nieodpłatnie. Z przywołanych uregulowań nie wynika zaś, aby ustalenie wysokości odszkodowania następować miało w orzeczeniu nacjonalizacyjnym wydawanym w oparciu o art. 3 ust. 5 w zw. z art. 2 ust. 7 up. Nie wynika z nich także, aby wypłacenie odszkodowania było warunkiem wydania takiego orzeczenia. Ustalenie wysokości i wypłata odszkodowania miało nastąpić w odrębnym trybie. Nierozstrzygnięcie w kwestionowanym orzeczeniu o należnym odszkodowaniu i niewypłacenie takiego odszkodowania nie mogło więc stanowić podstawy do stwierdzenia nieważności tego orzeczenia. Z tych samych względów nie może być mowy o naruszeniu przez to orzeczenie powoływanych przez strony przepisów Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 17 marca 1921 r. (Dz. U. Nr 44, poz. 267 ze zm.).

W sprawie nie doszło również do naruszenia art. 3 ust. 6 up. Stosownie do treści tego przepisu z uwzględnieniem zmiany wynikającej z art. 1 pkt 1 dekretu z dnia 20 grudnia 1946 r. o zmianie ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 72, poz. 394), orzeczenie w trybie artykułu 3. mogło nastąpić tylko wówczas, jeżeli przed dniem 31 marca 1947 r. zostało wszczęte postępowanie o przejęciu danego przedsiębiorstwa na własność Państwa.

W świetle § 30 ust. 1 pkt 2 powołanego wyżej rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. właściwy minister ogłaszał w Monitorze Polskim wykazy przedsiębiorstw górniczych, przemysłowych, komunikacyjnych i telekomunikacyjnych przejmowanych na własność Państwa m.in. na zasadzie art. 3 ust. 1 lit. A pkt 1-10 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r.

Zarządzenie Ministra Przemysłu z dnia [...] listopada 1946 r. o ogłoszeniu drugiego wykazu nadań górniczych przechodzących na własność Państwa, w którym pod pozycjami [...] i [...] wskazano przedmiotowe pola górnicze, opublikowane zostało w Monitorze Polskim z dnia [...] marca 1947 r.

W tej sytuacji, przyjmując, że datą wszczęcia postępowania administracyjnego "z urzędu" jest dzień, w którym strona została poinformowana przez organ o wszczęciu postępowania administracyjnego, należy uznać, że postępowanie w sprawie przejęcia na własność państwa pól górniczych "[...]" i "[...]" nastąpiło przed upływem terminu wskazanego w art. 3 ust. 6 up, zatem wydanie orzeczenia nacjonalizacyjnego było w świetle tego przepisu dopuszczalne (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 2001 r. sygn. akt III RN 176/00. OSNP 2001/16/503 i OSNP-wkł. 2001/11/2).

Podsumowując tę część rozważań należy stwierdzić, że wbrew zarzutom skarg orzeczenie Ministra Górnictwa z dnia [...] grudnia 1950 r. nr [...] nie zostało wydane z rażącym naruszeniem prawa. Nie stoi ono w oczywistej opozycji do żadnego z przepisów wskazywanych przez skarżących, ani do żadnego innego przepisu prawa.

Ocena legalności tego orzeczenia w granicach wyznaczonych przesłankami stwierdzenia nieważności decyzji wymienionymi w art. 156 § 1 pkt 1-6 i w przepisach szczególnych doprowadziła do ustalania, że nie narusza ono prawa w sposób, który skutkowałby stwierdzeniem jego nieważności.

Przypominając, że przedmiotem postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności było ustalenie, czy orzeczenie Ministra Górnictwa z dnia [...] grudnia 1950 r. dotknięte jest jedną z wad określonych w art. 156 § 1 k.p.a. należy stwierdzić, że organ nadzoru wyjaśnił i wziął pod uwagę wszystkie istotne okoliczności sprawy, a ustalony stan faktyczny został oceniony zgodnie z przepisami prawidłowo zinterpretowanego prawa materialnego. Zaskarżona decyzja zawiera wszystkie niezbędne elementy, a jej uzasadnienie w stanie faktycznym i prawnym ustalonym w sprawie jest prawidłowe.

Także zarzut naruszenia art. 9 k.p.a. należało uznać za niezasadny. Zgodnie z tym przepisem organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Z akt postępowania administracyjnego nie wynika, aby w toku postępowania zakończonego wydaniem zaskarżonej decyzji doszło do naruszenia konstytuowanej powołanym przepisem zasady informowania. Strony zostały należycie poinformowane przez organ administracji o przysługujących im prawach, chociażby o prawie złożenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją Ministra z dnia [...] listopada 2004 r., z którego skorzystały.

Podnoszone przez skarżących okoliczności przewlekania postępowania i niepotrzebnego, wielokrotnego wzywania spadkobierców do złożenia do akt sprawy dostarczonych już przez nich dokumentów nie mogą być przedmiotem oceny Sądu w niniejszym postępowaniu. Po pierwsze okoliczności te dotyczą postępowania zakończonego wydaniem decyzji Ministra Gospodarki z dnia [...] marca 2002 r., która została uchylona przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 24 marca 2004 r. sygn. akt IV SA/Wa 4/04. Po drugie przewlekłe prowadzenie postępowania nie ma wpływu na ocenę legalności decyzji wydanej po zakończeniu tego postępowania. Może ono być przedmiotem oceny podczas rozpoznawania przez sąd administracyjny skargi na bezczynność organu administracji. Jak wynika z akt sprawy, J. R. skorzystał z uprawnień służących mobilizacji organu administracji do terminowego załatwienia sprawy, składając do Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na bezczynność. Skarga ta została w części uwzględniona wyrokiem z dnia 24 sierpnia 2001 r. IV SAB 97/01, którym zobowiązano Ministra Gospodarki m.in. do wydania rozstrzygnięcia w sprawie wniosku o stwierdzenie nieważności orzeczenia Ministra Górnictwa z dnia [...] grudnia 1950 r. nr [...].

Konkludując należy podkreślić, że stwierdzenie nieważności ostatecznej decyzji administracyjnej, stanowiące wyjątek od zasady stabilności decyzji, wymaga bezspornego ustalenia, że decyzja ta jest dotknięta jedną z wad określonych w art. 156 § 1 k.p.a. (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 stycznia 2002 r. sygn. akt I SA 1805/00, LEX nr 81985). W przeprowadzonym na wniosek J., M., A. i P. R. postępowaniu nie stwierdzono takich wad orzeczenia Ministra Górnictwa z dnia [...] grudnia 1950 r. nr [...]. Sąd podziela stanowisko Ministra Gospodarki i Pracy w tym zakresie.

Badając legalność zaskarżonej decyzji w granicach zakreślonych rozstrzygnięciem Sąd nie stwierdził naruszenia prawa materialnego ani też naruszenia prawa procesowego, które mogłoby mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

W tym stanie rzeczy, na mocy art. 151 w zw. z art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), należało orzec jak w sentencji wyroku.