Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 231/05
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2005-06-24 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6342 Przyznanie uprawnień kombatanckich oraz przyznanie uprawnień dla wdów /wdowców/ po kombatantach
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Bożena Popowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 24 czerwca 2005 r. w trybie uproszczonym sprawy ze skargi H. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich; uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. nr [...] /-/B. Popowska MW


UZASADNIENIE

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] r. nr [...], na podstawie art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b, c i art. 22 ust. 1 ustawy z 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (j.t. Dz.U. 02/42/371 ze zm.), odmówił przyznania uprawnień kombatanckich H.K., urodzonej [...]r., z tytułu pobytu Wnioskodawczyni w obozie hitlerowskim Strasshof od wiosny 1944 r. do końca wojny.

W uzasadnieniu decyzji wyjaśniono, że zgodnie z art. 8 ust. 1 ustawy, Prezes Rady Ministrów, na wniosek Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, określi, w drodze rozporządzenia- po zasięgnięciu opinii Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej- Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu- miejsca odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, a także więzienia i obozy NKWD lub będące pod nadzorem NKWD, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości, oraz obozy, o których mowa w art. 3 pkt 2 i w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b i lit. c oraz w pkt 3. Na podstawie tego przepisu Prezes Rady Ministrów wydał dnia 20 września 2001 r. rozporządzenie w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości (Dz.U. 106/01/1154- dalej rozporządzenie). Wnioskowany obóz Strasshof nie został wymieniony w rozporządzeniu ani- jak wynika z dostępnych urzędowi materiałów i dokumentów znajdujących się w aktach sprawy- nie był obozem karnym lub wychowawczym, o których mowa w § 5 pkt 2 i 3 rozporządzenia. Wnioskowana represja nie jest represją w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b lub c ustawy.

H.K., wnosząc o ponowne rozpatrzenie sprawy podniosła, że nie ma wglądu do przywołanych Dzienników Ustaw; wniosła o jaśniejsze wytłumaczenie, czym różni się obóz karny od obozu, w którym przebywała. Skoro otrzymała odszkodowanie, to znaczy, że ów obóz istniał- jak zatem mógł zostać nie wymieniony [w rozporządzeniu]. Doznała trwałego uszczerbku na zdrowiu i otrzymuje 550 zł renty.

Decyzją z dnia [...]r. nr [...]Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art.127 § 3 i art.138 § 1 pkt 1 kpa oraz art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b i c ustawy z 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (t.j. Dz.U. 02/42/371 ze zm.), utrzymał w mocy własną decyzję z [...]r. Organ, po ponownym rozpoznaniu sprawy, biorąc pod uwagę całokształt zebranego materiału dowodowego uznał, że wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. Z akt sprawy (zaświadczenia o zgonie brata strony, oświadczenia świadków: L. R. i E. T.) oraz z materiałów źródłowych dostępnych organowi (Das Nationalsozialistiche Lagersystem CCP) wynika, że obóz w Strasshof był obozem przejściowym. Nie był zatem obozem karnym ani wychowawczym, o których mowa w § 5 pkt 2 i 3 rozporządzenia; obóz w Strasshof nie został wymieniony również w § 6 rozporządzenia, określającym inne miejsca odosobnienia określone w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Organ nie jest uprawniony do samodzielnego ustalania, czy ów obóz spełnia charakter obozów wymienionych w art. 4 ustawy. Uregulowanie delegacyjne wyklucza możliwość ustalania objętych nim okoliczności w drodze środków dowodowych przewidzianych w kpa. Organ jest związany brzmieniem przepisów rozporządzenia co do charakteru obozów opisanych w art. 4.

H. K.wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z [...]r. Skarżąca podniosła, że wskazani przezeń świadkowie mają dodatki do emerytury, a Jej dodatku się odmawia. Przebywający w tym samym obozie dwuletni brat Wnioskodawczyni - C. zmarł z głodu, a sama Skarżąca ma do dziś uszczerbek na zdrowiu, cierpi na bezsenność, lęki nerwowe, bóle głowy; do dziś przeżywa pobyt w obozie.

Organ orzekający w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie i rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Kierownik Urzędu przytoczył argumenty podniesione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Pismem z dnia [...] marca 2005 r. Skarżąca wniosła o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym (art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi- Dz.U. 02/153/1270, zm. 04/162/1692- dalej ppsa).

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga okazała się zasadną.

Zdaniem orzekającego Sądu, organ nie zebrał całego materiału dowodowego, w konsekwencji nie ustalił w sposób pełny stanu faktycznego i przedwcześnie doszło do zastosowania art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz c ustawy z 24.01.1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (j.t. Dz.U. 02/42/371 ze zm. - dalej ustawa). Zapewne było to konsekwencją przyjęcia przez organ formalistycznego (sztywnego) stanowiska, iż w sprawach o przyznanie uprawnień kombatanckich w oparciu o art. 4 ustawy , tj.na skutek doznanych "represji wojennych i okresu powojennego", organ związany jest treścią postanowień § 5 i § 6 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z 20 września 2001 r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości (Dz.U. 01/106/1154 - dalej rozporządzenie). Orzekający Sąd nie podziela takiego stanowiska. W pierwszej zatem kolejności zadaniem Sądu była ocena stanu prawnego obowiązującego w rozważanym tu zakresie przedmiotowym; chodzi zwłaszcza o relację między przepisem art. 4 ust. 1 pkt 1 lit.b oraz c ustawy a postanowieniami § 5 i § 6 w/w rozporządzenia. Następnie ocenione zostało postępowanie i decyzje podjęte w sprawie H. K..

W pierwszej kwestii należy stwierdzić, iż art. 4 ustawy, poprzez wyjaśnienie pojęcia "represja"(definicja legalna) określa dwie przesłanki (warunki) przyznania uprawnień kombatanckich .Są nimi: 1/ określone przyczyny represji, do których zaliczono przyczyny polityczne, narodowościowe, religijne i rasowe oraz 2/ przebywanie z tychże przyczyn w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady lub w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa (art.4 ust.1 pkt1 lit. b oraz c; por. uchwała SN z 05.07.1996 r. III ARN 17/96, OSNAP 3/97/31).

W myśl art. 8 ust. 1 ustawy Prezes Rady Ministrów określa w drodze rozporządzenia formacje i organizacje o których mowa w art. 1 ust. 2 pkt 5 oraz art. 2 pkt 1 ustawy, a także miejsca odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone obozy NKWD lub będące pod nadzorem NKWD, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości, oraz obozy, o których mowa w art. 3 pkt 2 i w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b i lit. c oraz w pkt 3 ustawy .Na podstawie tego upoważnienia Prezes Rady Ministrów wydał w dniu 20 września 2001 r. w/w rozporządzenie. Ani z treści delegacji ustawowej ani z treści rozporządzenia nie wynika jednak, że ten akt wykonawczy obejmuje wszystkie miejsca odosobnienia, spełniające warunki wymienione w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz c ustawy. Należy wskazać ,iż w rozporządzeniu nie zostały wymienione z nazwy ani wychowawcze obozy pracy (§ 5 pkt 2) ani karne obozy pracy (§ 5 pkt 3). Zatem choćby w tym zakresie, organ stosujący prawo musi samodzielnie ustalić, czy wskazany przez wnioskodawcę obóz spełnia warunki, o których mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b.Potwierdził to Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w uzasadnieniu decyzji I i II instancji, stwierdzając, iż takich ustaleń dokonał. Zdaniem Sądu owo zbadanie nie może jednak sprowadzać się wyłącznie do ustalenia rodzaju obozu, tak jak to uczynił Kierownik Urzędu ds. KiOR. Według organu, ponieważ Strasshof był "obozem przejściowym" to nie był ani karnym obozem ani wychowawczym obozem pracy, nadto obóz Strasshof nie jest wymieniony w katalogu ujętym w § 5 pkt 1 rozporządzenia.Zdaniem Sądu, ani ustawa, ani rozporządzenie, nie dają podstaw do takich kwalifikacji. Jedyne warunki, jakie pozwalają na kwalifikację miejsc odosobnienia pod kątem spełnienia przesłanki ujętej w art. 4 pkt 1 lit. b oraz c - są ujęte w tych właśnie fragmentach w/w art. 4. Dokonując takich kwalifikacji trzeba postępować bardzo skrupulatnie, nie tylko z uwagi na bolesne doznania osób podlegających represjom i poczucie krzywdy z tym się wiążące.

Przede wszystkim nie można wyciągać daleko idących wniosków z samego faktu zakwalifikowania przez władze hitlerowskie jakiegoś obozu do takiego a nie innego rodzaju. Z szeregu publikacji naukowych traktujących o wysiedleniach ludności polskiej z Wielkopolski (przykładowo: Marii Rutowskiej "Wysiedlenia ludności polskiej z Kraju Warty do Generalnego Gubernatorstwa 1939-41"- Instytut Zachodni 2003; Czesław Łuczak "Polscy robotnicy przymusowi w III Rzeszy podczas II wojny światowej" Wyd.Poznańskie 1974 ) wynika, że Niemcy tworzyli szereg obozów o różnych nazwach (w tym przesiedleńczych czy przejściowych) dla wysiedlanej ludności polskiej z Wielkopolski do Generalnego Gubernatorstwa bądź do III Rzeszy czy do Austrii bądź krajów okupowanych przez III Rzeszę i osoby w tych obozach przebywające pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. W szczególności obozy przejściowe, obozy przesiedleńcze a także wychowawcze obozy pracy, w których umieszczano obywateli polskich , pozostawały do dyspozycji policji lub SS (Cz.Łuczak-op.cit.s.36, 48, 54, 55, 71, 77, 178-182 ).

Również polskie doświadczenia potwierdzają, iż nie zawsze zakwalifikowanie w czasie okupacji obozu do określonego rodzaju, który to rodzaj następnie zamieszczono w wykazie ujętym w rozporządzeniu, odpowiada warunkom określonym w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz c ustawy. Na przykład, w opinii z dnia 10 lutego 1999 r. Głównej Komisji Badania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu stwierdzono, że Obozy Przesiedleńcze w Gnieźnie i Młyniewie nie spełniały warunków art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b i c ustawy. Mimo tego obecnie w rozporządzeniu oba te obozy wymienione są w § 6 punktach 1 i 8. Nie można zatem założyć z góry, że samo pominięcie określonego obozu w wykazie miejsc zesłań i deportacji, ujętym w rozporządzeniu, wyłącza możliwość stwierdzenia istnienia uprawnień. Przykładów dostarcza dokonana przez historyków weryfikacja obozów hitlerowskich na przestrzeni 25 lat (porównaj "Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939-45. Informator encyklopedyczny" wydawnictwo PWN 1979 r.; M. Rutkowska, j.w.; "Obozy hitlerowskie w Łodzi" pod redakcją A. Głowackiego i S. Abramowicza Łódź 1998 r.

Podlegający rozwojowi stan badań historycznych znajduje odzwierciedlenie w judykaturze. W orzecznictwie sądowym utrwalony jest pogląd, że nie nazwa obozu, zwłaszcza w nomenklaturze niemieckiej, lecz jego funkcja w realizacji polityki eksterminacyjnej okupanta wobec Polaków, warunki życia w obozie, zadania obozu, przyczyny osadzania w nim ludności polskiej, decydują o jego charakterze ( przykładowo- wyrok NSA z 6.2.1985- II SA 1789/84- OSP 12/85/240+ ONSA 1/85/5, akceptowany przez A. Świątkowskiego "Uprawnienia inwalidów wojennych, wojskowych, kombatantów, osób represjonowanych, inwalidów z wypadków przy pracy i chorób zawodowych oraz ich rodzin" DW ABC 1997 s. 75). Z badań historycznych wynika, że warunki pobytu w poszczególnych obozach przesiedleńczych, zwłaszcza podczas pierwszych wysiedleń w ramach pierwszego planu krótkofalowego (od początków listopada do 17 grudnia 1939 r., były trudniejsze, niż w obozie Poznań- Główna (zwłaszcza w okresie od początku 1940 do likwidacji obozu), który wymieniono w § 6 rozporządzenia (M. Rutowska- op. cit. s. 49, 103, 117).

Tak więc,sam fakt, iż obóz Strasshof został przez okupacyjne władze niemieckie zakwalifikowany jako obóz przejściowy oraz to, że nie został wymieniony w § 5 pkt 1 rozporządzenia nie oznacza, że nie stanowił on miejsca odosobnienia, o jakim mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b i c.

Przechodząc do oceny ustaleń dokonanych przez organ należy stwierdzić, iż Kierownik Urzędu ds. KiOR nie ustalił, jakie warunki życia panowały w obozie przejściowym w Strasshof. Na ocenę charakteru miejsca odosobnienia wpływają także warunki transportu do obozu (por. uzasadnienie uchwały SN z 4.11.1982- III UZP 5/82, dot.gehenny dzieci w czasie hitlerowskich akcji wysiedleńczo- pacyfikacyjnych i śmierci wielu dzieci w czasie transportu ,OSNC 5-6/83/67 s. 22 akapit 1). O ciężkich warunkach transportu do obozu Strasshof Wnioskodawczyni pisała zarówno w życiorysie (k. 4) jak i we wniosku o przyznanie uprawnień kombatanckich (k.-9).. Organ nie wyprowadził też wniosków co do warunków życia w obozie Strasshof z faktu, iż w obozie tym, dnia 7 lipca 1944 r. zmarł brat Wnioskodawczyni C. S., urodzony [...]r.- (zaświadczenie -k. 5 ) .

Kierownik Urzędu, z naruszeniem art. 7 i art. 77 § 1 i 4 kpa, nie przesłuchał L. R. i E. T. w charakterze świadków by ustalić, w jakich warunkach przebywali oni w tym obozie.

Organ orzekający nie załączył do akt kserokopii publikacji "Das Nationalsozialistiche Lagersystem CCP" ani jej tłumaczenia na język polski (w zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy), uniemożliwiając tym samym ustosunkowanie się doń Strony ( art. 80 i 81 kpa) i uniemożliwiając Sądowi kontrolę ustaleń w tej materii. Kierownik Urzędu nie załączył do akt także tłumaczenia przysięgłego zaświadczenia opatrzonego pieczęcią Lagerarzt Durchganglager Strasshof (k. 5).

Kierownik Urzędu ani przed wydaniem decyzji z dnia [...]r., ani decyzji z dnia [...]r., nie umożliwił Stronie wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, czym naruszył także zasadę czynnego udziału strony w postępowaniu (art. 10 § 1 kpa) oraz nie dopełnił warunku uznania okoliczności faktycznej za udowodnioną. (art. 81 kpa). Ustaleń faktycznych i oceny dowodów organ administracji publicznej nie zaprezentował w uzasadnieniu decyzji (art. 107 § 3 kpa).

Powyższe uchybienia stanowiły naruszenie art. 7, art. 10 § 1, art. 77 § 1, art. 80 i art. 81, art. 107 § 3 kpa, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Rozpoznając sprawę ponownie, Kierownik Urzędu przesłucha świadków L. R. i E. T.oraz Skarżącą, dla ustalenia warunków pobytu w obozie Strasshof, przyczyn osadzenia w nim Skarżącej i Jej rodziny, charakteru i funkcji tego obozu w realizacji ludobójczej polityki Niemiec hitlerowskich wobec Polaków oraz wykorzysta dowody zebrane w sprawie brata Wnioskodawczyni W. S.. (Sądowi znany jest z urzędu fakt podjęcia przez organ wobec tego Pana decyzji; sygn. akt IV S.A./Po 1310/04).

Uzupełniwszy ustalenia faktyczne, Kierownik Urzędu rozważy potrzebę przeprowadzenia dowodu z opinii Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej- Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu i ewentualnie biegłego- znawcy problematyki obozów hitlerowskich, o uznanym dorobku naukowym (art. 84 § 1 kpa) dla ustalenia charakteru i zadań obozu przejściowego w Strasshof w realizacji niemieckiej polityki eksterminacyjnej wobec ludności polskiej. W oparciu o literaturę naukową (organ wskazał pozycję Das Nationalsozialistiche Lagersystem CCP)Kierownik Urzędu ustali, z czyjej inicjatywy utworzono obóz przejściowy w Strasshof,, jaki organ utworzył ten obóz i jaki organ sprawował nad nim nadzór oraz w dyspozycji jakich władz pozostawały osoby tam osadzone.

Rozpoznając sprawę powtórnie organ orzekający przeprowadzi wskazane dowody z urzędu. Ustalenia faktyczne, staranną ocenę dowodów i akt subsumcji Kierownik Urzędu przedstawi w uzasadnieniu decyzji spełniającym wymogi art. 107 § 3 kpa.

Organ winien też ustalić czy osobom, o których mowa w skardze i które były w obozie razem ze Skarżącą, przyznane zostały świadczenia na podstawie przepisów ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. W przypadku pozytywnej odpowiedzi , Kierownik Urzędu ds. KiOR,przy orzekaniu w sprawie uprawnień H. K.j winien zadbać, by nie została naruszona konstytucyjna zasada równości wobec prawa (art. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (ustawa z 02. 04. 1997r. Dz.U.97/78/483,sprost.Dz.U.01/28/319)

Skoro zachodziły przesłanki z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a oraz c, a także art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi- Dz.U. 153/02/1270, zm. 162/04/1692), należało orzec jak w sentencji. Zaskarżoną decyzją nie przyznano Skarżącej żadnych praw, przeto nie zachodziła przesłanka do orzekania na podstawie art. 152 upsa.

/-/B. Popowska

jf