Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 1085/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2017-02-01 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 27 ust. 1, ust. 1a, ust. 3, art. 30 ust. 2 w zw. z art. 28 ust. 1 pkt 1, pkt 2
journal: Dz.U. 2016 poz 169
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maciej Busz Sędziowie WSA Izabela Bąk-Marciniak WSA Józef Maleszewski (spr.) Protokolant ref. staż. Agata Pawlicka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 01 lutego 2017 r. sprawy ze skargi M. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] września 2016 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy [...] z dnia [...] maja 2016 r., nr [...]


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] maja 2016 r. nr [...] Wójt Gminy [...] na podstawie art. 104 ustawy w z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 23 ze zm. – dalej: K.p.a.) a także art. 27 ust. 1, ust. 1a, ust. 3, art. 30 ust. 2 w zw. z art. 28 ust. 1 pkt 1, pkt 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 169 ze zm. – dalej: u.p.o.u.a.) odmówił umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz zaliczek alimentacyjnych otrzymanych przez osobę uprawnioną – W. S..

W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, że dłużnik alimentacyjny M. S. wystąpił o umorzenie należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłacanych osobie uprawnionej - W. S.. Powołał się na trudną sytuację finansową. Wskazał, że nie jest w stanie wywiązać się z obowiązku spłaty zadłużenia alimentacyjnego. Organ I instancji uznał, że w niniejszej sprawie nie zachodzą przesłanki do umorzenia należności. Organ podkreślił, że M. S. jest dłużnikiem alimentacyjnym od października 2006 r. i wpłaty na poczet zwrotu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz zaliczki alimentacyjnej według informacji uzyskanych od Komornika Sądowego na dzień [...] maja 2016 r. nie są regulowane w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów. M. S. w styczniu 2008 r. dokonał wpłaty w wysokości [...] zł, w lutym 2008 r. - [...] zł oraz w kwietniu 2008 r. [...] zł. Natomiast według wyroku Sądu Okręgowego [...] wysokość alimentów to kwota [...]zł miesięcznie. W grudniu 2014 r. dłużnik dokonał wpłaty w wysokości [...] zł oraz w kwietniu 2015 r. - [...] zł. Wyrokiem Sądu Rejonowego w [...] została zasądzona wysokość alimentów w kwocie po [...] zł miesięcznie. Organ ustalił, że dłużnik obecnie nie pracuje zawodowo, utrzymuje się z zasiłku dla bezrobotnych pobieranego z Powiatowego Urzędu Pracy w [...]. Prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, nie ponosi żadnych kosztów utrzymania mieszkania, a więc uzyskany dochód przeznacza na własne potrzeby. Zwracając uwagę na charakter omawianych należności organ podkreślił, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego nie są świadczeniami o charakterze bezzwrotnym. Ponadto organ nie jest instytucją, która ma na celu przejmowanie kosztów utrzymania dziecka, gdyż obowiązek ten ciąży na rodzicach, jako osobach zobowiązanych do alimentacji. Tym samym M. S. nie został zwolniony z obowiązku uregulowania ciążących na nim zobowiązań względem organu, który ponosi koszty utrzymania jego dziecka. Dodatkowo organ wskazał, że umorzenie należności z powodu trudnej sytuacji finansowej i brak stałej pracy czyniłby martwą regulację o obowiązku zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego właściwemu organowi świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego oraz zaliczek alimentacyjnych.

Organ uznał, że w niniejszej sprawie nie zachodzą przesłanki do umorzenia należności i zwolnienie wnioskodawcy z obowiązku uregulowania zadłużenia w trybie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a.

M. S. (dalej także: skarżący) wniósł odwołanie od powyższej decyzji. Podniósł, że organ pominął okoliczność, że ma na utrzymaniu 3,5 letnie dziecko z drugiego małżeństwa i to, że żona jest w ósmym miesiącu ciąży. Uzupełniając odwołanie skarżący podniósł, że [...] lipca 2016 r. urodziła mu się córka a także że utracił zasiłek dla bezrobotnych.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze po rozpoznaniu odwołania decyzja z dnia [...] września 2016 r. nr [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu decyzji organ II instancji stwierdził, że materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia wydanego przez organ pierwszej instancji stanowiły przepisy u.p.o.u.a., określającej zasady pomocy państwa osobom uprawnionym do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego w przypadku bezskuteczności egzekucji, warunki nabywania prawa do świadczeń pieniężnych wypłacanych w przypadku bezskuteczności egzekucji alimentów, zasady i tryb postępowania w sprawach przyznawania i wypłacania świadczeń z funduszu alimentacyjnego, zasady finansowania świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz działania podejmowane wobec dłużników alimentacyjnych (art. 1 pkt 1-5 ustawy).

Stosownie do przepisów art. 27 ust. 1 i 1a ustawy dłużnik alimentacyjny jest obowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego, do dnia spłaty. Ustawodawca w art. 30 ust. 1 stanowi, że organ właściwy dłużnika może umorzyć należności, o których mowa w art. 28 ust. 1 pkt 1, 2 i 4 ustawy, w łącznej wysokości:

30%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 3 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów;

50%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 5 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów;

100%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 7 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów.

SKO wskazało, że rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia zobowiązań dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych z funduszu alimentacyjnego świadczeń zostało wydane podstawie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., który stanowi, że organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną

Na podstawie zebranej dokumentacji ustalono, że M. S. zamieszkuje u rodziców i nie ponosi żadnych opłat. Prowadzi jednak odrębne gospodarstwo domowe. Posiada wykształcenie wyższe, aktualnie nie pracuje i pobiera zasiłek dla bezrobotnych w wysokości [...] zł (od lutego 2016 r.). Zgodnie z oświadczeniem złożonym w dniu [...] marca 2016 r. jego obecna żona wraz z synem [...] mieszka u swoich rodziców, na zakup leków syna wydają z żoną około [...] zł miesięcznie. Żona J. S. jest zatrudniona i z tego tytułu otrzymuje wynagrodzenie w wys. około [...] zł miesięcznie. Oświadczył, że na rzecz córki W. S. płaci miesięcznie alimenty w wys. ok.[...] zł.

Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w [...] pismem z dnia [...] maja 2016 r. przesłał do organu kartę rozliczeniową potwierdzającą dokonywane wpłaty oraz stan zadłużenia w sprawie. M. S. posiada zadłużenie wobec wierzyciela alimentacyjnego - [...] zł oraz wobec organu właściwego wierzyciela z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych - [...] zł i świadczeń z funduszu alimentacyjnego - [...] zł. Alimenty bieżące w sprawie wynoszą po [...] zł miesięcznie na rzecz W. S., a do [...] lipca 2010 r. wynosiły [...] zł miesięcznie. Jak wynika natomiast z akt sprawy postępowanie egzekucyjne prowadzone przez Komornika Sądowego nie było skuteczne przez okres siedmiu lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów. Wobec powyższego nie zostały spełnione przesłanki warunkujące umorzenie zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz zaliczek alimentacyjnych zawarte w art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a.

Zgodnie z art. 30 ust. 2 ustawy rozstrzygnięcie ma charakter uznaniowy i jest uzależnione od stwierdzenia przez właściwy organ przesłanki występowania szczególnych okoliczności opartych na kryterium dochodowym i rodzinnym. Warunkiem wydania decyzji w tym przedmiocie jest szczegółowe zbadanie stanu faktycznego sprawy pod kątem występowania powyższych przesłanek i zindywidualizowania uzasadnienia decyzji. Kolegium zauważyło, że ustawa wskazuje, iż dostarczanie środków utrzymania osobom, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb, a w szczególności dzieciom jest w pierwszej kolejności obowiązkiem osób wskazanych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Zgodnie z art. 133 § 1 Kodeksu charakter zobowiązań alimentacyjnych w przypadku rodziców w stosunku do ich dzieci ma charakter obligatoryjny. Ponadto wszelkiego rodzaju zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego lub świadczeń z nim związanych mają charakter wyjątkowy i zgodnie z ogólnymi regułami interpretacyjnymi powinny być interpretowane w sposób ścisły, a nie rozszerzający. W związku z tym umorzenie na podstawie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy z uwagi na trudną sytuację dochodową, przy uwzględnieniu też sytuacji rodzinnej, spłata zobowiązań może zagrozić egzystencji zobowiązanego. W sprawie takie okoliczności nie występują. Co prawda ustawa nie precyzuje terminu "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny", ale w ocenie Kolegium nie ulega wątpliwości, że należy dla oceny tych okoliczności zbadać i ocenić stan rodzinny, sytuację zdrowotną, wiek i zdolność do podjęcia zatrudnienia. Dla orzeczenia o umorzeniu powinna zostać ustalona sytuacja szczególna, nadzwyczajna, nagła i niespodziewana, której nie sposób przewidzieć przy dochowaniu należytej staranności. Sytuacja taka, w ocenie Kolegium, nie zachodzi w okolicznościach sprawy. Podkreślenia wymaga, że działające w imieniu państwa organy administracji publicznej nie mogą pochopnie umarzać należności, gdyż sytuacja materialna dłużnika może w przyszłości ulec zmianie w wyniku podjęcia płatnej pracy bądź zaistnienia innych zdarzeń powodujących przysporzenie w majątku dłużnika. Zatem trudna sytuacja materialna dłużnika w dacie orzekania w przedmiocie umorzenia należności nie musi oznaczać umorzenia owych należności. Ponadto zabezpieczenie społeczne nie ma na celu przenoszenia w całości kosztów utrzymania dzieci z ich rodziców na podatników. Powstanie zadłużenia i obowiązek jego uregulowania jest następstwem zaniechania przez stronę wywiązywania się wobec dzieci z obowiązku alimentacyjnego. Konieczne jest także wskazanie, że należności z funduszu alimentacyjnego pochodzą za środków publicznych, w związku z czym na organach spoczywa obowiązek szczególnej dbałości o to, by były one racjonalnie wydatkowane, również w aspekcie odzyskiwania należności dłużników. Ponieważ chodzi o zastępcze realizowanie obowiązku alimentacyjnego, to umorzenie należności dłużników powinno być stosowane wyjątkowo, gdy okoliczności danego przypadku można uznać za szczególnie uzasadnione

W ocenie Kolegium, organ I instancji należycie zbadał i uwzględnił sytuację materialną i rodzinną M. S., a ustalenia faktyczne i motywy, które legły u podstaw zaskarżonej decyzji nie dawały podstaw do stwierdzenia przekroczenia przez ten organ granic uznania administracyjnego. Dodatkowo Kolegium zauważyło, że w zakresie umorzenia zobowiązań decyzja merytoryczna jest decyzją uznaniową, a co za tym idzie nawet po spełnieniu określonych przesłanek organ może lecz nie musi zobowiązania umorzyć. Oprócz umorzenia są jeszcze inne metody odciążające stronę zobowiązaną, takie jak rozłożenie na raty lub odroczenie płatności zobowiązania. Dodatkowo SKO podniosło, że w świetle dyspozycji art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. ewentualne zastosowanie jednej z wymienionych w tym przepisie form złagodzenia (bądź zniesienia) należności obciążających dłużnika alimentacyjnego uzależnione jest od jego wniosku. Wniosek odwołującego dotyczył umorzenia należności. Organ I instancji będąc związany tym wnioskiem nie mógł zatem rozważać zastosowania innych możliwości przewidzianych w tym przepisie tj. odroczenia terminu płatności bądź rozłożenia należności na raty.

Dodatkowo Kolegium zauważyło, że organ I instancji decyzją z dnia [...] kwietnia 2013 r. nr [...] umorzył M. S. należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych na rzecz uprawnionej W. S. w wysokości [...] zł, która stanowiła 30% pozostałej do zwrotu zaliczki alimentacyjnej tj. [...] zł.

Skargę na decyzję SKO z dnia [...] września 2016 r. wniósł M. S.. Skarżący zarzucił, że zaskarżona decyzja i decyzja ją poprzedzająca wydane zostały niezgodnie z prawem administracyjnym i z przekroczeniem terminów. Zwrócił też uwagę, że w GOPS w [...] pracuje bliski krewny jego byłej żony, przez co można odnieść wrażenie, iż nie pozostaje to bez wpływu na interesy skarżącego.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze podtrzymało swe stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Zaskarżona decyzja nie może się ostać.

Na wstępie należy podkreślić, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się wspomnianym kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu oraz procesu jego wydania z normami prawnymi – ustrojowymi, proceduralnymi i materialnymi – przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego i zasadniczo na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. W świetle art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270, z późn. zm.; dalej w skrócie: "p.p.s.a.") kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze – w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu. Kontrola sądu nie obejmuje natomiast zasadniczo oceny wypełniania przez organy administracji tzw. pozasystemowych kryteriów słusznościowych, w szczególności kierowania się zasadami współżycia społecznego, ani kryteriów celowościowych, takich jak realizacja określonej polityki stosowania prawa administracyjnego (por. wyrok NSA z 25.09.2009 r., I OSK 1403/08, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl, w skrócie: "CBOSA").

Zgodzić się należy z organem II instancji, że poddana kontroli Sądu orzekającego decyzja organu administracji ma charakter uznaniowy. Świadczy o tym jednoznacznie użyte przez ustawodawcę w art. 30 ust. 1 i ust. 2 u.p.o.u.a. sformułowanie "może".

Taki charakter decyzji oznacza, że jakkolwiek organ jest związany przesłankami wskazanymi w tym przepisie, to jednak ma on swobodę decyzyjną co do ustalenia treści decyzji uznaniowej, związaną z realizowaniem określonej w zakresie przedmiotu decydowania, polityki państwa. W rozpatrywanym przypadku uznaniowość kontrolowanej decyzji skutkuje tym, że pomimo spełnienia przez skarżącego kryteriów organ nie ma obowiązku umorzenia należności. Ma jednak obowiązek ustalenia prawidłowego i pełnego stanu faktycznego oraz należytego i racjonalnego wskazania przyczyn, dla których odmówił uwzględnienia wniosku.

Kontrola sądu administracyjnego I instancji, prowadzona z punktu widzenia legalności decyzji administracyjnych, jest w stosunku do takich decyzji ograniczona. Sprowadza się bowiem do zbadania, czy w toku postępowania w sposób wyczerpujący zebrano materiał dowodowy, czy dokładnie zostały wyjaśnione istotne w sprawie okoliczności, a zatem, czy prowadząc postępowanie w sprawie organ ją rozpoznający nie uchybił przepisom art. 7 i art. 77 § 1 kpa oraz czy organ w sposób wszechstronny i wnikliwy rozważył cały zebrany w sprawie materiał dowodowy i czy po wszechstronnym i wnikliwym rozważeniu owego materiału dokonał prawidłowej oceny istnienia przesłanek warunkujących zastosowanie przepisu przewidującego możliwość przyznania określonego uprawnienia i zakresu owego uprawnienia. Istotne znaczenie przy tym ma uzasadnienie wydanej przez organ decyzji rozstrzygającej sprawę.

W przypadku rozstrzygnięć podejmowanych w trybie uznania administracyjnego kontroli sądowej podlega jedynie to, czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo prowadzonym postępowaniem z zachowaniem procedury administracyjnej, zwłaszcza szczegółowym ustaleniem stanu faktycznego. Natomiast ocena pod kątem kryteriów słuszności i celowości prowadzona jest wyłącznie w zakresie - czy organy administracji nie przekroczyły granicy uznania administracyjnego. Oczywistym jest, że podejmowanie decyzji opartych na uznaniu administracyjnym nie może oznaczać dowolności i arbitralności. Zakres uznania wyznaczony jest zawsze normami kompetencyjnymi, przepisami o postępowaniu administracyjnym i przepisami prawa materialnego. Wydając decyzje o charakterze uznaniowym, organ jest związany nie tylko przepisem, ale i celem określonej regulacji. Uznanie administracyjne nie pozwala zatem organowi na dowolność w załatwieniu sprawy, ale jednocześnie nie nakazuje mu spełnienia każdego żądania obywatela (por. wyrok NSA z dnia [...] marca 2009 r., I OSK [...]).

Z powyższego wynika, że w przypadku decyzji uznaniowych jeszcze większą wagę, niż w przypadku decyzji nie mających charakteru uznaniowego, ma prawidłowe przeprowadzenie postępowania administracyjnego, a w szczególności pełne i precyzyjne ustalenie stanu faktycznego.

Kodeks postępowania administracyjnego zawiera szereg zasad, których przestrzeganie przesądza o prawidłowości prowadzonego postępowania. Przepisy te z jednej strony dają organowi uprawnienia do podjęcia czynności mających na celu takie wyjaśnienie stanu faktycznego, aby możliwe było podjęcie prawidłowego rozstrzygnięcia, natomiast z drugiej strony nakładają na organ obowiązek czuwania na jego przebiegiem. Przepis art. 7 k.p.a. ustanawiający zasadę prawdy obiektywnej, zobowiązuje organy administracji publicznej do podejmowania wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Myśl tę rozwija następnie art. 77 § 1 k.p.a. nakładając na organ administracji obowiązek zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego. W toku prowadzonego postępowania administracyjnego organy administracji publicznej podejmują więc wszelkie kroki zmierzające do wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz do podjęcia rozstrzygnięcia, a nadto zobligowane są do zebrania w sposób wyczerpujący materiału dowodowego i do wnikliwego jego rozpatrzenia (por. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 2 czerwca 2011 r., sygn. akt IV SA/GL 683/10, Lex nr 821599). Oznacza to, że organ ten jest obowiązany rozpatrzyć wszystkie dowody zgromadzone lub odzwierciedlone w aktach sprawy oraz że organ powinien rozpatrzyć te dowody w ich wzajemnej łączności. Dla każdego postępowania kluczowe znaczenie ma ustalenie stanu faktycznego sprawy, bowiem tylko w takim przypadku możliwe jest prawidłowe ustalenie praw i obowiązków strony tego postępowania. Inaczej rzecz ujmując, tylko dla prawidłowo ustalonego stanu faktycznego można zastosować przepisy prawa materialnego skutkujące powstaniem praw i obowiązków strony postępowania administracyjnego. Co prawda w procedurze administracyjnej regułą jest, że to na organie spoczywa ciężar udowodnienia faktów istotnych dla rozstrzygnięcia, jednakże również na stronie ciąży obowiązek współdziałania z organem i przedstawienia konkretnych dowodów na poparcie swoich twierdzeń zwłaszcza, gdy postępowanie zmierza do nałożenia na nią obowiązków, a nieudowodnienie konkretnego faktu może prowadzić do wydania decyzji dlań niekorzystnej. W wyroku z dnia 23 września 1998 r. o sygn. akt III SA 2792/97 (LEX nr 44742), Naczelny Sąd Administracyjny przyjął, że: "Zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej w sprawach, w których na stronie spoczywa ciężar wskazania konkretnych faktów i zdarzeń, z których wywodzi ona dla siebie określone skutki prawne, a twierdzenia strony w tym zakresie są ogólnikowe lub lakoniczne, obowiązkiem organu prowadzącego postępowanie jest wezwanie strony do uzupełnienia i sprecyzowania tych twierdzeń. Dopiero gdy strona nie wskaże takich konkretnych okoliczności, można z tego wywieść negatywne dla niej wnioski".

Opisanym wyżej wymogom, w szczególności wymogowi prawidłowego przeprowadzenia postępowania administracyjnego organy obu instancji w niniejszej sprawie nie uczyniły zadość.

Przede wszystkim zwrócić należy uwagę, że art. 30 u.p.o.u.a. reguluje w ustępach pierwszym i drugim dwie diametralnie odrębne sytuacje. Ustęp pierwszy dotyczy umorzenia należności, o których mowa w art. 28 ust. 1, 2 i 4 ustawy, wskazując ich procentową wysokość oraz wymagane przesłanki w postaci skuteczności egzekucji w określonym czasie. Na podstawie tej regulacji nie wchodzi w grę odroczenie terminu płatności ani rozłożenie na raty. Ustawodawca nie uzależnia także umorzenia od sytuacji rodzinnej, zdrowotnej i majątkowej dłużnika oraz nie wymaga złożenia przez niego wniosku. Ustęp drugi art. 30 ustawy przewiduje natomiast wszczęcie postępowania wyłącznie na wniosek dłużnika, ogranicza możliwość umorzenia w całości lub części, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty do należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami, zaś istotną rolę dla rozstrzygnięcia ma sytuacja dochodowa i rodzinna dłużnika.

Organ I instancji w podstawie prawnej swego rozstrzygnięcia powołał jedynie ustęp drugi art. 30 u.p.o.u.a. Sentencja decyzji stoi jednak z tą podstawą w sprzeczności, jako że organ odmówił umorzenia obok należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego także zaliczek alimentacyjnych otrzymanych przez osobę uprawnioną. Kwestia umorzenia zaliczek nie mogła podlegać badaniu w trybie art. 30 ust. 2. Błąd ten nie został dostrzeżony i skorygowany przez SKO. Także uzasadnienie decyzji organów obu instancji wskazuje, że – wbrew ramom zakreślonym powołaną podstawa prawną – organy wydały rozstrzygnięcie zarówno odnośnie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jak i zaliczek alimentacyjnych.

Wprawdzie w orzecznictwie przyjmuje się, że sam fakt powołania się przez organy administracji w decyzji na przepisy niewłaściwe w sprawie wskazuje na wadliwość działania tych organów, nie stanowi jednak przesłanki do uznania przez Sąd, że nastąpiło naruszenie prawa w stopniu istotnym dla rozstrzygnięcia (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 listopada 2016 r., sygn. akt I OSK 723/16, CBOSA), jednak jest tak jedynie wówczas, gdy z okoliczności sprawy wynika, że organy mogły wydać zaskarżoną decyzję. W niniejszej sprawie analiza akt administracyjnych do takiego wniosku nie prowadzi. Przede wszystkim zwrócić należy uwagę, że postępowanie zainicjowane zostało wnioskiem skarżącego, w którym expressis verbis wskazał on jako podstawę art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a. Treść wniosku budzi wprawdzie wątpliwości, gdyż w dalszej jego części skarżący powołuje się na swą ciężką sytuację finansową (która byłaby istotna w wypadku wniosku opartym na art. 30 ust. 2), nie jest to jednak – w ocenie Sądu – wystarczające, by uznać, że wniosek został złożony w trybie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. Pierwszą czynnością, do której w tej sytuacji zobligowany był organ było wezwanie wnioskodawcy do sprecyzowania treści zawartego we wniosku i pouczenie przy tym skarżącego jakie należności w którym trybie mogą być umorzone i jakie przesłanki w każdym z nich będą istotne dla rozstrzygnięcia. Organ nie uczynił tego ani na wstępnym etapie, ani później przy okazji sporządzania rodzinnego wywiadu środowiskowego. Zwrócić tu należy także uwagę, że skarżący złożył wniosek do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...], a więc właściwego ze względu na swoje miejsce zamieszkania. Ośrodek ten postanowieniem z dnia [...] lutego 2016 r. przekazał wniosek Wójtowi Gminy [...], powołując się przy tym na treść art. 12 ust. 1 u.p.o.u.a., zgodnie z którym postępowania w sprawie świadczeń z funduszu alimentacyjnego prowadzi organ właściwy wierzyciela. Ta podstawa przekazania budzi istotne wątpliwości, jako że art. 30 samodzielnie reguluje kwestię właściwości, przy czym – co umknęło uwadze organów – właściwość ta jest inna w wypadku ustępu pierwszego (organ właściwy dłużnika) i drugiego (organ właściwy wierzyciela). Skarżący złożył wniosek do organu właściwego dłużnika, co koreluje ze wskazana przez niego podstawa prawną (art. 30 ust. 1). Organ ten przekazał jednak sprawę organowi właściwemu wierzyciela, który to organ nie był właściwy do rozpoznania wniosku na tej podstawie (tj. art. 30 ust. 1). Niewypełnienie tak przez Wójta Gminy [...], jak i Wójta Gminy [...] obowiązku wezwania skarżącego do sprecyzowania wniosku spowodowało zatem sytuację, w której istnieją istotne i nie dające się usunąć wątpliwości co do tego czy w sprawie orzekał właściwy organ I instancji i czy rozstrzygnięcie zapadło na skutek złożenia wniosku przez skarżącego (w wypadku umorzenia na podstawie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. postępowanie może toczyć się jedynie na skutek wniosku dłużnika alimentacyjnego). Wszystkie te uchybienia nie zostały dostrzeżone przez organ II instancji.

W tej sytuacji konieczne jest stwierdzenie, że decyzje organów obu instancji wydane zostały z naruszeniem przepisów postępowania, co mogło mieć istotny wpływ na wynika sprawy. Skutkuje to koniecznością ich uchylenia na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy uwzględnią przedstawione wyżej uwagi, przede wszystkim zwracając uwagę na konieczność sprecyzowania przez skarżącego wniosku co do tego na jakiej podstawie faktycznej i prawnej domaga się umorzenia należności. To sprecyzowanie przesądzi jaki organ (organy) właściwy będzie dla rozstrzygnięcia sprawy i jakie okoliczności dla tego rozstrzygnięcia będą istotne. Marginalnie zauważyć tu należy mankamenty uzasadnień decyzji badanych w sprawie. Co do umorzenia należności na podstawie art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a. uzasadnienie decyzji organu I instancji zawiera stwierdzenie o braku podstaw do zastosowania dobrodziejstwa przewidzianego w tym przepisie ze względu na nieregulowanie przez skarżącego wpłat w odpowiednich wysokościach, zaś z notatki służbowej sporządzonej w dniu wydania tejże decyzji wynika, że przesłanki umorzenia jednak w przeszłości zaistniały, gdyż umorzenie takie (w wysokości 30%) w roku 2013 nastąpiło. Decyzji o umorzeniu nie ma jednak w aktach, co uniemożliwia weryfikację tej informacji. Należy tu także zwrócić uwagę, że skoro art. 30 ust. 1 u.p.o.u.a. nie wymaga złożenia wniosku przez dłużnika alimentacyjnego, to obowiązkiem organów jest przeanalizowanie istnienia przesłanek z wszystkich punktów tego ustępu, nie tylko tego, który wskazywany jest we wniosku. Co do przesłanek z art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. Sąd zauważa, że uzasadnienia decyzji nie zawierają wyczerpującego przedstawienia sytuacji skarżącego. W szczególności przy ponownym rozpoznaniu sprawy (po ustaleniu, że wniosek w tym trybie został złożony) konieczne będzie uwzględnienie i rozważenie aktualnej sytuacji rodzinnej i dochodowej skarżącego. Wyjaśnienia wymaga także kwestia przyczyn niepodejmowania przez niego pracy zawodowej. Z dotychczas zgromadzonego materiału w sprawie nie wynika, by stały temu na przeszkodzie czynniki rodzinne lub zdrowotne. Organ rozstrzygając sprawę winien jednak ustalić przyczynę braku aktywności zawodowej skarżącego w aspekcie tego czy i na ile jest ona spowodowana okolicznościami od niego niezależnymi. Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że co do zasady Sąd podziela i aprobuje te rozważania organów obu instancji, które wskazują na wyjątkowość instytucji umorzenia należności powstałych na skutek niewywiązywania się przez osoby zobowiązane do alimentacji z ciążącego na nich obowiązku i niedopuszczalność pochopnego umarzania tychże należności. Uznaniowy charakter decyzji obliguje jednak organy do szczególnie starannego i wyczerpującego przeprowadzenia postępowania oraz uzasadnienia rozstrzygnięć w tej materii.