Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 1069/11
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2012-02-17 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 1
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1269
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych.
article: art. 134, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a, art. 152
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 16 ust. 1, 2 i 6, art. 30 ust. 2 pkt 1, art. 30 ust. 2
journal: Dz.U. 2006 nr 139 poz 992
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.

SENTENCJA

II SA/Po 1069/11 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 17 lutego 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w następującym składzie: Przewodniczący: Sędzia WSA Barbara Drzazga Sędziowie: Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Sędzia WSA Edyta Podrazik /spr./ Protokolant st. sek. sąd. Monika Pancewicz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 03 lutego 2012 r. sprawy ze skargi J. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Koninie z dnia [...] października 2011r. nr [...] w przedmiocie zwrotu niezależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego wraz z odsetkami I. Uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy G. z dnia [...] września 2011r. znak [...] II. Określa, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] września 2011 r., znak [...], Wójt Gminy G. na podstawie art. 2 pkt 1, art. 3 pkt 18, art. 16, art. 23-26, art. 30, i art. 32 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139 poz. 992 z późn. zm.) zobowiązał J. K. do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych – zasiłku pielęgnacyjnego na syna E. K. – za okres od dnia [...] maja 2010 r. do dnia [...] czerwca 2011 r. w łącznej wysokości 2.142,00 wraz z ustawowymi odsetkami.

W uzasadnieniu organ wyjaśnił, iż decyzją z dnia [...] października 2007 r., znak [...], skarżąca nabyła prawo do zasiłku pielęgnacyjnego na okres od dnia [...] listopada 2007 r. do dnia [...] października 2012 r. na syna E. w wysokości 153,00 zł miesięcznie. W dniu [...] sierpnia 2011 r. do organu wpłynęło zaświadczenie z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w K. informujące, iż E. K. nabył prawo do dodatku pielęgnacyjnego od dnia [...] maja 2010 r. Wobec tego Wójt Gminy K. wydał decyzję z dnia [...] sierpnia 2011 r., znak [...], zmieniającą czasookres pobierania zasiłku pielęgnacyjnego na syna E., ustalając go na okres od dnia [...] listopada 2007 r. do dnia [...] kwietnia 2010 r. Od wskazanej decyzji nie zostało wniesione odwołanie. W tej sytuacji organ zobowiązał skarżącą do zwrotu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego w okresie od dnia [...] maja 2010 r. do dnia [...] czerwca 2011 r.

Pismem z dnia [...] września 2011 r. J. K. odwołała się od tej decyzji.

W uzasadnieniu skarżąca wskazała, iż nie kwestionuje zwrotu kwoty 2.142,00 zł, lecz nie zgadza się z obowiązkiem zapłaty odsetek. W chwili pobierania zasiłku pielęgnacyjnego posiadała bowiem prawo do otrzymywania tej formy wsparcia. W maju 2010 r. złożyła wniosek do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przyznanie prawa do dodatku pielęgnacyjnego z uwagi na niezdolność jej syna do samodzielnej egzystencji. W dniu [...] lipca 2010 r., a następnie w dniu [...] sierpnia 2010 r., lekarz-orzecznik odmówił jednak przyznania tego uprawnienia. Od powyższego orzeczenia skarżąca odwołała się z kolei do Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. W dniu [...] maja 2011 r. odbyła się posiedzenie, podczas którego stwierdzono niezdolność jej syna do samodzielnej egzystencji. W dniu [...] lub [...] czerwca 2011 r. skarżąca otrzymała decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przyznaniu dodatku pielęgnacyjnego wraz z informacją o niezwłocznym złożeniu do organu pomocy społecznej wniosku o wstrzymanie wypłaty uzyskanych świadczeń. Pismem z dnia [...] czerwca 2011 r. J. K. złożyła wspomniany wniosek, prosząc w nim o wstrzymanie wypłaty zasiłku pielęgnacyjnego na okres od dnia [...] maja 2010 r. do dnia [...] kwietnia 2012 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych wprawdzie wypłacił jej wyrównanie za okres od dnia [...] maja 2010 r. do dnia [...] czerwca 2011 r., ale również bez ustawowych odsetek za opóźnienie. Nie można jej zatem przypisać żadnej winy, gdyż spełniła ona wszystkie swoje obowiązki i nie miała wpływu na długość okresu rozpatrywania spraw przez organy administracji publicznej.

Decyzją z dnia [...] października 2011 r., znak [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Konie utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Wójta Gminy G.

W uzasadnieniu organ odwoławczy wyjaśnił, iż zgodnie z art. 16 ust. 6 powołanej ustawy o świadczeniach rodzinnych, zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. Jak wynika natomiast z art. 30 ust. 1 cytowanej ustawy, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenie uważa się w świetle art. 30 ust. 2 pkt 1 cytowanej ustawy świadczenie rodzinne wypłacone pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Z kolei art. 30 ust. 8 ustawy nakłada obowiązek zwrotu należności głównej wraz z ustawowymi odsetkami. Biorąc zatem pod uwagę ustalony w sprawie stan faktyczny organ II instancji uznał, iż stanowisko Wójta Gminy G. było trafne i zasługuje na aprobatę. Wprawdzie skarżąca dopełniła ciążących na niej obowiązków i powiadomiła o okolicznościach uzasadniających wstrzymanie wypłaty zasiłku pielęgnacyjnego. Niemniej, podnoszone przez nią zarzuty w odwołaniu nie mogły być uwzględnione w świetle cytowanych wyżej przepisów.

Pismem z dnia [...] października 2011 r. J. K. zaskarżyła powyższą decyzję Kolegium do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu.

W uzasadnieniu skarżąca wskazała, iż nie zgadza się z rozstrzygnięciem organu, gdyż Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie wzięło pod uwagę faktu, iż w okresie od maja 2010 r. do czerwca 2011 r. nie pobierała ona jednocześnie zasiłku i dodatku pielęgnacyjnego. J. K. podniosła także, iż nie rozumie dlaczego ma zapłacić odsetki od maja 2010 r., skoro o istotnych w tej sprawie okolicznościach została ona poinformowana dopiero decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2011 r., a pouczenie o obowiązku niezwłocznego złożenia wniosku o wstrzymanie wypłaty zasiłku pielęgnacyjnego nastąpiło w piśmie z dnia [...] czerwca 2011 r. Tym bardziej, że od maja 2010 r. do czerwca 2011 r. nie powstały żadne okoliczności powodujących ustanie wypłaty zasiłku pielęgnacyjnego. Ponadto, Zakład Ubezpieczeń Społecznych dokonał wprawdzie wypłaty dodatku pielęgnacyjnego za okres od maja 2010 r. do czerwca 2011 r., ale nastąpiło to w dniu [...] lipca 2011 r. i bez naliczenia ustawowych odsetek.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Konie wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując swoją wcześniejszą argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Skarga okazała się zasadna.

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153 poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrole działalności organów administracji publicznej. Jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem – art. 1 § 2 powyższej ustawy. Oznacza to, że badaniu w postępowaniu sądowoadministracyjnym podlega prawidłowość zastosowania przepisów prawa w odniesieniu do ustalonego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność wykładni tych przepisów.

W świetle z kolei z art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270), Sąd rozstrzyga w granicach sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, przy czym – jak wynika z treści art. 145 § 1 – Sąd uwzględnia skargę na decyzję lub postanowienie i orzeka o ich uchyleniu w sytuacji, gdy stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Podstawę rozstrzygnięcia w przedmiotowej sprawie stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139 poz. 992 z późn. zm.). Zgodnie z art. 16 ust. 1 powoływanej ustawy, zasiłek pielęgnacyjny przyznaje się w celu częściowego pokrycia wydatków wynikających z konieczności zapewnienia opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Jak wynika z art. 16 ust. 2 pkt 2 cytowanej ustawy, zasiłek pielęgnacyjny przysługuje osobie niepełnosprawnej w wieku powyżej 16 roku życia, jeśli legitymuje się ona orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Taka forma wsparcia finansowego nie przysługuje natomiast w świetle art. 16 ust. 6 tejże ustawy osobie uprawnionej do pobierania dodatku pielęgnacyjnego.

Z materiału zgromadzonego w aktach sprawy wynika, iż orzeczeniem z dnia [...] października 2007 r., znak [...], Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K. zaliczył E. K. do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, co z kolei uzasadniało wydanie przez Wójta Gminy G. decyzji z dnia [...] października 2007 r., znak [...], przyznającej zasiłek pielęgnacyjny na okres od dnia [...] listopada 2007 r. do dnia [...] października 2012 r. Pismem z dnia [...] czerwca 2011 r. J. K. wniosła o wstrzymanie wypłaty zasiłku pielęgnacyjnego za okres od dnia [...] maja 2010 r. do dnia [...] kwietnia 2012 r. z powodu przyznania jej synowi dodatku pielęgnacyjnego. W załączeniu przekazała decyzję ZUS o przeliczeniu renty z dnia [...] czerwca 2011 r., znak [...], z którego wynika, iż E. K. nabył uprawnienie do renty rodzinnej oraz dodatku pielęgnacyjnego od dnia [...] maja 2010 r., tj. daty określonej w wyroku sądowym. Potwierdza to także otrzymane przez organ zaświadczenie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w K. z dnia [...] sierpnia 2011 r., znak [...]. Okoliczności te nie były podważane w toku postępowania, a zatem należy uznać je za bezsporne.

W tej sytuacji zaistniały, zdaniem organów administracji publicznej, podstawy do nakazania zwrotu świadczeń wypłaconych w okresie od dnia [...] maja 2010 r. do dnia [...] czerwca 2011 r., gdyż świadczenie to miało być wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. J. K. miała bowiem swym działaniem wyczerpać opis art. 30 ust. 2 pkt 1 cytowanej ustawy, definiujący pojęcie nienależnie pobranego świadczenia, co z kolei miało też uzasadniać nałożenie obowiązku zwrotu tych kwot na mocy art. 30 ust. 1 powołanej ustawy. Z takim stanowiskiem w ocenie Sądu nie można się jednak zgodzić.

Trzeba przede wszystkim zauważyć, iż w razie przyjęcia nadmiernie literalnej wykładni, przepis art. 30 ust. 2 pkt 1 tej ustawy nie mógłby w ogóle znaleźć zastosowania w omawianej sprawie. Okoliczność, która uzasadniałaby ustanie wypłaty świadczenia rodzinnego, zaistniała bowiem dopiero w czerwcu 2011 r., gdyż wtedy – jak wynika z odwołania skarżącej z dnia [...] września 2011 r. i decyzji o przeliczeniu renty z dnia [...] czerwca 2011 r. – zapadł wyrok Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. przyznający E. K. dodatek pielęgnacyjny. Jeżeli zatem zaaprobuje się ścieśniającą wykładnię organów administracji publicznej, to w konsekwencji należałoby dojść do wniosku, iż nie wolno domagać się zwrotu wypłaconych świadczeń rodzinnych w okresie od dnia [...] maja 2010 r. do dnia [...] czerwca 2011 r. W tym przedziale czasowym nie powstał bowiem żaden fakt, pozwalający w świetle cytowanej ustawy zaprzestać udzielania pomocy, lecz jedynie zrealizowały się skutki wsteczne później wydanego wyroku. Niemniej, w ocenie Sądu taka interpretacja, do której prowadziłoby stanowisko organów, wydaje się ujęta zbyt skrajnie, a przez to nie zasługuje również na aprobatę.

Powyższe rozważania wskazują raczej na konieczność precyzyjnej wykładni przepisu art. 30 powoływanej ustawy. Wobec tego należy odnotować, iż w art. 30 ust. 2 pkt 1 tejże ustawy została sformułowana definicja legalna wyrażenia "nienależnie pobrane świadczenie", przy czym na pojęcie to składa się (1) element obiektywny w postaci rzeczywistego skorzystania z określonej formy wsparcia finansowego, mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, oraz (2) element subiektywny, czyli szczególny stan świadomości (woli) osoby pobierającej takie świadczenie rodzinne. Ten ostatni składnik polega na intencjonalnym działaniu zmierzającym do naruszenia przepisów prawa wbrew udzielonemu danej osobie pouczeniu. Wyraża się on zatem w konkretnym i celowym zachowaniu (działaniu albo zaniechaniu) tej osoby, dążącej z pełną świadomością lub godzącej się na uzyskanie nielegalnie pomocy finansowej ze środków publicznych. Innymi słowy, obowiązek zwrotu obciąża wyłącznie tego, kto przyjął świadczenie rodzinne w złej wierze, wiedząc że mu się ono nie należy.

Takie stanowisko zostało także wyrażone w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. wyrok z dnia 4 października 2011 r., sygn. akt I OSK 762/11, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl; wyrok z dnia 27 października 2010 r., sygn. akt I OSK 981/10, tamże; wyrok z dnia 14 grudnia 2009 r., sygn. akt I OSK 826/09, tamże).

Tym samym zastosowanie art. 30 ust. 1 powołanej ustawy wymaga nie tylko wykazania elementu obiektywnego, czyli jednej z podstaw z art. 30 ust. 2 cytowanej ustawy, co uczyniły organy administracji publicznej, lecz także wykazania elementu subiektywnego, co w ocenie Sądu zostało pominięte w omawianej sprawie. Ustalony stan faktyczny wskazuje bowiem, iż skarżąca dowiedziała się o przyznaniu jej synowi dodatku pielęgnacyjnego dopiero w czerwcu 2011 r., a fakt ten nie był podważany w trakcie postępowania. Dlatego w świetle zgromadzonego materiału dowodowego nie można przypisać jej złej woli w okresie poprzedzającym wydanie wyroku przez Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń w K. Tym bardziej, że z odwołania z dnia [...] września 2011 r. wynika, iż zapadłe wcześniej orzeczenia Zakładu Ubezpieczeń Społecznych były niekorzystne dla E. K. W konsekwencji pomimo podjęcia przez J. K. czynności zmierzających do ochrony praw jej syna na drodze sądowej, nie można zasadnie wywodzić w świetle materiału zebranego w aktach, iż już z tą chwilą powinna była ona liczyć się z obowiązkiem zwrotu wypłacanego jej wtedy zasiłku pielęgnacyjnego.

Na marginesie warto jeszcze odnotować, iż niezwłocznie po uzyskaniu wiedzy o pozytywnym dla jej syna rozstrzygnięciu kwestii dodatku pielęgnacyjnego J. K. podjęła odpowiednie działania w celu uniknięcia naruszenia art. 16 ust. 6 powołanej ustawy, polegającego na równoczesnym pobieraniu zasiłku pielęgnacyjnego oraz dodatku pielęgnacyjnego. Świadczy o tym wniosek skarżącej z dnia [...] czerwca 2011 r. o wstrzymanie dalszych wypłat świadczenia rodzinnego. W konsekwencji trzeba więc stwierdzić, iż zaskarżone decyzje organów administracji obu instancji okazały się nieprawidłowe z uwagi na pominięcie elementu subiektywnego w postaci nastawienia samej skarżącej, z jakim pobierała ona rozważane świadczenie rodzinne. Tymczasem brak rozważenia tego problemu istotnie i negatywnie wpłynął na trafność wydanych w niniejszej sprawie rozstrzygnięć.

W tej sytuacji należało na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270) uchylić zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą z uwagi na naruszenie przepisów prawa materialnego, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 30 ust. 1 i art. 30 ust. 2 pkt 1 powoływanej ustawy o świadczeniach rodzinnych. Rozpoznając ponownie sprawę organy administracji publicznej powinny uwzględnić dotychczasowe uwagi Sądu, a w szczególności zbadać, czy zachodzą w niniejszej sprawie przesłanki do zastosowania art. 30 ust. 1 w zw. z art. 30 ust. 2 pkt 1 tejże ustawy i to zarówno pod względem wystąpienia elementów obiektywnych, jak i subiektywnych.

Sąd orzekł o wykonalności na podstawie art. 152 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.