Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt II SA/Wr 28/07
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2007-05-16 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6163 Gospodarowanie nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 118 ust. 1 ust. 2a ust. 4
journal: Dz.U. 1998 nr 7 poz 25
law: Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Zygmunt Wiśniewski (spraw.) Sędziowie WSA Anna Siedlecka NSA Andrzej Wawrzyniak Protokolant Katarzyna Grott po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 16 maja 2007 r. sprawy ze skargi K. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie nieodpłatnego przyznania na własność działki gruntu rolnego I. oddala skargę.; II. przyznaje od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu na rzecz pełnomocnika z urzędu adw. A. M. – Kancelaria Adwokacka we W. wynagrodzenie w kwocie 240 (dwieście czterdzieści) zł wraz z podatkiem VAT w wysokości 22% oraz zwrot kwoty 17 (siedemnastu) zł tytułem opłaty od pełnomocnictwa.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] Nr [...], wydaną na podstawie art. 118 ust. 1, 2a i 4 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.), Starosta W. orzekł o nieodpłatnym przyznaniu K. L. własności niezabudowanej działki gruntu rolnego nr [...] o pow. 0,3000 ha oraz odmówił nieodpłatnego przyznania własności niezabudowanej działki nr [...] o pow. 0,7785 ha, położonych w obrębie W., gmina W.

Z powyższą decyzją nie zgodziła się K. L. i wniosła od niej odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W., domagając się jej uchylenia. Strona podniosła w nim, iż w punkcie 2 kwestionowanej decyzji organ powołując się na przepis art. 118 ust. 1 i ust. 2a i 4 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, nie uwzględnił w całości jej wniosku o nieodpłatne przeniesienie własności działki nr [...], wchodzącej w skład gospodarstwa rolnego, które zostało przekazane przez jej rodziców na własność Skarbu Państwa. Faktem natomiast jest, iż rodzice przekazali w dniu [...] na własność Skarbu Państwa gospodarstwo rolne o pow. 1,2203 ha, obejmujące nieruchomość rolną znajdującą się na działce nr [...]. Na działce tej gospodarowali wspólnie, a po ich śmierci użytkowała ją K. L. Ponadto z niejasnych przyczyn Starosta W. rozdzielił wniosek, odrębnie rozstrzygając o poszczególnych działkach wchodzących w skład gospodarstwa rolnego rodziców, mimo że zarówno w chwili jego przekazywania w dniu [...], zatem przed 1 sierpnia 1983 r., jak i w chwili wejścia w życie ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników i członków ich rodzin - działka gruntu, o której mowa w art. 6 wskazanej ustawy oznaczona była jako jedna działka o nr [...] o łącznej pow. 1,2203 ha. Zdaniem odwołującej się, ponieważ decyzja Naczelnika Gminy W. z dnia [...] przyznała w punkcie 3 rodzicom w zamian za przekazanie gospodarstwa rolnego do bezpłatnego użytkowania działkę o pow. 0,46 ha, oznaczoną jako działka nr [...], której faktyczne granice nie zostały ściśle określone, zasadnym jest wydzielenie w oparciu o przepisy art. 118 ust. 1 i 2a z całości gruntu działki [...] o pow. 0,30 ha, a zatem takiej, która spełniałaby kryteria zawarte w przepisach ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Niemniej jednak strona uznała za krzywdzące i zmierzające do drastycznego ograniczenia jej praw dokonanie podziału pozostałej części gruntu, na którym posadowione było gospodarstwo rolne jej rodziców z wydzieleniem dwóch odrębnych działek: [...], której granice faktycznie pokrywają się z linią wytyczającą wielkość znajdujących się na niej zabudowań, i [...] tak, by w ten sposób pozbawić ją możliwości skorzystania z prawa do faktycznego zwrotu działki gruntu, na której rodzice prowadzili gospodarstwo rolne w oparciu o art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym.

Strona zwróciła również uwagę na fakt, iż podziału gruntu dokonano w 2002 r. i to bez wiedzy jej ojca, a zatem i bez możliwości przeciwdziałania temu faktowi, mimo że w jego skład wchodził grunt przyznany do bezpłatnego użytkowania, w postaci działki, której granice nie zostały określone w sposób umożliwiający ojcu zapoznanie się z nimi. Powyższe względy przemawiają, zdaniem K. L., za nieuwzględnieniem tego faktu przy dokonywaniu oceny kwestii granic i wielkości działek jak również ich kwalifikowaniu jako zabudowane czy też niezabudowane. Przeciw uznaniu podziału gruntu, dokonanego już po wejściu w życie ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym, za wiążący przemawia również wykładnia przepisów konstytuujących uprawnienie do nieodpłatnego przyznania prawa własności. W ocenie strony, mając na uwadze treść art. 6 tej ustawy, dokonany w 2002 r. podział w istocie sztuczny, gdyż de facto na działce obejmującej trzy pomniejsze działki [...], [...] i [...], nadal gospodarował z jej pomocą ojciec M. S., nie ma znaczenia dla kwestii zrealizowania jej prawa do zwrotu działki. Ponadto z treści art. 6 wynika, iż decydującym momentem czasowym dla oceny spełnienia warunków realizacji uprawnienia jest stan prawny nieruchomości istniejący w chwili wejścia w życie ustawy zawierającej powołany przepis. Faktem jest, że nieruchomość rolna, na której znajdowały się budynki należące do rodziców K. L., a tworzące wraz z gruntem zorganizowaną całość w postaci gospodarstwa rolnego, w dacie wejścia w życie wskazanej ustawy stanowiły jedną działkę oznaczoną nr [...] i w całości należały do Skarbu Państwa. W związku z tym powoływanie się przez starostą na ograniczenie wielkości działki w odniesieniu do pozostałej części gruntu, powstałej po odjęciu działki [...] o pow. 0,3 ha nie powinno odnosić się do działek o nr [...] i [...], podlegających reżimowi art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r.

Ponadto K. L. podniosła, iż zawarte w treści decyzji organu I instancji twierdzenie jakoby zwrot działki nr [...] był pozbawiony podstaw prawnych, gdyż wskazana działka nie jest zabudowana, nie ma uzasadnienia ani w poglądach doktryny ani też nie znajduje oparcia w stanowisku judykatury w tym względzie. W powołanym art. 6 ustawodawca sytuuje dla właścicieli budynków stanowiących odrębny od gruntu przedmiot własności roszczenie o nabycie własności, nakazując organom administracji państwowej niejako zwrot przejętych przed 1 stycznia 1983 r. działek, na których znajdują się budynki wyłączone od przekazania. Roszczenie z art. 6 ustawy można by zatem nazwać "roszczeniem o zwrot działki". Podobnie sporną w niniejszej sprawie kwestię rozstrzyga NSA w wyroku z dnia 9 maja 1995 r. (ONSA 1996/2/87), stwierdzając, iż na mocy art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym właścicielom budynków znajdujących się na działce gruntu, która wchodziła w skład gospodarstwa rolnego przekazanego państwu na podstawie przepisów obowiązujących przed dniem 1 sierpnia 1983 r. przyznano nieodpłatnie na własność działki gruntu, na których te budynki zostały wzniesione. Faktem jest, iż budynki w trakcie przeniesienia własności gruntu na rzecz Skarbu Państwa jak i w dniu wejścia w życie w/w ustawy znajdowały się na jednej nie rozdrobnionej działce nr [...], wchodzącej w skład gospodarstwa rolnego rodziców K. L. Przytoczne stanowisko uzasadnia, zdaniem skarżącej, roszczenie o zwrot obu działek [...] i [...].

W dniu [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W. wydało na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. decyzję Nr [...], którą utrzymano w mocy decyzję organu I instancji. Organ odwoławczy uzasadniając swoje stanowisko stwierdził, iż warunki uwłaszczenia rolników pobierających świadczenia rentowe lub emerytalne w zamian za przekazane na rzecz Skarbu Państwa gospodarstwa rolne zostały uregulowane w dwóch niezależnych aktach prawnych, wskazujących odrębne sposoby i tryby uwłaszczenia oraz zwrotu uwłaszczonych nieruchomości rolnikom, bądź ich zstępnym. Są to przepisy ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczenie społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym (Dz. U. Nr 10, poz. 53 ze zm.) oraz ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.). Jak podkreślił organ, są to regulacje całkowicie od siebie niezależne, dotyczące odrębnych przedmiotów – nieruchomości, natomiast ubieganie się o nabycie prawa własności na podstawie jednego z tych aktów nie wyklucza prawa do ubiegania się o własność nieruchomości na podstawie drugiego. Przepis art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczenie społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym reguluje kwestie nieodpłatnego przekazania na własność działki gruntu, na której zostały wzniesione budynki, należące do gospodarstwa rolnego przekazanego w zamian za rentę lub emeryturę przed dniem 1 stycznia 1983 r. Natomiast art. 118 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników określa warunki nabycia własności gruntu rolnego, który wcześniej został przyznany rolnikowi do bezpłatnego użytkowania w drodze decyzji administracyjnej. Oba powołane akty prawne, jak stwierdził organ odwoławczy, mimo iż są konsekwencją przekazania przez rolnika na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości rolnych w zamian za pobieraną rentę lub emeryturę, dotyczą odrębnych nieruchomości i nie mogą być połączone w jednym postępowaniu administracyjnym, bowiem postępowania w tych sprawach dotyczą badania odmiennych przesłanek i odnoszą się do innych przedmiotów postępowania, nawet jeśli wcześniej grunty wchodziły w skład jednej nieruchomości.

Jak wskazał organ odwoławczy, ponieważ wniosek złożony w dniu [...] przez K. L. dotyczył nieodpłatnego przyznania na własność działek nr [...], [...] i [...], z których część stanowi nieruchomości zabudowane, a część nie była zabudowana budynkami i pozostawała w nieodpłatnym użytkowaniu przez rolnika, a następnie wnioskodawczynię, Starosta powiatu w. zobowiązany był do rozpatrzenia złożonego wniosku w odrębnych postępowaniach, zakończonych odrębnymi rozstrzygnięciami, wydanymi na podstawie niezależnych przepisów prawnych. Niniejsze postępowanie odwoławcze dotyczy decyzji z dnia [...], rozstrzygającej o nieodpłatnych przyznaniu własności działki niezabudowanej nr [...] oraz odmowie nieodpłatnego przyznania niezabudowanej działki nr [...]. Kolegium nie może w związku z tym merytorycznie odnosić się do kwestii nieodpłatnego przyznania K. L. własności zbudowanej działki nr [...], będącego przedmiotem ostatecznej decyzji z dnia [...] ([...]). Organ II instancji wyjaśnił ponadto, iż nabycie przez Skarb Państwa działki stanowiącej własność M. i L. S. nastąpiło na podstawie decyzji Naczelnika Gminy W. z dnia [...] (Nr [...]). Dokonano go w oparciu o przepisy ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin. Jak wynika z treści pkt. III decyzji z 1978 r. M. S. przyznano prawo do bezpłatnego użytkowania niezabudowanego gruntu rolnego o pow. 0,30 ha. Wskazanie takiej powierzchni do użytkowania wynikało z unormowań art. 22 ust. 1 ustawy z 1978 r., który wprowadzał limit powierzchni gruntu, jaki mógł otrzymać rolnik do bezpłatnego użytkowania w przypadku uwłaszczenia, niezależnie od wielkości nieruchomości przekazane na własność Skarbu Państwa. Z treści przepisu art. 118 powołanej wcześniej ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników wynika, zdaniem organu odwoławczego, że przedmiotem nieodpłatnego przekazania prawa własności gruntu oddanego wcześniej na rzecz Skarbu Państwa gospodarstwa rolnego może być jedynie grunt przekazany rolnikowi do nieodpłatnego użytkowania. Zatem przedmiotem nieodpłatnego nabycia przez K. L., zstępną M. i L. S., mogła być jedynie powierzchnia 0,3000 ha, taka jaką wskazano w decyzji o przekazaniu gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa, tzn. odpowiadająca powierzchnią działce oznaczonej geodezyjnie nr [...]. Nie było natomiast podstaw do nieodpłatnego przekazania gruntu oznaczonego jako działka nr [...] o pow. 0,7785 ha bowiem dokonano by zwrotu nieruchomości większej, niż oddana w bezpłatne użytkowanie, a zatem w zakresie przekraczającym uprawnienie przysługujące M. i L. S. wynikające z decyzji z 1978 r. Takie rozstrzygnięcie pozostawałoby ponadto w sprzeczności z postanowieniem przepisu art. 118 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, w związku z art. 22 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin.

Kolegium wskazało również, że nie może mieć wpływu na sposób rozpatrzenia wniosku fakt, iż M. S. użytkował faktycznie powierzchnię większą niż oddana mu była do bezpłatnego użytkowania w decyzji z 1978 r. Fakt ten nie może mieć również wpływu na uprawnienia zstępnej K. L. do nieodpłatnego uwłaszczenia nieruchomości gruntowej w trybie art. 118 ust. 2a ustawy z 1990 r. Na wielkość przekazanej aktualnie powierzchni nieruchomości - w części dotyczącej gruntu oddanego w nieodpłatne użytkowanie - nie może mieć również wpływu fakt, iż całość nieruchomości przekazanej przez M. S. na rzecz Skarbu Państwa, w zamian za świadczenie emerytalne wynosiła 6,98 ha, bowiem organ związany jest w tym zakresie ustaleniami powołanej decyzji z dnia [...], w której określono maksymalną wielkość przekazanej w użytkowanie części nieruchomości oznaczonej nr [...].

Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu wniosła K. L., domagając się jej uchylenia jako sprzecznej z prawem. W uzasadnieniu skarżąca podniosła, iż organ wydając zaskarżoną decyzją, którą objął działki nr [...] i [...], błędnie przyjął za łączną podstawę prawną swojej decyzji przepis art. 118 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, odnosząc go również do działki nr [...], gdyż skarżąca we wniosku z dnia [...]. zwróciła się do Starosty W. o nieodpłatne przyznanie własności gruntu działki nr [...], [...] i [...], łącznie tworzące w chwili przeniesienia przez ojca skarżącej M. S. wskazanego gruntu na własność Skarbu Państwa jedną nieruchomość gruntową, nie wskazując, iż w odniesieniu do działek nr [...] i [...] swoje żądanie wywodzi z treści przepisu art. 118, a co do działki nr [...] - opiera się na przepisie art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu rolników indywidualnych i członków ich rodzin. Zdaniem skarżącej, takie przyjęcie przez Starostę podstawy prawnej poprzez jej zawężenie do przepisu art. 118 cyt. ustawy (zwężającego w istocie obręb gruntu podlegającego zwrotowi do wielkości 0,30 ha) z celowym pominięciem przepisu art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r., na który to przepis skarżąca powoływała się zarówno we wniosku o przekazanie na własność działek nr [...], [...] i [...] jak również w odwołaniu jest działaniem mającym na celu jej pokrzywdzenie. Wprawdzie w świetle przepisów ustawy z 20 grudnia 1990 r. (art. 118) uzasadnione było wydzielenie z obrębu nieruchomości rolnej obszaru o wielkości 0,30 ha, przekazanej M. S. w wieczyste użytkowanie niejako w zamian za przekazanie na rzecz Skarbu Państwa gospodarstwa rolnego, tym niemniej dokonanie podziału pozostałej części nieruchomości na dwie działki nr [...] i [...] doprowadziło w rezultacie do poważnego naruszenia interes prawnego M. S. a w konsekwencji i skarżącej, drastycznie ograniczając możliwość odzyskania gruntu na podstawie przepisów art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r., tym bardziej, że podziału dokonano bez wiedzy jej ojca a zatem i jakiejkolwiek możliwości przeciwdziałania temu procesowi.

Jak podniosła nadto K. L., powołany w art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. ustawodawca statuuje dla właścicieli budynków stanowiących odrębny od gruntu przedmiot własności roszczenie o nabycie własności, nakazując organom administracji państwowej niejako zwrot przejętych przed 1 stycznia 1983 r. działek, na których znajdują się budynki wyłączone od przekazania. Roszczenie to można by zatem nazwać "roszczeniem o zwrot działki". Uprawnieni mogą realizować swoje prawo środkami o charakterze administracyjno-prawnym, przewidzianymi przez przepisy kodeksu postępowania administracyjnego, łącznie ze złożeniem skargi do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Właściciele budynków wyłączonych od przekazania przed 1 stycznia 1983 r. mogą domagać się nieodpłatnego przeniesienia na nich własności działek gruntu pod takimi budynkami jedynie w odniesieniu do gruntów, które w chwili wejścia w życie ustawy z 1989 r. stanowią własność państwa. Tym samym dokonanie podziału pozostałej po wydzieleniu 0,30 ha części gruntu na działki nr [...] i [...] w 2002 r., a zatem już po wejściu w życie ustawy z 1989 r. i przeniesienie własności państwowych nieruchomości, na których znajdują się budynki wyłączone od przekazania przed 1 stycznia 1983 r. nie powinno być brane pod uwagę i uwzględnione przez Starostę W. przy ustalaniu na podstawie art. 6 cyt. ustawy uprawnień do faktycznego odzyskania przez skarżącą, będącą właścicielem nieruchomości budynkowej usytuowanej na spornym gruncie, gruntu, który został przekazany przez jej ojca na rzecz Skarbu Państwa.

Zdaniem skarżącej nieuzasadnione jest nadto posłużenie się swobodnie dobraną podstawą prawną w postaci art. 118 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. jak również dokonanie w 2002 r. podziału grantu na działki nr [...] i [...] w istocie zmierzało do drastycznego ograniczenia byłemu właścicielowi gruntu możliwości skorzystania z uprawnień jakie przewiduje art. 6 powołanej wyżej ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. W ocenie skarżącej wydanie zaskarżonej decyzji w oparciu o opisany podział gruntu jak i w oparciu o dogodnie dla organu samorządu terytorialnego obraną podstawę prawną nosi znamiona działania mającego na celu obejście przepisu art. 6. Powstała w wyniku powyższych działań sytuacja prawna i faktyczna zbliżona jest w istocie do stanu, o jakim mowa w uchwale z dnia 26 czerwca 2002 r. (III CZP 37/02), w którym Sąd Najwyższy uznał, iż umowa sprzedaży działki gruntu wchodzącego w skład gospodarstwa rolnego przekazanego państwu na podstawie przepisów obowiązujących przed dniem 1 sierpnia 1983 r., na której wzniesiono budynki, zawarta z naruszeniem przewidzianego w art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych prawa właścicieli budynków do nieodpłatnego nabycia własności działki, jest nieważna. W obu przypadkach organ administracji postawił byłych właścicieli w przymusowej sytuacji, zmuszając ich niejako do podjęcia działań sprowadzających się w rzeczywistości do konieczności ponownego odkupienia ziemi, której nieodpłatne nabycie gwarantuje przepis cyt. art. 6.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do przepisu art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) Sąd sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę pod względem zgodności z prawem działalności administracji publicznej. Przedmiotem dokonywanej przez niego kontroli jest zbadanie, czy organy administracji w toku rozpoznania sprawy nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Czyni to wedle stanu prawnego i na podstawie akt sprawy, istniejących w dniu wydania zaskarżonej decyzji. Po myśli zaś art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Decyzja administracyjna jest zgodna z prawem, gdy jest zgodna z przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego. Uchylenie decyzji administracyjnej przez sąd administracyjny następuje tylko w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 ust. 1 lit a) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b) i naruszenia przepisów postępowania administracyjnego, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c).

Podstawą materialnoprawną zaskarżonej w tej sprawie decyzji są przepisy ustawy z dnia ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.).

W art. 118 w/w ustawy zostały określone warunki do nieodpłatnego przyznania własności działki, jakie powinna spełniać osoba ubiegająca się o takie przyznanie. Ust. 1 tego artykułu stanowi, iż osobie, której przysługuje prawo użytkowania działki gruntu z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, w myśl dotychczasowych przepisów, na jej wniosek przyznaje się nieodpłatnie własność tej działki. Zgodnie zaś z ust. 2 - osobie, której przysługuje prawo do bezpłatnego korzystania z lokalu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarskich z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, w myśl dotychczasowych przepisów, na jej wniosek przyznaje się nieodpłatnie własność działki obejmującej budynki, w których znajdują się ten lokal i te pomieszczenia, o powierzchni niezbędnej do korzystania z tych budynków.

Z wnioskiem o przyznanie prawa własności działki określonej w art. 118 ust. 1 lub 2 może wystąpić również zstępny osoby uprawnionej, o której mowa w tych przepisach, który po śmierci tej osoby faktycznie włada, w zakresie odpowiadającym jej uprawnieniom, daną nieruchomością. Jeżeli jednak uprawnionymi są oboje małżonkowie, wniosek taki może być zgłoszony dopiero po śmierci obojga małżonków (ust. 2a).

Podjęcie decyzji pozytywnej tj. przyznającej nieodpłatnie prawo własności działki na podstawie ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników jest możliwe w sytuacji, kiedy organ stwierdzi, że wskazane w niej przesłanki zostały spełnione.

Z art. 118 ust. 2a powołanej ustawy wynika przede wszystkim, iż przyznanie nieodpłatnie prawa własności działki przysługuje zstępnemu osoby uprawnionej, tj. osoby, której przysługiwało prawo użytkowania działki gruntu z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, w myśl dotychczasowych przepisów, znajdującej się w użytkowaniu wieczystym (lub współużytkowaniu wieczystym), który po śmierci tej osoby faktycznie włada, w zakresie odpowiadającym jej uprawnieniom, daną nieruchomością. Przy czym, jeżeli uprawnionymi są oboje małżonkowie, wniosek taki może być zgłoszony dopiero po śmierci obojga małżonków.

Z taką sytuacją mamy do czynienia w rozpatrywanej sprawie. Z akt administracyjnych wynika bowiem, iż K. L., będąca zstępnym po rodzicach M. i L. S., złożyła w dniu [...] wniosek o przyznanie nieodpłatnie prawa własności działek nr [...],[...] i [...], położonych w obrębie W., gmina W., z których jedna działka jest nieruchomością zabudowaną (nr [...]), a dwie pozostałe nie są zabudowane budynkami (nr [...] i [...]).

Istotne jest również, aby działka gruntu przyznawana na podstawie art. 118 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników była tą samą działką, która została przydzielona rolnikowi do użytkowania w związku z przekazaniem gospodarstwa rolnego Państwu, a jej powierzchnia nie przekraczała maksymalnej powierzchni określonej w przepisach, na podstawie których gospodarstwo zostało przejęte przez Państwo, czyli w wypadku skarżącej - 0,30 ha. Taki limit powierzchni gruntu, jaki mógł otrzymać rolnik do bezpłatnego użytkowania w przypadku uwłaszczenia i to niezależnie od wielkości nieruchomości przekazane na własność Skarbu Państwa, wynikał z art. 55 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin.

W rozpatrywanej sprawie powyższy warunek został spełniony, jednakże tylko w stosunku do jednej z działek, o zwrot których ubiega się K. L., tj. działki nr [...], odpowiadającej wielkością działce, która została przydzielona M. S. do użytkowania w związku z przekazaniem gospodarstwa rolnego Państwu (0,30 ha).

Jak ustaliły organy orzekające, gospodarstwo rolne M. i L. S., o ogólnej pow. 6,98 ha, położone w obrębie W., zostało przejęte na rzecz Skarbu Państwa na podstawie decyzji Naczelnika Gminy W. z dnia [...] Nr [...], wydanej zgodnie z przepisami ustawy z dnia [...] o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz. U. Nr 32, poz. 140 ze zm.). Jak wynika z treści punktu III tej decyzji M. S. przyznano prawo do bezpłatnego użytkowania niezabudowanego gruntu rolnego o pow. 0,30 ha. Zatem – jak słusznie wskazał organ odwoławczy - przedmiotem nieodpłatnego nabycia przez K. L. - zstępną M. i L. S. - mogła być jedynie powierzchnia 0,3000 ha - taka, jaką wskazano w decyzji o przekazaniu gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa, tzn. odpowiadająca powierzchnią działce oznaczonej geodezyjnie nr [...].

Trzeba tutaj nadto zauważyć, iż decyzją z dnia [...] Wójta Gminy W. zatwierdził projekt podziału nieruchomości zabudowanej nr [...] o łącznej powierzchni 12203 m2, położonej we wsi W., stanowiącej własność Skarbu Państwa, na działki: nr [...] o pow. 1418 m2, nr [...] o pow. 3000 m2 i nr [...]o pow. 7785 m2.

W tym miejscu Sąd musi zaznaczyć, iż zarzut K. L. co do doprowadzenia podziałem pozostałej części nieruchomości na dwie działki nr [...] i [...] do poważnego naruszenia interesu prawnego M, S,, a w konsekwencji i skarżącej tj. drastyczne ograniczenie możliwość odzyskania gruntu na podstawie przepisów art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczenie społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym, jak i dokonania tego podziału bez wiedzy jej ojca, nie miały wpływu na rozstrzygnięcie niniejszej sprawy. Przedmiotem bowiem oceny Sądu było jedynie postępowanie i wydane w wyniku jego przeprowadzenia decyzje administracyjne, dotyczące nieodpłatnego przyznania własności działki gruntu, a nie dotyczące postępowania podziałowego. Stąd też zarzuty w tym przedmiocie nie mogły zostać uwzględnione przy rozpatrywaniu skargi wniesionej przez K. L. w tej sprawie.

Uwzględniając zatem powyższe rozważania – zdaniem Sądu – słusznie organ orzekł o nieodpłatnym przyznaniu K. L. własności jedynie działki gruntu rolnego nr [...] o pow. 0,3000 ha oraz odmówił nieodpłatnego przyznania własności działki nr [...] o pow. 0,7785 ha. Brak było bowiem podstaw do nieodpłatnego przekazania również gruntu działki nr [...]. W świetle przepisu art. 118 ust. 1 powołanej ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników w związku z art. 22 ust. 2 pkt 2 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (która była podstawą materialnoprawną przyznania M. S. do użytkowania gruntu o pow. 0,30 ha) nie jest możliwe dokonanie zwrotu nieruchomości większej niż oddana w bezpłatne użytkowanie. Przekraczałoby to uprawnienie, które przysługiwało M. S., a wynikające z decyzji Naczelnika Gminy W. z dnia [...].

Stąd zarzut skargi co do pokrzywdzenia skarżącej poprzez "przyjęcie przez Starostę W. podstawy prawnej poprzez jej zawężenie do przepisu art. 118 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników i zawężenie obrębu gruntu podlegającego zwrotowi do wielkości 0,30 ha z pominięciem przepisu art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczenie społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym, Sąd uznał za bezzasadny.

Ponadto bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy miało to, że skarżąca we wniosku z dnia [...] zwróciła się do Starosty W. o nieodpłatne przyznanie własności działek nr [...],[...] i [...] (łącznie tworzące w chwili przeniesienia przez ojca skarżącej M. S. gruntu na własność Skarbu Państwa jedną nieruchomość gruntową), nie wskazując, iż w odniesieniu do działek nr [...] i [...] swoje żądanie wywodzi z treści przepisu powołanego art. 118, a co do działki nr [...] żądanie to opiera na przepisie art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczenie społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym. Z treści art. 6 wynika bowiem, że wydanie decyzji przenoszącej własność działki na rolnika będącego właścicielem budynków nie zależy od uznania organu administracyjnego. Kategoryczne brzmienie przepisu świadczy o tym, że organ ten ma obowiązek wydania takiej decyzji, gdy chodzi o działkę wchodzącą w skład gospodarstwa rolnego przekazanego Państwu na podstawie przepisów obowiązujących przed dniem 1 stycznia 1983 r. Określone w powołanym art. 6 prawo właściciela budynków ma więc charakter bezwzględny.

Trzeba też zwrócić uwagę, że art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. nie uzależnia powstania tego prawa od złożenia wniosku o zwrotne przeniesienie własności, jak czyni to np. art. 118 ustawy z dnia 25 stycznia 1991 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, dający osobie, której przysługiwało prawo użytkowania, możliwość nabycia własności tej działki na jej wniosek. Ustawa nie zakreśla też żadnej granicy czasowej realizacji omawianego uprawnienia. Nie przewiduje także możliwości odmowy zgody rolnika na przeniesienie własności. Wszystko to uzasadnia wniosek, że art. 6 ustawy ustanawia prawo nabycia własności o charakterze bezwzględnym.

W kontekście powyższych rozważań zarzut skarżącej błędnego przyjęcia przez organ odwoławczy za łączną podstawę prawną swojej decyzji przepisu art. 118 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, odnosząc go również do działki nr [...], nie mógł zostać uwzględniony. Działki nr [...] i [...] są działkami niezabudowanymi. Stąd do nich postępowanie było prowadzone w oparciu o ustawę z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Natomiast w stosunku do działki nr [...], jako działki zabudowanej, znajdują zastosowanie przepisy ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczenie społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym.

Trzeba zauważyć bowiem, iż unormowania dotyczące warunków uwłaszczenia rolników pobierających świadczenia rentowe lub emerytalne w zamian za przekazane na rzecz Skarbu Państwa gospodarstwa rolne określone w ustawie z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.), są uregulowaniem odrębnym od przepisów innego aktu prawnego, tj. ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczenie społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym (Dz. U. Nr 10, poz. 53 ze zm.), a która również zajmuje się tą materią.

Te dwa akty funkcjonują niezależnych od siebie i wskazują odrębne sposoby i tryby uwłaszczenia oraz zwrotu uwłaszczonych nieruchomości rolnikom bądź ich zstępnym. A ponieważ regulacje zawarte w w/w powołanych ustawach dotyczą odrębnych przedmiotów (nieruchomości), ubieganie się o nabycie prawa własności na podstawie jednej z nich nie wyklucza prawa do ubiegania się o nabycie tego prawa na podstawie drugiej. Przy czym te dwa tryby nie mogą być połączone w jednym postępowaniu administracyjnym, bowiem postępowania w tych sprawach opierają się na odmiennych przesłankach i odnoszą się do innych przedmiotów postępowania i to niezależnie od tego czy wcześniej grunty wchodziły w skład jednej nieruchomości.

Jak stanowi bowiem przepis art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczenie społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym - właścicielom budynków znajdujących się na działce gruntu, która wchodziła w skład gospodarstwa rolnego przekazanego Państwu na podstawie przepisów obowiązujących przed dniem 1 stycznia 1983 r., przysługuje nieodpłatnie na własność działka gruntu, na której te budynki zostały wzniesione. Reguluje on zatem kwestię nieodpłatnego przekazania na własność działki gruntu, na której zostały wzniesione budynki, należące do gospodarstwa rolnego przekazanego w zamian za rentę lub emeryturę przed dniem 1 stycznia 1983 r. Natomiast art. 118 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (będący podstawą podjętej w niniejszej sprawie zaskarżonej decyzji) określa warunki nabycia własności gruntu rolnego, który wcześniej został przyznany rolnikowi do bezpłatnego użytkowania w drodze decyzji administracyjnej.

Takie stanowisko zajął również Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 9 maja 1995 r. (sygn. akt SA/Łd 983/94, publ. ONSA 1996/2/87), stwierdzając, że uprawnienia określono w art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. i w art. 118 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. są od siebie niezależne. Uprawnienie określone w pierwszym z tych przepisów jest związane z sytuacją, o której mowa w art. 11 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne – Dz. U. Nr 21, poz. 118 ze zm. (a także w analogicznym przepisie art. 51 następnie obowiązującej ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin - Dz. U. Nr 32, poz. 140), i jego celem jest zwrócenie właścicielowi budynków działki gruntu ściśle związanej z tymi budynkami, a tym samym zniesienie odrębnej od gruntu własności budynków. Natomiast przepis art. 118 wyżej cytowanej ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. dotyczy sytuacji przewidzianej w art. 12 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. (a także w analogicznym przepisie art. 22 powyższej ustawy z dnia 27 października 1977 r.), a więc chodzi w nim wyłącznie o przyznanie własności działki gruntu rolnego przyznanej do bezpłatnego użytkowania. Brzmienie przepisu art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 29 maja 1974 r., określające maksymalną powierzchnię przekazywanego w bezpłatne użytkowanie gruntu rolnego (0,5 ha), nie pozwala wliczać do niej powierzchni działki, na której są wzniesione zatrzymane przez rolnika budynki.

W wyroku tym stwierdzono nadto, iż przyznając na podstawie art. 118 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 1991 r. Nr 7, poz. 24 ze zm.) nieodpłatnie własność działki gruntu, przydzielonej uprzednio do bezpłatnego użytkowania z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, nie można od jej powierzchni odliczać powierzchni działki gruntu pod budynkami, zwróconej właścicielowi tych budynków na podstawie art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym (Dz. U. Nr 10, poz. 53). Stanowisko to Sąd orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela.

Stąd też słusznie organ rozdzielił od niniejszej sprawy, rozstrzyganej na podstawie ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, do odrębnego postępowania sprawę dotyczącą przyznania K. L. własności działki nr [...], zabudowanej budynkami, w odniesieniu do której Starosta W. orzekł na podstawie art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczenie społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym (decyzja z dnia 20 lipca 2006 r.).

Uwzględniając powyższe rozważania, Sąd doszedł do przekonania, iż nieuzasadnionym jest zarzut strony skarżącej, że organ posłużył się swobodnie dobraną podstawą prawną w postaci art. 118 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r.

Również zarzuty, iż dokonany w 2002 r. podział pozostałej po wydzieleniu 0,30 ha części gruntu na działki nr [...] i [...] zmierzał do ograniczenia byłemu właścicielowi gruntu możliwości skorzystania z uprawnień, jakie przewiduje art. 6 powołanej wyżej ustawy z dnia 24 lutego 1989 r., jak i że dokonanie tego podziału już po wejściu w życie ustawy z 1989 r. i przeniesienie własności państwowych nieruchomości, na których znajdują się budynki wyłączone od przekazania przed 1 stycznia 1983 r., nie powinno być brane pod uwagę i uwzględnione przez Starostę W. przy ustalaniu na podstawie art. 6 cyt. ustawy uprawnień do faktycznego odzyskania przez skarżącą (będącą właścicielem nieruchomości budynkowej usytuowanej na spornym gruncie) gruntu, nie mógł zostać uwzględniony.

Przede wszystkim Sąd nie mógł oceniać prawidłowości i zgodności z prawem podjętej przez Starostę W. decyzji z dnia [...] Nr [...] o przyznaniu skarżącej nieodpłatnie własności zabudowanej działki nr [...] bowiem nie była ona przedmiotem skargi wniesionej w niniejszej sprawie przez K. L.

Nadto przeniesienie własności nieruchomości, tj. działki nr [...], na której znajdują się budynki, nie miało miejsca w niniejszej sprawie. Zatem organy orzekające nie brały pod uwagę takiej okoliczności.

Trzeba również tutaj zaznaczyć, iż podział gospodarstwa rolnego, w skład którego weszły działki nr [...],[...] i [...], dokonany w 2002 r. nie miał wpływu w rezultacie na wielkość nieodpłatnie przyznanej skarżącej działki gruntu. Bowiem i bez tego podziału organy zobowiązane były do orzeczenia na podstawie art. 118 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników o przyznaniu jedynie części byłej działki nr [...] o pow. 0,30 ha (obecna działka nr [...]) oraz na podstawie art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczenie społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym – części tej działki gruntu, na której zostały wzniesione budynki (obecna działka nr [...]).

Art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym - daje rolnikowi bowiem prawo do własności działki pod budynkami, których własność zachował, przekazując gospodarstwo rolne Państwu. Zgodnie z tym artykułem właścicielom budynków znajdujących się na działce gruntu, która wchodziła w skład gospodarstwa rolnego przekazanego Państwu na podstawie przepisów obowiązujących przed dniem 1 stycznia 1983 r., przysługuje nieodpłatnie na własność działka gruntu, na której te budynki wzniesiono. Z własnością wyłączonej nieruchomości jest związana służebność gruntowa w zakresie niezbędnym do korzystania z niej. Z przepisu tego wynika, że o przeniesieniu własności działki, jej wielkości oraz o ustanowieniu służebności orzeka właściwy organ administracji państwowej.

Z regulacji zarówno ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym, jak i ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników nie wynika, aby intencją ustawodawcy był zwrot rolnikowi (bądź jego zstępnemu) całości gospodarstwa rolnego przejętego przez Państwo w zamian za świadczenie rentowe lub emerytalne, przede wszystkim z uwagi na korzystanie przez niego (rolnika) z tego świadczenia. Możliwość przyznania nieodpłatnie prawa własności obejmuje jedynie działkę grunt pod budynkami (art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r.) oraz działkę gruntu oddaną rolnikowi w użytkowanie (art. 118 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r.).

Zatem Sąd nie podzielił zarzutu strony skarżącej, iż wydanie zaskarżonej decyzji w oparciu o opisany podział gruntu jak i na podstawie dogodnie obranej przez organ samorządu terytorialnego podstawie prawnej nosi znamiona działania mającego na celu obejście przepisu art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r.

Odnosząc się natomiast do powołanej w skardze uchwały Sądu Najwyższego z dnia 26 czerwca 2002 r. (III CZP 37/02), należy zauważyć, iż dotyczy ona odmiennej sytuacji niż tej, jaka zaistniałą w rozpatrywanej sprawie. W stanie faktycznym sprawy toczącej się przed Sądem Najwyższym doszło do zawarcia umowy sprzedaży na rzecz osoby trzeciej działki gruntu wchodzącej w skład gospodarstwa rolnego przekazanego Państwu na podstawie przepisów obowiązujących przed dniem 1 stycznia 1983 r., na której wzniesiono budynki. Zgodnie z tym orzeczeniem umowa taka, podjęta z naruszeniem przewidzianego w art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym prawa właścicieli budynków do nieodpłatnego nabycia własności, jest nieważna, jednakże do jej zawarcia nie doszło w niniejszej sprawie.

Zatem nie mamy tutaj do czynienia z sytuacją – jak twierdzi skarżącą - iż organ administracji postawił byłych właścicieli w przymusowej sytuacji, zmuszając ich niejako do podjęcia działań sprowadzających się w rzeczywistości do konieczności ponownego odkupienia ziemi. Nieodpłatne nabycie działki gwarantuje przepis art. 6 cytowanej wyżej ustawy i z tego uprawnienia skorzystała K. L. Przyznano jej bowiem nieodpłatnie własność działki nr [...].

Uwzględniając powyższe, Sąd nie stwierdził naruszenia przepisów prawa procesowego ani przepisów prawa materialnego, a to obligowało do oddalenia skargi K. L. na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

O kosztach orzeczono po myśli art. 250 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c, § 2 ust. 3 oraz § 19 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348).

Stąd orzeczono jak w sentencji.