Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1519/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2022-04-04 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: ART. 17 UST. 1 i art. 17 ust. 1b
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: Art. 7, 77, 80
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: Art. 151
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Janusz Kasprzycki (spr.) Sędziowie: WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko WSA Katarzyna Marasek-Zybura po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 4 kwietnia 2022 r. sprawy ze skargi A. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] 2021 r., sygn. akt [...], w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego skargę oddala.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną przez A. B., zwaną dalej skarżącą, decyzją z dnia 21 września 2021 r. nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. jedn., Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., zwanej dalej w skrócie – k.p.a.) i art. 17 i art. 17b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111, zwanej dalej ustawą o świadczeniach rodzinnych), utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy z dnia [...] 2021 r. w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku z opieką nad niepełnosprawną matką I. O.

Powyższa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Decyzją z dnia [...] 2021 r. organ pierwszej instancji - Wójt Gminy - odmówił skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką I. O., legitymującą się orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 29 kwietnia 2020 r. o niezdolności do samodzielnej egzystencji na okres do 30 kwietnia 2022 r, zgodnie z którym daty powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji nie da się ustalić, natomiast niezdolność ta istniała w dniu 1 października 2019 r.

Od powyższej decyzji odwołanie złożyła skarżąca, wskazując na naruszenie przez organ prawa materialnego, mające istotny wpływ na wynik sprawy poprzez zastosowanie art. 17 ust. 1b ustawy świadczeniach rodzinnych bez uwzględnienia treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13.

Decyzją z dnia 11 sierpnia 2021 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze uchyliło ww. decyzję organu pierwszej instancji i przekazało sprawę temu organowi do ponownego rozpoznania.

Kolegium w motywach decyzji kasacyjnej podało, że w postępowaniu pierwszoinstancyjnym nie ustalono w szczegółowy sposób, jakich czynności typowo pielęgnacyjno-opiekuńczych wymaga matka skarżącej oraz czy koniecznym jest aby opieka nad nią była sprawowana w sposób ciągły, uniemożliwiający podjęcie przez wnioskodawczynię zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo pracy w gospodarstwie rolnym nawet w niewielkim rozmiarze. W celu wszechstronnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy Kolegium zaleciło również przeprowadzenie przez organ dodatkowego postępowania, mającego na celu zweryfikowanie oświadczenia skarżącej o zaprzestaniu pracy w gospodarstwie rolnym w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad matką. Wskazało, że w tym celu organ pierwszej instancji powinien zwrócić się do właściwej terenowej jednostki KRUS o wyjaśnienie, czy skarżąca zgłosiła zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego oraz czy aktualnie podlega ubezpieczeniom społecznym rolników, a jeżeli tak od kiedy i z jakiego tytułu. Niezależnie od ustalenia powyższej kwestii organ powinien również zwrócić się do skarżącej o wyjaśnienie, czy zawarła ze swoją córką umowę dzierżawy gospodarstwa rolnego, czy też córka zajmuje się tym gospodarstwem bezumownie oraz jakie prace wykonuje w tymże gospodarstwie, a także czy jest ona rolnikiem lub też pozostaje w zatrudnieniu bądź wykonuje inną pracę zarobkową.

Po uzupełnieniu materiału w zakresie powyżej wskazanym oraz jego wszechstronnej ocenie organ pomocowy powinien następnie dokonać merytorycznego rozpoznania wniosku skarżącej badając, czy ustalony w sprawie stan faktyczny wypełnia dyspozycję normy prawnej wynikającej z art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych, przy uwzględnieniu zakresu, w jakim przepis art. 17 ust. 1b został uznany za niekonstytucyjny począwszy od dnia 23 października 2014 r. na mocy wyroku Trybunału Konstytucyjnego, sygn. akt K 38/13.

Po przeprowadzeniu uzupełniającego postępowania decyzją z dnia [...] 2021 r. Burmistrz Gminy ponownie odmówił przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego podtrzymując swoje stanowisko, że I. O. wymaga wprawdzie stałej opieki, którą sprawuje skarżąca, jednakże niepełnosprawność matki nie powstała w okresach wskazanych w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Dodał, że w przedmiotowej sprawie nie ulega wątpliwości, że opieka jaką skarżąca sprawuje nad matką ma charakter stały i długotrwały, a z wywiadu oraz oświadczenia skarżącej wynika wprost, że zakres tejże opieki absorbuje ją w takim stopniu, że nie ma możliwości pracy w gospodarstwie rolnym. Fakt podlegania ubezpieczeniom społecznym rolników jako rolnik nie oznacza zaś faktycznego prowadzenia gospodarstwa, a jedynie posiadania tytułu do ubezpieczenia społecznego.

Od powyższej decyzji odwołanie złożyła skarżąca, powtarzając argumentację zawartą w odwołaniu od decyzji z dnia 9 lipca 2021 r.

Opisaną na wstępie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu tak podjętego rozstrzygnięcia Kolegium przedstawiło przebieg postępowania i przytoczyło treść art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Kolegium ustaliło, że skarżąca w dniu 17 czerwca 2021 r. złożyła o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad matką I. O. (wdową), legitymującą się orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 29 kwietnia 2020 r. o niezdolności do samodzielnej egzystencji na okres do 30 kwietnia 2022 r. Na druku wniosku skarżąca oświadczyła, że jest rolnikiem lub domownikiem rolnika albo małżonkiem rolnika i z dniem 1 czerwca 2021 r. zaprzestała prowadzenia bądź pracy w gospodarstwie rolnym.

W oświadczeniu z dnia 8 lipca 2021 r. podała, że nie pracuje w gospodarstwie rolnym, ponieważ sprawuje opiekę nad matką. Opieka ta jest ciągła i nieprzerwana w związku z tym nie może podjąć jakiegokolwiek zatrudnienia (pracy w gospodarstwie rolnym). Wyjaśniła także, że w gospodarstwie rolnym obecnie pracuje jej córka M. O., która z tego tytułu pozostaje ubezpieczona w KRUS. Ww. poinformowała także, że w gospodarstwie rolnym faktycznie nie pracuje już od pięciu lat.

W wyniku przeprowadzonego w dniu 8 lipca 2021 r. rodzinnego wywiadu środowiskowego pracownik socjalny ustalił, że wnioskodawczyni mieszka wspólnie z mężem oraz matką I. O. Skarżąca posiada dwoje dorosłych dzieci, które są usamodzielnione. Matka skarżącej leczy się od 1978 r. i ma trudności z poruszaniem się, z trudem o dwóch kulach korzysta z toalety, innych czynności nie jest w stanie wykonać. Obydwie nogi ma opuchnięte, stawy powiększone (zwyrodnienia), cierpi na całkowity zanik słuchu, od kilkunastu lat korzysta z pomocy kardiologa. Jest bardzo depresyjna, leży na łóżku większość część dnia. Wymaga przygotowania posiłku, prania i innych czynności związanych z pielęgnacją i obsługą.

Z przedłożonego zaświadczenia lekarskiego z dnia 18 sierpnia 2021 r. wynika z kolei, że I. O. pozostaje w stałym leczeniu w przychodni i wymaga stałego zażywania leków oraz stałej opieki osób drugich.

Na podstawie zaświadczenia KRUS Placówka Terenowa z dnia 17 sierpnia 2021 r. ustalono, że skarżąca od 20 maja 1998 r. do nadal podlega ubezpieczeniu społecznemu jako rolnik. Także jej córka M. O. podlega tym ubezpieczeniom od 6 lipca 2015 r. do 30 czerwca 2020 r. jako domownik, natomiast od 1 lipca 2020 r. do 30 czerwca 2023 r. jako domownik sprawujący opiekę nad dzieckiem (zaświadczenie KRUS z dnia 19 sierpnia 2021 r.). W oświadczeniu złożonym w dniu 20 sierpnia 2021 r. skarżąca podała, że to jej córka zajmuje się prowadzeniem gospodarstwa, zwierzętami oraz pracami polowymi.

Skarżąca nie ma ustalonego prawa do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym, prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego ani też zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów. Zatem w niniejszej sprawie nie występują żadne negatywne przesłanki wstrzymujące przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wymienione w art. 17 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Zdaniem Kolegium, organ pierwszej instancji dokonując odmiennej wykładni art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych ponownie wydał rozstrzygnięcie w oparciu o niekonstytucyjną normę prawną i z naruszeniem art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, zgodnie z którym orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Zatem, rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej w takim stanie prawnym organ pierwszej instancji miał obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 ustawy, z wyłączeniem tej części tego przepisu, która w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r, sygn. akt K 38/13, została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

Jednak pomimo dokonania przez organ pomocy społecznej błędnej wykładni art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, Kolegium doszło do przekonania, że kwestionowana decyzja ostatecznie odpowiada prawu, ponieważ skarżąca nie wykazała w trakcie prowadzonych postępowań, aby zakres sprawowanej opieki nad matką uniemożliwiał jej w sposób zupełny podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo pracy w gospodarstwie rolnym nawet w niewielkim wymiarze czasowym.

Wyjaśniło, że podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne jest rezygnacja z pracy zarobkowej lub pracy w gospodarstwie rolnym, spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności (por. art. 17 ust. 1 ustawy). Na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przepis art. 17 ust. 1 należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy (por. np. Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach: z dnia 13 maja 2015 r.).

Ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, ale z treści art. 17 ust. 1 wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia stała lub długoterminowa wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie (zob. wyrok 2 lutego 2017 r., sygn. akt l OSK 2201/15, wyrok NSA z dnia 23 października 2020 r., sygn. akt K 1148/20). Jak wyjaśnił Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 18 maja 2020 r., sygn. akt l OSK 691/19 (CBOSA) zakres faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną, wynikający z innych przyczyn niż potrzeby takiej osoby w zakresie opieki, może wskazywać na to, czy rezygnacja z zatrudnienia lub jego niepodejmowanie przez opiekuna takiej osoby pozostają z sobą w związku przyczynowym.

Jak zauważono w orzecznictwie wykonywanie takich czynności jak pomoc w ubraniu i poranna higiena, czy też przygotowanie posiłków (śniadania, obiadu) są czynnościami, które mogą być wykonane w godzinach porannych, przed pójściem do pracy. Wiele osób wykonuje takie czynności, chociażby rodzice w stosunku do małoletnich dzieci przed zaprowadzeniem ich do żłobka czy przedszkola i nie uniemożliwia im to podejmowania zatrudnienia (por. np. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 15 kwietnia 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 71/21, CBOSA). Pomoc sprowadzająca się do wykonywania zwykłych czynności dnia codziennego, jakie wykonuje się zwykle w każdym gospodarstwie domowym, również w tych rodzinach, gdzie wszyscy ich członkowie pracują, nie stanowi o istnieniu związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia, a sprawowaną opieką (por. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 14 listopada 2019 r., sygn. akt IV SA/Wr 266/19, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 26 stycznia 2021 r., sygn. akt II SA/Po 463/20).

Według Kolegium z zebranego w sprawie materiału niewątpliwie wynika, że skarżąca sprawuje opiekę nad swoją matką, jednak przesłanka sprawowania faktycznej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny sama w sobie nie jest wystarczająca do przyznania przedmiotowego świadczenia.

Z treści przedłożonego przez skarżącą zaświadczenia lekarskiego z dnia 18 sierpnia 2021 r. nie wynika, aby stan zdrowia I. O. powodował konieczność sprawowania nad nią stałej opieki w rozumieniu wyjaśnionym powyżej, warunkującej prawo do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego. Opieka uzasadniająca przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego powinna mieć charakter osobisty, trwały i ciągły. Jej przedmiotem powinno być całodobowe zaspokojenie potrzeb życiowych osoby niepełnosprawnej. Nie chodzi bowiem o czynności związane z przygotowaniem i podawaniem posiłków, czy pomocą w skorzystaniu z toalety oraz zapewnieniem leków i opieki lekarskiej. Obowiązki tego typu można pogodzić z pracą zawodową, co nie znaczy, że jest to zawsze proste. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, nie daje podstaw do uznania, że istnieje związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy nie podejmowaniem przez skarżącą pracy w gospodarstwie rolnym, a sprawowaniem przez nią opieki nad matką.

Z akt sprawy wynika, że skarżąca sprawuje nad matką prawidłowo opiekę polegającą na pomocy głównie w codziennych czynnościach. Chociaż stan zdrowia podopiecznej powoduje, że wymaga on stałej opieki, to jednak ta opieka nie jest i nie musi być świadczona ciągle w sposób nieprzerwany, wyłączający możliwość podjęcia zatrudnienia lub pracy w gospodarstwie rolnym przez skarżącą w takim wymiarze i zakresie, który umożliwi jej codzienne wykonywanie niezbędnych czynności opiekuńczych wobec matki.

Według Kolegium opieka sprawowana przez skarżącą nie ma charakteru stałego i nieprzerwanego, a określony przez skarżącą zakres opieki w połączeniu ze stanem zdrowia jej matki nie jest tego rodzaju, że wykluczałby podjęcie pracy w gospodarstwie rolnym przez skarżącą choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy, a to warunkuje możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Rolnik przy właściwej organizacji pracy może prowadzić gospodarstwo rolne - zarządzać nim i jednocześnie sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną.

Jest bowiem organizatorem własnej pracy. Ma możliwość jej zaplanowania, dostosowania rozkładu zajęć do potrzeb rodziny, w tym swobodnego wyznaczenia czasu niezbędnego na czynności opiekuńcze nad osobą niepełnosprawną.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na powyższą decyzję skarżąca, zarzuciła SKO:

- naruszenie przepisów art. 7 i 77 § 1 k.p.a. poprzez zaniechanie podjęcia wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i nie zebranie w sposób wyczerpujący i nie rozpatrzenie całego materiału dowodowego, zwłaszcza w przedmiocie wpływu stanu zdrowia mojej matki na zakres sprawowanej nad nią opieki, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy;

- błąd w ustaleniach faktycznych, polegający na bezpodstawnym przyjęciu, że prawa w gospodarstwie rolnym nie koliduje z opieką nad osobą niepełnosprawną;

- wewnętrzną sprzeczność w zakresie ustalenia, czy I. O. wymaga stałej opieki.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko i wniosło o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329, zwanej dalej w skrócie P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu zgodności z prawem (legalności) tej działalności administracji publicznej, a więc czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do rażącego naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 P.p.s.a. Sąd administracyjny nie rozstrzyga więc merytorycznie, lecz ocenia zgodność decyzji z przepisami prawa.

Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie.

Materialnoprawną podstawę wydania decyzji przez orzekające w tej sprawie organy stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111, zwanej dalej ustawą o świadczeniach rodzinnych), w brzmieniu obowiązującym na datę zaskarżonej decyzji.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ww. ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji zatrudnienia:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Z kolei, zgodnie z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

W niniejszej sprawie nie ulega wątpliwości, że z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wystąpiła, co do zasady, osoba uprawniona - córka, a opieka sprawowana jest nad matką, legitymującą się orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 29 kwietnia 2020 r. o niezdolności do samodzielnej egzystencji na okres do 30 kwietnia 2022 r, zgodnie z którym daty powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji nie da się ustalić, natomiast niezdolność ta istniała w dniu 1 października 2019 r.

Zdaniem Sądu zasadnie podniosło orzekające w drugiej instancji SKO, że stwierdzenie przez Trybunał Konstytucyjny wskazanym wyrokiem z dnia z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim przepis ten różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności powoduje, że art. 17 ust. 1b ustawy od momentu wejścia w życie wskazanego wyroku Trybunału, nie może być stosowany w jego dotychczasowym brzmieniu. Wykładnia art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych powinna prowadzić zatem do takiego rozumienia tego przepisu, że w stosunku do opiekunów tych dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2 kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Stąd też w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium.

W ocenie Sądu, zgodzić się więc należało z Kolegium, że okoliczność powstania niepełnosprawności matki skarżącej po ukończeniu przez nią 25 roku życia, nie mogła stanowić samoistnej przesłanki odmowy przyznania z tego względu przedmiotowego świadczenia, w konsekwencji ten błąd organu pierwszej instancji nie mógł zatem stanowić wystarczającej podstawy do uchylenia z tego powodu decyzji pierwszoinstancyjnej.

Orzekające w sprawie organy obydwu instancji podjęły jednakże trafne i prawidłowe, negatywne dla skarżącej rozstrzygnięcia, gdyż rzeczywiście nie zaistniały przesłanki materialnoprawne do przyznania skarżącej żądanego świadczenia.

W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że świadczenie pielęgnacyjne jest przyznawane osobom, które nie mogą podjąć zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub które są zmuszone do rezygnacji z zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) ze względu na konieczność osobistego sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, a zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna ma być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok NSA z dnia 7 listopada 2019 r., sygn. akt I OSK 1549/19). Świadczenie pielęgnacyjne nie jest przecież przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania.

Podkreślić należy, że jakkolwiek ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, to jednak z treści art. 17 ust. 1 wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być "stała" lub "długoterminowa". Te określenia: "stała" lub "długoterminowa" - wskazują zaś na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie (por. wyrok NSA z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt l OSK 2201/15).

Przepis art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. System świadczeń rodzinnych został bowiem tak skonstruowany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Jednak wówczas wnioskujący musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowo - skutkowy.

Spełnienie przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki powinno być oceniane przy uwzględnieniu ogółu okoliczności sprawy. "Związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. Ocena spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych powinna być aktualna, to jest odnosząca się do czasu, w którym wnioskodawca wystąpił o przyznanie świadczenia" (wyrok WSA w Szczecinie z dnia 28 października 2021 r., sygn. akt II SA/Sz 560/21, CBOSA).

Okoliczności niniejszej sprawy oceniane we wzajemnej łączności pozwalały uznać za prawidłowe stanowisko Samorządowego Kolegium Odwoławczego za zasadne. W tym kontekście trzeba mieć na względzie zarówno oświadczenie skarżącej o zaprzestaniu pracy w gospodarstwie rolnym "od pięciu lat", jak i to, że sprawowanie opieki nad matką – z uwagi na jej zakres – w istocie nie wyklucza ewentualnego podjęcia zatrudnienia lub pracy w gospodarstwie rolnym przez skarżącą w takim wymiarze i zakresie, który umożliwi jej codzienne wykonywanie niezbędnych czynności opiekuńczych wobec matki. Trafne są, zdaniem Sądu, argumenty SKO, że takie czynności jak: pomoc w ubraniu się i poranna higiena, czy też przygotowanie posiłków (śniadania, obiadu), podawanie leków, zapewnienie wizyt lekarskich – należą do codziennych czynności wykonywanych w każdej rodzinie i nie muszą być wykonywane w sposób ciągły. Pomoc skarżącej zasadniczo sprowadza się zatem do wykonywania zwykłych czynności dnia codziennego i nie ma znamion opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Za przekonywujące uznać więc należało stwierdzenie Kolegium, że zakres opieki w połączeniu ze stanem zdrowia jej matki, którego żaden z organów, jak i Sąd nie neguje, nie jest tego rodzaju, że wykluczałoby podjęcie pracy w gospodarstwie rolnym, choćby w niepełnym rozmiarze czasu pracy, nawet przy tego rodzaju dolegliwościach zdrowotnych matki skarżącej, jak trudności w poruszaniu się z uwagi na opuchnięte nogi i stany zwyrodnieniowe, czy też inne dolegliwości zdrowotne (kardiologiczne, niedosłuch, stany depresyjne). Stan ten nie jest bowiem tego rodzaju, że codzienne funkcjonowanie matki skarżącej nawet na chwilę uzależnione jest nieprzerwanie od pomocy opiekującej się nią osoby. Rację ma więc Kolegium, że w takim stanie rzeczy, rolnik przy właściwej organizacji pracy może prowadzić gospodarstwo rolne – zarządzać nim i jednocześnie sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną. Jako organizator własnej pracy może ją bowiem zaplanować, a więc dostosować rozkład zajęć do potrzeb rodziny, w tym swobodnego wyznaczenia czasu niezbędnego na czynności opiekuńcze nad matką zważywszy również i na to, że w gospodarstwie rolnym pracuje i prowadzi je, jak podniosła skarżąca, jej córka.

Zarzuty zatem skargi zrelatywizowane głównie do kwestii związku między rezygnacją skarżącej z zatrudnienia w gospodarstwie rolnym a sprawowaną opieką oraz kwestii zakresu sprawowanej opieki, nie zasługiwały na uwzględnienie.

Niezależnie od powyższego, trzeba zauważyć, że jak wynika z ustaleń przeprowadzonego w dniu 8 lipca 2021 r. wywiadu środowiskowego, który w tego rodzaju postępowaniach gra niebagatelną rolę, jako jeden z kluczowych dowodów, matka skarżącej ma jeszcze syna w wieku produkcyjnym, 55 lat, który mieszka poza domem od 31 lat.(k. 6 akt administracyjnych organu pierwszej instancji).

Podkreślić należy, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest skierowane do kogokolwiek z rodziny - w zależności od tego, kto sprawowania opieki się podejmie. Jest to świadczenie przeznaczone wyłącznie dla określonej w art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych kategorii osób. To nie rodzina ma prawo decydować, komu spośród jej członków powinno być przyznane świadczenie pielęgnacyjne, lecz decyduje o tym przepis prawa (por. R. Kopania (red.), Świadczenia rodzinne. Świadczenia dla opiekunów. Komentarz, Warszawa 2017; dostęp el./Legalis).

Okoliczności, że oprócz skarżącej zobowiązanym do alimentacji jest jeszcze syn wymagającej opieki matki miały więc także znaczenie dla prawidłowości oceny, czy zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją pracy przez skarżącą w gospodarstwie rolnym - a sprawowaniem opieki przez nią nad niepełnosprawną matką.

Podkreślić należy, że w sytuacji gdy obowiązek alimentacyjny obciąża kilka osób, każda z nich ma obowiązek opieki i powinny się one stosownie podzielić tym obowiązkiem, tak aby nie była nim obciążona tylko jednak osoba. Zgodnie bowiem z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t. jedn., Dz. U. z 2020 r., poz. 1359, zwanej dalej w skrócie - k.r.o.) obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Z kolei art. 129 § 2 k.r.o. stanowi, że krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Art. 135 § 1 k.r.o. przewiduje, że zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Przepisy przewidują również możliwość wyegzekwowania świadczeń alimentacyjnych w drodze sądowej. Podkreślić zatem należy, że wykonywanie pracy czy inne zajęcie nie zwalniają z wykonywania względem matki obowiązku alimentacyjnego - albo osobiście, albo poprzez osoby trzecie. Praca zarobkowa nie jest bowiem obiektywną przeszkodą w wywiązaniu się z obowiązku alimentacyjnego. To że syn matki skarżącej pracuje zawodowo i wobec czego nie może osobiście sprawować opieki nad matką, nie uprawnia do przyznania "automatycznie" świadczenia pielęgnacyjnego także zobowiązanej do alimentacji - skarżącej. Okoliczność ta jest bowiem wynikiem dokonanego w sposób świadomy wyboru i nie zwalnia te osoby z obowiązku alimentacyjnego wobec uprawnionego. W takim przypadku obowiązek ten nie przybierze wprawdzie świadczenia pomocy w formie starań osobistych, a może polegać na przykład na opłaceniu osoby trzeciej, która tą opiekę zapewni. Może to być również inny członek rodziny, który nie jest zobowiązany w danym momencie do alimentacji, choć mieści się w kręgu osób zobowiązanych do niej w dalszej kolejności. Wyłącznie deklarowana wola, nawet urzeczywistniona w sprawowaniu opieki nad daną osobą, czy własny, swobodny wybór (zgoda czy też brak chęci) członków rodziny w tej mierze, które są przejawem subiektywnego nastawienia i własnej decyzji, nie są wystarczające dla przełamania ustawowych reguł przyznawania świadczenia (por. WSA w Krakowie w wyroku z dnia 24 stycznia 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 1210/21; LEX nr 3323066). Sąd podziela zatem dominujący w orzecznictwie sądowoadministracyjnym pogląd, że wykonywanie zatrudnienia przez dzieci osoby wymagającej opieki czy nawet zamieszkiwanie w innej miejscowości nie stanowią obiektywnej okoliczności przesądzającej o tym, że nie są one w stanie sprawować opieki nad rodzicem (por. m. in.: wyrok WSA w Opolu z dnia 22 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Op 79/21, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 12 maja 2021 r., sygn. akt IV SA/Po 66/21, wyrok WSA w Gdańsku z dnia 11 marca 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 1201/20).

Wobec powyższego, zdaniem Sądu, SKO podjęło prawidłowe rozstrzygnięcie, korzystając z przyznanych mu kompetencji wynikających z art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. jedn., Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., zwanej dalej w skrócie – k.p.a.), utrzymując w mocy decyzję organu pierwszej instancji o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego.

Zarzuty naruszenia przepisów postępowania – art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. – w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy - nie potwierdziły się.

Skarga nie mogła więc wywrzeć zamierzonego skutku.

W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. (Dz. U. z 2022 r., poz. 329) oraz art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobiegniem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r., poz. 374 ze zm.) orzekł, jak w sentencji wyroku.