Postanowienie NSA, sygn. akt I GZ 17/11
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2011-01-19 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6305 Zwrot należności celnych
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Celnej
Treść wyniku: Oddalono zażalenie
Powołane przepisy: article: art. 246 § 2 pkt 2
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Cezary Pryca po rozpoznaniu w dniu 19 stycznia 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia "D. E. M. P." Spółki z o.o. w P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 8 listopada 2010 r., sygn. akt V SA/Wa 2249/10 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi "D. E. M. P." Spółki z o.o. w P. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia [...] lipca 2010 r., nr [...] w przedmiocie zwrotu należności celnych postanawia: oddalić zażalenie


UZASADNIENIE

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 8 listopada 2010 r., sygn. akt V SA/Wa 2249/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. odmówił "D. E. M. P." Sp. z o.o. w P. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi tej spółki na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia [...] lipca 2010 r., nr[...], w przedmiocie zwrotu należności celnych.

W uzasadnieniu Sąd I instancji stwierdził, że skarżąca spółka nie wykazała braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, o którym mowa w art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej: p.p.s.a.). W ocenie Sądu za przyjęciem takiego stanowiska przemawia analiza podanych przez skarżącą okoliczności przy jednoczesnym uwzględnieniu wysokości ciążących na niej kosztów postępowania sądowego. Sąd wskazał, że skarżąca jest przedsiębiorcą mającym status osoby prawnej, prowadzącym nadal działalność gospodarczą dużych rozmiarów, posiada majątek znacznej wartości. Ponadto, ze znajdującego się w aktach sądowych odpisu pełnego z Krajowego Rejestru Sądowego wynika, iż skarżąca spółka nie znajduje się w stanie upadłości ani nie jest prowadzone wobec niej postępowanie układowe. Zdaniem Sądu I instancji, okoliczności przemawiającej za przyznaniem prawa pomocy we wnioskowanym zakresie nie stanowi wykazana strata netto, gdyż strata podatkowa powstaje wskutek nadwyżki kosztów uzyskania nad przychodem, co skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania – brakiem obowiązku zapłaty podatku dochodowego i nie świadczy automatycznie o braku środków finansowych.

W zażaleniu na powyższe postanowienie "D. E. M. P." Sp. z o.o. w P. wniosła o jego zmianę w całości i przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, "a co najmniej o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości". Zaskarżonemu orzeczeniu zarzuciła rażącą obrazę:

I. Przepisów postępowania, tj. art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 245 § 3 p.p.s.a. polegającą na jednostronnym uznaniu, że w świetle okoliczności wskazanych we wniosku, skarżąca nie wykazała braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, co jest twierdzeniem świadczącym o braku znajomości aktualnego statusu ekonomicznego skarżącej, jej faktycznych, a nawet nie hipotetycznych możliwości zachowania płynności finansowej, chroniącej przed ogłoszeniem stanu niewypłacalności, zwłaszcza w świetle okoliczności drastycznego zamknięcia sfery produkcji i zwolnienia 95% stanu załogi, a w szczególności braku posiadania przez Sąd wiadomości specjalnych w dziedzinie rozrachunku ekonomicznego przedsiębiorstw, stojącym na przeszkodzie racjonalnego, a nie formalnego rozstrzygania, czy odmowa przyznania częściowego prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, nie będzie stanowiła przeszkody utrudniającej dostęp do wymiaru sprawiedliwości;

II. Przepisów prawa materialnego:

1) tj. art. 257 pkt 4 Traktatu Konstytucyjnego Unii Europejskiej, polegającą na jego niezastosowaniu, pomimo istniejących w tym zakresie przesłanek, przez de facto uniemożliwienie skarżącej realizacji rudymentarnego prawa dostępu do wymiaru sprawiedliwości, poprzez stawianie nierealnych progów finansowych w postaci bezwzględnego egzekwowania przez Sąd konieczności uiszczenia opłaty sądowej, w sytuacji kiedy położenie finansowo-ekonomiczne skarżącej jest na tyle złe, że wymaga zastosowania zasady przyznania prawa pomocy w częściowym zakresie, a wynika z niezawinionych przez nią przyczyn - z ogólnego kryzysu, a nie z udziału jej w grze ekonomicznej, a w szczególności podejmowania ryzykownych operacji finansowych natury spekulacyjnej (giełda), co czyni ww. zapis nie tylko iluzorycznym, ale stanowiącym trwałą przeszkodę na drodze dochodzenia zwrotu bezprawnie pobranych należności celnych, w następstwie nierespektowania zakwestionowanych zresztą w skardze przepisów prawa unijnego i co najgorsze, usiłowania zdestabilizowania prawomocnego orzeczenia ETS z 11 grudnia 2007 r., Nr C-161/07.

2) art. 78 Konstytucji RP, polegającą na fikcyjnym jego stosowaniu oraz przyjęciu, iż skarżąca ma prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji, podczas gdy to z mocy zaskarżonego postanowienia – faktycznie odmawia się skarżącej prawa do poddania sprawy kognicji Sądu, wedle dowolnych i nader pozornych twierdzeń, niemających nic wspólnego z podstawową wiedzą w szeregu dziedzin, tj. ekonomii, bankowości, rynku zagranicznego i wewnętrznego itd., a w szczególności bez wiedzy specjalnej z zakresu zarządzania i ekonomiki przedsiębiorstw, której żaden Sąd w RP ex lege nie posiada, stąd też o ile się w takiej materii wypowiada – narusza prawo, podczas gdy posiada jurydyczną możliwość sprawdzenia wskazanej przez skarżącą okoliczności w drodze opinii biegłego, czego w żadnej ze spraw nie uczynił.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z treścią art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu.

W myśl przepisu art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Świadczy o tym użycie we wskazanym przepisie zwrotu "gdy wykaże".

Powyższy wniosek znajduje dodatkowe potwierdzenie w treści przepisu art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle przedstawionych przez stronę okoliczności należy podzielić stanowisko Sądu I instancji, że nie można przyjąć, iż spółka nie dysponuje dostatecznymi środkami na pokrycie kosztów sądowych. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd przeanalizował sytuację materialną strony, uznał istnienie perspektywy dalszego uzyskiwania przychodów i wskazał na istnienie majątku w postaci m.in. środków trwałych o znacznej wartości oraz środków finansowych zgromadzonych na rachunkach bankowych i to zarówno w walucie krajowej, jak i w walutach obcych. W konsekwencji nie można zatem przyjąć, że spółka nie ma dostatecznych środków na poniesienie kosztów postępowania, co jest przesłanką przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, a tym samym, że nieprzyznanie zwolnienia od kosztów uniemożliwi stronie skorzystanie z prawa do sądu.

Odnosząc się do zarzutów naruszenia prawa materialnego stwierdzić należy, że wniesionego zażalenia nie uzasadnia powołany przez skarżącą wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 22 grudnia 2008 r. - Komisja Wspólnot Europejskich przeciwko Republice Austrii - Sprawa C-161/07, ponieważ wyrok ten nie dotyczy prawa pomocy, lecz warunków rejestracji spółek na wniosek obywateli nowych państw członkowskich - Procedury w zakresie zaświadczenia o niezależności (Dz.U.UE.C.2009.44.9/1).

Bezpodstawnie skarżąca powołuje się również w zażaleniu na regulację dotyczącą dostępu do wymiaru sprawiedliwości zawartą w art. 257 pkt 4 Traktatu ustanawiającego Konstytucję dla Europy, ponieważ umowa ta nie obowiązuje, bowiem nie została ratyfikowana przez wszystkie Państwa Członkowskie UE.

Nie zasługuje na uwzględnienie również zarzut naruszenia art. 78 Konstytucji RP. Naczelny Sąd Administracyjny konsekwentnie w swoim orzecznictwie podkreśla, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu stronom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. NSA wskazuje przy tym, że prawo dostępu do sądu nie ma jednak charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z wymienionymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (vide postanowienia NSA: z dnia 26 lipca 2007 r., sygn. akt I OZ 559/07; z dnia 17 marca 2009 r., sygn. akt II OZ 243/09; z dnia 30 września 2009 r., sygn. akt II OZ 801/09 i inne oraz powoływany tam wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P.C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, LEX nr 75481).

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego nie daje podstaw do uwzględnienia zażalenia odwołanie do argumentacji zawartej w motywach postanowień Naczelnego Sądu Administracyjnego wydanych w sprawach o sygnaturach akt: I GZ 192/10, I GZ 193/10, I GZ 194/10, I GZ 195/10, I GZ 197/10, I GZ 198/10.

Przede wszystkim należy podkreślić, iż w orzecznictwie wskazuje się, że okoliczność przyznania prawa pomocy w innych sprawach sądowoadministracyjnych nie może sama w sobie stanowić argumentu uzasadniającego podobne rozstrzygnięcie w kolejnej sprawie tej samej strony. Podkreśla się przy tym, że nie do przyjęcia byłaby bowiem sytuacja, gdyby sąd rozpoznający sprawę, dla zachowania jednolitej linii orzeczniczej, rozstrzygał nie na podstawie akt tej sprawy a jedynie w oparciu o stanowisko wyrażone w podobnej sprawie przez inny skład orzekający (por. post. NSA z dnia 28 lutego 2008 r., sygn. akt I FZ 59/08, zbiór LEX nr 575346; post. NSA z dnia 29 maja 2008 r. sygn. akt I FZ 231/08, zbiór LEX nr 478981; post. NSA z dnia 26 stycznia 2009 r., sygn. I FZ 516/08, zbiór LEX nr 551930). Powyższe oznacza, że dokonując oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy sąd jest uprawniony do oceny sytuacji finansowej strony w oparciu o zawarte we wniosku oświadczenie strony i dowody przedstawione przez stronę w konkretnej sprawie, a także o fakty znane temu sądowi z urzędu.

Wbrew zarzutom zawartym w zażaleniu fakt, iż przed Sądem I instancji ze skarg spółki zawisło 118 spraw nie może oznaczać, że we wszystkich tych sprawach wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien być w sposób tożsamy oceniony. Taka sugestia nie wynika też, wbrew zarzutom zażalenia, z ocen formułowanych przez Naczelny Sąd Administracyjny w powoływanych w zażaleniu orzeczeniach, w których Sąd ten uchylił postanowienia Sądu I instancji i wnioski o przyznanie prawa pomocy przekazał do ponownego rozpoznania. Podkreślić należy, że Naczelny Sąd Administracyjny rozpatruje sprawę pod kątem zarzutów zażalenia w oparciu o akta jednej konkretnej sprawy i ocenia pod względem zgodności z prawem jedynie zaskarżone postanowienie.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i § 2 p.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu.