Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 2453/07
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2008-02-21 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 1, art. 2
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
article: par. 11, par. 44
journal: Dz.U. 1945 nr 10 poz 51
law: Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
article: art. 151
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Otylia Wierzbicka (spr.), Sędziowie asesor WSA Marta Laskowska, asesor WSA Tomasz Wykowski, Protokolant Marcin Lesner, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 lutego 2008 r. sprawy ze skargi H. S. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia (...) października 2007 r. nr (...) w przedmiocie reformy rolnej - skargę oddala -


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] października 2007 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpatrzeniu odwołania H. S. od decyzji Wojewody W. z dnia [...] czerwca 2002 r., utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy.

W uzasadnieniu decyzji wskazano, co następuje:

H. S. wystąpiła do Wojewody W. z wnioskiem o wydanie decyzji, że nieruchomość pałacowo - parkowa wchodząca w skład majątku ziemskiego C. nie podlegała przejęciu na własność Państwa na podstawie dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., Nr 3, poz. 13 ze zm.), zwanego dalej dekretem PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Po rozpatrzeniu powyższego wniosku Wojewoda W. decyzją z dnia [...] czerwca 2002 r. odmówił stwierdzenia, że część nieruchomości zapisanej w księdze hipotecznej "[...]" oznaczonej obecnie jako działki nr [...] o łącznej pow. 8,7314 ha na której znajdował się zespół pałacowo - parkowy, nie podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Od powyższej decyzji H. S. wniosła odwołanie podnosząc m. in., że przedmiotowy zespół pałacowo - parkowy nie mógł służyć produkcji rolnej, dlatego też powinien być włączony z przejęcia.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi po rozpatrzeniu przedmiotowego odwołania, decyzją z dnia [...] lutego 2005 r. uchylił w całości decyzję Wojewody W. z dnia [...] czerwca 2002 r. i umorzył postępowanie przed organem I instancji. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie organ podniósł, iż wniosek H. S. jest żądaniem rozstrzygnięcia sporu o prawa rzeczowe, a zatem sporem cywilnym, rozstrzyganym przez sądy cywilne.

H. S. wniosła na omawianą decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lutego 2005 r. skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który wyrokiem z dnia 9 września 2005 r. (sygn. akt IV SA/Wa 845/05), przedmiotową skargę oddalił. Sąd przyjął za słuszną argumentację organu, iż rozpatrywanej sprawie droga administracyjna jest niedopuszczalna, gdyż kwestia podlegania zespołu pałacowo - parkowego pod działanie przepisów dekretu należy do kognicji sądów powszechnych.

Sygn. akt IV SA/Wa 2453/07

W wyniku skargi kasacyjnej H. S. od powyższego wyroku, Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 23 listopada 2006 r. (syg. akt I OSK 120/06) uchylił zaskarżone orzeczenie sądu I instancji jak również decyzje Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lutego 2005 r. NSA, podzielając stanowisko wyrażone w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 5 czerwca 2006 r., OPS 2/06 stwierdził, że przepis § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej, może stanowić podstawę do orzekania w drodze decyzji administracyjnej czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

W związku z powyższym wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi po ponownym rozpatrzeniu odwołania od decyzji organu I instancji, wskazaną na wstępie decyzją z dnia [...] października 2007 r. utrzymał w mocy decyzję Wojewody W. z dnia [...] czerwca 2002 r. o odmowie stwierdzenia, że nieruchomość będąca przedmiotem wniosku H. S. nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej.

W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wskazał, że zgodnie z zapisem w księdze wieczystej "[...]" właścicielem przedmiotowego majątku ziemskiego o pow. ponad 924 ha był S. J., następnie w miejsce dotychczasowego właściciela na cały obszar nieruchomości wpisano Skarb Państwa. Majątek ten przeszedł na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 2 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej - z mocy prawa z dniem 13 września 1944 r.

Organ odwoławczy podniósł, że dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy kluczowym zagadnieniem jest ocena materiału dowodowego pod kątem istnienia w sprawie możliwości wykorzystania nieruchomości będących przedmiotem wniosku H. S. na cele reformy rolnej wskazane w dekrecie o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, powołując się na treść art. 1 ust. 2 dekretu PKWN podniósł, że cele reformy rolnej wymienione w powołanym przepisie wskazują, że pojęcie nieruchomości ziemskiej "znacjonalizowanej" jest znacznie szersze od nieruchomości "parcelowanej" na rzecz rolników. Zatem ustawodawca za nieruchomość ziemską uznawał nie tylko użytki rolne ale również inne użytki, a więc

Sygn. akt IV SA/Wa 2453/07

również tereny z zabudowaniami i to nie tylko gospodarczymi, wchodzącymi w skład majątku o charakterze rolniczym.

Organ analizując treść art. 1 ust. 2 dekretu PKWN, w którym określono cele reformy rolnej, których realizacji służyć miały przejmowane majątki ziemskie, jak również powołując się na przepisy rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (§ 44 i § 11 rozporządzenia), stwierdził, że analizowane przepisy nie wskazują, że zespoły pałacowo - parkowe podlegały wyłączeniu spod działania przepisów art. art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, a wręcz przeciwnie, zarówno z art. 2 ust. 1 dekretu jak i rozporządzenia wykonawczego wynika, że przejęciu podlegały całe nieruchomości, bez wyłączeń powierzchniowych, w tym wszystkie budynki posadowione na znacjonalizowanej nieruchomości, a więc także pałace i dwory.

Na poparcie powyższego stanowiska organ powołał się na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, który m. in. w wyrokach: z dnia 6 września 1999 r., sygn. akt IV SA 1146/97, z dnia 7 grudnia 2000 r., sygn. IV SA 2039/98, z dnia 2 marca 2005 r., sygn. akt OSK 473/04 wyraził pogląd, że cele reformy rolnej określone w art. 1 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, nie stały na przeszkodzie przejęciu nieruchomości ziemskiej, na której znajdowały się pałace z ogrodami, czy zespoły pałacowo - parkowe, pozostające w funkcjonalnej łączności z majątkami ziemskimi. Analiza przepisów regulujących przeprowadzenie reformy rolnej prowadzi do wniosku, że ustawodawca nie wyłączył zespołów pałacowo -parkowych z możliwości przeznaczenia ich na cele reformy rolnej, chociaż nie podlegały one parcelacji (wyrok NSA z dnia 9 grudnia 2005 r., sygn. akt I OSK 210/05).

Minister wskazał, że interpretacja przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej - odmienna w jego ocenie od zamierzeń ustawodawcy – uległa zmianie po podjęciu przez Trybunał Konstytucyjny uchwały z dnia 19 września 1990 r., sygn. W 3/98, w której podkreślono, że z przepisów dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej nie wynika, aby na cele reformy rolnej przeznaczone były nieruchomości nie mające charakteru rolnego, a w szczególności nie pozostające w funkcjonalnej łączności z gospodarstwem rolnym.

Wykładnia pojęcia "nieruchomości ziemskiej" zawarta w omawianej uchwale Trybunału Konstytucyjnego, znalazła odzwierciedlenie w licznych wyrokach

Sygn. akt IV SA/Wa 2453/07

Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, jak i Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Organ wskazał, iż dokonując oceny, czy określona nieruchomość podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej, istotnym stało się - według wykładni Trybunału Konstytucyjnego - ustalenie, czy istniał związek funkcjonalny pomiędzy tą częścią, a pozostałymi gruntami o charakterze rolnym.

Organ przytoczył definicję "związku funkcjonalnego" zamieszczoną w słowniku języka polskiego t. I, pod redakcją Jana Karłowicza, Adama Kryńskiego i Władysława Niedźwieckiego (wyd. w Warszawie w 1988 r.), według której jest to "wzajemna zależność (współzależność), zależność funkcjonalna, związek odpowiadający potrzebom, przydatny, użyteczny, związek z daną funkcją, odnoszący się do niej". W niektórych zaś wyrokach sądów administracyjnych przyjęto, że związek funkcjonalny pomiędzy zespołem pałacowo - parkowym a majątkiem ziemskim istnieje wówczas, gdy zespół pałacowo - parkowy nie może funkcjonować bez majątku ziemskiego (o charakterze rolnym) i odwrotnie.

Związek funkcjonalny to z pewnością związek finansowy, terytorialny, podatkowy, organizacyjny, jak również powiązania z siłą roboczą pomiędzy zespołem pałacowo - parkowym a majątkiem.

W ocenie organu odwoławczego w przedmiotowej sprawie pomiędzy zespołem pałacowo - parkowym a majątkiem ziemskim bezspornie istniał związek terytorialny. Skarżąca nie wykazała, że zespół pałacowo - parkowy był odrębną częścią nieruchomości ziemskiej, wyodrębnioną w wyniku dokonanego podziału prawnego. W myśl wyroku NSA z dnia 5 października 1998 r. , sygn. akt IV SA/Wa 1658/96) takie wyodrębnienie było konieczne, by domagać się stwierdzenia, iż ta część nieruchomości ziemskiej nie podlegała przejęciu na cele reformy rolnej. Z materiału dowodowego sprawy nie wynika, aby opisana część nieruchomości w dacie przejęcia na własność Skarbu Państwa była w jakikolwiek sposób wyodrębniona prawnie od reszty majątku, a zwłaszcza aby posiadała oddzielnie urządzoną księgę wieczystą, czy też by była w jakikolwiek inny sposób wydzielona prawnie. W ocenie organu, faktu niewyodrębnienia zespołu pałacowo – parkowego od reszty przejętej nieruchomości, nie podważa fakt istnienia ogrodzenia, czy bram wjazdowych. Ogrodzenia poszczególnych użytków rolnych były uzasadnione racjonalnością gospodarowania nimi, chroniąc je np. od szkód ze strony inwentarza żywego lub dzikiej zwierzyny, służyły zapewnieniu niezbędnej prywatności i

Sygn. akt IV SA/Wa 2453/07

intymności właścicielom majątku, rodzinie domownikom i gościom, a nie rozerwaniu więzi funkcjonalnych z majątkiem ziemskim.

Minister podniósł, że o funkcjonalnym powiązaniu majątku ziemskiego w C. z zespołem pałacowo - parkowym, świadczy również istniejący w tym majątku związek organizacyjny. Okoliczność, że w majątku zatrudniony był zarządca majątku, nie pozwala na przyjęcie, że w ten sposób właściciel trwale wyzbył się wszystkich władczych kompetencji w stosunku do swojego majątku ziemskiego. Jak wskazał organ, posługiwanie się przez właściciela majątku zarządcą jak również innymi pracownikami, było powszechnie stosowaną normą, a nie czymś szczególnym i nadzwyczajnym. Właściciel decydował o osobie zarządcy i mógł go odwołać w każdym czasie, ponadto decydował władczo o sposobie wykonywania obowiązków przez zarządcę, czy też miejscu wykonywania tych obowiązków.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi stwierdził, iż w przedmiotowej sprawie z pewnością istniały również powiązania funkcjonalne dworu z reszta majątku, poprzez więzi finansowe, bowiem majątek dostarczał środków finansowych na utrzymanie zespołu pałacowo - parkowego, dostarczał też żywność dla mieszkańców pałacu. Wnioskodawczyni nie wykazała, że właściciel majątku ziemskiego w C. w dniu wejścia wżycie dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej, miał odrębne źródła dochodów, z których utrzymywał zespół pałacowo - parkowy, albo że miał odrębnych dostawców produktów rolnych na potrzeby pałacu. W ocenie organu, sama okoliczność że majątek ziemski służył utrzymaniu zespołu pałacowo -parkowego choćby w części, przesądza o istnieniu związku funkcjonalnego.

Organ, powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych podniósł, że u podstaw przyjęcia dekretu leżał taki system aksjologiczny, którego motywem przewodnim było zabranie przez ówczesne Państwo praktycznie wszystkiego, co wchodziło w skład majątku spełniającego normy obszarowe, określone w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Natomiast ani rzeczą organów administracyjnych ani sądów nie jest poszukiwanie takich reguł wykładni, które prowadzą do interpretacji przepisów w istocie zmieniających ich treść i to nawet wtedy, gdy towarzyszą temu szczytne cele i chęć naprawienia krzywd, których źródłem było dawne prawo. Krzywdy te mogą być naprawione jedynie przez współczesnego ustawodawcę - poprzez podjęcie inicjatywy ustawodawczej.

Sygn. akt IV SA/Wa 2453/07

Na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] października 2007 r. skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła H. S. domagając się uchylenia zaskarżonej decyzji w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania oraz zasądzenia kosztów postępowania.

Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie:

- prawa materialnego, tj.:

art. 2 ust. 1 dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., Nr 3, poz. 13 ze zm.), poprzez jego błędna wykładnię polegającą na przyjęciu, iż pojęcie nieruchomości ziemskiej obejmuje także nieruchomości, które nie są lub nie mogą być wykorzystywane na cele rolnicze, o ile tylko istnieje prawdopodobieństwo, że nieruchomości te były finansowane przez ich właściciela z przychodów uzyskiwanych z działalności rolniczej,

art. 1 ust. 2 lit d i e dekretu PKWN, poprzez błędną wykładnię polegająca na przyjęciu, że przepisy te mogą stanowić podstawę przejęcia na cele reformy rolnej budynków o charakterze nierolniczym, podczas gdy przepisy te stanowią, że celem przeprowadzenia reformy rolnej jest jedynie zarezerwowanie odpowiednich terenów dla określonych instytucji lub na określone potrzeby, nie zaś budynków,

- przepisów postępowania, tj.

- art. 7 w zw. z 77, 80, 107 § 1 i § 2 kpa. W ocenie skarżącej organ wybiórczo

potraktował materiał dowodowy i bezpodstawnie pominął podczas jego oceny

dokument w postaci urzędowej mapy potwierdzającej wyodrębnienie w sensie

prawnym zespołu pałacowo - parkowego oraz zeznania skarżącej opisującej sposób

zagospodarowania i wykorzystywania przejętej nieruchomości. Błędem także było w

ocenie skarżącej wyprowadzenie wniosku o istnieniu związku organizacyjnego części

nieruchomości wykorzystywanej na cele rolnicze z zespołem pałacowo - parkowym z

faktu, iż właścicielem obu części była ta sama osoba, a nie uwzględniono, iż dla

nieruchomości przeznaczonej na cele rolnicze ustanowiony został zarządca. Wbrew

stanowisku przyjętemu w zaskarżonej decyzji fakt niewykazania innych niż rolnicze

źródła finansowania części pałacowo - parkowej nie powinien być wystarczającą

przesłanką przemawiającą za stwierdzeniem związku funkcjonalnego pomiędzy

zespołem pałacowo - parkowym a pozostała częścią nieruchomości. W ocenie

Sygn. akt IV SA/Wa 2453/07

skarżącej Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi powołując się na § 11 i 44 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 ze zm.), tym samym uznał, że przepisy wykonawcze mogły rozszerzać zakres działania dekretu PKWN, co świadczy o nierespektowaniu hierarchii źródeł prawa.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o oddalenie skargi, nie znajdując podstaw do zmiany stanowiska wyrażonego w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zaskarżona decyzja utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji nie narusza prawa.

W przedmiotowej sprawie organy obu instancji w wydanych decyzjach odmówiły stwierdzenia, że wnioskowana nieruchomość stanowiąca część składową majątku ziemskiego "[...]" oznaczona obecnie jako działki ewidencyjne o nr. [...] o powierzchni łącznej 8,7314 ha, na której znajdował się pałac wraz z otaczającym go parkiem, budynki oficyny, pralnia (obecnie urząd pocztowy) oraz oranżeria (obecnie urząd gminy), nie podpadały pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., Nr 3, poz. 13 ze zm.). Dekret o reformie rolnej, który stanowił podstawę materialną rozstrzygnięcia wniosku skarżącej w brzmieniu po jego nowelizacji dokonanej dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., Nr 1 poz. 19) w ramach której z art. 2 ust. 1 usunięto słowa o "charakterze rolnym" i przepis ten uzyskał brzmienie "na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie", wskazuje jednoznacznie, iż wolą ówczesnego prawodawcy było przejęcie na cele reformy rolnej także nieruchomości, które nie mają ściśle charakteru rolnego. Pojęcie "nieruchomość ziemska" nie zostało zdefiniowane ani w dekrecie ani w przepisach wykonawczych. Analiza przepisów dekretu prowadzi do wniosku, że pojęcie nieruchomość ziemska nie może być utożsamiane tylko z użytkiem rolnym, lecz musi

Sygn. akt IV SA/Wa 2453/07

być rozumiane jako obejmujące także użytki nierolne położone w ramach zwartego prawnie i obszarowo majątku ziemskiego.

Art. 2 ust. 1 lit. e dekretu stanowi, że na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Wszystkie nieruchomości ziemskie wymienione w ust. 1 lit. e przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego odszkodowania w całości na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele wskazane w art. 1, część druga. Powyższy przepis wskazuje na objęcie nim nieruchomości ziemskich w zależności od normy obszarowej. Zestawienie obu tych przypadków, odwołujących się do wielkości powierzchni nieruchomości ziemskiej daje podstawę do stwierdzenia, że dekretem o przeprowadzeniu reformy rolnej były objęte w całości nie tylko te nieruchomości ziemskie, w których użytki rolne przekraczały 50 ha, lecz również i takie, których powierzchnia ogólna obejmowała nie tylko użytki rolne, a przekraczała 100 ha.

Podważa to całkowicie stanowisko, że z treści dekretu wynikała zasada przejmowania tylko nieruchomości służących prowadzeniu działalności rolnej. Również cel przejmowania nieruchomości ziemskich został zarysowany w dekrecie bardzo szeroko. Obejmował nie tylko upełnorolnienie istniejących gospodarstw o małym areale i tworzenie nowych, ale także zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół i objętych zarządem państwowym ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego, a także zarezerwowanie terenów pod inwestycje nie mające nic wspólnego z rolnictwem. Zarezerwowanie terenów dla szkół nie oznacza zarezerwowania gruntu pod budowę szkół. Wynika to z zestawienie treści lit. d i e art. 1 ust. 2 dekretu. Pod literą e ustawodawca określił jako cel reformy rolnej zarezerwowanie terenów pod określone w przepisie inwestycje (wśród inwestycji nie ma budowy szkół). Zarezerwowanie terenów dla szkół wymienione zostało pod literą d dekretu obok zarezerwowania ośrodków objętych zarządem państwowym lub samorządowym. Oznacza to, że pod lit. d ustawodawca na cele reformy rezerwował budynki lub tereny zabudowane z przeznaczeniem na określone w nim cele. Powyższe wskazuje, że przejęciu podlegały także zabudowania, w tym zabudowania mieszkalne stanowiące siedzibę

Sygn. akt IV SA/Wa 2453/07

właściciela majątku i jego rodziny. Za rozumieniem pojęcia nieruchomość ziemska szerzej niż nieruchomość rolna przemawia także treść art. 6 dekretu, który nakładał na Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych obowiązek objęcia niezwłocznie zarządem państwowym nieruchomości ziemskich wymienionych w art. 2 wraz budynkami i całym inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na tych nieruchomościach przedsiębiorstwami rolnymi.

Przepis ten nie wyłączał spod zarządu państwowego budynków mieszkalnych. O tym, że budynki mieszkalne podlegały także objęciu zarządem świadczy art. 7 dekretu, według którego po objęciu zarządu sporządza się dokładny spis objętych nieruchomości oraz usuwa się w terminie trzech dni dotychczasowych właścicieli. Wywłaszczeni właściciele mogą otrzymać samodzielne gospodarstwa rolne poza obrębem powiatu, w którym znajduje się wywłaszczony majątek (art. 19 ust. 1). Na szeroki zakres przedmiotowy stosowania dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej wskazuje także art. 1 ust. 2 dekretu z dnia 12 czerwca 1945 r. o przenoszeniu własności resztowek majątków rozparcelowanych na spółdzielnie Samopomocy Chłopskiej (Dz. U. z 1945 r., Nr 27, poz. 162), według którego resztówkami w rozumieniu niniejszego dekretu są części pozostałe z majątków rozparcelowanych na podstawie dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej wraz ze znajdującymi się na nich budynkami i zakładami przemysłowymi, sadami, pasiekami, stawami rybnymi i wszelkim innym urządzeniem oraz inwentarzem. Przeniesienie resztówek następowało za zapłatą, przy czym przy ustaleniu wysokości zapłaty nie uwzględniało się wartości budynków mieszkalnych oraz tych budynków gospodarczych, które nie stanowią części przedsiębiorstw znajdujących się na terenie resztówki (art. 4). Również fakt wydania dekretu z dnia 8 października 1945 r. o przeznaczeniu nieruchomości ziemskiej Oblęgorek (Dz. U. z 1945 r., Nr 44, poz. 251) potwierdza stanowisko, że nieruchomość ziemska w rozumieniu ówczesnego ustawodawcy obejmowała także zabudowania mieszkalne z przyległym podwórzem i parkiem, które nie służyły bezpośrednio produkcji rolnej. W ocenie Sądu powyższe rozwiązania prawne zawarte w dekrecie nie dają podstaw do przyjęcia, wręcz wykluczają stanowisko, że zabudowania mieszkalne właścicieli majątków ziemskich nie podlegają przejęciu na cele reformy rolnej.

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 24 października 2003 r., III CK 36/02 (Lex 151604) zajął stanowisko, że dom mieszkalny właściciela nieruchomości ziemskiej stanowił jej część składową i w aspekcie prawnorzeczowym dzielił los nieruchomości.

Sygn. akt IV SA/Wa 2453/07

Sąd podzielił stanowisko zajęte w wyroku NSA z 5 października 1998 r., IV SA 1658/96 (Lex 45898), że przepisy dekretu i wydane na jego podstawie rozporządzenie wykonawcze nie dają podstaw do wyłączenia spod działania postanowień dekretu zabudowań dworskich znajdujących się w granicach przejmowanych na cele reformy rolnej nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym.

Ustawa z dnia 28 grudnia 1925 r. o wykonaniu reformy rolnej (Dz. U. z 1926 r., Nr 1, poz. 1) wyłączała spod obowiązku parcelacji określone w ustawie sady, drogi, tereny zabudowane, lasy, wody (art. 4 ust. 3) choć traktowała je jako części składowe nieruchomości ziemskiej. Do norm obszarowych nieruchomości ziemskich podlegających parcelacji obszary te nie były wliczane. Takich zapisów dotyczących wyłączeń dekret nie zawierał a jednocześnie uchylił ustawę o wykonaniu reformy rolnej. Rozporządzenie wykonawcze do dekretu Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51) w § 11 określił co nie podlega przejęciu. Przepis wymienia tylko przedmioty służące do osobistego użytku właściciela przejmowanego majątku i jego rodziny oraz zapasy żywności, zwierzęta i ptaki pokojowe. § 44 pkt 3 rozporządzenia stanowi, że podziałowi nie podlegają zabudowania dworskie i przemysłowe. Powyższe zapisy tylko potwierdzają stanowisko wynikające z przepisów dekretu, że przejęciu na cele reformy rolnej podlegały również zabudowania mieszkalne choć były wyłączone z podziału. Ani § 11 ani § 44 rozporządzenia nie rozszerzają zakresu działania dekretu, jak sugeruje się w skardze i nie pozostają z nim w sprzeczności. W powołanym przez stronę orzeczeniu NSA stwierdził, że jeżeli istnieje rozbieżność pomiędzy postanowieniami art. 2 ust. 1 dekretu i § 44 rozporządzenia, to w tym zakresie postanowienia rozporządzenia są sprzeczne z dekretem. Stanowisko to wyraża tylko generalną zasadę dotyczącą hierarchii aktów prawnych.

Należy nadto zauważyć, że gdyby pojęcie nieruchomość ziemska rozumieć tylko jako użytki rolne, to norma obszarowa powierzchni ogólnej nieruchomości określona w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu stanowiąca kryterium przejęcia, byłaby całkowicie zbędna.

Analizując przepisy dekretu o reformie rolnej a w szczególności przepis określający cele reformy Sąd Najwyższy stwierdził, że z ich treści wypływa wniosek, że bezpośrednim celem dekretu było odjęcie własności dotychczasowym

Sygn. akt IV SA/Wa 2453/07

właścicielom i przekazanie jej innym podmiotom, a nie nacjonalizacja ziemi (uchwała z dnia 6 grudnia 2005 r., III CZP 90/05). Również Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że dekret nie tylko dokonywał zmian w strukturze własności rolnej lecz poprzez jej zakres niszczył polskie ziemiaństwo jako grupę społeczną (postanowienie z dnia 28 lutego 2001 r., SK5/01).

Rozważając zatem cele przejęcia nieruchomości ziemskich na podstawie dekretu o reformie rolnej, nie można odnosić się do art. 1 ust. 1 dekretu w oderwaniu od treści innych postanowień w nim zawartych a także innych wydanych przez ówczesną władzę aktów normatywnych związanych z reformą rolną.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy należy stwierdzić, co następuje:

Zarzuty podniesione w skardze nie zasługują na uwzględnienie.

Zespół pałacowo - parkowy, którego dotyczy żądanie wnioskodawczyni stanowił część składową majątku ziemskiego "[...]". W dacie wejścia w życie dekretu o reformie rolnej nieruchomość ziemska C. znajdowała się w obszarze województwa poznańskiego. Dla tego województwa dekret przewidywał normę obszarowa powyżej 100 ha powierzchni ogólnej bez względu na wielkość użytków rolnych w tej powierzchni. Według protokołu przejęcia majątku, jego powierzchnia ogólna wynosiła 924,48 ha w tym 750,49 ha użytków rolnych (ziemie orne, sady, łąki, ogrody, pastwiska).

Organy obu instancji prawidłowo ustaliły, że zespół pałacowo - parkowy nie był wyodrębniony prawnie. Cechą zewnętrzną świadczącą o prawnym wyodrębnieniu działki jest sposób jej ujęcia w księdze wieczystej lub zbiorze dokumentów. Jeżeli dla określonej nieruchomości została założona księga wieczysta, nieruchomość ta stanowi odrębny przedmiot własności, choćby jej właściciel był zarazem właścicielem innych nieruchomości. Wnioskodawczyni nie wykazała by zespół pałacowo - parkowy stanowił odrębną własność, wyłączoną z majątku ziemskiego C. i okoliczność taka nie wynika ze zgromadzonego materiału dowodowego.

We wniosku z dnia 10 września 2001 r. wszczynającym postępowanie administracyjne zawarto stwierdzenie, że działki stanowiące zespół pałacowo -parkowy były wydzielone geodezyjnie i powołano się na załączoną "mapę urzędową". W skardze do Sądu strona twierdzi, że działki były wyodrębnione prawnie i zarzuca pominięcie przez organy dowodu z załączonej mapy.

Sygn. akt IV SA/Wa 2453/07

W ocenie Sądu zarzut ten jest chybiony. Z załączonej mapy wynika, że zespół pałacowo - parkowy stanowiły trzy działki geodezyjne o nr. [...]. Działki [...] to wody stojące (stawy), zaś działka [...] o powierzchni 5,20 ha to teren zabudowany. Według zeznań wnioskodawczyni na działce były zlokalizowane pałac, oficyny, pralnia, oranżeria oraz park. Wyodrębnienie geodezyjne służy z reguły celom ewidencyjnym gruntów i nie oznacza wydzielenia prawnego. Nie ma więc podstaw by przyjąć, że zespół pałacowo - parkowy stanowił odrębną własność. Nadto nie każde wydzielenie prawne skutecznie wyłączało nieruchomość spod działania dekretu. Powierzchnie wydzielonych prawnie nieruchomości pozostających w łączności podmiotowej stanowiące zorganizowaną całość gospodarczą podlegały zliczeniu.

Trybunał Konstytucyjny dokonując interpretacji przepisów dekretu w uchwale z dnia 16 września 1990 r. W 3/89 zajął stanowisko, że z przepisów dekretu nie wynika, aby na cele reformy rolnej przeznaczone były nieruchomości nie mające charakteru rolnego a więc m. in. działki budowlane nie pozostające w funkcjonalnej łączności z gospodarstwem rolnym, wydzielone prawnie lub fizycznie przed 1 września 1939 r.

Organ odnosząc się do powyższego stanowiska stwierdził, że przepisy dekretu nie stanowią o konieczności istnienia związku funkcjonalnego pomiędzy częścią składową majątku o charakterze nierolnym a gospodarstwem rolnym, nie określają żadnych kryteriów istnienia lub nieistnienia tego związku i nie można mu odmówić słuszności. Trybunał Konstytucyjny wprowadzając to pojęcie nie wskazał według jakich kryteriów należy oceniać istnienie związku funkcjonalnego lub jego brak. Również orzecznictwo sądowe takich kryteriów nie wypracowało choć generalnie przyjmuje, że związek funkcjonalny istniał wówczas, gdy zespół pałacowo - parkowy nie mógł funkcjonować bez majątku ziemskiego i odwrotnie. Strona w skardze przytacza jednostkowe stanowisko Sądu, w którym wyrażono pogląd, że związek funkcjonalny istnieje wówczas, gdy gospodarstwo rolne nie mogło prawidłowo funkcjonować bez zespołu pałacowo - parkowego i wywodzi, że majątek ziemski C. mógł funkcjonować prawidłowo bez zespołu pałacowo - parkowego gdyż zarządzał nim administrator.

Poglądu tego nie sposób zaakceptować. Związek funkcjonalny bowiem to wzajemna zależność nieruchomości połączonych osobą właściciela. Choć wykładnia Trybunału Konstytucyjnego nie jest wiążąca i stanowi tylko wskazówkę interpretacyjną, organ rozważył, czy w przedmiotowej sprawie istniał związek

Sygn. akt IV SA/Wa 2453/07

funkcjonalny pomiędzy zespołem pałacowo - parkowym a pozostałą częścią majątku ziemskiego. Uznając, że taki związek istniał wskazał na powiązania w płaszczyźnie terytorialnej, organizacyjnej i finansowej.

Stanowisku organu opartemu na wskazanych kryteriach nie można odmówić słuszności. Ze znajdującej się w aktach sprawy mapy geodezyjnej (arkusz 2) wynika, że zespół pałacowo - parkowy był otoczony ze wszystkich stron zabudowaniami folwarcznymi i pozostawał z nimi w bezpośredniej bliskości, co umożliwiało codzienny kontakt "pałacu z folwarkiem". Według protokołu przejęcia majątku zabudowania folwarczne to czworaki (widoczne na mapie), mieszkania podwórzowe, mieszkania przy stajniach, zabudowania gospodarcze (stajnie, obory, chlewnie, stodoła, baraki, szopy, piwnice, spichlerze, magazyny), remiza i łaźnia. Usytuowanie zespołu pałacowo - parkowego w centrum folwarku wskazuje na jego powiązanie terytorialne i organizacyjne. Pałac będący stałą siedzibą właściciela i jego rodziny z uwagi na jego położenie stanowił centrum nieruchomości ziemskiej i ośrodek decyzyjny majątku.

Istnienie ogrodzenia oraz bram wjazdowych na co powołała się strona, jak trafnie wskazał organ, nie jest oznaką braku powiązania funkcjonalnego tego zespołu z pozostałą częścią majątku.

Również zatrudnienie administratora, który zarządzał majątkiem mając biuro poza pałacem nie przekreśla tego związku, gdyż było to powszechnie stosowaną normą. Właściciel majątku zatrudniając administratora nie tracił przez to wpływu na funkcjonowanie majątku, nie wyzbył się władztwa nad nim. Istotne decyzje nie mogły zapadać bez udziału lub akceptacji właściciela. Istniały także więzi finansowe, na które wskazywał organ. Dochody właściciela uzyskiwane z majątku zapewniały utrzymanie zespołu pałacowo - parkowego i bez nich nie mógłby funkcjonować. Dochód z majątku stanowił źródło utrzymania domu i rodziny. Powiązania finansowe pomiędzy dworem lub pałacem a majątkiem miały miejsce zawsze i stanowią kryterium wspomagające a nie decydujące dla ustalenia związku funkcjonalnego.

W orzecznictwie NSA przed reformą dominował pogląd, że zabudowane nieruchomości miejskie, rezydencje letnie, zameczki obronne, pałacyki myśliwskie, położone w znacznej odległości od folwarku choć stanowiły części składowe nieruchomości ziemskiej, nie pozostawały z nią w związku funkcjonalnym (II SA 250 - 251/94, IV SA 1771/00, IV SA 2582/98).

Sygn. akt IV SA/Wa 2453/07

Zarzuty podniesione w skardze są niezasadne. Organ wziął pod uwagę i rozważył wszystkie istotne okoliczności mające znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Wbrew twierdzeniom strony skarżącej materiał dowodowy, który nie jest zbyt obszerny, nie został potraktowany wybiórczo.

Prawidłowo organ ustalił, że zespół pałacowo - parkowy nie był prawnie wyodrębniony i ustaleń tych nie podważa przywołana mapa. Odniósł się także do sposobu zarządzania majątkiem opisanego przez wnioskodawczynię w zeznaniach (karta 9 uzasadnienia), choć nie stwierdził wprost, że twierdzenia skarżącej, które przywoływał wynikają z jej zeznań. Nie odmówił też wiarygodności ani zeznaniom skarżącej ani też dokumentowi w postaci mapy. Wyciągnął jedynie z tych dowodów inne wnioski niż uczyniła to strona. Całkiem niezrozumiały jest zarzut naruszenia art. 80 kpa. Uznając istnienie związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem pałacowo -parkowym a resztą majątku ziemskiego organ nie ograniczył się, jak twierdzi strona, do wskazania tylko powiązań finansowych ale wskazał na istnienie powiązań terytorialnych, organizacyjnych a także finansowych. Powiązanie osobą właściciela rozważał w kontekście kryterium organizacyjnego i braku wydzielenia prawnego zespołu pałacowo - parkowego. Za nadużycie należy uznać przytoczony w skardze przykład dla wyrażenia krytycznej oceny ustalenia przez organ istnienia związku funkcjonalnego, gdy się weźmie pod uwagę, że omawiany w sprawie folwark nie był położony "na terenie całego globu" lecz za płotem zespołu pałacowo - parkowego.

Zarzutu naruszenia prawa materialnego strona upatruje w błędnej wykładni art. 2 ust. 1 dekretu, polegającej na przyjęciu, że pojęcie nieruchomości ziemskiej obejmuje także nieruchomości, które nie są lub nie mogą być wykorzystane na cele reformy rolnej oraz art. 1 ust. 2 lit. d i e, polegającej na przyjęciu, że przepisy te mogą stanowić podstawę przejęcia na cele reformy rolnej budynków o charakterze nierolniczym.

Odnosząc się do tego zarzutu należy stwierdzić, że wykładnia przepisów dekretu budzi poważne kontrowersje w orzecznictwie. Prezentowane są rozbieżne stanowiska co do definicji pojęcia nieruchomość ziemska a także co do interpretacji wskazanych w dekrecie celów reformy rolnej. Nie ma zgodności co do tego, czy przepisy dekretu dawały podstawę do przejęcia na cele reformy rolnej budynków mieszkalnych (dworów, pałaców wraz z otoczeniem parkowym) właścicieli majątków ziemskich. Stanowisko zajęte przez organ odwołuje się do tej linii orzeczniczej, która nie utożsamia nieruchomości ziemskiej z użytkami rolnymi i przyjmuje, że użytki

Sygn. akt IV SA/Wa 2453/07

nierolne w tym zespoły pałacowo - parkowe jako zabudowania właścicieli majątku nie wydzielone prawnie, stanowiły część składową nieruchomości ziemskiej podlegającej przejęciu na cele reformy rolnej.

Strona skarżąca odwołuje się do tych orzeczeń, które prezentują stanowisko odmienne od przytoczonego przez organ i utożsamiają nieruchomość ziemską z użytkami, które mogą być przeznaczone do produkcji rolnej.

Skład orzekający w sprawie niniejszej podziela stanowisko wyrażone w tych orzeczeniach, które za nieruchomość ziemską przyjmują także użytki nierolne, w tym zabudowania mieszkalne właścicieli majątków z argumentacją przytoczoną w pierwszej części uzasadnienia.

Należy podkreślić, że organ rozważył także stanowisko Trybunału Konstytucyjnego, że wydzielone faktycznie lub prawnie działki o charakterze nierolnym pozostające w związku funkcjonalnym z majątkiem ziemskim podlegają przejęciu na cele reformy rolnej i wykazał, że taki związek istniał pomiędzy zespołem pałacowo - parkowym a resztą majątku ziemskiego.

Interpretacja przepisów dekretu za jaką opowiada się strona nie odpowiada celom jakie stawiał sobie ówczesny ustawodawca. Celem dekretu było niewątpliwie pozbawienie całych majątków warstwy społecznej jaką było ziemiaństwo. Zakres i sposób przeprowadzenia reformy rolnej jest w obecnej rzeczywistości trudny do zaakceptowania. Naprawienie przynajmniej w jakimś stopniu krzywd byłym właścicielom lub ich następcom prawnym może nastąpić poprzez unormowanie ustawodawcze.

Mając na względzie wszystkie wyżej przytoczone okoliczności i argumenty, Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji.