Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt II SA/Op 728/06
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2007-03-19 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6198 Inspekcja pracy
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Inspektor Pracy
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 15, art. 138 par. 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący WSA Daria Sachanbińska Sędziowie WSA Krzysztof Bogusz– spr. WSA Grażyna Jeżewska Protokolant Katarzyna Johan po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 marca 2007 r. sprawy ze skargi A Sp. z o.o. w K. na decyzję Okręgowego Inspektora Pracy w O. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie nakazu wypłaty wynagrodzenia 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Inspektora Pracy z dnia [...], nr [...], 2) określa, że zaskarżona decyzja w całości nie podlega wykonaniu, 3) zasądza od Okręgowego Inspektora Pracy w O. na rzecz A Sp. z o.o. w K. kwotę 5600 (słownie: pięć tysięcy sześćset) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi A Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w K. jest decyzja Okręgowego Inspektora Pracy z [...] "zmieniająca nakaz Inspektora Pracy z [...] w części dotyczącej wysokości kwot do wypłaty dla pracowników Spółki w osobach: G. B., A. C., A. G., M. G., P. G., T. J., A. K., J. K., J. K., Z. K., T. M., W. M., S. M., J. M., A. P., J. S., M. S., G. W., J. W. i S. Z." w kwotach szczegółowo wskazanych w sentencji decyzji w odniesieniu do każdego z wymienionych.

Wydanie tych aktów administracyjnych poprzedziło postępowanie o następującym przebiegu.

W okresie od 29 marca 2005 r. do 30 maja 2006 r. A Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w K., jako pracodawca, podlegał kontroli przeprowadzonej przez Inspektora Pracy Okręgowego Inspektoratu Pracy w O. działającego na podstawie art. 8 ust. 1 ² ustawy z dnia 6 marca 1981 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz. U. 2001 Nr 124 poz. 1362 z późn. zm.). W wyniku kontroli sporządzony w dniu 30 maja 2006 r. został protokół będący podstawą wydanego przez Inspektora Pracy nakazu. W akcie tym działając na podstawie art. 9 pkt 2 a w związku z art. 21 ust. 1 pkt 1 i ust. 2, art. 21 a ust. 1 pkt 1 i ust. 2 ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy, organ I instancji nakazał wypłacić dwudziestu pracownikom Spółki wykonującym pracę w Irlandii należności z tytułu niewypłaconych dodatków za pracę w godzinach nadliczbowych oraz w porze nocnej na łączną kwotę 322 294,16 zł brutto, przy czym przy poszczególnych pracownikach wymienionych w sentencji nakazu określona była konkretna, przysługująca mu kwota brutto. Jako podstawę prawną decyzji wskazano także art. 94 pkt 5 Kodeksu Pracy oraz art. 108 § 1 Kpa, gdyż nakazowi nadano rygor natychmiastowej wykonalności.

W uzasadnieniu nakazu Inspektor Pracy podniósł, że wynikiem kontroli było stwierdzenie, iż pracodawca nie wypłacił, pracownikom zatrudnionym od stycznia do maja 2006 r. na terenie Irlandii, dodatków z tytułu pracy w godzinach nadliczbowych oraz w porze nocnej. Podczas analizy dokumentacji dotyczącej czasu pracy oraz wypłaconych pracownikom należności organ ustalił, że pracownicy otrzymywali wynagrodzenie za godziny normatywne, obowiązujące w danym miesiącu oraz premię. Na podstawie badanych dokumentów kontrolujący doszedł do wniosku, że koniecznym jest sporządzenie zestawienia, które wskazywałoby na kwoty niewypłacone pracownikom, a stanowiące różnicę w przyznanym wynagrodzeniu, a kwotą pracownikom należną dodatkowo, na którą składałyby się dodatki za pracę w godzinach nadliczbowych oraz w porze nocnej.

Dalej organ I instancji podniósł, że niewypłacenie dodatków za pracę w godzinach nadliczbowych narusza postanowienia art. 94 pkt 5 i art. 151 ¹ Kodeksu pracy oraz postanowienia dyrektywy nr 96/71/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z 16 grudnia 1996 r. dotyczące delegowania pracowników w ramach świadczenia usług. Uznał też organ, że niewypłacenie dodatków za pracę w porze nocnej narusza przepis art. 1518 § 1 Kodeksu Pracy oraz postanowienia § 10 regulaminu pracy zgodnie z którym za pracę w porze nocnej pracownikowi przysługiwał dodatek w wysokości 40 % stawki godzinowej wynikającej z minimalnego wynagrodzenia za pracę.

Podniesiono także, że pracodawca nie kwestionował zasadności wypłaty ponad przyznane wynagrodzenie dodatków z tytułu pracy w godzinach nadliczbowych i w porze nocnej. Uwzględniono jedynie zastrzeżenia pracodawcy dotyczące okresów rozliczeniowych przyjmując, że w spółce obowiązywał jednomiesięczny okres rozliczeniowy dla osób zatrudnionych w Irlandii w okresie od stycznia do maja 2005 r. a trzymiesięczny okres rozliczeniowy dla pracujących tamże od czerwca 2005 r. do maja 2006 r. Powołał się przy tym organ na zestawienie pracodawcy z 19 czerwca 2006 r., stanowiące załącznik nr 33 do protokołu kontroli, jako podstawę wydania decyzji.

Inspektor Pracy zwrócił też uwagę, że pracodawca może dokonać potrącenia z wynagrodzenia za pracę należności innych niż wymienione w art. 87 § 1 i § 7 Kodeksu pracy tylko po uzyskaniu pisemnej zgody pracownika, określającej wyraźnie przedmiot i kwotę potrącenia. Za takie – zdaniem organu – nie można uznać odebrania od pracowników ogólnych oświadczeń złożonych na początku zatrudnienia i nie określających konkretnych kwot potrącenia. Powołał się przy tym na orzeczenie Sądu Najwyższego w sprawie I PK 529/03.

W konkluzji organ przyjął, że "potrącenie bez wyraźnej zgody pracownika wyrażonej na piśmie zostanie potraktowane jako niewykonanie nakazu płatniczego, co skutkuje odpowiedzialnością z tytułu popełnienia wykroczenia przeciwko prawom pracownika, bądź odpowiedzialnością karną oraz wszczęciem procedury egzekucyjnej określonej w odpowiednich przepisach. W związku z tym kwoty w nakazie nie zostały pomniejszone o potrącenia dokonane (...) wcześniej w przypadku M. G. i A. C. z powodu braku zgody tych pracowników na potracenia".

Decyzja ta została zaskarżona odwołaniem wniesionym przez Spółkę, w którym wniesiono o uchylenie nakazu Inspektora Pracy w całości. W uzasadnieniu odwołania zarzucono brak podstaw nadania jej rygoru natychmiastowej wykonalności, wykonanie decyzji przed jej doręczeniem oraz prawidłowość potrąceń z wynagrodzenia za pracę dokonanych przez Spółkę. Stwierdzono, że pracownicy wiedzieli jakie kwoty będą im potrącane, z jakich tytułów oraz wyrazili na to pisemną zgodę. Wreszcie zwrócono uwagę na formalną stronę decyzji, zarzucając, że nakaz jest "projektem dokumentu", bowiem zamiast daty kontroli zawiera w stosownej linii znaki zapytania.

Po rozpoznaniu odwołania Okręgowy Inspektor Pracy działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kpa i art. 16 ust. 1 pkt 4 ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy orzekł o "zmianie decyzji w części dotyczącej wysokości kwot do wypłaty". W sentencji orzeczenia zawarto też zestawienie dwudziestu pracowników i wyliczenie przysługujących im do wypłaty kwot jednostkowych, przy czym w stosunku do A. C. i M. G. wskazano kwoty netto a w stosunku do pozostałych kwoty brutto.

W motywach decyzji na wstępie podniesiono, że "w związku z wątpliwościami co do kwot brutto dla A. C. i M. G. ich należności zostały podane w kwotach netto. Ponieważ pracodawca częściowo wypłacił zaległe wynagrodzenia z tytułu godzin nadliczbowych i pracy w porze nocnej, w związku ze zmianami wyliczenia zachodzi konieczność zmiany decyzji w części dotyczącej wysokości kwot pozostałych do wypłacenia". Dalej podniesiono, powołując się na przepisy Kodeksu Pracy i dyrektywy 96/71 Parlamentu Europejskiego i Rady, zacytowane już przez organ I instancji, iż "stwierdzono podczas kontroli, że pracodawca nie wypłacił dodatków za pracę w godzinach nadliczbowych i w porze nocnej". Dalej wywodzono, że pracodawca naruszył art. 91 Kodeksu pracy, gdyż "dokonywano potrąceń z wynagrodzenia za pracę (m.in. kosztów zjazdów prywatnych, zakwaterowania oraz dojazdów do pracy). Ustalono, że noty obciążeniowe sporządzane było przez koordynatora D. L. i następnie sprawdzane oraz zatwierdzane przez kierownika działu A. K. Brak jednakże było podpisów pracowników zgadzających się na dane potrącenie. W umowach o pracę zapisano, iż pracownik oświadcza, że wyraża zgodę na potrącenie z wynagrodzenia kosztów prywatnych zjazdów z budowy do kraju zamieszkania, zgodnie z ustalonym protokołem do każdego wyjazdu". Zwrócono także uwagę, że "w zgromadzonym materiale znajdują się pisma pracowników w których zwracają się oni do pracodawcy o zapewnienie bazy noclegowej, wynajęcie samochodu, zapewnienie przelotów do kraju oraz opiekę doradcy podatkowego".

Końcowo organ odwoławczy powołał się na wskazane już przez Inspektora Pracy orzeczenie Sądu Najwyższego.

W skardze wniesionej do Sądu A Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w K. wniosła o uchylenie tej decyzji organu odwoławczego, zarzucając naruszenie prawa materialnego, w szczególności art. 91 § 1 i art. 87 § 1 Kodeksu pracy. Skarżąca Spółka domagała się także zasądzenia na jej rzecz zwrotu kosztów postępowania sądowego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Polemizując z motywami decyzji opartej m.in. na orzeczeniu Sądu Najwyższego w sprawie I PK 529/03 skarżąca podniosła, że Okręgowy Inspektor Pracy dokonał błędnej wykładni art. 91 § 1 Kodeksu pracy zawężając jego stosowanie do z góry ustalonych wcześniej kwot zadłużenia i konieczności uzyskiwania na te konkretnie wyliczone kwoty każdorazowo indywidualnej zgody. Zwrócono uwagę, że ważność zgody pracownika na dokonywanie potrąceń z wynagrodzenia przez pracodawcę zależy od istnienia przyczyny tego potrącenia, czyli istnienia długu. Organ odwoławczy nie kwestionował długu, a zdaniem skarżącej wysokość tego długu była określona rodzajowo i co do wysokości. Było to wskazane w piśmie adresowanym do pracowników z 5 maja 2005 r. Pracodawca zapoznał pracowników z tym pismem zawierającym wykaz kosztów. Każdy był zorientowany, która z usług pracodawcy ile kosztuje i dokonywał wyboru, czy chce z niej korzystać. Dlatego zdaniem skarżącej okoliczności sprawy nie odpowiadają stanowi faktycznemu z orzeczenia Sądu Najwyższego przywołanego przez organy. W to miejsce skarżąca spółka zaproponowała wykładnię opisaną w uchwale z 4 października 1994 r., sygn. I PZP 41/94.

Ponadto uzasadniając skargę strona podniosła naruszenie art. 87 Kodeksu pracy, zauważając, że skoro zakwestionowano uprawnienie zakładu do potrąceń określonych kwot, które nastąpiło z wynagrodzenia netto, to należałoby nakazać zwrot tylko tej niesłusznie potrąconej części. Tymczasem w decyzji organ "ponownie ubruttowił zakwestionowane kwoty". Spowoduje to zdaniem strony ponowne odprowadzenie od wyliczonych kwot składek na ubezpieczenie społeczne i zaliczki na podatek dochodowy.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podnosząc argumenty tożsame do zawartych w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W pierwszym rzędzie trzeba wskazać na zakres kognicji sądu administracyjnego wynikający z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269). Zgodnie z nim sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem.

Oznacza to, że w postępowaniu sądowoadministracyjnym nie mogą być brane pod uwagę argumenty natury słusznościowej, czy celowościowej. Badana jest wyłącznie legalność decyzji, a zatem jej zgodność z przepisami prawa materialnego i prawidłowość przyjętej przez organy procedury, która doprowadziła do wydania zaskarżonego aktu.

To co wymaga także podkreślenia na wstępie to reguła wynikająca z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) – dalej zwana "P.p.s.a". W szczególności zgodnie z nim sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Tak przeprowadzone badanie sprawy daje podstawy do przyjęcia, że zaskarżona decyzja nie odpowiada prawu, choć zasadniczo z innych przyczyn niż wskazane w skardze.

Nie można zgodzić się ze stanowiskiem zajętym przez organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę, że rozstrzygnięcie zawarte w zaskarżonej decyzji jest w pełni zasadne. Ocenie zasadności decyzji na tle zastosowanych przepisów prawa materialnego musi towarzyszyć stwierdzenie, że wydano ją bez uchybień proceduralnych.

Decyzja administracyjna jest aktem, który składa się z osnowy i uzasadnienia. Obie te części stanowią jedność w znaczeniu materialnym i formalnym. W przepisie art. 107 Kpa precyzyjnie określono wymogi decyzji administracyjnej. Uzupełnia je norma art. 21 a ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy.

Braki w tym zakresie stanowią o wadliwości tego aktu.

Dla strony i dla sądu administracyjnego kontrolującego decyzję pod względem zgodności z prawem, uzasadnienie decyzji jest tak samo ważne, jak rozstrzygnięcie. Ponadto w związku z zasadą wyrażoną w art. 15 Kpa organ odwoławczy rozpoznając odwołanie winien dogłębnie przeanalizować przesłanki materialnoprawne i procesowe decyzji pierwszej instancji, rozpoznając sprawę ponownie, niejako od nowa. Tego najwyraźniej w rozpatrywanej sprawie nie uczynił organ II instancji skoro nie miał żadnych zastrzeżeń do formalnej i merytorycznej treści decyzji, mimo zarzutów podniesionych w odwołaniu.

Ponadto rozpatrując sprawę organ II instancji związany jest katalogiem rozstrzygnięć zawartych w art. 138 Kpa. Organ odwoławczy wydaje decyzję, w której:

- utrzymuje w mocy zaskarżoną decyzję, albo

- uchyla zaskarżoną decyzję w całości albo w części i w tym zakresie orzeka co do istoty sprawy bądź uchylając tę decyzję – umarza postępowanie pierwszej instancji, albo

- umarza postępowanie odwoławcze.

Organ odwoławczy może też uchylić zaskarżoną decyzję w całości i przekazać sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ pierwszej instancji, gdy rozstrzygniecie sprawy wymaga uprzedniego przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego w całości lub w znacznej części. Treść przepisu art. 138 Kpa oznacza, że organ w części stanowczej decyzji zobowiązany jest w całości zastosować wybrane przez siebie rozstrzygnięcie.

W sprawie badanej przez Sąd organ odwoławczy powołał jako podstawę prawną art. 138 § 1 pkt 1 Kpa i art. 16 ust. 1 pkt 4 ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy. Pierwszy z tych przepisów dotyczy decyzji II instancyjnej "utrzymującej w mocy zaskarżoną decyzję". Druga norma wskazuje na zakres działania okręgowego inspektora pracy, do którego należy między innymi rozpatrywanie odwołań od nakazów, sprzeciwów i innych decyzji inspektorów pracy.

Już treść art. 138 § 1 pkt 1 Kpa i osnowy decyzji oraz jej uzasadnienia, wskazuje na oczywistą rozbieżność między zastosowaną podstawą prawną a rozstrzygnięciem.

Należy zatem przypomnieć, że Inspektor Pracy po przeprowadzonej kontroli wydał nakaz wypłaty pracownikom wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych w porze nocnej stosując przepis art. 9 pkt 2 a w związku z art. 21 ust. 1 pkt 1 i art. 21 a ust. 1 pkt 1 ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy.

Nakaz taki wydawany jest w formie decyzji, która powinna oprócz treści, zawierać określenie podstawy prawnej, termin realizacji oraz pouczenie o przysługujących środkach odwoławczych (por. art. 21 a ust. 2 ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy). Wymienione unormowania nie wyłączają jednak stosowania przepisów Kpa, w szczególności Działu II, Rozdział 7 "Decyzje". Ma zatem zastosowanie także przepis art. 107 Kpa, w tym § 3 w brzmieniu: "uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa."

W zaskarżonej przez pracodawcę decyzji z [...] organ I instancji nie odniósł kwot objętych nakazem do okoliczności faktycznych stosunków pracy poszczególnych pracowników. Tylko wobec 2 osób wskazano, niejako marginesowo, że przyznane im kwoty "nie zostały pomniejszone o potrącenia dokonane według zestawienia z dnia 19 czerwca 2006 r." Całe uzasadnienie faktyczne decyzji pierwszoinstancyjnej sprowadza się do powołania protokołu kontroli. W żadnym fragmencie decyzji nie ma powoływania się na ustalenia faktyczne, będące podstawą orzekania, które odnosiłyby się kolejno do poszczególnych pracowników, ich zatrudnienia, przyznanych zasad wynagradzania, wyliczenia należności etc. Nie można nakazu wypłaty wynagrodzenia kwitować ogólnym odesłaniem do wyników kontroli zawartych w aktach administracyjnych. Taka decyzja wymyka się spod kontroli administracyjnej i sądowej (por. też wyrok NSA 22.11.2001, II SA 924/01 LEX 81816). Oceniając, wskutek odwołania strony, taką decyzję organ II instancji przeszedł nad tymi brakami do porządku. Co więcej, w wydanym przez siebie [...] akcie, przytoczył prawie w całości argumentację prawną z decyzji zaskarżonej i nie odniósł się do żadnego z zarzutów odwołania. Zresztą samo odniesienie się tylko do zarzutów odwołania naruszałoby także zasadę dwuinstancyjności.

Znamienne jest drugie zdanie uzasadnienia decyzji organu odwoławczego w brzmieniu: "w związku z wątpliwościami co do kwot brutto dla A. C. i M. G. ich należności zostały podane w kwotach netto". Już samo to stwierdzenie dyskwalifikuje decyzję II instancji , jako oczywiście naruszające art. 7 i art. 77 § 1 Kpa. Na tle wyżej wskazanych uwag, trzeba jednak ponownie z całą mocą podkreślić, że zasada z art. 15 Kpa wymaga merytorycznego rozpoznania sprawy dwukrotnie. Organ odwoławczy bada ponownie całą sprawę. Może czynić własne ustalenia. Stosuje zasady postępowania dowodowego z art. 7 w związku z art. 75 i nast. Kpa o dowodach.

Wyczerpujące zebranie i rozpatrzenie materiału dowodowego służy dokładnemu wyjaśnieniu stanu faktycznego i załatwieniu sprawy.

Jeśli w sprawie występują wątpliwości należy dążyć do ich wyjaśnienia na podstawie całokształtu materiału dowodowego. Decyzja oparta na wątpliwościach, tyczących choćby części rozstrzygnięcia, jest wadliwa.

Jeżeli do tego dodać, że organ II instancji sprzecznie z treścią art. 138 § 1 pkt 2 (bo ten przepis prawdopodobnie zamierzał zastosować) sformułował osnowę decyzji, to staje się oczywistym, że zaskarżony akt musiał zostać przez Sąd uchylony, a braki uzasadnienia decyzji I instancji nakazywały – przy zastosowaniu art. 135 P.p.s.a. – wyeliminować z obiegu prawnego także nakaz z [...].

Rozstrzygnięcie organu I instancji zawierało tak oczywisty błąd jak oznaczenie okresu kontroli symbolem znaku zapytania.

Zwróciła na to uwagę strona wnosząc odwołanie, a mimo to trudno doszukać się w aktach administracyjnych jakiegokolwiek odniesienia się do zarzutu spółki, że akt z [...] nie jest decyzją, lecz "roboczym projektem dokumentu."

Organ I instancji nie skorzystał w tym zakresie z procedury sprostowania z urzędu oczywistego błędu pisarskiego (omyłki) w trybie art. 113 § 1 Kpa, a organ odwoławczy nie odpowiedział na ten zarzut w treści decyzji.

Zdaniem Sądu sam brak wpisania lub omyłkowe zaznaczenie okresu kontroli, przy doręczonym wcześniej stronie protokole kontroli, nie dyskwalifikuje wydanego aktu jako decyzji w rozumieniu art. 104 Kpa w związku z art. 21 a ust. 1 pkt 1 i ust 2 ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy oraz art. 107 § 1,2 i 3 Kpa. Biorąc jednak pod uwagę zasadę legalności (art. 6 Kpa), zasadę pogłębiania zaufania (art. 8 Kpa) i zasadę informowania stron (art. 9 Kpa), trudno akceptować oczywiste uchybienia proceduralne, zwłaszcza jeśli w toku instancji mogą one być poprawione.

Sąd administracyjny nie jest trzecią instancją rozstrzygającą sprawę merytorycznie. Nie może więc "poprawiać" aktów administracyjnych, nie wyłączając sytuacji, gdy dochodzi do takich naruszeń przepisów postępowania administracyjnego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Z podniesionych względów Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 litera c i art. 135 P.p.s.a. stwierdzając naruszenie przepisów Kpa wyżej powołanych, uchylił zaskarżony akt oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.

Rozstrzygnięcie o wykonalności decyzji uzasadnia przepis art. 152 P.p.s.a. Co do kosztów postępowania zastosowanie miał przepis art. 200 P.p.s.a., art. 205 § 2 P.p.s.a. oraz § 2 ust. 2, § 4, § 6 pkt 6 i § 18 ust. 1 pkt 1 litera a rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348; ze zm.). Na zasądzone koszty sądowe składa się wpis (2000 zł) i koszty zastępstwa procesowego (3600).