Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt III SA/Łd 1167/15
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2016-03-09 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 1, 2, 3
journal: Dz.U. 2015 poz 121
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

SENTENCJA

Dnia 9 marca 2016 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział III w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Alberciak, Sędziowie Sędzia NSA Janusz Nowacki (spr.), Sędzia WSA Krzysztof Szczygielski, , Protokolant Referent-stażysta Blanka Kuźniak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 marca 2016 roku sprawy ze skargi J. S. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne oddala skargę.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zm.) i art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t. j. Dz. U. z 2015 r. poz. 121 ze zm.), po rozpoznaniu wniosku J. S. o ponowne rozpatrzenie sprawy, Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] Nr [...] wydaną w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne.

W uzasadnieniu wskazano, że we wniosku z dnia 5 maja 2015 r. J. S. zwróciła się z prośbą o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne, dołączając dokumenty określające jej sytuację majątkową i finansową oraz rodzinną.

Po rozpatrzeniu ww. wniosku, decyzją z dnia [...] odmówiono umorzenia należności z tytułu składek.

We wniosku z dnia 22 lipca 2015 r. skarżąca zwróciła się do Prezesa ZUS o ponowne rozpatrzenie sprawy o umorzenie zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne. Wskazała, że obciążenie jej ww. należnościami spowoduje brak możliwości leczenia się. Wskazała, że nie ma dodatkowych dochodów i nikt jej nie pomaga. Okres, w którym nie płaciła składek był dla niej bardzo trudny. Poinformowała, że została zmuszona do zdobywania dodatkowych środków finansowych z uwagi na niską emeryturę, gdyż mąż jej kosztem chciał osiągnąć korzyści finansowe. Przez 12 lat nic nie zaoszczędziła. Wyjaśniła, że mieszkanie zostało zrujnowane, ponieważ cały czas mąż działał przeciwko niej, nie partycypował w kosztach utrzymania przez kilka lat, a ona nie miała możliwości wyegzekwowania długu. Podała, że nigdzie nie szukała pomocy, tylko legalnie pracowała. Uważa, że obecne potrącenia będą dla niej "zabójstwem", gdyż ma 73 lata i każdego roku jej sytuacja zdrowotna jest coraz trudniejsza. Podała, że nie ma dzieci, na pomoc których mogłaby liczyć. Stwierdziła, że pozbawienie jej tak wysokiej kwoty spowoduje, że na przeżycie pozostanie jej 150,00 zł. W związku z tym będzie zmuszona oddać do schroniska psa, którym opiekuje się od 15 lat. Uwzględniając ww. okoliczności wniosła o ponowne przeanalizowanie jej trudnej sytuacji materialnej.

W dniu 20 sierpnia 2015 r. skarżąca przekazała do organu postanowienie Sądu Rejonowego dla Ł.-S. w Ł. z dnia [...] o częściowy podział majątku wspólnego J. i J. S., potwierdzenie opłat dokonanych przez skarżącą do Sądu Rejonowego dla Ł.-S., wezwanie skarżącej do zapłaty kosztów sądowych z dnia 10 lutego 2010 r., pismo skarżącej z dnia 12 kwietnia 2010 r. skierowane do Sądu Rejonowego w Ł., pismo biegłego z zakresu rolnictwa-ogrodnictwa i szacunków nieruchomości z dnia 28 września 2004 r. skierowane do Sądu Rejonowego dla Ł.-Ś. w Ł. [...] Wydział [...], postanowienie Sądu Rejonowego dla Ł.-Ś. w Ł. [...] Wydział [...] z dnia 18 stycznia 2005 r., zarządzenie Sądu Rejonowego dla Ł.-Ś. w Ł. [...] Wydział [...] z dnia 3 marca 2010 r., pismo skarżącej z dnia 18 lutego 2010 r. skierowane do Sądu Rejonowego dla Ł.-Ś., pismo Sądu Rejonowego dla Ł.-Ś. w Ł. [...] Wydział [...] z dnia 3 marca 2010 r. skierowane do skarżącej, pismo Sądu Rejonowego dla Ł.-Ś. w Ł. z dnia 26 marca 2010 r. skierowane do skarżącej, pismo skarżącej z dnia 11 marca 2010 r. skierowane do Sądu Rejonowego w Ł.

Po przeanalizowaniu całości zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, ZUS uznał, że nie ma podstaw do umorzenia należności z tytułu składek w oparciu o obowiązujące przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) i utrzymał w mocy decyzję z dnia [...]. Organ podkreślił, że umorzenie należności jest instytucją o charakterze wyjątkowym i tylko w przypadku wystąpienia szczególnych okoliczności możliwe jest podjęcie decyzji o umorzeniu. Ciężar wykazania tych okoliczności należy do osoby zobowiązanej. Zgodnie z obowiązującymi przepisami należności z tytułu składek mogą być umarzane w przypadku ich całkowitej nieściągalności, a pomimo braku ich całkowitej nieściągalności w wyjątkowych przypadkach, gdy osoba zobowiązana wykaże, że nie ma żadnej możliwości wywiązać się ze zobowiązań wobec ZUS, np. nie ma możliwości osiągania dochodów nie otrzymuje żadnych świadczeń z ubezpieczenia społecznego lub innych świadczeń.

Organ wskazał, że skarżąca pobiera świadczenie emerytalne, a więc posiada stałe źródło dochodu, z którego może regulować zaległości wobec ZUS.

Zgodnie z art. 24 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych należności z tytułu składek nieopłacone w terminie podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji lub egzekucji sądowej. Jeżeli zaległości zostaną objęte postępowaniem egzekucyjnym, organ egzekucyjny będzie mógł ustalić, czy skarżąca posiada majątek, którego można egzekwować należności. Gdyby nawet zostało stwierdzone, że nie ma majątku podlegającego egzekucji, to i tak Zakład nie ma obowiązku umorzenia zadłużenia.

Organ zauważył, że skarżąca posiada mieszkanie położone w Ł. przy ul. B.

Ponadto wskazał, iż w przepisie art. 28 ust. 3 ww. ustawy wskazano siedem przesłanek, w których zachodzi całkowita nieściągalność należności z tytułu składek (jest to zamknięty katalog). W przypadku zaistnienia którejkolwiek z tych przesłanek jest możliwe umorzenie zaległości. Powyższe oznacza że Zakład może, ale nie musi umorzyć należności z tytułu składek. Biorąc powyższe pod uwagę, nie można uznać, że zaległości są całkowicie nieściągalne dlatego brak jest podstaw do ich umorzenia w oparciu o art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Zdaniem organu w przedstawionej przez skarżącą sytuacji nie zachodzą okoliczności dające podstawę do umorzenia zaległości w oparciu o art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z rozporządzeniem Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne.

Analizując uregulowania prawne dotyczące możliwości umorzenia należności pomimo braki ich całkowitej nieściągalności należy brać pod uwagę między innymi to, czy po uregulowana zaległości osoba zobowiązana nie będzie dysponowała środkami niezbędnymi do zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, czy trudności płatnicze mają charakter okresowy, czy stały. W związku z tym, że skarżąca posiada stałe źródło dochodu - otrzymuje świadczenie emerytalne, nie można uznać, że jest pozbawiona środków finansowych do zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. W decyzji z dnia [...] prawidłowo wyjaśniono, że aktualny miesięczny dochód skarżącej przekracza minimum socjalne.

Skarżąca poinformowała, że ma problemy zdrowotne. Organ wskazał, że nie kwestionuje i nie bagatelizuje jej stanu zdrowia, ale z tego powodu nie można umorzyć zadłużenia.

Nawet jeśli z uwagi na stan zdrowia skarżąca nie ma możliwości osiągania dodatkowych dochodów, to nie jest pozbawiona środków do utrzymania. W przypadku dokonania zajęcia świadczenia emerytalnego z tego świadczenia można potrącić na poczet spłaty zaległości tylko pewną część, gdyż pozostała kwota musi pozostać osobie zobowiązanej na utrzymanie. W związku z tym, w przypadku dokonywania potrąceń ze świadczenia, skarżąca nie pozostanie bez środków do utrzymania.

Do oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym skarżąca podała, że nie pobiera zasiłku z pomocy społecznej i nie korzysta z innych form pomocy. Organ wywnioskował, że gdyby jej sytuacja materialna była bardzo trudna, to zapewne taka pomoc byłaby przyznana.

Skarżąca podała, że obciążenie jej należnościami z tytułu nieopłaconych składek spowoduje brak możliwości leczenia się. Jednak w ocenie organu w przedmiotowej sprawie nie jest to podstawa do umorzeni zaległości. Skarżąca nie udowodniła bowiem, że brakuje jej funduszy na niezbędne leczenie, np. nie został załączone niezrealizowane recepty lekarskie. Ponoszenie kosztów związanych z miesięcznymi opłatami też nie uzasadnia umorzenia należności. Nie można uznać, że opłaty np. za czynsz, energię są to wyjątkowe, czy nieprzewidziane wydatki. Organ podkreślił, że skarżąca nie wykazała zadłużeń z tego tytułu.

Problemy rodzinne i finansowe skarżącej, w tym problemy z mężem i z podziałem majątku, również nie mają wpływu na umorzenie zadłużenia wobec ZUS, jak również to, że zarządzeniem z dnia 3 marca 2010 r. Sąd Rejonowy dla Ł.-Ś. w Ł. [...] Wydział [...] rozłożył skarżącej należność sądową w kwocie 304,61 zł na raty. Obowiązek opłacania należnych składek za każdy miesiąc kalendarzowy w ustawowo określonych terminach przez osobę prowadzącą działalność gospodarczą istnieje od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności, aż do dnia zaprzestania jej wykonywania, niezależnie od osiąganych przychodów, a nawet w przypadku poniesienia strat, czy pojawiających się w trakcie prowadzenia działalności różnych problemów. Obligatoryjność opłacania składek dotyczy wszystkich płatników składek. Za ryzyko związane z prowadzoną działalnością, jak również jej negatywnymi skutkami oraz za wszelkie rozliczenia odpowiada podmiot prowadzący tę działalność. Jeżeli skarżąca nie opłaciła należnych składek w obowiązującym terminie, to obecnie powinna je uregulować wraz z odsetkami za zwłokę, które są naliczane na zasadach i w wysokości określonej w ustawie z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (tekst jednolity Dz. U. z 2015r., poz. 613), co wynika z treści art. 23 powołanej ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Brak płynności finansowej nie powinien być równoważony ze środków stanowiąc przychody Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Priorytetem dla przedsiębiorcy winno gromadzenie dostatecznych środków na pokrycie kosztów działalności gospodarczej, a tym san obowiązkowych składek na ubezpieczenie zdrowotne.

Zakład podkreślił, że podejmując decyzję w sprawie umorzenia bierze pod uwagę nie tylko ważny interes zobowiązanego i jego sytuację finansową, lecz również ważny interes ogólnospołeczny. Należy przez to rozumieć konieczność zapewnienia maksymalnych środków na Fundusz Ubezpieczenie Zdrowotnego. Podkreślił, iż umorzenie należności stanowi wyraz definitywnej rezygnacji ZUS z możliwości ich wyegzekwowania. W związku z tym, biorąc pod uwagę publicznoprawny charakter tych należności oraz uwzględniając cele, na jakie składki są przeznaczone, organ odpowiedzialny za ich pobór zobowiązany jest do szczegółowej staranności i ostrożności w procedowaniu spraw z zakresu umarzania. ZUS nie ogranicza się zatem wyłącznie do ustalenia sytuacji materialnej dłużnika w oparciu o zgromadzoną dokumentację, pod uwagę bierze się również możliwość odzyskania należności w toku postępowania egzekucyjnego, czy też rozważa możliwość udzielenia ulgi w spłacie w postaci układu ratalnego, zawartego na dogodnych warunkach.

Na powyższą decyzję J. S., działając przez pełnomocnika wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, zarzucając jej naruszenie prawa materialnego, a mianowicie art. 28 ust. 1, 2, 3 oraz ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z § 3 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne poprzez ich nienależyte zastosowanie wynikające z nierozważenia indywidualnego interesu skarżącej, prowadzącego do niezasadnego przyjęcia, iż nie zachodzą przesłanki do umorzenia zaległych należności z tytułu niezapłaconych składek na ubezpieczenie zdrowotne. Ponadto zarzuciła naruszenie przepisów procedury, które miało wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 7, 8, 9, 77 § 1, 80, 107 § 3, 136, 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 140 kodeksu postępowania administracyjnego. Wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz poprzedzającej ją decyzji nr [...] oraz o zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania według norm przepisanych.

Zdaniem skarżącej opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązaną możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Prawdą jest, iż skarżąca posiada stałe źródło dochodu w postaci emerytury, jednakże przedmiotowa emerytura wynosi 1170,27 zł miesięcznie. Stałe koszty związane z utrzymaniem mieszkania wynoszą 450 zł. Skarżąca kupuje leki, których koszt wynosi 100 zł. Organ nie ustalił jakie kwoty skarżąca wydaje na żywność, środki czystości, czy ubrania. Jednocześnie organ nie neguje stanu zdrowia skarżącej - tj. faktu, iż cierpi on a na dyskopatię, zwyrodnieniowe zapalenie stawów oraz nerwicę. Organ I instancji przyjął, iż kwota uzyskiwana z tytułu emerytury przekracza minimum socjalne, zatem skarżąca ma zaspokojone wszystkie potrzeby bytowo - konsumpcyjne. Co za tym idzie, nie zachodzi przesłanka zdefiniowana w § 3 ust. 1 pkt. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Organ II instancji nie podnosi przedmiotowej argumentacji, ale też jej nie neguje. Skarżąca nie zgodziła się z powyższym rozumowaniem. Podniosła, iż kwota 1170 zł miesięcznie w przypadku prowadzenia jednoosobowego gospodarstwa domowego jest bardzo niska. Skarżąca ograniczyła swoje wydatki do minimum. W 2012 roku zamieniła mieszkanie na mniejsze, co pozwoliło jej na spłatę byłego męża, ale także na obniżenie kosztów utrzymania. Z oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym wynika, że oprócz przedmiotowego mieszkania o powierzchni 34,63 m2 skarżąca nie posiada żadnego innego majątku, z którego ZUS mógłby się zaspokoić. Skarżąca w ciągu ostatnich 10 lat znajdowała się w bardzo trudnej sytuacji finansowej i nie miała możliwości zaspokojenia ZUS, nie można jej zarzucić, że dawała pierwszeństwo innym potrzebom.

Co istotne, jak wyliczył organ I instancji, w przypadku prowadzenia egzekucji wobec skarżącej, z emerytury będzie potrącana kwota 347,90 zł miesięcznie. To oznacza, iż skarżąca będzie wtedy wegetowała na granicy ubóstwa. W ocenie strony skarżącej ZUS nienależycie rozważył jej indywidualny interes, co doprowadziło do niezasadnego przyjęcia, iż nie zachodzą przesłanki do umorzenia zaległych należności z tytułu niezapłaconych składek na ubezpieczenie zdrowotne.

Zdaniem skarżącej zaskarżona decyzja nie spełnia warunków art. 107 § 3 k.p.a. Przede wszystkim bowiem organ nie wskazał i nie wyjaśnił podstawy prawnej rozstrzygnięcia. Z treści uzasadnienia wynika, że Organ opierał się na szeregu przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, jednakże trudno szukać ich w podstawie prawnej wydanej decyzji.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga nie jest zasadna.

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2014r. poz. 1647), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę administracji publicznej. Kontrola, o której mowa w § 1 sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (§ 2 art. 1 tej ustawy).

Zgodnie z treścią art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012r., poz. 270 ze zm.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie.

Z wymienionych przepisów wynika, że sąd bada legalność zaskarżonego aktu, czy jest on zgodny z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej.

Przedmiotem kontroli sądu w niniejszej sprawie jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] oraz poprzedzająca ją decyzja z dnia [...] odmawiające J. S. umorzenia należności z tytułu składek na zdrowotne. W ocenie sądu, organ rentowy wydając zaskarżoną decyzję nie naruszył ani przepisów prawa materialnego, ani przepisów procesowych w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, co skutkowałoby koniecznością jej uchylenia.

Na wstępie wskazać należy, że zgodnie z art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s., należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4. Należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Stosownie zaś do art. 28 ust. 3 u.s.u.s., całkowita nieściągalność tych składek zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie,

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003r. - Prawo upadłościowe i naprawcze,

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów Ordynacji podatkowej,

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym,

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym,

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję,

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3a u.s.u.s.).

Cytowany powyżej art. 28 ust. 1 u.s.u.s., dopuszcza zatem możliwość umorzenia w całości lub w części przez ZUS należności z tytułu składek, z uwzględnieniem ust. 2-4, gdzie wyodrębniono dwie podstawy i odpowiadające im przesłanki umorzenia. Do pierwszej zaliczono sytuacje, w których występuje całkowita nieściągalność należności (ust. 2 i ust. 3), jeżeli w wyniku egzekucji nie uzyska się efektywnych kwot, zmniejszających zobowiązanie dłużnika. W art. 28 ust. 3a u.s.u.s. odmiennie unormowano podstawę i przesłanki umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia. Należności z tytułu składek od takich osób mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. W art. 28 ust. 3b u.s.u.s. zawierającym upoważnienie do wydania przez właściwego ministra rozporządzenia do określenia szczegółowych zasad umarzania takich należności z uwzględnieniem przesłanek uzasadniających umorzenie, sformułowano zalecenie w postaci brania pod uwagę ważnego interesu osoby zobowiązanej do opłacania należności z tytułu składek oraz stanu finansów ubezpieczeń społecznych. Szczegółowe zasady umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia zostały uregulowane w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. nr 141, poz. 1365). Zgodnie z treścią § 3 ust. 1 ww. rozporządzenia, zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

W § 3 ust. 1 rozporządzenia przewidziano możliwość umarzania składek pod warunkiem wykazania przez zobowiązanego, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić należności, bo pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i rodziny, w szczególności gdy zachodzą określone w pkt 1-3 przypadki, w tym gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Tak więc uwzględniając powyższe regulacje, w orzecznictwie podkreśla się, że przewidziane w art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. uzależnienie umorzenia należności z tytułu składek od całkowitej ich nieściągalności nie dotyczy ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek. Do nich zalicza się także przedsiębiorców prowadzących działalność gospodarczą zobowiązanych do opłacania składek na swoje ubezpieczenie. Przy ich umarzaniu należy więc zawsze oceniać, czy w konsekwencji egzekwowania zadłużenia pojawi się niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i rodziny przy uwzględnieniu jego stanu majątkowego i sytuacji rodzinnej.

Rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, mimo braku ich całkowitej nieściągalności podejmowane są w ramach tzw. uznania administracyjnego, o czym przesądza użyty w powołanym wyżej art. 28 ust. 3a u.s.u.s. zwrot "należności z tytułu składek (...) mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane". Oznacza to zatem, że organ ma prawo wyboru treści rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, przy czym wybór ten może być swobodny, ale nie dowolny (por. wyrok NSA z dnia 29 sierpnia 2007 r., sygn. akt II GSK 141/07, Lex nr 368197, a także wyrok WSA w Łodzi z dnia 3 listopada 2009 r., sygn. akt I SA/Łd 584/09).

Podkreślić przy tym również należy, że proces podejmowania decyzji w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, w tym także ubezpieczenie zdrowotne, ma charakter dwuetapowy. Najpierw organ, ustalając istotne okoliczności faktyczne sprawy związane przede wszystkim z sytuacją majątkową, osobistą i rodzinną wnioskodawcy ocenia, czy okoliczności te odpowiadają choćby jednej z przesłanek określonych w art. 28 ust. 2 i 3 "u.s.u.s." lub art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia. Stwierdzenie, że okoliczności ustalone w sprawie nie odpowiadają żadnej z przesłanek umorzenia zaległości wyklucza możliwość pozytywnego rozstrzygnięcia dla ubezpieczonego. Z kolei drugi etap ma miejsce jedynie wówczas, gdy organ stwierdzi, że przesłanki te przemawiają za umorzeniem ww. należności. Jednak, nawet pozytywna ocena występowania tych przesłanek, nie obliguje organu do skorzystania z instytucji umorzenia należności z tytułu tych składek. Odmawiając w takiej sytuacji z umorzenia zaległości organ działa w zakresie przyznanego mu uznania administracyjnego.

W kontekście przesłanek określonych w powołanym powyżej § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia, szczególne znaczenie ma wnikliwe wyjaśnienie sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy. A zatem to strona w treści wniesionego wniosku o umorzenie należności, a następnie w toku postępowania, powinna wskazać takie konkretne okoliczności, które będą przemawiały za zastosowaniem wobec niej instytucji umorzenia. ZUS w toku postępowania, powinien natomiast wnikliwie ustalić istnienie (lub brak) takich okoliczności, podejmując w tym zakresie, o ile jest to możliwe, także działania z urzędu, niezależnie od informacji uzyskanych od wnioskodawcy, zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej wyrażoną w art. 7 K.p.a. i zasadą zupełności postępowania dowodowego, o której stanowi art. 77 § 1 K.p.a. Oczywistym jest jednak fakt, że w toku takiego postępowania to głównie na stronie spoczywa ciężar udowodnienia zaistnienia przesłanek do umorzenia, świadczy bowiem o tym użyty przez ustawodawcę w § 3 ust. 1 rozporządzenia zwrot "jeżeli zobowiązany wykaże". Wszakże to wnioskodawca, a nie organ, ma pełną wiedzę o swojej sytuacji rodzinnej, majątkowej, osobistej i o zaistniałych przeszkodach w spłacie zadłużenia.

Ocena zebranego materiału dowodowego należy do organu prowadzącego postępowanie. Stosownie bowiem do treści art. 80 K.p.a., organ swobodnie ocenia dowody, ważne jest jednak, żeby stan faktyczny został oceniony na podstawie całokształtu zebranego materiału dowodowego. Swoboda w ocenie dowodów nie oznacza dowolności. Przeprowadzony przez organ sposób rozumowania związany z ustalaniem stanu faktycznego sprawy na podstawie różnych, czasem sprzecznych ze sobą, zebranych w sprawie dowodów, przedstawiony w uzasadnieniu decyzji, powinien być jasny, zrozumiały i oparty o zasady logiki.

Uznaniowy charakter decyzji w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 powołanego wyżej rozporządzenia nie odnosi się do ustalania przesłanek warunkujących umorzenie należności. W tym zakresie ZUS nie działa na podstawie uznania administracyjnego. Ustalając stan faktyczny sprawy w toku postępowania dowodowego i następnie porównując ten stan do hipotezy normy zezwalającej na umorzenie tych należności organ jest związany wskazanymi powyżej zasadami określonymi w K.p.a., oraz regułami logiki. Postępowanie organu w tym zakresie podlega ocenie sądu administracyjnego, który ocenia, czy został w sprawie zebrany kompletny materiał dowodowy, czy w procesie oceny dowodów nie naruszono reguł logiki i czy zastosowano właściwe przepisy do prawidłowo ustalonego stanu faktycznego. Uznanie administracyjne odnosi się natomiast do wyboru konsekwencji prawnych (umorzyć należności lub odmówić ich umorzenia) w razie prawidłowego ustalenia, że zastosowanie instytucji umorzenia jest możliwe, bowiem przemawiają za tym przesłanki wskazane w § 3 ust. 1 powołanego wyżej rozporządzenia. Wybór tej konsekwencji prawnej, to właśnie drugi etap postępowania organu w procesie wydawania decyzji w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne.

W rozpoznawanej sprawie organ administracji podjął działania zmierzające do dokładnego wyjaśnienia okoliczności sprawy w oparciu o przedłożone dokumenty, wyjaśnił dochody i wydatki strony oraz jej sytuację materialną, majątkową i rodzinną. W oparciu o zgromadzony materiał dowodowy rozważał możliwości uiszczenia składek na ubezpieczenie zdrowotne. Organ wziął pod uwagę cały zebrany materiał dowodowy zaś w uzasadnieniach swoich decyzji wskazano podstawę faktyczną i prawną rozstrzygnięć. Po analizie całego zebranego materiału dowodowego ZUS doszedł do przekonania, że nie istnieją przesłanki do stwierdzenia, iż skarżący nie jest lub nie będzie w stanie w przyszłości spłacić zaległości składkowe. Ocenie organu nie można postawić zarzutu dowolności. W ocenie sądu postępowanie przeprowadzono zgodnie z wymogami określonymi w art.7,8,9,11,77 § 1 i 80 K.p.a. a przyjęte rozstrzygnięcie zostało wystarczająco uzasadnione.

W niniejszej sprawie organ administracji trafnie uznał, że nie zachodzi żadna z przesłanek całkowitej nieściągalności określona w art.28 ust.3 ustawy z 13 października 1998r. W szczególności nie została spełniona przesłanka, o której mowa w art.28 ust.3 pokt.5 u.s.u.s. Wobec skarżącej nie zostało bowiem dotychczas wszczęte postępowanie egzekucyjne a więc organ egzekucyjny nie stwierdził braku majątku z którego można prowadzić egzekucję.

Organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji podniósł, że nie zostały spełnione przesłanki częściowej nieściągalności, o których mowa w art.28 ust.3a u.s.u.s. Szczegółowe przesłanki umorzenia zostały określone w § 3 ust.1 rozporządzenia z 31 lipca 2003r. W ocenie sądu trafna jest ocena ZUS, że nie spełniona została żadna z przesłanek określonych w wymienionym przepisie.

Jeżeli chodzi o przesłankę, o której mowa w § 3 ust.1 pkt.1 rozporządzenia to jak wynika z zebranego materiału dowodowego jedynym źródłem dochodu skarżącej jest emerytura w wysokości 1170,27 zł netto. J. S. prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe (w 2000r. orzeczono rozwód zaś w 2005r. dokonano podziału majątku wspólnego) i posiada spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego o powierzchni 34,63 m2. Stałe miesięczne wydatki to 450 zł – czynsz, opłaty za energię elektryczną, gaz i.t.p. oraz 100 zł – wydatki na leki. Pozostała suma "na życie" (na żywność, ubrania, środki czystości i.t.p.) to kwota 620,27 zł (1170,27 zł – 550 zł). Nie jest to duża kwota lecz należy podnieść, iż emerytura skarżącej przekracza minimum socjalne dla osoby w jednoosobowym gospodarstwie domowym (1058,74 zł). Przekroczenie to wynosi 111,53 zł Sytuacja materialna J. S. jest trudna lecz nie posiada ona zadłużenia z tytułu opłat za mieszkanie, energię, gaz i.t.p. Nie posiada również innych niespłaconych zobowiązań (np. z tytułu kredytu bankowego lub z innych tytułów). Nie wykazała także, iż posiada inne nadzwyczajne wydatki (np., nie złożyła rachunków za leki, wizyty lekarskie i.t.p.).

Nie ulega wątpliwości, że sytuacja materialna skarżącej jest trudna lecz posiada ona stałe źródło dochodu, które pozwala jej na rozpoczęcie spłaty zadłużenia składkowego w niewielkich miesięcznych ratach. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji trafnie podniesiono, że w przypadku skierowania sprawy do egzekucji istnieje możliwość potrącania części emerytury na poczet zaległości z tytułu składek. W przekonaniu sądu w sytuacji gdy J. S. pobiera świadczenie emerytalne, które przekracza minimum socjalne a nie zostało wykazane aby posiadała ona jakieś dodatkowe i nadzwyczajne wydatki to nie została spełniona przesłanka określona w § 3 ust.1 pkt.1 rozporządzenia z 31 lipca 2003r.

W ocenie sądu nie została również spełniona przesłanka umorzenia wymieniona w § 3 ust.1 pkt 2 rozporządzenia. Z zebranego materiału dowodowego nie wynika aby skarżąca poniosła straty materialne w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia uniemożliwiającego zapłatę składek.

W przekonaniu sądu nie została także spełniona przesłanka określona w § 3 ust.1 pkt 3 rozporządzenia. Skarżąca posiada bowiem stałe źródło dochodu w postaci świadczenia emerytalnego, które umożliwia stopniowe, nawet w niewielkich kwotach, spłacanie zadłużenia składkowego.

Należy zgodzić się z okolicznością podniesioną w skardze, że J. S. pobiera niską emeryturę, choruje na dyskopatię, zwyrodnieniowe zapalnie stawów i nerwicę oraz zmuszona jest ograniczać swoje wydatki do minimum. Świadczenie emerytalne skarżącej jest faktycznie niewielkie lecz o 111,27 zł przewyższa minimum socjalne. Wydatki na leki zostały uwzględnione przez organ rentowy (100 zł miesięcznie) a nie zostały przedstawione rachunki na ich zakup w wyższych kwotach. Nie negując faktu niewielkiej emerytury skarżącej jeszcze raz należy podkreślić, że istnieje możliwość rozpoczęcia przez nią spłaty zadłużenia składkowego w niewielkich miesięcznych ratach. Dotychczas J. S. nie rozpoczęła jeszcze spłaty zaległości składkowych.

Nieuzasadniony jest zarzut skargi, iż organ administracji nie uwzględnił słusznego interesu strony gdyż pominął trudną sytuację materialną skarżącej. Wbrew temu zarzutowi organ rentowy dokładnie wyjaśnił sytuację materialną J. S. i rozważył ją w świetle przesłanek określonych w § 3 ust.1 rozporządzenia z 31 lipca 2003r. W uzasadnieniach swoich rozstrzygnięć organ wyjaśnił dlaczego nie zostały spełnione przesłanki, o których mowa w wymienionym przepisie i ocena ta nie ma charakteru dowolnego lecz mieści się w granicach swobodnej oceny. Zarzut skargi w tym zakresie nie zasługuje na uwzględnienie.

Niezasadny jest zarzut skargi naruszenia art.7,8,9,77 § 1,80,107 § 3,136 i 138 § 1 pkt.1 K.p.a. Zarzut ten nie został szerzej uzasadniony. W ocenie sądu organ administracji w dostatecznym stopniu wyjaśnił stan faktyczny, w sposób wyczerpujący rozpatrzył cały materiał dowodowy zaś ocena tego materiału nie ma charakteru dowolnego. Uzasadnienia decyzji organu, w przekonaniu sądu, odpowiadają wymogom, określonym w art.107 § 3 K.p.a. Zarzut skargi w tym zakresie nie zasługuje na uwzględnienie.

Instytucja umorzenia należności z tytułu składek ma charakter wyjątkowy. W każdej tego typu sprawie należy brać pod uwagę zarówno interes wnioskodawcy jak i interes społeczny. Sądowi w obecnym składzie z urzędu znane są tego rodzaju sprawy rozpoznawane w tutejszym sądzie gdzie wnioskodawcami są często osoby nie posiadające żadnych dochodów lub których dochody nie przekraczają minimum socjalnego i praktycznie nie mający perspektyw na uzyskanie wyższych dochodów. Uzasadnia to umorzenie ich zadłużenia gdyż w zasadzie nie ma możliwości aby zaległości te zostały spłacone. W niniejszej sprawie żadna z wymienionych okoliczności nie występuje. J. S. posiada stałe źródło dochodu jakim jest świadczenie emerytalne, które wprawdzie nie jest wysokie lecz przekracza minimum socjalne i umożliwia rozpoczęcie spłaty, nawet w niewielkich ratach, istniejącego zadłużenia.

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji podniesiono, że istnieje możliwość ubiegania się skarżącej o spłatę zadłużenia w formie układu ratalnego. Oczywiście układ taki musiałby zostać dostosowany do jej sytuacji materialnej lecz J. S. nie złożyła dotychczas wniosku w tym przedmiocie. Dowodzi to, że nie jest ona zainteresowana rozpoczęciem ratalnej spłaty zadłużenia lecz chciałaby aby cała zaległość została jednorazowo umorzona. Okoliczność tę również należy uwzględnić przy ocenie zasadności wniosku o umorzenie składek.

W ocenie sądu organ administracji rozważył sytuację materialną, zdrowotną, rodzinną i majątkową J. S. a następnie ocenił ją w świetle przepisów art.28 ust.2,3 i 3a u.s.u.s. oraz w świetle przepisów rozporządzenia z 31 lipca 2003r. W przekonaniu sądu prawidłowo oceniono zarówno słuszny interes strony jak i słuszny interes społeczny. Organ wyjaśnił także dlaczego dał pierwszeństwo interesowi społecznemu. W ocenie sądu brak jest podstaw do kwestionowania tej oceny.

Reasumując sąd uznał, że skarga nie jest zasadna. Z zebranego materiału dowodowego wynika, że nie miała miejsce sytuacja całkowitej nieściągalności, o której mowa w art.28 ust.3 u.s.u.s. ani też częściowej nieściągalności określona w § 3 ust.1 rozporządzenia z 31 lipca 2003r. Organ administracji w sposób wszechstronny rozważył cały zebrany materiał dowodowy w kontekście przepisów regulujących zasady umarzania należności z tytułu składek. Wyjaśnił dlaczego wniosek skarżącej nie został uwzględniony zaś ocenie organu nie można postawić zarzutu dowolności. Rozpoznając sprawę sąd nie stwierdził naruszenia przez organ administracji przepisów prawa materialnego, bądź przepisów postępowania administracyjnego mogących mieć wpływ na wynik sprawy. Z tych wszystkich względów, na podstawie art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, sąd oddalił skargę J. S.

Na marginesie należy dodać, że zmiana sytuacji skarżącej i wystąpienie nowych okoliczności, może stanowić podstawę do wystąpienia z ponownym wnioskiem o umorzenie przedmiotowych należności, i to nawet w sytuacji, gdy pierwotnie wydana w tym przedmiocie decyzja, była decyzją negatywną dla strony. Rozstrzygnięciom tym nie towarzyszy bowiem walor res iudicata, co oznacza możliwość wielokrotnego występowania z wnioskiem i skutkuje obowiązkiem jego rozpatrzenia przez organ administracji z uwzględnieniem aktualnej sytuacji zobowiązanego (materialnej, zdrowotnej, rodzinnej i majątkowej).

R.T.