Postanowienie WSA w Lublinie, sygn. akt III SA/Lu 1452/15
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2016-04-13 00:00:00+02:00 ()
Symbol z opisem: 6300 Weryfikacja zgłoszeń celnych co do wartości celnej towaru, pochodzenia, klasyfikacji taryfowej; wymiar należności celny
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Celnej
Treść wyniku: utrzymano w mocy postanowienie referendarza sądowego
Powołane przepisy: article: art 260 § 1 i art 246 § 1
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Marek Zalewski po rozpoznaniu w dniu 13 kwietnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi P.P na decyzję Dyrektora Izby Celnej z dnia [...], nr [...] w przedmiocie określenia kwoty cła podlegającej retrospektywnemu zaksięgowaniu - na skutek sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 18 marca 2016 r. postanawia: utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 18 marca 2016 r. o odmowie przyznania prawa pomocy.


UZASADNIENIE

Pismem z dnia 10 września 2015 r. pełnomocnik P.P wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie skargę na decyzję Dyrektora Izby Celnej z dnia [...]., nr [...] w przedmiocie określenia kwoty cła podlegającej retrospektywnemu zaksięgowaniu. W skardze zawarto wniosek o zwolnienie od opłat sądowych.

Z oświadczenia złożonego na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że skarżący prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, utrzymuje się z dochodów z prowadzonej działalności gospodarczej. Skarżący podał, że z tego tytułu osiąga miesięczny dochód w wysokości do 2.000 zł netto, z czego na koszty wynajmu mieszkania i opłaty eksploatacyjne wydatkuje kwotę 1.500 zł, a na wyżywienie kwotę 500 zł. Podniósł, że obecnie w stosunku do niego prowadzone są postępowania egzekucyjne w toku których zajęto jego majątek, a stan blokad na rachunkach bankowych przekracza 1.000.000 zł. Skarżący wskazał, że nie posiada żadnego majątku nieruchomego, ani żadnych zasobów finansowych (oszczędności, papierów wartościowych, innych praw majątkowych), podał że posiada jedynie samochód osobowy marki [...]

Po rozpoznaniu wniosku, postanowieniem z dnia 18 marca 2016 r. referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy skarżącemu.

Referendarz sądowy uwzględnił dokumenty złożone do sprawy III SA/Lu 1470/15 i I SA/Lu 1086/15, tj.: wyciągi z dwóch rachunków bankowych, faktury za energię elektryczną i gaz, zeznania podatkowe w podatku dochodowym od osób fizycznych za lata 2013 i 2014, deklaracje podatku VAT za okres od maja do października 2015 r., postanowienie prokuratora z dnia 12 marca 2015 r. o zabezpieczeniu majątkowym, zawiadomienie z dnia 24 lutego 2015 r. sądu rejonowego wydział ksiąg wieczystych o dokonanym wpisie, podsumowanie księgi przychodów i rozchodów za okres maj - październik 2015 r., umowę najmu lokalu mieszkalnego oraz oświadczenie skarżącego, że mieszkanie położone w J. sprzedał w styczniu 2015 r., a nieruchomość w R. wynajmuje na potrzeby prowadzonej działalności gospodarczej, zaś posiadany samochód osobowy ma wartość ok. 15.000-20.000 zł.

W ocenie referendarza, wniosek nie zasługuje na uwzględnienie, ze względu na szereg wątpliwości dotyczących sytuacji majątkowej i dochodowej strony, które nie zostały przez skarżącego wyjaśnione. Udzielone przez stronę informacje na temat sytuacji majątkowej i dochodowej nie tworzą jasnego obrazu jej zdolności płatniczych. Referendarz podważył wiarygodność podanej przez skarżącego wysokości dochodów, wskazał na prowadzoną przez skarżącego działalność gospodarczą, która wykazuje straty, ale przy wysokim poziomie przychodów, na posiadane przez skarżącego, a nie wykazane we wniosku i dokumentach składniki majątkowe w postaci niezamieszkanej nieruchomości i udziałów w spółce. Referendarz poddał również w wątpliwość fakt przedstawienia przez skarżącego wyciągów z wszystkich posiadanych rachunków bankowych. Konkludując referendarz stwierdził, że skarżący nie przedstawił swojej sytuacji materialnej w sposób wyczerpujący, lecz wybiórczo, fragmentarycznie, w sposób nie odpowiadający rzeczywistości.

W sprzeciwie od powyższego postanowienia skarżący podniósł, że określenie wysokości uzyskiwanego przez niego dochodu nie mogło być precyzyjne, jest to bowiem niemożliwe w przypadku dochodu z działalności gospodarczej, gdzie dochód daje się ustalić dopiero po zakończeniu okresu rozliczeniowego. W ocenie skarżącego referendarz błędnie wziął pod uwagę jako koszty utrzymania wydatki na potrzeby prowadzonej działalności gospodarczej. Z uwagi na toczące się wobec skarżącego postępowania egzekucyjne, kwotą, jaką realnie dysponuje skarżący jest kwota najniższego wynagrodzenia netto – 1355 zł. Wskazał, że strata z działalności gospodarczej nie stanowi argumentu za przyznaniem prawa pomocy, podnosząc że jest to jedyny wymierny wynik ujemnego wyniku finansowego, stosowany w księgowości. Chybiony jest również argument o tym, że strona powinna wcześniej zgromadzić środki niezbędne na pokrycie ewentualnych kosztów przyszłych postępowań sądowych. Skarżący zarzucił brak dowodów, w oparciu o które referendarz ustalił fakt zbycia lokalu, co czyni te ustalenia bezpodstawnymi. Referendarz nie uwzględnił faktu, że posiadana przez skarżącego nieruchomość jest obciążona hipoteką na kwotę 1.740.000 zł, co sprawia, że w chwili obecnej nie ma ona żadnej wartości i nie może być sprzedana. Zarzucił także pominięcie przez referendarza okoliczności, że wobec skarżącego toczy się około 250 postępowań, a łączny koszt opłat sadowych oscyluje na poziomie 50.000 zł. Okoliczność ta musi wpływać na ocenę możliwości uiszczenia kosztów również w tej sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Na wstępie należy wyjaśnić, że w dniu 15 sierpnia 2015 r. weszła w życie ustawa z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2015 r., poz. 658), która zasadniczo zmieniła zasady rozpoznawania sprzeciwu od postanowienia referendarza. Ponieważ skarga w niniejszej sprawie wniesiona została po dniu wejścia w życie ustawy zmieniającej, oznacza to, że zastosowanie w niej znajdzie art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, z późn. zm.), dalej: p.p.s.a., w brzmieniu nadanym jej przez art. 1 pkt 73 ustawy zmieniającej, bowiem postępowanie w tej sprawie zostało wszczęte po dniu 15 sierpnia 2015 r.

W myśl art. 260 § 1 p.p.s.a. w brzmieniu mającym zastosowanie do niniejszej sprawy, rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Ustawa nowelizująca ten przepis weszła w życie w dniu 15 sierpnia 2015 r. Oznacza to, że obecnie sąd dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu i wypowiada się o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia lub zarządzenia, a nie jak dotychczas rozpoznaje wniosek o przyznanie prawa pomocy na nowo.

Skarżący ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od wpisu sądowego, a więc w zakresie częściowym (art. 245 § 3 p.p.s.a.).

Jak wynika z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

Jak wielokrotnie podkreślano w orzecznictwie, orzeczenie w przedmiocie prawa pomocy winno wynikać ze zrównoważonej i wzajemnej oceny dwóch elementów: wysokości kosztów jakie musi ponieść strona na poczet postępowania sądowego oraz sytuacji finansowej, w tym zwłaszcza aktualnych możliwości płatniczych skarżącego (por. m.in. postanowienie NSA z 15 stycznia 2014 r. II FZ 1526/13 LEX nr 1417309). Należy też podkreślić, że dokonując oceny przedstawionych przesłanek trzeba brać pod uwagę sytuację aktualną, a nie przeszłą czy przyszłą.

Podstawowe obciążenia, jakie ponosi skarżący w niniejszej sprawie to wpis od skargi, wynoszący – z uwagi na wartość przedmiotu sporu (7720 zł) – 309 zł, a także – w razie niekorzystnego dla niego rozstrzygnięcia (oddalenia skargi) – opłata kancelaryjna za odpis wyroku sądu z uzasadnieniem (100 zł) oraz ewentualny wpis od skargi kasacyjnej, wynoszący połowę kwoty wpisu (w badanej sprawie – 155 zł). Należy przy tym mieć na uwadze, że wydatki te zaktualizują się tylko wtedy, gdy wynik sprawy będzie dla skarżącego niekorzystny i zdecyduje się on na zaskarżenie wyroku sądu I instancji. Oceniając obciążenia związane z poszukiwaniem sądowej ochrony interesów prawnych skarżącego nie można abstrahować od znanego sadowi z urzędu faktu znacznej ilości podobnego rodzaju spraw skarżącego, jakie zawisły przed tutejszym sądem. Na chwilę obecną jest to 240 spraw (po 120 w Wydziale I i III Sądu). Pojedynczo rozpatrywane obciążenie tego rodzaju nie daje właściwego obrazu, stąd konieczność szerszego spojrzenia, aby nadać realny kształt gwarancjom prawa skarżącego do sądu.

Należy podkreślić, że celem prawa pomocy jest zapewnienie prawa do sądu podmiotom, które ze względu na swoją trudną sytuację ekonomiczną nie są w stanie uiścić kosztów sądowych. Prawo pomocy stanowi bowiem wyjątek od zasady ponoszenia przez stronę pełnych kosztów postępowania, wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Skoro zaś przyznanie prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, okoliczności przytoczone przez stronę ubiegającą się o to prawo powinny uzasadniać takie (wyjątkowe) traktowanie (por. postanowienia NSA: z 8 stycznia 2015 r., II OZ 1361/14; z 13 stycznia 2015 r., II OZ 1387/14; z 14 stycznia 2015 r., II OZ 1402/14; z 16 stycznia 2015 r., I OZ 4/15 i II OZ 1152/14; z 20 stycznia 2015 r., II OZ 11/15; z 22 stycznia 2015 r., I OZ 21/15). Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie NSA z 22 stycznia 2015 r., II GZ 935/14, CBOSA).

W ocenie sądu, w badanej sprawie skarżący nie wykazał skutecznie, że konieczność uiszczenia kosztów sadowych, nawet z uwzględnieniem wspomnianej wyżej szerszej perspektywy, mogłaby spowodować uszczerbek utrzymania koniecznego dla skarżącego.

W ugruntowanym już orzecznictwie wskazuje się, że prawo pomocy jest wyłomem uczynionym przez ustawodawcę na rzecz strony biednej, którego udzielenie wiąże się z koniecznością należytego zachowania się wnioskodawcy (przedstawienia sądowi oceniającemu wniosek całości materiału dokumentującego stan majątkowy). Prawo pomocy nie jest instytucją przysługującą osobom uznającym się za niezamożne, a osobom, które taki fakt wykażą stosownymi dokumentami i oświadczeniami (postanowienie NSA z 22 stycznia 2015 r., I OZ 21/15, LEX nr 1640412). To na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy. Orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie prawa pomocy w zakresie całkowitym zależy od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w przepisie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. (postanowienie NSA z 28 stycznia 2015 r., II OZ 43/15, LEX nr 1640593).

Osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy powinna wykazać szczerą wolę współpracy z sądem i rzetelnie przedstawić swoją sytuację majątkową

i finansową, nie zatajając żadnych istotnych faktów w tym zakresie.

Zdaniem Sądu referendarz trafnie wywiódł, że udzielone przez stronę informacje na temat sytuacji majątkowej i dochodowej nie tworzą jasnego obrazu jej zdolności płatniczych, a podniesione w sprzeciwie zarzuty błędnej oceny tej sytuacji są chybione.

Analizując relację dochodów skarżącego do stałych wydatków na zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych należy wskazać, że referendarz ocenił sytuację skarżącego w oparciu o jego własne twierdzenia. Skarżący oświadczył, że uzyskuje dochód w kwocie "do 2.000 zł" miesięcznie netto, a stałe wydatki wynoszą: 1.500 zł tytułem kosztów najmu mieszkania i opłat oraz 500 zł tytułem kosztów wyżywienia. Wbrew zarzutom sprzeciwu, referendarz nie podważył braku precyzji w zakresie oszacowania dochodu. Trafnie zakwestionował zgodność z doświadczeniem życiowym twierdzenia, że dorosła osoba może pokryć koszty wyżywienia, środków czystości, ubrania miesięczną kwotą 500 zł. Nierealność takich twierdzeń wskazuje na brak podania przez skarżącego wiarygodnych i pełnych danych w tym zakresie. W sprzeciwie skarżący podniósł, że z uwagi prowadzoną egzekucję faktycznie dysponuje kwotą jeszcze mniejszą, oscylującą w granicach najniższego wynagrodzenia za pracę, czyli 1355 zł. Powstaje wobec tego pytanie, w jaki sposób skarżący uzyskując taki dochód zaspokaja bieżące, konieczne potrzeby związane z utrzymaniem w wysokości 2000 zł? Argumentacja skarżącego, ani złożone przez niego oświadczenia nie pozwalają na wyeliminowanie powyższych wątpliwości.

Chybiony jest argument podniesiony w sprzeciwie, że referendarz uwzględnił w kosztach utrzymania koszt najmu nieruchomości na potrzeby prowadzonej działalności. W formularzu PPF skarżący wskazał kwotę 1500 zł, jako wysokość ponoszonych wydatków na zaspokojenie swoich potrzeb mieszkaniowych, a nie związanych z prowadzoną działalnością.

Wbrew argumentom podniesionym w sprzeciwie, dokonanej przez referendarza analizy możliwości płatniczych skarżącego w kontekście przychodów z prowadzonej przez niego działalności gospodarczej nie można uznać za wadliwą. Znaczenie straty wykazywanej w dokumentach księgowych i podatkowych nie jest tak oczywiste jak stara się wykazać pełnomocnik skarżącego. Pomimo wykazywanej księgowo straty, istotnym czynnikiem pozwalającym na ocenę kondycji przedsiębiorstwa (również prowadzonego przez osobę fizyczną) jest wysokość uzyskiwanego z tej działalności przychodu. Wykazywana przez stronę strata absolutnie nie świadczy automatycznie o braku środków finansowych, lecz powstaje w następstwie nadwyżki kosztów uzyskania przychodów nad wydatkami, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (por. postanowienia NSA z 19 stycznia 2016 r., II GZ 961/15; z 20 stycznia 2016 r., I GZ 889/15; z 2 lutego 2016 r., II GZ 9/16). Przy wysokich przychodach strata może być efektem wydatków inwestycyjnych, zmierzających do rozwoju przedsiębiorstwa, może też wynikać z rozmaitych działań w zakresie tzw. optymalizacji podatkowej, czyli dążenia do zmniejszania obciążeń podatkowych. Nie można przyjąć, że przedsiębiorstwo skarżącego jest w bardzo złej sytuacji finansowej, rzutującej na jego możliwości płatnicze, skoro nie tylko nie kończy działalności, ale patrząc przez pryzmat stale zwiększającego się poziomu przychodów, wręcz odwrotnie – funkcjonuje sprawnie. W tej sytuacji nie można zgodzić się z twierdzeniem, że strata z prowadzonej działalności gospodarczej jest istotnym argumentem za przyznaniem prawa pomocy. Przeczy temu szersze spojrzenie na kondycję przedsiębiorstwa, uwzględniające rosnący wolumen przychodów.

Nie zasługuje również na uwzględnienie zarzut odnoszący się do kwestii zbycia lokalu mieszkalnego położonego w J.. W aktach sprawy znajduje się bowiem przekazane przez skarżącego jego własne oświadczenie z dnia 12 grudnia 2015 r. Nie można też zgodzić się z argumentacją, że fakt zbycia tego składnika majątku w styczniu 2015 r., pozostaje całkowicie bez związku z kwestią przyznania prawa pomocy w badanej sprawie. Bez wątpienia skarżący przed rokiem uzyskał środki pieniężne z tytułu zbycia tego składnika majątku i to w relatywnie dużej wysokości. Sposób zagospodarowania tych środków jest istotny dla badanej sprawy o tyle, że jeśli skarżący ich nie wydał, stanowiłyby wystarczające zabezpieczenie pokrycia kosztów postępowania w badanej i podobnych sprawach sądowych skarżącego. Z tej przyczyny wyjaśnienie przez skarżącego sposobu zagospodarowania środków pozyskanych ze zbycia tego majątku stanowiło element wykazania przez niego okoliczności wchodzących w zakres przesłanek przyznania prawa pomocy w badanej sprawie.

Nie można zgodzić się z zarzutem o rażącym naruszeniu prawa skarżącego do sądu, poprzez stwierdzenie referendarza, że na zdolności płatnicze skarżącego wpływa fakt korzystania z usług profesjonalnego pełnomocnika. W żadnym fragmencie uzasadnienia swojego postanowienia referendarz nie wyraził tezy, że posiadanie pełnomocnika profesjonalnego wyklucza przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. W sprawie o wysokiej wartości przedmiotu sporu opłaty sądowe mogą przekroczyć rynkowe stawki wynagrodzenia profesjonalnego prawnika. Logika i doświadczenie życiowe wskazują jednak, że osoba, która ma środki na zatrudnienie profesjonalnego pełnomocnika, nie znajduje się w sytuacji materialnej, w której istnieje realna groźba niezaspokojenia podstawowych potrzeb. W odniesieniu do sytuacji skarżącego pojawia się pytanie, w jaki sposób jest w stanie wygospodarować środki na zatrudnienie pełnomocnika profesjonalnego, kiedy dochody jakie uzyskuje z trudem wystarczają na zaspokojenie podstawowych potrzeb bytowych, a nawet mogą być uznane za niewystarczające, jeśli przyjąć za prawdziwe twierdzenia podnoszone w sprzeciwie.

Pełnomocnik skarżącego w złożonym sprzeciwie nie podważył ustaleń referendarza, odnoszących się do posiadanych przez skarżącego rachunków bankowych. Analiza wyciągów z podanych przez skarżącego rachunków wykazała przepływ środków z innego jeszcze rachunku, nie podanego w ogóle przez skarżącego. Do tej argumentacji referendarza sprzeciw w ogóle się nie odnosi, zasadna pozostaje więc konkluzja, że skarżący uchylił się od podania stanu wszystkich swoich rachunków bankowych. Podobnie brak jakichkolwiek wyjaśnień ze strony skarżącego w odniesieniu do wykazanego przez referendarza faktu posiadania udziałów oraz pełnienia funkcji prezesa zarządu w spółce [...].

Sprzeciw nie wyjaśnia także faktu, dlaczego skarżący nie poinformował, że jest właścicielem lokalu użytkowego położonego w J., o pow. 175 m2. Ustalenia referendarza w tym przedmiocie opierają się na materiale dowodowym w postaci zawiadomienia z Wydziału Ksiąg Wieczystych SR w J.. Dzięki podanemu w tym zawiadomieniu numerowi księgi wieczystej możliwe jest poczynienie ustaleń co do własności i obciążeń lokalu, z wykorzystaniem publicznie dostępnego systemu Elektronicznych Ksiąg Wieczystych. Należy zgodzić się, że wykorzystanie tego składnika majątkowego dla pozyskania środków niezbędnych do pokrycia kosztów postępowań przed tutejszym sądem jest wątpliwe, z uwagi na bardzo dużą kwotę obciążeń hipotecznych nieruchomości. Tym niemniej jednak, rzeczą skarżącego było wyczerpująco i zgodnie z prawdą przedstawić stan swojego majątku

i poziom dochodów.

W ocenie Sądu, nie można zgodzić się jedynie z argumentacją referendarza, wskazującą na obowiązek zgromadzenia wcześniej środków na potrzeby prowadzonych sporów sądowych. Trudno bowiem czynić założenia o możliwości sporów sądowych w przyszłości, na potrzeby których należy zabezpieczyć wcześniej środki finansowe. Stanowisko referendarza w tym zakresie nie ma jednak wpływu na ocenę przesłanek przyznania prawa pomocy w badanej sprawie, bowiem inne aspekty sprawy wskazują, że skarżący nie wykazał w rzetelny i wiarygodny sposób, iż spełnił ustawowe przesłanki uzyskania pomocy ze strony państwa.

W konkluzji należy stwierdzić, iż w pełni prawidłowa była ocena referendarza sądowego, że w sprawie nie zachodzą przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a, warunkujące przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, ponieważ skarżący, wbrew obowiązkowi dochowania należytej staranności, nie przedstawił swojej sytuacji w sposób wyczerpujący i pełny, lecz wybiórczo i fragmentarycznie, w sposób budzący szereg uzasadnionych wątpliwości co do zgodności z rzeczywistością.

Nie ma zatem podstaw do uchylenia postanowienia referendarza jako naruszającego prawo.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie, na podstawie art. 260 § 1 oraz art. 246 § 1 p.p.s.a. orzekł, jak w postanowieniu.