Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 912/04
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2006-05-10 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6342 Przyznanie uprawnień kombatanckich oraz przyznanie uprawnień dla wdów /wdowców/ po kombatantach
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak Sędziowie WSA Maciej Dybowski WSA Ewa Kręcichwost-Durchowska (spr.) Protokolant st. sekr. sąd. Teresa Zaporowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 maja 2006 r. przy udziale sprawy ze skargi M. J. na decyzję Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [..] czerwca 2004r. nr [..] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [..] września 2003r. nr [..] II. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjo- nowanych na rzecz M. J. kwotę 100,-zł tytułem zwrotu kosztów postępowania. /-/ E. Kręcichwost-Durchowska /-/ D. Rzyminiak-Owczarczak /-/ M. Dybowski


UZASADNIENIE

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [..] września 2003 r. nr [..] na podstawie art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c i art. 22 ust. 1 ustawy z 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego ( j.t. Dz. U. 42/02/371 ze zm.- dalej ustawa ) odmówił przyznania uprawnień kombatanckich M. J. urodzonej [..] lutego 1930 r., z tytułu poddania Wnioskodawczyni represji, w ramach których przebywała z przyczyn narodowościowych w innym miejscu odosobnienia, w którym pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa (art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy).

W uzasadnieniu decyzji wyjaśniono, iż po analizie przedłożonych przez Stronę dokumentów należy uznać, że Wnioskodawczyni nie przedstawiła dostatecznych dowodów, iż zachodzą w Jej sprawie przesłanki art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy.

M. J. wnosząc o ponowne rozpatrzenie sprawy wniosła o zmianę decyzji podnosząc, że wraz z rodziną, została wysiedlona ze wsi S. w dniu [..] grudnia 1939 r. i przewieziona do obozu przejściowego w klasztorze na Ś. G. w G. Następnie zostali wywiezieni pociągiem do obozu w Ł., po kilku dniach wywieziono ich do T.

Decyzją z dnia [..] czerwca 2004 r. nr [..] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 127 § 3 i art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego ( tekst jednolity Dz. U. z 2000 r. nr 98, poz. 1071 ze zm - dalej kpa ), i art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b i c ustawy z 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego-( j.t. Dz. U. 42/02/371 ze zm. ), utrzymał w mocy własną decyzję. Motywując decyzję Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych powtórzył argumenty zaprezentowane w pierwotnej decyzji, podniósł także, że obóz w G. nie został wymieniony w rozporządzeniu Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 września 2001 r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości ( Dz. U. z 2001 r., nr 106, poz. 1154- dalej-rozporządzenie ). Odnośnie zaś obozu w Ł. wskazał, iż z informacji zawartych w informatorze " Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939-1945 " , wynika że obozy na terenie Ł. istniały dopiero od 1940 r.

Na powyższą decyzję M. J. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w P. wnosząc o zmianę powyższej decyzji. W uzasadnieniu skargi dodatkowo wskazała, że masowy wywóz mieszkańców powiatu g. do Generalnej Guberni jest faktem udokumentowanym historycznie, a represje jakich doznała znajdują potwierdzenie w dokumentach Archiwum Państwowego w Ł.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w całości podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko i wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga okazała się zasadną.

W postępowaniu sądowo-administracyjnym obowiązuje zasada oficjalności, mająca obecnie umocowanie i określone granice w przepisach art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). Zgodnie z tą zasadą, sąd administracyjny nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, zawartą w skardze argumentacją- zobowiązany jest natomiast do oceny praworządności zachowań organów administracji w danej sprawie. Granice rozpoznania skargi przez sąd są z jednej strony wyznaczone przez kryterium legalności działań organów w konkretnej i zaskarżonej sprawie, z drugiej strony przez zakaz pogarszania sytuacji prawnej skarżącego.

Bezspornym w sprawie jest, iż M. J. [..] grudnia 1939 r. została wysiedlona z miejscowości S. i przebywała w obozie w G. Następnie została wywieziona do obozu w Ł., skąd przewieziono ją do T., że w okresie represji miała ukończone [..] lat, a także, że wniosła o przyznanie jej uprawnień kombatanckich z tego tytułu. Stosownie do art. 4 ust. 1 ustawy o kombatantach, przepisy tej ustawy stosuje się do osób, które podlegały represjom wojennym i okresu powojennego. Represjami są okresy przebywania z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych w hitlerowskich więzieniach i obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady, w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa (lit. b); w innych miejscach odosobnienia, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa (art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy o kombatantach).

W ocenie Kierownika Urzędu wnioskowane uprawnienie nie przysługuje skarżącej, wobec faktu, że obóz w G. nie został wymieniony w rozporządzeniu Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 września 2001 r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości ( Dz. U. z 2001 r., nr 106, poz. 1154- dalej-rozporządzenie ), zaś obozy w Ł. istniały dopiero od 1940 r

Powyższa ocena zapewne była konsekwencją przyjęcia przez organ formalistycznego stanowiska, iż w sprawach o przyznanie uprawnień kombatanckich w oparciu o art. 4 ustawy, tj. na skutek doznanych "represji wojennych i okresu powojennego", organ związany jest treścią postanowień rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z 20 września 2001 r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości ( Dz. U. Nr 106, poz. 1154 -dalej rozporządzenie); Orzekający Sąd nie podziela takiego stanowiska.

Zdaniem Sądu Kierownik Urzędu dokonał błędnej wykładni art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy- w brzmieniu nadanym art. 3 pkt 3 ustawy z dnia 9 kwietnia 1999 r. o zmianie ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej- Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, ustawy o kombatantach... ( Dz. U. 38/99/360 ), przez przyjęcie, że organ wydający decyzję nie jest uprawniony do czynienia samodzielnych ustaleń, czy przedmiotowy obóz był innym miejscem odosobnienia, w którym pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, wobec nie ujęcia danego obozu w § 6 rozporządzenia. W myśl art. 8 ust. 1 ustawy o kombatantach Prezes Rady Ministrów określa w drodze rozporządzenia formacje i organizacje o których mowa w art. 1 ust. 2 pkt 5 oraz art. 2 pkt 1 ustawy, a także miejsca odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, a także więzienia i obozy NKWD lub będące pod nadzorem NKWD, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości, oraz obozy, o których mowa w art. 3 pkt 2 i w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b) i lit. c) oraz w pkt 3 ustawy. Na podstawie tego upoważnienia Prezes Rady Ministrów wydał w dniu 20 września 2001 r. w/w rozporządzenie. Ani z treści delegacji ustawowej ani z treści rozporządzenia nie wynika jednak, że ten akt wykonawczy obejmuje wszystkie miejsca odosobnienia, spełniające warunki wymienione w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz c ustawy.

Sądowi z urzędu wiadomym jest, że w poprzednim Wykazie Jednolitym Obozów z dnia 18 marca 1993 r., wydanym na podstawie art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy w brzmieniu pierwotnym, nie znalazły się w ogóle obozy przejściowe, aktualnie wymienione § 6 pkty 1-10 rozporządzenia, bowiem wymieniono w punkcie IV wykazu jedynie Zamość i Zwierzyniec ( obecnie wymienione w § 6 pkt 11 i 12 rozporządzenia). Dnia 11 sierpnia 1993 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych i Dyrektor Głównej Komisji Badania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu- Instytutu Pamięci Narodowej uzupełnili Wykaz przez dodanie punktu VII o treści: obozy przesiedleńcze poza wymienionymi w pkt IV- uprawnienia przysługują wyłącznie dzieciom do lat 14 osadzonym w obozach przesiedleńczych z uwzględnieniem wymogów określonych w art. 4 ust. 2 ustawy. Należy zauważyć także, że wspomniane rozporządzenie nie jest zamkniętym katalogiem obozów, skoro zostało ono znowelizowane przez rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 21 X 2005 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości ( Dz. U. nr 214, poz. 1801 ze zm.), na mocy którego do listy miejsc odosobnienia określonych w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy o kombatantach dodano obóz w Szczeglinie. Świadczy to, zdaniem Sądu, że wykaz obozów zawarty w rozporządzeniu nie jest kompletny i wymaga uzupełnienia bądź przez nowelizację tego aktu lub też przez przeprowadzenie odpowiedniego postępowania dowodowego wedle rygorów kodeksu postępowania administracyjnego.

W ocenie Sądu nie można, wyciągać daleko idących wniosków z samego faktu zakwalifikowania przez władze hitlerowskie jakiegoś obozu do takiego a nie innego rodzaju. Nie zawsze zakwalifikowanie w czasie okupacji obozu do określonego rodzaju, który to rodzaj następnie zamieszczono w wykazie ujętym w rozporządzeniu, odpowiada warunkom określonym w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b oraz c ustawy. Na przykład, w opinii z dnia 10 lutego 1999 r. Głównej Komisji Badania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu stwierdzono, że Obozy Przesiedleńcze w Gnieźnie i Młyniewie nie spełniały warunków art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b i c ustawy. Mimo tego obecnie w rozporządzeniu oba te obozy wymienione są w § 6 punktach 1 i 8. Nie można zatem założyć z góry, że samo pominięcie określonego obozu w wykazie miejsc zesłań i deportacji, ujętym w rozporządzeniu, wyłącza możliwość stwierdzenia istnienia uprawnień. Tak więc, sam fakt, iż obóz w G. nie został wymieniony w § 6 rozporządzenia nie oznacza, że nie stanowił on miejsca odosobnienia, o jakim mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. c. Taki pogląd WSA w Poznaniu formułował już we wcześniejszych wyrokach (m.in. wyrok z dn. 24 czerwca 2005 r., sygn. IV SA/Po 231/05).

Na tle art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy w brzmieniu pierwotnym, Sąd Najwyższy zaprezentował trafny pogląd, że przyznanie uprawnień kombatanckich uzależnione zostało od spełnienia dwu warunków: 1) określonych przyczyn represji, do których zaliczono przyczyny polityczne, narodowościowe, religijne i rasowe; 2) przebywania z tychże przyczyn w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady lub w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Zważyć również należy, że organ administracji państwowej posiada zdecydowanie większe możliwości dotarcia do źródeł historycznych, na podstawie których weryfikacja charakteru danego obozu byłaby możliwa, oczywiście o ile źródła takie się zachowały. Rozpatrując wniosek strony Kierownik Urzędu nie przeprowadził w celu ustalenia charakteru obozu w G. i pobytu strony w obozie w Ł. żadnych dowodów, zaś samej strony nie zobowiązano i nie pouczono, czy i w jaki sposób mogłaby powyższe udokumentować lub uprawdopodobnić.

Art. 154 § 1 i § 2 kpa dopuszcza zmianę lub uchylenie decyzji ostatecznej, jeżeli przemawia za tym interes społeczny lub słuszny interes strony. Postępowanie prowadzone na podstawie art. 154 kpa jest postępowaniem nadzwyczajnym, którego przedmiotem - w przeciwieństwie do postępowania głównego (rozpoznawczego) - nie jest merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy, lecz przeprowadzenie weryfikacji wydanej już decyzji ostatecznej z jednego tylko punktu widzenia, a mianowicie, czy za zmianą (uchyleniem) przemawia interes społeczny lub słuszny interes strony. Przy czym w orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, iż przesłanki określone w art. 154 kpa w odniesieniu do danej sprawy "muszą nabrać konkretnej treści wynikającej ze stanu faktycznego i prawnego sprawy" (teza wyroku z 12 sierpnia 1990 r., sygn. I SA 1906/98, LEX Nr 48663).

Z powyższych względów a także z uwagi na wskazane wyżej uchybienia na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" oraz art. 200 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzeczono jak w sentencji wyroku.

Sąd nie orzekł o wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji w trybie art. 152 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, gdyż zaskarżoną decyzją nie przyznano żadnych uprawnień, które podlegałyby wykonaniu.

Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy zadaniem organu będzie przeprowadzenie wyczerpującego postępowania dowodowego i zastosowanie wskazówek zawartych w niniejszym uzasadnieniu, celem ustalenia charakteru obozów w G. i Ł., warunków tam panujących oraz realizowanej w nich polityki eksterminacyjnej w stosunku do osób tam przebywających.

/-/ E. Kręcichwost-Durchowska /-/ D. Rzyminiak-Owczarczak /-/ M. Dybowski

MK