Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 1400/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2021-03-17 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 3 pkt 21, art. 17 ust. 4, ust. 5 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Maciej Kobak Sędziowie WSA Magdalena Józefczyk WSA Paweł Zaborniak /spr./ po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 marca 2021 r. sprawy ze skargi T. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] października 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego - skargę oddala -


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi T. Cz.-K. (dalej: "Skarżąca") jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] (dalej: "Kolegium", "SKO") z dnia [...] października 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Z uzasadniania i akt administracyjnych sprawy wynika, że 30 marca 2020 r. Skarżąca zwróciła się do Burmistrza Miasta i Gminy [...] o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką na niepełnosprawnym w stopniu znacznym ojcem S. M..

Decyzją z dnia [...] lipca 2020 r. nr [...] Burmistrz odmówił przyznania Skarżącej wnioskowanego świadczenia. Wskazał, że ojciec wnioskodawczyni legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z orzeczenia Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Województwie [...]z dnia [...] sierpnia 2015 r. ([...]) wynika, że niepełnosprawność istnieje od 74-go roku życia, zaś ustalony stopnień niepełnosprawności datuje się od 11 czerwca 2015 r. Natomiast z orzeczenia ZUS z dnia 24 października 2019 r. ([...]) wynika, że data powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji to 3 lipca 2019 r. Wobec braku spełnienia przesłanki wynikającej z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 111 ze zm. – dalej: "u.ś.r.") - niepełnosprawność ojca powstała w 74 roku życia oraz przesłanki z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. – osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonka nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, organ uznał, że świadczenie nie może zostać przyznane.

Odwołanie o tej decyzji złożyła T. Cz.-K. domagając się jej uchylenia i przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zarzuciła naruszenie art. 17 ust. 1b u.ś.r. poprzez zastosowanie tej normy prawnej z pominięciem wyroku TK z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13 oraz naruszenie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. poprzez uznanie, że sam fakt pozostawania osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim z osobą nielegitymującą się znacznym stopniem niepełnosprawności, eliminuje inne osoby bliskie w prawie do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego.

Wskazaną na wstępie decyzją z dnia [...] października 2020 r. nr [...] SKO w [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu przytoczyło treść art. 17 ust. 1 oraz 1b u.ś.r. oraz przywołało wyrok TK z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13. Wywiodło, że powstanie niepełnosprawności w okresie wymienionym w art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie stanowi przeszkody do uznania spełnienia przesłanki określonej w tym przepisie, od której zaistnienia uzależnione jest przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie zaakceptowało zatem stanowiska organ I instancji w zakresie niespełnienia przez osobę wymagającą opieki przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Odnośnie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego zstępnym osoby wymagającej opieki, SKO wyjaśniło, że zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W przedmiotowej sprawie, mimo, że dołączona dokumentacja medyczna potwierdza wiele schorzeń J. M. (małżonki S. M.), to jednak nie legitymuje się ona takim orzeczeniem. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy. Zasadnie organ I instancji odmówił wnioskowanego świadczenia.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, T.Cz.-K. – zastępowana przez fachowego pełnomocnika wniosła o uchylenie decyzji obu instancji oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

Kwestionowanej decyzji zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego mające istotny wpływ na wynik sprawy poprzez zastosowanie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. i uznanie, że sam fakt pozostawania osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim z osobą nielegitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, eliminuje inne osoby bliskie w prawie do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego. Zarzuciła także naruszenie art. 7, art. 77 oraz art. 80 k.p.a. poprzez błędną ocenę materiału dowodowego i niezasadne uznanie, że skarżąca nie spełnia przesłanek do przyznania świadczenia.

W uzasadnieniu Skarżąca wskazała, że z materiału dowodowego wynika, że żona osoby niepełnosprawnej nie jest w stanie opiekować się niepełnosprawnym mężem w sposób wystarczający. Organ odwoławczy nie tylko w żadnym zakresie nie uzupełnił postępowania wyjaśniającego, ale uzasadnił decyzję w sposób lakoniczny, wskazując, że ciężar udowodnienia tych okoliczności spoczywa na wnioskodawczyni.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w kwestionowanej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jako niezasadna, została przez Sąd oddalona w całości.

Sądowa kontrola administracji publicznej sprowadza się do ustalenia czy w określonym przypadku, jej organy dopuściły się kwalifikowanych naruszeń prawa. Ta kontrola jest wykonywana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej – art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2021 r., poz. 137; zwana dalej P.u.s.a.), zaś zakres kontroli wyznacza przepis art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.; zwana dalej P.p.s.a.).

Sąd rozstrzyga w granicach sprawy nie będąc przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Ponadto Sąd na podstawie art. 135 p.p.s.a. uprawniony jest stosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.

Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15 ust. 3 zzs⁴ ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. 2020 r. poz. 374 ).

Przedmiotem kontroli WSA uczyniono w niniejszej sprawie decyzję SKO o odmowie przyznania Skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem S. M.. SKO oparło swą decyzję afirmującą rozstrzygnięcie Burmistrza na podstawie art. 17 ust. 5 pkt. 2 lit. a u.ś.r. W powołanej regulacji ustawowej zamieszczono jedną z negatywnych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Przesłanka ta nie pozwala pozytywnie rozpatrzyć wniosek o przyznanie świadczenia, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Aktualnie to wyłączenie prawa do świadczenia nie ma charakteru bezwzględnego. Wyjątek od tej zasady powstaje bowiem wówczas gdy współmałżonek osoby wymagającej opieki legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (por. art. 17 ust. 1a u.ś.r.). Jedynie legitymowanie się przez współmałżonka osoby niepełnosprawnej orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, uprawnia właściwy organ do przyznania wnioskowanego świadczenia, oczywiście jeżeli jednocześnie wnioskodawca spełnia pozostałe warunki ustawowe – art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Negatywna przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nakazuje więc badać czy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jeżeli tak to czy współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, czyli jednym z orzeczeń wynikających z art. 3 pkt 21 w/w ustawy.

W tym miejscu Sąd potwierdza wypracowaną w orzecznictwie tezę mówiącą, iż art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. normuje przypadki, gdy o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną, pozostającą w związku małżeńskim ubiega się osoba spełniająca kryteria wskazane w ust. 1 (lub w ust. 1a) tego przepisu, niebędąca "sprawnym" małżonkiem zobowiązanym w pierwszej kolejności do alimentacji (np. zstępny). Zatem przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ma pełne zastosowanie do małżonka ubiegającego się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu opieki nad współmałżonkiem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (zob. wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 9 kwietnia 2019 r., sygn. akt II SA/Rz 208/18, CBOSA, oraz powołane tam orzecznictwo).

Znaczny stopnień niepełnosprawności, do którego odwołuje się negatywna przesłanka świadczeniowa, został zdefiniowany dla potrzeb wykładni i stosowania przepisów u.ś.r. w art. 3 pkt 21 tej ustawy. Zatem przez znaczny stopień niepełnosprawności należy rozumieć na gruncie u.ś.r. :

a) niepełnosprawność w stopniu znacznym w rozumieniu przepisów o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych,

b) całkowitą niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,

c) stałą albo długotrwałą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji albo trwałą lub okresową całkowitą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji, orzeczoną na podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników w celu uzyskania świadczeń określonych w tych przepisach,

d) posiadanie orzeczenia o zaliczeniu do I grupy inwalidów,

e) niezdolność do samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych lub przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Okazuje się w świetle przytoczonej definicji ustawowej, że znaczny stopień niepełnosprawności nie musi wyłącznie wynikać z orzeczenia zespołu orzekającego o stopniu niepełnosprawności na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U. z 2021 r. poz. 573). Na równi z tym orzeczeniem ustawodawca nakazuje traktować także szereg innych precyzyjnie określonych w art. 3 pkt 21 u.ś.r. dysfunkcji zdrowotnych o określonych konsekwencjach, potwierdzonych stosownym orzeczeniem właściwej na gruncie odpowiednich dla nich przepisów instytucji publicznej (np. orzeczenie lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o niezdolności do samodzielnej egzystencji ustalone na podstawie art. 13 ust. 5 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych). Ustawodawca przewidział w art. 3 pkt 21 ustawy istnienie kilka niezależnych od siebie ścieżek proceduralnych umożliwiających osobom cechującym się złym stanem zdrowia potwierdzenie znacznego stopnia niepełnosprawności.

Istotne jest w tym miejscu podkreślenie w kontekście w/w definicji pojęcia znacznego stopnia niepełnosprawności, że o nabyciu statusu osoby niepełnosprawnej decyduje w ramach tych określonych procedur wyspecjalizowany w tym zakresie organ, dysponujący odpowiednim dla danego rodzaju schorzeń przygotowaniem merytorycznym umożliwiającym fachową i rzetelną ocenę stanu zdrowia danej osoby. Dla przykładu w skład zespołu orzekającego o stopniu niepełnosprawności orzekającemu o stopniu niepełnosprawności wchodzą oprócz przewodniczącego i sekretarza, lekarze, psycholodzy, pedagodzy, doradcy zawodowi, pracownicy socjalni, którzy zgodnie ze swą specjalizacją sporządzają w oparciu o określone w przepisach kryteria oceny, wpływające na kształt orzeczenia o stopniu niepełnosprawności osoby zainteresowanej (zob. m.in. § 18 i § 20 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności, Dz.U. z 2018 r. poz. 2027).

Przechodząc do realiów niniejszej sprawy, należy przypomnieć, że Organ odwoławczy potwierdził ustalenia pierwszoinstancyjne o tym, że małżonka S. M. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, chociaż dokumentacja zawarta w aktach sprawy potwierdza wiele schorzeń J.M. wymagających pomocy medycznej i pobytu na leczenie w szpitalu. Dlatego też T.Cz.- K. z uwagi na treść powołanego art. 17 ust. 5 pkt 2 ustawy, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje.

Na tle powołanego wyżej artykułu u.ś.r. ukształtowały się w orzecznictwie sądowoadministracyjnym dwa przeciwstawne stanowiska.

W świetle pierwszego z tych stanowisk, do którego odwołuje się treść skargi, art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. rozumiany celowościowo umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji w związku ze sprawowaniem opieki, nawet jeśli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale tylko wówczas, gdy drugi małżonek - nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i od jego woli. Pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim stanowi przeszkodę w przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego innemu członkowi rodziny tylko wtedy, gdy małżonek jest w stanie skutecznie opiekę sprawować. Możliwe jest natomiast przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny, gdy małżonek osoby niepełnosprawnej, z przyczyn od siebie niezależnych i nie wynikających z jego woli, nie jest zdolny do sprawowania nad nią opieki. Przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny nie może jednak obejmować sytuacji, w których współmałżonek osoby wymagającej opieki ma obiektywną możliwość sprawowania opieki (pozwala mu na to wiek i stan zdrowia), lecz odmawia jej sprawowania. Nie ma przy tym znaczenia jakie są subiektywne przyczyny tej odmowy, a więc czy wynika to z wzajemnych relacji między małżonkami, czy też z innych przyczyn np. zdrowy współmałżonek nie chce zrezygnować z pracy zawodowej w celu sprawowania opieki, a wolę takiej rezygnacji wyraża inny członek rodziny (por. wyroki NSA z 18 listopada 2015 r., sygn. I OSK 1200/14, z 19 stycznia 2017 r., sygn. I OSK 1622/15, wyroki WSA w Białymstoku 11 października 2012 r., sygn. II SA/Bk 642/12 i z 4 kwietnia 2013 r., sygn. II SA/Bk 987/12, wyrok WSA we Wrocławiu z 19 lutego 2015 r., sygn. IV SA/Wr 924/14, wyrok WSA w Bydgoszczy z 19 czerwca 2019 r. o sygn. II SA/Go 254/19, wyrok WSA w Rzeszowie z 7 lipca 2020 r. o sygn. II SA/Rz 230/20, z 18 marca 2021 r., o sygn. II SA/Rz 186/21, wyroki WSA w Olsztynie z 22 stycznia 2013 r., sygn. II SA/Ol 1391/12, z 12 marca 2020 r. sygn. II SA/Ol 28/20, CBOSA).

Z kolei w świetle drugiego z istotnych dla niniejszej sprawy poglądów, niewłaściwa jest wykładnia prowadząca do rozszerzenia ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. ze względu na sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim o sytuację, w której współmałżonek takiej osoby nie musi legitymować się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a ustalenia w zakresie zdolności małżonka do sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą ma czynić samodzielnie organ, który wydaje decyzję w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego. Sąd i organ nie mają bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki (por. wyrok NSA z 24 lutego 2021 r. o sygn. I OSK 2391/20, z 11 stycznia 2021 r. o sygn. I OSK 2164/20, z 11 sierpnia 2020 r. o sygn. I OSK 599/20, z 14 grudnia 2018 r., sygn. akt I OSK 3539/18, z 20 stycznia 2016 r. sygn. akt I OSK 3283/14, z 27 listopada 2014 r. sygn. akt I OSK 1219/13, z 6 listopada 2014 r., sygn. akt I OSK 251/14, z 20 września 2013 r., sygn. akt I OSK 2623/12, z 9 stycznia 2013 r. sygn. akt I OSK 1196/12, wyrok NSA z 13 lutego 2013 r. sygn. akt I OSK 1526/12, wyrok WSA w Olsztynie z 9 marca 2021 r. o sygn. II SA/Ol 74/21, CBOSA).

Sąd rozpoznający niniejszą sprawę uznał za zasadne drugie z zaprezentowanych wyżej stanowisk, wskazujące za koniecznością badania w sytuacji gdy o świadczenie ubiega się krewny niepełnosprawnego, czy jego małżonek posiada zgodnie z treścią art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a w zw. z art. 3 pkt 21 u.ś.r. znaczny stopień niepełnosprawności. Bynajmniej stanowisko to nie wyklucza a limine możliwości przyznania świadczenia, lecz uzależnia je od wykazania posiadania przez współmałżonka znacznego stopnia niepełnosprawności, które nabywa się w wyniku przejścia odpowiedniej procedury kwalifikacyjnej i uzyskania orzeczenia potwierdzającego w ten sposób brak rzeczywiście obiektywnych zdolności wykonywania opieki, przez bliżej zobowiązanego do alimentacji członka rodziny.

Argumentacji przekonującej do słuszności tej tezy dostarcza uzasadnienie wyroku NSA z 27 listopada 2014 r., o sygn. I OSK 1219/13, LEX. Otóż Sąd odwoławczy naprowadza, iż przesłanka negatywna, określona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., odnosząca się do krewnych osoby, legitymującej się znacznym stopniem niepełnosprawności i pozostającej w związku małżeńskim, których - względem niej - obciążą obowiązek alimentacyjny ma - w przekonaniu ustawodawcy, oznaczać, że zobowiązanym do opieki nad taką osobą, powinien być w pierwszej kolejności jej małżonek, chyba, że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym. Ta regulacja prawna została skorygowana przez ustawodawcę nowelą z dnia 19 sierpnia 2011 r. do ustawy o świadczeniach rodzinnych, będącą wynikiem sygnalizacji Trybunału Konstytucyjnego, zawartej w postanowieniu z dnia 1 czerwca 2010 r., sygn. akt S 1/10 (OTK-A 2010/5/54). Ograniczenie zatem prawa do otrzymania przez, wymienione w art. 17 ust. 1 lub ust. 1a) u.ś.r., osoby świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim wyłącznie do sytuacji, w której współmałżonek takiej osoby legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi swego rodzaju, niemogący podlegać wykładni rozszerzającej wyjątek, uzasadniony, wynikającym z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru, istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym. Ponadto za takim podejściem przemawia wykładnia językowa ww. przepisu. Zarówno w orzecznictwie i w piśmiennictwie powszechnie jest akceptowana zasada pierwszeństwa wykładni językowej i subsydiarności wykładni systemowej oraz funkcjonalnej. Zasada pierwszeństwa wykładni językowej, choć nie ustala absolutnego porządku preferencji, to jednak dopuszcza odstępstwa od wyniku jej zastosowania tylko wówczas, gdy wynik ten prowadzi albo do absurdu, albo rażąco niesprawiedliwych lub irracjonalnych konsekwencji. Nie zawsze więc zachodzi konieczność posłużenia się kolejno wszystkimi rodzajami wykładni. W szczególności nie ma potrzeby sięgania po dyrektywy celowościowe wówczas, gdy już po zastosowaniu dyrektyw językowych albo językowych i systemowych uda się uzyskać właściwy wynik wykładni, tj. ustalić pozbawione cech absurdalności znaczenie interpretowanej normy (por. wyrok SN z 8 maja 1998 r., sygn. akt I CKN 664/97, OSNC 1999, Nr 1, poz. 7). Odstępstwo od jasnego i oczywistego sensu przepisu wyznaczonego jego jednoznacznym brzmieniem mogą uzasadniać tylko szczególnie istotne i doniosłe racje prawne, społeczne, ekonomiczne lub moralne; jeśli takie racje nie zachodzą, należy oprzeć się na wykładni językowej (por. uzasadnienie uchwały Pełnego Składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 14 października 2004 r., sygn. akt III CZP 37/04, OSNC 2005, Nr 3, poz. 42; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 lipca 2004 r., sygn. akt V CK 21/04, OSNC 2005, nr 7-8, poz. 137 oraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 lipca 2005 r., sygn. akt I KZP 18/05, OSNKW 2005, Nr 9, poz. 74). Sąd ostatecznie konkluduje, że uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych "otwiera się" dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, a więc kiedy nie jest możliwe wypełnianie przez niego we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego (do tego stanowiska odwołuje się NSA w wyrokach z 13 listopada 2015 r., sygn. I OSK 1339/14, LEX, z 23 stycznia 2020 r. o sygn. I OSK 2462/19, CBOSA).

W tym samym kierunku zmierzają argumenty pojawiające się w aktualnym orzecznictwie NSA. Zaznacza się tam, iż z literalnego brzmienia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a w/w ustaw wynika, że zawsze, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało. Ustawodawca wyszedł z założenia, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Pozostawanie podopiecznego w związku małżeńskim, gdy małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza - co do zasady - z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku. Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Z przepisu art. 23 K.r.io., wynika bowiem, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto, są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Podkreślenia wymaga, że nawet w przypadku ustania małżeństwa w wyniku rozwodu, stosownie do art. 60 § 1 K.r.io., małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i który znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego małżonka rozwiedzionego dostarczania środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego. Przepis art. 130 K.r.io. wskazuje natomiast, że obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. Dopóki zatem istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są przedstawionym wyżej rygorom prawnym właśnie ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Rygory te nie są bowiem wynikiem jedynie woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń w sferze opiekuńczej. (por. wyroki NSA z 11 sierpnia 2020 r., o sygn. I OSK 599/20, LEX, z 25 stycznia 2021 r. o sygn. I OSK 2103/20, z 23 stycznia 2020 r. o sygn. I OSK 2462/19, LEX).

Zdaniem WSA, słusznie też zwraca się uwagę na brak kompetencji merytorycznych, które umożliwiałyby organom "obiektywne" stwierdzenie rzeczywistych możliwości sprawowania opieki przez małżonka dotkniętego dysfunkcjami zdrowotnymi. Nie sposób zaprzeczyć, że organ i Sąd nie mają bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. (zob. wyrok NSA z 24 lutego 2021 r. o sygn. I OSK 2391/20, LEX, z 11 sierpnia 2020 r. o sygn. I OSK 599/20, LEX, wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 27 października 2020 r. o sygn. II SA/Rz 919/20, wyrok WSA w Olsztynie z dnia 22 października 2019 r. o sygn. II SA/Ol 642/19, wyrok WSA z Poznaniu z dnia 3 lutego 2021 r., o sygn. IV SA/Po 1343/20, CBOSA). Dlatego, przy obecnej treści analizowanej normy jedyną obiektywną przesłanką pozwalającą na stwierdzenie braku realnych możliwości sprawowania opieki przez małżonka osoby niepełnosprawnej jest posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, wydawanego przez wyspecjalizowane w tych niełatwych zagadnieniach instytucje publiczne.

Wybór tego warunku przez ustawodawcę nie mógł być przypadkowy, gdyż nawiązuje do ustalonej w ustawie definicji znacznego stopnia niepełnosprawności, a ponadto wykorzystuje ten sam mechanizm zwalniający z obowiązku opieki jaki pojawia się w odniesieniu do osób, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innych niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki. W świetle tej regulacji u.ś.r., okolicznością która uzasadnia niemożność spełnienia obowiązku alimentacyjnego, jest posiadanie orzeczeń o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zatem legitymowanie się zaświadczeniem lekarskim z rozpoznaniem choroby układu ruchu oraz układu krążenia nie może stanowić podstawy do zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego. Innymi słowy, zaświadczenie lekarskie nie może zastąpić wskazywanego w sposób systemowy przez ustawodawcę dokumentu o znacznym stopniu niepełnosprawności (zob. wyrok NSA z 24 lutego 2021 r., o sygn. I OSK 2391/20, LEX, wyrok WSA z dnia 20 maja 2020 r., o sygn. II SA/Go 51/20, LEX, wyrok WSA w Olsztynie z dnia 13 sierpnia 2019 r., o sygn. II SA/Ol 496/19, LEX).

Z tych powodów, nakazywanie organom właściwym w sprawie świadczeń pielęgnacyjnych badanie w oparciu o kodeksową zasadę swobodnej oceny dowodów tego czy małżonek, lub bliższy niepełnosprawnemu krewny, jest "obiektywnie" zdolny do sprawowania opieki, choć jego stan zdrowia nie został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności, poprzez odwoływanie się do bliżej niesprecyzowanych kryteriów, grozi niebezpieczeństwem naruszenia zasady równości wobec prawa poprzez różne traktowania opiekunów występujących w zbliżonych sytuacjach faktycznych. Odejście od rzeczywiście obiektywnego warunku legitymowania się znaczną niepełnosprawnością, będzie powodować w praktyce przypadki istotnego zróżnicowania opiekunów. Organy właściwe w sprawie świadczeń pielęgnacyjnych zwolnione od obowiązku kierowania się literalną wykładnią art. 17 ust. 1a, ust. 5 pkt. 2 lit. a u.ś.r., nie będą stanie w skali kraju stosować tych samych kryteriów oceny zdrowia bliżej zobowiązanych i tym samym dokonywać zobiektywizowanej oceny rzeczywistej zdolności wykonywania obowiązku alimentacyjnego, który przecież nie musi być realizowany poprzez osobiste starania małżonka czy krewnego osoby wymagającej opieki. Ponadto, taka grupa opiekunów znalazłyby się w znacznie lepszym położeniu procesowym wobec osób spełniających literalne ustawowe warunki przyznania świadczenia, bowiem w ich wypadku ocenie podlegałyby niesprecyzowane ustawą warunki odwołujące się do niezdolności wykonywania obowiązku alimentacji. Tymczasem, w sytuacji gdy małżonek czy bliższy krewny osoby wymagającej opieki wykazuje z uwagi na stan swego zdrowia taką niezdolność, to nie istnieją żadne przeszkody ku temu aby w drodze określonej w ustawie procedury potwierdzić formalnie ten stan, zwolnić w ten sposób miejsce dla krewnego wyrażającego gotowość niesienia pomocy niepełnosprawnemu członkowi rodziny.

Należy zgodzić się z utrwaloną tezą, iż wykładnia literalna może, a nawet powinna być uzupełniona innymi jej rodzajami, lecz nie należy zapominać, że to właśnie ten rodzaj wykładni ma podstawowe znaczenie dla ustalenia rzeczywistego znaczenia konkretnego przepisu. Dokonując interpretacji tekstu prawnego trzeba kierować się przede wszystkim znaczeniem słów danego języka etnicznego oraz założeniem, że ustawodawca był racjonalny, gdy używał takich a nie innych wyrazów i nie można przyjmować, że określonych słów użyto w tekście prawnym bez wyraźnej ku temu potrzebie. Żadna wykładnia nie może prowadzić do skutków oczywiście sprzecznych z wyraźnym brzmieniem przepisu, czy też prowadzić do odmowy zastosowania przepisu w brzmieniu ustalonym przez ustawodawcę poprzez wykreowanie nowej, niewynikającej z gramatycznego brzmienia przepisu, normy prawnej (por. wyrok NSA z 24 lutego 2021 r., o sygn. I OSK 2391/20, LEX).

Warto też dodać, że stanowisko orzecznictwa o wyeliminowaniu możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego ze względu na pozostawanie osoby niepełnosprawnej w związku małżeńskim nie jest stanowiskiem odosobnionym, jak również nowym. Otóż powołane wyżej orzeczenia sądów administracyjnych bazujące na tym poglądzie były wydawane już po nowelizacji art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., czyli po wejściu w życie art. 1 pkt 6 lit. b) tiret trzecie ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. (Dz.U. z 2011 r. poz. 1212) zmieniającej nin. ustawę z dniem 14 października 2011 r. Przed tą zmianą w/w przepis posiadał brzmienie o następującej treści: Świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Warto też dodać, że to ówczesnej treści przepisu dotyczą krytyczne i jednocześnie słuszne, wypowiedzi TK zawarte w postanowieniu umarzającym z dnia 1 czerwca 2010 r. o sygn. P 38/09 (OTK-A 2010/5/53), oraz postanowieniu sygnalizacyjnym o sygn. S 1/10 (OTK-A 2010/5/54). Trybunał negatywnie oceniając powyższą redakcję art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., nie pozwalająca przyznać świadczenia dziecku niepełnosprawnego, jeżeli pozostawał on w związku małżeńskim, bez względu na stan zdrowia drugiego z małżonków, nie mógł wypowiedzieć się o obecnym brzmieniu tego przepisu. Aktualna treść w/w regulacji nie wywołuje już takich zagrożeń dla rodziny i wątpliwości, na które zwracano wówczas uwagę w orzecznictwie. Z uzasadnienia postanowienia Trybunału bynajmniej nie wynika jego sprzeciw wobec rozwiązania przyjętego w wyniku następującej po nim nowelizacji u.ś.r. TK jednoznacznie afirmował utrwaloną i względnie jednolitą praktykę interpretacji art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., która przyznawała pierwszeństwo wykładni celowościowej i systemowej tej regulacji przed jego wykładnią językową, uznając, że pozostawanie w związku małżeńskim przez osoby wymagające opieki nie powinno być uważane za przesłankę odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w wypadku, gdy oboje małżonkowie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (pod. Sądu), a osobą ubiegającą się o świadczenie jest ich dziecko (postanowienie sądu pytającego zapadło w sprawie, w której oboje małżonków posiadało znaczny stopień niepełnosprawności).

Uznanie zarzutów skargi prowadziłoby do niedopuszczalnej w świetle art. 178 Konstytucji RP modyfikacji wyraźnie określonych w ustawie przesłanek nabycia świadczenia pielęgnacyjnego. Sąd zwraca uwagę, że art. 71 ust. 1 Konstytucji RP (prawo rodziny do pomocy ze strony państwa), nie może być traktowany jako samoistne źródło roszczeń o przyznanie świadczeń z opieki społecznej, jeżeli członek rodziny znajduje się w trudnej sytuacji życiowej. Praw określonych w/w przepisie można w myśl art. 81 Konstytucji RP, dochodzić w granicach określonych w ustawie, czyli m.in. na warunkach z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. W przypadku gdy istota praw objętych treścią przepisów wymienionych w art. 81, zostałaby naruszona, to wynikające z nich roszczenia mogą być dochodzone w drodze skargi konstytucyjnej, przewidzianej w art. 79 Konstytucji RP (por. M. Florczak-Wątor [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, red. P. Tuleja, Warszawa 2019 r., art. 81.). Warto przy tym pamiętać, iż pomimo negatywnych ocen analizowanej tu regulacji u.ś.r., Państwo nie pozostawia takich opiekunów jak skarżąca strona bez wsparcia finansowego. Nie można bowiem tracić z pola widzenia przepisów u.ś.r. o specjalnym zasiłku opiekuńczym, które pozwalają przyznać to świadczenie rodzinne opiekunom osób niepełnosprawnych pozostających w związku małżeńskim, niezależnie od tego czy współmałżonek podopiecznego posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W konsekwencji, brak było podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem. Ojciec skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Dlatego dopóki skarżąca zgodnie z treścią powołanych regulacji ustawowych nie wykaże, że żona S.M. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to wskazywany w skardze realny brak możliwości sprawowania opieki, nie stanowi wystarczającej podstawy do negowania przez Sąd aktualnego brzmienia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. i badania istnienia i charakteru przyczyn braku możliwości wykonywania czynności opiekuńczych przez współmałżonkę ojca. Innymi słowy, przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego stronie jest możliwe, o ile wykaże znaczny stopień niepełnosprawności małżonki ojca, a swej matki J. M..

Sąd działając poza granicami zarzutów skargi nie dostrzegł w działaniach procesowych organów obu instancji jakichkolwiek powodów do zastosowania kompetencji kasacyjnych. Decyzje wydane w toku postępowania, jako zgodne z przepisami procesowymi i materialnoprawnymi powinny pozostać w obrocie prawnym i wywoływać określone w nich skutki.

Z wyłożonych względów Sąd skargę oddalił na podstawie art. 151 P.p.s.a. O kosztach postępowania przez WSA nie orzeczono z uwagi na art. 200 P.p.s.a.