Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 634/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2021-12-15 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy: article: Art. 1  par. 1  i 2
journal: Dz.U. 2019 poz 2167
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - tekst jedn.
article: Art. 3  par. 1, art. 11, art. 134  par. 1, art. 145  par. 1  pkt 1  lit. a i lit. c w zw. z art. 135, art. 250  w zw. z art. 258 par. 2  pkt 4  i par. 4
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: Art. 7, art. 77  par. 1, art. 80
journal: Dz.U. 2020 poz 256
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: Art. 17, art. 17b
journal: Dz.U. 2018 poz 2220
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jedn.
article: Art. 129
journal: Dz.U. 2020 poz 1359
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359).
article: Art. 15o  ust. 2 pkt 1
journal: Dz.U. 2020 poz 374
law: Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych  chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Janusz Kasprzycki Sędziowie WSA Katarzyna Marasek-Zybura (spr.) WSA Elżbieta Czarny-Drożdżejko po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 grudnia 2021 r. sprawy ze skargi W. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 10 marca 2021 r., znak: [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji; II. przyznaje od Skarbu Państwa – kasy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na rzecz radcy prawnego E. S. opłatę w kwocie 360 zł (słownie: trzysta sześćdziesiąt złotych) powiększoną o należną stawkę podatku od towarów i usług oraz zwrot wydatków w kwocie 168 zł (słownie: sto sześćdziesiąt osiem złotych), tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 14 stycznia 2021 r., znak: [...] Wójt Gminy odmówił W. W. (dalej: skarżąca) przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką J. W.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, że powodem odmowy przyznania świadczenia jest okoliczność, że matka skarżącej wprawdzie jest osobą wymagającą opieki - posiada znaczny stopień niepełnosprawności, jednakże w jej przypadku ustalony stopień niepełnosprawności istnieje od dnia 1 grudnia 2019 r., więc powstanie niepełnosprawności nastąpiło w wieku 41 lat, a zatem nie została spełniona przesłanka przyznania prawa do świadczenia wynikająca z art. 17 ust. 1b ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, (Dz.U. z 2018 r., poz. 2220, dalej: u.ś.r.)

W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca zarzuciła, że decyzja jest niezgodna z orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, i w konsekwencji narusza przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. Nadto skarżąca zarzuciła naruszenie przepisów prawa procesowego: art. 6, art. 9, art. 77 § 1 i art. 7 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz.U. z 2020 r., poz. 256 z poźn. zm., dalej: k.p.a.) w związku z art. 80 k.p.a.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze, decyzją z dnia 10 marca 2021 r., nr: [...] utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.

W uzasadnieniu Kolegium wskazało na treść art. 17 ust. 1, ust. 1b, ust. 5 i art. 17b u.ś.r. Dalej organ podał, że z poczynionych w sprawie ustaleń wynika, że matka skarżącej, na podstawie orzeczenia Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 24 lutego 2020 r., została zaliczona do osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji, co odpowiada orzeczeniu o znacznym stopniu niepełnosprawności, na stałe – ze wskazaniem, że niezdolność do samodzielnej egzystencji istnieje od dnia 1 grudnia 2019 r. Organ ustalił też, że skarżąca złożyła oświadczenie, że jest rolnikiem i począwszy od 15 grudnia 2020 r. zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym. Dalej Kolegium wskazało, że w trakcie przeprowadzonej ze skarżącą rozmowy telefonicznej w miejsce wywiadu środowiskowego, ustalono że opiekuje się ona niepełnosprawną matką, która z uwagi usunięcie endoprotezy jest obecnie głównie osobą leżącą. Ponadto matka skarżącej korzysta także z wózka inwalidzkiego. Skarżąca pomaga matce w codziennych czynnościach: pierze, sprząta, gotuje, robi zakupy, załatwia wizyty lekarskie, podaje leki 3 razy dziennie. Jak wynika z jej oświadczenia, sprawuje opiekę całodobowo, co powoduje, że musiała zrezygnować z pracy w gospodarstwie rolnym. Skarżąca podała nadto w oświadczeniu, że jest właścicielem gospodarstwa rolnego, którym, w związku rezygnacją z pracy w nim, będzie się zajmował W. K. Dalej Kolegium podało, że organ I instancji orzekając o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, nie uwzględnił zmiany stanu prawnego, która nastąpiła na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13. Jednakże pomimo spełnienia przez skarżącą warunku wynikającego z treści art. 17 ust. 1b u.ś.r., brak jest, zdaniem Kolegium, podstaw do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ podleganie przez skarżącą ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy, oznacza że faktycznie ww. nie zaprzestała pracy gospodarstwie rolnym. Tymczasem, jednym z podstawowych warunków objęcia rolnika ubezpieczeniem społecznym, jest prowadzenie działalności rolniczej. Kolegium wskazało, że w aktach sprawy znajduje się zaświadczenie KRUS z dnia 18 grudnia 2020 r., z którego wynika, że skarżąca podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy, w zakresie emerytalno-rentowym oraz wypadkowym, chorobowym i macierzyńskim jako rolnik w okresie od dnia 1 października 2002 r. do chwili obecnej. Organ odniósł się dalej do definicji "rolnika" zawartej w art. 6 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Podał, że niezbędną przesłanką do uznania podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników, jest faktyczne prowadzenie działalności rolniczej. W ocenie organu, nie jest wystarczające samo posiadanie gospodarstwa rolnego, choćby nawet powyżej 1 ha przeliczeniowego, bądź zamieszkiwanie z osobą, która takie gospodarstwo nabyła, czy też bycie jej małżonkiem. W ocenie Kolegium, skoro skarżąca podlega ubezpieczeniu społecznemu jako rolnik, to tym samym brak jest podstaw do przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ podlegając wymienionemu ubezpieczeniu, potwierdza fakt prowadzenia gospodarstwa rolnego. Nawet przy przyjęciu, że gospodarstwo rolne, którego jest właścicielem, jest uprawiane przez inną osobę na podstawie ustnej umowy dzierżawy niezarejestrowanej w ewidencji gruntów i budynków. Organ podkreślił, że prowadzenie gospodarstwa rolnego może polegać także tylko na zarządzaniu nim. Dopiero występowanie całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym, czyli niemożność wykonywania pracy fizycznej w gospodarstwie i brak możliwości zarządzania nim, z reguły stanowi obiektywną przeszkodę w prowadzeniu gospodarstwa, a tym samym osiągania z niego dochodu Wskazując, że prowadzenie gospodarstwa rolnego przez rolnika (wykonywanie w nim pracy, zarządzanie nim), jest formą aktywności zawodowej, wykonywanej dla celów zarobkowych, objętą w związku z tym, odmiennym reżimem zabezpieczenia społecznego określonym w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników, NSA stwierdził, że rolnik prowadzący we wskazanym rozumieniu gospodarstwo rolne nie może uzyskać świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium na poparcie swoich racji, przywołało m.in. uchwalę składu siedmiu Sędziów Sądu Najżywszego z dnia 30 maja 1988 r. oraz uchwałę składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 grudnia 2012 r., sygn. I OPS 5/12. Kolegium wskazało, że z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego rolnik podlega ubezpieczeniu społecznemu według zasad określonych w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników, dopuszczającej jedynie w ograniczonym zakresie możliwość dalszego podlegania ubezpieczeniu społecznemu przez osoby podejmujące pozarolniczą działalność gospodarczą. Celem tej ustawy jest więc zapewnienie ubezpieczenia społecznego rolnikom, dla których prowadzenie działalności rolniczej stanowi podstawowe zajęcie, będące źródłem utrzymania, i którzy w związku z tym nie mają innego tytułu ubezpieczenia. Tymczasem istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest materialne wsparcie osób, które nie zarobkują z powodu opieki nad bliską osobą niepełnosprawną.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, skarżąca wniosła o uchylenie decyzji organów obu instancji oraz zasądzenie od organu kosztów postępowania.

Skarżąca podniosła zarzut naruszenia:

1) art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz art. 17b ust. 1 pkt 1 i ust. 2 u.ś.r., polegające na nieuzasadnionym przyjęciu domniemania, że podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników oznacza automatycznie niezaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego i/lub wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, podczas gdy samo podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników nie przesądza o prowadzeniu gospodarstwa rolnego lub o wykonywaniu pracy w gospodarstwie rolnym w rozumieniu ustawy,

2) art. 17b ust. 2 u.ś.r., polegające na odmowie przyznania waloru zgodności złożonego oświadczenia ze stanem faktycznym, w sytuacji braku podjęcia przez organ I i II instancji jakichkolwiek czynności zmierzających do weryfikacji oświadczenia, co miało istotny wpływ na wynik sprawy,

3) art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz art. 17b ust. 1 pkt 1 i ust. 2 u.ś.r., polegające na uznaniu, że oddanie gospodarstwa rolnego osobie trzeciej w posiadanie zależne nie stanowi o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego w rozumieniu ustawy a nadto, że oddanie gospodarstwa w posiadanie zależne, nie wyłącza możliwości zarządzania nim, a wobec powyższego błędne przyjęcie, że nawet w przypadku oddania gospodarstwa rolnego osobie trzeciej w posiadanie zależne, skarżąca nadal będzie prowadziła to gospodarstwo,

4) art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz art. 17b ust. 1 pkt ł i ust. 2 u.ś.r., polegające na nieuzasadnionym przyjęciu domniemania, że skarżąca nawet gdy zaprzestanie prowadzenia i wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, będzie zarządzała gospodarstwem rolnym,

5) art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz art. 17b ust. 1 pkt 1 i ust. 2 u.ś.r., polegające na przyjęciu, wbrew przepisom, że warunkiem koniecznym do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, jest rezygnacja z ubezpieczenia w KRUS, podczas gdy przepisy ustawy nie wskazują takiej przesłanki,

6) art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz art. 17b ust. 1 pkt 1 i ust. 2 u.ś.r., polegające na odmowie przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, podczas gdy skarżąca sprawuje całodobową opiekę nad niepełnosprawną matką i w tym celu zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego i wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym,

7) art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz art. 17b ust. 1 pkt 1 i ust. 2 u.ś.r., polegające na ich niezastosowaniu oraz błędne przyjęcie, że sam fakt bycia właścicielem gospodarstwa rolnego oraz podleganie ubezpieczeniu w KRUS wyklucza przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, podczas gdy skarżąca spełnia ustawowe wymogi przyznania tego świadczenia, w tym także dotyczące zaprzestania prowadzenia i wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym,

8) art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz art. 17b ust. 1 pkt 1 i ust. 2 u.ś.r., polegające na ich niezastosowaniu oraz odrzucenie oświadczenia o zaprzestaniu pracy w gospodarstwie rolnym tylko dlatego, że skarżąca jest wciąż ubezpieczona w KRUS,

9) art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz art. 17b ust. 1 pkt 1 i ust. 2 u.ś.r., przez błędną wykładnię oraz przyjęcie, że treść art. 17b u.ś.r. stanowi o konieczności rozważania na temat ubezpieczenia rolników,

10) art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz art. 17b ust. 1 pkt 1 i ust. 2 u.ś.r., polegające na dokonaniu wykładni przepisu, w sposób który narusza zasadę równości, albowiem pozbawia w całości prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osoby mające ubezpieczenie społeczne w KRUS lub będące właścicielami gospodarstwa rolnego,

11) art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz art. 17b ust. 1 pkt 1 i ust. 2 u.ś.r., polegające na odmowie przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, pomimo że skarżąca nie spełnia żadnej z przesłanek negatywnych wyłączających możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego,

12) art. 7, 77 § 1 k.p.a. polegające na:

a) zaniechaniu dokonania weryfikacji zgodności ze stanem faktycznym, oświadczenia złożonego pod rygorem odpowiedzialności karnej, oraz przyjęcie domniemania prowadzenia gospodarstwa rolnego,

b) sprzecznym z doświadczeniem życiowym przyjęciu, że osoba starająca się o świadczenie pielęgnacyjne powinna zrezygnować z ubezpieczenia w KRUS,

c) pominięciu okoliczności, iż skarżąca nie prowadzi, ani nie wykonuje pracy w gospodarstwie rolnym, ani żadnych innych zwykłych czynności związanych z prowadzeniem takiej działalności,

d) bezpodstawnej odmowie wiary oświadczeniu skarżącej o zaprzestaniu pracy w gospodarstwie rolnym,

e) błędnym i bezpodstawnym ustaleniu, iż skarżąca, nawet gdy zaprzestanie prowadzenia i wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, będzie nadal zarządzała gospodarstwem rolnym,

13) naruszenie przepisu art. 6 k.p.a. poprzez jego niezastosowanie i wydanie decyzji odwoławczej nieuwzględniającej obowiązującego stanu prawnego w chwili jej wydania, a to nieuwzględnienie iż rolnicy także mają prawo ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne w przypadkach wskazanych w ustawie, a to m.in. w przypadku zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego i wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym,

14) naruszenie przepisu art. 6 k.p.a. poprzez jego niezastosowanie i wydanie zaskarżonej decyzji w sprzeczności z powołanymi wyżej przepisami prawa, a istotność naruszenia przepisów prawa materialnego oraz przepisów postępowania sprowadza się do pogwałcenia podstawowych zasad postępowania administracyjnego i wydania decyzji przez organ odwoławczy bez uwzględnienia obowiązującego stanu prawnego.

W odpowiedzi Kolegium wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując zajęte w sprawie stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje.

Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2019 r. poz. 2167) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 - dalej: "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego w sposób, który miał wpływ na wynik sprawy bądź przepisów postępowania w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także stosują środki określone w ustawie. Sąd administracyjny, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a., co oznacza, że jeżeli sąd administracyjny dostrzega naruszenie prawa w zaskarżonej decyzji, to niezależnie od argumentów skarżącego, tenże sąd administracyjny uprawniony jest do uwzględnienia skargi.

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Na wstępie Sąd wskazuje, iż podziela pogląd organu II instancji, że nie ma znaczenia data powstania niepełnosprawności dla świadczenia pielęgnacyjnego otrzymywanego przez opiekunów osób dorosłych. Przywołany w decyzji organu I instancji art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych nie mógł być stosowany w związku z uznaniem go za niekonstytucyjny przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., K 38/13. Stosując właściwą wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r., należy przyjąć, iż w stosunku do opiekunów osób, których niepełnosprawność powstała później, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W konsekwencji niedopuszczalne jest oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, co znalazło potwierdzenie w jednolitej linii orzeczniczej Naczelnego Sądu Administracyjnego, którą Sąd w składzie orzekającym w pełni podziela (por. np. wyroki NSA z dnia 29 kwietnia 2019 r., I OSK 300/19, z dnia 26 kwietnia 2019 r., I OSK 8/19, opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych).

Materialnoprawną podstawę wydania decyzji stanowił art. 17 ust. 1 u.ś.r., z treści którego wynika, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej lub innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji oraz art. 17b ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych stanowiący, że w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio: 1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego; 2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym. W myśl art. 17 ust. 2, zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań.

W niniejszej sprawie niewątpliwie spełnione zostały dwie z ustawowych przesłanek pozytywnych przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, tj.: znaczny stopień niepełnosprawności osoby wymagającej opieki oraz pozostawanie skarżącej i jej matki w grupie osób związanych obowiązkiem alimentacyjnym.

Co do znacznego stopnia niepełnosprawności, "orzeczenie lekarskie o niepełnosprawności wydane w trybie ustawy z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (tekst jedn. Dz.U. z 2011 r. Nr 127, poz. 721) jest dokumentem urzędowym w rozumieniu art. 76 § 2 k.p.a., a więc jest dowodem tego, co zostało w nim urzędowo stwierdzone. Nie podlega ono weryfikacji przez organ administracji publicznej w prowadzonym przez niego postępowaniu o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Dokument urzędowy, który spełnia wymogi określone w przepisach, ma szczególną moc dowodową w postępowaniu. Polega ona na przyjęciu dwóch domniemań, tzn. prawdziwości oraz zgodności z prawdą twierdzeń w nim zawartych. W konsekwencji organ nie może odrzucić - bez przeprowadzenia przeciwdowodu - istnienia faktu stwierdzonego w dokumencie urzędowym. W orzecznictwie podkreśla się, że skoro dokumenty urzędowe są najbardziej wiarygodnymi środkami dowodowymi, to dowody przeciwne muszą być zdecydowanie przekonywające (por. wyrok NSA z 3 marca 2011 r., II OSK 389/2010, Lexis.pl nr 2535296; wyrok WSA we Wrocławiu, z 14 maja 2013 r., IV SA/Wr 178/13, CBOSA)" (B. Godlewska-Bujok, Ustawa o świadczeniach rodzinnych. Komentarz - LexisNexis 2014, komentarz do art. 17).

Z kolei co do pozostawania skarżącej i jej matki w grupie osób związanych obowiązkiem alimentacyjnym, to stosownie do treści art. 129 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz.1359) "§ 1. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. § 2. Krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym".

Sąd nie podziela natomiast zarzutu Kolegium, wskazującego że podstawową przeszkodą przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego jest fakt podlegania przez nią ubezpieczeniu społecznemu rolników w KRUS, co według organu jest jednoznaczne z tym, że skarżąca nie zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym.

Tymczasem, jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 30 października 2020 r., sygn. I OSK 1273/20 (opubl. w CBOSA), przesłanka pozwalająca na przyznanie rolnikowi świadczenia pielęgnacyjnego nie opiera się na domniemaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego, lecz wynika z rzeczywistego stanu rzeczy. Fakt zaprzestania działalności rolniczej prowadzi do obalenia domniemania. Ciężar dowodu wykazania tego faktu ciąży na rolniku. Ustawodawca ściśle określił, jaki rodzaj dowodu będzie służyć temu celowi. Takim środkiem dowodowym, podlegającym ocenie na zasadach ogólnych, jest oświadczenie składane w trybie art. 17b ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Następstwem złożenia oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa jest utrata statusu osoby objętej ubezpieczeniem społecznym rolników. W zaskarżonej decyzji Kolegium, poza przytoczeniem treści przepisów ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 2019 r. poz. 299), nie wyjaśniło, na jakiej podstawie uznało, że skarżąca nadal prowadzi gospodarstwo rolne. Fakt, że skarżąca przed złożeniem wniosku prowadziła gospodarstwo rolne, nie oznacza, że jej oświadczenie jest niezgodne z prawdą. Tym bardziej, że zostało złożone pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywego oświadczenia. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 13 stycznia 2015 r., sygn. I OSK 905/14 (opubl. w CBOSA), samo posiadanie lub własność gospodarstwa, nie mogą być kwalifikowane jako jego prowadzenie, jeżeli nie wiąże się z nimi wykonywanie określonej działalności rolniczej. Wniosek taki wynika wprost z legalnej definicji "rolnika" w art. 6 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, która posiadanie lub własność gospodarstwa sytuuje, jako jeden z elementów pojęcia rolnika, jak i na przykład z domniemania zawartego w art. 38 pkt 1, sprowadzającego się do stwierdzenia, że właściciel gruntów prowadzi działalność rolniczą.

Błędne jest zatem stanowisko Kolegium, że podleganie ubezpieczeniu w KRUS potwierdza fakt prowadzenia przez skarżącą gospodarstwa rolnego. Wniosku takiego nie sposób wyprowadzić z przepisu art. 17b ustawy o świadczeniach rodzinnych, który stanowi wyłącznie o faktycznym zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego, ani z przepisów wskazanych wyżej ustaw.

Zgodnie z art. 6 ust. 2a ustawy dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2021 r., poz. 423): "za osobę pobierającą świadczenie pielęgnacyjne, specjalny zasiłek opiekuńczy albo zasiłek dla opiekuna wójt, burmistrz lub prezydent miasta opłaca składkę na ubezpieczenia emerytalne i rentowe od podstawy odpowiadającej wysokości odpowiednio

1) świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego przysługujących na podstawie przepisów o świadczeniach rodzinnych,

2) zasiłku dla opiekuna przysługującego na podstawie przepisów o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów - przez okres niezbędny do uzyskania okresu ubezpieczenia (składkowego i nieskładkowego) odpowiednio 20-letniego przez kobietę i 25-letniego przez mężczyznę.

Stosownie natomiast do art. 6 ust. 2b tej ustawy: wójt, burmistrz lub prezydent miasta nie opłaca składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe za osobę pobierającą świadczenie pielęgnacyjne, specjalny zasiłek opiekuńczy albo zasiłek dla opiekuna, jeżeli podlega ona obowiązkowi ubezpieczenia społecznego z innego tytułu na podstawie ustawy lub na podstawie odrębnych przepisów lub jest ubezpieczona na podstawie art. 16 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 2021 r., poz. 266).

Natomiast przepis art. 16 ust. 2 pkt. 4 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników stanowi, że ubezpieczeniem emerytalno-rentowym na wniosek obejmuje się: "osobę, która podlegała ubezpieczeniu jako rolnik lub domownik i zaprzestała prowadzenia działalności rolniczej lub pracy w gospodarstwie rolnym w związku z nabyciem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego lub specjalnego zasiłku opiekuńczego na podstawie ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych albo zasiłku dla opiekuna na podstawie ustawy z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów przez okres pobierania tego świadczenia albo zasiłku - do uzyskania 25-letniego okresu ubezpieczenia emerytalnorentowego, o którym mowa w art. 19 ust. 1 pkt 2".

Z treści przytoczonych wyżej przepisów wynika, że zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego nie sprzeciwia się ubezpieczenie w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, zaś rolnik który nabył prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17b ustawy o świadczeniach rodzinnych podlega ubezpieczeniu na podstawie: ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i składkę na ubezpieczenie emerytalne i rentowe opłaca wójt, burmistrz lub prezydent miasta (art. 6 ust. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) albo na swój wniosek, na podstawie art. 16 ust. 2 pkt. 4 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. W takim przypadku wójt, burmistrz lub prezydent miasta nie opłaca składki (art. 6 ust. 2b ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych).

Z powyższych regulacji wynika więc, że fakt podlegania przez skarżącą ubezpieczeniu w KRUS nie ma żadnego znaczenia prawnego dla oceny, czy w ustalonym stanie faktycznym, skarżącej przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego i wszelkie rozważania na ten temat pozbawione są doniosłości prawnej.

W związku z tym stanowiskiem, organy zaniechały poczynienia ustalenia czy w rozpoznawanej sprawie została spełniona trzecia przesłanka umożliwiająca przyznanie świadczenia, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., a mianowicie istnienie bezpośredniego związku przyczynowego między niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a sprawowaniem przez nią opieki nad niepełnosprawną matką.

Postępowanie dotyczące przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wymaga uwzględniania szeregu okoliczności dotyczących sytuacji osobistej i rodzinnej osoby ubiegającej się o to świadczenie oraz osoby potrzebującej opieki. Stąd, dla wyprowadzenia prawidłowych wniosków, będących podstawą decyzji w tym przedmiocie, konieczne jest zachowanie odpowiedniej staranności w zebraniu i rozpatrzeniu materiału dowodowego.

W niniejszej sprawie organ I instancji nie przeprowadził wywiadu środowiskowego, poprzestając na przeprowadzeniu rozmowy telefonicznej. Tymczasem w orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, że wywiad środowiskowy jest szczególnie doniosłym i obligatoryjnym dowodem, "stanowi on element postępowania wyjaśniającego poprzedzającego wydanie decyzji w przedmiocie świadczeń opiekuńczych. Wywiad jest specyficznym sposobem zbierania informacji o sytuacji strony, stanowiącym dla organu konieczne i podstawowe źródło informacji o sytuacji osobistej, rodzinnej i majątkowej osoby ubiegającej się o świadczenia, będąc podstawą ustaleń faktycznych dokonywanych w decyzji administracyjnej i poddawanych prawnej ocenie w kontekście przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia. Brak rodzinnego wywiadu środowiskowego uniemożliwia organowi pomocowemu dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji rodzinnej i majątkowej wnioskodawcy, ubiegającego się o przyznanie świadczenia. Stosownie do przepisów rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 25 sierpnia 2016 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 1788 z późn. zm.) wywiad środowiskowy przeprowadza się z osobą lub rodziną w miejscu zamieszkania lub pobytu. Przeprowadzenie wywiadu w miejscu zamieszkania strony umożliwia pracownikowi socjalnemu, uwzględnienie indywidualnych cech, sytuacji osobistej i rodzinnej wnioskodawcy i członków jego rodziny, które mogą mieć wpływ na rodzaj i zakres przyznawanej im pomocy. W ramach przeprowadzonego wywiadu pracownik socjalny dokonuje analizy i oceny sytuacji danej osoby lub rodziny i formułuje wnioski z nich wynikające, stanowiące podstawę do przyznania wnioskowanej pomocy" (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 13 października 2020 r., sygn. II SA/Łd 583/20, opubl. w CBOSA).

W niniejszej sprawie, z uwagi na ogłoszenie stanu epidemii w związku z zakażeniami wirusem SARS-CoV-2, wywiad środowiskowy nie został przeprowadzony w toku postępowania przed organem I instancji. Na podstawie art. 15o ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 374 z późn. zm.), ze skarżącą i jej matką przeprowadzono jedynie rozmowę telefoniczną.

Jak trafnie wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi w uzasadnieniu wyroku z dnia 13 października 2020 r., sygn. II SA/Łd 583/20, "rozmowa telefoniczna nie może być traktowana tak samo jak wywiad środowiskowy, bowiem pracownik organu pomocowego nie ma bezpośredniego kontaktu z wnioskującym o świadczenie opiekuńcze oraz członkami jego rodziny. W szczególności nie ma możliwości samodzielnie sprawdzić w jaki sposób sprawowana jest opieka nad osobą niepełnosprawną i czy faktycznie koliduje z możliwością podjęcia zatrudnienia. W związku z tym organy winny przyłożyć większą wagę składanym przez skarżącą oświadczeniom. Zgodnie bowiem z powołanym wyżej art. 15oo ust. 2 pkt 2 ustawy w sprawie COVID-19 ustalenie sprawowania opieki może nastąpić nie tylko na podstawie rozmowy telefonicznej z pracownikiem socjalnym, ale również na podstawie oświadczeń strony. Oznacza to, że organy nie mogą pomijać tych oświadczeń albo odmawiać im wiarygodności".

W niniejszej sprawie pomiędzy czasem przeprowadzenia rozmowy telefonicznej ze skarżącą i jej matką w toku postępowania przed organem I instancji, a czasem orzekania przez organ II instancji, nastąpiła istotna zmiana sytuacji, albowiem w styczniu 2021 roku, pracownicy socjalni uzyskali możliwość zaszczepienia przeciwko COVID-19. W związku z tym nie istniała przeszkoda do zastosowania przez organ II instancji art. 136 § 1 k.p.a. i przeprowadzenia przez organ II instancji lub zlecenia organowi I instancji uzupełnienia materiału dowodowego poprzez przeprowadzenie wywiadu środowiskowego przez pracownika socjalnego, czego organ II instancji zaniechał.

Tymczasem w sprawie, niezbędne jest prawidłowe ustalenie czy rodzaj lub ilość czynności z związanych z opieką nad matką uniemożliwia skarżącej podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej w jakimkolwiek wymiarze i formie. Podstawą koniecznych w sprawie rozważań winno być poszerzone postępowanie wyjaśniające, które potwierdziłoby przedstawiany przez skarżącą sposób i zakres opieki sprawowanej nad matką. W tym celu organ pomocowy powinien przeprowadzić wywiad środowiskowy w miejscu zamieszkania skarżącej i jej matki, który będzie mógł wyeliminować wątpliwości związane zarówno z samym faktem sprawowania przez skarżącą opieki nad matką, jak i jej zakresem. Organ winien ustalić czy matka skarżącej jest w stanie funkcjonować samodzielnie przez kilka godzin dziennie, co umożliwiałoby skarżącej podjęcie pracy, choćby w niepełnym wymiarze. Dopiero tak przeprowadzone postępowanie da możliwość oceny spełnienia przesłanki istnienia bezpośredniego związku przyczynowego między niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a sprawowaniem przez nią opieki nad niepełnosprawną matką.

W niniejszej sprawie organ II instancji nie poczynił wystarczających ustaleń w powyższym zakresie i co najmniej przedwcześnie przyjął, że skarżąca nie spełnia wskazanej przesłanki. Przeprowadzone postępowanie wyjaśniające nie daje jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, czy zakres i sposób sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, wykluczał możliwość podjęcia przez skarżącą jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Organ II instancji nie podjął możliwych i koniecznych czynności dla zweryfikowania zakresu sprawowanej przez skarżącą, niezbędnej opieki nad matką oraz jej wymiaru, które to okoliczności determinują ocenę spełnienia spornej przesłanki umożliwiającej przyznanie świadczenia, o jakim mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. Świadczy to o naruszeniu przepisu prawa materialnego (art. 17 ust. 1 u.ś.r.) oraz przepisów postępowania administracyjnego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik tej sprawy, w szczególności art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. nakazujących rozstrzyganie sprawy na podstawie wyczerpująco zebranego, całościowo rozpatrzonego i prawidłowo ocenionego materiału dowodowego.

Stosownie do stanowiska wyrażonego przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie np. w wyroku z dnia 26 kwietnia 2021 roku, sygn. III SA/Kr 1065/20, z dnia 21 października 2021 r., sygn. III SA/Kr 588/21 i z dnia 8 listopada 2021 r., sygn. III SA/Kr 809/21 (opubl. w CBOSA), w których Sąd wskazał, że jeżeli osoba wymagająca opieki ma oprócz osoby skarżącej jeszcze inne dzieci, zwłaszcza zamieszkujące w nieznacznej odległości od tej osoby, to mogą one wspomóc osobę skarżącą w opiece nad nią, natomiast dzieci zamieszkujące w dalszej odległości, powinny wspomóc tę osobę w inny sposób tj. finansując pomoc w opiece nad nią; organ winien dokonać ustaleń czy syn wymagającej opieki, zwłaszcza ze względu na zakres czynności opiekuńczych, jest w stanie wspomóc skarżącą w opiece nad matką w zakresie pozwalającym jej na podjęcie pracy zarobkowej, stosownie do treści art. 129 § 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, która to okoliczność ma znaczenie dla oceny czy zachodzi bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przez osobę wnioskującą o świadczenie pielęgnacyjne, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Nie bez znaczenia jest w tym zakresie, znajdujące się w aktach administracyjnych, potwierdzenie odbioru z dnia 15 marca 2021 r., przesyłki kierowanej do skarżącej, z którego wynika, że zostało podpisane przez M. W. – brata skarżącej, określonego przez doręczyciela jako pełnoletni domownik, co przeczy twierdzeniom skarżącej o braku kontaktu jej brata z matką ze względów epidemicznych.

Dopiero tak przeprowadzone postępowanie, da możliwość oceny spełnienia przesłanki istnienia bezpośredniego związku przyczynowego między niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a sprawowaniem przez nią opieki nad niepełnosprawną matką.

W niniejszej sprawie organ II instancji nie poczynił ustaleń w powyższym zakresie. Przeprowadzone postępowanie wyjaśniające nie daje odpowiedzi na pytanie, czy zakres i sposób sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką, wyklucza możliwość podjęcia przez skarżącą jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Organ II instancji nie podjął możliwych i koniecznych czynności dla zweryfikowania zakresu sprawowanej przez skarżącego, niezbędnej opieki nad matką oraz jej wymiaru, które to okoliczności determinują ocenę spełnienia spornej przesłanki umożliwiającej przyznanie świadczenia, o jakim mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. Świadczy to o naruszeniu przepisu prawa materialnego (art. 17 ust. 1 u.ś.r.) oraz przepisów postępowania administracyjnego, które miało istotny wpływ na wynik tej sprawy, w szczególności art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. nakazujących rozstrzyganie sprawy na podstawie wyczerpująco zebranego, całościowo rozpatrzonego i prawidłowo ocenionego materiału dowodowego.

W tym stanie sprawy, uznając, że skarga jest usprawiedliwiona, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a., uchylił decyzje organów obu instancji.

Prowadząc ponowne postępowanie organ ustali stan faktyczny sprawy niezbędny do oceny zaistnienia wszystkich przesłanek koniecznych do nabycia przez skarżącą prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, biorąc pod uwagę powyżej przedstawione stanowisko Sądu.

O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 250 w zw. z art. 258 § 2 pkt 4 i § 4 p.p.s.a. w zw. z § 2, § 4 pkt 2 i 3, § 21 ust. 1 pkt 1 lit c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz.U. z 2019 r, poz. 68). Ustalając opłatę za czynności radcy prawnego w kwocie 150% opłaty minimalnej, Sąd wziął pod uwagę nakład pracy pełnomocnika, natomiast określając kwotę zwrotu kosztów poniesionych przez pełnomocnika, Sąd uwzględnił poniesione przez pełnomocnika koszty korespondencji oraz koszty przejazdu pełnomocnika z miejsca wykonywania przez niego działalności do siedziby sądu. Brak jest jednak podstaw do uwzględnienia wniosku pełnomocnika o podwyższenie poniesionych kosztów o stawkę podatku VAT, bowiem § 4 pkt 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu wyraźnie stanowi, że podwyższeniu o kwotę VAT podlega opłata za czynności radcy prawnego, o której mowa w § 2 pkt 1 oraz § 4 ust. 1 i 2 tego rozporządzenia, nie zaś wydatki. Brak było też podstaw do uwzględnienia wniosku pełnomocnika o zwrot kosztów przejazdu do sądu z dalszego miejsca niż miejsce wykonywania przez niego działalności.