Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 1283/13
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2014-03-07 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 3 pkt 22
journal: Dz.U. 2013 poz 1456
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity
article: art. 5, art. 6 ust. 1, art. 6 ust. 2a
journal: Dz.U. 2009 nr 205 poz 1585
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jolanta Szaniecka (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Elwira Brychcy Sędzia WSA Tomasz Świstak Protokolant St. sekretarz sąd. Monika Pancewicz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 marca 2014 r. sprawy ze skargi Z.J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kaliszu z dnia 30 września 2013 r. Nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy L. z dnia 12 sierpnia 2013r. nr [...], II. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 30 września 2013 r., [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Kaliszu (dalej powoływane jako "Kolegium"), po rozpatrzeniu odwołania Z.J. od decyzji Wójta Gminy L. z dnia 12 sierpnia 2013 r., [...] w przedmiocie odmowy świadczenia pielęgnacyjnego – utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy.

Powyższe rozstrzygnięcia wydano w następującym stanie faktycznym.

Wnioskiem z dnia 26 lipca 2013 r. Z.J. wystąpiła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną córką A.E.J.. Do wniosku dołączono oświadczenie wnioskodawczyni o podleganiu ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu i zdrowotnemu w KRUS, orzeczenie znacznym stopniu niepełnosprawności A.E.J. z dnia 14 kwietnia 2005 r., [...] oraz dwie decyzje o wymiarze podatku rolnego na K.J..

Decyzją z dnia 12 sierpnia 2013 r. Wójt Gminy L., działając na podstawie art. 3 pkt 22, art. 17 ust. 1-4, art. 20 i art. 24 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r., Nr 139 poz. 992 ze zm. – dalej zwana "u.ś.r."; obecnie ustawa opubl. w Dz. U. z 2013 r., poz. 1456 – uw. Sądu), § 8 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 3 stycznia 2013 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o świadczenia rodzinne (Dz. U. poz. 3) oraz § 2 pkt 11 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 sierpnia 2012r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny oraz wysokości świadczeń rodzinnych (Dz. U. poz. 959) odmówił Z.J. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Wskazał, że złożyła ona wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wraz z orzeczeniem o niepełnosprawności córki A.E.J., w którym Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Kaliszu z dnia 14 kwietnia 2005 r., [...] wskazał w pkt III, iż niepełnosprawność datuje się od urodzenia, a orzeczenie zostało wydane na stałe.

Organ zwrócił jednak uwagę, że ze złożonego oświadczenia wynika, iż wnioskodawczyni podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy. Następnie przedstawił regulacje dotyczące przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego, zwracając uwagę, że w świetle art. 3 pkt 22 u.ś.r. osoba niepodejmująca lub rezygnująca z zatrudnienia to osoba bezrobotna, która była zatrudniona lub wykonywała pracę we wskazanych w tym przepisie formach i zrezygnowała z niej, bądź też mając możliwość podjęcia zatrudnienia lub wykonywania pracy zarobkowej, z tej możliwości nie skorzystała. Następnie Wójt Gminy L. wskazał na art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (tekst jedn. Dz. U. z 2008 r. Nr 69, poz. 415 ze zm.), w myśl którego osobą bezrobotną jest osoba zdolna i gotowa do podjęcia zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym w danym zawodzie lub służbie lub innej pracy zarobkowej. Prowadzi to do wniosku, że za osobę rezygnującą z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej nie może być uznany rolnik, który musi przynajmniej część czasu przeznaczyć na prowadzenie własnego gospodarstwa rolnego.

Wójt wyjaśnił następnie, że w odniesieniu do osób podlegających ubezpieczeniu społecznemu jako rolnik nie można mówić, iż zaliczają się do którejś z kategorii wymienionej w art. 17 ust. 1 u.ś.r., bowiem nie rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Standardowym kryterium przyznania danej osobie świadczenia pielęgnacyjnego jest rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, co w niniejszej sprawie bezspornie nie miało miejsca. Sam fakt pozostawania rolnikiem wyklucza zatem daną osobę z kręgu osób, które mogą otrzymać świadczenie pielęgnacyjne na podstawie omawianych przepisów.

Uzupełniająco organ powołał się też na uchwałę Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 grudnia 2012 r., I OPS 5/12, w której stwierdzono, że w wypadku osób rezygnujących z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej świadczenie pielęgnacyjne ma zrekompensować utratę szans zarobkowych na skutek poświęcenia czasu wyłącznie na opiekę nad bliską osobą niepełnosprawną. Ponadto należy zauważyć, że wszystkie formy aktywności wymienione w art. 3 pkt 22 u.ś.r. podlegają obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu określonemu w przepisach ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.). W przypadku rolników ich odmienne szanse i możliwości zarobkowe oraz różny tytuł ubezpieczenia wynikają zarówno z faktu prowadzenia gospodarstwa rolnego, jak i z odmiennego reżimu zabezpieczenia społecznego określonego w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników. Zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, ubezpieczenie społeczne rolników, jeżeli nie podlegają oni obowiązkowi ubezpieczeń społecznych na podstawie ustawy systemowej, regulują odrębne przepisy, tj. ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników. Dodatkowo należy podkreślić, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest finansowe zrekompensowanie osobie rezygnującej z aktywności zawodowej poprzez wypłatę jej określonej przepisami kwoty (art. 17 ust. 3 u.ś.r.) oraz opłacenie składki na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Opłacanie składek na ubezpieczenie społeczne jest formą świadczeń niepieniężnych. Należy ono do nielicznych form wsparcia z pomocy społecznej, które poddano kazuistycznej regulacji. W myśl art. 6 ust. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych: za osobę pobierającą świadczenie pielęgnacyjne wójt, burmistrz lub prezydent miasta opłaca składkę na ubezpieczenia emerytalne i rentowe od podstawy odpowiadającej wysokości świadczenia pielęgnacyjnego przysługującego na podstawie przepisów o świadczeniach rodzinnych przez okres niezbędny do uzyskania okresu ubezpieczenia (składkowego i nieskładkowego) odpowiednio 20-letniego przez kobietę i 25-letniego przez mężczyznę, jednak nie dłużej niż przez 20 lat. Organ wskazał dalej, że zgodnie z art. 16 ust. 6b ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe osób pobierających świadczenie pielęgnacyjne finansuje w całości wójt, burmistrz lub prezydent miasta. Wprawdzie przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń wskazują, że organ wykonawczy gminy nie opłaca składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe za osobę pobierającą świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli podlega ona obowiązkowi ubezpieczenia społecznego z innego tytułu na podstawie ustawy systemowej lub na podstawie odrębnych przepisów (art. 6 ust. 2b), ale nie znosi to warunku całkowitej rezygnacji z aktywności zawodowej, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. Zatem opłacanie ze środków publicznych składek na ubezpieczenie emerytalno-rentowe także może stanowić uzasadnione kryterium dyferencjacji statusu ubezpieczonych w zakresie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

W konkluzji organ stwierdził, że nie jest możliwe przyznanie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ przesłanką jest niepodjęcie lub rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej ze względu na konieczność sprawowania opieki. Ze złożonego przez oświadczenia wynika, iż jako właściciel gospodarstwa rolnego Z.J. objęta jest ubezpieczeniem zdrowotnym i emerytalno - rentowym KRUS.

W odwołaniu Z.J. wniosła o ponowne rozpatrzenie jej sprawy. Podkreśliła, że jej córka nie jest zdolna samodzielnie funkcjonować i wymaga ciągłej opieki. Zaznaczyła też, iż z tego powodu nie jest w stanie pomagać mężowi w prowadzeniu gospodarstwa rolnego.

Utrzymując decyzję Wójta Gminy L. w mocy na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zm., zwanej dalej: "K.p.a.") Kolegium również powołało się na uchwałę I OPS 5/12, w której stwierdzono, że "praca we własnym gospodarstwie rolnym, zarządzanie nim, jest formą aktywności zawodowej uprawianą dla celów zarobkowych". Zdaniem Kolegium oznacza to, że nie jest możliwe uzyskanie świadczenia, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. w sytuacji, gdy rolnik prowadzi gospodarstwo rolne. Sam fakt prowadzenia gospodarstwa rolnego pozbawia rolnika prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, i nie ma w tym wypadku potrzeby dokonywania oceny, czy wielkość posiadanego przez niego gospodarstwa, rodzaj upraw, pozwalałyby mu na podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej poza rolnictwem, a pracy takiej nie podejmuje (bądź z niej rezygnuje) z powodu konieczności opieki nad osobą niepełnosprawną, względem której ciąży na nim obowiązek alimentacyjny. Kolegium powołało się także na argumentację Naczelnego Sądu Administracyjnego dotyczącego pojęcia "rolnik". Organ podkreślił, że ustawa o świadczeniach rodzinnych nie definiuje tego pojęcia: "rolnik". Taką definicję zawiera natomiast ustawa z dnia 20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (tekst jedn. Dz. U. z 2008r. nr 50, poz. 291 ze zm.). Zgodnie z art. 6 pkt 1 tej ustawy ilekroć w ustawie jest mowa o rolniku – rozumie się przez to pełnoletnią osobę fizyczną, zamieszkującą i prowadzącą na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, osobiście i na własny rachunek, działalność rolniczą w pozostającym w jej posiadaniu gospodarstwie rolnym. Rolnikiem jest osoba będąca posiadaczem gospodarstwa rolnego. Natomiast art. 3 pkt 6 u.ś.r. stanowi, że ilekroć w ustawie jest mowa o gospodarstwie rolnym to oznacza gospodarstwo rolne w rozumieniu przepisów o podatku rolnym. Zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. o podatku rolnym (tekst jedn. z 2006 r. Nr 136, poz. 969 ze zm.) za gospodarstwo rolne uważa się obszar gruntów, sklasyfikowanych w ewidencji gruntów i budynków, jako użytki rolne lub jako grunty zadrzewione i zakrzewione na użytkach rolnych, z wyjątkiem gruntów zajętych na prowadzenie działalności gospodarczej innej niż rolnicza, o łącznej powierzchni przekraczającej 1 ha lub 1 ha przeliczeniowy i stanowiących własność lub znajdujących się w posiadaniu osoby fizycznej, osoby prawnej albo jednostki organizacyjnej, w tym spółki nieposiadającej osobowości prawnej. Zatem według ustawy o podatku rolnym, aby dany obszar gruntów uznać za gospodarstwo rolne, obszar ten musi być odpowiednio sklasyfikowany, nie może być na nim prowadzona inna działalność niż działalność rolnicza, mieć odpowiednią powierzchnię oraz być w posiadaniu m.in. osoby fizycznej.

Kolegium powołało się dalej na rozważania Naczelnego Sądu Administracyjnego dotyczące pojęcia "prowadzenia gospodarstwa rolnego". Zdaniem organu pojęcie to mieści w sobie cały zespół czynności. "Prowadzenie" w języku polskim oznacza sprawowanie nad czymś nadzoru, zarządzanie, kierowanie czymś, zajmowanie się czymś, trudnienie się czymś, realizowanie jakiegoś celu. Prowadzenie gospodarstwa rolnego może polegać zatem tylko na zarządzaniu nim, a tym samym osiągania z niego dochodu. Dopiero występowanie całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym, czyli niemożność wykonywania pracy fizycznej w gospodarstwie i brak możliwości zarządzania nim, z reguły stanowi obiektywną przeszkodę w prowadzeniu gospodarstwa.

Wskazując na powyższą uchwałę I OPS 5/12 Kolegium stwierdziło, że podnoszone przez skarżącą okoliczności, iż jej wkład w prowadzenie gospodarstwa jest niewielki, z uwagi na fakt, iż ciężar prowadzenia gospodarstwa spoczywa na jej mężu, nie może być argumentem na to, iż odwołująca w ogóle nie prowadzi należącego do niej gospodarstwa. Niezaprzeczalnym jest bowiem, iż na użytkach rolnych skarżącej prowadzona jest działalność rolnicza, a sama skarżąca jest z tego tytułu objęta ubezpieczeniami społecznymi.

Odnosząc się do twierdzeń o braku osobistej pracy na roli Kolegium odwołało się do poglądu zawartego w uchwale I OPS 5/12, z którego można wyprowadzić wniosek, że nawet brak uzyskiwania dochodów z posiadanego gospodarstwa rolnego nie uprawnia do twierdzeń o zaprzestaniu prowadzenia tego gospodarstwa.

W skardze Z.J. zarzuciła decyzji niezgodność z prawem. Jeszcze raz podkreśliła, że jej córka jest osobą niepełnosprawną od urodzenia – posiada orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu znacznym, a orzeczenie zostało wydane na stałe. Córka urodziła się z Zespołem Downa, nie mówi, jest nie samodzielna, we wszystkich życiowych czynnościach trzeba jej pomagać i cały czas z nią przebywać. Wymaga stałej opieki całodobowej. Z.J. dodała, że nie pracuje z mężem zawodowo, mąż boryka się sam z pracą we własnym gospodarstwie rolnym o powierzchni 1,4458 ha przeliczeniowego, ziemia kl. VI i VI Z. Skarżąca niewiele może mężowi pomóc, gdyż ze względu na opiekę nad niepełnosprawną córką nie jest w stanie pracować na roli. Opieki nad córką (pomoc w czynnościach życiowych, rehabilitacja, wyjazdy do lekarza, pomoc w codziennej toalecie, pranie, przygotowanie posiłków, itp.) pochłania cały czas skarżącej.

Odnosząc się do kwestii prawnych Z.J. ustawą z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2012 r., poz. 1548), z dniem 1 stycznia 2013 r. wprowadzono zmiany w dotychczas przyznanych świadczeniach pielęgnacyjnych oraz wprowadzono nowe warunki nabywania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oraz do specjalnego zasiłku opiekuńczego. Zgodnie z wyżej wymienioną ustawą wszystkie osoby otrzymujące świadczenie pielęgnacyjne i uprawnione do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie przepisów dotychczasowych (tych, które obowiązywały do 31 grudnia 2012 r.) zachowują prawo do tego świadczenia w dotychczasowej wysokości do dnia 30 czerwca 2013r. (art. 11 ust. 1 ustawy). Po upływie tego terminu zgodnie z art. 11 ust. 3 ustawy wszystkie wydane na podstawie przepisów dotychczasowych decyzje przyznające prawo do świadczenia pielęgnacyjnego wygasają z mocy prawa. W związku z powyższym istnieje konieczność od 1 lipca 2013 r. ponownego złożenia wniosku wraz z dokumentami o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego lub do specjalnego zasiłku opiekuńczego.

Zgodnie z art. 3 pkt 22 u.ś.r., zawierającym definicję zatrudnienia i innej pracy zarobkowej w rozumieniu tej ustawy, osoba będąca rolnikiem pracująca w gospodarstwie rolnym, nie jest osobą zatrudnioną lub wykonującą inną pracę zarobkową w rozumieniu tej definicji. Oznacza to, że rolnik, który nie wykonuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej zdefiniowanej w art. 3 pkt 22, niezależnie od wielkości gospodarstwa rolnego, może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne, gdyż spełnia warunek zawarty w art. 17 ust. 1 u.ś.r. warunek bycia osobą, która w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Skarżąca dodała, że organy realizujące świadczenia rodzinne, w tym świadczenie pielęgnacyjne, zgodnie z zasadą legalizmu wyrażoną w art. 6 K.p.a., obowiązane są działać na podstawie przepisów prawa, a nie kierować się rozstrzygnięciem sądu administracyjnego, czy też samorządowego kolegium odwoławczego wydanym w indywidualnej sprawie i tylko w tej sprawie wiążącym. Podkreśliła, że indywidualne rozstrzygnięcia sądów administracyjnych nie są źródłami powszechnie obowiązującego prawa, gdyż zgodnie z art. 87 pkt 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, źródłami powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej są: Konstytucja, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe oraz rozporządzenia.

Skarżąca zauważyła też, że przepisy u.ś.r., przewidujące możliwości otrzymywania świadczenia pielęgnacyjnego przez rolników, pozostają niezmienione od wielu lat i nie były one przedmiotem ostatnich zmian w ustawie o świadczeniach rodzinnych wprowadzonych ustawą z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw. Nowelizacja z dnia 7 grudnia 2012 r. ograniczenie dla rolników wprowadziła jedynie w nowym, obowiązującym od 1 stycznia 2013 r. świadczeniu opiekuńczym - specjalnym zasiłku opiekuńczym. Ograniczenie polega na tym, że zgodnie z art. 16a ust. 8 pkt 1 lit. b u.ś.r., specjalny zasiłek opiekuńczy nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym z innych tytułów. Oznacza to, że rolnikowi, małżonkowi rolnika lub domownikowi rolnika, w przypadku gdy osoba ta podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowemu na podstawie ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291, ze zm.), nawet jeśli spełnia pozostałe warunki do specjalnego zasiłku opiekuńczego określone w art. 16a u.ś.r., specjalny zasiłek opiekuńczy nie przysługuje (skarżąca powołała się przy tym na wyciąg z listu Ministra Pracy i Polityki Społecznej - Władysława Kosiniaka Kamysza z dnia 29 marca 2013 r. do Rzecznika Praw Dziecka - Marka Michalaka, odnośnie świadczenia pielęgnacyjnego dla rolników).

Skarżąca zgodziła się z tym, że świadczenie opiekuńcze, czyli specjalny zasiłek opiekuńczy, nie przysługuje jej, ponieważ jako żona rolnika zmuszona jest opłacać KRUS, niezbędny chociażby do bezpłatnej opieki medycznej. Jednakże – jej zdaniem – świadczenie pielęgnacyjne powinna otrzymać.

Wreszcie Z.J. zaznaczyła, że część Ośrodków Pomocy w Polsce wypłaca świadczenie pielęgnacyjne dla rolników zgodnie z ustawą, a część niestety nie.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie i podtrzymało dotychczasowe stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Podstawę rozstrzygnięcia w sprawie stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. nr 139 poz. 992 ze zm., obecnie tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 1456 ze zm.). Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje m.in. matce albo ojcu, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobę legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Ustawodawca precyzuje przy tym w art. 3 pkt 22 u.ś.r., że przez zatrudnienie lub inną pracę zarobkową należy rozumieć wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej.

W dokumentacji zebranej w aktach niniejszej sprawy znajduje się oświadczenie Z.J., że jest ona ubezpieczona w KRUS z tytułu posiadanego gospodarstwa oraz decyzje Wójta Gminy L. z dnia 4 lutego 2010 r., [...] i z dnia 11 lutego 2010 r., [...] o wymiarze podatku rolnego i leśnego wydane na K.J.. (jak należy mniemać - mąż skarżącej).

Na podstawie powyższego materiału dowodowego organy administracji publicznej uznały, że skarżąca posiada status rolnika. Powołały się przy tym szeroko na uchwałę Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 grudnia 2012 r., I OPS 5/12 (ONSAiWSA z 2013 r. nr 3 poz. 40), zgodnie z którą prowadzenie gospodarstwa rolnego przez rolnika stanowi negatywną przesłankę przyznania tej osobie świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 22 u.ś.r. Tym samym - według organów - skarżąca, jako osoba będąca rolnikiem, nie mogła uzyskać wnioskowanego świadczenia.

Stanowisko przyjęte przez organy Sąd uznał za przedwczesne.

Na początku należy podkreślić, że Sąd nie kwestionuje trafności powołanej uchwały I OPS 5/12. Trafnie bowiem zauważył Naczelny Sąd Administracyjny, że świadczenie pielęgnacyjne pełni rolę rekompensaty finansowej za niepodjęcie lub rezygnację z własnej woli z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Dlatego nie powinny z niego korzystać osoby, które wprawdzie nie wykonują pracy, lecz mimo to osiągają dochody z innych źródeł. Jednocześnie, zdefiniowanie w art. 3 pkt 22 u.ś.r. wyrażenia "zatrudnienie lub inna praca zarobkowa" wyklucza rozszerzającą interpretację tego pojęcia. Tym samym pominięcie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub działalności rolniczej w katalogu form aktywności gospodarczej wymienionych w tym przepisie oznacza, że takie zajęcia nie mogą być traktowane jako zatrudnienie lub inna praca zarobkowa na gruncie rozważanej ustawy. W konsekwencji więc rolnik nie może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne; zwłaszcza, że w odróżnieniu od pracownika nie jest on poddany wymogom w zakresie czasu i organizacji pracy, a zatem może elastycznie zarządzać własnym czasem, także w zakresie opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.

Niemniej, materiał dowodowy zgromadzony w rozpatrywanej sprawie nie pozwala na jednoznaczne stwierdzenie, że uchwała I OPS 5/12, dotyczyła podobnej sytuacji prawnej do tej, w jakiej znalazła się skarżąca. Uchwała zapadła bowiem w odniesieniu do osoby, która legitymowała się statusem rolnika, podczas gdy w niniejszej sprawie zakwalifikowanie skarżącej jako rolnika byłoby przedwczesne. Przede wszystkim trzeba zauważyć, że u.ś.r. nie wyjaśnia znaczenia słowa "rolnik". Jak wskazano w uchwale, pojęcie to zostało zdefiniowane w art. 6 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (tekst jedn. Dz. U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm.) (obecnie tekst jedn. opubl.: w Dz. U. z 2013 r., poz. 1403 - uw. WSA), zgodnie z którym rolnikiem jest pełnoletnia osoba fizyczna, zamieszkująca i prowadząca na terytorium RP, osobiście i na własny rachunek, działalność rolniczą w pozostającym w jej posiadaniu gospodarstwie rolnym, w tym również w ramach grupy producentów rolnych, a także osoba, która przeznaczyła grunty prowadzonego przez siebie gospodarstwa rolnego do zalesienia.

Odnosząc te uwagi do specyfiki niniejszej sprawy należy uznać, że przypisanie skarżącej statusu rolnika okazało się niedostatecznie poparte materiałem dowodowym. Dokumentacja zgromadzona w aktach administracyjnych pozwala bowiem jedynie (wstępnie) stwierdzić, że właścicielem gospodarstwa rolnego jest K.J. (jak należy mniemać - mąż skarżącej). Tylko na tą osobę zgodnie z decyzjami z dnia 4 lutego 2010 r., [...] i z dnia 11 lutego 2010 r., [...] ustalono wymiar zobowiązania pieniężnego z tytułu podatku rolnego i leśnego. Organy nie przedstawiły natomiast jakiegokolwiek dowodu na okoliczność, że Z.J. posiada gospodarstwo rolne oraz prowadzi je osobiście i na własny rachunek w ramach działalności rolniczej w tym gospodarstwie. Wykazanie takiego faktu było tymczasem niezbędne do zakwalifikowania skarżącej jako rolnika w myśl art. 6 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Nie ulega przy tym wątpliwości, że na prowadzenie gospodarstwa rolnego mogą składać się różne czynności, lecz nie zwalnia to bynajmniej organów od uzasadnienia w tym zakresie swojego stanowiska - tym bardziej, że skarżąca w swym oświadczeniu ograniczyła w zasadzie do wskazania, że jest ubezpieczona w KRUS.

Trzeba też zauważyć, że pobieranie świadczenia pielęgnacyjnego wiąże się z objęciem ubezpieczeniem społecznym. Zgodnie bowiem z art. 6 ust. 2a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. nr 205 poz. 1585 ze zm.), za osobę pobierającą m.in. świadczenie pielęgnacyjne wójt, burmistrz lub prezydent miasta opłaca składkę na ubezpieczenia emerytalne i rentowe od podstawy odpowiadającej wysokości świadczenia pielęgnacyjnego przez okres niezbędny do uzyskania 25-letniego okresu ubezpieczenia (składkowego i nieskładkowego). Powołany przepis zdaje się zatem prima facie wykluczać przypadek, gdy osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne korzysta już z ubezpieczenia społecznego na podstawie innego tytułu prawnego. Konkluzja ta nie jest jednak trafna, gdyż wedle art. 6 ust. 2b cytowanej ustawy wójt, burmistrz lub prezydent miasta nie opłaca składki na ubezpieczenie emerytalne i rentowe za osobę pobierającą świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli podlega ono obowiązkowi ubezpieczenia społecznego z innego tytułu na podstawie ustawy lub na podstawie odrębnych przepisów. Tym samym fakt, że skarżąca, jak wskazała w oświadczeniu z dnia 1 lipca 2013 r., podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników, nie przekreśla jeszcze możliwości uzyskania świadczenia. Okoliczność ta jest niewystarczająca do negatywnego załatwienia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

Należy ponadto zaznaczyć, że ubezpieczeniu społecznemu w świetle art. 6 pkt 1 i 2 powołanej ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników podlega w szczególności (1) rolnik oraz (2) jego domownik, przy czym ustawodawca definiuje oba te pojęcia. Znaczenie słowa "rolnik" było już wcześniej przedmiotem rozważań Sądu. W tym miejscu należy zatem jedynie powtórzyć, że materiał dowodowy zgromadzony w aktach sprawy jest niewystarczający do objęcia skarżącej omawianą definicją. Ustawodawca nakazuje natomiast by za domownika uważać osobę bliską rolnikowi, która (1) ukończyła 16 lat, (2) pozostaje z rolnikiem we wspólnym gospodarstwie domowym lub zamieszkuje na terenie gospodarstwa rolnego albo bliskim sąsiedztwie oraz (3) stale pracuje w tym gospodarstwie rolnym i nie jest związana z rolnikiem stosunkiem pracy. Ponownie jednak, jak sygnalizowano już wcześniej, zebrany materiał dowodowy nie pozwala na jednoznaczne stwierdzenie, że skarżąca stale pracuje w gospodarstwie rolnym swojego męża, co z kolei wyklucza możliwość zakwalifikowania jej jako domownika. Organy administracji publicznej wadliwie zatem ustaliły w sposób zbyt automatyczny status skarżącej z perspektywy przepisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Uzupełniająco zwrócić też trzeba uwagę, że w myśl art. 5 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników jej przepisy dotyczące ubezpieczenia rolnika i świadczeń przysługujących rolnikowi stosuje się także do małżonka rolnika, "chyba że ten małżonek nie pracuje w gospodarstwie rolnika ani w gospodarstwie domowym bezpośrednio związanym z tym gospodarstwem rolnym". Ustawodawca odróżnia zatem wyraźnie pracę w gospodarstwie rolnym i pracę w gospodarstwie domowym związanym z tym gospodarstwem. Podleganie ubezpieczeniu społecznemu może mieć zatem swoje źródło w wykonywaniu pracy w gospodarstwie domowym, co nie musi łączyć się z nabyciem statusu rolnika wyłączającym możliwość uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego. Podobna konkluzja została również wyrażona w wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 26 listopada 2008 r., sygn. akt. III AUa 839/08 (Lex nr 509776). Sąd w tym miejscu zwraca uwagę, że w skardze Z.J. wskazuje, że jako "żona rolnika" zmuszona jest opłacać składki na KRUS.

Trzeba poza tym podkreślić, że organy administracji publicznej nie poczyniły żadnych ustaleń w kwestii niepodjęcia lub rezygnacji z zatrudnienia albo innej pracy zarobkowej przez skarżącą. Nie można bowiem z góry wykluczyć przypadku, gdy określona osoba zamieszkuje jedynie na terenie gospodarstwa rolnego małżonka i nie bierze czynnego udziału w pracach w tym gospodarstwie, gdyż w rzeczywistości zatrudniona jest poza rolnictwem. Trudno byłoby wtedy wykluczyć automatycznie możliwość uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, skoro w istocie mogło dojść do niepodjęcia lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w sensie odpowiadającym art. 3 pkt 22 u.ś.r. Tymczasem okoliczność ta nie była w ogóle poddana analizie w rozpatrywanej sprawie. Organy administracji publicznej nie ustaliły bowiem, czy skarżąca pracowała poza rolnictwem, a jeśli tak, to kiedy zrezygnowała z tego zatrudnienia i z jakiej przyczyny.

Nie ulega zatem wątpliwości, że materiał dowodowy zgromadzony w aktach sprawy okazał się niewystarczający do wydania rozstrzygnięcia. Takie działanie organów administracji publicznej stanowiło naruszenie art. 7 K.p.a., zgodnie z którym w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. W sprawie doszło ponadto do naruszenia art. 77 § 1 K.p.a., wedle którego organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, oraz art. 80 K.p.a., w myśl którego organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Uchybienia te miały istotny wpływ na wynik postępowania, co w konsekwencji uzasadniało uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzją ją poprzedzającej.

W tej sytuacji należało na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm. - dalej "P.p.s.a.") uchylić obie wydane w sprawie decyzje z uwagi na naruszenie przepisów postępowania, to jest art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a.

Rozpoznając ponownie sprawę, organy administracji publicznej powinny ustalić, czy skarżąca faktycznie posiada status rolnika w rozumieniu przepisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, a w razie uzyskania w tej mierze odpowiedzi negatywnej powinny zbadać, czy skarżąca nie podejmuje lub zrezygnowała z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu opieki nad niepełnosprawną córką.

Sąd orzekł o wykonalności zaskarżonej decyzji na podstawie art. 152 P.p.s.a.