Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 2565/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2021-05-21 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 83
journal: Dz.U. 1998 nr 162 poz 1118
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Piotr Borowiecki (spr.), Sędzia WSA Janusz Walawski, Sędzia WSA Waldemar Śledzik, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 21 maja 2021 r. sprawy ze skargi małoletniej J. K. reprezentowanej przez przedstawiciela ustawowego A. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku oddala skargę.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] października 2020 r., nr [...], Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej także: "Prezes ZUS" lub "organ") - działając na podstawie przepisu art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2020 r., poz. 53 ze zm. - dalej także: "ustawa o emeryturach i rentach z FUS") - po rozpatrzeniu wniosku małoletniej J. K., reprezentowanej przez matkę A. K. (dalej także: "skarżąca" lub "strona skarżąca") z dnia [...] grudnia 2018 r. o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu dziecka T. T. - odmówił przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku.

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym.

W wyniku rozpatrzenia wniosku skarżącej małoletniej J. K., reprezentowanej przez matkę A. K., z dnia [...] grudnia 2018 r. o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu skarżącej T. T., Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, działając na podstawie przepisu art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, decyzją z dnia [...] października 2020 r., nr [...], odmówił stronie skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia.

W uzasadnieniu decyzji Prezes ZUS, powołując się na treść art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS - wskazał, że z powyższego przepisu wynika, iż przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki:

- wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną, w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym,

- wnioskodawca nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności,

- wnioskodawca nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek,

- wnioskodawca nie posiada niezbędnych środków utrzymania.

Jednocześnie, Prezes ZUS podkreślił, że warunki określone w powołanym wyżej przepisie cyt. ustawy muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Ponadto, organ zauważył, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym, jak podniósł organ, w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, ą następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej.

Prezes ZUS stwierdził, że z dokumentacji rentowej zgromadzonej w niniejszej sprawie wynika, że strona skarżąca udokumentowała 17 lat i 28 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych ojca dziecka, który zmarł w wieku 50 lat.

Jednakże, jak wskazał organ, w 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci ojca dziecka, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, skarżąca udokumentowała jedynie 7 miesięcy i 20 dni okresów składkowych.

Jednocześnie, Prezes ZUS zauważył, że nie bez znaczenia pozostaje fakt, iż w latach 1985-1987, 2009-2017 ojciec dziecka nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi.

Organ uznał, że w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, albowiem w wymienionych przerwach wobec ojca dziecka nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy i nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych.

Prezes ZUS wskazał, że przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu ubezpieczenia.

Organ zauważył tymczasem, że z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, iż między innymi od dnia [...] stycznia 1999 r. do dnia [...] października 2008 r., tj. przez okres 9 lat, 9 miesięcy i 7 dni ojciec skarżącej prowadził działalność gospodarczą, lecz nie opłacił składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe z tego tytułu przez okres 5 lat, 1 miesiąca i 6 dni, wskutek czego powstały przerwy w ubezpieczeniu.

Zdaniem Prezesa ZUS, zaprzestanie opłacania składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą nie może pozytywnie wpływać na przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, ponieważ nie są to okoliczności niezależne od woli osoby ubezpieczonej, lecz jej świadomy wybór. Według organu, dokonując takiego wyboru osoba ubezpieczona powinna liczyć się z jego konsekwencjami.

Mając na względzie powyższe ustalenia faktyczne, a także stan prawny Prezes ZUS stwierdził, że nie znajduje podstaw do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniego dziecka.

Prezes ZUS zauważył jednocześnie, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna strony skarżącej, z tym, że - jak podkreślił organ - nie mogła ona stanowić jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

W piśmie z dnia [...] listopada 2020 r. skarżąca, reprezentowana przez radcę prawnego, działając za pośrednictwem organu, wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na powyższą decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] października 2020 r.

W petitum skargi wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji Prezesa ZUS, strona skarżąca zarzuciła:

- naruszenie przepisów prawa materialnego, mające wpływ na wynik sprawy, tj. art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - poprzez jego błędną wykładnię, a w konsekwencji bezzasadne uznanie, że dla przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po ojcu dla małoletniego dziecka jest konieczne spełnienie warunków do renty dla nieżyjącego rodzica, a nie rozważenie, iż małoletnie dziecko nie ma żadnych środków utrzymania i nie może stanowić o swoim utrzymaniu przynajmniej do ukończenia 18 roku życia;

- naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 77 oraz art. 107 k.p.a. - poprzez niewyczerpujące rozpatrzenie materiału dowodowego, a w konsekwencji błędne uznanie, iż w sprawie nie zachodzi przesłanka szczególnych okoliczności, powodujących niespełnienie warunków do przyznania 'wnioskowanego świadczenia;

- naruszenie art. 6 k.p.a. w zw. z art. 8 § 1 k.p.a. i art. 32 ust. 1 Konstytucji RP - przez przyjęcie prymatu zasady praworządności nad zasadą równości i pogłębiania zaufania obywateli do państwa.

W uzasadnieniu skargi strona skarżąca wskazała na wstępie, że Prezes ZUS, wydając sporną decyzję z dnia [...] października 2020 r. odmawiającą przyznania renty rodzinnej dla małoletniego dziecka w drodze wyjątku, skupił się przede wszystkim na analizie historii zatrudnienia ojca małoletniej, jego zadłużeniu z tytułu składek ZUS, a także braku spełnienia przesłanek do przyznania renty rodzinnej w trybie zwykłym. Tymczasem, zdaniem strony skarżącej, organ w całości pominął istotę sprawy, czyli fakt, że wnioskodawcą jest małoletnie dziecko, które na dzień złożenia wniosku z dnia [...] grudnia 2018r. miało 11 lat. Strona skarżąca stwierdziła, że takie dziecko nie jest w stanie samodzielnie zadbać o własne środki utrzymania, pozostając na utrzymaniu samotnej matki A. K., która oprócz skarżącej [...], ma jeszcze troje innych małoletnich dzieci na swoim utrzymaniu. Strona skarżąca zauważyła, że najmłodsze z dzieci ma obecnie 6 miesięcy. Strona skarżąca podniosła, iż jej matka otrzymuje na nią miesięcznie następujące środki: kwotę 500 złotych z tytułu Programu 500+, kwotę 199 złotych z tytułu świadczenia dla samotnej matki, a także kwotę 124 złotych z tytułu zasiłku rodzinnego. Strona skarżąca stwierdziła, że za wskazane powyżej środki finansowe nie da się utrzymać dziecka i je wykształcić.

Powołując się na brzmienie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, strona skarżąca podkreśliła, że przepis ten posługuje się sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać", co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Niemniej jednak, jak stwierdziła skarżąca, pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, przy czym - jak zauważyła strona skarżąca - przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek, a brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.

Powołując się z kolei na treść art. 68 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, strona skarżąca zauważyła, że dzieci własne, dzieci drugiego małżonka i dzieci przysposobione mają prawo do renty rodzinnej:

1) do ukończenia 16 lat;

2) do ukończenia nauki w szkole, jeżeli przekroczyły 16 lat życia, nie dłużej jednak niż do osiągnięcia 25 lat życia, albo

3) bez względu na wiek, jeżeli stały się całkowicie niezdolne do pracy oraz do samodzielnej egzystencji lub całkowicie niezdolne do pracy w okresie, o którym mowa w pkt 1 lub 2.

Skarżąca podniosła, że Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 11 maja 2000 r., sygn. akt II SA 2524/99 (LEX nr 55029) stwierdził, że względem renty rodzinnej przyznawanej w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, stosuje się odpowiednio art. 68 ust. 1 pkt 1 - 3 i ust. 2 tej ustawy.

Strona skarżąca stwierdziła, że z art. 83 ust. 1 ustawy emeryturach i rentach z FUS wynika, iż pozostały po ubezpieczonym członek rodziny może ubiegać się o przyznanie renty rodzinnej w tym trybie, jeżeli wykaże, że wskutek szczególnych okoliczności nie spełnia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do renty rodzinnej w trybie zwykłym. Strona skarżąca podniosła, że dla oceny tej przesłanki niezbędne jest zatem odwołanie się do przesłanek uzyskania prawa do renty rodzinnej w trybie zwykłym, w tym także do art. 68 ust. 1 tej ustawy, który określa krąg osób uprawnionych do renty rodzinnej.

W tej sytuacji, biorąc zatem pod uwagę wiek skarżącej, strona skarżąca uznała, że przyznanie jej renty rodzinnej w drodze wyjątku jest możliwe do ukończenia nauki w szkole, nie dłużej jednak niż do osiągnięcia 25 lat życia. W konsekwencji, skarżąca stwierdziła, iż należy ona do grona osób uprawnionych do renty rodzinnej w drodze wyjątku.

Skarżąca dodała, że nie może ona ponosić ujemnych konsekwencji niespełniania warunków przez ojca do przyznania mu renty w trybie zwykłym. Wskazała również, że gdyby ojciec żył nadal byłby zobligowany do łożenia alimentów na córkę.

Skarżąca zauważyła, że uznaniowość w sprawach dotyczących przyznania świadczenia w drodze wyjątku nie może być wyrazem dowolności organu w podejmowaniu decyzji, tymczasem Prezes ZUS dopuścił się przekroczenia granic uznania administracyjnego, co powinno skutkować koniecznością uwzględnienia skargi.

Powołując się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 października 2006 r., sygn. akt I UK 85/06, strona skarżąca podniosła, że prawo do renty rodzinnej może obejmować tylko tych członków rodziny, co do których ciążył na zmarłym obowiązek ich utrzymania, a którzy nie mają możliwości samodzielnego przystąpienia do ubezpieczenia. Tym samym, skarżąca uznała, że skoro utraciła ojca w wieku 10 lat, nie będąc wówczas osobą zdolną do pracy i nie mogąc samodzielnie zapewnić sobie prawo do wszelkich świadczeń, może skutecznie ubiegać się o rentę rodzinną.

Skarżąca wskazała, że intencją ustawodawcy przy ustalaniu kręgu uprawnionych do renty rodzinnej było zapewnienie dzieciom zmarłego możliwości ukończenia nauki i usamodzielnienia się.

Mając powyższe na względzie, strona skarżąca uznała, że w sprawie zostały spełnione wszystkie pozytywne przesłanki warunkujące otrzymanie przez skarżącą J. K. renty w drodze wyjątku, co oznacza, że skarga zasługuje na jej uwzględnienie.

W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity Dz. U. z 2021 r., poz. 137), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

W świetle powołanych przepisów cyt. ustawy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w zakresie swojej właściwości, ocenia zaskarżoną decyzję administracyjną, postanowienie, czy też inny akt lub czynność z zakresu administracji publicznej dotyczącą uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa, z punktu widzenia ich zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego, według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tego aktu lub podjęcia spornej czynności. Chodzi więc o kontrolę aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywaną pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów słuszności.

Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (vide: art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm. - dalej także: "P.p.s.a.").

W ocenie Sądu, analizowana pod tym kątem skarga małoletniej J.K., reprezentowanej przez matkę A. K., nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2020 r., nr [...], odmawiająca przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu, na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - nie narusza obowiązujących przepisów prawa.

Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Nie ulega wątpliwości, że z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.

Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. W tej sytuacji, brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku.

Należy jednocześnie bardzo wyraźnie podkreślić, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, a więc w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej.

Ocena, czy w danej sprawie ww. przesłanki zostały spełnione należy do organu, który okoliczności danej sprawy musi poddać należytej analizie, czyniąc zadość regułom postępowania dowodowego określonym w Kodeksie postępowania administracyjnego. To jednak podmiot wnoszący o wszczęcie postępowania w sprawie powinien wykazać wszelkie okoliczności, wiążące się z dochodzonym świadczeniem. Nałożony na organ obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego - zgodnie z regułami określonymi w art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. - nie zwalnia bowiem strony postępowania od współudziału w realizacji tego obowiązku.

Należy jednocześnie bardzo wyraźnie podkreślić, że świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Brak niezbędnych środków utrzymania nie może być wyłączną przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych powołanej ustawy. Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności, nie spełnia on wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne.

Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności.

Ustawa o emeryturach i rentach nie precyzuje, jak należy rozumieć "szczególne okoliczności", zaistnienie których może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. Nie ulega jednak wątpliwości, że dokonując wykładni pojęcia szczególnych okoliczności, należy mieć na względzie cel, któremu służy tryb przyznawania świadczeń w drodze wyjątku. Celem tym jest to, żeby w indywidualnych i uzasadnionych przypadkach beneficjentami świadczeń przyznawanych w tym trybie były osoby, które nie mogły otrzymać świadczeń na zasadach ogólnych ze względu na niespełnienie wymaganych warunków ustawowych.

W tym miejscu warto zauważyć, że w dotychczasowym orzecznictwie sądów administracyjnych za szczególne okoliczności uważa się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które - wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego - stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Na szczególne okoliczności składają się wyłącznie zdarzenia niezależne od ubezpieczonego. Chodzi tylko o zdarzenia albo trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodów ich skutków niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia. "Szczególne okoliczności" to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. Pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy zatem wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają, czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych.

Należy zauważyć, że Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 20 kwietnia 2010 r., sygn. akt I OSK 130/10, wskazał, że przesłanka "szczególnych okoliczności" określona została przez ustawodawcę w postaci zwrotu ocennego, wymagającego od organu ustalenia odpowiednich faktów oraz ich oszacowania co do skali, czy też natężenia ich wystąpienia tak, aby można było tym faktom przypisać status okoliczności szczególnych. Dopiero kiedy ma miejsce ustalenie wystąpienia powyższych przesłanek, uruchomiona zostaje konstrukcja decyzji uznaniowej, na gruncie której organ może przyznać przedmiotowe świadczenie. Oznacza to, że nawet wówczas, gdy przesłanki te wystąpią, decyzja organu nie musi być decyzją przyznającą świadczenie, jeśli jakieś inne okoliczności (np. stan środków finansowych), to uniemożliwiają. Ponadto, świadczenie to może być przyznane "na zasadzie wyjątku", co wzmacnia uznaniowy charakter decyzji oraz wskazuje na zaostrzenie sposobu szacowania w ramach oceny faktów "szczególnych okoliczności", stanowiących najistotniejszą przesłankę merytoryczną, decydującą o zaktualizowaniu się możliwości przyznania tego świadczenia.

Za "szczególną okoliczność" na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. m.in. wyrok NSA z dnia 16 czerwca 2000 r., sygn. akt II SA 306/00), przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby.

Należy zauważyć, że w rozpoznawanej sprawie Prezes ZUS odmówił przyznania stronie skarżącej renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu, ponieważ stwierdził, że w przypadku ojca skarżącej nie wykazano, aby niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty w trybie zwykłym było spowodowane szczególnymi okolicznościami. Skarżąca nie przedstawiła bowiem dowodów, które potwierdzałyby, że np. to stan zdrowia zmarłego ojca uniemożliwiał mu podjęcie zatrudnienia w ustalonych w toku postępowania okresach przerw, w których nie wykonywał on pracy podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne.

Nie ulega wątpliwości, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, oceniając prawidłowość zastosowania przez Prezesa ZUS przesłanek przyznania świadczenia w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, nie mógł zignorować faktu, że zarówno w doktrynie, jak i w dotychczasowym orzecznictwie podkreśla się, iż wprawdzie przepisy cyt. ustawy nie uzależniają wprost przyznania świadczenia w drodze wyjątku od okresu odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne, to jednak przy ocenie sprawy nie można zupełnie pomijać tej okoliczności, albowiem świadczenie w drodze wyjątku jest nadal świadczeniem związanym ze stażem zatrudnienia oraz z okresem odprowadzania składek na to ubezpieczenie (por. m.in. wyrok WSA w Warszawie z dnia 4 listopada 2010 r., sygn. akt II SA/WA 1196/10). Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku nie jest wprost uzależnione od wielkości stażu ubezpieczeniowego, ale ocena zasadności wniosku o jego przyznanie nie powinna być czyniona w całkowitym oderwaniu od długości tych okresów, gdyż świadczenie to może być bowiem przyznane w razie nieznacznego niedopełnienia warunków do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych (por. m.in. wyrok WSA w Warszawie z dnia 13 października 2010 r., sygn. akt II SA/WA 1046/10). W konsekwencji, przyjmuje się, że inaczej należy więc oceniać sytuację osoby mającej niewielki okres ubezpieczenia od osoby, która udowodniła okresy ubezpieczenia niewiele odbiegające od wymaganych ustawowo (por. m.in. Łukasz Prasołek /w:/ Emerytury i renty z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Komentarz, pod red. B. Gudowskiej i dr hab. K. Ślebzaka, wyd. 1, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2013 i cyt. tam orzecznictwo, w tym m.in. wyrok NSA z dnia 12 marca 2009 r., sygn. akt I OSK 1023/08).

Sąd, oceniając legalność zaskarżonej decyzji na dzień jej wydania, stwierdza, że strona skarżąca nie spełnia wszystkich (kumulatywnie) przesłanek niezbędnych do przyznania jej wnioskowanego świadczenia. Należy podkreślić, że świadczenie w drodze wyjątku nie stanowi świadczenia socjalnego, a zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet, gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą natomiast uzasadniać ubieganie się przez stronę skarżącą o świadczenia z tytułu pomocy społecznej oraz inne formy pomocy materialnej przewidzianej dla osób znajdujących się w niedostatku. W myśl art. 2 ust. 1 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, pomocą społeczną są obejmowane osoby, które same, przy wykorzystaniu własnych uprawnień, zasobów i możliwości nie są w stanie przezwyciężyć trudnych sytuacji życiowych.

Tymczasem, z dokumentacji rentowej zgromadzonej w niniejszej sprawie wynika, że strona skarżąca udokumentowała jedynie 17 lat i 28 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych swojego ojca, który zmarł w wieku 50 lat. Ponadto, w toku postępowania ustalono, że 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci ojca skarżącej zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano tylko 7 miesięcy i 20 dni okresów składkowych.

Zdaniem Sądu, wskazać należy jednocześnie, że nie bez znaczenia pozostaje fakt, iż w latach 1985-1987 oraz 2009-2017 ojciec skarżącej nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi.

W tym miejscu, Sąd pragnie zwrócić uwagę, że z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika także, iż w okresie od dnia [...] stycznia 1999 r. do dnia [...] października 2008 r., tj. przez okres 9 lat, 9 miesięcy i 7 dni ojciec skarżącej prowadził działalność gospodarczą, lecz nie opłacił składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe z tego tytułu przez okres 5 lat, 1 miesiąca i 6 dni, wskutek czego powstały przerwy w ubezpieczeniu.

W ocenie Sądu, zaprzestanie opłacania składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą nie może pozytywnie wpływać na przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, ponieważ nie są to okoliczności niezależne od woli osoby ubezpieczonej, lecz jej świadomy wybór, co oznacza, że dokonując takiego wyboru osoba ubezpieczona powinna liczyć się z jego konsekwencjami. Sąd nie dostrzegł więc jakichkolwiek okoliczności, które mógłby potraktować, jako nadzwyczajne i zarazem usprawiedliwiające brak objęcia przez długi okres ojca skarżącej ubezpieczeniem emerytalnym i rentowymi.

W tej sytuacji, Sąd uznał, że w niniejszej sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające zmarłemu ojcu skarżącej przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, albowiem w wymienionych przerwach wobec strony skarżącej nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy.

Należy jednocześnie wyjaśnić w tym miejscu, że sąd administracyjny nie ma kompetencji do merytorycznego rozstrzygania spraw administracyjnych, co oznacza, że nie może zastępować, ani też wyręczać organów administracji publicznej w realizacji powierzonych im zadań w tym zakresie. To do organów administracyjnych, w tym wypadku Prezesa ZUS, należy prawidłowe ustalenie stanu faktycznego sprawy i zastosowanie prawidłowo zinterpretowanego przepisu prawnego. Postępowanie sądowoadministracyjne nie jest kontynuacją postępowania administracyjnego. W tym postępowaniu sąd administracyjny jedynie kontroluje działania organu administracji i opiera się na materiale dowodowym gromadzonym przez organy. Co do zasady, nie jest możliwe prowadzenie postępowania dowodowego przed sądem administracyjnym. Według art. 106 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić jedynie dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. W ocenie Sądu, w okolicznościach sprawy nie było konieczne prowadzenie uzupełniającego postępowania dowodowego.

Sąd nie kwestionuje trudnej sytuacji życiowej strony skarżącego. Rozumie jej położenie, jednakże oceniając legalność zaskarżonej decyzji na dzień jej wydania, stwierdzić trzeba, że strona skarżąca nie spełniała wszystkich (kumulatywnie) przesłanek niezbędnych do przyznania jej wnioskowanego świadczenia w postaci renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu.

Należy wyraźnie podkreślić, że świadczenie w drodze wyjątku nie stanowi świadczenia socjalnego i nie może opierać się wyłącznie na aktualnych potrzebach osoby o nie się ubiegającej, nawet, gdy są one tak zwyczajnie, po ludzku, uzasadnione.

Skoro skarżąca nie wykazała w toku postępowania innych szczególnych okoliczności w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które jej zmarły ojciec nie miał wpływu, to również sama trudna sytuacja materialna, choć brana pod uwagę przy podejmowaniu spornej decyzji, nie mogła stanowić wystarczającej przesłanki do przyznania wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku.

Mając powyższe na względzie, Sąd uznał, że - wbrew zarzutom strony skarżącej - organ przeprowadził prawidłowo postępowanie w tej sprawie, nie naruszając przy tym fundamentalnych zasad określonych w przepisach art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a.

Sąd stwierdził zatem, że Prezes ZUS zasadnie odmówił stronie skarżącej przyznania wnioskowanej renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu, albowiem w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o prawidłowo zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ słusznie przyjął, iż nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Niewątpliwie, zgodzić się należy ze stroną skarżącą, że jej sytuacja rodzinna i materialna jest bardzo trudna. Nie budzi jakichkolwiek zastrzeżeń Sądu to, iż skarżąca, będąc osobą małoletnią, jest obecnie całkowicie niezdolna do samodzielnego zadbania o własne środki utrzymania, pozostając na utrzymaniu samotnej matki wychowującej dodatkowo troje innych małoletnich dzieci.

Niemniej, należy wyraźnie wskazać, że powyższe okoliczności nie są jednak wystarczające do przyznania świadczenia o charakterze typowo ubezpieczeniowym, którym cechuje się świadczenie w drodze wyjątku, przewidziane w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Powyższe świadczenie w żadnym razie nie może być traktowane, jako świadczenie o charakterze stricte socjalnym, albowiem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby ubiegającej się o to świadczenie, nawet gdy owe potrzeby rzeczywiście są uzasadnione.

Jak Sąd zauważył już wcześniej, wskazane wyżej potrzeby mogą jak najbardziej uzasadniać ewentualne ubieganie się przez stronę skarżącą o przyznanie świadczenia z tytułu pomocy społecznej, czy też o przyznanie innych form pomocy materialnej przewidzianej dla osób znajdujących się w niedostatku, lecz nie mogą one stanowić wyłącznej podstawy do przyznania spornego świadczenie w drodze wyjątku, który przewidziany został przez ustawodawcę w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Reasumując, stwierdzić należy, że zarzut naruszenia przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie jest zasadny. Ustalone w sprawie okoliczności faktyczne nie wyczerpują znamion szczególnie uzasadnionego przypadku. Według Sądu, zaskarżona decyzja Prezesa ZUS mieści się w ramach uznania administracyjnego, a granice tego uznania nie zostały przez organ przekroczone.

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ zawarł, w zgodzie z dyspozycją przepisu art. 107 § 3 k.p.a., szczegółowe uzasadnienie faktyczne, odwołując się do dowodów, w oparciu, o które dane fakty zostały ustalone.

Zdaniem Sądu, ustalone okoliczności faktyczne zostały rozpatrzone w kontekście przesłanek mogących uzasadniać prawo do świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 cyt. ustawy, zaś argumentacja organu przedstawiona w tym zakresie nie budzi jakichkolwiek zastrzeżeń.

Tym samym, Sąd uznał również, że Prezes ZUS nie dopuścił się w toku postępowania administracyjnego naruszenia zasady pogłębiana zaufania obywateli do organów praworządnego państwa, o której mowa w art. 8 § 1 k.p.a., albowiem prowadząc postępowanie w kontekście zastosowania przepisu art. 83 ust. 1 powołanej wyżej ustawy, wszechstronnie wyjaśnił wszelkie istotne okoliczności dotyczące analizowanej sprawy, jak również wyjaśnił w sposób precyzyjny i jednoznaczny zarazem, dlaczego - w świetle wskazanego przepisu - nie zachodzą podstawy do przyznania stronie skarżącej wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku.

Biorąc powyższe pod uwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w sentencji wyroku, działając na podstawie art. 151 P.p.s.a.