Wyrok WSA w Białymstoku, sygn. akt II SA/Bk 763/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku
Data orzeczenia: 2021-12-07 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 25 ust. 1 i ust. 2 pkt 6, art. 1 ust. 2 pkt 1 i ust. 3
journal: Dz.U. 2019 poz 2407
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Małgorzata Roleder, Sędziowie sędzia WSA Marek Leszczyński, asesor sądowy WSA Barbara Romanczuk (spr.), Protokolant st. sekretarz sądowy Sylwia Tokajuk, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 7 grudnia 2021 r. sprawy ze skargi H. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] lipca 2021 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego oddala skargę


UZASADNIENIE

U podstaw zaskarżonego rozstrzygnięcia legły następujące ustalenia:

Decyzją Wójta Gmina R. z dnia [...] sierpnia 2020 r. nr [...], wydaną po ponownie przeprowadzonym postępowaniu, ustalono H. K. zwrot nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego od dnia 1 lipca 2019 r. do 31 października 2019 r. w wysokości 6.000 zł wraz z odsetkami. Organ wskazał, że cała rodzina od kilku lat przebywa za granicą, zatem świadczenie wychowawcza zostało wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia.

Od powyższej decyzji odwołanie złożyła H. K. zarzucając nieważność postępowania z powodu rażącego naruszenia prawa (art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a w związku z art. 6 k.p.a), a w przypadku braku stwierdzenia przesłanek nieważności wniosła o uchylenie decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia. Podała, że jej miejsce zamieszkania znajduje się w Polsce na terenie Gminy R., co potwierdzone zostało w wydziale meldunkowym Gminy R.. Nadto wskazała, że zawiadomienie o wszczęciu postępowania nie zawiera wszystkich niezbędnych cech i nie może otwierać drogi do postępowania wyjaśniającego w sprawie.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. decyzją z dnia [...] lipca 2021 r. nr [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu swego stanowiska organ odwoławczy podkreślił, że sprawa jest rozpoznawana po raz drugi, gdyż decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...].07.2020 r. nr [...] uchylono decyzję organu I instancji z dnia [...].11.2019 r. nr [...] i przekazano sprawę do ponownego rozpatrzenia. Kolegium zwróciło uwagę na obowiązującą od 1 lipca 2019 r. nowelizację ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz na przepis przejściowy tj. art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy z 26 kwietnia 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2019 r. poz. 924). W świetle przepisu przejściowego, w sprawach o świadczenie wychowawcze za okres do 30 czerwca 2019 r. stosuje się przepisy ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci w dotychczasowym brzmieniu, z wyłączeniem art. 20 ust. 3 i 4 tej ustawy, który stosuje się w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą. Ponieważ świadczenia zostały przyznane na okres od 1.07.2019 r. do 31.05.2020 r. to w omawianej sprawie zastosowanie powinien znaleźć nowy stan prawny. Ponadto Kolegium zarzuciło organowi brak wyraźnego wskazania, która z przesłanek w sprawie została przez organ zastosowana, a także Kolegium uznało, iż materiał dowodowy wymaga uzupełnienia w zakresie miejsca zamieszkania dzieci i samej skarżącej.

W ocenie Kolegium, w wyniku ponownie przeprowadzonego postępowania, organ l instancji wypełnił zalecenia organu odwoławczego. Podmiotem rozpoznania jest kwestia, czy zasadnie ustalono o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego na dzieci A. D. i J. K. Stan sprawy wskazuje, że na wniosek strony z dnia [...].08.2019 r. przyznano świadczenie wychowawcze na troje dzieci H. K. na okres od 2019-07-01 do 2021-05-31. Decyzją z dnia [...].11.2019 r. uchylono wypłatę tego świadczenia, a następnie zaskarżoną decyzją orzeczono o zwrocie świadczenia wychowawczego na podstawie art. 25 ust. 1 oraz ust. 2 pkt 6 ustawy z tego powodu, że cała rodzina przebywa poza granicami Polski tj. w USA.

Organ odwoławczy cytując treść art. 25 ust. 1 i ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci wskazał, że niniejszej sprawie zaistniała przesłanka wymieniona w art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy tj. świadczenie wychowawcze zostało wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. W art. 1 ustawy, określono bowiem warunki do przyznania świadczenia i są to m.in. obywatelstwo polskie, a także posiadanie przez obywateli polskich faktycznego miejsca zamieszkania w trakcie pobierania świadczeń na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy międzynarodowe o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej. Taka umowa nie została zawarta ze Stanami Zjednoczonymi Ameryki. Zdaniem SKO zgromadzony w sprawie materiał dowodzi, że cala rodzina tj. H. K. oraz A. K., a także ich dzieci A., D. i J. nie zamieszkują na terytorium RP. Świadczy o tym m.in.: oświadczenie matki H. K. –T. N. (notatka z [...].10.2019 r.), dane z systemu PESEL –miejsce urodzenie dzieci [...], dane dotyczące nauki w szkole w C. (dołączone świadectwa ze szkoły), dokumenty z leczenia dzieci w szpitalu w C., upoważnienie do odbioru wszelkiej korespondencji udzielone przez H. K. swojej matce T. N., w którym strona podała, że przebywa z zamiarem dłuższego pobytu w USA. Raporty z systemu e-ORUS dotyczące lat 2018-2020 wskazujące, że H. K., nie składała żadnych deklaracji podatkowych i nie uzyskała żadnych dochodów na terenie RP. Nadto w 2019 r. oraz w 2020 r. korespondencję w toku postępowania administracyjnego strona przesyłała za pośrednictwem Konsula Generalnego RP, co było nawet przedmiotem sprawy sądowej o sygn. akt. II SA/Bk 313/20, dotyczącej stwierdzenia uchybienia terminu do wniesienia odwołania. Kolegium podkreśliło także, że fakt posiadania ubezpieczenia społecznego rolników przez A. K. (męża skarżącej) świadczy wyłącznie o posiadaniu działki rolnej na terenie RP. Powyższe zaświadczenie nie potwierdza faktu zamieszkania w Polsce ani Pana A. K. ani dzieci, na które zostały przyznane świadczenia.

Wobec powyższego, SKO uznało, że nie budzi wątpliwości, że skarżąca i jej rodzina nie przebywają na terenie RP, czyli nie miała ona prawa do przyznanego świadczenia. Nie jest zatem istotne pod jakim adresem figuruje meldunek danej osoby (rodziny), ponieważ należy ustalać aktualny stan faktyczny sprawy tj. czy osoba ubiegająca zamieszkuje w Polsce w trakcie pobierania świadczenia. Odnosząc się do kopii pisma opatrzonego miejscem nadania i datą: "C., dnia [...] sierpnia 2020", dołączonego do odwołania Kolegium wyjaśniło, iż akta sprawy nie wskazują, aby to pismo dotarło do organu I Instancji, a ponadto w treści pisma nie zostały zawarte żadne dane, które miałyby wpływ na wynik sprawy.

Ponadto organ odwoławczy nie zgodził się także z zarzutem nieprawidłowego wszczęcia postępowania w sprawie. Jak wynika z akt sprawy, organ I instancji zawiadomieniem z dnia [...].10.2019 r. poinformował stronę o wszczęciu postępowania w sprawie nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych na dzieci: A. K., D. K., J. K. Poinformowano przy tym, iż zgodnie z art. 10 Kpa strony mają prawo brać czynny udział w każdym stadium postępowania, że strona powinna w terminie 14 dni złożyć ewentualne nowe dowody i wyjaśnienia mające znaczenie w sprawę. Zawiadomienie zostało skutecznie doręczone na jedyny znany adres, podany we wniosku o ustalenie świadczenia, a zatem przedmiotowe zawiadomienie odpowiada wymogom prawidłowego wszczęcia postępowania w niniejszej sprawie. Wobec powyższego, Kolegium nie stwierdziło naruszenia przepisów art. 156 § 1 pkt 2 Kpa w związku z art. 6 Kpa, a tym samym nie znalazło podstaw ani do stwierdzenia nieważności skarżonej decyzji ani do uchylenia decyzji organu I instancji do ponownego rozpatrzenia.

Z powyższym rozstrzygnięciem nie zgodziła się H. K. wnosząc do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku skargę. Decyzji tej zarzuciła:

1. błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia polegający na przyjęciu, że miejscem zamieszkania strony jest terytorium USA,

2. niezastosowanie art. 76 § 1 i 2 k.p.a. tj. pominięcie meldunkowych dokumentów urzędowych znajdujących się w Urzędzie Gminy w R. - organu prowadzącego postępowanie, świadczących o zameldowaniu strony w N.

3. niezastosowanie art. 7a § 1 k.p.a, poprzez rozstrzygnięcie powstałych wątpliwości, co do miejsca zamieszkania strony na jej niekorzyść,

4. nieważność na podstawie z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. w związku z art. 6 k.p.a, gdyż została ona wydana z rażącym naruszeniem prawa z pominięciem prawidłowego wszczęcia postępowania tj. niesprecyzowanie podstawy prawnej w zawiadomieniu (braki formalne) o wszczęciu postępowania przeciw stronie, co doprowadziło do wydania przedmiotowej decyzji z naruszeniem prawa,

5. błędną wykładnię art. 25 KC poprzez pominięcie osobistej przesłanki woli strony w określeniu miejsca zamieszkania i przyjęcie, że dłuższy pobyt na terenie USA przesądza o jej miejscu zamieszkania, co doprowadziło do przyjęcia nieprawdziwej tezy, że to organ ustala gdzie strona ma miejsce zamieszkania, a nie wola strony.

Na tej podstawie skarżąca wniosła o uchylenie decyzji w całości i umorzenie postępowania oraz zasądzenie kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi skarżąca podkreśliła, że przebywała w USA wraz z rodziną, ale bez zamiaru osiedlania się tam. Jej miejscem zamieszkania jest wieś w Gminie R. – N. Stan ten potwierdzają dokumenty meldunkowe, które znajdują się w Urzędzie Gminy w R., a które organ I instancji pominął podczas gromadzenia materiału dowodowego w sprawie. Fakt przebywania z rodziną zagranicą jest bezsprzeczny, jednakże jest on tymczasowy, gdyż skarżąca nie posiada nie posiada obywatelstwa w USA, a ma obywatelstwo polskie. Konieczność zaś pobytu w USA jest wymuszona przewlekłą chorobą dwójki jej dzieci, przez co nie może ona pozbawić ich opieki medycznej, która są objęte w USA. Podkreśliła, że przebywa w USA, ale bez zamiaru stałego pobytu. Jej głównym ośrodkiem działalności nadal jest dom w N. pod adresem N., Gmina R. W tym zakresie w ocenie skarżącej organ dopuścił się naruszenia art. 76 § 1 i 2 k.p.a., bowiem pominął dowody z dokumentów urzędowych dotyczących meldunku skarżącej.

Dodatkowo odnoszą się do nieważności postępowania skarżąca wskazała, że organ w piśmie z dnia [...] sierpnia 2020 r. wszczynającym postępowanie nie wskazał podstawy prawnej, zaś poprzednie zawiadomienie z dnia [...] października 2019 r. nie może być brane pod uwagę, ze względu na uchylenie decyzji przez SKO w B. Końcowo skarżąca podkreśliła, że niejasne są przesłanki, którymi kierowały się organy wszczynając postępowanie w kwestii miejsca zamieszkania. Jej zdaniem spełniła ona wszystkie przesłanki do przyznania świadczenia wychowawczego.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie, podtrzymując w całości zaskarżone rozstrzygnięcie. W ocenie Kolegium skarżona decyzja odpowiada prawu, a skarga jako bezzasadna podlega oddaleniu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje:

Na wstępie należy przypomnieć, że wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności

z prawem, co wynika z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo

o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325), zwanej dalej p.p.s.a. Przedmiotem tej kontroli jest zbadanie, czy organy administracji publicznej, w toku rozpoznawania sprawy nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Czyni się to według stanu prawnego i na podstawie akt sprawy, istniejących w dniu wydania zaskarżonego rozstrzygnięcia. Sądowa kontrola legalności decyzji administracyjnych czy też postanowień sprawowana jest w granicach sprawy, ale rozstrzygając o zasadności skargi sąd nie jest związany jej zarzutami, wnioskami oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 §1 p.p.s.a.). Podkreślić przy tym należy, że Sąd nie ma obowiązku, do badania tych zarzutów i wniosków, które nie mają znaczenia dla oceny legalności zaskarżonego aktu.

Uwzględniając powołane kryteria Sąd uznał, że zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] lipca 2021 r. została wydana prawidłowo. Utrzymała ona w mocy decyzję Wójta Gmina R. z dnia [...] sierpnia 2020 r. nr [...], wydaną po ponownie przeprowadzonym postępowaniu, w której ustalono H. K. zwrot nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego od dnia 1 lipca 2019 r. do 31 października 2019 r. w wysokości 6.000 zł wraz z odsetkami, z uwagi na to, że cała rodzina skarżącej od kilku lat przebywa za granicą, zatem świadczenie wychowawcze zostało wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia.

Złożone przez H. K. skarga na w/w decyzje nie zasługują na uwzględnienie, gdyż postępowanie sądowe nie dostarczyło podstaw do uznania, że przy ich wydawaniu naruszono prawo w zakresie wskazanym w art. 145 § 1 p.p.s.a. Brak podstaw do stwierdzenia takiego naruszenia prawa w konsekwencji, zgodnie z art. 151 p.p.s.a. skutkować musi oddaleniem skargi.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jedn.: Dz. U. z 2019 r. poz. 2407 z późn. zm. dalej jako "u.p.p.w.d.").

Zgodnie z art. 25 ust. 1 tej ustawy, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu, przy czym "za nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia" (ust. 2 pkt 6).

Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji, przyczyną wydania kwestionowanych w sprawie decyzji było ustalenie, w oparciu o zgromadzony materiał dowodowy, że skarżąca wraz z dzieci przebywa za granicą tj. w Stanach Zjednoczonych. Wobec tego organy uznały, że skarżącej za wnioskowany okres nie przysługuje prawo do świadczenia wychowawczego mimo, że jest obywatelem polskim. Zgodnie bowiem z art. 1 ust. 3 pkt 1 u.p.p.w.d. prawo do świadczenia wychowawczego przysługuje osobom, o których mowa w ust. 2 (m.in. obywatelom polskim) jeżeli zamieszkują na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez okres, w jakim mają otrzymywać świadczenie wychowawcze, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy międzynarodowe o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej. Powyższe okoliczności powodują brak uprawnień do świadczenia wychowawczego za sporny okres.

Kluczową zatem kwestią dla oceny legalności zaskarżonej decyzji stało się ustalenie, czy orzekające w niniejszej sprawie organy administracji prawidłowo uznały, że skarżąca nienależnie pobrała przedmiotowe świadczenie wychowawcze, w rozumieniu art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d., a co za tym idzie, że czy to prawo jej przysługiwało ze względu na zamieszkiwanie na terytorium Polski.

W pierwszej kolejności należało zatem ustalić czy prawo do świadczenia wychowawczego zgodnie z art. 1 ust. 3 u.p.p.w.d. przysługiwało skarżącej jako obywatelowi polskiemu (w tym zakresie okoliczność ta jest bezsporna) tj. czy została spełniona przesłanka zamieszkiwania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez okres w jakim otrzymywane jest świadczenie wychowawcze.

Zgodnie z art. 4 ust. 1 ww. ustawy celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Stosownie do treści art. 71 ust. 1 Konstytucji RP państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny, przy czym rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza wielodzietne i niepełne, mają prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych. Powyższa regulacja przesądza o szczególnej roli rodziny w polityce państwa, w której obowiązkiem zarówno ustawodawcy, jak i poszczególnych organów administracji publicznej pozostaje podejmowanie działań mających na celu zapewnienie ochrony i rozwoju rodziny, stanowiącej podstawową komórkę społeczną.

Niewątpliwie ustawa o pomocy państwa w wychowaniu dzieci wpisuje się w powyższą regulację konstytucyjną. Jak bowiem wyjaśniono w projekcie ustawy, jej celem jest przede wszystkim pomoc finansowa rodzinom wychowującym dzieci. Świadczenie wychowawcze jest kierowane do rodzin mających na utrzymaniu dzieci, a jego celem jest przede wszystkim częściowe pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb życiowych i wychowawczych dzieci. Jak zauważa ustawodawca, wykształcenie i przygotowanie do życia dzieci wiąże się z dużym obciążeniem finansowym dla osób, na których utrzymaniu one pozostają, w szczególności w rodzinach wieloosobowych, co powoduje powstanie barier ekonomicznych związanych z wielkością dochodu. Niezbędne jest więc wprowadzenie takich rozwiązań, które umożliwią wyeliminowanie tych barier lub istotne ich zmniejszenie.

Świadczenie wychowawcze, z uwagi na jego brak powiązania z kryterium dochodowym, nie może być uznane za część szeroko rozumianej pomocy społecznej. Stanowi ono realizację zasady pomocniczości państwa względem rodziny (por. Ustawa o pomocy państwa w wychowaniu dzieci. Komentarz. P. Daniel, P. Ławrynowicz, A. Skomra. PRESSCOM Wrocław 2016, s. 15-17). Ustawa o pomocy państwa w wychowaniu dzieci określa warunki nabywania prawa do świadczenia wychowawczego, wskazuje kto, w jakim celu lub z jakiego tytułu, po spełnieniu jakich warunków nabywa to prawo. Prawo do świadczenia wychowawczego nabywa się ex lege przy spełnieniu przesłanek wskazanych w ustawie. Wreszcie – wskazuje ona przesłanki negatywne nabycia prawa do omawianego świadczenia oraz zasady uchylania lub zmiany tego prawa, jak również zwrot nienależnie pobranego świadczenia

Powyższe oznacza, że nie wystarczy być obywatelem polskim i mieć na utrzymaniu dzieci do uznania, że takie świadczenie przysługuje, bo należy także spełnić pozostałe przesłanki wymagane w ustawie w tym, przesłankę zamieszkiwania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez okres w jakim otrzymywane jest świadczenie wychowawcze. Wynika to wprost z powołanego wyżej art. 1 ust. 3 u.p.p.w.d.

W ocenie Sądu organu obu instancji prawidłowo ustaliły w sprawie, że wszystkie zgromadzone dowody potwierdzają w sposób jednoznaczny, że skarżąca H. K. oraz A. K., a także ich dzieci A., D. i J. nie zamieszkują na terytorium RP. Świadczy o tym m.in.: oświadczenie matki H. K. –T. N. (notatka z [...].10.2019 r.), dane z systemu PESEL – miejsce urodzenie dzieci [...], dane dotyczące nauki w szkole w C. (dołączone świadectwa ze szkoły), dokumenty z leczenia dzieci w szpitalu w C., upoważnienie do odbioru wszelkiej korespondencji udzielone przez H. K. swojej matce T. N., w którym strona podała, że przebywa z zamiarem dłuższego pobytu w USA. Raporty z systemu e-ORUS dotyczące lat 2018-2020 wskazujące, że H. K., nie składała żadnych deklaracji podatkowych i nie uzyskała żadnych dochodów na terenie RP. Okoliczności tej również nie przeczy fakt posiadania ubezpieczenia społecznego rolników przez A. K. (męża skarżącej), który posiada nieruchomość rolną na terenie RP, a zatem może podlegać ubezpieczeniu społecznemu z tego tytułu. Podkreślić należy, że na rozprawie w dniu [...] grudnia 2021 r. skarżąca wskazała, że przebywa w Stanach Zjednoczonych z uwagi na dobro dzieci, które mają choroby przewlekłe i tam przebywają pod stałą opieką lekarzy. Jednocześnie skarżąca wskazała, że pobyt ten ma charakter tymczasowy, a w Stanach Zjednoczonych przebywa od 1999 r. (k. 27).

Powołana ustawa nie zawiera definicji "miejsca zamieszkania" i zastosowanie mają tu przepisy k.c. Zgodnie z art. 25 k.c. miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu. Można mieć tylko jedno miejsce zamieszkania (art. 28 k.c.). W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że ustalenie zamiaru stałego pobytu, a więc woli stałego zamieszkiwania, powinno być oparte o kryteria zobiektywizowane. O zamieszkiwaniu w jakiejś miejscowości można mówić więc wówczas, gdy występujące okoliczności pozwalają przeciętnemu obserwatorowi na wyciągnięcie wniosków, że określona miejscowość jest głównym ośrodkiem działalności danej dorosłej osoby fizycznej i stanowi jej centrum życiowe (postanowienie NSA z dnia 30 marca 2006 r. sygn. akt I OW 265/05, LEX nr 198360). Ponadto samo zameldowanie nie dowodzi zamieszkiwania w danej miejscowości, czyli adres zameldowania nie przesądza o miejscu zamieszkania osoby fizycznej (postanowienie NSA z dnia 24 września 2014 r. sygn. akt I OW 96/14). Wskazuje się ponadto, że określenie "miejsce zamieszkania" jest konstrukcją prawną, na którą składają się dwa elementy - fizyczne przebywanie w danej miejscowości (corpus) i zamiar, wola stałego pobytu (animus). Powszechnie przyjmuje się, że oba te elementy muszą występować łącznie. Dla ustalenia miejsca zamieszkania nie wystarczy zatem ani samo zamieszkiwanie w sensie fizycznym, jednak bez zamiaru stałego pobytu, choćby zamieszkiwanie trwało przez dłuższy czas, ani sam zamiar stałego pobytu w danej miejscowości niepołączony z przebywaniem w tej miejscowości. O miejscu zamieszkania rozstrzyga zawsze całokształt okoliczności wskazujących na zejście się stanu faktycznego przebywania z zamiarem takiego przebywania. Natomiast skarżąca poza zameldowaniem nie przedstawiła żadnych okoliczności potwierdzających, że jej głównym ośrodkiem działalności (centrum życiowym) nadal jest dom w N., a zatem w tym zakresie sam zamiar stałego pobytu w danej miejscowości niepołączony z przebywaniem w tej miejscowości, nie prowadzi do stwierdzenia, że skarżąca wraz z rodziną zamieszkuje w Polsce w rozumieniu art. 25 k.c.

Zauważyć trzeba, że ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci uzależniając przyznanie świadczenia wychowawczego od zamieszkiwania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, wprowadza też wymóg zamieszkiwania przez okres w jakim wnioskodawcy mają otrzymywać świadczenie wychowawcze.

Z oświadczenia złożonego przez skarżącą na rozprawie wynika, że skarżąca wraz z rodziną od 1999 r. zamieszkuje czasowo w Stanach Zjednoczonych, co potwierdzają także znajdujące się w aktach dokumenty, m.in. świadectwa ze szkół do których uczęszczają dzieci czy też miejsce urodzenie dzieci [...]. Skarżąca ani mąż nie mają zobowiązań podatkowych w Polsce. Nie ulega zatem wątpliwości, że w okresie świadczeniowym od 1 lipca 2019 r. do 31 października 2019 r. miejscem zamieszkania skarżącej i jej rodziny nie jest terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Skarżąca nie spełnia zatem przesłanki określonej w art. 1 ust. 3 ustawy.

Zdaniem Sądu bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy są podnoszone przez stronę okoliczności, że pobyt w Stanach Zjednoczonych ma charakter czasowy oraz że skarżąca planuje powrócić do Polski, gdzie jest zameldowana. Jak wyżej wskazano warunkiem przyznania świadczenia wychowawczego jest zamieszkiwanie na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez okres, w jakim świadczenie wychowawcze ma być pobierane. W niniejszej sprawie jednoznacznie zostało ustalone, że miejscem zamieszkania strony i jej rodziny we wskazanym okresie nie jest terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (podobnie wypowiedział się w zbliżonym stanie faktycznym NSA w wyroku z dnia 21 września 2021 r. sygn. akt I OSK 4310/18, CBOSA). Także fakt zameldowania w N. okoliczności tych nie zmienia, a zarzuty w zakresie naruszenia art. 76 § 1 i 2 k.p.a. nie zasługuje na uwzględnienie. Wskazać należy przy tym, że zgodnie z art. 36 ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności (Dz.U. z 2021 r. poz. 510) obywatel polski, który wyjeżdża poza granice Rzeczypospolitej Polskiej, bez zamiaru stałego pobytu, na okres dłuższy niż 6 miesięcy, jest obowiązany zgłosić swój wyjazd oraz powrót. W przedmiotowej sprawie mimo takiego obowiązku skarżąca zgłoszenia nie dokonała. Brak jest zatem podstaw do uznania, że zameldowanie ma przesądzać o faktycznym miejscu zamieszkania. W tych okolicznościach na uwzględnienie nie zasługuje również zarzut naruszenia art. 7 a § 1 k.p.a. w zakresie rozstrzygania powstałych wątpliwości na niekorzyść strony skarżącej, gdyż takich wątpliwości w sprawie nie ma.

Mając powyższe na uwadze stwierdzić trzeba, że wydane w sprawie decyzje organów obu instancji są zgodne z prawem. Prawidłowo organy orzekające uznały, że skarżąca nie spełnia przesłanki warunkującej przyznanie jej prawa do świadczenia wychowawczego, o której mowa w art. 1 ust. 3 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r., co skutkowało wydaniem zaskarżonych decyzji. Prawidłowo też organy stwierdziły, że w sprawie nie mają zastosowania przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego oraz że świadczenie wychowawcze przyznawane na podstawie powołanej ustawy nie jest objęte zakresem przedmiotowym umowy z dnia [...] kwietnia 2008 r. o zabezpieczeniu społecznym między Rzecząpospolitą Polską a Stanami Zjednoczonymi Ameryki.

W dalszej kolejności wskazać także należy, że dokonując oceny prawidłowości dokonanych przez organy ustaleń w zakresie pobrania nienależnego świadczenia wychowawczego należy także zwrócić uwagę, że w orzecznictwie sądów administracyjnych (ukształtowanym na tle przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, aczkolwiek zachowującym aktualność także na gruncie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci) podkreśla się, że skoro racjonalny ustawodawca posłużył się pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia", które odnosi się do cechy czynności ("pobrania"), a nie cechy świadczenia ("nienależnego"), to należy rozróżnić pojęcie "nienależnego świadczenia" od "świadczenia nienależnie pobranego". Przyjmuje się więc, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła. Podczas gdy "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Pojęcia te nie są jednakowe. W konsekwencji przyjmuje się, że obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. Osoba, która nienależnie pobrała świadczenie to osoba, która była świadoma, że świadczenie jej nie przysługuje. Innymi słowy, o świadczeniu nienależnie pobranym można mówić wówczas, gdy nie tylko doszło do jego wypłaty mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale przy zaistnieniu świadomości osoby, która świadczenie pobiera, że świadczenie jej nie przysługuje. Taka była generalna reguła wykładni pojęcia świadczenia nienależnie pobranego i przez jej pryzmat należało rozważać każdą z podstaw uznania świadczenia za nienależnie pobrane. Należy jednak zauważyć, że po nowelizacji u.p.p.w.d. pojęcie świadczenia nienależnie pobranego, w większości przypadków, nie odnosi się do elementu subiektywnego, czyli stanu świadomości (woli) osoby pobierającej świadczenie wychowawcze, że to świadczenie nie powinno zostać przyznane albo, że zaistniały okoliczności powodujące ustanie prawa do tego świadczenia. Ustawodawca z dniem 1 lipca 2019 r. wprowadził nową przesłankę warunkującą powstanie nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych. Za nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia (art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d.). W doktrynie przyjęto, że w przypadku regulacji zamieszczonej w art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. nie bierze się pod uwagę świadomości strony, co do spełniania przesłanek ustawowych, ani nie ocenia się skutków braku pouczenia o prawie do świadczenia wychowawczego. W Komentarzu do ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, wyd. II, pod red. J. Blicharz, J. Glumińskiej-Pawlic i L. Zacharko (System Informacji Prawnej LEX) wskazano, że na aprobatę zasługuje stanowisko, że nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. jest pojęciem o charakterze obiektywnym. Na definicję świadczeń nienależnie pobranych w oparciu o ten przepis składa się wyłącznie element obiektywny w postaci rzeczywistego skorzystania z określonej formy wsparcia finansowego, mimo braku prawa do jego pobierania. Nie ma tutaj znaczenia element subiektywny, czyli stan świadomości (woli) osoby pobierającej świadczenia wychowawcze, że świadczenie nie powinno zostać przyznane albo, że zaistniały okoliczności powodujące ustanie prawa do tego świadczenia. Zatem dla uznania na podstawie tej przesłanki, że świadczenie zostało nienależnie pobrane nie jest istotne, że osoba uprawniona nie miała świadomości, że jej się ono nie należy. Ustawa nie przewiduje wymogu uznania świadczenia za nienależnie pobrane od konieczności pouczenia osoby pobierającej świadczenia o braku podstaw do jego pobierania.

Na uwagę jednak zasługuje fakt, że dodanie w art. 25 ust. 2 u.p.p.w.d. punktu 6 nastąpiło jednocześnie z uchyleniem w art. 25 ust. 2 tej ustawy punktów 1, 1a i 4 oraz zmianą treści punktu 5 (art. 1 pkt 23 lit. a tiret pierwsze ustawy z dnia 26 kwietnia 2019 r.; Dz.U. poz. 924, zmieniającej nin. ustawę z dniem 1 lipca 2019 r.). W uzasadnieniu rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw, druk sejmowy nr 3387, nie ma wyjaśnienia odnoszącego się do wprowadzanych zmian. Analiza tych regulacji pozwala jednak na stwierdzenie, że uchylenie pkt 1a związane jest z wyeliminowaniem przez ustawodawcę kryterium dochodowego uzależniającego prawo do świadczenia wychowawczego na pierwsze dziecko, zmiana pkt 5 wynika wyłącznie z tego, że w obecnym stanie prawnym nie wydaje się już decyzji administracyjnej przyznającej świadczenie wychowawcze, a osoba ubiegająca się o świadczenie wychowawcze otrzymuje informację o przyznaniu tego świadczenia. Jeśli chodzi o pozostałe dwie zmiany w art. 25 ust. 2 u.p.p.w.d., tj. uchylenie pkt 1 i 4, można wywieść, że nie stanowią one bezpośredniej konsekwencji wprowadzonych rozwiązań programu "Rodzina 500+" zmierzającego do objęcia ustawą wszystkich dzieci do 18. roku życia. Ustawodawca zrezygnował bowiem z przesłanki pozwalającej uznać za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze - świadczenie wychowawcze wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania (pkt 1) oraz świadczenie wychowawcze przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie wychowawcze przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia wychowawczego (pkt 4). W ich miejsce ustawodawca wprowadził nową przesłankę określoną w pkt 6 nakazującą traktować jako nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze - świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia.

Zauważenia wymaga przy tym, że przesłanka wynikająca z art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. ma w dalszym ciągu charakter nieostry. Określenie "brak prawa do świadczenia wychowawczego" będzie obejmowało wszystkie przypadki, kiedy osobie nieuprawnionej przyznano lub wypłacono świadczenie wychowawcze, a więc osobie, która nie miała prawa do świadczenia wychowawczego ubiegając się o nie albo to prawo utraciła w trakcie pobierania świadczenia wychowawczego. Językowe brzmienie przesłanki wynikającej z art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. pozwala wręcz na uwagę, że przesłanka ta została ukształtowana w taki sposób, że pojemnością w istocie obejmuje także sytuacje wynikające z art. 25 ust. 2 pkt 2, 3 i 5 u.p.p.w.d. Wszystkie wiążą się bowiem z pierwotnym albo wtórnym brakiem prawa do świadczenia wychowawczego na skutek okoliczności wymienionych w tych przepisach. Wobec tego należałoby uznać, że przesłanka nienależnie pobranego świadczenie wychowawczego określona w art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. nie ma charakteru jednorodnego, który pozwalałby na automatyczne przyjęcie, że w każdej sytuacji zakwalifikowanej przez organ jako podpadającej pod ten przepis, nie będzie on odnosił się do elementu subiektywnego, czyli stanu świadomości (woli) osoby pobierającej świadczenie wychowawcze co do tego, że to świadczenie nie powinno zostać przyznane albo że zaistniały okoliczności powodujące ustanie prawa do tego świadczenia (wyrok NSA w wyroku z 19 października 2021 r. sygn.. akt I OSK 540/21). W każdej zatem sytuacji należy ocenić stan faktyczny danej sprawy, a nie przyjmować automatycznie nienależność pobranego świadczenia wychowawczego. W przedmiotowej sprawie jednakże skarżąca miała świadomość zamieszkiwania na terytorium innego kraju od prawie 20 lat, zaś składając wniosek zobowiązana była zapoznać się ze wszystkimi pouczeniami. Żadne okoliczności w trakcie pobierania świadczeń nie uległy zmianie, a zatem trudno uznać, że prawie dwudziestoletni pobyt jest tymczasowy mimo, że to w Stanach znajduje się jej centrum życiowe, choć Sąd ani organy nie kwestionują chęci powrotu skarżącej wraz z rodziną do Polski. W tym konkretnym stanie faktycznym nie wydaje się uprawnione sięganie do stanu nieświadomości osoby pobierającej świadczenie wychowawcze, po tak długim okresie zamieszkiwania za granicą.

Przechodząc do ostatniego z zarzutów skargi a mianowicie nieważności postępowania określonej w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. w zw. z art. 6 k.p.a. w całości należy podzielić ustalenia organu II instancji wskazane zarówno w zaskarżonej decyzji, jak i w odpowiedzi na skargę. Niesprecyzowanie podstawy prawnej w wezwaniu z dnia [...] sierpnia 2020 r. do złożenia wyjaśnień (k. 45 akt admin. braki formalne), stanowi pewne uchybienie organów, niemniej jednak nie miało ono wpływu na wynik podstępowania zważywszy na fakt, że postępowanie w przedmiocie świadczeń wychowawczych toczyło się już od października 2019 r. Organ I instancji w zawiadomieniu z [...].10.2019 r. podał, że zostało wszczęte postępowanie w sprawie uchylenia wypłaty świadczeń wychowawczych na dzieci: A., D., J. (pesel, nazwisko dzieci). Także dalsze tok postępowania w sprawie wskazuje, że skarżąca miała świadomość toczącego się postępowania, brała w nim czynny udział i składała stosowne środki odwoławcze. Okoliczności tej nie zmienia uchylenie wcześniejszej decyzji przez SKO do ponownego rozpoznania, bowiem postępowanie toczyło się w dalszym ciągu w tym samym przedmiocie. Powyższe stanowi o tym, że organy prawidłowy poinformowały co do przedmiotu prowadzonego postępowania.

Z całości powyższych rozważań Sądu wynika, że w sprawie zakreślonej jako kontrola przedmiotowej decyzji nie doszło do naruszenia przepisów wynikających z ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci czy też ogólnych reguł KPA. Stronie skarżącej, organ II instancji natomiast prawidłowo wyjaśnił w uzasadnieniu decyzji swoje stanowisko i obowiązujące przepisy.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę, nie znajdując uzasadnionych podstaw do jej uwzględnienia.