Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 1174/12
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2013-10-24 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

SENTENCJA

Dnia 24 października 2013 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Maria Czapska - Górnikiewicz Sędziowie Sędzia NSA Arkadiusz Despot - Mładanowicz (spr.) Sędzia del. NSA Jerzy Solarski Protokolant: asystent sędziego Paweł Konicki po rozpoznaniu w dniu 24 października 2013 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 27 stycznia 2012 r. sygn. akt II SA/Łd 1133/11 w sprawie ze skargi S. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] sierpnia 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżony wyrok i oddala skargę, 2. odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 27 stycznia 2012 r., sygn. akt II SA/Łd 1133/11 po rozpoznaniu skargi S. K. uchylił decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] sierpnia 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego.

Wyrok został wydany w następujących okolicznościach sprawy:

W dniu [...] grudnia 2010 r. S. K. wystąpiła z wnioskiem o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. W uzasadnieniu wniosku strona podała, że w maju 1940 r. została wraz z rodziną wysiedlona z gospodarstwa rolnego w miejscowości O., gm. B., pow. S. i wywieziona do miejscowości W., gm. W., pow. Ł., gdzie skierowano rodziców do pracy przymusowej w gospodarstwie rolnym u Niemca. W miejscowości tej pracowali oni do końca wojny.

Decyzją z dnia [...] stycznia 2011 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 z późn. zm., dalej "ustawa o świadczeniu pieniężnym"), odmówił stronie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego.

W dniu [...] maja 2011 r. do organu wpłynął wniosek S. K. o "wszczęcie ponownie sprawy" przyznania świadczenia pieniężnego.

Decyzją z dnia [...] lipca 2011 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 2 ustawy z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 72, poz. 380), odmówił przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że strona ubiegała się o przyznanie świadczenia z uwagi na wysiedlenie z miejsca zamieszkania i skierowanie do pracy przymusowej. Organ podniósł, że strona nie przedstawiła żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że miała miejsce deportacja do pracy przymusowej. Organ nie zaprzeczył, że utrata gospodarstwa była niewątpliwie formą represji, jednak uprawnienie do świadczenia pieniężnego nie przysługuje z tytułu wysiedlenia, lecz z tytułu deportacji do pracy przymusowej.

Decyzją z dnia [...] sierpnia 2011 r., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 127 § 3 k.p.a., Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy własne rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu organ wskazał, że nawet jeśli uznać, że rodzina skarżącej przebywała podczas okupacji w W., to było to skutkiem wysiedlenia, nie zaś deportacji do pracy przymusowej. Nie można bowiem, zdaniem organu, uznać, że nastąpiło odizolowanie od środowiska, tym bardziej, że skarżąca została wywieziona wraz z rodziną.

W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skarżąca wniosła o zasądzenie uprawnień do świadczenia pieniężnego. Strona skarżąca podała, że jej rodzina zmuszana była do prac w gospodarstwach niemieckich.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

Sąd wskazał, że zaskarżone rozstrzygnięcie wydane zostało na podstawie art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym, w myśl którego represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945, bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.

Jak wynika z treści powyższego przepisu, jego prawidłowe zastosowanie wymaga wyjaśnienia przez organ administracji, czy osoba ubiegająca się o świadczenie pieniężne została wywieziona z dotychczasowego miejsca zamieszkania i czy była skierowana (a w przypadku małoletniego – jego rodzice) do pracy o charakterze przymusowym. Analiza uzasadnienia zaskarżonego rozstrzygnięcia oraz dokumentów zgromadzonych w toku postępowania daje w ocenie Sądu podstawy do stwierdzenia, iż organ nie podjął się ustalenia wszystkich okoliczności faktycznych, które miały wpływ na wynik sprawy, co doprowadziło do naruszenia przepisów art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. w sposób uzasadniający uchylenie kwestionowanej decyzji.

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił skarżącej przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Nie kwestionując faktu wysiedlenia, organ uznał, że wysiedlenie rodziny skarżącej nie miało związku z deportacją do pracy przymusowej. Zdaniem organu administracji zgromadzony w sprawie materiał dowodowy wskazuje, że mieszkańcy miejscowości O. zostali wysiedleni w związku z zajęciem obszarów na cele poligonu wojskowego, zatem zmiana miejsca zamieszkania nie była spowodowana skierowaniem do pracy przymusowej. Jednak w ocenie Sądu sam fakt, że wysiedlenie z rodzinnej miejscowości miało swoją bezpośrednią przyczynę w budowie poligonu wojskowego nie daje wystarczających podstaw do wykluczenia możliwości jednoczesnego skierowania wysiedlanych z tych obszarów rodzin do pracy przymusowej w innych miejscowościach. W konsekwencji ustalenie miejsca przebywania skarżącej wraz z rodziną (W. czy W.) bezpośrednio po wysiedleniu z O. oraz charakteru wykonywanej pracy ma ogromne znaczenie na gruncie rozpoznawanej sprawy. Stwierdzenie, że wykonywana praca miała charakter przymusowy warunkuje bowiem prawo skarżącej do świadczenia pieniężnego. Nie ulega przy tym wątpliwości, że pod pojęciem pracy przymusowej powinno się rozumieć pracę podejmowaną w wykonaniu wyraźnych zarządzeń czy nakazów władz okupacyjnych, nie zaś pracę podejmowaną z konieczności zdobycia środków na utrzymanie rodziny, nawet jeśli podjęcie tej pracy stanowiłoby wynik wysiedlenia z rodzinnej miejscowości i pozbawienia własnego gospodarstwa

Ponadto Sąd wskazał, że posiłkowanie się przez organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji argumentami, że skarżąca nie została oddzielona od rodziny i nie znalazła się w nowych warunkach społecznych czy klimatycznych nie znajduje uzasadnienia na gruncie art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym. Kryteria, jakimi posłużył się organ do oceny, czy miała miejsce deportacja, a które wynikały z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., K 49/07 straciły rację bytu wobec nadania art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym nowego brzmienia. W obowiązującym stanie prawnym ustawodawca zrównał bowiem przesłanki przyznania prawa do świadczenia dla osób deportowanych do pracy przymusowej w granicach państwa polskiego, jak i poza te granice.

Sąd wskazał, że w toku ponownie prowadzonego postępowania organ winien ustalić wszystkie istotne dla rozstrzygnięcia okoliczności faktyczne niezbędne dla stwierdzenia przesłanki wywiezienia do pracy przymusowej przy zastosowaniu powyższych wskazówek i przedstawionej oceny prawnej.

Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, zaskarżając wyrok w całości, zarzucając:

I. Naruszenie prawa materialnego, tj. art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym poprzez błędną jego wykładnię polegającą na przyjęciu, że represje doznane przez stronę postępowania stanowią represje w myśl wskazanego przepisu materialnego, podczas gdy strona doznała innego rodzaju represji niż określonych przez ustawodawcę w w/w ustawie;

II. Naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7 i 77 § 1 i art. 80 k.p.a. przez błędne przyjęcie, że normy postępowania administracyjnego zostały przez organ naruszone, co skutkowało uwzględnieniem zamiast oddaleniem skargi, a w konsekwencji uchyleniem obu decyzji organu administracji w przedmiotowej sprawie, pomimo iż organ zebrał i rozpatrzył cały dostępny materiał dowodowy konieczny do załatwienia sprawy.

Wskazując na powyższe zarzuty, skarżący kasacyjnie organ wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi oraz zasądzenie od skarżącego na rzecz organu administracji kosztów postępowania za obie instancje, w tym kosztów zastępstwa prawnego w postępowaniu kasacyjnym.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zasadny jest podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia prawa materialnego.

Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym, świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie.

Stosownie zaś do art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym, represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945.

Świadczenie pieniężne przysługuje więc wówczas, gdy spełnione są dwie przesłanki: a) miała miejsce deportacja oraz b) deportacji dokonano w celu wykonywania pracy przymusowej.

Jak słusznie wskazuje zatem skarżący kasacyjnie organ, niezbędną przesłanką do otrzymania świadczenia jest deportacja w celu wykonywania pracy przymusowej. Przepis art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym za represję uzasadniającą przyznanie świadczenia pieniężnego uznaje jedynie "deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej", a więc do zaistnienia tej przesłanki konieczne jest stwierdzenie nie tylko przymusowego opuszczenia miejsca zamieszkania (jak to miało miejsce w przypadku skarżącej), ale również bezpośredniego związku tej okoliczności ze skierowaniem do pracy przymusowej na rzecz III Rzeszy lub ZSRR. Należy bowiem zauważyć, że w czasie II wojny światowej miały miejsce deportacje, których celem było wykonywanie przez osoby deportowane pracy przymusowej, jak również takie deportacje, których celem nie było wykonywanie przez osoby deportowane pracy przymusowej. Oczywistym jest, że osoby deportowane, które nie posiadały środków na utrzymanie musiały podjąć pracę, by uzyskać środki umożliwiające im egzystencję. Przymusu ekonomicznego podjęcia pracy nie można jednak utożsamiać z przymusem pracy uprawniającym do uzyskania świadczenia pieniężnego, o którym mowa w wymienionej wyżej ustawie (por. wyrok NSA z dnia 28 czerwca 2013 r., sygn. akt II OSK 553/12, orzeczenia.nsa.gov.pl).

W rozpoznawanej sprawie istotne znaczenie miało zatem ustalenie, czy wobec skarżącej spełniony został warunek deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej.

Z akt sprawy wynika, że przyczyną wysiedlenia skarżącej wraz z rodziną z miejscowości O. była budowa poligonu wojskowego. Wobec tego zmiana miejsca zamieszkania skarżącej spowodowana była wysiedleniem, a nie skierowaniem do pracy przymusowej. Nie sposób zatem uznać, żeby rodzina skarżącej wykonywała pracę przymusową w warunkach deportacji, a więc brak jest przesłanki warunkującej przyznanie skarżącej świadczenia pieniężnego z omawianej ustawy.

Podkreślić należy, że decyzja Kierownika Urzędu do Sprawy Kombatantów i Osób Represjonowanych o przyznaniu świadczeń pieniężnych za doznane represje wydawana na podstawie ustawy o świadczeniu pieniężnym nie ma charakteru decyzji uznaniowej, a więc przyznanie świadczeń nie zależy od uznania organu. Przepisy powoływanej ustawy jednoznacznie określają wymóg ustalenia w tym postępowaniu przesłanki deportacji - która w okresie wojennym, ze swej istoty związana była z utratą domu, dobytku, pobytu w ciężkich, wojennych warunkach - łącznie z przesłanką skierowania do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy. Stwierdzenie łącznego wystąpienia powyższych przesłanek obliguje organ do przyznania stronie prawa do świadczenia pieniężnego z ustawy, natomiast brak którejkolwiek z nich nie pozwala organowi na uznanie istnienia takiego uprawnienia.

Niewątpliwie świadczenie z tej ustawy jest rodzajem zadośćuczynienia dla osób, które doznały represji w okresie wojennym i powojennym, jednakże nie obejmuje ono wszystkich osób, które doznały represji, jak też nie obejmuje wszystkich rodzajów i form represji, jakim poddawano obywateli polskich. Przedmiotowe świadczenie przysługuje osobom, które podlegały represjom wymienionym enumeratywnie w art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Tak więc między innymi prawo do świadczeń pieniężnych przysługuje osobom z tytułu wykonywania pracy przymusowej po dokonanej deportacji (wywiezieniu) i ta przesłanka ma decydujące znaczenie w niniejszej sprawie. Wysiedlenie skarżącej i jej rodziny, miało formę represji, jednakże - z uwagi cel wysiedlenia - nie wypełniało przesłanki określonej w art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym, co w sposób prawidłowy rozstrzygnął organ w zaskarżonej decyzji. Wbrew stanowisku Sądu I instancji organ zebrał i rozpatrzył cały materiał dowodowy konieczny do rozstrzygnięcia sprawy. Nawet nie kwestionując, iż rodzice skarżącej pracowali w gospodarstwie niemieckim w okresie II wojny światowej, to sama ta okoliczność nie świadczy o deportacji rodziny skarżącej do pracy przymusowej.

Prawidłowe jest zatem stanowisko skarżącego kasacyjnie organu, że w rozpoznawanej sprawie brak było podstaw do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pieniężnego.

Mając powyższe na względzie, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 151 w zw. z art. 188 i art. 193 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) orzekł jak w sentencji wyroku.

Na podstawie art. 207 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny odstąpił od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.