Wyrok WSA w Bydgoszczy, sygn. akt I SA/Bd 389/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy
Data orzeczenia: 2021-08-10 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 9, art. 79a par. 1, art. 107 par. 1 pkt 6 i art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Agnieszka Olesińska (spr.) Sędziowie sędzia WSA Tomasz Wójcik sędzia WSA Halina Adamczewska-Wasilewicz po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 10 sierpnia 2021 r. sprawy ze skargi A.S. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy zwolnienia z opłacania należności z tytułu składek za marzec 2020 r. uchyla zaskarżoną decyzję


UZASADNIENIE

Wnioskiem z dnia [...] maja 2020 r. A. S. (Skarżąca) wniosła o zwolnienie z obowiązku opłacania należności z tytułu składek za marzec 2020 r. na postawie ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem C0V1D-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych.

Decyzją z dnia [...] sierpnia 2020 r. organ rentowy odmówił prawa do zwolnienia z opłacenia należności z tytułu składek na własne obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne i rentowe oraz wypadkowe, dobrowolne ubezpieczenie chorobowe, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy za okres marzec 2020 r.

W uzasadnieniu decyzji wskazano, że płatnikowi składek przysługuje zwolnienie z opłacenia nieopłaconych należności z tytułu składek zgodnie z art. 31zo ust. 1 ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem CO\/ID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych. Warunkiem zwolnienia z obowiązku opłacenia należności z tytułu składek było przesłanie deklaracji rozliczeniowej lub imiennych raportów miesięcznych należnych za marzec, kwiecień i maj 2020 r. nie później niż do 30 czerwca 2020 r. W uzasadnieniu

wskazano, że do dnia wydania decyzji deklaracja rozliczeniowa za marzec 2020 r. nie wpłynęła.

Pismem z [...].09.2020 r. Skarżąca wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy. Wskazała, że ostatnio złożona przez nią deklaracja była deklaracja za styczeń 2020 r. z podstawą wymiaru składek w wysokości [...] zł. Podała, że w kolejnych miesiącach ta podstawa nie uległa zmianie.

Decyzją z dnia [...] października 2020 r. utrzymano w mocy decyzję z dnia [...] sierpnia 2020 r.

W uzasadnieniu decyzji ponownie wyjaśniono, że warunkiem zwolnienia z obowiązku opłacenia należności z tytułu składek jest przesłanie deklaracji rozliczeniowych lub imiennych raportów miesięcznych za miesiące marzec - maj 2020 r. nie później niż do dnia 30 czerwca 2020 r., chyba, że jest zwolniony ze składania tych dokumentów.

W skardze z [...] października 2020 r. Skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz przyznanie jej prawa do zwolnienia z opłacania należności z tytułu składek na własne obowiązkowe ubezpieczenie emerytalne i rentowe oraz wypadkowe, dobrowolne ubezpieczenie chorobowe, ubezpieczenie zdrowotne. Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy za okres marzec 2020 r. Zarzuciła naruszenie:

• przepisów prawa materialnego, tj. art. 31zo ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 374 ze zm.) przez odmowę przysługującego mi zwolnienia,

• art. [nie podano nr przepisu – przyp. Sądu] ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 266 ze zm.) przez błędną jego interpretację,

• przepisów postępowania dowodowego oraz zasad ogólnych postępowania, w szczególności naruszenia art. 121 i art. 187 O.p. przez wydanie decyzji bez wyjaśnienia istotnych okoliczności mogących mieć wpływ na wynik sprawy.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Podał, że Skarżąca korzystała z tzw. "Małego ZUS" (zgłoszenie z kodem 0590) i w związku z tym złożyła w terminie dokument zgłoszeniowy ZUS ZUA, a także deklarację rozliczeniową ZUS DRA za 01/2020 i ZUS DRA cz. II deklarując podstawę składek w kwocie [...]zł. Od dnia 1 lutego 2020 r. nastąpiła zmiana przepisów i obowiązuje "Mały ZUS plus", w ramach którego płatnik w inny sposób ustala obowiązującą go podstawę wymiaru składek. Dlatego za luty 2020 r. płatnik powinien złożyć nowe dokumenty ZUS DRA oraz DRA cz. II. W związku z tym, że Skarżąca nie złożyła wymienionych dokumentów na koncie za marzec 2020 r. został zaksięgowany wymiar składek z urzędu z podstawą wymiaru składek odpowiadającą kwocie 60% prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego, czyli [...] zł. Za marzec 2020 r. nie utworzyła się deklaracja rozliczeniowa "z urzędu", czyli tzw. "klon" zgodnie z DRA za 01/2020. Aby skorzystać z ulgi w postaci zwolnienia z obowiązku opłacenia należności za marzec 2020 r. dokument rozliczeniowy winien być złożony najpóźniej do 30 czerwca 2020 r. Skarżąca złożyła go dopiero w dniu [...] września 2020 r. Zakład wskazał, że po każdej zmianie podstawy płatnik jest zobowiązany złożyć deklarację. Zgodnie z art. 31zq ust. 3 powoływanej wyżej ustawy z 2.03.2020 r. warunkiem zwolnienia z obowiązku opłacania należności z tytułu składek, o których mowa w art. 31zo, jest przesłanie deklaracji rozliczeniowych lub imiennych raportów miesięcznych należnych za marzec, kwiecień i maj 2020 r. nie później niż do dnia 30 czerwca 2020 r., chyba że płatnik składek zwolniony jest z obowiązku ich składania. Skarżąca złożyła dokumenty rozliczeniowe za marzec 2020 r. w dniu [...] września 2020 r., zatem zdaniem organu brak było podstaw prawnych do uwzględnienia wniosku Skarżącej.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje.

Skarga jest zasadna.

Na wstępie należy wyjaśnić, iż sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 poz. 374 ze zm.). Zgodnie z tym przepisem przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów. W niniejszej sprawie stosowne zarządzenie Przewodniczącego Wydziału zostało wydane 21 lipca 2021 r. i znajduje się ono w aktach sprawy (k. 51). Przed rozpoznaniem sprawy Skarżącej umożliwiono pisemne wypowiedzenie się.

Stosownie do treści rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 października 2020 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie ustanowienia określonych ograniczeń, nakazów i zakazów w związku z wystąpieniem stanu epidemii (Dz.U. z 2020 r. poz. 1829) począwszy od 17 października 2020 r. miasto na prawach powiatu Bydgoszcz, będące siedzibą tutejszego Sądu, zostało objęte strefą czerwoną. Powyższe oznacza, że odpowiednie zastosowanie ma również zarządzenie nr 39 Prezesa NSA z dnia 16 października 2020 r. w sprawie odwołania rozpraw oraz wdrożenia w NSA działań profilaktycznych służących przeciwdziałaniu potencjalnemu zagrożeniu zakażenia wirusem SARS-CoV-2 w związku z objęciem Miasta Stołecznego Warszawy obszarem czerwonym (§ 1 w zw. z § 3 tego rozporządzenia).

Sąd administracyjny bada zgodność zaskarżonej decyzji z punktu widzenia jej legalności, tj. zgodności tej decyzji z przepisami powszechnie obowiązującego prawa. Z brzmienia art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej: "p.p.s.a."), wynika, że zaskarżona decyzja powinna ulec uchyleniu wtedy, gdy Sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Nadto, sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).

Dokonując sądowej kontroli według wskazanych kryteriów, Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja narusza prawo ze względu na naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, utrzymująca w mocy decyzję o odmowie zwolnienia Skarżącej z opłacenia należności z tytułu składek na własne obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne i rentowe oraz wypadkowe, dobrowolne ubezpieczenie chorobowe i ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy za marzec 2020 r. Organ podnosi, że Skarżąca w ustawowym terminie, tj. do 30 czerwca 2020 r. nie dostarczyła dokumentów rozliczeniowych, w związku z tym nie ma prawa do zwolnienia.

Należy odnotować, że Skarżąca złożyła wniosek o zwolnienie z obowiązku opłacenia należności z tytułu składek za maj 2020 r. powołując się na przepisy ustawy z dnia 31 marca 2020 r. o zmianie ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2020 r. poz. 568). W podstawie prawnej wydanej decyzji z dnia [...] października 2020 r. organ powołał m.in. art. 31zo ust. 8 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych, a w decyzji z [...] sierpnia 2020 r. – art. 31zq ust. 7 ustawy z dnia 2 marca 2020 r.

Art. 31zq ust. 7stanowi, że odmowa zwolnienia z obowiązku opłacania należności z tytułu składek, o których mowa w art. 31zo, następuje w drodze decyzji.

Organ w zaskarżonej decyzji oraz w decyzji poprzedzającej powołuje się na to, że Skarżąca nie złożyła wymaganej dokumentacji do 30 czerwca 2020 r.

W decyzji poprzedzającej zaskarżoną decyzję (tj. w decyzji z dnia [...] sierpnia 2020 r.) powołano art. 31zo ust. 2 ustawy z 10 marca 2020 r. i zrelacjonowano jego treść. Powołano też art. 31zq ust. 3 ustawy z 10 marca 2020 r., dotyczący obowiązku złożenia dokumentów rozliczeniowych do 30 czerwca 2020 r., celem uzyskania zwolnienia z opłacania składek, o ile płatnik nie jest zwolniony z obowiązku składania dokumentów rozliczeniowych.

W tym stanie rzeczy należy podać, że na podstawie art. 31zq ust.1-3 ustawy o COVID-19:

- za marzec, kwiecień i maj 2020 r. a w przypadku, o którym mowa w art. 31zo ust. 8 – za lipiec, sierpień, wrzesień 2020 r., płatnik składek zobowiązany jest przesyłać deklaracje rozliczeniowe lub imienne raporty miesięczne na zasadach i w terminach określonych w przepisach ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, chyba że zgodnie z tymi przepisami zwolniony jest z obowiązku ich składania (ust. 1);

- Zakład Ubezpieczeń Społecznych zwalnia z obowiązku opłacania należności z tytułu składek, o których mowa w art. 31zo, w terminie nie dłuższym niż 30 dni od dnia przesłania deklaracji rozliczeniowej lub imiennych raportów miesięcznych należnych za ostatni miesiąc wskazany we wniosku o zwolnienie z opłacania składek, a w przypadku gdy płatnik składek zwolniony jest z obowiązku ich składania - w terminie nie dłuższym niż 30 dni od terminu, w którym powinna być opłacona składka za ostatni miesiąc wskazany we wniosku o zwolnienie z opłacania składek (ust. 2);

- warunkiem zwolnienia z obowiązku opłacania należności z tytułu składek, o których mowa w art. 31zo, jest przesłanie deklaracji rozliczeniowych lub imiennych raportów miesięcznych należnych za marzec, kwiecień i maj 2020 r. nie później niż do dnia 30 czerwca 2020 r. a w przypadku, o którym mowa w art. 31zo ust. 8 należnych za lipiec, sierpień, wrzesień 2020 r. do dnia 31 października 2020 r., chyba że płatnik składek zwolniony jest z obowiązku ich składania (ust. 3).

Zatem, z ww. przepisów wynika, iż obowiązek złożenia dokumentacji jako warunek zwolnienia z opłacenia składek nie dotyczy tylko tych płatników, którzy są zwolnieni z obowiązku jej składania.

Stanowisko Skarżącej co do meritum jest takie, że jako płatnik zwolniony z obowiązku składania deklaracji rozliczeniowych, nie musiała ich składać po to, aby uzyskać zwolnienie z opłacania składek za marzec 2020 r. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy z [...] września 2020 r. podała, że ostatnią złożoną przez nią deklaracją była deklaracja za styczeń 2020 r i od tamtej pory podstawa wymiaru składek zdaniem Skarżącej nie uległa zmianie, dlatego uważa ona, że nie była zobowiązana do złożenia deklaracji za marzec 2020 r. Przekroczenie terminu 30 czerwca 2020 r. w świetle tego stanowiska Skarżącej nie miałoby znaczenia. W skardze do Sądu podtrzymała swoje stanowisko wskazując, że na żądanie organu dnia 2 września złożyła deklarację za marzec 2020 r., mimo iż jest zdania, że nie była do tego zobowiązana. W skardze Skarżąca nadmienia, że spełniła wymogi ustawy o COVID warunkujące uzyskanie zwolnienia z opłacania składek.

Porządkująco Sąd zauważa, że do postępowania zakończonego zaskarżoną decyzją z mocy art. 180 k.p.a. oraz art. 123 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych mają zastosowanie przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego (k.p.a.). Należało o tym wspomnieć, ponieważ o uchyleniu zaskarżonej decyzji przesądziły stwierdzone przez Sąd uchybienia proceduralne, a nadto – w skardze zarzucano naruszenie przepisów proceduralnych Ordynacji podatkowej, które jednak w sprawie nie miały zastosowanie.

Skarżąca podnosi, że nie miała obowiązku składania deklaracji za marzec 2020 r. W takim przypadku organ w pierwszej kolejności obowiązany był wykazać w uzasadnieniu decyzji, że obowiązek składania dokumentacji wymaganej przepisami prawa na niej ciążył i nie podlegała ona zwolnieniu w tym zakresie. Organ powinien podać, jakie i kiedy złożone zgłoszenie o tym przesądza, oraz z jakich przepisów wynika wywiedziony przez organ obowiązek składania deklaracji ZUS DRA. Organ w decyzji zobowiązany był poczynić wywód, który pozwala poznać stanowisko organu wraz z jego uzasadnieniem faktycznym i prawnym. Uzasadnienia decyzji wydanych w niniejszej sprawie nie czynią zadość temu wymogowi i po ich lekturze nie wiadomo, z czego organ wywodzi obowiązek składania dokumentacji, nie podano żadnej argumentacji w tym zakresie ani też podstaw prawnych.

Wywody poczynione przez organ w odpowiedzi na skargę nie czynią zadość temu obowiązkowi. Odpowiedź na skargę nie może zastępować uzasadnienia decyzji, nie stanowi też jej uzupełnienia.

W ocenie Sądu, uzasadnienie decyzji sporządzone zostało z naruszeniem art. 107 § 1 pkt 6 (decyzja powinna zawierać uzasadnienie faktyczne i prawne) i § 3 k.p.a., na podstawie którego uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Uchybienie w tym zakresie może mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Uzasadnienie stanowi integralny składnik decyzji i jego zadaniem jest wyjaśnienie rozstrzygnięcia, stanowiącego dyspozytywną część decyzji (por. wyrok NSA z 12.05.2000 r., I SA/Kr 856/98). Tak więc uzasadnienie jako jeden z elementów decyzji, winno zawierać ocenę zebranego w postępowaniu materiału dowodowego, dokonaną przez organ wykładnię stosowanych przepisów oraz ocenę przyjętego stanu faktycznego w świetle obowiązującego prawa. Prawidłowe zredagowanie pod względem merytorycznym i prawnym uzasadnienia decyzji administracyjnej ma kardynalne znaczenie dla stosowania zasady przekonywania wyrażonej w art. 11 kpa, a realizowanej na mocy art. 107 § 3 k.p.a. Organ administracyjny jest zobowiązany wyjaśnić stronie zasadność przesłanek, którymi kierował się przy załatwieniu sprawy. Motywy decyzji powinny być tak ujęte, aby strona mogła poznać i zrozumieć zasadność przesłanek faktycznych i prawnych, którymi kierował się organ przy załatwianiu sprawy. Jak wyjaśnił NSA w wyroku z 7 stycznia 2009 r., II SA/Wa 1245/08: "Prawidłowe uzasadnienie decyzji ma nie tylko znaczenie prawne, ale i wychowawcze, bowiem pogłębia zaufanie uczestników postępowania do organów administracyjnych. Motywy decyzji winny odzwierciedlać rację decyzyjną i wyjaśnić tok rozumowań prowadzących do zastosowania konkretnego przepisu prawa materialnego do rzeczywistej sytuacji faktycznej. Motywy decyzji powinny być tak ujęte, aby strona mogła zrozumieć i w miarę możliwości zaakceptować zasadność przesłanek faktycznych i prawnych, którymi kierował się organ przy załatwianiu sprawy".

Skoro we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy strona deklaruje, że spełniła wymogi przewidziane ustawą, gdyż nie była zobowiązana do składania deklaracji rozliczeniowej - to tym bardziej, przynajmniej w decyzji wydanej po ponownym przeanalizowaniu sprawy, organ powinien był klarownie się do tej kwestii ustosunkować.

W szczególności decyzje odmowne (negatywne) lub częściowo odmowne dla wnioskodawcy powinny być przekonująco i jasno uzasadnione, zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak, aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności istotne dla sprawy zostały głęboko rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją. Z decyzji musi zatem wynikać między innymi, że organ nie pozostawił poza swoimi rozważaniami argumentów podnoszonych przez stronę, nie pominął istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy materiałów dowodowych lub nie dokonał oceny tych materiałów wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego (wyrok NSA z 25.01.2011 r., II GSK 96/10). Brak zatem wykazania, że ustalono istotne okoliczności faktyczne w odniesieniu do konkretnych przepisów prawa, stanowi naruszenie prawa procesowego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co skutkuje koniecznością uchylenia zaskarżonego aktu (wyrok WSA w Kielcach z 28.02.2013 r., II SA/Ke 56/13: wyrok WSA we Wrocławiu z 15.03.2012 r., III SA/Wr 693/11).

Sąd w obecnym składzie ww. poglądy podziela. W konsekwencji stwierdza, że zaskarżona decyzja wymogów tych nie spełnia. Biorąc to pod uwagę, podkreślić trzeba, że zadaniem sądu administracyjnego nie jest wyręczanie organów administracji w ich obowiązku stosowania zasady przekonywania, wyrażonej w art. 11 k.p.a., a realizowanej na mocy art. 107 § 3 k.p.a. W analizowanej sprawie organ ponownie rozpoznając sprawę nie sanował błędów w tym zakresie poprzednio popełnionych. Organ poświęcił całej sprawie jedynie kilka lapidarnych zdań. Z lektury zaskarżonej decyzji w żaden sposób nie wynika, z czego organ wywodzi, że Skarżąca miała obowiązek złożyć dokumenty. Organ uniemożliwił tym samym stronie poznanie toku rozumowania, utrudniając tym samym możliwość polemiki z jego twierdzeniami, a następnie możliwość zweryfikowania tego stanowiska przez sąd administracyjny. Te uchybienia mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Skoro bowiem uzasadnienie decyzji jest tak lakoniczne i ogólnikowe, to zachodzi prawdopodobieństwo, że organ nie zbadał sprawy z należytą pieczołowitością.

Ponownie rozpoznając sprawę organ administracji uwzględni powyższe rozważania i ponownie przeanalizuje, czy na Skarżącej istotnie ciążył obowiązek złożenia spornej dokumentacji. Następnie organ rozstrzygnie sprawę co do istoty, a swoje stanowisko uzasadni zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a., w szczególności odniesie się do wszystkich zarzutów Skarżącej w sposób umożliwiający poznanie Skarżącej, a następnie ewentualnie sądowi administracyjnemu, powodów nieuwzględnienia (jeżeli nadal będzie miało to miejsce) tychże zarzutów. Ponadto przed wydaniem decyzji organ umożliwi Skarżącej wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, czyniąc tym samym zadość zasadzie zapewnienia stronie czynnego udziału w postępowaniu, stosownie do art. 10 § 1 k.p.a.

Sąd w postępowaniu organu dostrzega również bardzo istotne naruszenie art. 9 k.p.a., zgodnie z którym organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Tej zasady ogólnej, wyrażonej w art. 9 k.p.a., organ nie przestrzegał.

Doszło zarazem do istotnego naruszenia obowiązku wynikającego z art. 79a k.p.a. Zgodnie z § 1 tego artykułu, w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony.

Tymczasem z akt sprawy wynika, że organ nie wskazał stronie przesłanek od niej zależnych (takich jak wymóg złożenia deklaracji), które nie zostały spełnione lub wykazane, co może skutkować – i w tym wypadku skutkowało - wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony z tego tylko powodu, że dokumenty rozliczeniowe za marzec 2020 r. zostały złożone z przekroczeniem terminu 30 czerwca 2020 r. Złożenie wniosku, który zdaniem organu był niekompletny, obligowało go do podjęcia działań eliminujących niedopatrzenie strony.

Ewentualne odstąpienie od zastosowania się do wytycznych płynących z art. 79a § 1 k.p.a. obwarowane jest istotnym warunkiem, gdyż przepis ten w zdaniu drugim stanowi: "Przepisy art. 10 § 2 i 3 stosuje się". Oznacza to, że gdyby nawet organ dostrzegał przesłanki pozwalające mu nie zastosować się do wytycznych z art. 79a § 1 k.p.a., to musiałby utrwalić to w aktach sprawy, tymczasem tego rodzaju adnotacji w aktach nie ma.

Naruszenie art. 79a § 1 k.p.a. uniemożliwiło stronie uzyskanie wiedzy o tym, że nie złożyła wszystkich wymaganych do uzyskania zwolnienia dokumentów, a w konsekwencji – pozbawiło ją prawa do zwolnienia z opłacania składek za marzec 2020 r. O tym, że strona była gotowa spełnić wszystkie wymagania – gdyby o nich wiedziała – świadczy to, że brakujące dokumenty rozliczeniowe złożyła natychmiast po otrzymaniu decyzji odmownej. Należy z tego wnioskować, że prawdziwe jest twierdzenie strony, iż przed otrzymaniem decyzji pozostawała w przekonaniu co do braku obowiązku złożenia deklaracji.

Uznać zatem trzeba, że naruszenie art. 79a § 1 k.p.a. mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o ile oczywiście organ przystąpiłby do wykonania swoich obowiązków w porę, tj. jeszcze przed upływem terminu 30 czerwca 2020 r.

Przepis art. 79a k.p.a. stanowi konkretyzację i uzupełnienie obowiązków wynikających z art. 10 § 1 k.p.a. Jego celem jest zapobieganie sytuacjom, w których strona dysponuje dodatkowymi dowodami na okoliczności istotne dla wykazania zasadności jej żądania albo może je łatwo uzyskać, a z powodu braku odpowiedniej wiedzy o potrzebnych dowodach bądź o sposobie oceny wcześniej przedstawionych dowodów - nie korzysta z takiej możliwości. Chodzi przy tym o to, aby strona nie została zaskoczona negatywnym rozstrzygnięciem sprawy oraz zmuszona do zaskarżenia decyzji i przedstawiania tych dodatkowych dowodów dopiero na etapie postępowania odwoławczego (tak wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 23 maja 2019 r., II SA/Sz 239/19, dostępny w bazie CBOSA).

Skarżąca złożyła wniosek o zwolnienie z obowiązku opłacania składek [...] maja 2020 r. Na skutek złożenia wniosku doszło do wszczęcia postępowania administracyjnego, w którym kierując się wyrażoną w art. 9 k.p.a. organ powinien był czuwać nad tym, aby na skutek nieznajomości prawa strona nie poniosła szkody. W tym celu – jak tego wymaga art. 9 k.p.a., organ powinien był udzielić Skarżącej niezbędnych wyjaśnień i wskazówek, a konkretnie wskazać, jakich dokumentów brakuje, aby wniosek mógł zostać pozytywnie rozpatrzony. Od momentu złożenia wniosku przez Skarżącą (1 maja 2020 r.) do upływu terminu na złożenie wymaganych dokumentów (30 czerwca) upłynęły niemal pełne 2 miesiące. Mimo upływu tak długiego czasu organ nie zwrócił stronie uwagi na to, że warunkiem pozytywnego załatwienia jej wniosku jest złożenie brakujących dokumentów rozliczeniowych. Po upływie wyznaczonego w ustawie terminu na złożenie wymaganych dokumentów – organ zaś wydał decyzję odmowną.

Nadmienić należy, że Skarżąca występowała bez profesjonalnego pełnomocnika. Należy też dodać, że art. 9 k.p.a. zobowiązuje organ do udzielania stronie potrzebnych informacji i wskazówek z urzędu, a nie tylko na wniosek.

O tym, że to właśnie nieświadomość, znajomość prawa była przyczyną niezłożenia wymaganego dokumentu świadczy to, że natychmiast po otrzymaniu negatywnej decyzji, uzyskawszy świadomość jakich dokumentów zdaniem organu brakowało w aktach, Skarżąca niezwłocznie (2 września 2020 r.) owe dokumenty złożyła, co ZUS w odpowiedzi na skargę potwierdza. Niestety, decyzja odmowna została wydana i doręczona Skarżącej już po upływie terminu na złożenie dokumentu (30 czerwca), toteż próba uzupełnienia brakującej dokumentacji rozliczeniowej, podjęta na etapie postępowania odwoławczego, została uznana za spóźnioną. W taki oto sposób doszło do sytuacji, gdy Skarżąca dopiero z decyzji odmownej powzięła wiedzę o istotnej dla rozstrzygnięcia kwestii. ZUS jednak "wyposażył" Skarżącą w kluczową dla niej wiedzę już po upływie terminu, w którym ta wiedza mogła się Skarżącej przydać.

Mając świadomość obciążenia Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ogromną ilością spraw do załatwienia i zważywszy na pandemię odbijającą się negatywnie na możliwości sprawnego działania – Sąd nie przypisuje organowi ani złej woli, ani negatywnego nastawienia do strony, ani lekceważącego stosunku do wynikających z art. 9 k.p.a. obowiązków. Stwierdza jedynie obiektywnie występujący stan naruszenia tego przepisu w taki sposób i w takim stopniu, który bezpośrednio wpłynął na pozbawienie Skarżącej prawa, które niewątpliwie uzyskałaby ona w sytuacji, gdyby ZUS stosował się – i uczynił to w porę! – do dyrektyw płynących z art. 9 k.p.a. Wbrew nakazowi wynikającemu z art. 9 k.p.a., organ nie poinformował strony należycie i wyczerpująco o okolicznościach faktycznych i prawnych, które miały wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania, i nie czuwał, aby strona nie poniosła szkody na skutek swojej nieświadomości prawnej. W aktach sprawy nie ma niczego, co mogłoby choć pośrednio świadczyć o tym, że organ podjął starania, aby poinformować Skarżącą o tym, że bez złożenia brakujących dokumentów jej wniosek nie będzie pozytywnie rozpatrzony. Brak ten, który w toku postępowania nie został stronie zasygnalizowany przez organ, ostatecznie spowodował negatywne rozpatrzenie jej wniosku.

Zaniechanie informacyjne organu dotyczyło nie tyle treści przepisów powszechnie obowiązującego i opublikowanego prawa, ile tego, że stronie nie uświadomiono istnienia obowiązku złożenia konkretnych dokumentów, warunkujących zastosowanie zwolnienia. Organ nie poinformował więc strony o "okolicznościach faktycznych i prawnych, które mają znaczenie dla ustalenia praw i obowiązków". Strona zaś najwyraźniej była w błędzie co do przysługującego jej zwolnienia z obowiązku składania deklaracji i trwała w tym błędnym przeświadczeniu, dopóki nie otrzymała decyzji odmownej.

Drugie zdanie art. 9 k.p.a. nakłada na organy administracji obowiązek chronienia strony przed poniesieniem szkody z powodu nieznajomości prawa. Z tego obowiązku organ również się nie wywiązał. Szkodą, którą strona poniosła, było nieuzyskanie zwolnienia z opłacania składek za marzec 2020 r. Jedyną przeszkodą w uzyskaniu zwolnienia było – jak wynika z decyzji – niezłożenie wymaganych dokumentów w terminie, o czym jednak ZUS strony w porę nie poinformował.

W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazano, że realizacja obowiązków wynikających z art. 9 k.p.a. polega, między innymi, na powinności organu administracji poinformowania strony w sposób szczegółowy o tym, od jakich okoliczności zależy rozstrzygnięcie sprawy i jakie dowody powinny być przedstawione przez stronę, aby zostało wydane rozstrzygnięcie o treści żądanej przez stronę (wyrok NSA z 6 września 2001 r., V SA 44/01, LEX nr 50158). Obowiązek udzielania stronie informacji powinien być rozumiany w jak najszerszy sposób, jego naruszenie zaś należy traktować jako wystarczającą przesłankę do uchylenia decyzji (teza pierwsza wyroku NSA z 25 czerwca 1997 r., SA/Lu 2087/95, LEX nr 30816).

W niniejszej sprawie swoim zaniechaniem organ dopuścił do tego, że na skutek upływu terminu na złożenie dokumentu, strona spotkała się z odmową pozytywnego załatwienia jej wniosku. Zachodzi tu bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy. Zdaniem Sądu w tej sytuacji należy podjąć działanie, które wyeliminuje negatywny dla strony skutek tego, że organ rażąco naruszył swoje obowiązki wynikające z zasady ogólnej wyrażonej w art. 9 k.p.a.

Stwierdzając, że naruszenia art. 9, art. 79a § 1, 107 § 1 pkt 6 i 107 § 3 k.p.a. mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi uchylił zaskarżoną decyzję.

Rozpatrując sprawę ponownie organ raz jeszcze przeanalizuje, czy na Skarżącej istotnie ciążył obowiązek złożenia spornej dokumentacji, a swoje stanowisko uzasadni zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a., w sposób umożliwiający poznanie motywów rozstrzygnięcia zarówno Skarżącej, jak też – ewentualnie – sądowi administracyjnemu. Decyzje dotychczas wydane w sprawie przez organ, ze względu na swoją niekompletność nie poddają się bowiem kontroli co do zagadnienia podlegania przez Skarżącą obowiązkowi złożenia dokumentacji.

Jeśli rozpoznając sprawę ponownie organ podtrzyma swoje stanowisko, że Skarżąca była zobowiązana do złożenia deklaracji rozliczeniowych za marzec 2020 r. w terminie do 30 czerwca 2020 r., to organ pominie fakt opóźnienia w złożeniu tych dokumentów, jako okoliczność wpływającą na rozstrzygniecie o zasadności wniosku o zwolnienie z opłacania składek. Nawet jeśli strona w terminie do 30 czerwca 2020 r. nie złożyła wszystkich wymaganych dokumentów, to organ nie może jej odmówić zwolnienia wyłącznie z powodu tego opóźnienia, albowiem w prowadzonym postępowaniu dopuścił się szeregu znaczących uchybień, których skutki nie powinny obciążać strony. Strona nie może ponosić negatywnych skutków wadliwego działania organu, który prowadził postępowanie z oczywistą obrazą art. 9 i art. 79a § 1 k.p.a.