Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 910/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2022-03-31 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art 17 ust. 1, art. 17 ust. 2b, art. 17 ust. 5 pkt 2a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jakub Zieliński Sędziowie Sędzia WSA Edyta Podrazik /spr/ Asesor WSA Arkadiusz Skomra po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 31 marca 2022 r. sprawy ze skargi A. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] września 2021 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję


UZASADNIENIE

Prezydent Miasta P. decyzją z dnia [...] kwietnia 2021 r. nr , działając na podstawie art. 2, art. 3, art. 17, art. 20, art. 24, art. 26 oraz art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 111 z późn. zm. dalej u.ś.r.) oraz Rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie maja być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz.U. z 2017 r., poz. 1466) i Rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 31 lipca 2018 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny i specjalny zasiłek opiekuńczy, wysokości świadczeń rodzinnych oraz wysokości zasiłku dla opiekuna (Dz. U. z 2018 r. poz. 1497) oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2018 r. poz. 2096 z późn. zm. dalej k.p.a.), odmówił A. J. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad E. J..

Uzasadniając decyzję organ wskazał, że wnioskiem z dnia [...] września 2020 r. skarżąca zwróciła się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką E. J..

W dniu [...] października 2020 r. przeprowadzono rodzinny wywiad środowiskowy, podczas którego ustalono, że E. J. jest osobą niepełnosprawną i mieszka razem z córką, która się nią opiekuje od wielu lat. W zakres świadczonej opieki wchodzą wszystkie czynności codzienne: zabiegi higieniczne, podawanie posiłków, leków, pranie, gotowanie, sprzątanie, spacery, wizyty lekarskie. A. J. oświadczyła, że z powodu sprawowania stałej opieki nad matką nie podejmuje zatrudnienia, nie pracuje również w gospodarstwie rolnym. Zainteresowana nie wskazała w trakcie wywiadu innych osób, które mogłyby zaopiekować się matką. We wcześniejszym oświadczeniu podała, że syn i mąż E. J. nie są w stanie sprawować opieki.

Organ zwrócił uwagę, że w sprawie skarżącej już raz odmówiono przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (decyzją z dnia [...] października 2020 r. nr [...]), która została uchylona przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze (decyzja z dnia [...] lutego 2021 r. nr [...]). SKO nakazało organowi I instancji zweryfikować, czy 93-letni, niepełnosprawny, H. J. może się opiekować żoną oraz zwróciło uwagę na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia [...] października 2014 r., sygn. akt K [...], którego organ nie wziął pod uwagę stosując jako podstawę odmowy przesłankę wieku powstania niepełnosprawności wynikającą z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Ponadto Kolegium nakazało organowi zbadanie czy istnieje związek przyczynowo- skutkowy pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką.

Organ I instancji wskazał, że mając powyższe wytyczne na uwadze wezwaniami z dnia [...] marca 2021 r, nr [...], zobowiązał skarżącą do dostarczenia: niezbędnych dokumentów i wyjaśnień w sprawie. Z dostarczonego w dniu [...] kwietnia 2021 r. orzeczenia komisji lekarskiej ZUS nr [...] z dnia [...] kwietnia 2005 r. wynika, iż H. J. został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy na trwałe, co w myśl art. 3 pkt 20 u.ś.r. oznacza umiarkowany stopień niepełnosprawności. Organ stwierdził, że powyższe, zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy, nie uprawnia do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego przez A. J.. Tylko znaczny stopień niepełnosprawności H. J. dawałby taką możliwość. Organ zwrócił uwagę, że z oświadczeń A. J. wynika, że pomiędzy rezygnacją z pracy a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką istnieje nierozerwalny związek. Opiekuje się nią od kilkunastu lat, ponieważ tych czynności nie może już wykonywać jej mąż. Z prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej zrezygnowała już w 2004 roku, a w 2009 roku definitywnie gospodarstwo rolne zostało przekwalifikowane na las i żadnej pracy tam nie wykonuje, właśnie z powodu braku czasu, który w całości poświęca opiece nad rodzicami. Z uwagi na zakres opieki nie jest w stanie podjąć pracy, nawet na ˝ etatu.

Odmawiając przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego Prezydent wskazał, że z orzeczenia Obwodowej Komisji Lekarskiej do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia w P., z dnia [...] marca 1997 r. nr [...] wynika, że E. J. została zaliczona do pierwszej grupy inwalidzkiej, a inwalidztwo jest trwałe. N. E. Jankowskiej powstała w 70 roku życia zatem nie została spełniona przesłanka wynikająca z art. 17 ust. 1b. Zgodnie z zasadą legalności wyrażoną w art. 6 k.p.a. organ I instancji działa na podstawie przepisów prawa czyli przepisów prawa obecnie obowiązujących w aktualnym brzmieniu wynikającego z art. 17 ust. 1 b ww. ustawy. Organ wskazał, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego wszedł w życie w dniu [...] października 2014 r., lecz nie doprowadził do wyeliminowania niekonstytucyjnej normy z porządku prawnego. Organ administracji publicznej wydając niniejszą decyzję jest związany przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych, które aktualnie obowiązują. Jako, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego nie spowodował zmiany przepisów przez ustawodawcę, to mimo to one obowiązują. Organ I instancji winien wydatkować przeznaczoną dotacje zgodnie z obowiązującymi przepisami inaczej grozi mu naruszenie dyscypliny finansów publicznych i zwrot przyznanych dotacji.

Organ wskazał, że z uwagi na decyzję odmowną uchylenie zasiłku dla opiekuna w zaistniałej sytuacji nie może być zastosowane.

A. J. odwołała się od decyzji Prezydenta Miasta P., wnosząc o jej uchylenie i przywrócenie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

W odwołaniu podała, że odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie przepisu sprzecznego z Konstytucją RP jest nielegalna i niedopuszczalna. Polskie prawo zabrania zastosowania wobec obywateli przepisów, które zostały uznane za sprzeczne z Konstytucją. Prezydent w niniejszym postępowaniu winien był niekonstytucyjny przepis pominąć, gdyż narusza on zasadę równości obywateli wobec prawa. Zdaniem A. J. fakt pozostawania w związku małżeńskim osoby wymagającej opieki, nie stanowi automatycznie, że opiekę tą może sprawować współmałżonek. Skarżąca zaznaczyła, że faktycznie sprawuje opiekę nad obojgiem rodziców, z których jedno ma orzeczoną niepełnosprawność I stopnia a drugie II stopnia, do tego oboje są w podeszłym wieku (mają po 93 lata) i liczne schorzenia wieku starczego uniemożliwiające im sprawowanie opieki wzajemnej. Skarżąca podała, że w 2011 r. miała przyznane świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad matką i wówczas już przesądzona została kwestia ewentualnego sprawowania opieki nad E. J. przez jej męża.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] września 2021 r. nr [...], działając na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia [...] października 1994 roku o samorządowych kolegiach odwoławczych (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 570 ze zm.), art. 17pkt 1, art. 127 § 2 i art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 3 pkt 11 w zw. z art. 20 ust. 2 i 3, art. 17 u.ś.r., orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji organu I instancji.

Uzasadniając swoje stanowisko Kolegium wskazało, że obowiązek alimentacyjny w pierwszej kolejności obciąża małżonka, co wynika z art. 23, art. 27, art. 60, art. 61 i art. 130 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (w skrócie KRO). Dopiero w razie braku małżonka, lub w razie orzeczenia wobec obydwu małżonków znacznego stopnia niepełnosprawności, obowiązek alimentacyjny przechodzi na zstępnych (tj. dzieci i wnuki) - art. 129 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Z przedłożonej przez skarżącą kserokopii orzeczenia Komisji Lekarskiej ZUS w P. nr [...] z dnia [...] kwietnia 2005 r. wynika, że H. J. został uznany za osobę trwale całkowicie niezdolną do pracy. Zgodnie z art. 3 pkt 20 lit. b) ustawy o świadczeniach rodzinnych posiadanie orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy wydanego na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, oznacza umiarkowany stopnień niepełnosprawności. Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jeśli stwierdzona niepełnosprawność małżonka nie jest równoznaczna ze stopniem znacznym niepełnosprawności, wówczas co do zasady nie aktualizuje się obowiązek alimentacyjny zstępnych, a w rezultacie zstępny nie może wystąpić skutecznie o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Kolegium wskazało, że obowiązek alimentacyjny córki podlega aktualizacji tylko w przypadku, gdyby współmałżonek zmarł lub legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Natomiast okoliczność, że H. J. z uwagi na wiek i stan zdrowia nie może zajmować się żoną, nie ma konsekwencji prawnych. W przypadku świadczeń opiekuńczych są one ściśle powiązane z systemem orzekania o niepełnosprawności oraz o niezdolności do pracy. Jedyną podstawą do rozstrzygania w sprawach dotyczących świadczeń opiekuńczych są orzeczenia o stanie zdrowia wydawane przez powiatowe zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności oraz organy rentowe takie jak ZUS i KRUS. Zdaniem Kolegium organy administracji nie powinny oceniać stanu zdrowia opiekuna i osoby wymagającej opieki i wyprowadzać z takich ocen konsekwencji w postaci przyznania lub odmowy przyznania uprawnień. W tym zakresie wiążące są ustalenia i wskazania zawarte w orzeczeniach zespołów powiatowych, lekarzy orzeczników ZUS oraz lekarzy rzeczoznawców KRUS. Kolegium stwierdziło, że H. J. mógłby - wedle indywidualnych możliwości dochodowych - pokryć w jakimś zakresie koszty ponoszone na opiekę nad żoną.

Kolegium zauważyło, że osoba wymagająca opieki musi legitymować się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. E. J. zaliczona została do I grupy inwalidów. Zgodnie z art. 3 pkt 21 lit. d) u.ś.r. posiadanie orzeczenia o zaliczeniu do I grupy inwalidów jest równoznaczne z ustaleniem znacznego stopnia niepełnosprawności. Zgodnie zaś z art. 5a ust. 1 ustawy z dnia [...] sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r. poz. 573), osoby posiadające ważne orzeczenia o zaliczeniu do jednej z grup inwalidów mogą składać do zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności wniosek o ustalenie stopnia niepełnosprawności i wskazań, o których mowa w art. 6b ust. 3, dla celów korzystania z ulg i uprawnień na podstawie odrębnych przepisów. W myśl art. 6b ust. 3 pkt 7 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej (...), w orzeczeniu powiatowego zespołu ustala się niepełnosprawność albo stopień niepełnosprawności oraz wskazania dotyczące w szczególności konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Wobec powyższego osoba posiadająca ważne orzeczenie o zaliczeniu do I grupy inwalidów, aby korzystać z uprawnień na podstawie odrębnych przepisów, powinna wystąpić do powiatowego zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności o ustalenie stopnia niepełnosprawności i wskazań. Wśród przepisów odrębnych, stanowiących źródło uprawnień dla osób niepełnosprawnych, znajduje się ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (zob. art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej).

Zdaniem SKO samo orzeczenie Komisji Lekarskiej z dnia [...] marca 1997 r. o zaliczeniu E. J. do pierwszej grupy inwalidów nie jest wystarczającą podstawą do zastosowania wobec niej przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. Zmiany jakie po 1997 r. nastąpiły w systemie orzecznictwa lekarskiego o niepełnosprawności, powodują że dorosła osoba niepełnosprawna musi mieć ustalone wskazanie o konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Kolegium nie zgodziło się przy tym ze stanowiskiem organu I instancji w zakresie art. 17 ust. 1b u.ś.r. Organ I instancji powinien uwzględnić jednoznaczne i zgodne stanowisko sądów administracyjnych co do skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia [...] października 2014 r. co oznacza, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie może stanowić podstawy odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Końcowo Kolegium zwróciło uwagę, że skarżąca (ur. 1956 r.) osiągnęła już wiek emerytalny (w 2016 r.), a z informacji sporządzonej w dniu [...] września 2020 r. o okresach składkowych i nieskładkowych (druk [...]) oraz z informacji sporządzonej w dniu [...] września 2020 r. w zakresie ubezpieczenia społecznego, wynika że strona pozostawała w zatrudnieniu przez ponad 22 lata. We wniosku SR-5 (str. 4, cz. II, pkt 2.1, lit. c) oraz w oświadczeniu z dnia [...] września 2020 r. skarżąca zaznaczyła, że nie ma ustalonego prawa do emerytury. Natomiast w piśmie z dnia [...] kwietnia 2021 r. wspomniała o emeryturze. Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) ustawy o świadczeniach rodzinnych, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury. Wobec powyższych ustaleń zdaniem Kolegium nie ma potrzeby odnoszenia się do dalszych kwestii nie mających już wpływu na wynik sprawy, takich jak zasiłek dla opiekuna pobierany przez stronę.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu A. J. podała, że zaskarża w całości decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] września 2021r. nr [...] oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] kwietnia 2021 r. nr [...] wydaną przez Prezydenta Miasta P., wniosła o uchylenie decyzji organów obu instancji. Zaskarżonym decyzjom zarzuciła:

I. naruszenie prawa materialnego mającego wpływ na wynik sprawy:

1. art. 17 ust. 1 b oraz art. 17 ust.5 pkt 2 lit. a) w zw. z art. 17 ust. 1 a u.ś.r. poprzez błędną wykładnię polegającą na:

-pominięciu prawnie uzasadnionych celów wskazanej ustawy;

-przyjęciu, że faktyczne sprawowanie przez Skarżącą opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką, E. J. nie jest wystarczające do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na okoliczność, iż niepełnosprawna E. J. ma męża, na którym - jako spokrewnionym w pierwszej kolejności - spoczywa obowiązek opieki nad niepełnosprawną żoną,

-uznaniu, że potencjalny obowiązek alimentacyjny męża względem wymagającej opieki żony bez względu na szczególne okoliczności wyprzedza obowiązek alimentacyjny córki, co w konsekwencji doprowadziło do błędnej konstatacji, iż w sytuacji Skarżącej nie zaktualizował się wynikający z przepisów K.r.o. obowiązek alimentacyjny względem matki, co z kolei przesądziło o braku prawa do świadczenia pielęgnacyjnego,

-nieuprawnionym przyjęciu, że przepisy u.ś.r. pozwalają organowi na ustalanie możliwości i formy realizacji obowiązku alimentacyjnego przez osobę zobowiązaną, a przez to wkraczanie w kompetencje zastrzeżone dla sądu powszechnego,

-pominięcie wcześniejszego rozstrzygnięcia Samorządowego Kolegium Odwoławczego nr [...] z dnia [...].04.2011 r. rozstrzygającego o braku możliwości sprawowania opieki przez H. J. nad niepełnosprawną żoną E. J.

2. naruszenie przepisu Art. 47 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej poprzez pozbawienie niepełnosprawnej E. J. prawa do decydowania o swoim życiu osobistym w kwestii wyboru osoby do sprawowania nad nią opieki

II. naruszenie przepisów postępowania mających wpływ na wynik sprawy:

- art 77 § 1 art. 7 w zw. z art. 80 art. k.p.a. poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy a w szczególności odnoszących się do zakresu faktycznej opieki sprawowanej przez Skarżącą i realnych możliwości sprawowania przez H. J. opieki nad jego niepełnosprawną żoną w zakresie wymaganym jej stanem zdrowia a przez to nieuprawnione uznanie, że kryterium stopnia pokrewieństwa wyznaczające kolejność zobowiązania do alimentacji stanowi samo w sobie przeszkodę w nabyciu przez Skarżącą prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i ostatecznie skutkowało załatwieniem sprawy w sposób kolidujący ze słusznym interesem Strony,

- naruszenie art. 84 k.p.a. poprzez nieprzeprowadzenie dowodu z opinii biegłego

- art. 11 i art. 107 § 3 K.p.a. z uwagi na brak adekwatnego uzasadnienia decyzji przejawiający się w niewyczerpującym i nieprzekonującym wyjaśnieniu motywów wydanego rozstrzygnięcia.

- niezastosowanie wyroków Trybunału Konstytucyjnego K [...] z dnia [...].10.2014 r. oraz K [...] z dnia [...].12.2013r. skutkujące całkowitym pominięciem w postępowaniu organu praw słusznie nabytych przez A. J. decyzją SKO z dnia [...].04.2011 r. [...]

W uzasadnieniu skargi skarżąca podała, że nie zgadza się z argumentacją Kolegium, iż jej ojciec w wieku 94 lat może sprawować opiekę nad swoją żoną. Wobec tego skarżąca, jako córka podopiecznej jest osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, a przede wszystkim od wielu lat opiekuje się matką. Podkreśliła, że sam fakt pozostawiania w małżeństwie przez osobę wymagającą opieki nie może być przesłanką odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium jej zdaniem winno powołać biegłego w celu ustalenia czy jej ojciec może sprawować opiekę nad matką. Skarżąca podała, że nigdy nie miała prawa do emerytury, ma ustaloną wysokość kapitału początkowego i staż ubezpieczeniowy w ZUS. Wskazała, że zaprzestała aktywności zawodowej w związku z opieką nad matką.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumenty zaprezentowane w zaskarżonej decyzji.

W piśmie procesowym z dnia [...] grudnia 2021 r. skarżąca wskazała, że argumenty Kolegium dotyczące braku uzyskania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności przez E. J. są sprzeczne z brzmieniem art. 3 pkt 21 lit. d u.ś.r. Podała, że organ po raz kolejny nie ustosunkował się do decyzji z 2011 r. kiedy przyznano jej świadczenie pielęgnacyjne.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Skarga okazała się zasadna.

Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie jest rozstrzygnięcie dotyczące odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji Kolegium, jak również decyzji wydanej przez organ pierwszej instancji, stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (w tekście jako u.ś.r.).

W pierwszej kolejności wskazać należy, że zasadnie przyjął organ odwoławczy, że w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. uznany został za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Skutkiem powyższego wyroku TK nie może wykluczyć prawa do świadczenia pielęgnacyjnego okoliczność powstania niepełnosprawności po ukończeniu 18. roku życia, względnie 25. roku życia, u osoby podlegającej opiece, w przypadku, gdy wnioskodawca rezygnuje z pracy lub innej pracy zarobkowej.

W związku z powyższym, Sąd podziela stanowisko Kolegium, że Prezydent Miasta P. nie mógł powodując się na art. 17 ust. 1b u.ś.r. odmówić skarżącej wnioskowanego świadczenia.

Niemniej jednak Sąd nie podziela dalszej argumentacji Kolegium zaprezentowanej w zaskarżonej decyzji.

Po pierwsze Sąd wskazuje, że orzeczona I grupa inwalidzka z uwagi na brzmienie art. 3 pkt 21 d u.ś.r. została zrównana z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W ustawie z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U. z 2021 poz. 573) w art. 4 ust. 1 wskazuje się, że do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Zgodnie z art. 62 ust. 2 pkt 1 wymienionej ustawy orzeczenie o zaliczeniu do I grupy inwalidów traktowane jest na równi z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wobec tego w okolicznościach sprawy orzeczenie E. J. należało traktować jak orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności i należało rozważyć czy skarżąca jako opiekun matki spełnia przesłanki do przyznania jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Przy czym świadczenie pielęgnacyjne, w myśl art. 17 ust. 1a u.ś.r., przysługuje osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: (1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; (2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; (3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W konsekwencji do negatywnych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego zaliczono pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W orzecznictwie sądów administracyjnych prezentowane jest jednak stanowisko o potrzebie celowościowej i systemowej wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. w przypadkach, gdy zastosowanie przy jego interpretacji jedynie wykładni gramatycznej prowadzi do wniosków, które nie dają się pogodzić z zasadami konstytucyjnymi.

W orzecznictwie prezentowane jest stanowisko, że pozostawanie w związku małżeńskim przez osobę wymagającą opieki nie zawsze powinno być uważane za przesłankę odmowy świadczenia pielęgnacyjnego np. w sytuacji, gdy współmałżonek tej osoby nie jest w stanie takiej opieki sprawować. Przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. rozumiany celowościowo umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji niepełnosprawnego w związku ze sprawowaniem nad nim opieki, nawet jeśli niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale tylko wówczas, gdy współmałżonek - nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i od jego woli. (zob. wyrok NSA z dnia 24 lutego 2022 r. sygn. I OSK 1059/21, wyrok z dnia 19 stycznia 2017 r. sygn. akt I OSK 1622/15, CBOSA). Chodzi głównie o takie sytuacje, gdy zobowiązany do sprawowania opieki małżonek ze względu na stan zdrowia czy wiek nie jest zdolny tej opieki wykonywać, a jego sytuacja materialna nie pozwala na zastąpienie świadczeń osobistych pomocą finansową pozwalającą na pokrycie kosztów opieki przez inną osobę. Należy bowiem mieć na uwadze, że obowiązek sprawowania opieki stanowiący element obowiązku alimentacyjnego, ze względu na który ustala się krąg podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego (w dalszej i bliższej kolejności), nie ogranicza się wyłącznie do osobistych starań, ale może przybrać formę świadczeń pieniężnych. Oznacza to, że jeśli małżonek niepełnosprawnego nie może lub nie chce sprawować nad nim osobistej opieki, ale jest w stanie (np. pozostając w zatrudnieniu) wspomagać go finansowo i opłacać tę opiekę - należy uznać, że w taki sposób, obiektywnie oceniając, może, a nawet powinien obowiązek swój realizować. Natomiast gdy z uzasadnionych przyczyn nie może tej opieki sprawować w jakikolwiek sposób, a czyni to krewny uprawniony (np. zstępny) - nie powinien on tracić uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego.

Przyjęcie wskazanych wyżej metod wykładni prowadzi do konkluzji, że rozstrzygnięcie o zasadności wniosku skarżącej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką zależy od ustalenia, czy przedmiotową opiekę jest zdolny sprawować jej mąż H. J., a nie wyłącznie od stwierdzenia, że matka skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, a jej mąż nie jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Dodać trzeba, że powyższa wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. jest przy tym ugruntowana w orzecznictwie sądowoadministracyjnym dotyczącym spraw o podobnym stanie faktycznym i prawnym jak w niniejszej sprawie (m. in. w wyrokach NSA z 18 listopada 2015 r. I OSK 1200/14 i z 19 stycznia 2017 r., I OSK 1622/15 oraz wyrokach WSA w Rzeszowie z 24 czerwca 2019 r., II SA/Rz 522/19, w Białymstoku z 11 października 2012 r., II SA/Bk 642/12 i 4 kwietnia 2013 r., II SA/Bk 987/12, w Poznaniu z 13 czerwca 2012 r., II SA/Po 242/12 i z 10 października 2019 r., II SA/Po 583/19, we Wrocławiu z 8 marca 2012 r., IV SA/Wr 848/11, w Olsztynie z 22 stycznia 2013 r., II SA/Ol 1391/12). Przekonywującą argumentację przedstawił w tym zakresie Naczelny Sąd Administracyjny w powołanym wyroku z dnia 18 listopada 2015 r., I OSK 1200/14 (CBOSA), stwierdzając że: "negatywna przesłanka w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., rozumiana w sposób bezwzględny, wywołuje daleko idące negatywne konsekwencje dla rodziny i małżeństwa. Otóż, gdy stan zdrowia obydwojga małżonków powoduje, że nie są oni w stanie być dla siebie wzajemnie wsparciem, pozostali członkowie rodziny, którzy chcą - a jednocześnie mają również obowiązek - sprawować nad nimi opiekę, nie mogą uzyskać świadczenia, które uzyskaliby, gdyby taki związek małżeński nie istniał. Tak rozumiany przepis oznacza pewnego rodzaju sankcję dla osób pozostających w związku małżeńskim i w konsekwencji taka wykładnia nie może się ostać w świetle art. 18 Konstytucji RP. Zatem osoby pozostające w związku małżeńskim, których małżonkowie z uwagi na wiek lub stan zdrowia nie są w stanie sprawować nad nimi opieki, powinny być traktowane jednakowo, jak osoby, które w związku małżeńskim nie pozostają. Obydwie bowiem kategorie osób w jednakowym stopniu wymagać będą opieki osób trzecich".

Przenosząc te rozważania na grunt niniejszej sprawy wskazać trzeba, że H. J. legitymuje się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy na stałe (w związku z pobytem w obozie hitlerowskim- zob. orzeczenie Komisji Lekarskiej ZUS nr 29004- w aktach sprawy). W myśl art. 3 pkt 20 lit. b u.ś.r. należy zaliczyć go do osób o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Nie można jednak pomijać tego, że jest on osobą w podeszłym wieku (ma 94 lata), cierpiącą na wiele chorób, i sam wymaga znacznej pomocy ze strony skarżącej. Zauważyć należy, że w art. 16 ust. 1 u.ś.r., w odniesieniu do zasiłku pielęgnacyjnego ustawodawca wskazał, że świadczenie to - w celu częściowego pokrycia wydatków wynikających z konieczności zapewnienia opieki i pomocy innej osoby przyznaje się w związku z jej niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Jednocześnie w art. 16 ust. 2 pkt 3 ustawy za osobę niezdolną do samodzielnej egzystencji ustawodawca uznał wprost osobę, która ukończyła 75 lat. Stąd już sam fakt ukończenia przez H. J. 94 lat, w zgodzie z przyjętym przez ustawodawcę w powołanych wyżej przepisach kryterium wieku, wskazuje, że mąż podopiecznej sam jest osobą wymagającą stałej opieki (niezdolną do samodzielnej egzystencji).

Biorąc pod uwagę te okoliczności, jak i poglądy orzecznictwa cytowane wyżej, nie można podzielić stanowiska Kolegium, iż w stanie faktycznym sprawy nie zaktualizował się obowiązek alimentacyjny skarżącej. H. J. z przyczyn od siebie niezależnych, z powodu swojego wieku i stanu zdrowia nie jest w stanie sprawować opieki nad żoną. Co istotne nawet gdyby to on wystąpił z wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne to jako osoba z orzeczoną stałą niezdolnością do pracy nie spełniłby przesłanki "rezygnacji z zatrudnienia lub niepodejmowania pracy", o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Wobec tego zdaniem Sądu należało w niniejszej sprawie odstąpić od wykładni literalnej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. i stwierdzić, że skarżąca mogła wystąpić z wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne, niezależnie od tego, że jej matka pozostaje w związku małżeńskim. Przy tym jako zstępna jest ona osobą zobowiązaną do alimentacji zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Ponadto przeprowadzony przez pracownika socjalnego rodzinny wywiad środowiskowy potwierdził sprawowanie opieki przez skarżącą oraz to, że E. J. takiej opieki wymaga.

Jednocześnie należy stwierdzić, że Kolegium nie odniosło się w ogóle do kwestii czy skarżąca spełniła przesłankę niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1 u.ś.r.).

W tym kontekście należy zauważyć, że skarżąca do wniosku załączyła również swoją historię pracy, która kończy się w 2004 r. (zakończenie prowadzenia jednoosobowej działalności gospodarczej- uw. Sądu). W wyjaśnieniach z dnia [...] marca 2021 r. strona wskazała że w 2004 r. zrezygnowała z pracy (jednoosobowej działalności gospodarczej) w celu opieki nad matką. Podała też, że w 2009 r. przekształciła gospodarstwo rolne na las z uwagi na brak czasu, w związku z opieką nad rodzicami. Natomiast w 2016 r. skarżąca osiągnęła wiek emerytalny. Podkreślić przy tym należy, że znajdująca się w aktach administracyjnych decyzja o ustaleniu kapitału początkowego z dnia [...] marca 2016 r. nie jest równoznaczna z uzyskaniem przez skarżącą emerytury. Kapitał początkowy to odtworzona kwota składek na ubezpieczenie emerytalne sprzed [...] stycznia 1999 r. i ma wpływ na wyliczenie emerytury. Skarżąca wskazywała także, że w przeszłości pobierała świadczenie pielęgnacyjne, obecnie zaś pobiera zasiłek dla opiekuna – co zdaje się wskazywać na istnienie ciągłości opieki i związek przyczynowo-skutkowy między zaprzestaniem przez skarżącą aktywności zawodowej a koniecznością opieki nad matką. Powyższe informacje są jednak ogólnikowe i nie zostały zweryfikowane przez Kolegium, nie są również poparte żadnym materiałem źródłowym.

Reasumując stwierdzić należy, że Kolegium wydając zaskarżoną decyzję naruszyło przepisy prawa materialnego, t.j. art. 3 pkt 21 lit. d oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., dokonując w szczególności błędnej wykładni tych przepisów. Doszło także do naruszenia przepisów postępowania, tj. art. art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., albowiem w kontrolowanej sprawie nie ustalono i nie przeanalizowano wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla wyniku sprawy. W szczególności dotyczy to wadliwej oceny rzeczywistej możliwości sprawowania opieki przez H. J., z uwzględnieniem jego wieku i stanu zdrowia, a także brak ustaleń co do spełnienia przez skarżącą przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką.

Z powyższych względów Sąd uchylił zaskarżoną decyzję działając na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia [...] sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r., poz. 329).

Ponownie rozpoznając sprawę rolą organu odwoławczego będzie uwzględnienie powyższych rozważań Sądu i ustalenie, czy skarżąca spełnia przesłankę niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a następnie – stosownie do poczynionych ustaleń – załatwienie wniosku skarżącej.

Niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na mocy pkt XV zarządzenia Przewodniczącego Wydziału II z dnia [...] listopada 2021 r. wydanego w oparciu o art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych.