Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 538/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2021-10-15 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy: article: Art. 1 par. 1 i 2, art. 3  par. 1, art. 134 par. 1, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i lit. c w zw. z art. 136
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: Art. 17
journal: Dz.U. 2018 poz 2220
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jedn.
article: Art. 7, art. 77  par. 1, art. 80, art. 136  par. 1
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: Art. 23, art. 27, art. 128, art. 129, art. 130
journal: Dz.U. 2020 poz 1359
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359).
article: Art. 15o  ust. 2  pkt 1
journal: Dz.U. 2020 poz 374
law: Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych  chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Zawadzka Sędziowie WSA Renata Czeluśniak WSA Katarzyna Marasek-Zybura (spr.) po rozpoznaniu w dniu 15 października 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi W. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 22 lutego 2021 r., znak: [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 22 lutego 2021 r., znak: [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze, działając na podstawie art. 138 § 1 i § 2a ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2020 r., poz. 256 ze zm., dalej: k.p.a.) oraz art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2018 r., poz. 2220 ze zm., dalej: u.ś.r.) utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminny dnia [...] 2020 r., znak: [...], którą odmówiono skarżącemu W. W. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad żoną E. W. legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i zaliczeniu do osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji.

Zaskarżona decyzja został wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Decyzją z dnia [...] 2020 r., znak: [...] Wójt Gminny odmówił skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad żoną legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i zaliczeniu do osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji.

Organ podał, że skarżący we wniosku złożonym w dniu 27 października 2020 r. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną żoną E. W. oświadczył, że nadal sprawuje opiekę nad niepełnosprawną żoną i od 23 maja 2019 r. zrezygnował z pracy w gospodarstwie rolnym ze względu na stan zdrowia żony. Wskazana opieka polega na stałej pomocy we wszystkich czynnościach dnia codziennego jak: pomoc w ubieraniu, robieniu zakupów, podawaniu posiłków, leków, w wizytach lekarskich. Organ ustalił, że Orzeczeniem Komisji Lekarskiej KRUS z dnia 1 października 2020 r. żona skarżącego, urodzona [...] 1964 r., została uznana okresowo za niezdolną do samodzielnej egzystencji w okresie do października 2021 r. Na podstawie orzeczenia z dnia 19 czerwca 2019 r. organ ustalił, że niepełnosprawność E. W. istnieje od dnia 23 maja 2019 r., a więc powstała w wieku 55 lat. W okresie od dnia 1 sierpnia 2019 r. do dnia 31 maja 2020 r. i od dnia 1 czerwca 2020 r. do dnia 31 sierpnia 2020 r. skarżący pobierał świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem opieki nad swoją żoną. Zdaniem organu I instancji, w rozpatrywanej sprawie wystąpiła negatywna przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wynikająca z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., tj. pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim. Nie zachodzą też, w ocenie organu, pozytywne przesłanki określone art. 17 ust.1b u.ś.r., gdyż niepełnosprawność żony skarżącego powstała po 25 roku życia.

W odwołaniu skarżący podniósł zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 b i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Skarżący przywołując wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 podniósł, że organ z naruszeniem prawa - powołując się na kryterium wieku określone art. 17 ust. 1b u.ś.r., odmówił mu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Tymczasem Trybunał Konstytucyjny uznał ww. przepis za niekonstytucyjny. Odnosząc się z kolei do wskazanej przez organ I instancji przesłanki negatywnej – pozostawania osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim, skarżący przywołał wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r., P 27/07 oraz wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 lipca 2012 r., I SA/Wa 728/12.

Decyzją z dnia 22 lutego 2021 r., [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W pierwszej kolejności Kolegium opisało dotychczasowy przebieg postępowania, a następnie wskazało na brzmieniu art. 17 ust. 1, ust. 1b i ust. 5 oraz art. 17b. u.ś.r. Zdaniem Kolegium organ I instancji przeprowadził postępowanie w zakresie wszystkich przesłanek dotyczących przyznania wnioskowanego świadczenia. Główne ustalenia postępowania zawarte zostały w wywiadzie środowiskowym z dnia 10 listopada 2020 r., z którego wynika, że żona skarżącego jest leczona onkologicznie, zaś skarżący w związku ze sprawowana opieką robi zakupy, zawozi żonę do lekarza, przygotowuje i podaje posiłki, pomaga w ubieraniu się i utrzymaniu higieny osobistej, sprząta, robi pranie i ogrzewa dom w zimie. Skarżący ma czworo dzieci. Córka M. mieszka w tym samym budynku co skarżący, ma trójkę dzieci i prowadzi oddzielne gospodarstwo domowe. Córka K. mieszka i pracuje na stałe w Wielkiej Brytanii, syn Ł. pracuje zawodowo i ma swoja rodzinę, a syn P. mieszka i pracuje w Norwegii. Skarżący według swojego oświadczenia zrezygnował z pracy w gospodarstwie rolnym w związku z koniecznością opieki nad żoną. Ustalono też, że skarżący w okresie od dnia 1 sierpnia 2019 r. do dnia 31 sierpnia 2020 r. pobierał świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad żoną, której niezdolność do samodzielne egzystencji orzeczono od 23 maja 2019 r.

W ocenie Kolegium, organ I instancji orzekając w sprawie dokonał jednakże błędnej wykładni przepisów prawa materialnego. Organ orzekł bowiem na postawie przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., który wyrokiem Trybunału Konstytucyjny z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 został uznany za niezgodny z Konstytucją w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Kolegium wyjaśniło, że w związku z powyższym wyrokiem, w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później, niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, przepis art. 17 ust. 1b c, jako zgodny z Konstytucją, winien znaleźć zastosowanie. Natomiast w stosunku do opiekunów osób, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności, a zatem w odniesieniu do tych osób, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W rezultacie nie jest więc dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, co znalazło potwierdzenie w jednolitej linii orzeczniczej Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Odnosząc się do drugiej z podstaw odmowy przyznania przez organ I instancji wnioskowanego świadczenia Kolegium wskazało, że przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r, nie może mieć zastosowania w sprawach mających za przedmiot przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz współmałżonka. Zdaniem Kolegium małżonek należy do kręgu osób, na których ciąży powinność o cechach obowiązku alimentacyjnego, z istnieniem którego łączy się prawo do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Obowiązek alimentacyjny małżonka, w stosunku do współmałżonka, wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych i innych, o których mowa w Tytule II Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Kolegium wskazał, że nie budzi wątpliwości, że małżonek jest osobą uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego wymienioną w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., albowiem jest poza wymienionymi w pkt 1-3 art. 17 ust. 1 u.ś.r. inną osobą, do której, zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego ciąży obowiązek alimentacyjny. Kolegium wskazało, że u.ś.r., poza wyłączeniem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego małżonka będącego osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie wymienia żadnych innych przesłanek w stosunku do małżonka, poza ogólnymi przesłankami dotyczącymi wszystkich uprawnionych. Kolegium przywołało wyrok Naczelnego sadu Administracyjnego z dnia 14 grudnia 2018 r., sygn. akt I OSK 3539/1. Przepis art. 17 ust. 1a u.ś.r. dotyczy zatem tylko innych osób, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, w stosunku do osoby niepełnosprawnej, ciąży obowiązek alimentacyjny wynikający z pokrewieństwa, a nie małżonka ubiegającego się o świadczenie pielęgnacyjne na współmałżonka będącego osobą niepełnosprawną. Kolegium podało, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zapewnienie dochodu i ubezpieczenia społecznego osobie, która sama nie może sobie tego zapewnić, gdyż musi sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim stopniu, który uniemożliwia jej zadbanie o własne potrzeby. Kolegium zaznaczyło przy tym, że sytuacja zdrowotna osób legitymujących się znacznym stopniem niepełnosprawności, jest różna. Zdaniem Kolegium z poczynionych ustaleń wynika, że skarżący w ramach sprawowanej opieki nad żoną, do której co do zasady jest zobowiązany na mocy przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, wykonuje czynności, których charakter oraz częstotliwość nie wyklucza możliwości pracy w gospodarstwie rolnym. W ocenie Kolegium z zasad doświadczenia życiowego wynika, że czynności takie jak: pranie, gotowanie posiłków, podawanie leków, umawianie wizyt lekarskich, dbanie o ogrzewanie, sprzątanie, pomoc w czynnościach związanych z higieną osobistą - nie odbiegają od czynności, które wykonują osoby zajmujące się opieką nad członkami swoich rodzin wymagających takiej opieki i jednocześnie pracujący zawodowo. Zdaniem Kolegium czynności te nie mają charakteru tego rodzaju, że należy je wykonywać przez cały dzień a jedynie w ściśle określonych porach, a zatem trudno uznać, że ich wykonywanie uniemożliwia podjęcie jakiejkolwiek pracy, chociażby w ograniczonym zakresie. Kolegium podało też, że praca w gospodarstwie rolnym ma charakter sezonowy a nadto skarżący może ją sobie zaplanować w sposób indywidualny, tak aby mógł ją pogodzić ze sprawowaną opieką nad żoną. Kolegium wskazało, że również na córce zamieszkującej w tym samym budynku co skarżący i jego żona, ciąży obowiązek alimentacyjny. Ponadto również pozostałe dzieci skarżącego obciąża obowiązek alimentacyjny wobec matki i nie zwalnia ich z niego ani praca zawodowa, ani fakt zamieszkiwania poza granicami kraju. Kolegium podało, że badając możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad dorosłą osobą niepełnosprawną należy uwzględniać okoliczności, które dają możliwość rozwiązania tego problemu siłami rodziny, bez angażowania środków budżetu państwa. Konstrukcja świadczenia pielęgnacyjnego, nie zakłada bowiem, że każda osoba, która ma orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności czy niezdolność do samodzielnej egzystencji, wymaga czuwania przy niej 24 godziny na dobę. Osobom takim niezbędna jest pomoc, a nie opieka, która w swoim charakterze miałaby przypominać hospitalizację szpitalną. W ocenie Kolegium, w rozpatrywanej sprawie, brak jest podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego a zatem decyzja organu - pomimo błędnego uzasadnienia prawnego - co do zasady jest prawidłowa.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżący podniósł zarzuty naruszenia:

– art. 17 u.ś.r. przez jego niezastosowanie na skutek błędnego uznania, że zachodzi negatywna przesłanka do przyznania mu wnioskowanego świadczenia z uwagi na fakt, że rodzaj i zakres opieki, jaką sprawuje nad niepełnosprawną żoną E. W., nie wyklucza możliwości podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy podczas gdy sprawowana opieka przez niego nad żoną wyklucza podjęcie jakiejkolwiek pracy, również wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym;

– art. 17 ust. Ib u.ś.r. poprzez wykładnię polegającą na uznaniu, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności przysługuje jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia, w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej jednak nie później niż do 25 roku życia;

– art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r przez wykładnię polegającą na wykluczeniu możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie, która pozostaje w związku małżeńskim "chyba, że jej współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności".

W toku postępowania sądowoadministracyjnego, skarżący przedłożył wyniki badań MR kręgosłupa żony z dnia 25 marca 2021 r.

W odpowiedzi Kolegium wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując zajęte w sprawie stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, zważył, co następuje:

Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r. poz. 2167) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 - dalej: "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego w sposób, który miał wpływ na wynik sprawy bądź przepisów postępowania w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).

Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie była decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 22 lutego 2021 r., znak: [...] utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy dnia [...] 2020 r., znak: [...] o odmowie przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną żoną.

Materialnoprawną podstawę wydania decyzji przez organy obu instancji stanowił przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r., z treści którego wynika, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej lub innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Na wstępie Sąd wskazuje, iż podziela pogląd organu II instancji, że nie ma znaczenia data powstania niepełnosprawności dla świadczenia pielęgnacyjnego otrzymywanego przez opiekunów osób dorosłych. Przywołany w decyzji organu I instancji art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych nie mógł być stosowany w związku z uznaniem go za niekonstytucyjny przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 21 października 2014 r., K38/13. Stosując właściwą wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r., należy przyjąć, iż w stosunku do opiekunów osób, których niepełnosprawność powstała później, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W konsekwencji niedopuszczalne jest oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, co znalazło potwierdzenie w jednolitej linii orzeczniczej Naczelnego Sądu Administracyjnego, którą Sąd w składzie orzekającym w pełni podziela (por. wyroki NSA z 29 kwietnia 2019 r., I OSK 300/19, z 26 kwietnia 2019 r., I OSK 8/19, publ. CBOSA).

Ze wskazanych przepisów wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje wymienionym w nim osobom, jeżeli spełnią one łącznie wskazane w nich przesłanki.

W niniejszej sprawie niewątpliwie spełnione zostały dwie z trzech ustawowych przesłanek pozytywnych przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, tj.: znaczny stopień niepełnosprawności osoby wymagającej opieki oraz pozostawanie skarżącego i jego żony w grupie osób związanych obowiązkiem alimentacyjnym.

Co do znacznego stopnia niepełnosprawności, "orzeczenie lekarskie o niepełnosprawności wydane w trybie ustawy z 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (tekst jedn. Dz.U. z 2011 r. Nr 127, poz. 721) jest dokumentem urzędowym w rozumieniu art. 76 § 2 k.p.a., a więc jest dowodem tego, co zostało w nim urzędowo stwierdzone. Nie podlega ono weryfikacji przez organ administracji publicznej w prowadzonym przez niego postępowaniu o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Dokument urzędowy, który spełnia wymogi określone w przepisach, ma szczególną moc dowodową w postępowaniu. Polega ona na przyjęciu dwóch domniemań, tzn. prawdziwości oraz zgodności z prawdą twierdzeń w nim zawartych. W konsekwencji organ nie może odrzucić - bez przeprowadzenia przeciwdowodu - istnienia faktu stwierdzonego w dokumencie urzędowym. W orzecznictwie podkreśla się, że skoro dokumenty urzędowe są najbardziej wiarygodnymi środkami dowodowymi, to dowody przeciwne muszą być zdecydowanie przekonywające (por. wyrok NSA z 3 marca 2011 r., II OSK 389/2010, Lexis.pl nr 2535296; wyrok WSA we Wrocławiu, z 14 maja 2013 r., IV SA/Wr 178/13, CBOSA)" (B. Godlewska-Bujok, Ustawa o świadczeniach rodzinnych. Komentarz - LexisNexis 2014, komentarz do art. 17).

Z kolei co do pozostawania skarżącego i jego żony w grupie osób związanych obowiązkiem alimentacyjnym, w uzasadnieniu wyroku z dnia 24 czerwca 2014 r., sygn. I OSK 789/13, Naczelny Sąd Administracyjny trafnie wskazał, iż "obowiązków alimentacyjnych, przewidzianych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, o jakich mowa w art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie można sprowadzać wyłącznie do tych z art. 128 i następnych k.r.o., lecz odnosić je należy do wszystkich przepisów k.r.o., które o obowiązkach alimentacyjnych stanowią, nie wyłączając art. 23 i 27 k.r.o. Przy czym, obowiązki alimentacyjne małżonków wyprzedzają obowiązki alimentacyjne krewnych (zob. art. 130 k.r.o.). "Skoro małżonek jest pierwszą osobą z kręgu zobowiązanych do alimentacji po ustaniu, unieważnieniu lub orzeczeniu separacji małżeństwa (odpowiednio art. 60 § 1-3, art. 21 i 614 § 4 k.r.o.), to tym bardziej jest on pierwszym zobowiązanym do dostarczania środków utrzymania współmałżonkowi w trakcie trwania małżeństwa na podstawie art. 27 k.r.o." (zob. M. Andrzejewski, Komentarz do art. 130 k.r.o., uw. 2 (w) Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, LEX 2010). To samo wynika też ze stanowiska ustawodawcy, nowelizującego przepisy o świadczeniach rodzinnych, który uznaje, że zobowiązanym do opieki nad osobą tego wymagającą powinien być w pierwszej kolejności jej małżonek (zob. druk sejmowy nr 3393/IV kadencja, s. 16)".

Co więcej "obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w bliższej kolejności wyprzedza obowiązek zobowiązanego w dalszej kolejności i dopóki jest on w stanie spełniać ten obowiązek, to obowiązek zobowiązanych w dalszej kolejności nie powstaje" (A. Kawałko, H. Witczak [w:] Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, red. M. Fras, M. Habdas, Wolters Kluwer 2021, komentarz do art. 129), a zatem obowiązek alimentacyjny osób zobowiązanych w dalszej kolejności nie powstaje, skoro skarżący jest w stanie swój obowiązek wobec żony spełnić.

Przedwcześnie jednak i sprzecznie z dotychczas przeprowadzonym postępowaniem dowodowym, w okolicznościach niniejszej sprawy uznano, że nie została spełniona trzecia przesłanka umożliwiająca przyznanie świadczenia, o jakim mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., a mianowicie istnienie bezpośredniego związku przyczynowego między niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego a sprawowaniem przez niego opieki nad niepełnosprawną żoną.

Postępowanie dotyczące przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wymaga uwzględniania szeregu okoliczności dotyczących sytuacji osobistej i rodzinnej osoby ubiegającej się o to świadczenie oraz osoby potrzebującej opieki. Stąd, dla wyprowadzenia prawidłowych wniosków będących podstawą decyzji w tym przedmiocie, zwłaszcza, gdy jest ona negatywna dla wnioskodawcy, konieczne jest zachowanie odpowiedniej staranności w zebraniu i rozpatrzeniu materiału dowodowego. Za niewystarczające w tym przypadku należy uznać dokonywanie przez organ II instancji, oceny spełnienia przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jedynie na podstawie rozmowy telefonicznej przeprowadzonej w toku postępowania przed organem I instancji.

W orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, że wywiad środowiskowy jest szczególnie doniosłym i obligatoryjnym dowodem, "stanowi on element postępowania wyjaśniającego poprzedzającego wydanie decyzji w przedmiocie świadczeń opiekuńczych. Wywiad jest specyficznym sposobem zbierania informacji o sytuacji strony, stanowiącym dla organu konieczne i podstawowe źródło informacji o sytuacji osobistej, rodzinnej i majątkowej osoby ubiegającej się o świadczenia, będąc podstawą ustaleń faktycznych dokonywanych w decyzji administracyjnej i poddawanych prawnej ocenie w kontekście przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia. Brak rodzinnego wywiadu środowiskowego uniemożliwia organowi pomocowemu dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji rodzinnej i majątkowej wnioskodawcy, ubiegającego się o przyznanie świadczenia. Stosownie do przepisów rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 25 sierpnia 2016 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 1788 z późn. zm.) wywiad środowiskowy przeprowadza się z osobą lub rodziną w miejscu zamieszkania lub pobytu. Przeprowadzenie wywiadu w miejscu zamieszkania strony umożliwia pracownikowi socjalnemu, uwzględnienie indywidualnych cech, sytuacji osobistej i rodzinnej wnioskodawcy i członków jego rodziny, które mogą mieć wpływ na rodzaj i zakres przyznawanej im pomocy. W ramach przeprowadzonego wywiadu pracownik socjalny dokonuje analizy i oceny sytuacji danej osoby lub rodziny i formułuje wnioski z nich wynikające, stanowiące podstawę do przyznania wnioskowanej pomocy" (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 13 października 2020 r., sygn. II SA/Łd 583/20, publ. CBOSA).

W niniejszej sprawie, z uwagi na ogłoszenie stanu epidemii w związku z zakażeniami wirusem SARS-CoV-2, wywiad środowiskowy nie został przeprowadzony w toku postępowania przed organem I instancji. Na podstawie art. 15o ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 374 z późn. zm.), ze skarżącym i jego żoną przeprowadzono jedynie rozmowę telefoniczną.

Jak trafnie wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi w uzasadnieniu wyroku z dnia 13 października 2020 r., sygn. II SA/Łd 583/20, "rozmowa telefoniczna nie może być traktowana tak samo jak wywiad środowiskowy, bowiem pracownik organu pomocowego nie ma bezpośredniego kontaktu z wnioskującym o świadczenie opiekuńcze oraz członkami jego rodziny. W szczególności nie ma możliwości samodzielnie sprawdzić w jaki sposób sprawowana jest opieka nad osobą niepełnosprawną i czy faktycznie koliduje z możliwością podjęcia zatrudnienia. W związku z tym organy winny przyłożyć większą wagę składanym przez skarżącą oświadczeniom. Zgodnie bowiem z powołanym wyżej art. 15oo ust. 2 pkt 2 ustawy w sprawie COVID-19 ustalenie sprawowania opieki może nastąpić nie tylko na podstawie rozmowy telefonicznej z pracownikiem socjalnym, ale również na podstawie oświadczeń strony. Oznacza to, że organy nie mogą pomijać tych oświadczeń albo odmawiać im wiarygodności".

W niniejszej sprawie pomiędzy czasem przeprowadzenia rozmowy telefonicznej ze skarżącym i jego żoną w toku postępowania przed organem I instancji, a czasem orzekania przez organ II instancji, nastąpiła istotna zmiana sytuacji, albowiem w styczniu 2021 roku, pracownicy socjalni uzyskali możliwość zaszczepienia przeciwko COVID-19. W związku z tym nie istniała przeszkoda do zastosowania przez organ II instancji art. 136 § 1 k.p.a. i przeprowadzenia przez organ II instancji lub zlecenia organowi I instancji uzupełnienia materiału dowodowego poprzez przeprowadzenie wywiadu środowiskowego przez pracownika socjalnego, czego organ II instancji zaniechał.

Tymczasem w sprawie, niezbędne jest prawidłowe ustalenie czy rodzaj lub ilość czynności z związanych z opieką nad żoną uniemożliwia skarżącemu podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej w jakimkolwiek wymiarze i formie. Podstawą koniecznych w sprawie rozważań winno być poszerzone postępowanie wyjaśniające, które potwierdziłoby przedstawiany przez skarżącego sposób i zakres opieki sprawowanej nad żoną w czasie, którego dotyczy wniosek. W tym celu organ pomocowy powinien przeprowadzić wywiad środowiskowy w miejscu zamieszkania skarżącego i jego żony, który będzie mógł wyeliminować wątpliwości związane zarówno z samym faktem sprawowania przez skarżącego opieki nad żoną, jak i jej zakresem. Dopiero tak przeprowadzone postępowanie da możliwość oceny spełnienia przesłanki istnienia bezpośredniego związku przyczynowego między niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego a sprawowaniem przez niego opieki nad niepełnosprawną żoną.

W niniejszej sprawie organ II instancji nie poczynił wystarczających ustaleń w powyższym zakresie i co najmniej przedwcześnie przyjął, że skarżący nie spełnia wskazanej przesłanki. Przeprowadzone postępowanie wyjaśniające nie daje jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, czy zakres i sposób sprawowania opieki nad niepełnosprawną żoną aktualny w okresie, którego dotyczy wniosek, wykluczał możliwość podjęcia przez skarżącego jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Organ II instancji nie podjął możliwych i koniecznych czynności dla zweryfikowania zakresu sprawowanej przez skarżącego, niezbędnej opieki nad żoną oraz jej wymiaru, które to okoliczności determinują ocenę spełnienia spornej przesłanki umożliwiającej przyznanie świadczenia, o jakim mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. Świadczy to o naruszeniu przepisu prawa materialnego (art. 17 ust. 1 u.ś.r.) oraz przepisów postępowania administracyjnego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik tej sprawy, w szczególności art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. nakazujących rozstrzyganie sprawy na podstawie wyczerpująco zebranego, całościowo rozpatrzonego i prawidłowo ocenionego materiału dowodowego.

W tym stanie sprawy, uznając, że skarga jest usprawiedliwiona, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a., uchylił decyzje organów obu instancji.

Wskazania co do dalszego postępowania wynikają wprost z powyższych rozważań.