Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 634/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2016-12-07 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6200 Choroby zawodowe
Hasła tematyczne: Inspekcja sanitarna
Skarżony organ: Inspektor Sanitarny
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i orzeczenia organów I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 3 par. 1 art. 133 par. 1 art. 153 art. 188 w zw. z art 145 par. 1 pkt 1 lit c
journal: Dz.U. 2016 poz 718
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Arkadiusz Despot – Mładanowicz Sędziowie: sędzia NSA Anna Łuczaj (spr.) sędzia del. WSA Jerzy Bortkiewicz Protokolant: starszy inspektor sądowy Anna Połoczańska po rozpoznaniu w dniu 7 grudnia 2016 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Z. G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 27 października 2014 r. sygn. akt IV SA/Gl 1349/13 w sprawie ze skargi Z. G. na decyzję [...] Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w [...] z dnia [...] października 2013 r. nr [...] w przedmiocie choroby zawodowej 1. uchyla zaskarżony wyrok, 2. uchyla zaskarżoną decyzję [...] Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w [...] z dnia [...] października 2013 r. nr [...] oraz poprzedzającą ją decyzję Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w [...] z dnia [...] kwietnia 2010 r. nr [...], 3. zasądza od [...] Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w [...] na rzecz Z. G. kwotę 300 ( trzysta ) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 27 października 2014 r., sygn. akt IV SA/Gl 1349/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalił skargę Z. G. na decyzję [...] Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w [...] z dnia [...] października 2013 r. nr [...] w przedmiocie choroby zawodowej.

W uzasadnieniu wyroku Sąd podał, że postępowanie w sprawie stwierdzenia choroby zawodowej u Z. G. toczy się od 2002 r.

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2003 r. Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w R. (dalej: PPIS) odmówił stwierdzenia u strony choroby zawodowej centralnego układu nerwowego, układu bodźcotwórczego i przewodzącego serca oraz gonad wywołanych oddziaływaniem pól elektromagnetycznych, wymienionej w poz. 19 wykazu chorób zawodowych w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 18 listopada 1983 r. w sprawie chorób zawodowych (Dz.U. Nr 65, poz. 294).

Dochodzenie epidemiologiczne wykazało, że strona pracowała w okresie 19 sierpnia 1996 – 31 października 1996 w Spółce "[...]" Sp. z o.o. w K. jako telemonter i w latach 1996-2002 w Przedsiębiorstwie "[...]" Sp. z o.o. w R. jako instalator okablowania i monter, gdzie podczas prac instalacyjnych w stacjach bazowych telefonii komórkowej był okresowo eksponowany na działanie pola elektromagnetycznego, emitowanego przez pracujące anteny nadawcze stacji bazowych, o wartościach odpowiadających strefie pośredniej. Przebywanie w tej strefie jest dozwolone bez żadnych ograniczeń w ciągu zmiany roboczej pracownikom, u których w wyniku przeprowadzonych badań lekarskich nie stwierdzono przeciwwskazań do pracy w polu elektromagnetycznym.

Z. G. był badany w Poradni Chorób Zawodowych Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy w S. (orzeczenie lekarskie z dnia 14 listopada 2002 r. nr rej. 99386) i w Przychodni Chorób Zawodowych Instytutu Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w S. (orzeczenie lekarskie z dnia 11 marca 2003 r. nr rej. 30384/03). Lekarze specjaliści obu placówek diagnostycznych (I i II szczebla) w konkluzjach orzeczeń wykluczyli u strony istnienie choroby zawodowej wym. w poz. 19 wykazu chorób zawodowych. W uzasadnieniu orzeczeń stwierdzono, że obraz kliniczny zobiektywizowany specjalistyczną oceną w zakresie neurologii, psychologii, psychiatrii, okulistyki, laryngologii, chorób wewnętrznych i medycyny pracy oraz badaniami diagnostycznymi EKG, EEG, nie pozwala na rozpoznanie następstw zdrowotnych przebytego narażenia zawodowego na działanie pól elektromagnetycznych. Uznano, że zgłaszane przez stronę dolegliwości są wynikiem schorzeń o etiologii samoistnej (pozazawodowej).

Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w K. (dalej: PWIS) decyzją z dnia [...] czerwca 2003 r. nr [...] utrzymał w mocy rozstrzygnięcie PPIS w R. z dnia [...] kwietnia 2003 r.

W wyniku skargi wniesionej przez Z. G. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z dnia 28 lutego 2005 r., sygn. akt II SA/Ka 1854/03, uchylił powyższą decyzję PWIS w K.. Sąd zwrócił uwagę na ciążący na organach administracji obowiązek wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, w tym wszystkich wątpliwości jakie zachodzą. Wskazał, iż przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ odwoławczy winien po raz wtóry skierować stronę na badania celem dokonania kompleksowej oceny stanu zdrowia przez lekarzy różnych specjalności (internista, neurolog, psychiatra, endokrynolog, okulista), wykonania badań dodatkowych (EEG, EKG, badań hormonalnych i nasienia) oraz wydania uzupełniającego orzeczenia lekarskiego z uwzględnieniem wątpliwości powstałych po analizie w/w dokumentacji.

W związku z zaleceniami zawartymi w wyroku WSA Z. G. został poddany kompleksowym badaniom w Instytucie Medycyny Pracy w Ł. (orzeczenie lekarskie z dnia 25 stycznia 2006 r., Nr KP/34/06), gdzie na podstawie przeprowadzonej diagnostyki lekarze specjaliści uznali, że rozpoznane zmiany kręgosłupa, podobnie jak podejrzewana padaczka, nie pozostają w związku przyczynowo-skutkowym z wykonywaną pracą oraz potwierdzili zasadność orzeczeń WOMP i IMP i ZŚ w S.. Na wniosek strony z dnia 8 marca 2006 r. o dodatkowe badanie PWIS w K. pismem z dnia 16 marca 2006 r. zwrócił się do lekarzy specjalistów Instytutu Medycyny Pracy w Ł. o wydanie uzupełniającego orzeczenia lekarskiego z uwzględnieniem wątpliwości powstałych po analizie dostarczonej przez stronę dokumentacji, tj. opinii specjalistycznej w zakresie andrologii wydanej przez dr S. H. z dnia 23 lutego 2005 r. i opinii biegłego sądowego dr A. Z. z dnia 19 listopada 2005 r. oraz załączonych wyników badań hormonalnych i nasienia wykonanych w Laboratorium Analitycznym Szpitala Miejskiego Nr 2 w Ż. i w Laboratorium [...] w B.. Pismem z dnia 8 czerwca 2006 r. Kierownik Przychodni Chorób Zawodowych IMP w Ł. poinformował, iż po ponownym zapoznaniu się z przedłożoną dokumentacją nie znajduje podstaw do rozpoznania u strony choroby zawodowej w wyniku działania pól elektromagnetycznych, na które była eksponowana w trakcie zatrudnienia w latach 1996-2002.

Wobec wniosku Z. G. z dnia 4 lipca 2006 r. i podnoszonego w nim zarzutu, że lekarze specjaliści IMP wydając orzeczenie lekarskie z dnia 25 stycznia 2006 r. nr KP/34/06 pominęli wymagane wyrokiem WSA w Gliwicach z dnia 28 lutego 2005 r. przeprowadzenie badań endokrynologicznych i badanie nasienia, tym samym niedokonanie wszechstronnego rozpoznania i ustalenia schorzeń wymienionych w pozycji 19 wykazu chorób zawodowych z rozporządzenia R.M. z dnia 18 listopada 1983 r. w sprawie chorób zawodowych, w tym choroby gonad wywołanej działaniem pól elektromagnetycznych - PWIS w K., po uzupełnieniu materiału dowodowego o dokumentację lekarską będącą w posiadaniu WOMP i IMP i ZŚ w S., pismem z dnia 11 września 2006 r. zwrócił się do Dyrektora IMP w Ł. Prof. dr hab. n. med. K. R. z prośbą o ustosunkowanie się do wymogów wynikających z wyroku WSA z dnia 28 lutego 2005 r. oraz podnoszonych przez stronę zarzutów i wniosków. Naczelny Konsultant Dyrektora ds. Patologii Zawodowej dr n. med. E. W. specjalista medycyny przemysłowej (pismo z dnia 5 października 2006 r. nr KP 1303/06) dokonała ponownej oceny całości dokumentacji zgromadzonej w sprawie i podtrzymała stanowisko zajęte w orzeczeniu lekarskim z dnia 25 stycznia 2006 r. nr KP 34/06.

ŚPWIS decyzją z dnia [...] października 2006 r. nr [...] utrzymał w mocy decyzję PPIS w R. z dnia [...] kwietnia 2003 r. orzekającą o braku podstaw do stwierdzenia u strony choroby zawodowej wymienionej w poz. 19 wykazu chorób zawodowych rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 listopada 1983 r. w sprawie chorób zawodowych.

WSA w Gliwicach wyrokiem z dnia 11 września 2007 r., sygn. akt IV SA/Gl 1410/06, uchylił powyższą decyzję ŚPWIS w K. uznając, że została wydana bez wyjaśnienia w sposób jednoznaczny i wyczerpujący wątpliwości zawartych w wyroku WSA w Gliwicach z dnia 28 lutego 2005 r., mimo przeprowadzenia dodatkowego postępowania wyjaśniającego i uzyskania dodatkowej opinii Instytutu Medycyny Pracy w Ł. wraz z opiniami uzupełniającymi. Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy, w ocenie Sądu, należało ustalić m. in. dokładny stan zdrowia w/wym. poprzez uzupełnienie materiału dowodowego o analizę wyników badania wstępnego i wyników badań okresowych w miejscu pracy strony w warunkach narażenia na działanie pól elektromagnetycznych. Działania, które miały doprowadzić do ustalenia w jakim stanie zdrowia Z. G. przystępował do pracy w firmie, gdzie był narażony na działanie czynnika szkodliwego i w jaki sposób to zatrudnienie oddziaływało na jego stan zdrowia zostały pominięte. Nadto Sąd wskazał na potrzebę wykonania badań hormonalnych i nasienia u mężczyzny wraz z przeprowadzeniem ich oceny przez lekarza specjalistę, zwracając uwagę, że w dotychczasowym postępowaniu nie powołano w sprawie lekarza specjalisty endokrynologa względnie androloga, czy chociażby położnika i nie uzyskano ich opinii w sprawie ewentualnej, zgłaszanej niepłodności skarżącego, a przedłożone przez Z. G. opinie specjalistów wprawdzie przygotowane na użytek innego postępowania, domagały się analizy i zajęcia stanowiska, zwłaszcza stwierdzonych tam odchyleń od normy. Nie wyjaśniono jak traktować stwierdzone odchylenia - czy to stan zachorowania (wyłącznie choroba biologiczna), czy choroba zawodowa. Sąd zalecił także wyjaśnienie w jakim narażeniu pracował Z. G., gdyż orzekające w tym postępowaniu jednostki medyczne przywołują tylko okresową ekspozycję na działanie pól elektromagnetycznych, co najwyżej w strefie pośredniej, podczas gdy w decyzji organu I instancji z dnia 9 kwietnia 2003 r. PPIS w R. potwierdza fakt pracy Z. G. w czasie montażu anten na masztach obiektów Radiowo-Telewizyjnych Centrów Nadawczych, gdzie ekspozycja na pole elektromagnetyczne mogła być nawet niedopuszczalna.

Decyzją z dnia [...] stycznia 2008 r. ŚPWIS w K. uchylił w całości decyzję PPIS w R. z dnia [...] kwietnia 2003 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania przez organ I instancji.

PPIS w R., ponownie rozpoznając sprawę, uzupełnił materiał dowodowy zgodnie z wymogami zawartymi w uzasadnieniu wyroku WSA w Gliwicach z dnia 11 września 2007 r. i wydał decyzję z dnia [...] kwietnia 2010 r. nr [...] o braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej z poz. 19 wykazu chorób zawodowych rozporządzenia R.M. z dnia 18 listopada 1983 r. w oparciu o uzupełnioną ocenę narażenia zawodowego (praca w strefie pośredniej i okresowa praca w szczególnych warunkach nadmiernej, a nawet niedopuszczalnej ekspozycji na pole elektromagnetyczne), orzeczenia WOMP w S., IMP i ZŚ w S., IMP w Ł. oraz opinię Naczelnego Koordynatora ds. Patologii zawodowej w Instytucie w Ł. Organ I instancji stwierdził, że zebrany materiał dowodowy pozwolił ocenić całość zagadnienia, tzn. czynniki zawodowe, jak i pozazawodowe wynikające z ogólnego stanu zdrowia. Stąd też nie można było np. odrzucić rozpoznanego zespołu zależności alkoholowej (zza), stosowania leków psychotropowych i przeciwzapalnych, przewlekłego nikotynizmu czy ciężkiej ogólnoustrojowej choroby zapalnej rozpoznanej u Z. G. (ZZSK - zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa).

W odwołaniu od powyższej decyzji PPIS w R. strona wskazała na nieustalenie rzeczywistego stanu zdrowia w latach 1996-2002 oraz na sprzeczności, jakie zawiera orzeczenie WOMP w S. Wniosła o przeprowadzenie badań w placówce innej niż WOMP z uwzględnieniem całości materiału dowodowego (zwłaszcza opinii wydanej na zlecenie Sądu Apelacyjnego w Katowicach) i z uwzględnieniem piśmiennictwa naukowego dotyczącego szkodliwości oddziaływania pól elektromagnetycznych na gonady.

W trakcie postępowania odwoławczego ŚPWIS zwrócił się do IMP i ZŚ w S. o zbadanie Z. G. i wydanie kolejnego orzeczenia lekarskiego, przekazując jednocześnie całość dokumentacji zgromadzonej w sprawie. W wyznaczonych terminach (19 stycznia 2012 i 22 marca 2012 r.) strona nie stawiła się, wyjaśniając, że była już badana w tej jednostce medycznej, stąd posiada pełny obraz jej stanu zdrowia. W uzasadnieniu orzeczenia szczegółowo odniesiono się do kwestii wymagających wyjaśnienia zgodnie z wytycznymi wynikającymi z wyroku WSA w Gliwicach z dnia 11 września 2007 r. w tym: - wyników badań nasienia i konsultacji specjalistycznych, w oparciu o które rozpoznano u Z. G. obniżoną zdolność zapładniającą ejakulatu, co nie jest jednoznaczne z całkowitą niepłodnością; - wyników badań profilaktycznych u w/wym. z lat 1996-2000, wiążących się z jego zdolnością do pracy w polu elektromagnetycznym i świadczących o tym, że badany nie zgłaszał żadnych dolegliwości i że nie wykazano wówczas badaniem istotnych odchyleń od stanu prawidłowego. Jednocześnie nie wykluczono, że od około 3 lat przed badaniem we wrześniu 2002 r. w WOMP w S. u badanego nie pojawiły się początkowo w niewielkim nasileniu bóle kręgosłupa, bóle głowy, bezsenność, depresja jako oznaki początkowego stadium zesztywniającego zapalenia stawów kręgosłupa (ZZSK) o typowej symptomatologii. Ciężka przewlekła choroba zapalna jaką jest ZZSK prowadząca do zmiany postawy, usztywnienia stawów, bólów (zwłaszcza nocnych), bezsenności i depresji wpływa na osłabienie libida, podobnie jak stosowanie leków psychotropowych, przeciwzapalnych, nadużywanie alkoholu, przewlekły nikotynizm i depresja - wszystkie te pozazawodowe czynniki występują u Z. G.; - opublikowanych w literaturze medycznej wyników obserwacji wpływu nadmiernych wartości promieniowania pola elektromagnetycznego na proces spermato i spermiogenezy (wytwarzanie komórek nasiennych i samego nasienia). Są kontrowersyjne ze względu na wpływ innych czynników występujących w opisanych przypadkach, gdyż negatywny wpływ na spermato i spermiogenezę mają również wszystkie w/wym. pozazawodowe czynniki występujące u Z. G., a także inne choroby metaboliczne, zaburzenia hormonalne, infekcje wirusowe i przewlekły stres; - występowanie wielu czynników pozazawodowych u w/wym. mających negatywny wpływ na osłabienie płodności i spadek libido, co uniemożliwia stwierdzenie bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem, że praca w narażeniu na promieniowanie elektromagnetyczne była przyczyną pogorszenia ogólnego stanu zdrowia zainteresowanego i obniżenia jego zdolności zapładniającej.

Z. G. w dniu 11 marca 2013 r. przedstawił zarzuty i wnioski dotyczące orzeczenia lekarskiego z dnia 18 lutego 2013 r. IMP i ZŚ w S.

ŚPWIS w dniu 19 marca 2013 r. wystąpił do IMP i ZŚ w S. o zajęcie stanowiska wobec kwestii zgłoszonych przez stronę odnośnie zaocznego orzeczenia z dnia 18 lutego 2013 r. W piśmie z dnia 25 września 2013 r. lekarze specjaliści w całości podtrzymali treść zaocznego orzeczenia lekarskiego z dnia 18 lutego 2013 r. o braku podstaw do rozpoznania choroby zawodowej wym. w poz. 19 wykazu chorób zawodowych rozporządzenia R.M. z dnia 18 listopada 1983 r. Stwierdzili, iż odpowiedzieli na zarzuty przedstawione w piśmie z dnia 11 marca 2013 r. w orzeczeniu lekarskim z dnia 18 lutego 2013 r. nr 02/2013/zaoczne, wydanym na podstawie dokumentacji zebranej w sprawie, z podaniem źródeł przedstawionych tam informacji. Z. G. pismem z dnia 12 października 2013 r. ustosunkował się do powyższej opinii, określając ją jako wadliwą i wnosząc uwagi podobne do zawartych w jego piśmie z dnia 11 marca 2013 r.

[...] Państwowy Wojewódzki Inspektor Sanitarny w K. decyzją z dnia [...] października 2013 r. nr [...] utrzymał w mocy rozstrzygnięcie PPIS w R. z dnia [...] kwietnia 2010 r. nr [...] orzekające o braku podstaw do stwierdzenia u Z. G. choroby zawodowej centralnego układu nerwowego, układu bodźcotwórczego i przewodzącego serca oraz gonad wywołanych oddziaływaniem pól elektromagnetycznych, wymienionej w poz. 19 wykazu chorób zawodowych w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 18 listopada 1983 r. w sprawie chorób zawodowych (Dz.U. Nr 65, poz. 294).

W skardze z dnia 10 listopada 2013 r. Z. G. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia, podnosząc zarzuty dotyczące naruszenia art. 8, 77 §1, 107 § 3 k.p.a. poprzez: - zaakceptowanie opinii lekarskich, które sporządzono dla narażenia zawodowego odpowiadającego wyłączenie strefie pośredniej oraz bezpiecznej, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, i z których wynika, iż na choroby centralnego układu nerwowego występujące w roku 2002 oraz 2001 miały istotny wpływ leki przeciwzapalne i psychotropowe, które mogły je wywołać przed ich zażyciem; - oparcie się na ostatnich wyjaśnieniach Instytutu Medycyny Pracy w S., które sporządzili lekarze nieposiadający specjalizacji w zakresie chorób układu nerwowego, gonad.

Z. G. podniósł, iż pomimo upływu ponad 11-letniego okresu od wszczęcia postępowania wydana decyzja jest wadliwa, gdyż wszystkie sporządzone opinie dotyczą narażenia na działanie pól elektromagnetycznych odpowiadających strefie pośredniej oraz bezpiecznej. W opinii Instytutu Medycyny Pracy w S. z dnia 25 września 2013 r. wskazuje się, że "Listę pism dotyczących oceny narażenia zawodowego Pana G. w "[...]" Sp. z o.o. w R. przedstawiono w przedmiotowym orzeczeniu IMP i ZŚ w S. Wyraźnie i wielokrotnie podkreślono w ww. orzeczeniu, że brak jest danych dotyczących narażenia Pana G. na PEM - co również uprzednio opisano w piśmie WSSE w K. z 18.10.2002 r." Podobnie w orzeczeniu tego samego instytutu nr 02/13 podkreśla się, że: "Reasumując, biorąc pod uwagę brak danych dot. narażenia na PEM Pana G. z wysokim prawdopodobieństwem można przyjąć, że ww. w latach 1996-2002 pracował okresowo w narażeniu na pole elektromagnetyczne - w latach 1999-2002 przebywał okresowo w strefie pośredniej lub bezpiecznej, hipotetycznie można założyć, że sporadycznie mógł przebywać w strefie niebezpiecznej (jeżeli montował anteny na masztach obiektów radiowo-telewizyjnych Centrów Nadawczych opomiarowanych przez WSSE w K., o których jest mowa w piśmie z dn. 18.10.2002 r.). Z danych literaturowych wynika, że PEM o wartościach odpowiadających strefie pośredniej nie ma negatywnego wpływu na stan zdrowia pracowników (opinia WHO - Kryteria Zdrowotne Środowiska tom 137; pole elektromagnetyczne 300Hz-300GHz)." Wobec powyższego organ winien był zareagować na stanowisko Instytutu oparte o ustalenia dokonane w 2002 r. i tym samym pominięcie pracy w warunkach odpowiadających strefie zagrożenia oraz niebezpiecznej. Lekarze zdawali sobie sprawę, iż praca w strefach, o których mowa wyżej mogła przesądzić o wywołaniu i wystąpieniu objawów, o których mowa powyżej oraz ZZSK. Zdaniem skarżącego wszystkie wydane opinie lekarskie nie mogą stanowić dowodu w sprawie, gdyż odnoszą się do narażenia zawodowego odpowiadającego co najwyżej strefie pośredniej. Ponadto ostatnia opinia jest sporządzona przez internistę i otolaryngologa, pomimo że dotyczy innych dziedzin medycyny. W opinii stwierdza się, że: "W przedmiotowej sprawie u badanego występuje cały szereg pozazawodowych czynników: ciężka choroba zapalna - zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa, stosowanie leków psychotropowych, przeciwzapalnych, nadużywanie alkoholu, przewlekły nikotynizm i depresja, które miały wpływ na pojawienie się u Pana G. takich objawów jak bóle kręgosłupa, bóle głowy, bezsenność, stany depresyjne, osłabione libido, obniżona płodność." Z powyższego wynika, że nawet leki psychotropowe oraz przeciwzapalne mogły wywołać objawy, o których mowa wyżej w sytuacji, w której objawy te istniały przed zażyciem leków. Poza tym w opinii brakuje odniesienia do najważniejszego czynnika - pracy w strefie niebezpiecznej.

W odpowiedzi na skargę ŚPWIS podtrzymał swoje stanowisko wyrażone w kwestionowanej decyzji.

W uzasadnieniu wyroku z dnia 27 października 2014 r., sygn. akt IV SA/Gl 1349/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, oddalając skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a., podniósł, że materialnoprawne przesłanki stwierdzenia choroby zawodowej określa definicja sformułowana w art. 235¹ ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy (Dz. U. z 1998 r. Nr 21, poz. 94 ze zm.). Za chorobę zawodową uważa się chorobę wymienioną w wykazie chorób zawodowych, jeżeli w wyniku oceny warunków pracy można stwierdzić bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem, że została ona spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy albo w związku ze sposobem wykonywania pracy, zwanych "narażeniem zawodowym".

Sąd wskazał, że w dniu 2 września 2002 r. weszło w życie rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 lipca 2002 r. w sprawie wykazu chorób zawodowych, szczegółowych zasad postępowania w sprawach zgłaszania podejrzenia, rozpoznawania i stwierdzania chorób zawodowych oraz podmiotów właściwych w tych sprawach. Zgodnie z § 10 tego aktu postępowanie w sprawie rozpoznania choroby zawodowej lub jej stwierdzenia, rozpoczęte przed dniem wejścia rozporządzenia w życie, jest prowadzone na podstawie dotychczasowych przepisów. Z akt sprawy wynika, że czynności w sprawie rozpoznania choroby zawodowej zostały podjęte wcześniej i wobec tego do trybu stwierdzania choroby zawodowej, jak i samego uznania określonego schorzenia za chorobę zawodową zastosowanie znajdują przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 listopada 1983 r. w sprawie chorób zawodowych (Dz.U. Nr 65, poz. 294, dalej: rozporządzenie RM z 1983 r.). Stosownie do pkt 19 załącznika do rozporządzenie RM z 1983 r. za choroby zawodowe uznaje się "Choroby centralnego układu nerwowego, układu bodźco-twórczego i przewodzącego serca oraz gonad wywołane działaniem pól elektromagnetycznych." Zgodnie z § 10 ust. 1 rozporządzenia RM z 1983 r. na podstawie orzeczenia, o którym mowa w § 8, oraz wyników dochodzenia epidemiologicznego właściwy ze względu na siedzibę zakładu pracy inspektor sanitarny wydaje decyzję o stwierdzeniu choroby zawodowej lub decyzję o braku podstaw do jej stwierdzenia. Sąd przytoczył treść § 7 ust. 1, § 8 ust. 1 i § 9 ust. 1 powyższego rozporządzenia i stwierdził, że w przedmiotowej sprawie, z zachowaniem przewidzianego w tych przepisach trybu postępowania, po ustaleniu przesłanek określonych w art. 2351 Kodeksu pracy, poprzedzonych uzyskaniem szeregu orzeczeń lekarskich, które jednoznacznie wykluczają związek między narażeniem zawodowym a chorobą skarżącego, nie stwierdzono u skarżącego choroby zawodowej wskazanej w poz. 19 załącznika do rozporządzenia RM z 1983 r. Sąd nie dopatrzył się podstaw do kwestionowania prawidłowości opinii kompetentnych placówek medycznych. Każde orzeczenie lekarskie dotyczące rozpoznania choroby zawodowej, podjęte przez uprawnionego lekarza jednostki orzeczniczej, ma charakter szczególnej opinii. Organ jest takim orzeczeniem związany i nie ma prawa do dokonania samodzielnej oceny dokumentacji lekarskiej, prowadzącej do zaprzeczenia wynikom badań lub zdiagnozowania odmiennego schorzenia. Orzeczenie podlega ocenie dowodowej w zakresie zachowania kryteriów wyznaczonych treścią art. 7, art. 77 §1 i art. 107 § 3 k.p.a. Nie oznacza to jednak możliwości kwestionowania ujętego w orzeczeniu rozpoznania w sytuacji, gdy nie budzi ono wątpliwości w świetle pozostałych dowodów. Organy uzyskały wymagane prawem orzeczenia lekarskie sporządzone przez lekarzy zatrudnionych w uprawnionych jednostkach medycznych i wykonały obowiązki wynikające z wyroku WSA w Gliwicach z dnia 11 września 2007 r. Zostało ustalone, że dolegliwości skarżącego nie mają znamion choroby zawodowej określonej w poz. 19 rozporządzenia RM z 1983 r. Sprawa stwierdzenia przedmiotowej choroby zawodowej u skarżącego była przedmiotem dwóch wyroków WSA w Gliwicach (wyrok z dnia 28 lutego 2005 r., sygn. akt II SA/Ka 1854/03 oraz wyrok z dnia 11 września 2007 r., sygn. akt IV SA/Gl 1410/06). Stosownie do art. 153 p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia. Wyrok z dnia 11 września 2007 r. zapadł ze względu na to, że PWIS w K. nie zrealizował zaleceń zawartych w uzasadnieniu wyroku z dnia 28 lutego 2005 r. W związku z tym WSA w Gliwicach ponownie sformułował wskazówki co do dalszego postępowania, jakie po tym wyroku powinny prowadzić organy Inspekcji Sanitarnej. W trakcie postępowania uzupełniającego, przed wydaniem decyzji z dnia [...] kwietnia 2010 r. w sprawie odmowy stwierdzenia choroby zawodowej u skarżącego, PPIS w R. uzyskał orzeczenie lekarskie sporządzone przez lekarzy specjalistów zatrudnionych w WOMP w S. z dnia 29 października 2010 r. o braku podstaw do rozpoznania choroby zawodowej oraz opinię dr hab. nauk medycznych S. H., specjalisty ginekologa-położnika z dnia 27 marca 2009 r., wydaną ze względu na skierowanie Z. G. przez WOMP. Na wniosek ŚPWIS, po wniesieniu odwołania przez skarżącego, zostało wydane orzeczenie lekarskie IMP i ZŚ w S. z dnia 18 lutego 2013 r. nr 02/2013/Zaoczne o braku podstaw do rozpoznania choroby zawodowej oraz uzupełnienie do niego z dnia 3 października 2013 r. nr PCHZ-250/13. Wobec tego, w ocenie Sądu, za spełnione uznać trzeba zalecenie Sądu zawarte w uzasadnieniu wyroku z dnia 11 września 2007 r., bowiem organy prowadzące postępowanie w związku z uchyleniem ich wcześniejszych rozstrzygnięć zapadłych w sprawie choroby zawodowej u skarżącego, uzyskały opinie uprawnionych jednostek medycznych, a nadto orzeczenia te zapadły po uzyskaniu opinii lekarza jednej ze specjalności wskazanej przez Sąd (ginekologa-położnika). Orzeczenia te, jak również wspomniana opinia, w sposób dostateczny wyjaśniają okoliczności wskazane w tym wyroku. Jeśli chodzi o pierwszą z nich, to w oparciu o dokumentację medyczną ustalono, iż nie nastąpiło pogorszenie stanu zdrowia skarżącego ze względu na pracę wykonywaną w latach 1999-2002 (do kwietnia 2002 r.) w firmie "[...]". W orzeczeniu WOMP z dnia 29 października 2010 r. wyjaśniono, iż Z. G. w latach 1996-2002 pracował w narażeniu na pole elektromagnetyczne, którego wartość gęstości mocy nie przekraczała dopuszczalnych norm, natomiast w trakcie wykonywania prac montażowych na stacjach bazowych GSM w latach 1999-2002 przebywał głównie w strefie pośredniej i bezpiecznej, jednak "okresowo mógł przebywać również w strefie niebezpiecznej". W dniu 18 grudnia 1996 r. uzyskał zdolność do pracy na stanowisku instalatora okablowania z zaznaczeniem: "praca na wysokości". Dopiero w grudniu 1999 r. w skierowaniu na badania pracodawca zaznaczył, że będzie pracował w narażeniu na oddziaływanie pola elektromagnetycznego. Zdolność do pracy na takim stanowisku uzyskał w dniu 14 czerwca 2000 r. Orzeczenia psychologiczne z dnia 9 stycznia 1998 r. oraz z dnia 17 stycznia 2001 r. potwierdzają brak przeciwwskazań do pracy na stanowisku instalatora okablowania na wysokości powyżej 3m. W ocenie lekarzy specjalistów daje to podstawy do przyjęcia stanowiska, że skarżący nie zgłaszał dolegliwości i schorzeń, które stanowiły przeciwwskazania do pracy na tym stanowisku, a ponadto wyniki badań psychologicznych nie wykazały odchyleń od normy. Podczas badań przeprowadzonych w sierpniu 2002 r. po raz pierwszy zgłaszał dolegliwości takie jak: bóle głowy od 3 lat, krwotoki z nosa, czterokrotną krótkotrwałą utratę przytomności, bezsenność, osłabienie potencji i popędu płciowego. W roku 2000 był leczony w Szpitalu Psychiatrycznym w R. z powodu "depresji i myśli samobójczych". Od kwietnia 2002 r. był leczony w poradni reumatologicznej z powodu bólów kręgosłupa. Wyniki przeprowadzonych wówczas badań laboratoryjnych EKG, EEG oraz konsultacji neurologicznej i okulistycznej nie wykazały odchyleń od normy. Jak stwierdza się w orzeczeniu WOMP, na podstawie analizy dokumentacji medycznej "nie można jednoznacznie stwierdzić czy w latach 1996-2002 nastąpiło pogorszenie stanu zdrowia badanego." Wyniki wszystkich przeprowadzonych badań w 2002 r. były prawidłowe, poza testami psychologicznymi, które wykazały obniżenie nastroju pacjenta. Brak jest zatem obiektywnych wskaźników pogorszenia stanu zdrowia. W orzeczeniu IMP i ZŚ z dnia 18 lutego 2013 r. wyjaśniono, iż przeprowadzone po zakończeniu zatrudnienia badania dodatkowe i konsultacje specjalistyczne (wrzesień 2002 r.) ujawniły obecność zmian patologicznych w obrębie kręgosłupa szyjnego, piersiowego i lędźwiowego, ograniczenie ruchomości w części szyjnej i lędźwiowej kręgosłupa, przeciętny poziom funkcji poznawczych, bez zmian typu organicznego w ośrodkowym układzie nerwowym, osobowość z przewagą cech introwertycznych, tendencję do lęków, depresji i myśli autodestruktywnych. Badany podał, że od 1999 r. leczył się psychiatrycznie z powodu depresji i myśli samobójczych. W trakcie badań ujawniono dokumentację leczenia psychiatrycznego w poradni leczenia i w oddziale psychiatrycznym, gdzie był hospitalizowany z rozpoznaniem psychotycznych w przebiegu zespołu zależności alkoholowej - od 10 lat pił alkohol, z cechami uzależnienia. Badany podał także, że od 1999 r. ma osłabienie potencji i popędu płciowego. Od 2002 r. leczy się w poradni reumatologicznej początkowo z powodu bólów kręgosłupa. Pobiera od tego czasu systematycznie (co najmniej do 2009 r.) leki psychotropowe, neurologiczne i przeciwreumatyczne. Nie pali od 2003 r., wcześniej palił ok. 40 papierów na dobę od młodości. W wyniku kolejnych badań i konsultacji specjalistycznych, wykonanych po 1 stycznia 2003 r. ustalono u niego zmiany w obrębie kręgosłupa w postaci zesztywniającego zapalenia stawów kręgosłupa (ZZSK), zależności alkoholowej w okresie abstynencji oraz zaburzenia osobowości. W orzeczeniu IMP i ZŚ zwraca się uwagę na zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa (ZZSK syn. Choroba Bechterewa) jako jedno ze źródeł dolegliwości zgłaszanych przez skarżącego. Choroba ta to przewlekły, przeważnie postępujący proces zapalny obejmujący stawy krzyżowo-biodrowe, drobne stawy kręgosłupa, pierścienie włókniste i więzadła kręgosłupa, prowadzący do ich stopniowego usztywnienia. Choroba jest najprawdopodobniej uwarunkowana genetycznie. Początek choroby jest zazwyczaj trudny do uchwycenia, a objawy narastają stopniowo. Dolegliwości bólowe i ograniczenie ruchomości kręgosłupa narastają stopniowo w miarę obejmowania przez proces zapalny coraz wyższych odcinków kręgosłupa. Ból często nasila się w nocy, rano dołącza się uczucie sztywności. Poza dolegliwościami związanymi z ograniczeniami ruchu występują objawy dotyczące narządu wzroku, układu krążenia, układu oddechowego, układu moczowo-płciowego (białkomocz), układu nerwowego, objawy neurologiczne (bóle głowy, zawroty głowy, utraty świadomości) oraz układu pokarmowego (choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy). ZZSK może przebiegać z okresami zaostrzeń i remisji. Ból odczuwany w godzinach nocnych, sztywność poranna i stałe uczucie zmęczenia utrudniają aktywność życiową i są przyczyną depresji. W ramach wykonania drugiego z zaleceń Sądu zostały przeprowadzone badania hormonalne i nasienia u skarżącego oraz uzyskano opinię specjalisty lekarza-położnika dr nauk med. S. H. (opinia z dnia 27 marca 2009 r.). Jak wynika z tej opinii, nie można wykluczyć ani potwierdzić związku aktualnego obrazu ejakulatu z narażeniem na pole elektromagnetyczne w latach 1996-2002, gdyż dane na temat natężenia tych pól są sprzeczne, a ponadto brak jest wyników badania ejakulatu z okresów poprzedzających ekspozycję. W opinii podkreślono też, że ujemny wpływ na ejakulat ma zażywanie szeregu leków przez skarżącego oraz nadużywanie alkoholu. Wspomniana opinia stanowiła podstawę do stanowiska zajętego przez lekarzy specjalistów sporządzających orzeczenia w ramach WOMP oraz IMP i ZŚ (wskazane wyżej), zgodnie z którym nie można jednoznacznie lub z wysokim prawdopodobieństwem stwierdzić wpływu narażenia zawodowego na upośledzenie funkcji gonad ze względu na ewentualną ekspozycję na pole elektromagnetyczne z racji istnienia wielu innych czynników powodujących takie skutki. Odnośnie trzeciego zalecenia ustalono, iż skarżący nie pracował w strefie niebezpiecznej. W orzeczeniu IMP i ZŚ z dnia 18 lutego 2013 r. podkreślono, że brak jest danych dotyczących narażenia skarżącego na PEM (pole elektromagatyczne), jednak z wysokim prawdopodobieństwem należy przyjąć, że w latach 1996-2002 przebywał okresowo w strefie pośredniej lub bezpiecznej. Jedynie "hipotetycznie można założyć, że sporadycznie mógł przebywać w strefie niebezpiecznej (jeżeli montował anteny ma masztach obiektów radiowo-telewizyjnych Centrów Nadawczych opomiarowanych przez WSSE w K., o których jest mowa w piśmie z dnia 18.10.2002 r.)". W uzupełnieniu do tego orzeczenia z dnia 25 września 2013 r. już wyraźnie stwierdzono, iż z dokumentacji nie wynika jakoby skarżący pracował przy naprawie urządzeń takich Centrów Nadawczych (pomyłkowo określono je jako Centra Badawcze, ale w kontekście poprzedniego zdania nie budzi wątpliwości, iż chodzi o Centra Nadawcze).

W ocenie Sądu, nie znajdują uzasadnienia zarzuty podnoszone w skardze. Odnosząc się do zarzutu wadliwości orzeczeń lekarskich ze względu na ograniczenie badania wpływu promieniowania elektromagnetycznego na stan zdrowia skarżącego jedynie w zakresie pracy w strefie pośredniej i bezpiecznej, Sąd wskazał, że twierdzenie o wykonywaniu pracy w strefie niebezpiecznej nie znajduje potwierdzenia w materiale dowodowym. Co prawda, w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji zawarty został zacytowany przez Z. G. w skardze fragment, z którego wynika, iż PPIS w R. potwierdził fakt wykonywania przez niego pracy polegającej na montażu anten na masztach obiektów Radiowo Telewizyjnych Centrów Nadawczych, gdzie ekspozycja na pole elektromagnetyczne mogła być nawet niedopuszczalna, jednak stan rzeczy jest inny. W uzasadnieniu tej decyzji przytoczono stwierdzenia pochodzące z uzasadnienia wyroku WSA w Gliwicach z dnia 11 września 2007 r., przy czym Sąd mylnie traktując to jako element ustalonego stanu faktycznego posłużył się informacją zawartą w ocenie narażenia zawodowego dokonanej przez Wojewódzką Stację Sanitarno-Epidemiologiczną w K. z dnia 18 października 2002 r. Ocena ta nie odnosiła się jednak do Z. G., ale miała charakter ogólny i dotyczyła prac wykonywanych przy montażu anten nadawczo-odbiorczych. W dokumencie wyraźnie zaznaczono, że ocenę narażenia zawodowego przeprowadzono w oparciu o wyniki pomiarów pola elektromagnetycznego w otoczeniu stacji bazowych, gdyż firma "[...]" nie dostarczyła wykazu stacji przy budowie których pracował Z. G. W przypadku montażu anten na masztach obiektów Radiowo Telewizyjnych Centrów Nadawczych, jak stwierdzono w ocenie, występuje duża ekspozycja na pole elektromagnetyczne, a w trakcie prac prowadzonych na maszcie występują "szczególne warunki ekspozycji na pole elektromagnetyczne i może być ona nadmierna a nawet niedopuszczalna." Natomiast w dokumencie sporządzonym przez PPIS w R. w wyniku dochodzenia epidemiologicznego przeprowadzonego z dnia 27 września 2002 r. stwierdza się m.in., że Z. G. od 30 grudnia 1969 r. do sporządzenia tego dokumentu pracował przy budowie i rozbudowie stacji bazowych telefonii komórkowej jako instalator okablowania oraz monter. W wyniku przeprowadzonych pomiarów bezpośrednio w otoczeniu kilku takich stacji (K., U. i G.) ustalono, iż występuje tam strefa bezpieczna i pośrednia. Wobec tego brak było podstaw do objęcia orzeczeniami lekarskimi przypadków wykonywania przez skarżącego pracy w narażeniu na działanie pól elektromagnetycznych w strefie zagrożenia oraz niebezpiecznej. Odnosząc się do zarzutu dotyczącego opinii lekarskich, zgodnie z którymi na choroby centralnego układu nerwowego występujące w roku 2002 oraz 2001 miały wpływ leki przeciwzapalne i psychotropowe, które mogły je wywołać przed ich zażyciem, Sąd wyjaśnił, że jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji i decyzji pierwszoinstancyjnej u skarżącego nie stwierdzono choroby centralnego układu nerwowego, ani układu bodźco-twórczego i przewodzącego serca, stąd zarzut ten nie ma znaczenia dla sprawy. Natomiast stwierdzono "obniżenie jego zdolności zapładniającej", a więc chorobę gonad. Ze względu jednak na cały szereg przyczyn pozazawodowych mających wpływ na osłabienie płodności i spadek libido (zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa, depresja, stosowanie leków psychotropowych, przeciwzapalnych, nadużywanie alkoholu oraz przewlekły nikotynizm) nie stwierdzono, aby bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem praca w narażeniu zawodowym spowodowała tę chorobę. W ocenie Sądu nie znajduje uzasadnienia także zarzut skargi, że opinie IMP i ZŚ zostały sporządzone przez lekarzy nieposiadających specjalizacji w zakresie chorób układu nerwowego i gonad, gdyż orzeczenia lekarskie WOMP oraz IMP i ZŚ były sporządzane przy wykorzystaniu opinii lekarza odpowiedniej specjalności.

W skardze kasacyjnej Z. G., reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, zaskarżył powyższy wyrok w całości. Skarżący zarzucił naruszenie przepisów prawa:

1) art. 141 § 4 oraz 3 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) poprzez niewłaściwą kontrolę zaskarżonej decyzji z uwagi na podważenie jej wniosków, z których jednoznacznie wynikało, iż skarżący okresowo wykonywał pracę w warunkach nadmiernej oraz niedopuszczalnej ekspozycji na pole elektromagnetyczne bez wskazania - jak WSA jednoznacznie we własnym zakresie ustalił - że praca była wykonywana tylko w warunkach ekspozycji pośredniej lub bezpiecznej i to potwierdzając jednocześnie, iż spółka, w której był zatrudniony skarżący nie przedstawiła potrzebnej dokumentacji, którą musiał uzyskać we własnym zakresie organ inspekcji sanitarnej;

2) art. 153 oraz 170 w związku z art. 141 § 4 p.p.s.a. z uwagi, że WSA pominął zalecenia prawomocnego wyroku WSA w Gliwicach IV SA/GI 1410/06 z dnia 11 września 2007 r., w którym podkreślono, że należy ustalić, w jakim stanie zdrowia skarżący przystępował do pracy w firmie, gdzie był narażony na działanie czynnika szkodliwego i w jaki sposób to zatrudnienie oddziaływało na jego stan zdrowia, co zostało w niniejszym postępowaniu pominięte. Ponadto organy wykonując zalecenia prawomocnego wyroku ustaliły, że skarżący pracował okresowo w narażeniu na ekspozycję nadmierną oraz niedopuszczalną, co zakwestionował WSA opierając się na stanowisku inspekcji sanitarnej z 2002 r., które zostało przez organ zweryfikowane w późniejszym czasie;

3) art. 7, 8, 9, 77 § 1, 107 § 3 k.p.a. w związku z art. 174 pkt 2 p.p.s.a. poprzez zaakceptowanie przez organ inspekcji sanitarnej opinii wydanych dla eskpozycji pracy w strefie tylko i wyłącznie pośredniej oraz bezpiecznej w sytuacji potwierdzenia występowania ekspozycji okresowej nadmiernej oraz niedopuszczalnej. Ponadto przyjęcie, że na objawy występujące u skarżącego w czasie pracy oraz bezpośrednio po jej zakończeniu miały wpływ leki psychotropowe, przeciwzapalne, których nie zażywał w tamtym okresie oraz przewlekły alkoholizm, którego nie potwierdzono, tym bardziej, iż ustaleń tych nie potwierdził w prawomocnych orzeczeniach Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w R. oraz K., uznając pracę w ogromnej liczbie nadgodzin. Ponadto pominięto dowodów z opinii biegłej Sądu Apelacyjnego w Katowicach, która zajęła zupełnie odmienne stanowisko. Ponadto w opiniach lekarskich nie wskazano, jaki to czynnik wywołał pogorszenie stanu zdrowia oraz chorobę gonad.

W oparciu o powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz zasądzenie na rzecz skarżącego od strony przeciwnej kosztów postępowania według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że WSA w arbitralny sposób stwierdził, że skarżący nie wykonywał pracy w warunkach nadmiernej lub niedopuszczalnej ekspozycji na pole elekromagnetyczne. Przypomniano, że w wyroku IV SA/Gl 1410/06 z dnia 11 września 2007 r. podkreślono, że: "Wreszcie wyjaśnienia wymaga fakt, w jakim narażeniu pracował skarżący, gdyż jak słusznie zauważa on w skardze, orzekające w tym postępowaniu jednostki medyczne przywołują tylko okresową ekspozycję skarżącego na działanie pól elektromagnetycznych (PEM) co najwyżej w strefie pośredniej, podczas gdy w decyzji pierwszej instancji Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w R. potwierdza fakt pracy skarżącego w czasie montażu anten na masztach obiektów Radiowo-Telewizyjnych Centrów Nadawczych, gdzie ekspozycja na pole elektromagnetyczne może być nawet niedopuszczalna." Wykonując powyższe ŚPWIS w K. w zaskarżonej decyzji na s. 6 stwierdził, że: "PPIS w R. po uchyleniu decyzji przez PWIS w K. uzupełnił materiał dowodowy zgodnie z wymogami zawartymi w uzasadnieniu wyroku z dnia 11.09.2007 r. i wydał decyzję z dnia [...].04.2010 r. nr [...] o braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej z poz. 19 wykazu chorób zawodowych rozporządzenia R.M. z dnia 18.11.1983 r. w oparciu o uzupełnioną ocenę narażenia zawodowego (praca w strefie pośredniej i okresowa praca w szczególnych warunkach nadmiernej a nawet niedopuszczalnej ekspozycji na pole elektromagnetyczne)." Zdaniem skarżącego tych ustaleń organu nie akceptuje Sąd, dokonując własnych ustaleń opartych o nieaktualną analizę warunków pracy z 2002 r. i odrzucając jednocześnie uzupełnione badania środowiska pracy z 2010 r. To w istocie podważa prawidłowość decyzji z jednoczesnym jej zaakceptowaniem, gdyż Sąd nie ma możliwości przeprowadzenia własnej oceny narażenia zawodowego i tym samym nie był uprawniony w wyroku, aby stwierdzić, iż warunki eskpozycji odpowiadały tylko i wyłącznie strefie bezpiecznej oraz pośredniej. W przypadku wątpliwości, WSA winien był uchylić decyzję, zlecając organowi dokonanie precyzyjniejszej analizy. Powyższe naruszenie miało istotny wpływ na wynik sprawy, albowiem pominięcie ekspozycji nadmiernej oraz niedopuszczalnej miało bezpośredni wpływ na wynik badań lekarskich i ustalenie czynnika, który mógł spowodować uszczerbek na zdrowiu.

Skarżący zaznaczył, że w sprawie ogromne znaczenie ma wykonanie zaleceń prawomocnego wyroku WSA w Gliwicach IV SA/Gl 1410/06 z dnia 11 września 2007 r. gdzie podkreślono, że: "pomimo wyraźnego wskazania sądu odnoszącego się do dokładnego ustalenia stanu zdrowia na podstawie analizy, przeprowadzonych przez skarżącego (według jego opinii) badań wstępnego i okresowych, nie zostały one przedłożone w sprawie i nie przeprowadzono ich dokładnej analizy. Zatem działania, które miały doprowadzić do ustalenia, w jakim stanie zdrowia skarżący przystępował do pracy w firmie, gdzie był narażony na działanie czynnika szkodliwego i w jaki sposób to zatrudnienie oddziaływało na jego stan zdrowia zostały w niniejszym postępowaniu (...) zupełnie pominięte. Skarżący podkreślał, że takie badania były przeprowadzane (wstępne i okresowe), w związku z tym dotarcie do nich i ich analiza niewątpliwie powinna rzucić światło na zgłaszane dolegliwości." Skarżący zarzucił, że powyższe zalecenia nie zostały wykonane. W okresie pracy skarżący nie przyjmował leków psychotropowych oraz przeciwzapalnych, a zatem nie mogły one wywołać objawów, o których mowa w opiniach Instytutu. W decyzji oraz opiniach nie stwierdzono, który z czynników takich jak alkohol, nikotyna czy pole elektromagnetyczne mogło skutkować brakiem zdolności do pracy już do lutego 2002 r. W świetle powyższego dokonując logicznej analizy stanu faktycznego należy przyjąć, iż nagłe pogorszenie stanu zdrowia, które nastąpiło w trakcie pracy skarżącego jest związane z ekspozycją na pole elektromagnetyczne. WSA nie dokonał własnej logicznej analizy materiału dowodowego i nie zauważył, że leki psychotropowe oraz przeciwzapalne nie były przyjmowane przez skarżącego w czasie wykonywania pracy, podczas której doszło do nagłego pogorszenia stanu zdrowia. W sprawie zignorowano dowód przedstawiony przez skarżącego z opinii biegłego sądowego zleconej przez Sąd Apelacyjny w Katowicach, z której wynika zupełnie coś innego niż przyjęto. W świetle powyższego nie wiadomo z wyroku, jaki czynnik z wielkim prawdopodobieństwem mógł wywołać chorobę gonad oraz ZZSK, albowiem w opiniach lekarskich zabrakło tej informacji.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm. ), zwanej dalej p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania.

W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku. Wobec tego Naczelny Sąd Administracyjny przeszedł do zbadania zarzutów kasacyjnych.

Skarga kasacyjna wniesiona w niniejszej sprawie zawiera usprawiedliwione podstawy zaskarżenia.

Po pierwsze, zasadne są zarzuty dotyczące naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 153 i art. 3 § 1 p.p.s.a.

Jak stanowi art. 3 § 1 p.p.s.a. sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 5 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych ( Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm. – aktualnie t.j. Dz.U. z 2016 r., poz. 1066) wojewódzki sąd administracyjny sprawuje w zakresie swojej właściwości kontrolę pod względem zgodności z prawem, jeśli ustawa nie stanowi inaczej. W świetle tych przepisów wojewódzki sąd administracyjny w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżoną decyzję administracyjną z punktu widzenia ich zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego. Sąd wydaje wyrok po zamknięciu rozprawy na podstawie akt sprawy (art. 133 § 1 p.p.s.a.). Skoro Sąd wydaje wyrok na podstawie akt sprawy, to tym samym badając legalność zaskarżonej decyzji Sąd ocenia jej zgodność z prawem materialnym i procesowym w aspekcie całości zgromadzonego w postępowaniu administracyjnym materiału dowodowego.

Za chorobę zawodową - jak stanowi art. 235¹ Kodeksu pracy - uważa się chorobę wymienioną w wykazie chorób zawodowych, jeżeli w wyniku oceny warunków pracy można stwierdzić bezspornie lub z wysokim prawdopodobieństwem, że została ona spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy, albo w związku ze sposobem wykonywania pracy, zwanych "narażeniem zawodowym".

Zauważyć należy, iż ustawodawca w art. 235¹ Kodeksu pracy wprost wskazał na dopuszczalność stwierdzenia choroby zawodowej nie tylko w przypadku, gdy bezspornie można przyjąć, że chorobę wymienioną w wykazie chorób zawodowych spowodowało działanie czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy, albo sposób wykonywania pracy, ale również wtedy, gdy taki związek przyczynowy można stwierdzić z "wysokim prawdopodobieństwem". W tym stanie prawnym należy uznać, że przesłanka stwierdzenia z "wysokim prawdopodobieństwem" związku przyczynowego pomiędzy rozpoznanym schorzeniem a warunkami wykonywanej pracy, zwalnia organy administracji z konieczności badania wszystkich możliwych pozazawodowych czynników, które mogą wywołać przedmiotowe schorzenia, tym bardziej, jeżeli warunki pracy wskazują na zawodową etiologię choroby ( por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 czerwca 2012 r., sygn. akt II OSK 748/12 - LEX nr 1216762 ).

Na gruncie art. 2351 Kodeksu pracy nie jest zatem wymagane bezsporne wykazanie związku przyczynowego między pracą w warunkach narażenia ("narażeniem zawodowym"), a stwierdzonym schorzeniem. Uznanie danej choroby za chorobę zawodową zależy od ustalenia wykonywania zatrudnienia w warunkach narażających na jej powstanie. Warunki narażające na powstanie choroby zawodowej nie oznaczają konieczności stwierdzenia wykonywania pracy w styczności z czynnikami szkodliwymi dla zdrowia przekraczającym dopuszczalne normy NDN. Dopuszczalne normy wprowadzają bowiem maksymalny dopuszczalny poziom czynników szkodliwych dla zdrowia, a więc określają takie stężenie tych czynników, którego przekroczyć nie można. Nie jest bowiem dopuszczalne wykonywanie zatrudnienia w środowisku pracy, w którym przekroczone są dopuszczalne normy. Jednocześnie jednak wykonywanie pracy w narażeniu na działanie czynników poniżej dopuszczalnej normy nie oznacza wykonywania zatrudnienia w bezpiecznym środowisku pracy. Przekroczenie tych norm wywołuje ten skutek, że pracownik winien być odsunięty od zatrudnienia w takich warunkach z uwagi na zwiększone, niedopuszczalne narażenie na powstanie choroby.

Wystąpienie szkodliwych czynników nie musi być zawinione przez pracodawcę i nie musi wynikać z przekroczenia dopuszczalnych norm, wystarczy wystąpienie w środowisku pracy czynnika, który jest szkodliwy choćby dla jednego pracownika ze względu na jego osobniczą wrażliwość (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 stycznia 1994 r., SA 1640/93, ONSA 1995/1/28 ). Możliwe jest bowiem uznanie choroby za zawodową, gdy równocześnie obok zatrudnienia w warunkach narażających na powstanie choroby występują inne czynniki chorobotwórcze. Nie wyłącza to możliwości wykazania, że powstanie choroby w konkretnym przypadku nastąpiło z innych przyczyn, nie związanych z wykonywaniem zatrudnienia, przy czym nie dające się usunąć wątpliwości nie mogą być tłumaczone na niekorzyść pracownika zatrudnionego w warunkach narażających na zachorowanie (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 kwietnia 1982 r., III SA 372/82, ONSA /1982 /1/33 ). Tylko wykazanie, że choroba została spowodowana /wyłącznie/ przyczynami nie pozostającymi w związku z pracą pozwala na obalenie domniemania związku przyczynowego warunków pracy ze stwierdzonymi schorzeniami.

W niniejszej sprawie w orzeczeniach lekarskich powołano się na liczne pozazawodowe czynniki (depresja, przyjmowanie leków psychotropowych i przeciwbólowych, nadużywanie alkoholu, przewlekły nikotynizm, ciężka przewlekła ogólnoustrojowa choroba zapalna) przy czym w aktach sprawy brak jest wystarczających dowodów na ich występowanie u skarżącego. Ponadto w orzeczeniach wskazano na występowanie u skarżącego ZZSK syn. Choroba Bechterewa– zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa. Wskazano, że choroba najprawdopodobniej uwarunkowana jest genetycznie.

W aktach sprawy brak jest dokumentu, który potwierdzałby u skarżącego występowanie antygenu HLA B 27 (fragment genu, który predysponuje do zachorowania na to schorzenie). Skoro zaś różne mogą być przyczyny ZZSK, w tym nie tylko czynniki genetyczne, ale i immunologiczne (zaburzenia układu odpornościowego), to rodzi się uzasadnione pytanie, czy pole elektromagnetyczne może powodować zaburzenia układu odpornościowego, a w konsekwencji tych zaburzeń wystąpienie ZZSK.

Rozpoznanie chorób zawodowych należy do właściwości jednostek medycznych określonych w rozporządzeniu wykonawczym i organy inspekcji sanitarnej nie są uprawnione do samodzielnej oceny dokumentacji lekarskiej, prowadzącej do odmiennego rozpoznania schorzenia. Orzeczenia jednostek organizacyjnych służby zdrowia w kwestii rozpoznania choroby zawodowej lub braku do tego podstaw są wiążące dla organów inspekcji sanitarnej, jeżeli zostały one wydane z zachowaniem norm określonych w rozporządzeniu w sprawie chorób zawodowych ( por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 24 lutego 1998r., I SA 1520/97, ONSA 1998/4/150, z dnia 23 lipca 2003r., I SA 108/03, LEX nr 160259, z dnia 24 maja 2001r., SA 1801/00,LEX nr 77663, z dnia 2 czerwca 1998r., I SA 225/98, LEX nr 45827).

Jeżeli właściwy państwowy powiatowy inspektor sanitarny przed wydaniem decyzji uzna, że materiał dowodowy jest niewystarczający do wydania decyzji, może żądać od lekarza, który wydał orzeczenie lekarskie, dodatkowego uzasadnienia tego orzeczenia lub wystąpić do jednostki orzeczniczej II stopnia o dodatkową konsultację oraz podjąć inne czynności niezbędne do uzupełnienia tego materiału. Jednocześnie pamiętać należy, iż generalną zasadą postępowania w sprawie chorób zawodowych jest to, aby jednostki medyczne wydawały orzeczenia posiadając wiedzę o zagrożeniach zawodowych, przebiegu i charakterze pracy. Jednostki medyczne wydają orzeczenie w sprawie choroby zawodowej na podstawie informacji o zagrożeniach zawodowych, wyników dochodzenia epidemiologicznego w środowisku pracy, dokumentacji dotyczącej przebiegu zatrudnienia, wyników przeprowadzonych badań klinicznych i dokumentacji lekarskiej. Istotne jest też to, że zakład pracy, w którym pracuje bądź pracował pracownik podejrzany o chorobę zawodową jest obowiązany przesłać zakładowi społecznej służby zdrowia, właściwemu do rozpoznania choroby zawodowej, dokumentację dotyczącą zagrożeń zawodowych występujących w środowisku pracy i przebiegu pracy zawodowej pracownika. Podkreślić należy, iż brak wykonywania przez pracodawcę obowiązkowych pomiarów w środowisku pracy bądź nie przedstawienie przez pracodawcę wymaganych danych i dokumentacji dotyczących zagrożeń zawodowych występujących w środowisku pracy i przebiegu pracy zawodowej pracownika nie może działać na szkodę pracownika. Przyjęcie odmiennego poglądu mogłoby prowadzić do "udaremniania" przez zakłady pracy stwierdzania chorób zawodowych na skutek braku z przyczyn leżących po stronie pracodawcy danych z obowiązkowych pomiarów w środowisku pracy.

W niniejszej sprawie – czego nie dostrzegł Sąd pierwszej instancji - jednostki medyczne nie dysponowały dostateczną dokumentacją. Jednostki medyczne nie dysponowały pełną oceną narażenia zawodowego skarżącego, z której wynikałby rodzaj czynności wykonywanych przez skarżącego na zajmowanym stanowisku pracy, miejsca wykonywanych czynności i strefy w jakich skarżący wykonywał te czynności.

W tej sytuacji - wbrew stanowisku Sądu pierwszej instancji - nie można uznać, że organy spełniły zalecenia zawarte w uzasadnieniu wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 11 września 2007 r., sygn. akt IV SA/Gl 1410/06 i wcześniej w wyroku tegoż Sądu z dnia 28 lutego 2005 r., sygn. akt 3/ II SA/Ka 1854/03.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w wyroku z dnia 11 września 2007r., sygn. akt IV SA/Gl 1410/06 jednoznacznie stwierdził, że wyjaśnienia wymaga fakt, w jakim narażeniu pracował skarżący, gdyż orzekające w tym postępowaniu jednostki medyczne przywołują tylko okresową ekspozycję skarżącego na działanie pól elektromagnetycznych (PEM) co najwyżej w strefie pośredniej, podczas gdy w decyzji pierwszej instancji Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w R. potwierdza fakt pracy skarżącego w czasie montażu anten na masztach obiektów Radiowo-Telewizyjnych Centrów Nadawczych, gdzie ekspozycja na pole elektromagnetyczne może być nawet niedopuszczalna. Także w wyroku z dnia 28 lutego 2005 r., sygn. akt 3/ II SA/Ka 1854/03 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyraźnie wskazał, iż wymagane jest wykluczenie możliwych przyczyn pozazawodowych oraz dokonanie wnikliwej oceny warunków pracy. Z tego też m.in. względu Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w uzasadnieniu wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 11 września 2007r., sygn. akt IV SA/Gl 1410/06 uznał działanie organu sanitarnego za sprzeczne z art. 153 p.p.s.a. i podzielił zarzut skargi o naruszeniu art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a., które miało wpływ na wynik sprawy. Stanowisko to pozostaje aktualne i w aspekcie oceny postępowania administracyjnego zakończonego wydaniem decyzji zaskarżonej obecnie do Sądu pierwszej instancji. W tym stanie rzeczy zasadne są zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 153 i art. 3 § 1 p.p.s.a. w związku z art. 7 i art. 77 k.p.a.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, mimo postępowania administracyjnego toczącego się od wielu lat nadal nie doszło do należytego wyjaśnienia okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia tej sprawy. Warunkiem wydania prawidłowych orzeczeń lekarskich przez jednostki medyczne jest należyte zgromadzenie materiału dowodowego sprawy. Do materiału dowodowego w sprawie choroby zawodowej należą przede wszystkim dowody pozwalające na rzetelną ocenę zagrożeń zawodowych występujących w środowisku pracy i przebieg pracy zawodowej pracownika. To zaś oznacza, iż dochodzenie epidemiologiczne winno być przeprowadzone wyczerpująco i starannie. Podkreślić też należy, iż aczkolwiek dla uznania choroby zawodowej nie jest konieczne – jak już wyżej wskazano – przekroczenie dopuszczalnych norm NDN, to jednak organy ( a także jednostki medyczne ) posługując się pojęciami stref winny wskazać, jakie wartości PEM są przypisane poszczególnym strefom. Polskie przepisy dotyczące NDN zostały oparte o zasadę stref ochronnych, tzn. w otoczeniu urządzenia emitującego PEM wyznacza się strefy ochronne ( niebezpieczną, zagrożenia, pośrednią ) i bezpieczną. Zauważyć należy, iż także w strefie pośredniej może mieć miejsce ekspozycja nadmierna – wskaźnik ekspozycji W > 1 ( por. M.Zmyślony, P.Politański – Zagrożenia zdrowia i ochrona zdrowia pracujących w narażeniu na pola i promieniowanie elektromagnetyczne 0-300 GHz, Instytut Medycyny Pracy im. Prof.J. Nofera – s. 44 – 48).

W niniejszej sprawie w zasadzie jedynym śladem przeprowadzenia dochodzenia epidemiologicznego jest protokół z dnia 27 września 2002r. W protokole tym zawarto informację, że Z. G. od 30 grudnia 1996 r. pracuje na stanowisku instalatora okablowania, montera przy budowie i rozbudowie stacji bazowych telefonii komórkowej systemu ERA na terenie południowo – wschodniej Polski i wskazano czynnik szkodliwy - pole elektromagnetyczne częstotliwości mikrofalowej emitowane przez urządzenia stacji bazowych. Przedstawiciel Przedsiębiorstwa "[...]" Sp. z o.o. w R. stwierdził, że "największe zagrożenie występuje w obszarze anten"; "nie można dokładnie określić czasu przebywania Z. G. w poszczególnych strefach ochronnych pola elektromagnetycznego". Z. G. do tego protokołu oświadczył, że "na pewno przebywał w strefie niebezpiecznej ok. 5h/dobę podczas prac wykonywanych na stacji bazowej dot. [...]". Mimo, iż skarżący wskazał konkretną stację bazową w sprawie zabrakło ustaleń, czy Z. G. faktycznie tam pracował i w jakich strefach oraz czy były wykonywane pomiary PEM dotyczące tej stacji. W protokole stwierdzono, że zakład pracy przedstawił pomiary wykonane dla Stacji Bazowych [...] nr 59123 ERA GSM oraz Stacji Bazowych ERA GSM 900 nr 57130 [...], lecz w aktach sprawy brak jest dokumentów dotyczących jakichkolwiek pomiarów stacji bazowych, jak też wyników jakichkolwiek pomiarów PEM wykonywanych w miejscach pracy skarżącego w latach 1996 – 2002 i wskazania miejsc, w których pracował skarżący oraz stref, w których skarżący pracował i czasu przebywania w tych strefach. W wywiadzie środowiskowym z dnia 1 lipca 2002 r. dotyczącym przebiegu i warunków pracy zawodowej, sporządzonym przez inspektora BHP Przedsiębiorstwa "[...]" Sp. z o.o. w R., zawarto informację, że zarząd Przedsiębiorstwa dysponuje każdorazowo wynikami oddziaływania na środowisko istniejących stacji bazowych. W aktach sprawy brak jest jednak takich dokumentów.

W tej sytuacji nie można uznać, że postępowanie administracyjne w tej sprawie przeprowadzono z zachowaniem reguł ustanowionych w art. 7 i art. 77 k.p.a. i wyjaśniono okoliczności istotne, a zarazem konieczne dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy. Rację ma skarżący, że orzeczenia lekarskie zostały wydane na podstawie niepełnego materiału dowodowego, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

W postępowaniu w niniejszej sprawie cały czas przewija się stwierdzenie, że skarżący pracował w strefie pośredniej i bezpiecznej i okresowo mógł pracować w strefie niebezpiecznej. W szczególności w uzasadnieniu decyzji organu I instancji z dnia 28 kwietnia 2010 r. stwierdzono, iż z wysokim prawdopodobieństwem można przyjąć, że Z. G. w latach 1996 – 2002 pracował w narażeniu na pole elektromagnetyczne, którego gęstość mocy nie przekraczała dopuszczalnych norm; w trakcie wykonywania prac montażowych na stacjach bazowych GSM w tych latach pracował głównie w strefie pośredniej i bezpiecznej i okresowo mógł pracować również w strefie niebezpiecznej.

Akta sprawy zdają się świadczyć o tym, że nie podjęto należytej próby ustalenia stacji bazowych, przy których pracował skarżący i stref, w których pracował oraz ustalenia, czy były wówczas wykonywane pomiary PEM, a jeśli tak to jakie były wyniki tych pomiarów. Brak przeprowadzenia rzetelnego postępowania epidemiologicznego i dokonania ustaleń w zakresie pracy skarżącego w narażeniu na zagrożenia zawodowe występujące w środowisku pracy oraz przebiegu pracy zawodowej skarżącego skutkuje koniecznością uchylenia zaskarżonego wyroku i decyzji organów obu instancji. W takiej bowiem sytuacji nie można uznać wydanych orzeczeń lekarskich za miarodajne dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy. Postępowanie w niniejszej sprawie winno być ponownie przeprowadzone z uwzględnieniem powyższych rozważań Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( t.j. Dz. U. z 2016r., poz. 718 ze zm.) uchylił zaskarżony wyrok oraz rozpoznał skargę i uchylił decyzje organów obu instancji. O kosztach orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a.