Wyrok NSA, sygn. akt I GSK 929/20
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2020-12-03 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6537 Egzekucja należności pieniężnych, do których  nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 ust. 3  ustawy o f
Hasła tematyczne: Egzekucyjne postępowanie
Skarżony organ: Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 64 par. 1 pkt 4, par. 6, par. 10, art. 64c par. 4
journal: Dz.U. 2016 poz 599
law: Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Dariusz Dudra Sędzia NSA Piotr Piszczek Sędzia del. WSA Piotr Kraczowski (spr.) po rozpoznaniu w dniu 3 grudnia 2020 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w [...] od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 5 marca 2020 r. sygn. akt I SA/Sz 28/20 w sprawie ze skargi Burmistrza D. o wznowienie postępowania sądowego zakończonego prawomocnym wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 18 maja 2016 r. sygn. akt I SA/Sz 301/16 w sprawie ze skargi Burmistrza D. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w [...] z dnia [...] stycznia 2016 r. nr [...] w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Szczecinie na rzecz Burmistrza D. [...] złotych tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie (dalej: WSA) wyrokiem z 5 marca 2020 r. I SA/Sz 28/20, po rozpoznaniu skargi Burmistrza D. o wznowienie postępowania sądowego zakończonego prawomocnym wyrokiem WSA w Szczecinie z 18 maja 2016 r. I SA/Sz 301/16 w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego w sprawie ze skargi Burmistrza D. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w [...] z [...] stycznia 2016 r., nr [...], uchylił wyrok WSA w Szczecinie z 18 maja 2016 r., uchylił zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w [...] z [...] listopada 2015 r., nr [...] i zasądził od organu na rzecz skarżącego zwrot kosztów postępowania sądowego.

WSA orzekał w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Postanowieniem z [...] listopada 2015 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w [...] (dalej: Naczelnik US) obciążył wierzyciela – Burmistrza D. kosztami postępowania egzekucyjnego w łącznej kwocie 13.520,50 zł, prowadzonego wobec zobowiązanego A. P. na podstawie tytułu wykonawczego nr [...], wystawionego przez Burmistrza D.

Dyrektor Izby Skarbowej w [...] (dalej: Dyrektor IS) postanowieniem z [...] stycznia 2016 r. utrzymał w mocy rozstrzygnięcie Naczelnik US.

WSA prawomocnym wyrokiem z 18 maja 2016 r. I SA/Sz 301/16 oddalił skargę Burmistrza D. na wymienione postanowienie Dyrektora IS.

Burmistrz D. 28 września 2016 r. złożył skargę o wznowienie postępowania sądowego zakończonego wyrokiem z 18 maja 2016 r. Skarżący wniósł o zmianę tego wyroku przez uchylenie postanowień organu egzekucyjnego w oparciu o wyrok Trybunału Konstytucyjnego (dalej: TK) z 28 czerwca 2016 r. SK 31/14, w którym orzeczono o niekonstytucyjności przepisów ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w egzekucji administracyjnej (Dz. U. z 2016 r., poz. 599; dalej: upea), które stanowiły podstawę naliczenia kosztów egzekucyjnych.

Po wznowieniu postępowania WSA wyrokiem z 7 grudnia 2016 r. I SA/Sz 999/16 uchylił wyrok z 18 maja 2016 r. oraz postanowienia organów obu instancji. Zdaniem WSA podstawę naliczenia znaczącej części kosztów egzekucyjnych stanowiły m.in. art. 64 § 1 pkt 4 i § 6 upea, które wyrokiem TK zostały uznane za niekonstytucyjne. Zaistniała więc podstawa do uchylenia wyroku WSA z 18 maja 2016 r. I SA/Sz 301/16 i postanowień organów egzekucyjnych, gdyż zostały wydane w oparciu o przepisy niezgodne z Konstytucją RP. Wobec tego zaistniała konieczność ponownego rozstrzygnięcia kosztów prowadzonego postępowania egzekucyjnego w stosunku do skarżącego przy uwzględnieniu skutków obowiązującego od 16 sierpnia 2016 r. orzeczenia TK w zakresie oceny prawnej, że m.in. przepisy art. 64 § 1 pkt 4 i § 6 upea są niezgodne z Konstytucją RP.

W wyniku rozpoznania skargi kasacyjnej Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w [...] (dalej: Dyrektor IAS), Naczelny Sąd Administracyjny (dalej; NSA) wyrokiem z 8 października 2019 r. I GSK 1379/18 uchylił wyrok z 7 grudnia 2016 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania WSA.

NSA uznał, że WSA dokonał niewłaściwego odczytania wyroku TK z 28 czerwca 2016 r., pomijając jego rodzaj, a w konsekwencji błędnie przyjął, że orzeczenie to wywołało w istocie skutki uchylające, mimo iż organ ten orzekł ostatecznie o niekonstytucyjności jedynie części norm prawnych wynikających z art. 64 § 1 pkt 4 i § 6 upea. Normy te muszą być traktowane jako niezgodne z Konstytucją w zakresie określonym w wyroku TK. W pozostałym zakresie muszą być nadal stosowane i interpretowane zgodnie ze wskazówkami zawartymi w wyroku TK. Tego typu niezgodność z Konstytucją art. 64 § 1 i § 6 pkt 4 upea winna być odniesiona do stanu faktycznego sprawy, czego WSA nie uczynił. Prawidłowe odczytanie wyroku TK prowadzić powinno do ustalenia, czy i jaki jest wpływ zastosowanych przez organy art. 64 § 1 pkt 4 i § 6 upea w sposób wskazany w tym orzeczeniu na treść postanowień. Ponadto NSA wskazał, że WSA nie wyjaśnił, czy skutkiem wyroku TK mogło być odmienne ukształtowanie stosunku prawnego (w zakresie wielkości orzeczonych kosztów postępowania egzekucyjnego) pomiędzy podmiotami zwykłego postępowania kontrolnego przed sądem administracyjnym.

NSA stwierdził, że WSA bez odniesienia się do stanu faktycznego sprawy, przedwcześnie i niejako "automatycznie" stwierdził, iż wskazany wyrok stanowił orzeczenie uzasadniające uwzględnienie skargi o wznowienie postępowania. NSA za zasadny uznał zarzut naruszenia art. 141 § 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.; dalej: ppsa) wskutek braku w uzasadnieniu wyroku wskazań co do dalszego postępowania przez organ egzekucyjny po uchyleniu postanowień, tj. sposobu ustalenia na nowo kosztów postępowania egzekucyjnego.

WSA ponownie rozpoznając skargę o wznowienie i podejmując opisane na wstępie rozstrzygnięcie wskazał, że zgodnie z art. 190 ppsa jest związany wykładnią prawa dokonaną przez orzekający w tej samej sprawie NSA. Stosując się do oceny prawnej NSA, zobowiązany był odnieść orzeczoną wyrokiem TK niezgodność z Konstytucją art. 64 § 1 pkt 4 i § 6 upea do stanu faktycznego niniejszej sprawy, a następnie ocenić czy wskazany wyrok TK ma przełożenie na niniejszą sprawę.

Badając sprawę w tak oznaczonym zakresie, WSA stwierdził, że Dyrektor IS postanowieniem z [...] stycznia 2016 r. utrzymał w mocy rozstrzygnięcie Naczelnik US obciążające wierzyciela, kosztami postępowania egzekucyjnego łącznie 13.520,50 zł. Na koszty te złożyły się: opłata manipulacyjna na podstawie art. 64 § 6 upea w wysokości 1% kwoty egzekwowanej należności (2.251,68 zł), opłata za zajęcie rachunku bankowego na podstawie art. 64 § 1 pkt 4 upea w wysokości 5% kwoty egzekwowanej należności (11.258,42 zł) oraz wydatki egzekucyjne związane z przejazdem poborcy na podstawie art. 64b pkt 1 upea (10,40 zł). Organ nie wyegzekwował żadnych kwot egzekwowanej należności, a na skutek zawiadomień o zajęciu wierzytelności z rachunków bankowych uzyskał odpowiedź z Banku [...], że umowa rachunku z dłużnikiem wygasła i w związku z tym realizacja zajęcia jest niemożliwa, natomiast Bank [...] w [...] poinformował, że środki z zajęcia rachunku dłużnika zostaną przekazane po wpływie kwot na rachunek bankowy. Jednak z właściwych pozycji tytułu wykonawczego wynika, że żadne kwoty nie zostały wyegzekwowane. Nie potwierdzają tego też żadne inne dokumenty.

WSA wskazał, że TK w wyroku SK 31/14 podkreślał, że brak określenia górnej granicy opłat egzekucyjnych oraz opłaty manipulacyjnej powoduje, że w pewnych warunkach (w przypadku należności o znacznej wartości) następuje całkowite zerwanie związku między świadczeniem organu egzekucyjnego a wysokością ponoszonych za dokonanie tych czynności opłat. Opłaty te nie są wtedy formą zryczałtowanego wynagrodzenia organu prowadzącego egzekucję za podejmowane czynności, ale z perspektywy dłużnika stają się jedynie dodatkową sankcją pieniężną. TK wskazał także, że brak określenia górnej granicy przedmiotowych opłat powoduje, że z punktu widzenia organu egzekucyjnego stają się one formą dochodu nieuzasadnionego wielkością, czasochłonnością czy stopniem skomplikowania podejmowanych czynności egzekucyjnych. W ujęciu materialnym opłaty takie, są więc zbliżone do podatku.

Ponadto WSA wskazał, że w orzecznictwie NSA owo całkowite zerwanie związku między świadczeniem organu egzekucyjnego a wysokością ponoszonych za dokonanie tych czynności opłat, na które wskazał TK, następuje w sytuacji, gdy organ nalicza i pobiera opłaty mimo, iż nie dokonano skutecznego zajęcia jakichkolwiek kwot egzekwowanej należności. NSA w wyroku z 29 listopada 2018 r. I GSK 2307/18 wskazał, że treść art. 64 § 1 pkt 4 upea nie pozostawia wątpliwości, że opłata egzekucyjna w wysokości w nim określonej, może być pobrana wyłącznie wówczas, gdy nastąpi faktyczne zajęcie wierzytelności pieniężnych. Jednocześnie w cytowanym przepisie ustawodawca nie zawarł przyzwolenia do pobierania stosownych opłat egzekucyjnych także wówczas, gdy dojdzie do zajęcia rachunku bankowego, na którym nie było środków finansowych. NSA zauważył, że także w doktrynie prawa od dawna podnosi się, że podstawową wadą konstrukcyjną omawianych regulacji jest brak jakiejkolwiek zależności pomiędzy poborem opłat a skutecznością prowadzonej egzekucji, co prowadzi w niektórych sytuacjach do generowania wysokich kosztów egzekucyjnych, przy jednoczesnym braku realizacji, chociażby w części, dochodzonego obowiązku pieniężnego (v. R. Hauser, W. Piątek w: R. Hauser, A. Skoczylas (red.), Postępowanie egzekucyjne w administracji. Komentarz, Warszawa 2016, s. 327).

Z kolei w wyroku z 12 grudnia 2019 r. I GSK 630/19 NSA wskazał, że argumentacja zawartą w wyroku II FSK 693/15 odnosi się wprawdzie do treści art. 64 § 1 pkt 4 upea, ale jest adekwatna również do art. 64 § 6 upea. Istotą zaś tej argumentacji jest celowość zastosowania wykładni językowej niniejszych przepisów. Zasadniczy prymat tego rodzaju wykładni prawa wiąże się z faktem, że prawo dociera do adresatów w postaci konkretnych przepisów prawnych i mogą oni oczekiwać, że ich obowiązki czy uprawnienia są kształtowane treścią tekstu prawnego. Treść ww. przepisów nie pozostawia jakichkolwiek wątpliwości, że opłata egzekucyjna i manipulacyjna w wysokościach wyżej określonych, mogą być pobrane wyłącznie wówczas, gdy nastąpi faktyczne zajęcie wierzytelności pieniężnych.

Co więcej WSA stwierdził, że wskazywane postulaty, po wyroku TK, dostrzeżone zostały przez ustawodawcę, bowiem w art. 1 pkt 19 ustawy z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1553), która wejdzie w życie 20 lutego 2021 r. (z wyjątkami wskazanymi w art. 15 pkt 1 i pkt 2) przewidziano w zmienionym art. 64 § 4 maksymalną wysokość opłaty egzekucyjnej w wysokości 10% wyegzekwowanych środków pieniężnych (...) nie więcej niż 40.000 zł, natomiast w zmienionym przepisie art. 64 § 6 (po zmianie, w innej jednostce redakcyjnej) przewidziano, że opłata manipulacyjna wynosi 40 zł, a w przypadku wszczęcia egzekucji 100 zł. W art. 64 § 2 i § 3 uregulowano także szczególne sytuacje związane z poborem opłaty manipulacyjnej. Zatem, to nie samo zajęcie rachunku bankowego, lecz wysokość "wyegzekwowanych środków pieniężnych" będzie stanowić o należnym organowi egzekucyjnemu wynagrodzeniu, uzależnionym od swego rodzaju "skuteczności" podejmowanych czynności egzekucyjnych. Także wysokość opłaty manipulacyjnej została znacznie zredukowana. Powyższa nowelizacja ma charakter uściślający, a więc służący czytelnemu interpretowaniu przepisów obowiązujących dotychczas i potwierdza, że także przed wejściem jej w życie, przepis art. 64 § 4 upea należy odczytywać jako odnoszący się do "wyegzekwowanych środków pieniężnych". Także, opłata manipulacyjna, pobierana na podstawie art. 64 § 6 upea, winna wiązać się ze swego rodzaju "skutecznością" podejmowanych czynności egzekucyjnych.

W efekcie WSA uznał, że wyrok TK ma przełożenie na niniejszą sprawę, gdyż organy, a za nimi WSA w wyroku z 8 maja 2016 r. I SA/Sz 301/16, zastosowały art. 64 § 1 pkt 4 i § 6 upea w sposób w jaki TK uznał je za niezgodne z Konstytucją. Nastąpiło bowiem całkowite zerwanie związku między świadczeniem organu egzekucyjnego a wysokością ponoszonych za dokonanie tych czynności opłat, którymi obciążono Burmistrza D. Organ nie wyegzekwował bowiem żadnych kwot, zaś na podstawie zakwestionowanego przez TK brzmienia przepisów obciążył wierzyciela 13.510,10 zł z tytułu opłaty manipulacyjnej i egzekucyjnej obliczonej procentowo od kwoty egzekwowanej lecz niewyegzekwowanej.

WSA nakazał, aby ponownie rozpoznając sprawę organy ograniczyły obciążanie wierzyciela jedynie do wydatków egzekucyjnych związanych z przejazdem poborcy na podstawie art. 64b pkt 1 upea, który to przepis nie był przedmiotem orzekania przez TK. W pozostałym zakresie, wobec braku wyegzekwowania jakichkolwiek kwot, naliczenie opłaty manipulacyjnej jak i opłaty za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego w dokonanej wysokości, jest niezgodne z Konstytucją RP, a przez to bezpodstawne.

Dyrektor IAS wniósł skargę kasacyjną domagając się uchylenia wyroku i rozpoznania skargi o wznowienie na podstawie art. 188 ppsa, ewentualnie jego uchylenia w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania WSA. Wniósł także o zasądzenie kosztów postępowania i zrzekł się rozprawy.

Na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 ppsa wyrokowi WSA zarzucono naruszenie:

I. przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

a) art. 282 § 2 w zw. z art. 272 § 1 ppsa oraz art. 190 ust. 1, ust. 3 i ust. 4 Konstytucji, a także wyrokiem TK z 28 czerwca 2016 r., sygn. akt SK 31/14, poprzez uznanie, w konsekwencji błędnego odczytania wskazanego orzeczenia TK, że "...zaistniała podstawa do uchylenia...", prawomocnego wyroku i podjętych w sprawie postanowień, podczas gdy wskazany wyrok TK nie stanowił orzeczenia, uzasadniającego uwzględnienie skargi o wznowienie postępowania, gdyż okoliczności związane z następstwami braku ograniczeń w zakresie ustalania maksymalnej wysokości opłat (egzekucyjnej i manipulacyjnej), na które zwraca uwagę w swym orzeczeniu TK, nie znajdują odzwierciedlenia w ramach spornej sprawy, a przepisy art. 64 § 1 pkt 4 i § 6 upea w zakresie obejmującym zaistniały w jej ramach stan faktyczny są zgodne z Konstytucją;

b) art. 190 zd. 1 ppsa poprzez pominięcie przy orzekaniu w przedmiotowej sprawie oceny prawnej wyrażonej w uzasadnieniu wyroku NSA z 8 października 2019 r. I GSK 1379/18 wiążącej sąd, a dotyczącej orzeczonej przez TK niekonstytucyjności przepisów jedynie w zakresie, w jakim nie określają maksymalnej wysokości "opłaty za dokonane czynności egzekucyjne" i odpowiednio "opłaty manipulacyjnej" oraz dotyczących tego, że orzeczenie TK zapadło na tle całkowicie odmiennego stanu faktycznego;

II. przepisów prawa materialnego, tj.:

a) art. 64 § 6, art. 64 § 10 w zw. z art. 64c § 4 upea, poprzez błędną wykładnię wskutek przyjęcia, iż opłata manipulacyjna w wysokości określonej w art. 64 § 6 upea, może być pobrana wyłącznie wówczas, gdy nastąpi faktyczne zajęcie wierzytelności pieniężnych oraz polegającą na przyjęciu, że obowiązek uiszczenia opłaty manipulacyjnej nie powstaje z chwilą doręczenia zobowiązanemu odpisu tytułu wykonawczego, podczas gdy prawidłowa wykładnia art. 64 § 6 upea prowadzi do wniosku, że opłata manipulacyjna jako zwrot wydatków za wszystkie czynności manipulacyjne związane ze stosowaniem środków egzekucyjnych należna jest niezależnie od skuteczności czynności egzekucyjnych i powstaje zgodnie z art. 64 § 10 upea z chwilą doręczenia zobowiązanemu odpisu tytułu wykonawczego.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Burmistrz D. wniósł o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postepowania kasacyjnego.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, bowiem stosownie do treści art. 183 § 1 ppsa, rozpoznając sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze z urzędu pod uwagę jedynie nieważność postępowania, której w rozpoznawanej sprawie nie stwierdzono.

Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw, choć część zarzutów okazała się zasadna. Nietrafne okazały się zarzuty zawarte w punkcie I petitum skargi kasacyjnej, a zasadny okazał się zarzut z punktu II petitum skargi kasacyjnej.

Rozpoznanie skargi kasacyjnej należy rozpocząć od zarzutu sformułowanego w punkcie I jej petitum, w którym podniesiono naruszenie art. 190 zd. 1 ppsa poprzez pominięcie przy orzekaniu oceny prawnej wyrażonej w uzasadnieniu wyroku NSA z 8 października 2019 r. I GSK 1379/18, a dotyczącej orzeczonej przez TK niekonstytucyjności przepisów jedynie w zakresie, w jakim nie określają maksymalnej wysokości "opłaty za dokonane czynności egzekucyjne" i odpowiednio "opłaty manipulacyjnej" oraz dotyczących tego, że orzeczenie TK zapadło na tle całkowicie odmiennego stanu faktycznego. Ponadto zarzucono naruszenie art. 282 § 2 w zw. z art. 272 § 1 ppsa i art. 190 ust. 1, ust. 3 i ust. 4 Konstytucji, a także wyrokiem TK z 28 czerwca 2016 r. SK 31/14, poprzez uznanie, że zaistniała podstawa do uchylenia prawomocnego wyroku i podjętych w sprawie postanowień, podczas gdy wskazany wyrok TK nie stanowił orzeczenia, uzasadniającego uwzględnienie skargi o wznowienie postępowania, gdyż okoliczności związane z następstwami braku ograniczeń w zakresie ustalania maksymalnej wysokości opłat, na które zwraca uwagę w swym orzeczeniu TK, nie znajdują odzwierciedlenia w ramach sprawy, a art. 64 § 1 pkt 4 i § 6 upea w zakresie obejmującym zaistniały w jej ramach stan faktyczny są zgodne z Konstytucją.

Przypomnieć należy, że zgodnie z art. 190 ppsa – sąd, któremu sprawa została przekazana jest związany wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Wykładnia prawa obejmuje zarówno prawo materialne, jak i procesowe. Zatem, sąd któremu sprawa została przekazana do ponownego rozpoznania nie ma całkowitej swobody przy wydawaniu nowego orzeczenia, zobowiązany jest bowiem zastosować się do wiążącej wykładni wyrażonej w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego. Naruszenie art. 190 ppsa może polegać na pominięciu przedstawionej wykładni i przyjęciu stanowiska odmiennego niż z niej wynikające.

Wyjaśnienia wymagało więc, czy wiążąca wykładnia została wyrażona przez poprzednio orzekający Naczelny Sąd Administracyjny stanowczo i jasno, zatem czy przy ponownym rozpatrzeniu sprawy WSA był związany dokonaną oceną.

Należy stwierdzić, że NSA w wyroku z 8 października 2019 r. I GSK 1379/18, przede wszystkim zakwestionował stanowisko WSA wyrażone w wyroku z 7 grudnia 2016 r. I GSK SA/Sz 999/16, w którym WSA automatycznie uznał, że zaistniała podstawa do uchylenia prawomocnego wyroku WSA z 18 maja 2016 r. I SA/Sz 301/16 oraz postanowień organów egzekucyjnych, ponieważ orzeczenia te zostały wydane w oparciu o przepisy art. 64 § 1 pkt 4 i art. 64 § 6 upea niezgodne z Konstytucją mocą wyroku TK z 28 czerwca 2016 r. SK 31/14.

Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 8 października 2019 r. wyraźnie zaznaczył, że przy ponownym rozpoznaniu sprawy, nie przesądzając jednak jego ostatecznego wyniku, WSA dokona szczegółowej analizy ww. orzeczenia TK, z uwzględnieniem przedstawionych wskazań, a następnie rozważy dopuszczalność i ewentualną zasadność wznowienia postępowania, przedstawiając wynik dokonanej oceny w uzasadnieniu spełniającym wymagania przewidziane art. 141 § 4 ppsa. Wskazanie te dotyczyły prawidłowego odczytania wyroku TK z 28 czerwca 2016 r., które prowadzić powinno do ustalenia, czy i jaki jest wpływ zastosowanych przez organy art. 64 § 1 pkt 4 i § 6 upea w sposób wskazany w tym orzeczeniu na treść wydanych postanowień, czego w sprawie zabrakło. WSA miał wyjaśnić, czy skutkiem wyroku TK z 28 czerwca 2016 r. mogło być odmienne ukształtowanie stosunku prawnego (w zakresie wielkości orzeczonych kosztów postępowania egzekucyjnego) pomiędzy podmiotami zwykłego postępowania kontrolnego przed sądem administracyjnym. Do uwzględnienia skargi o wznowienie postępowania, przez wzgląd na treść art. 272 § 1 i art. 282 § 2 ppsa wymagane jest bowiem to, aby niekonstytucyjność, którą został dotknięty przepis stanowiący podstawę dla wydania orzeczenia, odnosiła się do tej jego części, która w bezpośredni i niewątpliwy sposób wpływ na kształt orzeczenia kończącego postępowanie przed sądem. W tej sytuacji okoliczności związane z następstwami braku ograniczeń w zakresie ustalania maksymalnej wysokości opłat (egzekucyjnej i manipulacyjnej), na które zwraca uwagę w swym orzeczeniu TK nie znalazły odzwierciedlenia w ramach spornej sprawy, a przepisy art. 64 § 1 pkt 4 i § 6 upea w zakresie obejmującym zaistniały w jej ramach stan faktyczny są zgodne z Konstytucją RP wymagały weryfikacji przez WSA. W rezultacie NSA uznał, że prawidłowe odczytanie znaczenia wyroku TK z 28 czerwca 2016 r., prowadzi do wniosku, że WSA bez odniesienia się do stanu faktycznego sprawy przedwcześnie stwierdził, że wyrok TK stanowił orzeczenie uzasadniające uwzględnienie skargi o wznowienie postępowania.

Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że wbrew ocenie kasatora, WSA zastosował się do oceny prawnej NSA wyrażonej w wyroku z 8 października 2019 r. I GSK 1379/18, ponieważ odniósł się do orzeczonej wyrokiem TK z 28 czerwca 2016 r. niezgodności z Konstytucją art. 64 § 1 i § 6 pkt 4 upea do stanu faktycznego sprawy, a następnie dokonał oceny, czy wyrok TK ma przełożenie na sprawę.

WSA wskazał bowiem, że organ egzekucyjny obciążył wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego (13.520,50 zł) na które składały się: opłata manipulacyjna na podstawie art. 64 § 6 upea (2.251,68 zł), opłata za zajęcie rachunku bankowego na podstawie art. 64 § 1 pkt 4 upea (11.258,42 zł) i wydatki egzekucyjne związane z przejazdem poborcy na podstawie art. 64b pkt 1 upea (10,40 zł). WSA ustalił także, że organ nie wyegzekwował żadnych kwot egzekwowanej należności.

Następnie WSA przywołał rozważania TK z wyroku z 28 czerwca 2016 r., iż brak określenia górnej granicy przedmiotowych opłat powoduje, że z punktu widzenia organu egzekucyjnego stają się one formą dochodu nieuzasadnionego wielkością, czasochłonnością czy stopniem skomplikowania podejmowanych czynności egzekucyjnych. Ponadto WSA powołał się na wyroki NSA (z 6 kwietnia 2017 r. II FSK 693/15 i z 29 listopada 2018 r. I GSK 2307/18), w których zwraca się uwagę na całkowite zerwanie związku między świadczeniem organu egzekucyjnego a wysokością ponoszonych za dokonanie tych czynności opłat, następuje w sytuacji gdy organ nalicza i pobiera opłaty mimo, iż nie dokonano skutecznego zajęcia jakichkolwiek kwot egzekwowanej należności. Treść art. 64 § 1 pkt 4 upea nie pozostawia wątpliwości, że opłata egzekucyjna w wysokości w nim określonej, może być pobrana wyłącznie wówczas, gdy nastąpi faktyczne zajęcie wierzytelności pieniężnych. Jednocześnie ustawodawca nie zawarł przyzwolenia do pobierania stosownych opłat egzekucyjnych także wówczas, gdy dojdzie do zajęcia rachunku bankowego, na którym nie było środków finansowych.

Naczelny Sąd Administracyjny zwraca uwagę, że pogląd o braku podstaw do naliczania opłaty egzekucyjnej (inaczej niż do opłaty manipulacyjnej, o czym będzie mowa poniżej), w przypadku braku skutecznego zajęcia rachunku bankowego ze względu na brak środków pieniężnych na koncie, jest akceptowany w orzecznictwie. Wykładnia bowiem art. 64 § 1 pkt 4 upea prowadzi do wniosku, że opłata egzekucyjna z tytułu zajęcia wierzytelności pieniężnej może być naliczona przez organ egzekucyjny jedynie wówczas, gdy na zajętym przez organ rachunku bankowym są środki pieniężne. (zob. wyroki NSA z: 16 czerwca 2020 r. I GSK 533/20, 28 maja 2020 r. I GSK 1945/19, 20 maja 2020 r. I GSK 1805/19, 19 maja 2020 r. II FSK 3049/19, 30 lipca 2020 r. I GSK 836/20, 30 maja 2019 r. II FSK 613/19, 12 lutego 2019 r. II FSK 3379/18, 20 marca 2018 r. II FSK 778/16, 6 kwietnia 2017 r. II FSK 693/15, 10 kwietnia 2018 r. II FSK 914/16, 14 listopada 2019 r. I GSK 2918/18, 6 sierpnia 2020 r. I GSK 413/18; dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl; pozostałe cytowane wyroki tamże).

WSA dodatkowo powołał się na zmiany prawa wywołane wyrokiem TK z 28 czerwca 2016 r., które spowodowały zmianę ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji dotyczące opłaty egzekucyjnej i manipulacyjnej.

Powyższe prowadzi do wniosku, że WSA zastosował się do oceny prawnej zawartej w wyroku NSA z 8 października 2019 r. poprzez odniesienie się do stwierdzonej przez TK wyrokiem z 28 czerwca 2016 r. niezgodności z Konstytucją art. 64 § 1 pkt 4 i § 6 upea do stanu faktycznego niniejszej sprawy. W jej wyniku WSA prawidłowo uznał, że wyrok TK z 28 czerwca 2016 r. ma przełożenie na sprawę, ponieważ WSA w wyroku z 18 maja 2016 r. I SA/Sz 301/16, zastosował przepisy art. 64 § 1 pkt 4 i § 6 upea w sposób w jaki TK uznał je za niezgodne z Konstytucją. W sprawie nastąpiło bowiem całkowite zerwanie związku między świadczeniem organu egzekucyjnego a wysokością ponoszonych za dokonanie tych czynności opłat, którymi obciążono wierzyciela. Organ nie wyegzekwował bowiem żadnych kwot, zaś na podstawie zakwestionowanego przez TK brzmienia przepisów obciążył wierzyciela kwotą 13.510,10 zł z tytułu opłaty manipulacyjnej i egzekucyjnej obliczonej procentowo od kwoty egzekwowanej lecz niewyegzekwowanej.

W tych okolicznościach WSA prawidłowo, wbrew zarzutom skargi kasacyjnej, zastosował przepisy art. 282 § 2 w zw. z art. 272 § 1 ppsa, dające podstawę do wznowienia postępowania sądowego z uwagi na orzeczenia TK i uchylenia prawomocnego wyroku WSA z 18 maja 2016 r. I SA/Sz 301/16 oraz uchylenia postanowień organów egzekucyjnych obu instancji.

Naczelny Sąd Administracyjny za trafne zaś uznał zarzuty z punktu II petitum skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia art. 64 § 6, art. 64 § 10 w zw. z art. 64c § 4 upea, poprzez ich błędną wykładnię wskutek przyjęcia, iż opłata manipulacyjna może być pobrana wyłącznie wówczas, gdy nastąpi faktyczne zajęcie wierzytelności pieniężnych.

W zakresie opłaty manipulacyjnej Naczelny Sąd Administracyjny podziela pogląd wyrażony w orzecznictwie, spójny z omawianym zarzutem kasatora, że jest ona należna, bez względu na fakt, czy egzekucja była skuteczna (por. wyroki NSA z: 30 lipca 2020 r. I GSK 836/20, 28 maja 2020 r. I GSK 1945/19, 14 listopada 2019 r. I GSK 2918/18, 9 kwietnia 2019 r. II FSK 3802/18, 12 października 2007 r. II FSK 1338/06 i II FSK 1339/06, 26 kwietnia 2018 r. II FSK 2621/17).

Powyższe wynika z tej przyczyny, że opłata egzekucyjna pobierana jest za zajęcie wierzytelności (art. 64 § 1 pkt 4 upea), natomiast opłata manipulacyjna zależna jest nie od skutecznego zajęcia a od kwoty egzekwowanych należności (art. 64 § 6 upea). W orzecznictwie prezentowany jest pogląd, że jedynym warunkiem powstania obowiązku uiszczenia opłaty manipulacyjnej jest doręczenie zobowiązanemu odpisu tytułu wykonawczego (por. wyroki NSA z 12 października 2007 r. II FSK 1339/06 i II FSK 1148/06). Przez czynności egzekucyjne rozumie się wszelkie podejmowane przez organ egzekucyjny działania zmierzające do zastosowania lub zrealizowania środka egzekucyjnego. W związku z tym czynności polegające na doręczeniu zobowiązanemu odpisu tytułu wykonawczego, jak i spisaniu protokołu o stanie majątkowym zobowiązanego mieszczą się w katalogu czynności egzekucyjnych (por. wyrok NSA z 12 października 2007 r. II FSK 1148/06).

Reasumując, WSA prawidłowo orzekł o uchyleniu wyroku WSA z 18 maja 2016 r. wraz z postanowieniami obu instancji, jednak wyłączną przyczyną tego rozstrzygnięcia jest niezasadne obciążenie wierzyciela kosztami egzekucyjnymi w postaci opłaty egzekucyjnej z uwagi na brak skutecznego zajęcia bankowego. Natomiast w pozostałym zakresie, tj. dotyczącym opłaty manipulacyjnej i wydatkami egzekucyjnymi związanymi z przejazdem poborcy, organ egzekucyjny miał prawo obciążyć wierzyciela.

Podsumowując stwierdzić należy, że mimo częściowo błędnego uzasadnienia, wyrok WSA odpowiada prawu. Zgodnie bowiem z art. 184 ppsa – Naczelny Sąd Administracyjny oddala skargę kasacyjną nie tylko wtedy, gdy nie ma ona usprawiedliwionych podstaw, ale także wówczas, gdy zaskarżone orzeczenie mimo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu. Z taką sytuacją mamy do czynienia w rozpoznawanej sprawie. Kontrolowane orzeczenie odpowiada prawu mimo częściowo błędnego uzasadnienia, gdyż nie ulega wątpliwości, że po usunięciu błędów zawartych w uzasadnieniu, sentencja wyroku nie uległaby zmianie. Oznacza to, że organ egzekucyjny, ponownie rozpoznając sprawę oraz sąd, nie są związani w rozumieniu art. 153 ppsa oceną prawną, zawartą w tym fragmencie uzasadnienia. W to miejsce bowiem wiążąca jest ocena prawna zawarta w niniejszym wyroku.

Tak więc organ egzekucyjny, ponownie rozpoznając sprawę, ograniczy obciążanie wierzyciela jedynie do kosztów egzekucyjnych w postaci opłaty manipulacyjnej i wydatków egzekucyjnych związanych z przejazdem poborcy.

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184 ppsa, oddalił skargę kasacyjną.

Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego znajduje uzasadnienie w dyspozycji art. 204 pkt 2 ppsa w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) i w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2015 r., poz. 1804 ze zm.). W rozpoznawanej sprawie zwrot kosztów postępowania kasacyjnego (240 zł) należny jest z tytułu złożenia odpowiedzi na skargę kasacyjną przez radcę prawnego, który uczestniczył w postępowaniu przed WSA.