Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1174/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2020-01-14 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy: article: Art. 17 ust. 1  pkt 4, ust. 1a
journal: Dz.U. 2018 poz 2220
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jedn.
article: Art. 132
journal: Dz.U. 1964 nr 9 poz 59
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Halina Jakubiec Sędziowie WSA Bożena Blitek (spr.) WSA Hanna Knysiak-Sudyka Protokolant specjalista Anna Chwalibóg po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 stycznia 2020 r. sprawy ze skargi A. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 26 sierpnia 2019 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącej A. Z. kwotę 50 (pięćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] 2019 r. nr [...] Wójt Gminy odmówił przyznania A. Z. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad bratem M. K., który legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W uzasadnieniu decyzji organ stwierdził, że A. Z., będąca siostrą niepełnosprawnego w znacznym stopniu od urodzenia M. K. istotnie nie podejmuje zatrudnienia z uwagi na to, że sprawuje osobistą opiekę nad bratem. Zaznaczono, że A. Z. po śmierci matki, która była opiekunem prawnym M. K., postanowieniem z dnia 28 września 2018 r., sygn. akt [...] została ustanowiona przez Sąd Rejonowy opiekunem prawnym całkowicie ubezwłasnowolnionego brata M. K. i tę opiekę prawną, podobnie jak i faktyczną, rzeczywiście sprawuje. Jako powód odmowy przyznania A. Z. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad bratem M. K. organ I instancji podał tylko to, że żyje ojciec M. K., który do czasu uzyskania prawa do emerytury pobierał świadczenie pielęgnacyjne związane ze sprawowaniem opieki nad synem, jednak z tego świadczenia zrezygnował z uwagi na stan swego zdrowia (trudności w poruszaniu się), który pogarsza się i istotnie jego pomoc synowi nie jest już możliwa. W związku z okolicznością podnoszoną przez A. Z., iż po śmierci matki ona opiekowała się bratem, a ojciec nadużywał alkoholu, organ ustalił na podstawie pisma Gminnej Komisji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych, że postępowanie przed tą Komisją było prowadzone w latach 1994 – 2011, jednak opinia psychologiczna nie wykazała uzależnienia E. K. od alkoholu, natomiast problemem w tym okresie był jego konflikt z żoną i teściową. Organ podkreślił, że A. Z. zapewnia bratu codzienną "niezbędną opiekę we wszystkich koniecznych obowiązkach. Pomaga mu we wszystkich czynnościach domowych, utrzymuje stały kontakt z lekarzem, monitoruje przyjmowanie leków, dowozi brata do poradni specjalistycznych." Jednakże, zdaniem organu, wobec okoliczności, że żyje ojciec M. K., który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie zostały wypełnione wszystkie przesłanki z art. 17 ust. 1a do przyznania siostrze M. K. – A. Z. świadczenia pielęgnacyjnego.

W odwołaniu od powyższej decyzji A. Z. podniosła, że M. K. boi się ojca i po śmierci matki nie ma innej osoby oprócz niej, która chce i może się nim opiekować, albowiem ojciec nadużywa alkoholu i jest agresywny w stosunku do całkowicie ubezwłasnowolnionego niepełnosprawnego syna.

Decyzją z dnia 26 sierpnia 2019 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r. poz. 1257) oraz art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17 ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2018 r. poz.2220.), Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy z dnia [...] 2019 r. nr [...]. Za okoliczność bezsporną Kolegium uznało to, że A. Z. została po śmierci matki ustanowiona przez sąd opiekunem prawnym brata M. K. i że istotnie wyłącznie ona sprawuje opiekę nad całkowicie ubezwłasnowolnionym bratem, legitymującym się znacznym stopniem niepełnosprawności od urodzenia. Kolegium wskazało na przepis art. 132 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który stanowi, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności (siostry w stosunku do brata) powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności (ojca) lub gdy osoba ta (ojciec) nie jest w stanie uczynić zadość swojemu obowiązkowi. Nie mniej jednak organ odwoławczy uznał, że okoliczność, iż ojciec nie jest w stanie uczynić zadość swojemu obowiązkowi powinna być poparta orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a takiego orzeczenia E. K. nie posiada. W związku z tym organ odwoławczy uznał, że z akt sprawy nie wynika, aby stan zdrowia ojca wykluczał możliwość jego opieki nad synem.

Z powyższą decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego nie zgodziła się A. Z., która pismem z dnia 24 września 2019 r. wniosła skargę, domagając się jej uchylenia oraz uchylenia poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Zaskarżonej decyzji skarżąca zarzuciła naruszenie prawa materialnego, a to art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych oraz art. 128 i art. 132 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a także przepisów postępowania, w szczególności art. 7 i art. 77 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (kpa). W uzasadnieniu skargi ponowiła argumenty zawarte w odwołaniu i zaznaczyła, że ich ojciec E. K. w przeszłości nie realizował obowiązku alimentacyjnego wobec własnych małoletnich dzieci i obecnie jego dług wobec Funduszu Alimentacyjnego w wysokości około 75.000 zł egzekwowany jest przez komornika ze świadczeń emerytalnych tak, że pozostawiana jest mu kwota w wysokości 514 zł, na co skarżąca przedstawiła kopię pisma ZUS Oddział z dnia 8 maja 2019 r. skierowanego do Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym oraz kopię dowodu wypłaty E. K. świadczenia emerytalnego.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie i wniosło o oddalenie skargi.

Sąd stwierdza z urzędu, że w piśmie z dnia 4 marca 2019 r. zatytułowanym "oświadczenie" A. Z. podała, iż faktycznie opiekuje się bratem M. K. od chwili choroby matki, która zmarła 28 maja 2017 r. A. Z. zaznaczyła, że z ojcem E. K. ani ona ani brat przez całe życie nie mieli dobrych kontaktów z uwagi na nadużywanie alkoholu przez ojca, który jest agresywny i z tego względu musieli nawet w nocy uciekać z domu, gdyż "gonił z siekierą" i mówił, że ich zabije. Podała także, że E. K. nie interesował się synem poruszającym się na wózku inwalidzkim, wyzywa go i żąda od niego pieniędzy na alkohol, a niepełnosprawny syn boi się go.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Wojewódzki Sąd Administracyjny, zgodnie z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325) - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (p.p.s.a.), sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej i stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r. poz. 2167), kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Jednocześnie w oparciu o art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami oraz powołaną podstawą prawną.

W ocenie Sądu, skarga A. Z. jest uzasadniona.

Zdaniem Sądu, istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się do kwestii materialnoprawnej dotyczącej interpretacji art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 2220), które stanowią:

"Art. 17. 1. Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

1a. Osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności."

Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela pogląd wyrażany wielokrotnie w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, jak choćby w uzasadnieniu wyroków z dnia 12 maja 2017 r., sygn. akt I OSK 328/16, z dnia 5 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1062/14 czy z dnia 13 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1286/14 (cbois.nsa.gov.pl), iż przytoczone wyżej regulacje należy odczytywać przez pryzmat zasad i wartości wyrażonych w Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej, z uwzględnieniem celu tych unormowań, którym jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia.

Należy podkreślić, w ślad za stanowiskiem Naczelnego Sądu Administracyjnego, że w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w ustawie z dnia 25 lutego 1964 r. (Dz. U. z 2019 r., poz. 2086) - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (k.r.o), który w art. 132 stanowi:

"Art. 132. Obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami".

W powyższym kontekście wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie rodzica i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji wyłącznie w sytuacji, gdy rodzice nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP).

W niniejszej sprawie należy zauważyć, że nie żyje matka osoby niepełnosprawnej w znacznym stopniu i praktycznie od śmierci czy nawet już choroby matki faktyczną opiekę nad niepełnosprawnym, całkowicie ubezwłasnowolnionym M. K. sprawuje skarżąca. Ojciec M. K., który przez jakiś czas pobierał świadczenie pielęgnacyjne na syna w rzeczywistości sam ma trudności w poruszaniu się i nie ma z synem dobrego kontaktu, a nadto jest obciążony długiem w wysokości około 75 tysięcy złotych do Funduszu Alimentacyjnego albowiem w przeszłości nie wypełniał wobec dzieci obowiązku alimentacyjnego. Dla organów obu instancji jest niewątpliwym, iż skarżąca sprawuje faktyczną opiekę nad niepełnosprawnym bratem i z tego względu sama nie może podjąć pracy. Nadto skarżąca sprawuje prawną opiekę nad chorym bratem, gdyż postanowieniem z dnia 28 września 2018 r., sygn. akt [...] Sądu Rejonowego została ustanowiona opiekunem prawnym całkowicie ubezwłasnowolnionego brata M. K. Według skarżącej, ojciec E. K. był i jest osobą nadużywającą alkoholu. Okoliczność ta, zdaniem Sądu, jest potwierdzona dokumentem – zaświadczeniem o prowadzeniu wobec niego postępowań przez Gminną Komisję Rozwiązywania Problemów Alkoholowych w latach 1994 – 2011. Potwierdzona stosownymi dokumentami jest również okoliczność spłacania przez E. K. długu alimentacyjnego, co wskazuje na to, że E. K. nie interesował się własnymi dziećmi. Wypłacanie obecnie E. K. kwoty świadczenia emerytalnego niewiele ponad 500 zł miesięcznie z powodu potrąceń związanych z wypłacaniem jego dzieciom świadczeń alimentacyjnych z Funduszu Alimentacyjnego wskazuje, że nie jest on w stanie wypełniać obowiązku alimentacyjnego wobec niepełnosprawnego syna.

Powyższe okoliczności w sposób oczywisty wskazują, że E. K. w aktualnym stanie sprawy nie sprawuje w żadnym zakresie opieki nad niepełnosprawnym synem, nie może jej sprawować (sam ma poważne problemy zdrowotne i niepełnosprawny syn boi się go), a nadto uzyskanie od niego na czas środków utrzymania dla syna okazałoby się niemożliwe. Z tego też względu mając na względzie art. 132 k.r.o. należało przyjąć, że zaktualizował się obowiązek alimentacyjny zobowiązanej w dalszej kolejności A. Z., co czyni ją osobą uprawnioną do żądanego świadczenia.

Zdaniem Sądu, odmienna wykładnia omawianych przepisów, w okolicznościach rozpoznawanej sprawy prowadziłaby do pozbawienia osoby faktycznie sprawującej opiekę prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Akceptacja takiej wykładni naruszałaby wspomniane wyżej konstytucyjne zasady sprawiedliwości społecznej, nakaz ochrony i opieki nad rodziną, jak również wynikający z art. 71 ust. 1 Konstytucji, nakaz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej.

Wykładnia art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a uwzględniająca wskazane zasady konstytucyjne ma także oparcie w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego. Należy przypomnieć, że w wyroku z 15 listopada 2006 r., sygn. P 23/05 (pub. OTK ZU nr 10/A/2006, poz. 151) Trybunał stwierdził, że: "Choć zasiłek stały nominalnie przysługiwał opiekunowi, to korzyść czerpał z niego podopieczny, który dzięki zasiłkowi miał zapewnioną opiekę osoby bliskiej. Takie rozwiązanie było też korzystne dla państwa, które zapewniając osobie potrzebującej pomocy opiekę członka rodziny, nie musiało organizować tejże opieki w innych formach. Skoro członek najbliższej rodziny wywiązuje się ze swych obowiązków wobec chorego krewnego, a wymaga to od niego rezygnacji z zarobkowania, to powinien w tych działaniach otrzymać odpowiednie wsparcie państwa. Przyznanie tylko rodzicom naturalnym prawa do zasiłku stałego narusza konstytucyjną zasadę równości, a także zasadę sprawiedliwości społecznej (pojmowaną nie w aspekcie socjalno-ekonomicznym), lecz odnoszoną również do społecznego poczucia sprawiedliwości, które w demokratycznym państwie prawnym nie powinno być przez ustawodawcę ignorowane (art. 2 Konstytucji)." Trybunał Konstytucyjny uznał, że taka regulacja godzi też w konstytucyjne nakazy ochrony rodziny i opieki nad rodziną w ogólności (art. 18 Konstytucji) oraz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 Konstytucji). Trzeba podkreślić, że świadczenie pielęgnacyjne zastąpiło zasiłek stały przewidziany w ustawie o pomocy społecznej z 1990 r. Podobne wnioski można wywieść z wyroków Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r., sygn. P 27/2007, pub. OTK-A 2008/6/107 oraz z dnia 22 lipca 2008 r., sygn. P 41/2007, pub. OTK-A 2008/6/109.

Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że wydane przez organy obu instancji decyzje zostały oparte na błędnej wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, nieuwzględniającej stanu faktycznego i prawnego niniejszej sprawy

Sąd zwraca uwagę organom na treść art. 153 p.p.s.a:

"Art. 153. Ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia."

Tak więc przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organy uwzględnią przedstawioną powyżej wykładnię przepisów i uznając, że wszystkie pozostałe okoliczności są wystarczające do ustalenia prawa skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych, przyznają to świadczenie skarżącej A. Z. począwszy od daty złożonego wniosku.

Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. orzekł – jak w wyroku.