Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 209/17
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2017-10-11 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję organu II instancji
Powołane przepisy: article: art. 83 ust. 1
journal: Dz.U. 2015 poz 748
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jedn.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Elżbieta Kremer, Sędzia NSA Zbigniew Ślusarczyk, Sędzia del. WSA Iwona Kosińska (spr.), Protokolant starszy asystent sędziego Maciej Kozłowski, po rozpoznaniu w dniu 11 października 2017 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. U. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 października 2016 r. sygn. akt II SA/Wa 902/16 w sprawie ze skargi M. U. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1) uchyla zaskarżony wyrok oraz zaskarżoną decyzję; 2) zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz M. U. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 11 października 2016 r., sygn. akt II SA/Wa 902/16, po rozpatrzeniu skargi M. U. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2016 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku, oddalił skargę.

W uzasadnieniu wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny przedstawił następujący stan faktyczny sprawy:

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] kwietnia 2016 r. odmówił M. U. przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu organ wskazał, że przyznanie wnioskowanego świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. z 2013 r. Dz. U. poz. 1440, ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił wszystkie warunki wymienione w tym przepisie. W świetle powołanego przepisu, tylko udowodnione szczególne okoliczności, które spowodowały brak wymaganego okresu ubezpieczenia, połączonego z należytym opłacaniem składek, mogą stanowić podstawę do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Przy orzekaniu w przedmiocie świadczeń w drodze wyjątku kluczowe są powody niespełnienia przez wnioskodawcę wymogów koniecznych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu.

Po ponownej wnikliwej i wszechstronnej analizie zebranego materiału dowodowego organ nie stwierdził istnienia szczególnych okoliczności, na skutek których skarżący nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Nie wykazał on bowiem, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które wnioskodawca nie miał wpływu. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podkreślił, że przyznanie świadczeń przewidzianych w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych uzależnione jest od przepracowania wymaganego okresu, co wiąże się z odprowadzaniem składek na ubezpieczenia społeczne. Z akt rentowych wynika, że na przestrzeni 60 lat życia, tj. na datę orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy M. U. posiada udokumentowane okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące [...] lat, 1 miesiąc i [...] dni. W ocenianym do uprawnień 10-leciu przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy, jak i w 10-leciu przypadającym przed dniem złożenia wniosku o świadczenie w trybie zwykłym, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano [...] lata, [...] miesięcy i [...]dni. Natomiast przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. W okresach od [...] kwietnia 1976 r. do [...] listopada 1977 r., od [...] października 1999 r. do [...] listopada 2008 r. i od [...] września 2012 r. do [...] października 2014 r., tj. do ustalenia całkowitej niezdolności do pracy skarżący nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowym. Analiza przebiegu ubezpieczenia skarżącego doprowadziła organ do wniosku, że niespełnienie warunków do świadczenia na zasadach ogólnych nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym, bowiem wobec wnioskodawcy w wyżej podanych okresach nie była ustalona przez lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych całkowita niezdolność do pracy. Zatem nie istniały przeciwwskazania, ze względu na jego stan zdrowia lub inne szczególne okoliczności, które uniemożliwiały kontynuowanie zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Całkowita niezdolność do pracy i niezdolność do samodzielnej egzystencji została u wymienionego ustalona orzeczeniem komisji lekarskiej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2015 r. dopiero od [...] października 2014 r. do [...] lutego 2017 r.

Podsumowując, organ stwierdził, że po przeanalizowaniu wszystkich okoliczności sprawy pod kątem przesłanek wynikających z art. 83 ust. 1 ustawy nie mógł uznać, że w sprawie zachodzą szczególne okoliczności, które były powodem niespełnienia przez skarżącego warunków do świadczenia na zasadach ogólnych. Sama zaś przedstawiona trudna sytuacja materialna nie stanowi wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenia na podstawie przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie są bowiem świadczeniami socjalnymi, przyznawanymi jedynie według potrzeb, lecz są świadczeniami z ubezpieczeń społecznych, za czym przemawia sam fakt zamieszczenia powyższego przepisu właśnie we wspomnianej ustawie.

Nie zgadzając się z tym rozstrzygnięciem, M. M. wniósł skargę na decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. Strona skarżąca stanęła na stanowisku, że spełnia wszystkie warunki, żeby otrzymać wnioskowane świadczenie.

W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 11 października 2016 r., sygn. akt II SA/Wa 902/16 uznał skargę za niezasadną. Sąd I instancji wyjaśnił, że zaskarżona decyzja została wydana zgodnie z prawem. Sąd przywołał treść art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. z 2013 r. Dz. U. poz. 1440, ze zm.). Podkreślił, że z powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Ponadto przyznanie spornego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek i w tej sytuacji brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Przepis art. 83 ust. 1 powołanej ustawy wprowadza do systemu powszechnych świadczeń emerytalnych regulację dopuszczającą odstąpienie od obowiązującej reguły spełnienia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty. Jako wyjątek od reguły unormowanie to ma charakter regulacji szczególnej. Taki charakter regulacji szczególnej, stanowiącej wyjątek od reguły wymaga zastosowania tylko do "szczególnych okoliczności", które spowodowały, że nie doszło do wypracowania prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach. Sąd podkreślił, że ustawa o emeryturach i rentach nie precyzuje, jak należy rozumieć szczególne okoliczności, zaistnienie których może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. W orzecznictwie sądów administracyjnych za szczególne okoliczności uważa się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Na szczególne okoliczności składają się wyłącznie zdarzenia niezależne od ubezpieczonego. Chodzi tylko o zdarzenia albo trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodów ich skutków niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia. Szczególne okoliczności to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. Pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy zatem wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń winno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy.

W rozpoznawanej sprawie, w ocenie Sądu, w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy organ prawidłowo wywiódł, że nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, gdyż w przypadku skarżącego nie można stwierdzić, iż na skutek szczególnych okoliczności nie spełnił ona warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do świadczenia w trybie zwykłym. Ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego wynika bowiem, że skarżący na przestrzeni 60 lat życia udokumentował łącznie wprawdzie [...] lat, [...] miesiąc i [...] dni okresów składkowych i nieskładkowych, jednak w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym udokumentował [...] lata, [...] miesięcy i [...] dni tych okresów. W czasie przypadającym na aktywność zawodową skarżący pozostawał przez ponad 10 lat poza zatrudnieniem lub działalnością, od której istniał obowiązek odprowadzania składek emerytalno-rentowych. Z akt sprawy wynika, że skarżący w okresach od [...] lipca 1999 r. do [...] października 1999 r. i od [...] września 2011 r. do [...] września 2012 r. pobierał zasiłek dla bezrobotnych, a w okresach od [...] października 1999 r. do [...] grudnia 2003 r. i od [...] września 2012 r. do [...] października 2014 r. był zarejestrowany jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Sąd podkreślił, że sama trudna sytuacja panująca na rynku pracy nie ma charakteru okoliczności szczególnej. W pewnych sytuacjach okresy pozostawania bez pracy mogą być rozpatrywane w kategoriach okoliczności szczególnych, jednak nie oznacza to, że bezrobocie samo w sobie może być bez żadnych dalszych warunków uznane za okoliczność uniemożliwiającą podjęcie zatrudnienia. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się bowiem, że za szczególną okoliczność nie może być uznany stan bezrobocia bez wykazanej aktywności zmierzającej do zmiany sytuacji (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 listopada 2014 r., sygn. akt I OSK 1540/14 oraz z dnia 5 lutego 2015 r., sygn. akt I OSK 1897/14 – publ. na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Nie jest zatem okolicznością szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych sam fakt bezrobocia, jeżeli ubezpieczony nie podejmuje żadnych działań w celu znalezienia pracy, choćby działania te zakończyły się niepowodzeniem (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 stycznia 2011 r., sygn. akt I OSK 1694/10). Okolicznościami takimi nie są ani brak ofert pracy dla osoby bezrobotnej, ani dłuższe przerwy w zatrudnieniu, bez jednoczesnego wykazania przyczyn ustania poszczególnych okresów zatrudnienia (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 marca 2006 r., sygn. akt I OSK 1328/05 – publ. j.w.). Tymczasem w aktach sprawy brak jest jakiegokolwiek dokumentu potwierdzającego aktywność w poszukiwaniu przez skarżącego pracy, odmowy pracodawców przyjęcia do pracy lub brak ofert pracy, które mogłyby usprawiedliwiać krótszy niż wymagany do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie staż okresów składkowych. Mając powyższe na uwadze, Sąd I instancji uznał, że nie sposób zarzucić Prezesowi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych niewyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego i niepodjęcia wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. Jeżeli skarżący wniósł o udzielenie świadczenia rentowego w drodze wyjątku, która to pomoc jest wszak świadczona z pieniędzy podatnika, to miał obowiązek wskazać dowody świadczące, że zostały spełnione przesłanki z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 września 2014 r., sygn. akt I OSK 1135/14). Skoro w sprawie nie została ziszczona przesłanka "szczególnych okoliczności" usprawiedliwiająca niespełnienie wymagań dających prawo do renty w trybie zwykłym, to jest to okoliczność wystarczająca i przesądzająca o niemożności przyznania skarżącemu świadczenia w trybie wyjątku. Sąd podkreślił, że skarżący znajduje się niewątpliwie w trudnej sytuacji materialnej, rodzinnej i zdrowotnej, jednakże nie wystarcza to do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, jakim jest świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Jak słusznie wskazał organ, nie jest to bowiem świadczenie socjalne, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione.

Skargę kasacyjną od tego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 11 października 2016 r., sygn. akt II SA/Wa 902/16 wniósł M. U. W złożonej skardze skarżący zarzucił kwestionowanemu rozstrzygnięciu:

I - naruszenie przepisów prawa materialnego, czyli art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez jego błędną wykładnię poprzez uznanie, że w przypadku skarżącego nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności usprawiedliwiające brak spełnienia w trybie zwykłym przesłanek do otrzymania świadczenia, co w konsekwencji doprowadziło do uznania, że skarżący nie spełnia warunków do przydzielenia mu świadczenia w drodze wyjątku, pomimo że skarżący jest osobą poważnie schorowaną, a w związku z tym oraz z uwagi na wiek jest osobą nieatrakcyjną rynku pracy,

II – naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, czyli:

- art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z art. 7, art. 9, art. 77 § 1 oraz art. 80 kpa poprzez nieuchylenie zaskarżonej decyzji mimo jej wadliwości. W ocenie skarżącego kasacyjnie na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego nie jest możliwe jednoznaczne stwierdzenie, że nie zachodzą szczególne okoliczności uprawniające do uzyskania renty w drodze wyjątku. Zdaniem skarżącego kasacyjnie organ nie zebrał w sposób wyczerpujący materiału dowodowego oraz zaniechał przeprowadzenia dowodów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, pomimo tego, że jest do tego zobowiązany na podstawie art. 77 kpa,

- art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy w przedmiotowej sprawie zaszły przesłanki wskazujące na potrzebę uchylenia zaskarżonej decyzji, ponieważ Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, wydając zaskarżoną decyzję i odmawiając skarżącemu przyznania świadczenia w drodze wyjątku, naruszył przepis art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Mając powyższe zarzuty na uwadze, skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej strona skarżąca przedstawiła argumenty na poparcie zasadności postawionych w skardze kasacyjnej zarzutów.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. z 2017 r. Dz. U. poz. 1369, ze zm.) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny kontroluje zgodność zaskarżonego orzeczenia z prawem materialnym i procesowym w granicach skargi kasacyjnej. W przedmiotowej sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania określone w art. 183 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Mimo że w niniejszej sprawie skarga kasacyjna została oparta na obu podstawach określonych w art. 174 pkt 1 i pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, to jednak istota podniesionych w niej zarzutów sprowadza się zakwestionowania stanowiska Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, który stwierdził, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zasadnie przyjął, że skarżący kasacyjnie nie może być uznany za osobę, która wskutek szczególnych okoliczności nie spełnia warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, a więc jednej z przesłanek określonych w art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. z 2017 r. Dz. U. poz. 1383, ze zm.) i z tego powodu przedmiotowe świadczenie nie może być mu przyznane.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

Jak zasadnie podniósł to Sąd I instancji, konstrukcja art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wskazuje, że zawarte w nim przesłanki muszą być spełnione łącznie. Z art. 124 powołanej ustawy wynika, że w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Oznacza to, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, jest związany regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania. W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 kpa), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy oraz prowadzić postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej (art. 8 kpa). Jest zobowiązany również do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 kpa). Musi także w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 kpa.

W rozpoznawanej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny błędnie uznał, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie uchybił powołanym regułom postępowania w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy, w szczególności poprzez mało wnikliwe rozpatrzenie zebranego w sprawie materiału dowodowego oraz argumentów skarżącego kasacyjnie podnoszonych w trakcie postępowania administracyjnego dotyczącego jego skomplikowanej sytuacji rodzinnej i życiowej. Oznacza to, że przesłanki o których mowa w art. 83 ust. 1 powołanej ustawy nie zostały należycie zbadane i rozważone. Organ, podejmując rozstrzygnięcia, oparł się jedynie na badaniu i stwierdzeniu braku szczególnych okoliczności, których wystąpienie mogłoby usprawiedliwiać niewypracowanie przez skarżącego wymaganego stażu ubezpieczeniowego przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy. Czyniąc to, nie dokonał jednak wszechstronnej analizy stanu faktycznego rozpatrywanej sprawy i nie wyjaśnił wszystkich jej aspektów.

W orzecznictwie przyjmuje się, że za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ust. 1 uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczające aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków, przy czym zdarzenie to bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby. Kategoria "szczególnych okoliczności" jest klauzulą generalną, której stosowanie ma charakter ocenny i indywidualny. Prawodawca, posługując się tym zwrotem, daje organowi pewną swobodę w kwalifikowaniu stanów faktycznych pod tym kątem, co podkreśla cel omawianej regulacji. Nie chodzi tu bowiem o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie semantycznym pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń winno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy. Podkreślić należy, że szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców. Przepis art. 83 ust. 1 nie może być, jak to czyni w rozpatrywanej sprawie zarówno organ, jak również Sąd I instancji, interpretowany jedynie w ten sposób, że dopiero stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy usprawiedliwia brak aktywności zawodowej osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku i ma istnieć w chwili ubiegania się o to świadczenie (co ma miejsce w rozpoznawanej sprawie), natomiast ograniczenia aktywności zawodowej przed jej powstaniem mogą być bardzo różne, choćby usprawiedliwione przyczynami zdrowotnymi, zmniejszającymi przecież możliwości zatrudnienia takiej osoby na rynku pracy (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 marca 2003 r., sygn. akt II SA 3594/02, LEX nr 142639).

Z akt sprawy wynika, że w wieku [...] lat córka skarżącego miała zdiagnozowaną [...] oraz postępujący proces [...] (od [...] r.). Od 2015 r. zarejestrowana jest w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna, bez prawa do zasiłku. W dniu [...] lipca 2002 r. w wyniku tragicznego wypadku zmarli dwaj ([...] i [...] letni) synowie skarżącego. W wyniku tych traumatycznych przeżyć żona skarżącego popadła w depresję i od 2003 r. leczyła się psychiatrycznie (była też z tego powodu hospitalizowana). Od 2002 r. przebywa na rencie inwalidzkiej. Również skarżący, po tragicznej śmierci synów, od 2003 r. leczony był psychiatrycznie (z rozpoznaniem zaburzeń adaptacyjnych), a w 2008 r. po raz pierwszy hospitalizowany psychiatrycznie. Także obecnie stan jego zdrowia jest zły i był powodem wydania mu w dniu [...] września 2015 r. zaświadczenia o całkowitej niezdolności do pracy od dnia [...] października 2014 r. do dnia [...] lutego 2017 r. Przedtem zaś skarżący do dnia [...] października 2014 r. był częściowo niezdolny do pracy. Fakty te, podnoszone przez skarżącego kasacyjnie w trakcie postępowania sądowoadministracyjnego, znajdują potwierdzenie w znajdujących się w aktach administracyjnych i sądowych sprawy kartach informacyjnych leczenia, w tym leczenia szpitalnego. Niewątpliwie świadczą one o tym, że zarówno skarżący kasacyjnie, jak i jego żona i córka są osobami nieatrakcyjnymi na rynku pracy, pozostającymi poza kręgiem zainteresowania pracodawców. Podkreślić przy tym należy, że przywołane zdarzenia miały charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli skarżącego kasacyjnie. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, okoliczności te, których ani organ, ani Sąd I instancji nie wzięły pod uwagę, analizując sprawę i wydając swoje rozstrzygnięcia, niewątpliwie skutecznie utrudniły, a wręcz udaremniły skarżącemu kasacyjnie możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. W tej sytuacji Naczelny Sąd Administracyjny w rozpatrywanej sprawie stanął na stanowisku, że zaistnienie tego rodzaju zdarzeń usprawiedliwia brakujący okres (1 rok 2 miesiące i 6 dni - w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy) do wymaganego stażu ubezpieczeniowego skarżącego kasacyjnie.

Raz jeszcze podkreślić należy, że żaden przepis powoływanej ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie zawiera definicji "szczególnych okoliczności". Dlatego też ich wystąpienie, w odniesieniu do każdego przypadku, winno być stwierdzone indywidualnie. Skarżący kasacyjnie nie był osobą nieczynną zawodowo. Udokumentował ponad [...] lat okresów składkowych i nieskładkowych. W dziesięcioleciu przypadającym przed dniem powstania u skarżącego kasacyjnie całkowitej niezdolności do pracy, na 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym udokumentował posiadanie prawie 4 lat okresów składkowych. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, podany wyżej okres ubezpieczenia jest okresem znaczącym, wobec wymaganych w art. 58 ust. 1 pkt 5 i ust. 2 ustawy 5 lat. Opisana przez skarżącego kasacyjnie sytuacja życiowa i zdrowotna uzasadniają przyjęcie, że brak zatrudnienia w rozpatrywanym okresie był powiązany z jego trudną sytuacją, wynikającą zarówno z problemów osobistych, jak i zdrowotnych, na których wystąpienie zainteresowany wpływu nie miał.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przy ponownym rozpoznaniu sprawy uwzględni powyższe stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 188 w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. z 2017 r. Dz. U. poz. 1369, ze zm.) Sąd orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 powołanej ustawy.