Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 1731/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2022-04-07 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 §1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
article: art. 7, art. 77 § 1, art. 80
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 4 ust. 2, art. 5 ust. 1, art. 25, art. 25 ust. 3, art. 25 ust. 9
journal: Dz.U. 2019 poz 2407
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Ewa Partyka /spr./ Sędziowie WSA Magdalena Józefczyk WSA Elżbieta Mazur - Selwa Protokolant specjalista Anna Mazurek - Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 kwietnia 2022 r. sprawy ze skargi P. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] września 2021 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia, że kwota wypłacona z tytułu świadczenia wychowawczego jest świadczeniem nienależnie pobranym oraz zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń I. uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...] lipca 2021 r. nr [...]; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącego P. G. kwotę 480 zł /słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych/ tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi P.G. (dalej: "skarżąca") jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie (dalej: "SKO", "Kolegium", "organ odwoławczy") z dnia 14 września 2021 r. nr SKO.4116/102/2021 utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta Rzeszowa (dalej: "Prezydent", "organ I instancji") z dnia 19 lipca 2021 r. nr SŚ-R.5134.030715.2021.38278.ASZ/N w sprawie nienależnie pobranych świadczeń. Stan sprawy przedstawia się następująco;

W dniu 23 sierpnia 2019 r. Prezydent przyznał skarżącemu świadczenie wychowawcze na dziecko J.G. na okres 1 lipca 2019 r. do 31 maja 2021 r. w wysokości 500,00 zł miesięcznie, na podstawie przepisów ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 2407 ze zm.; dalej: "u.p.w.d.").

Decyzją z dnia 21 maja 2021 r. znak: ŚS-R.5134.030062.2021.38278.ASZ Prezydent działając w trybie art. 27 ust. 1 u.p.w.d. uchylił skarżącemu prawo do przyznanego wcześniej świadczenia wychowawczego, z uwagi na niespełnioną przesłankę wspólnego zamieszkiwania dziecka razem z ojcem i pozostawania na jego utrzymaniu (art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy). Podstawę powyższego stanowił wyrok Sądu Okręgowego w Rzeszowie I Wydział Cywilny z dnia 10 lutego 2020 r. sygn. akt IC 1666/19 ustalający miejsce pobytu małoletniego dziecka J.G. przy matce. Wyrok ten stał się prawomocny z dniem 18 lutego 2020 r.

Następnie decyzją z dnia 19 lipca 2021 r. organ I instancji, działając na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 735; dalej: "K.p.a.") w zw. art. 25 ust. 1, ust. 2 pkt 6, ust. 9, art. 10 w zw. z art. 4 ust. 1 i ust. 2, art. 5 ust. 1 u.p.w.d., ustalił, że kwota wypłacona skarżącemu za okres od 1 marca 2020 r. do 31 marca 2021 r. w łącznej wysokości 6 500 zł z tytułu świadczenia wychowawczego na dziecko J.G. jest świadczeniem nienależnie pobranym oraz zobowiązał go do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie.

W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wyjaśnił, że skarżącemu wypłacone zostało świadczenie wychowawcze na dziecko J.G. za okres od 1 marca 2020 r. do 31 marca 2021 r., pomimo braku prawa do tego świadczenia na skutek ww. prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w Rzeszowie I Wydział Cywilny. O powyższym orzeczeniu skarżący nie poinformował organu, choć został pouczony o takiej konieczności przy składaniu wniosku o przyznanie świadczenia. Organ wszedł w posiadanie orzeczenia w związku z prowadzonym postępowaniem w przedmiocie ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego wszczętym na wniosek matki dziecka z dnia 1 lutego 2021 r. Jednocześnie w toku postępowania skarżący oświadczył, że córka zgodnie z ww. orzeczeniem mieszka z matką oraz, że na prośbę byłej żony świadczenie wychowawcze wpływało na jego konto, a następnie przelewał te wpłaty co miesiąc na konto bankowe W.G., na dowód czego przedstawił potwierdzenia dokonanych przelewów. Organ wyjaśnił, że jeżeli dziecko nie przebywa stale u żadnego z rodziców, jego miejsce zamieszkania określa sąd opiekuńczy. Tym samym porozumienie zawarte ustnie przez małżonków, co do wypłacanych kwot świadczenia wychowawczego, nie może w żaden sposób zastąpić orzeczenia sądu o odpowiedniej treści. Należy zatem uznać, że wypłacone za wskazany okres świadczenie stanowi świadczenie nienależnie pobrane.

W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący podniósł, że nie uważał się za osobę "uprawnioną" do świadczenia wychowawczego, a jedynie za pośrednika, za pomocą którego zaspokajane są materialne potrzeby córki. Przyznał, że nie zdawał sobie sprawy z istnienia obowiązku poinformowania organów o wyroku rozwodowym oraz wiążących się z tym konsekwencji. Jednocześnie podkreślił, że przyznane środki w całości zostały przeznaczone na zaspokojenie potrzeb córki, a więc zgodnie z celem ustawy wyrażonym w art. 4 ust. 1. W odczuciu skarżącego decyzja nakazująca zwrot środków, które w całości przeznaczone zostały na potrzeby dziecka i przelane na konto osoby uprawnionej, jest rażąco niesprawiedliwa i nieproporcjonalna do stopnia jego winy. Wniósł zatem o uchylenie wydanej decyzji, zwracając się jednocześnie do organu I instancji o umorzenie kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego wraz z odsetkami na podstawie art. 25 ust. 10 u.p.w.d.

W wyniku rozpoznania wniesionego odwołania opisaną na wstępie decyzją z dnia 14 września 2021 r., SKO, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. oraz art. 25 ust. 2 pkt 6 i ust. 9 u.p.w.d., utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy.

W ocenie Kolegium organ I instancji prawidłowo ustalił, że w związku z ww. wyrokiem Sądu świadczenie wychowawcze wypłacone skarżącemu we wskazanym okresie stanowi świadczenie nienależnie pobrane. Odnosząc się do zarzutów odwołania organ wyjaśnił, że o świadczeniu nienależnie pobranym można mówić wówczas, gdy nie tylko doszło do jego wypłaty mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale przy jednoczesnym zaistnieniu świadomości osoby, która świadczenie pobiera, iż świadczenie jej nie przysługuje. Kolegium wskazało, że składając na formularzu wniosek o ustalenie prawa do świadczenia w dniu 20 lipca 2019 r. skarżący zapoznał się z warunkami nabywania prawa do świadczenia wychowawczego oraz zasadami ustalania, przyznawania i wypłacania świadczeń, które zostały określone w ustawie, w tym również w zakresie konieczności zgłoszenia wszelkich zmian mających wpływ na prawo do tego świadczenia, pod rygorem powstania nienależnie pobranego świadczenia, co potwierdził własnoręcznym podpisem. W ocenie organu odwoławczego podnoszone w odwołaniu okoliczności dotyczące przekazywania świadczenia matce dziecka z przeznaczeniem na jego potrzeby, pozostają bez wpływu na przesłanki uznania świadczenia za nienależnie pobrane. Końcowo SKO wskazało, że organem właściwym w zakresie wniosku o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń jest Prezydent Miasta Rzeszowa.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, skarżący reprezentowany przez radcę prawnego, wniósł o uchylenie decyzji organów obu instancji oraz o zasądzenie na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie:

( art. 4 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 25 ust. 2 pkt 6 i art. 25 ust. 9 u.p.w.d. poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie skutkujące błędnym przyjęciem, że świadczenie wychowawcze na rzecz małoletniej córki skarżącego było przez niego nienależnie pobranym, co narusza istotę nadrzędnego celu powyższego świadczenia wychowawczego, zobowiązując skarżącego do zwrotu świadczenia, podczas gdy w rzeczywistości cel ten został w pełni zrealizowany, małoletnia J.G. nieustannie pozostaje na utrzymaniu skarżącego, który wykonuje władzę rodzicielską, jak i realizuje w sposób regularny kontakty z małoletnią córką;

( art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. poprzez zaniechanie wyczerpującego rozpatrzenia zgromadzonego materiału dowodowego oraz dowolną, a nie swobodną jego interpretację, w szczególności poprzez pominięcie dowodów w postaci potwierdzeń przelewów na rzecz drugiego rodzica, przy którym zgodnie z wyrokiem rozwodowym małoletnia J.G. posiada miejsce stałego pobytu oraz w konsekwencji błędne przyjęcie, że skarżący pobierał świadczenie nienależnie, gdy w rzeczywistości całość świadczenia była przekazywana na rachunek bankowy rodzica, przy którym dziecko ma miejsce stałego pobytu, co spełnia wszystkie przesłanki art. 4 ust. 1 i 2 u.p.w.d.;

( art. 7 i 8 K.p.a. poprzez nieuwzględnienie słusznego interesu obywatela i przeprowadzenie postępowania w sposób niebudzący zaufania do władzy publicznej, w szczególności niedostateczne wyjaśnienie stanu faktycznego i przyjęcie, że córka skarżącego nie pozostaje na jego utrzymaniu i w konsekwencji zobowiązanie go do zwrotu pobranego świadczenia za okres wskazany w decyzji, pomimo tego, że małoletnia J.G. nieustannie pozostaje na utrzymaniu skarżącego, cel świadczenia został w pełni zrealizowany, skarżący wykonuje władzę rodzicielską, jak i realizuje w sposób regularny kontakty z córką, a otrzymane świadczenie w całości było regularnie przekazywane za wskazany okres na rzecz drugiego rodzica, przy którym małoletnia J.G. ma miejsce stałego pobytu.

W uzasadnieniu skargi podniesiono, że organy przyjęły, iż skarżący został pouczony o warunkach otrzymanego świadczenia, jednak aby pouczenie było uznane za skuteczne winno być precyzyjnie sformułowane, a także zawierać dokładne wskazanie w jakich przypadkach podstawa świadczenia wychowawczego odpada, co w przedmiotowej sprawie nie miało miejsca. Skarżący nie był świadomy, że sam fakt rozwodu, mimo sprawowania przez niego faktycznej opieki nad córką razem z byłą żoną, powoduje automatycznie utratę prawa do pobierania świadczenia, zatem nie można mówić, że działał w złej wierze. Wskazano również, że świadczenie było pobierane jedynie przez skarżącego, a nie przez dwie osoby jednocześnie, dlatego też zwrot kwoty w wysokości pobranego świadczenia zdaje się rażąco niesprawiedliwy, gdyż cel świadczenia został spełniony.

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje;

Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co wynika z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 137). Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 329 – określanej dalej jako P.p.s.a.). Stosownie do tego przepisu sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

W myśl art. 145 P.p.s.a., sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia lub stwierdzenia ich nieważności, ewentualnie niezgodności

z prawem, gdy dotknięte są one naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy, albo zachodzą przyczyny stwierdzenia nieważności decyzji wymienione w art. 156 k.p.a. lub innych przepisach.

W ramach kontroli legalności sąd stosuje przewidziane prawem środki

w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 P.p.s.a.).

Po zbadaniu sprawy w powyższych aspektach Sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

Przedmiotem kontroli Sądu była decyzja wydana w zakresie ustalenia, że świadczenia wychowawcze za okres od 1 marca 2020 r. do 31 marca 2021 r. w łącznej kwocie 6 500 zł pobrane przez skarżącego na dziecko J.G. były świadczeniem nienależnie pobranym oraz zobowiązania do zwrotu tych świadczeń.

Stan faktyczny sprawy był w zasadzie bezsporny. Poza sporem pozostawało bowiem, że świadczenie wychowawcze na córkę zostało skarżącemu przyznane na jego wniosek złożony przez Internet i że o przyznaniu świadczenia w wysokości 500 zł miesięcznie skarżący został poinformowany pismem z dnia 23 sierpnia 2019 r.

Nie jest także przedmiotem sporu, że wyrokiem z dnia 10 lutego 2020 r. w sprawie I C 1666/19 Sąd Okręgowy w Rzeszowie orzekł rozwód małżeństwa skarżącego i jego żony, ustalając miejsce pobytu małoletniej córki przy matce i zobowiązując obydwoje rodziców do przyczynania się do ponoszenia kosztów utrzymania dziecka, przy czym od skarżącego zasądził alimenty na rzecz dziecka, płatne do rąk matki. Z akt wynika, że wyrok ten uprawomocnił się dnia 18 lutego 2020 r. Poza sporem pozostawało także, że dziecko nie zamieszkiwało ze skarżącym tylko z matką i że skarżący nie zgłosił powyższego organowi i nadal było mu wypłacane świadczenie wychowawcze na małoletnią córkę. Okoliczność ta wyszła na jaw, kiedy w lutym 2021 r. matka dziecka złożyła wniosek o przyznanie jej świadczenia wychowawczego na córkę.

Z akt sprawy wynika, że w wypełnionym przez Internet wniosku zostały przytoczone przepisy dotyczące warunków przyznania świadczenia wychowawczego, tj. art. 4, art. 5, art. 5a, art. 1, art. 8 ust. 1 u.p.w.d. Na ostatniej stronie druku wniosku zawarta jest ogólna informacja, że "w przypadku zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, osoba ubiegająca się jest obowiązana niezwłocznie powiadomić o tych zmianach gminny organ właściwy realizujący świadczenie wychowawcze. Niepoinformowanie gminnego organu właściwego prowadzącego postępowanie w sprawie świadczenia wychowawczego o zmianach, o których mowa powyżej, może skutkować powstaniem nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, a w konsekwencji – koniecznością jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie".

Pismem z dnia 23 sierpnia 2019 r. skarżący został poinformowany o przyznaniu świadczenia wychowawczego na dziecko J.G. w wysokości 500 zł miesięcznie na okres od 1 lipca 2019 r. do 31 maja 2021 r. W powyższej informacji nie ma żadnych pouczeń dotyczących okoliczności, w razie zmiany których strona jest obowiązana zawiadomić organ.

Skarżący w toku przesłuchania podał, że zgodnie z wyrokiem Sądu Okręgowego w Rzeszowie córka mieszka z matką pod adresem R., ul. [...] oraz że na prośbę byłej żony przelewał co miesiąc świadczenie wychowawcze na córkę na jej bankowe konto osobiste. Przedłożył bankowe potwierdzenia przelewu na konto W.G. kwot po 500 zł z opisem "tytułem świadczenia 500 plus dla J.G." za okres od lutego 2020 r. do marca 2021 r. Jak zeznał – nie zdawał sobie sprawy, że nie powinien pobierać z MOPS świadczenia wychowawczego na córkę, gdyż co miesiąc to świadczenie, które otrzymywał na wspólne konto, tj. konto bankowe jego i W.G., przelewał na osobiste konto bankowe byłej żony, precyzyjnie opisując każdy z przelewów jako świadczenie wychowawcze na córkę J.G.

W odwołaniu skarżący podnosił, że decyzja nakazująca zwrot świadczeń, które w całości przeznaczone zostały na potrzeby dziecka i przelane na konto osoby uprawnionej, jest rażąco niesprawiedliwa. Podkreślał, że nie zdawał sobie sprawy z istnienia obowiązku poinformowania organów o wyroku rozwodowym i wiążących się z tym konsekwencji.

Podstawy uznania świadczeń za nienależnie pobrane zostały wskazane w art. 25 u.p.w.d. Zgodnie z ust. 1 tego przepisu osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Według ust. 2 tej normy prawnej za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się:

- świadczenie wychowawcze przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą to świadczenie;

- świadczenie wychowawcze wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 16 ust. 6, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń na rodzinę w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze;

- świadczenie wychowawcze wypłacone osobie innej niż osoba, której świadczenie zostało przyznane, z przyczyn niezależnych od organu, który przyznał świadczenie;

- świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia.

Stosownie do art. 25 ust. 3 u.p.w.d. od kwot nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, o którym mowa w ust. 2 pkt 2, 3, 5 i 6, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie, chyba że przyznanie świadczenia wychowawczego było następstwem błędu podmiotu realizującego zadania w zakresie świadczenia wychowawczego.

Zgodnie z art. 25 ust. 9 u.p.w.d. kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowym za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia wychowawczego do dnia spłaty.

Materialnoprawną podstawę skarżonych decyzji stanowił art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.w.d.

Stosownie do art. 4 ust. 1 u.p.w.d. celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych.

Świadczenie wychowawcze przysługuje zgodnie z art. 4 ust. 2 u.p.w.d.:

1) matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, albo

2) opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego, albo

3) opiekunowi prawnemu dziecka, albo

4) dyrektorowi domu pomocy społecznej.

Zgodnie z art. 5 ust. 1 u.p.w.d. świadczenie wychowawcze przysługuje osobom, o których mowa w art. 4 ust. 2, w wysokości 500,00 zł miesięcznie na dziecko.

W orzecznictwie sądów administracyjnych (ukształtowanym na tle przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, aczkolwiek zachowującym aktualność także na gruncie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci) podkreśla się, że skoro racjonalny ustawodawca posłużył się pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia", które odnosi się do cechy czynności ("pobrania"), a nie cechy świadczenia ("nienależnego"), to należy rozróżnić pojęcie "nienależnego świadczenia" od "świadczenia nienależnie pobranego". Przyjmuje się więc, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła. Podczas gdy "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przepis art. 25 ust. 1 u.p.w.d., analogicznie jak art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, operuje pojęciem "świadczenia nienależnie pobranego", co oznacza, że obowiązek zwrotu takiego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. O świadczeniu nienależnie pobranym można mówić wówczas, gdy nie tylko doszło do jego wypłaty mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale przy zaistnieniu świadomości osoby, która świadczenie pobiera wiedząc, iż świadczenie jej nie przysługuje. Taka jest generalna reguła wykładni pojęcia świadczenia nienależnie pobranego. Skoro jest to zasada ogólna, to przez jej pryzmat należy rozważać każdą z ustalonych przez organ podstaw uznania świadczenia za nienależnie pobrane. Nawet ustalenie przez organ, że wypłacone świadczenie w świetle dowodów ujawnionych po jego przyznaniu, okazało się świadczeniem nienależnym, nie przesądza jeszcze o tym, że było ono "świadczeniem nienależnie pobranym" i można orzec obowiązek jego zwrotu wraz z odsetkami na podstawie art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych, czy art. 25 u.p.w.d. W postępowaniu w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia organ jest zobowiązany zatem ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego (zob. wyrok WSA w Łodzi z dnia 4 grudnia 2020 r., II SA/Łd 395/20 oraz wyrok WSA w Gorzowie Wlkp. z 18 listopada 2021 r., II SA/Go 770/21, www.orzeczenia.nsa.gov.pl - dalej CBOSA).

Taką interpretację potwierdził także Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 19 października 2021 r., I OSK 540/21. Uwzględniając treść przepisu art. 25 ust. 2 obowiązującą od 1 lipca 2019 r. NSA wskazał, iż przesłanka wynikająca z art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.w.d. ma charakter nieostry, a jednocześnie nie ma charakteru jednorodnego, który pozwalałby na automatyczne przyjęcie, że w każdej sytuacji zakwalifikowanej przez organ jako podpadającej pod ten przepis, nie będzie on odnosił się do elementu subiektywnego, czyli stanu świadomości (woli) osoby pobierającej świadczenie wychowawcze co do tego, że to świadczenie nie powinno zostać przyznane albo że zaistniały okoliczności powodujące ustanie prawa do tego świadczenia. W tej sytuacji za uprawnione uznał NSA sięganie do interpretacji wypracowanej na kanwie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz korzystanie z dorobku orzeczniczego sądów administracyjnych w tym przedmiocie na użytek interpretacji określenia świadczenia nienależnie pobranego w oparciu o przepisy art. 25 ust. 2 u.p.w.d. Nie ma zdaniem NSA żadnych podstaw, aby przy analogicznych definicjach użytych w odrębnych ustawach, normujących różne formy pomocy państwa rodzinie, stosować odmienne reguły interpretacyjne tożsamych pojęć, dodając, iż jednolite postępowanie organów ustalających prawo do wspomnianych świadczeń sprzyja zachowaniu ładu w przestrzeni prawnej.

W powyższym wyroku NSA zasadnie zwróciło uwagę na konieczność uwzględnienia - w sprawie dotyczącej uznania świadczenia wychowawczego za nienależne - celu regulacji, jakim jest udzielenie przez Państwo pomocy rodzicom (opiekunom) w wychowaniu dzieci w formie częściowego pokrycia wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (świadczenie wychowawcze). Mając powyższe na uwadze NSA podkreślił, iż co prawda przepisy u.p.w.d. w interesie wszystkich świadczeniobiorców muszą być interpretowane ściśle, to jednak nie może to oznaczać tego, że ich wykładnia i stosowanie mają być dokonywane w sposób automatyczny, restrykcyjny czy wręcz formalistyczny.

Zdaniem Sądu w świetle powyższych rozważań oraz ustalonego w sprawie stanu faktycznego, organy obu instancji, nie wzięły pod uwagę podstawowego celu u.p.w.d. – wyrażonego już w samym jej tytule, a także w art. 4 ust. 1 u.p.w.d. – jakim jest zapewnienie przez państwo realnej pomocy w wychowywaniu dziecka, w postaci faktycznego dostarczenia środków dla częściowego pokrycia wydatków związanych z jego wychowywaniem, w tym z opieką nad dzieckiem i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że chociaż świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi (faktycznemu albo prawnemu), to w istocie świadczenie to ma służyć dziecku, zaspokojeniu jego potrzeb. W konsekwencji okoliczność, na co zostało przeznaczone wypłacone świadczenie powinna mieć istotny wpływ na ocenę, czy świadczenie to było nienależnie pobrane (por. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 24 czerwca 2021, II SA/Łd 668/20, Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 7 lipca 2021 r., II SA/Gl 47/21, Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 22 grudnia 2021 r., sygn. II SA/Go 971/21 oraz z dnia 18 listopada 2021 r., sygn. II SA/Go 770/21, Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 23 września 2021 r., sygn. II SA/Ol 648/21, CBOSA).

W okolicznościach sprawy organy nie podważyły dowodów, które przedłożył skarżący na okoliczność przekazywania przez niego wypłaconych mu świadczeń matce dziecka, z którą – jak wynika z adresów matki i ojca – dziecko faktycznie mieszkało "po sąsiedzku". W takiej sytuacji świadczeniem nienależnie pobranym mogło być tylko świadczenie za miesiąc czy miesiące, kiedy matka miała przyznane świadczenie na to samo dziecko. Jeśli zaś matka nie pobierała świadczenia a skarżący nie zatrzymywał świadczenia dla siebie lecz przekazywał je drugiemu z rodziców, z którym dziecko wspólnie zamieszkiwało, na potrzeby określone w art. 4 ust. 1 u.p.w.d., a więc zgodne z celami ustawy, a przy tym wobec braku wyraźnych zrozumiałych dla każdego, w tym dla skarżącego, pouczeń o jakich okolicznościach strona miała obowiązek zawiadomić organ wypłacający świadczenie, w ocenie Sądu brak podstaw do uznania świadczenia za nienależnie pobrane. W okolicznościach sprawy skarżący de facto nie pobierał tych świadczeń lecz przekazywał je osobie spełniającej ustawowe warunki. Urzeczywistnianie zasad sprawiedliwości społecznej wynikających z art. 2 Konstytucji RP sprzeciwia się, aby w takiej sytuacji uznać, że wszystkie świadczenia wychowawcze zostały nienależnie pobrane. Wobec nienależytych pouczeń o zmianie jakich konkretnie okoliczności strona ma obowiązek poinformować organ wypłacający świadczenie przede wszystkim w informacji - piśmie informującym o jego przyznaniu, nie do zaakceptowania w świetle tych zasad jest sytuacja, gdy pieniądze faktycznie zostały przez stronę przekazane rodzicowi wspólnie zamieszkującemu z dzieckiem na cele przewidziane w ustawie, wówczas gdy ten drugi rodzic nie otrzymywał świadczenia od organu a mimo tego, strona zostaje obciążona obowiązkiem zwrotu kwoty kilku tysięcy złotych, z których nie odniosła żadnych korzyści.

W tych okolicznościach Sąd uznał, że doszło do naruszenia prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a., co obligowało do uchylenia decyzji organów obydwu instancji na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit. a i c P.p.s.a. w zw. z art. 135 P.p.s.a.

W ponownym postępowaniu organy wyjaśnią czy i od kiedy świadczenie wychowawcze zostało przyznane matce dziecka i rozstrzygną sprawę stosownie do ustaleń mając na względzie przedstawioną wykładnię przepisów prawa materialnego.

O kosztach Sąd orzekł na podstawie art. 200 P.p.s.a., zasądzając na rzez skarżącego od organu zwrot kosztów zastępstwa procesowego w wysokości wynikającej z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz.U. z 2018 r., poz.265).