Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 851/13
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2013-11-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6293 Przejęcie gospodarstw rolnych
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 2
journal: Dz.U. 1957 nr 39 poz 174
law: Ustawa z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw, związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marta Kołtun - Kulik (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Joanna Skiba Sędzia WSA Przemysław Żmich Protokolant starszy sekretarz sądowy Katarzyna Krynicka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 listopada 2013 r. sprawy ze skargi E. G. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] stycznia 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji oddala skargę.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] stycznia 2013 r., nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpatrzeniu wniosku E. G. o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją tego organu z dnia [...] maja 2012r., nr [...] – utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

Decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi została wydana w oparciu o następujące ustalenia faktyczne i ocenę prawną sprawy.

Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w C. decyzją z dnia [...] kwietnia 1964 r., nr [...] wydaną m.in. na podstawie art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. Nr 39 poz. 174 ze zm.), oraz § 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 39 poz. 198) - orzekło o przejęciu na własność Państwa opuszczonej nieruchomości rolnej o powierzchni [...], położonej we wsi K., zapisanej w księdze wieczystej pod nazwą: [...], stanowiącej własność W. R. W uzasadnieniu decyzji organ stwierdził, że przedmiotowa nieruchomość opuszczona została przez właściciela w czasie wojny 1939 - 1945 i od tego czasu ani właściciel, ani też nikt z członków jego rodziny, nie objął tej nieruchomości we władanie. Około 1950 r. ówczesny Zarząd Gminy zagospodarował część odłogów poprzez zalesienie około 6 ha pastwiska, w kolejnych zaś latach Państwowy Fundusz Ziemi objął w administrację dalsze 4 ha. W konsekwencji pozostało 5 ha gruntów odłogujących. Na nieruchomości nie było zabudowań. Organ orzekający ustalił, że istnieją spadkobiercy W. R., tj. brat W. R. zamieszkały w C. oraz żona W. M. zamieszkała w K., którzy - pomimo że przeprowadzili postępowanie spadkowe - gospodarstwa rolnego we wsi K. do dnia przejęcia nie objęli w swoje posiadanie i w żaden sposób nie interesowali się nieruchomością. Prezydium stwierdziło także, iż spadkobiercy nie regulowali również wobec Państwa nałożonego na tę nieruchomość podatku gruntowego, jak również innych należności.

Od powyższej decyzji odwołanie złożyli następcy prawni W. R., w wyniku którego Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej Wydział Rolnictwa i Leśnictwa w K. decyzją z dnia [...] lipca 1964 r., nr [...] utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

W dniu 16 września 2002 r. z wnioskiem o stwierdzenie nieważności ww. decyzji wystąpiła E. G., posiadająca wraz z M. G. uprawnienia do 1/4 nieruchomości należącej poprzednio do W. M..

Decyzją z dnia [...] lipca 2003 r., nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po przekazaniu mu sprawy jako organowi właściwemu do rozpoznania powyższego wniosku, odmówił stwierdzenia nieważności decyzji organów obu instancji, zaś na skutek złożonego przez skarżącą wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, decyzją z dnia [...] września 2003 r., nr [...], utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] lipca 2003 r.

W wyniku skargi E. G. na ww. rozstrzygnięcie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie - wyrokiem z dnia 24 września 2004 r., sygn. akt IV SA 4895/03 - stwierdził nieważność obu decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi. W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, że Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi nie jest organem właściwym rzeczowo do rozpatrzenia żądania stwierdzenia nieważności decyzji Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...] lipca 1964 r. i utrzymanej nią w mocy decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w C. z dnia [...] kwietnia 1964 r. Jednocześnie sąd administracyjny wskazał, że organem właściwym w sprawie jest samorządowe kolegium odwoławcze.

W związku z powyższym Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi - postanowieniem z dnia [...] marca 2005 r., nr [...] - przekazał wniosek E. G. o stwierdzenie nieważności ww. decyzji dotyczących przejęcia na własność Skarbu Państwa gospodarstwa we wsi K. Samorządowemu Kolegium Odwoławczemu w C.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C. decyzją z dnia [...] lipca 2005 r., nr [...] odmówiło stwierdzenia nieważności decyzji Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...] lipca 1964 r. i utrzymanej nią w mocy decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w C. z dnia [...] kwietnia 1964 r. Po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, decyzją z dnia [...] września 2005 r., nr [...] Kolegium utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję z dnia [...] lipca 2005 r.

W wyniku skargi E. G na decyzję Kolegium z dnia [...] września 2005 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach - wyrokiem z dnia 23 czerwca 2006 r., sygn. akt II SA/GI 1012/05 - oddalił skargę. Następnie, na skutek wniesienia skargi kasacyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny - wyrokiem z dnia 17 kwietnia 2008 r., sygn. akt II OSK 505/07 - uchylił wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 23 czerwca 2006 r. wskazując, że przedstawione przez Kolegium ustalenia na okoliczność rozdysponowania przez Gminną Radę Narodową w K. części gruntów i możliwości dysponowania tymi gruntami przez właścicieli nieruchomości nie były przedmiotem oceny Sądu pierwszej instancji. Naczelny Sąd Administracyjny wskazał ponadto, że nieruchomości opuszczone przez właścicieli po dniu 28 kwietnia 1955 r. oraz wszelkie inne gospodarstwa rolne opuszczone przez właścicieli mogły być przejęte na własność Skarbu Państwa. Jednakże, w ocenie Sądu odwoławczego, nie można było gospodarstwa uznać za opuszczone, jeśli jego właściciele pozbawieni byli nad tymże gospodarstwem władztwa z przyczyn fizycznych, czy też ze względu na ograniczenia wynikające z uwarunkowań psychicznych, bowiem właściciel musiał mieć możliwość swobody działania, a na taką nie pozwalała mu sytuacja, gdy z powodu działań administracji publicznej nie mógł dysponować nieruchomością, mimo że formalnie pozostawał jej właścicielem. W konkluzji Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, iż rozpatrując ponownie skargę na decyzję Kolegium, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach powinien dokonać oceny, czy i jaki wpływ na realizację dyspozycji norm prawnych miały okoliczności przedstawione w skardze.

Konsekwencją powyższego orzeczenia był wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 4 września 2008 r., sygn. akt II SA/GI 494/08, którym Sąd uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C. z dnia [...] września 2005 r.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C., stosując się do zaleceń zawartych w uzasadnieniu ww. wyroku z dnia 4 września 2008 r., dotyczących ustalenia stanu faktycznego badanej nieruchomości przed wydaniem decyzji o przejęciu w 1964 r., uzupełniło zgromadzony materiał dowodowy o oświadczenia mieszkańców gminy [...], a następnie - po jego ocenie – Kolegium, decyzją z dnia [...] marca 2009 r., nr [...] utrzymało w mocy własną decyzję z dnia [...] lipca 2005.

Na decyzję z dnia [...] marca 2009 r., E. G. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, który wyrokiem z dnia 8 października 2009 r., sygn. akt II SA/GI 465/09 uchylił zaskarżoną decyzję. Sąd administracyjny uznał m.in., że pominięcie zeznań świadka [...] na okoliczność dzierżawy spornej nieruchomości stanowi wadliwość postępowania. Ponadto celowym byłoby także zbadanie czy od przedmiotowej nieruchomości od 1945 r. były uiszczane podatki (jak twierdzi skarżąca), czy też nie – o czym wydaje się świadczyć wpis hipoteki przymusowej.

W trakcie trwania postępowania administracyjnego w niniejszej sprawie weszły w życie przepisy ustawy z dnia 23 stycznia 2009 r. o administracji rządowej w województwie (Dz. U. Nr 31, poz. 206), w wyniku których organem pierwszej instancji w sprawach gospodarstw opuszczonych stał się wojewoda, a tym samym organem drugiej instancji - Minister Rolnictwa i Rozwoju. W konsekwencji powyższego, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C., postanowieniem z dnia [...] maja 2010 r., nr [...] przekazało sprawę wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy do Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Postanowienie to zostało następnie utrzymane w mocy postanowieniem tego organu z dnia [...] września 2010 r., nr [...]., a skarga na nie, wniesiona do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, została wyrokiem z dnia 21 kwietnia 2011 r., sygn. akt II SA/GI 1204/10 oddalona. Z uwagi na pozostawanie w obrocie prawnym decyzji organu pierwszej instancji - Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C. z dnia [...] lipca 2005 r., Kolegium - decyzją z dnia [...] kwietnia 2012 r. - stwierdziło nieważność własnej decyzji z dnia [...] lipca 2005 r.

Powyższa sytuacja doprowadziła do ponownego rozpatrywania, przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, wniosku E. G. z 2006 r. o stwierdzenia nieważności decyzji Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...] lipca 1964 r., oraz utrzymanej nią w mocy decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w C. z dnia [...] kwietnia 1964 r.

W następstwie tego, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi - decyzją z dnia [...] maja 2012 r. - odmówił stwierdzenia nieważności wyżej powołanych orzeczeń z dnia [...] kwietnia 1964 r. i z dnia [...] lipca 1964 r. Wbrew twierdzeniom skarżącej, organ nie dopatrzył się rażącego naruszenia prawa przy ich wydawaniu. Organ pierwszej instancji wskazał, że prawo do spadku po W. R. na rzecz W. M. w 1/2 części i W. R. w 3/4 częściach wynika z postanowienia Sądu Powiatowego w [...]. Zdaniem organu, bezsporne jest, że na dzień wydawania orzeczenia z dnia [...] kwietnia 1964 r. żadna z osób wymienionych w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r., tj. właściciel nieruchomości pod nazwą “osada młynarska P.", jego małżonek, dzieci lub rodzice nie zamieszkiwała. Minister podkreślił, że z dokumentacji sprawy wynika, iż W. M., pomimo wezwania jej przez Zarząd Gminy D., pismem z dnia 12 grudnia 1949 r., gospodarstwa tego nie objęła w posiadanie. Akta sprawy nie wskazują, aby W. M. wykazywała zainteresowanie objęciem nieruchomości we władanie. W konsekwencji, w 1952 r. w czasie akcji zalesiania nieużytków i odłogów część nieruchomości o pow. [...] ha została zalesiona na koszt Państwa. Dalej, Minister stwierdził, że z materiału dowodowego wynika, iż na wniosek Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w C. Wydział Finansowy, Sąd Powiatowy w C. Odział Ksiąg Wieczystych – postanowieniem z dnia [...] marca 1958 r., nr [...] dokonał wpisu hipoteki przymusowej w kwocie 24.000 zł z 25 % odsetkami zwłoki na rzecz Prezydium, tytułem zaległych podatków od wzbogacenia wojennego za 1951 r. (dowód z badania re. hi.57). W 1960 r. Prezydium Gromadzkiej Rady Narodowej w K. zezwoliło 12 rolnikom na użytkowanie 3 ha łąk i pastwisk, zaś w 1963 r. wraz z Klubem Sportowym [..] zagospodarowało około 0,5 ha terenu nad rzeką na cele wypoczynkowe. Organ stwierdził, że wbrew stanowisku E. G., z akt sprawy nie wynika więc aby przedmiotowa nieruchomość w całości, bądź w większej części była użytkowana przez A. K. Faktu tego nie potwierdzili powołani na tę okoliczność świadkowie: [...] – miejscowi rolnicy, sąsiadujący z nieruchomością W. R. Ponadto, sama wnioskodawczyni tej okoliczności nawet nie uprawdopodobniła. Również przesłuchany w tej sprawie J. K. - syn zmarłego A. K. oświadczył, iż on żadnego gruntu od R. nie dzierżawił, natomiast jego ojciec korzystał z dzierżawy, polegającej na wypasaniu bydła, ale nie wie czyje to były grunty i jak długo ta dzierżawa trwała. Następnie, organ pierwszej instancji, opisał szczegółowo zeznania ww. świadków na okoliczność uprawiania przedmiotowej nieruchomości przez jej właścicieli, oraz jej stanu – stwierdzając, że wynika z nich, iż młyn i stodoła zostały spalone przed wojną około 1935 r., zaś grunty po wojnie nie były uprawiane, nikt tam nie przyjeżdżał, od wojny leżały one odłogiem. Tym samym, w ocenie organu pierwszej instancji, wobec powyższego stanu faktycznego oraz odłogowania pozostałej części nieruchomości (ok. [...] ha) pod nazwą “Osada młynarska P." we wsi K. zaistniały podstawy do jej przejęcia w całości - orzeczeniem z dnia [...] kwietnia 1964 r., utrzymanym w mocy decyzją z dnia [...] lipca 1964 r.

W wyniku wniosku E. G. o ponowne rozpatrzenie sprawy Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] stycznia 2013 r., nr [...] utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy podniósł, iż postępowanie o stwierdzenie nieważności ma na celu ustalenie, czy decyzje z 1964 r. są dotknięte jedną z wad wymienionych w art. 156 § 1 k.p.a. Zasada stabilności decyzji ostatecznych wymaga bowiem do stwierdzenia ich nieważności wykazania, że zostały one dotknięte wadami wyczerpująco wymienionymi w tym przepisie. Organ wyjaśnił, że podstawą prawną przejęcia gospodarstwa rolnego położonego we wsi K. były przepisy art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym, oraz § 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych. Zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. gospodarstwa rolne i działki określone w art. 15 ust. 1 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. z 1959 r. Nr 14, poz. 78), jeżeli zostały opuszczone przez właściciela po dniu 28 kwietnia 1955 r., oraz wszelkie inne gospodarstwa rolne opuszczone przez właścicieli mogły być przejęte na własność Państwa bez odszkodowania i w stanie wolnym od obciążeń, z wyjątkiem służebności gruntowych, których utrzymanie uznane zostało za niezbędne. Zgodnie zaś z § 1 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r., za gospodarstwo rolne opuszczone uważano gospodarstwo, na którym nie zamieszkiwał właściciel ani jego małżonek, dzieci lub rodzice, a przy tym gospodarstwo to nie było w całości lub w większej części uprawiane oraz poddawane właściwym zabiegom agrotechnicznym przez właściciela bądź użytkownika albo dzierżawcę. Warunkiem przejęcia na własność Państwa gospodarstwa rolnego na podstawie przytoczonych powyżej przepisów było więc łączne spełnienie dwóch warunków: 1) opuszczenie gospodarstwa przez właściciela, jego małżonka, dzieci lub rodziców; oraz 2) zaniechanie uprawy gospodarstwa w całości lub większej jego części. Minister zauważył, że przepis § 1 ww. rozporządzenia nie uzależniał uznania gospodarstwa za gospodarstwo rolne opuszczone, od czasookresu nieuprawiania go oraz niepoddawania właściwym zabiegom agrotechnicznym przez właściciela, użytkownika albo dzierżawcę. Stwierdzenie bowiem, że ziemia leży odłogiem, a właściciel gruntami nie interesuje się było wystarczającym do zastosowania cytowanych przepisów i podjęcia decyzji o przejęciu takiego gospodarstwa na własność Państwa. W ocenie organu, materiał dowodowy zgromadzony w toku postępowania wskazuje, iż omawiane gospodarstwo było gospodarstwem opuszczonym w rozumieniu przepisów omawianej ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. oraz rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. Nie budzi bowiem wątpliwości fakt, iż przed przejęciem przedmiotowego gospodarstwa na własność Państwa nikt w nim nie zamieszkiwał, a gospodarstwo nie było uprawiane ani poddawane właściwym zabiegom agrotechnicznym przez właściciela bądź użytkownika albo dzierżawcę – co potwierdzili zeznający świadkowie. Organ odwoławczy wyjaśnił także, że w razie niezamieszkiwania na gospodarstwie właściciel - w celu niedopuszczenia do przejęcia gospodarstwa jako opuszczonego -powinien był zabezpieczyć zagospodarowanie większej części gruntów rolnych w sposób właściwy. W niniejszej sprawie ani właściciel, ani następcy prawni, działań takich nie podjęli. Ponadto, Minister odnosząc się do zarzutu E. G. jakoby została ona nienależycie poinformowana o przesłuchaniu świadków przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C. stwierdził, że przepis art. 79 § 1 k.p.a. nie nakłada na organ administracji obowiązku informowania strony postępowania o nazwiskach świadków bądź biegłych. Zgodnie z ww. przepisem, strona powinna być zawiadomiona o miejscu i terminie przeprowadzenia dowodu ze świadków, biegłych lub oględzin przynajmniej na siedem dni przed terminem. Jak wynika z akt sprawy, pismem z dnia 16 lutego 2009 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C. poinformowało E. G. o dacie i miejscu przeprowadzenia przesłuchania osób w sprawie użytkowania nieruchomości gruntowej położonej w K., oznaczonej jako "część dóbr [...]". Organ podniósł także, iż w trakcie postępowania, E. G. była wezwana przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C., pismem z dnia 1 czerwca 2005 r., do wskazania co najmniej dwóch świadków i ich adresów, którzy potwierdzą fakt uprawiania przedmiotowego gospodarstwa rolnego położonego w K., przejętego na własność Państwa. W odpowiedzi na ww. pismo, strona jednak nie wskazała takich osób. Niezasadny jest również pogląd skarżącej na temat świadków powołanych przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w C., tj. W. P. i E. K.. Wnioskodawczyni zarzuciła bowiem, że nazwiska tych osób "nigdy przez 60 lat nie były wymieniane w żadnym dokumencie, czy jakimkolwiek piśmie dotyczącym sprawy". Odnosząc się do powyższego organ stwierdził, że uzupełnienie materiału dowodowego o zeznania ww. świadków jest jak najbardziej zasadne, są to bowiem rolnicy ze wsi K., których rodzice uprawiali grunty sąsiadujące z byłymi gruntami W. R.. Ich nazwiska nie były wcześniej wymieniane w aktach sprawy, gdyż nie są oni stronami niniejszego postępowania dotyczącego przejęcia na własność Państwa gospodarstwa rolnego W. R.. Ich zeznania potwierdzają natomiast, iż gospodarstwo to nie było uprawiane. Odnosząc się natomiast do zarzutu E. G., która podniosła, że nieprawdziwa jest informacja zawarta w decyzji Ministerstwa Rolnictwa, iż W. M. nie była zainteresowana objęciem nieruchomości we władanie, jak i że nie zapłaciła stosownych podatków w tym i zaległych – organ stwierdził, iż dowody bezpośrednie wynikające z akt sprawy wskazują na odwrotny stan rzeczy. Skarżąca nie wskazała bowiem, które to "dowody bezpośrednie" miałyby potwierdzać jej tezę. W aktach sprawy znajduje się natomiast pismo Zarządu Gminy D. z dnia 12 grudnia 1949 r., skierowane do W. M. z zapytaniem o prawo przysługujące jej do ww. gruntów oraz czy jest ona zainteresowana objęciem majątku w posiadanie. Pismo to, oraz brak odpowiedzi na nie przez W. M., stanowi natomiast dowód, że nie była ona zainteresowana pracą w gospodarstwie i nie podjęła żadnych kroków w celu zabezpieczenia tych gruntów rolnych przed odłogowaniem, choćby poprzez ich wydzierżawienie. Ponadto, akta sprawy nie zawierają żadnych dowodów o uregulowaniu zaległych podatków przez W. M.

Od decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju wsi z dnia [...] stycznia 2013 r., skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wniosła E. G. wnosząc o jej zmianę oraz o stwierdzenie nieważności wszystkich wcześniej wydanych decyzji odbierających właścicielom nieruchomość rolną po nazwą "Osada [...]".

W uzasadnieniu skargi skarżąca wskazała, iż Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 17 kwietnia 2008 r., sygn. akt II OSK 505/07, uznał zasadność zarzutów skarżącej stwierdzając, iż organy nie dokonały szczegółowej oceny okoliczności faktycznych mających wpływ na wynik sprawy. Zdaniem skarżącej, w aktach sprawy znajdują się dowody bezpośrednie wskazujące na wydanie decyzji o przejęciu z rażącym naruszeniem prawa. E. G. podniosła, iż już od 1950 r. właściciele nie mogli swobodnie dysponować nieruchomością – gospodarstwem. Wskazała, iż z akt sprawy jednoznacznie wynika że właściciele nieruchomości byli znani i podejmowali działania mające na celu wejście w posiadanie nieruchomości, a w tym celu przeprowadzili kosztowne postępowanie spadkowe. Stwierdziła także, iż nie jest prawdą, że istniały zaległości podatkowe.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2002 r., Nr 153, poz.1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że przedmiotem kontroli Sądu jest zgodność z prawem zaskarżonej decyzji, przy czym w sprawowaniu tej kontroli nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną rozstrzygając w granicach danej sprawy (art. 134 §1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – j.t. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.). Usunięcie z obrotu prawnego decyzji może nastąpić tylko wtedy, gdy postępowanie sądowe dostarczy podstaw do uznania, że przy wydawaniu zaskarżonej decyzji organy administracji publicznej naruszyły prawo w zakresie wskazanym w art. 145 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Biorąc pod uwagę powyższe kryteria kontroli Sąd nie znalazł podstaw do uwzględnienia skargi.

Rozpoczynając rozważania nad niniejszą sprawą przede wszystkim zauważenia wymaga, że prowadzona ona była w trybie nadzwyczajnym dotyczącym stwierdzenia nieważności decyzji ostatecznej, którego celem jest ustalenie istnienia bądź braku istnienia przesłanek wskazujących na to, że kontrolowana w tym postępowaniu decyzja dotknięta jest wadami określonymi w art. 156 § 1 k.p.a. W tym miejscu przypomnieć należy, iż organ wszczynający postępowanie w sprawie nieważności decyzji ostatecznej, uruchamia postępowanie w nowej sprawie, nigdy zaś nie orzeka co do istoty sprawy rozstrzygniętej w kwestionowanej decyzji. Skoro zatem, istotą postępowania administracyjnego o stwierdzenie nieważności decyzji jest ustalenie, czy zachodzi którakolwiek z przesłanek nieważności, nie zaś merytoryczna kontrola podjętego w postępowaniu zwykłym rozstrzygnięcia z 1964 r., również Sąd pierwszej instancji nie może prowadzić postępowania zmierzającego do skontrolowania legalności merytorycznej decyzji ostatecznej Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w C. z dnia [...] kwietnia 1964 r. i z dnia [...] lipca 1964 r., a jedynie winien ocenić, czy Minister prawidłowo przyjął, że w sprawie wystąpiły bądź nie wystąpiły przesłanki wymienione w art. 156 § 1 k.p.a. Przy czym podkreślić należy, że istotą stwierdzenia nieważności jest to, że przesłanka będąca przyczyną stwierdzenia nieważności istniała już w dacie wydania tej decyzji. Oznacza to, że zarówno organy administracyjne jak i Sąd pierwszej instancji powinny brać pod uwagę przepisy prawa materialnego i przepisy postępowania, które obowiązywały w dacie wydania decyzji, której stwierdzenia nieważności strona się domaga, czyli w niniejszej sprawie, w dacie wydania decyzji przez Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w C. z dnia [...] kwietnia 1964 r.

Odnosząc powyższe rozważania do okoliczności niniejszej sprawy wskazać należy, iż weryfikowana w postępowaniu nieważnościowym decyzja z dnia [...] kwietnia 1964 r. wydana została na podstawie art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. Nr 39, poz. 174) w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 15 lipca 1961 r. zmieniającą ustawę z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu (...) - (Dz. U. Nr 32, poz. 161), oraz na podstawie § 1 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 39, poz. 198).

Stosownie do powołanego przepisu art. 2 ust. 1 gospodarstwa rolne i działki określone w art. 15 ust. 1 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym, jeżeli zostały opuszczone przez właściciela po dniu 28 kwietnia 1955 r., oraz wszelkie inne gospodarstwa rolne opuszczone przez właścicieli mogły być przejęte na własność Państwa bez odszkodowania i w stanie wolnym od obciążeń, z wyjątkiem służebności gruntowych, których utrzymanie uznane zostało za niezbędne. O przejęciu gospodarstwa rolnego lub działki na własność Państwa oraz o utrzymaniu ciążących na tym gospodarstwie rolnym lub działce służebności gruntowych orzekał właściwy do spraw rolnych organ prezydium powiatowej rady narodowej (rady narodowej miasta stanowiącego powiat miejski, dzielnicowej rady narodowej miasta wyłączonego z województwa) – art. 2 ust. 2 powołanej ustawy.

Ww. przepis art. 2 ust. 1 stanowił więc podstawę do przejmowania mienia dwojakiego rodzaju: 1) gospodarstw rolnych i działek określonych w art. 15 ust. 1 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym, jeżeli zostały opuszczone przez właściciela po dniu 28 kwietnia 1955 r., oraz 2) wszelkich innych gospodarstw rolnych opuszczonych przez właścicieli. Powołana ustawa z dnia 13 lipca 1957 r. nie zawierała jednak definicji ustawowej gospodarstwa rolnego, zaś w Kodeksie cywilnym definicja gospodarstwa rolnego została przyjęta dopiero w 1990 r. (art. 55(3) Kodeksu cywilnego). W konsekwencji, dla ustalenia pojęcia opuszczonego gospodarstwa rolnego należało posiłkować się przepisami ww. rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych. I tak, w § 6 ust. 1 wyraźnie wskazano, że Ilekroć w rozporządzeniu jest mowa o gospodarstwie rolnym, rozumie się przez to również działkę pracowniczą, rzemieślniczą itp. Oznacza to, iż przepisy rozporządzenia miały zastosowanie do wszystkich rodzajów działek (nieruchomości), wskazujących na cechy opuszczenia w rozumieniu § 1 ust. 1 rozporządzenia z dnia 5 sierpnia 1961 r. - a w sprawie niniejszej do nieruchomości rolnej, niezabudowanej, stanowiącej własność W. R., o powierzchni [...] ha, położonej we wsi K., zapisanej w księdze wieczystej pod nazwą: [...], opuszczonej przez właściciela W. R. w czasie wojny 1939-1945.

W konsekwencji, w przedmiotowej sprawie wymagało ustalenia, na podstawie materiału dokumentacyjnego sprawy, czy przejęta na własność Państwa nieruchomość spełniała na dzień wydania decyzji z dnia [...] kwietnia 1964 r. cechy nieruchomości rolnej opuszczonej. I tak, za gospodarstwo rolne opuszczone - w myśl § 1 ust. 1 ww. rozporządzenia - uważano gospodarstwo, na którym: 1) nie zamieszkiwał właściciel ani jego małżonek, dzieci lub rodzice, 2) a przy tym gospodarstwo to nie było w całości lub w większej części uprawiane oraz poddawane właściwym zabiegom agrotechnicznym przez właściciela bądź użytkownika albo dzierżawcę. Przesłanki wskazane w tym przepisie musiały być spełnione łącznie.

Z dokumentów zgromadzonych w trakcie postępowania wynika, że W. R. zmarł w marcu 1942 r. w W. bez pozostawienia testamentu. Pismem z dnia 12 grudnia 1949 r., nr [...] Wójt Gminy D. zawiadomił W. M. zamieszkałą w K., że na terenie Gminy D. położona jest osada [...]- własność nieżyjącego W. R. Organ poinformował adresatkę pisma, iż brat nieżyjącego – W. R. oświadczył, że żadnych praw spadkowych do tego majątku nie posiada, w konsekwencji czego organ zwrócił się do W. M. o udzielenie informacji jakie prawo do tego majątku posiada ona i czy zgadza się na objęcie przedmiotowego majątku w posiadanie. Akta administracyjne sprawy nie potwierdzają, aby W. M. wypowiedziała się w powyższym zakresie i zadeklarowała organowi ewentualne objęcie ww. nieruchomości we władanie. Następnie, jak wynika z pisma Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w C. z dnia [...] czerwca 1964 r., nr [...] - w 1952 r., na koszt Państwa, dokonano zalesienia [...] ha nieużytków i odłogów wchodzących w skład niniejszej nieruchomości. Z pisma tego wynika także, iż w 1958 r. Wydział Finansowy zabezpieczył, poprzez wpis w hipotece, należność Skarbu Państwa w wysokości 24.000 zł wraz z 25 % odsetkami za zwłokę tytułem zaległych podatków od wzbogacenia wojennego za 1951 r. Dalej, akta sprawy administracyjnej wskazują, iż w marcu 1959 r., z wniosku W. M., przeprowadzono postępowanie spadkowe w wyniku którego prawo do spadku po W. R. przyznano wnioskodawczyni (w 1/2 części), oraz bratu zmarłego – W. R. (w 3/4 części) – postanowienie Sądu Powiatowego w K., zmienione postanowieniem Sądu Wojewódzkiego [...] Ww. pismo Prezydium z dnia [...] czerwca 1964 r., potwierdza także, że w 1960 r. Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w K. przekazało w użytkowanie rolnikom około [...] ha łąk i pastwisk, zaś w 1963 r. udostępniło K. następne [...] ha terenu pochodzącego z osady [...]. Powyższy stan faktyczny, w odniesieniu do spornej nieruchomości, jest zgodny opisem wynikającym z kontrolowanej w postępowaniu nadzorczym decyzji Prezydium z dnia [...] kwietnia 1964 r. o przejęciu przedmiotowej nieruchomości na rzecz Państwa. W odwołaniu od tej decyzji W. R. stwierdził, że podatki od odziedziczonej nieruchomości do 1955 r. płacił dzierżawca nieruchomości K. - od całego areału, a od 1955 r. nie były opłacane z uwagi na kierowanie nakazów płatniczych na niewłaściwy adres spadkobiercy W. R., jak i z uwagi na ich wygórowaną kwotę. W piśmie zaś z dnia 9 czerwca 1964 r. W. M. wyjaśniła, iż podatek od wzbogacenia wojennego w ratach miesięcznych po 200 zł, na łączną sumę 6.00 zł, wpłaciła do Wydziału Finansowego przy Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w C.

Wprawdzie organ nadzorczy oceniając prawidłowość decyzji w trybie art. 156 k.p.a. dokonuje tej oceny w oparciu o stan prawny i faktyczny istniejący w dacie wydania kwestionowanej decyzji (w tym przypadku w dacie [...] kwietnia 1964 r.), gdyż zakres prowadzonego w ramach trybu nadzorczego postępowania dowodowego nie odpowiada temu, prowadzonemu w trybie zwykłym, jednakże w sprawie niniejszej - wobec zaleceń sądów administracyjnych orzekających w przedmiotowej sprawie, organ dopuścił w tym postępowaniu dowód z zeznań świadków – na okoliczności stanu nieruchomości we wsi K., w tym ewentualnego jej uprawiania przez współwłaścicieli, poddawania zabiegom agrotechnicznym, oraz dzierżawy rodziny K. Wyjaśnienie bowiem tych kwestii pozwoliłoby dopiero organowi na wypowiedzenie się czy na dzień [...] kwietnia 1964 r. nieruchomość ta spełniała cechy nieruchomości opuszczonej w rozumieniu § 1 pkt 1 rozporządzenia z dnia 5 sierpnia 1961 r. W ocenie Sądu, analiza treści zeznań świadków - rolników sąsiadujących z przejętą nieruchomością, tj.: [...] prowadzi do wniosku, że nieruchomość ta przesłanki opuszczenia spełniała. Świadczą o tym jednoznaczne stwierdzenia zeznających: “po wojnie nikt tych pól nie uprawiał", “po wojnie nikt z właścicieli do gospodarstwa nie przyjeżdżał", “gruntów rodzina K. nie uprawiała". Także następca prawny zmarłego A. K. okoliczności dzierżawy znacznej części niniejszej nieruchomości nie potwierdził, a tym samym regulowania zobowiązań podatkowych za tę nieruchomość.

Nie można podzielić zarzutu skarżącej, iż sam fakt przeprowadzenia w 1959 r. postępowania spadkowego z wniosku W. M. jest dowodem bezpośrednim, świadczącym o tym, iż nieruchomość nie spełniała przesłanek do przejęcia. Istotne bowiem jest wykazanie w sprawie, że gospodarstwo to faktycznie było w całości lub w większej części uprawiane oraz poddawane właściwym zabiegom agrotechnicznym przez właściciela bądź użytkownika albo dzierżawcę. Tej okoliczności bezspornie skarżąca nie udowodniła, a nawet nie uprawdopodobniła. Przeczą temu także zeznania ww. świadków. Nie można też wywieść jednoznacznego wniosku, że skoro Prezydium od 1952 r. do 1963 r. podjęło działania wobec części (ok [...] ha) spornej nieruchomości (np. zalesienie, zezwolenie dwunastu rolnikom na korzystanie z łąk i pastwisk) – to tym samym właściciele nieruchomości mieli z powodu tych działań administracji publicznej wykluczoną swobodę działania. Zauważenia bowiem wymaga, na co słusznie zwrócił uwagę Minister, że już w 1949 r., czyli przed pierwszymi działaniami Prezydium, Zarząd Gminy D. poinformował W. M. o stanie prawnym nieruchomości, zwracając się do niej z zapytaniem co do objęcia jej w posiadanie. Należy więc przyjąć, iż brak reakcji współwłaścicieli, tj. brak fizycznego zagospodarowania nieruchomości, czy ewentualnego jej zabezpieczenia wpłynął na działania Prezydium w 1952 r., a następnie w 1963 r. Ponadto z akt sprawy nie wynika, aby nawet po 1963 r. współwłaściciele podejmowali próby zagospodarowania pozostałej części - 5 ha - niniejszej nieruchomości. Tej okoliczności także skarżąca nie udowodniła. Wobec więc treści pozostałych, zachowanych (z postępowania zwykłego z 1964 r.) akt sprawy a także zeznań świadków nie można twierdzić, iż właściciele nieruchomości nie mogli nią dysponować zaraz po wojnie, czy też jej częścią w latach 60-tych.

Wobec czego należy uznać, że Minister prawidłowo ocenił, iż w dniu orzekania przez Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w C. o przejęciu nieruchomości W. R. na własność Państwa, przedmiotowa nieruchomość rolna nie była zamieszkiwana przez właściciela, ani jego małżonkę, dzieci lub rodziców (bezsporne jest bowiem, że W. M. zamieszkiwała w K., zaś W. R. w C.), oraz że nieruchomość ta nie było w całości lub w większej części uprawiana oraz poddawana właściwym zabiegom agrotechnicznym przez właściciela, użytkownika albo dzierżawcę.

Stwierdzić należy, że Minister przeprowadził wszechstronną ocenę zgromadzonego w postępowaniu zwykłym materiału dowodowego, uzupełnionego w postępowaniu nadzorczym zeznaniami świadków, który dał podstawę do wydania w 1964 r. decyzji o przejęciu gospodarstwa rolnego na własność Państwa.

Jednocześnie, Sąd zauważa, że w korzystnym dla skarżącej wyroku z dnia 17 kwietnia 2008 r., Naczelny Sąd Administracyjny dokonał wykładni prawa i zalecił dalsze postępowanie. Wyrazem realizacji tej oceny i zaleceń sądu odwoławczego były następne orzeczenia sądowe wydane w niniejszej sprawie, a w konsekwencji decyzje administracyjne organów administracji.

W świetle tego co wyżej podniesiono Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi zasadnie uznał, że decyzje z dnia [...] kwietnia 1964 r. oraz z dnia [...] lipca 1964 r. nie zawierają jakichkolwiek wad nieważności normowanych w art. 156 § 1 k.p.a., w tym wad rażącego naruszenia prawa. W konsekwencji nie było podstaw do stwierdzenia ich nieważności. Z powyższych względów Sąd nie dopatrzył się naruszenia art. 2 ustawy dnia 13 lipca 1957 r. oraz § 1 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r.

Reasumując, Sąd uznał, że organy administracji rozpatrujące przedmiotową sprawę prawidłowo przeprowadziły postępowanie wyjaśniające i wydały rozstrzygnięcia zgodnie z prawem, nie naruszając reguł procesowych w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Mając na uwadze wszystkie wskazane wyżej okoliczności Sąd, na mocy art. 151 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.

-----------------------

13