Wyrok WSA w Kielcach, sygn. akt I SA/Ke 100/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach
Data orzeczenia: 2020-09-24 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Zabezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 119 pkt 2
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 28 ust. 1, ust.3, ust. 3a i 3b;
journal: Dz.U. 2019 poz 300
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jedn.
article: art. 7, art. 8 par. 1, art. 9, art. 77, art. 80, art. 107 par. 3;
journal: Dz.U. 2020 poz 256
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.
article: par. 3 ust. 1 pkt 1 i ust. 2
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Grabowska, Sędziowie Sędzia WSA Magdalena Chraniuk-Stępniak (spr.), Sędzia WSA Danuta Kuchta, Protokolant Starszy inspektor sądowy Anna Szyszka, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 24 września 2020 r. sprawy ze skargi N.S. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 3 stycznia 2020 r. nr (...) w przedmiocie umorzenia należności składkowych uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Zakład Ubezpieczeń Społecznych, po rozpoznaniu wniosku o umorzenie składek N.S., który w imieniu wnuczki złożyła E.G., decyzją z 3 stycznia 2020 r. nr (...), na podstawie:

1. art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 2 i 3 oraz art, 32 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2019 r. poz. 300 t. j.) zwanej dalej "u.s.u.s.", odmówił umorzenia należności z tytułu składek w łącznej kwocie 763,00 zł, w tym:

- ubezpieczenie zdrowotne - za okres 06/2017-11/2017, 01/2018, 07/2018-08/2019 w łącznej kwocie 763,00 zł, w tym z tytułu:

- składek-756,00 zł,

- odsetek liczonych na 6 listopada 2019 r. - 7,00 zł.

2. art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 3a i art. 32 u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. Nr 141, poz. 1365), zwanego dalej "rozporządzeniem", odmówił umorzenia należności z tytułu składek w łącznej kwocie 763,00 zł, w tym:

- ubezpieczenie zdrowotne - za okres 06/2017-11/2017, 01/2018, 07/2018-08/2019 w łącznej kwocie 763,00 zł, w tym z tytułu:

- składek-756,00 zł,

- odsetek liczonych na 6 listopada 2019 r. -7,00 zł.

Organ ustalił, że 6 listopada 2019 r. wniosek o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne złożyła E.G. występująca w imieniu wnuczki N.S. Zakład wskazał, że E.G. w toku postępowania oświadczyła, że przez kilka miesięcy płaciła (za córkę) składki na ubezpieczenie zdrowotne małoletniej N.S., ale później nie była w stanie ponieważ miała na utrzymaniu wnuczkę. Wyjaśnił, że E.G. aktualnie pobiera świadczenie emerytalne w wysokości 871,00 zł i sama choruje, MOPS odmówił ubezpieczenia. Nadto organ wskazał, że wnioskodawczyni opisała, iż po pobycie w szpitalu jej córka E.G. (matka N.S.) wyjechała na 1 rok do ośrodka zamkniętego aby kontynuować leczenie i terapię. Podkreśliła, że aktualnie jej córka wróciła, ale jest w bardzo złym stanie zdrowotnym i nie pracuje. Wobec powyższego zwróciła się z prośbą o umorzenie należności ze względu na trudną sytuację materialną i życiową.

Zakład wskazał, że w toku postępowania poza pełnomocnictwem z 06 listopada 2019r. - do akt sprawy nie złożono oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej, jak również innych dokumentów odzwierciedlających sytuację materialną, rodzinną i zdrowotną osoby zobowiązanej, oraz pozostałych członków jej rodziny.

Organ wskazał w oparciu o jakie dowody zgromadzone z urzędu rozpatrzył wniosek.

Następnie wyjaśnił, że N.S. (6 lat) podlega ubezpieczeniu zdrowotnemu z tytułu uprawnienia do świadczeń alimentacyjnych na podstawie ugody sądowej lub prawomocnego orzeczenia sądu. Wskazał, że zgodnie z wyrokiem Sądu Rejonowego w K. Wydział III Rodzinny i Nieletnich z 16 grudnia 2013r. sygn. akt. III (...) na rzecz N.S. zostały zasądzone alimenty w kwocie 400 zł miesięcznie, płacone do rąk matki E.G.

Zakład wskazał, że w trakcie toczącego się postępowania w sprawie wniosku o umorzenie należności z tytułu składek do akt sprawy nie załączono żadnych dokumentów dotyczących sytuacji finansowej, materialnej, rodzinnej i zdrowotnej zobowiązanej N.S. oraz pozostałych członków rodziny. Nie wykazano ponoszonych wydatków. Według weryfikacji Zakładu małoletnia N.S., E.G. oraz E.G. zameldowane są pod adresem: K., ul. J. 11/86.

Z ustaleń Zakładu wynika, że matka zobowiązanej - E.G. od 16 grudnia 2019 roku podlega ubezpieczeniom jako pracownik zatrudniony na podstawie umowy o pracę w A.F.P. SP. Z O.O. (brak raportów, z dniem 16 grudnia 2019 roku zgłosiła do ubezpieczenia zdrowotnego córkę N.S.), natomiast E.G. pobiera świadczenie (nr...) w wysokości 1169,17 zł brutto, tj. 999,94 zł netto (brak potrąceń egzekucyjnych).

Organ wskazał, że ze zgromadzonej dokumentacji wynika, że na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w K., z dnia 23 sierpnia 2018 roku sygn. akt III (...) E.G. sprawowała opiekę nad małoletnią wnuczką na czas pobytu matki - E.G. na leczeniu w Instytucie Psychiatrii i Neurologii w W.. Według informacji zawartych we wniosku, po pobycie w szpitalu E.G. wyjechała na rok do ośrodka zamkniętego aby kontynuować dalsze leczenie i terapię. E.G. we wniosku poinformowała także, że sama boryka się z problemami zdrowotnymi.

ZUS wyjaśnił, że do akt sprawy nie zostały załączone żadne dowody dotyczące stanu zdrowia małoletniej, jak również pozostałych członków rodziny. Z ustaleń własnych Zakładu wynika, że zobowiązana nie figuruje w Centralnej Bazie Ksiąg Wieczystych jako właściciel nieruchomości, nie widnieje także jako właściciel pojazdów (Centralna Ewidencja Pojazdów).

Zakład wskazał, że należności z tytułu składek mogą być umarzane przez Zakład tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności. Nieściągalność należności została zdefiniowana w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s.

Organ stwierdził, że w przypadku strony przesłanka wymieniona w pkt 1 nie wystąpiła z przyczyn oczywistych. Przesłanki występujące w pkt. 2, 4 i 4b nie mają zastosowania w przedmiotowej sprawie - małoletnia N.S. podlega ubezpieczeniu zdrowotnemu z tytułu uprawnienia do świadczeń alimentacyjnych na podstawie ugody sądowej lub prawomocnego orzeczenia sądu. Kwota nieopłaconych składek, przewyższa kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Oznacza to, że przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4a również w tej sytuacji nie ma zastosowania. Nadto Zakład wskazał, że w analizowanej sprawie nie było prowadzone postępowanie egzekucyjne, zatem naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Nie można także stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, zatem możliwości przymusowego dochodzenia zaległości z tytułu składek nie zostały przez Zakład wyczerpane.

Według organu uwagi na powołane okoliczności wykluczeniu podlegają okoliczności, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 i 6.

Powyższe doprowadziło Zakład do wniosku, że w przypadku strony nie występują okoliczności wskazane w art. 28 ust. 3 u.s.u.s i na tej podstawie wniosek zobowiązanej został rozpatrzony negatywnie.

Organ wskazał, że na podstawie analizy dokumentacji zgromadzonej w aktach sprawy nie znalazł podstaw do umorzenia należności w oparciu o zapisy Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek. W ocenie Zakładu okoliczności w nim wymienione (pkt 1- 3) nie zachodzą.

Wyjaśnił, że przesłanka wskazana w § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia z przyczyn oczywistych nie ma w zastosowania. Z zebranego w trakcie postępowania materiału dowodowego nie wynika także, aby zaistniała przesłanka umorzenia w postaci choroby dłużnika lub członka jego rodziny o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 3 wyżej cytowanego rozporządzenia. Do akt sprawy nie zostały załączone żadne dokumenty świadczące o problemach zdrowotnych małoletniej, jak również pozostałych członków rodziny, świadczące o niemożności pozyskania środków na spłatę należności z tytułu składek. Zakład wykluczył również możliwość umorzenia ze względu na trudną sytuację finansową, która w przypadku spłaty zadłużenia pozbawiłaby małoletnią N.S. oraz jej najbliższych możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (§ 3 ust. 1 pkt. 1 rozporządzenia).

Organ wskazał, że pomimo wezwania do wniosku nie załączono dokumentacji świadczącej o sytuacji rodzinnej, prowadzonym gospodarstwie domowym, czy wydatkach i posiadanych zobowiązaniach rodziny małoletniej N.S. Brak też informacji, aby rodzina obecnie korzystała z pomocy społecznej i innych instytucji wsparcia skierowanych do osób znajdujących się w niedostatku.

Podkreślił, że z uwagi na to, że brak jest informacji dotyczących sytuacji finansowej Zakład nie ma możliwości odniesienia się co do ewentualności zaspokojenia przez zobowiązaną i jej najbliższych podstawowych potrzeb życiowych oraz oceny sytuacji materialnej. Brak jest też podstaw do stwierdzenia, że w sprawie zachodzą przesłanki skutkujące umorzeniem zobowiązania.

Nadto wskazał, że brak jest podstaw do uznania, iż sytuacja materialna zobowiązanej i jej rodziny, jeżeli nie obecnie to w przyszłości uniemożliwi spłatę należności z tytułu składek. Stopniowa likwidacja zadłużenia (np. w ramach zawartej umowy ratalnej) nie pozbawi zobowiązanej i jej najbliższych możliwości zaspokajania potrzeb życiowych.

Na powyższą decyzję E.G. złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach. Wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji, ewentualnie jej zmianę i orzeczenie o umorzeniu składek w łącznej kwocie 763 zł. Zdaniem skarżącej zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów prawa. W ocenie strony jej sytuacja materialna daje podstawy do orzeczenia o umorzeniu spornych składek. W przekonaniu skarżącej spełnia wszystkie przesłanki do zastosowania instytucji umorzenia przez organ rentowy.

Według strony nieprawidłowa interpretacja i odmowa zastosowania właściwych przepisów prawnych doprowadziły do wydania krzywdzącej decyzji.

Skarżąca wskazała, że brak zastosowania instytucji umorzenia, będzie skutkował tym, że zarówno ona jak i jej rodzina, w szczególności córka, nie będą w stanie zaspokoić podstawowych potrzeb życiowych i rozwoju dziecka, gdyż wciąż będzie istniał dług.

W odpowiedzi na skargę Zakład podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje:

Na wstępie zauważenia wymaga, że skarga w przedmiotowej sprawie została rozpoznana przez Sąd na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, stosownie do art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2019r. poz. 2325 ze zm.), dalej: "p.p.s.a.". Zgodnie z powołaną regulacją, sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.

Na gruncie kontrolowanej sprawy wniosek organu w powyżej opisanym zakresie wpłynął do Sądu w dniu 3 czerwca 2020r., a w dniu 3 lipca 2020r. wpłynął tożsamy wniosek skarżącej.

Zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U.2019.2167 ze zm.) i art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd bada zaskarżone orzeczenie pod kątem jego zgodności z obowiązującym prawem, zarówno materialnym jak i procesowym, nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Rozpatrując sprawę w tak zakreślonych granicach Sąd stwierdził, że skarga jest zasadna, albowiem zaskarżona decyzja narusza prawo.

Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja ZUS z 3 stycznia 2020r. odmawiająca umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne małoletniej N.S. w łącznej kwocie 763 zł. Przedstawicielem ustawowym N.S. jest jej matka E.G., która z kolei udzieliła pełnomocnictwa do występowania w sprawie swojej matce E.G.

Zdaniem Sądu zaskarżona decyzja narusza przepisy art. 7, art. 8 § 1, art. 9, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy z poniżej wskazanych przyczyn.

Zgodnie z art. 28 ust. 1 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład z uwzględnieniem ust. 2-4. Ustęp 2 tego artykułu jednoznacznie określa, iż należności te mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, chyba, że zachodzi sytuacja określona w art. 28 ust. 3a, który otwiera możliwość uwzględnienia innych przesłanek umorzenia jednakże wyłącznie w odniesieniu do ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia. W przypadku tym należności, ale wyłącznie z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.

Sytuacje całkowitej nieściągalności zostały enumeratywnie wymienione w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. Wyliczenie zawarte w przepisie art. 28 ust. 3 u.s.u.s. jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek.

Całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2 zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2015 r. poz. 233, 978, 1166, 1259 i 1844 oraz z 2016 r. poz. 615);

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Natomiast w myśl art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.

W art. 28 ust. 3a u.s.u.s. przewidziana została więc dodatkowa możliwość umorzenia należności z tytułu składek. Dotyczy ona jednakże już tylko ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek, czyli tych ubezpieczonych, którzy byli zobowiązani płacić sami za siebie składki, ale tego nie czynili, doprowadzając do zaległości. Ta grupa płatników potraktowana została przez ustawodawcę łagodniej, bowiem zaległe należności składkowe mogą być umarzane w uzasadnionych przypadkach mimo braku całkowitej nieściągalności w sytuacjach określonych w powołanym rozporządzeniu z dnia 31 lipca 2003 r.

Stosownie do § 3 ust. 1 rozporządzenia Zakład może umorzyć należności, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie ich opłacić, gdyż pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. Prawodawca wymienia przy tym przykładowo sytuacje, które mogą uzasadniać umorzenie należności tej grupy płatników. Wśród nich jest:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienie strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiająca zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Zgodnie z art. 28 ust. 3b u.s.u.s. dla oceny, czy przypadek jest uzasadniony należy brać pod uwagę z jednej strony ważny interes osoby zobowiązanej, a z drugiej strony stan finansów ubezpieczeń społecznych. Podejmując decyzję uznaniową organ musi zatem wyważyć oba wskazane interesy, zaś aby to uczynić musi dokładnie ustalić sytuację osoby zobowiązanej.

Z treści powyższych przepisów wynika, że istotą decyzji dotyczącej umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne jest jej uznaniowy charakter. Uznanie administracyjne nie oznacza jednak dowolności organu administracji publicznej co do rozstrzygnięcia, o czym świadczą określone w tych przepisach przesłanki podejmowania decyzji w tej materii. Katalog tych przesłanek pozwalających na umorzenie składek został określony jasno i precyzyjnie oraz w ten sposób zakreśla granice swobodnego uznania organu. Organ przy wydawaniu decyzji o umorzeniu należności składkowych jest zobowiązany do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione przesłanki określone w przytoczonych przepisach prawnych. W ten sposób przeprowadzona analiza stanu faktycznego stanowi podstawę do wydania decyzji o charakterze uznaniowym (por. wyrok NSA z dnia 15 stycznia 2008 r., II GSK 321/07).

Takie decyzje podlegają ograniczonej kontroli sądów administracyjnych. Kontroli nie podlega uznanie administracyjne samo w sobie, lecz kwestia, czy decyzja została podjęta zgodnie z podstawowymi regułami postępowania administracyjnego, a w szczególności, czy wydano ją w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy oraz, czy ocena tego materiału została dokonana zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, czy też zawiera elementy dowolności.

Decyzja uznaniowa może być przez sąd uchylona w wypadkach stwierdzenia, iż została wydana z takim naruszeniem przepisów postępowania lub prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. Zwłaszcza negatywne rozstrzygnięcie dotyczące umorzenia należności z tytułu składek, powinno być przekonująco i jasno uzasadnione, zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak, aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności sprawy zostały wszechstronnie rozważone i zbadane (art. 7 k.p.a.). Ocena, czy przesłanki umorzenia występują w konkretnej sprawie (art. 80 k.p.a.) może być dokonana po wszechstronnym i wnikliwym rozważeniu całokształtu materiału dowodowego, a poprzedzać ją powinno wyczerpujące zebranie i rozpatrzenie całego materiału dowodowego (art. 77 k.p.a.).

Podkreślenia nadto wymaga, że postępowanie administracyjne winno być prowadzone przez organ w sposób budzący zaufanie do jego uczestników do władzy publicznej oraz realizujący zasady proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania (art. 8 § 1 k.p.a.). Organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek (art. 9 k.p.a.).

Prawidłowość powyższych działań organu podlega kontroli sądowej, w ramach której sąd ocenia, czy zgromadzony został wystarczający materiał dowodowy dla ustalenia istnienia (lub nieistnienia) przesłanek umorzenia oraz czy zgromadzony materiał został prawidłowo oceniony, a następnie, czy z oceny tej zostały wyciągnięte wnioski właściwe pod względem logicznym i pod względem prawnym.

W przedstawionym aspekcie należy uznać, że istotnym uchybieniem decyzji jest zarówno brak stosownych ustaleń organu, brak odniesienia do indywidualnych okoliczności i sytuacji wnioskującej jak i brak stosownego uzasadnienia w zakresie oceny przesłanek mających wpływ na rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia zaległych należności z tytułu składek.

W pierwszej kolejności należy podnieść, że katalog przypadków całkowitej nieściągalności zawiera art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s. Wyliczenie to jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Z treści przepisu art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. jednoznacznie wynika, że aby ZUS mógł wydać rozstrzygnięcie w ramach uznania administracyjnego musi wcześniej poczynić ustalenia, że w sprawie zachodzi stan całkowitej nieściągalności. Dopiero bowiem zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s. daje potencjalną możliwość umorzenia należności.

Wskazując na nieistnienie okoliczności, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s organ podał, że nie można stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, zatem możliwości przymusowego dochodzenia zaległości z tytułu składek nie zostały przez Zakład wyczerpane.

Zdaniem Sądu stanowisko takie, poparte jednozdaniowym lakonicznym uzasadnieniem nie zasługuje na aprobatę.

Z przepisu art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s wynika, że ZUS ma obowiązek samodzielnie ocenić przesłankę całkowitej nieściągalności w nim opisaną, porównując spodziewane koszty egzekucji z posiadanymi informacjami o nadającym się do egzekucji majątku. Dokonując powyższej samodzielnej oceny organ winien mieć nadto na uwadze, czy majątek zobowiązanego nadaje się w ogóle do egzekucji, jak również czy postępowanie egzekucyjne nie spowoduje ruiny finansowej i życiowej zobowiązanego oraz jego rodziny. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądowym, gdzie zwraca się uwagę na to, że przy ocenie decyzji ZUS należy zawsze brać pod uwagę, czy w wyniku egzekucji powstanie zagrożenie utraty możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych dłużnika (por. wyroki: WSA w Olsztynie z dnia 5 stycznia 2012 r., I SA/Ol 707/11; WSA w Opolu z 24 października 2012 r., I SA/Op 251/12; WSA w Krakowie: z dnia 18 września 2014 r., I SA/Kr 1176/14).

Z treści zaskarżonej decyzji wynika natomiast, że organ nawet nie podjął próby dokonania powyższego rzetelnego szacunku jak również nie zawarł stosownego uzasadnienia stanowiska o braku objętej omawianym przepisem przesłanki, poprzestając na arbitralnym stwierdzeniu jej nieistnienia.

W powyżej opisanym zakresie zaskarżona decyzja uchyla się spod kontroli Sądu, albowiem Sądowi nieznane są motywy podjętego przez organ rozstrzygnięcia.

Kontrolując zaskarżoną decyzję w zakresie oceny zaistnienia przesłanek umorzenia, o których mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia należy podnieść co następuje.

Zgodnie z treścią powołanego wyżej przepisu rozporządzenia Zakład może umorzyć należności, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie ich opłacić, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny, w szczególności w przypadku gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Natomiast w myśl § 3 ust. 2 rozporządzenia, za rodzinę, o której mowa w ust 1 pkt 1 uważa się wspólnie zamieszkujące i gospodarujące z zobowiązanym osoby spokrewnione lub niespokrewnione pozostające z zobowiązanym w faktycznym związku.

Organ ustalił, że N.S., E.G. i E.G. są zameldowane pod wspólnym adresem K., ul. J. 11/86. Okolicznością niesporną jest również, że E.G. opiekuje się swoją wnuczką ponosząc z tego tytułu koszty. Powyższe wskazuje, że osoby te wspólnie zamieszkują i gospodarują, tworząc rodzinę.

Jednakże w ocenie Sądu, organ administracji nie przeprowadził wnikliwej i pełnej analizy sytuacji zobowiązanej i jej rodziny w zakresie objętym powyższym przepisem, naruszając tym samym wskazane przepisy postępowania administracyjnego.

Zadaniem regulacji zawartej w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz w § 3 ust. 1 rozporządzenia jest zabezpieczenie niezbędnego minimum socjalnego, które pozwoli osobie zobowiązanej funkcjonować w codziennym życiu, dając gwarancję, że podstawowe potrzeby jej oraz jej rodziny będą zaspokojone (por. wyrok NSA z dnia 9 lutego 2015 r., II GSK 2366/13).

Punktem odniesienia przy ocenie, czy spłata zadłużenia zagraża egzystencji strony i jej rodziny, powinna być szczegółowa analiza określonego na ten czas minimum socjalnego oraz minimum egzystencji w takich warunkach, w jakich strona przebywa, a więc odniesionych do jej środowiska (por. wyroki NSA z dnia 25 sierpnia 2010 r., II GSK 724/09 oraz 8 sierpnia 2018 r., I GSK 1757/18).

W ocenie Sądu, organ nie ustalił w sposób wystarczający i pełny sytuacji majątkowej zobowiązanej, jej matki oraz babki.

ZUS ustalił, że na rzecz N.S. wyrokiem Sądu Rejonowego w Kiecach z dnia 16 grudnia 2013r. sygn. akt III (...) zostały zasądzone alimenty w kwocie 400 zł miesięcznie płatne do rąk matki E.G., E.G. pobiera świadczenie w wysokości 1.169,17 zł brutto, 999,94 zł netto. Organ przyjął również, że E.G. jest pracownikiem zatrudnionym na umowę o pracę w A.F.P. Sp. z o.o. Jednakże organ nie ustalił wysokości wynagrodzenia E.G., które jest istotne, a wręcz niezbędne dla miarodajnej oceny możliwości finansowych rodziny wnioskodawczyni, a w konsekwencji możliwości uiszczenia zaległych składek.

Dodatkowo zauważyć należy, że organ nie uwzględnił żadnych wydatków, wskazując, że pomimo wezwania nie zostały przedłożone organowi żadne dane w tym zakresie. Stanowisko to należy ocenić jako wadliwe z następujących powodów.

W pierwszej kolejności zauważenia wymaga, że obowiązkiem organu jest prowadzenie postępowania w sposób budzący zaufanie do organów państwa jak również należyte i wyczerpujące informowanie stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 8 i 9 k.p.a.).

Oceniając treść przesłanego stronie zawiadomienia Sąd stwierdza, że zawarte w nim sformułowania "może Pani uzupełnić wniosek o dodatkowe dokumenty", "żeby potwierdzić dane zawarte w oświadczeniu może Pani do niego dołączyć (...)" nie są kategoryczne w swej wymowie i mogą skutkować niezrozumieniem konsekwencji braku złożenia danych dokumentów dla rozstrzygnięcia sprawy.

Należy podkreślić, iż w przedmiotowej prawie zobowiązanym jest małoletnia, jej matka jest osobą chorą, a babka osobą starszą i nieporadną. Te okoliczności winny skutkować wyjątkową starannością organu w realizacji zasad ogólnych postępowania administracyjnego jakimi są zasada zaufania do organu i informowania strony.

Obowiązkiem organu będzie zatem w prowadzonym po uchyleniu decyzji postępowaniu ponowne wystąpienie do E.G. z wezwaniem do uzupełnienia wniosku o szczegółowo wymienione dane m.in. wysokość opłat za mieszkanie, kosztów wyżywienia, ubrania, środków czystości, wydatków szkolnych, wydatków związanych z leczeniem członków rodziny, jak również poinformowanie o sposobach ich udokumentowania oraz skutkach uchybienia żądanym czynnościom.

Należy jednakże podkreślić, iż nawet brak dokładnych danych na temat ponoszonych wydatków nie usprawiedliwia postępowania organu, który pomija i nie uwzględnia kosztów jakie członkowie rodziny muszą ponosić w celu zaspokojenia niezbędnych podstawowych potrzeb życiowych. W szczególności organ nie uwzględnił wydatków na mieszkanie, wyżywienie, ubrania, wydatki szkolne, leczenie. Jest przecież oczywiste, że do wydatków związanych z niezbędnym utrzymaniem rodziny skarżącej należy zaliczyć opłaty eksploatacyjne, a także koszty zakupu dla rodziny: żywności, odzieży, środków czystości i higieny osobistej, przyborów szkolnych. Nieuwzględnienie przez organ choćby minimalnych, comiesięcznych wydatków, które zobowiązana, jej matka i babka muszą ponosić w celu przetrwania biologicznego rodziny powoduje, że obraz sytuacji materialnej rodziny jest niepełny i nie pozwala na ustalenie, czy jest możliwe uregulowanie zaległych składek.

Również argument, że pomimo trudnej sytuacji materialnej wnioskodawczyni nie korzysta z pomocy społecznej nie znajduje uznania Sądu. Sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa, nie jest zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym. Niekorzystanie ze środków opieki społecznej nie świadczy o tym, że nie występuje przesłanka umorzenia określona w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia.

Rozważenie indywidualnych okoliczności musi odnosić się także do ustalonej kwoty zaległości, realności jej wyegzekwowania i spłacenia.

W świetle powyższego należy wskazać, iż zaskarżona decyzja nie zawiera rozważań indywidualizujących, których treść ma być właśnie realizacją i konkretyzacją uznania administracyjnego w indywidualnej sprawie.

Organ nie dokonał koniecznych ustaleń pozwalających na pełną ocenę objętych powyższym przepisem przesłanek.

Wskazać również należy, że prawidłowe i zgodne z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. uzasadnienie jest szczególnie ważne właśnie przy decyzjach negatywnych. W takich sytuacjach strona ma prawo poznać powody odpowiadające rzeczywistemu zakresowi sporu. Przy umorzeniu organ powinien rozważyć szczegółowo kwestie istnienia, bądź nieistnienia w konkretnej sprawie szczególnych okoliczności uzasadniających skorzystanie z omawianej instytucji oraz ewentualnie okoliczności uzasadniające zakres jej zastosowania.

W niniejszej sprawie uzasadnienie decyzji nie zawiera przekonywującej argumentacji dlaczego skarżącej odmówiono umorzenia składek. Wskazane uchybienia pozwalają przyjąć, że ocena wystąpienia przesłanek określonych w art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia nie została właściwie przeprowadzona i uzasadniona.

W konkluzji należy więc stwierdzić, że w postępowaniu administracyjnym doszło do naruszenia przepisów postępowania w tym art. 7, 8 § 1, 9 77, 80 i 107 § 3 k.p.a., które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

W ponownym postępowaniu rzeczą organu będzie wyeliminowanie wskazanych powyżej uchybień dowodowych i argumentacyjnych oraz prawidłowe rozważenie wniosku na tle zindywidualizowanego i aktualnego stanu faktycznego. Organ winien ponownie skierować do E.G. wezwanie do określenia i udokumentowania wydatków, których przykłady jasno i szczegółowo opisze w jego treści (m.in. wydatki związane z mieszkaniem, wyżywieniem, środkami czystości, koniecznymi wydatkami na leczenie, wydatkami szkolnymi N.S.). W wezwaniu zatem organ zobowiązany będzie wyjaśnić jakiego rodzaju wydatki strona winna określić i ewentualnie udokumentować oraz poinformuje o skutkach zaniechania powyższego obowiązku. Jednakże nawet w przypadku braku takich danych organ zobowiązany jest dokonać ustaleń w zakresie wydatków jakie N.S., E.G. i E.G. muszą ponosić w celu zaspokojenia niezbędnych podstawowych potrzeb życiowych i przyjąć je w uśrednionej wysokości, tak aby możliwe było ich zestawienie z przychodami jakimi dysponują wspólnie zamieszkujący członkowie rodziny. Organ winien również ustalić okoliczność, czy E.G. nadal podlega zatrudnieniu i – ewentualnie – w jakiej wysokości pobiera wynagrodzenie. Następnie organ, analizując wartości ustalonych przychodów i wydatków, dokona pełnej i wyczerpującej oceny przesłanek umorzenia objętych przepisami art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia.

Oceniając nadto istnienie "uzasadnionych przyczyn umorzenia", o których mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz wykładając § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia organ powinien mieć na względzie, że wolą ustawodawcy było niedopuszczenie do popadania dłużników w coraz większą biedę i niemożność wyjścia z zadłużeń (por. wyrok NSA z dnia 8 września 2015 r., II GSK 1807/14).

Z tych względów Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję.