Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 656/09
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2010-06-16 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 41a ust. 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2008 nr 50 poz 291
law: Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników - tekst jednolity
article: art. 113 § 1, art. 141 § 4
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Stanisław Gronowski Sędziowie NSA Magdalena Bosakirska (spr.) Joanna Kabat-Rembelska Protokolant Michał Sikora po rozpoznaniu w dniu 16 czerwca 2010 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Z. G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 listopada 2008 r. sygn. akt V SA/Wa 1736/08 w sprawie ze skargi Z. G. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] kwietnia 2008 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń oddala skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

Zaskarżonym skargą kasacyjną wyrokiem z dnia 13 listopada 2008 r., sygn. akt V SA/Wa 1736/08, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę Z. G. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...] kwietnia 2008 r., nr [...], w przedmiocie uchylenia decyzji częściowo umarzającej nienależnie pobraną rentę rolniczą oraz częściowego umorzenia nienależnie pobranego świadczenia.

I

Z uzasadnienia wyroku wynika, że za podstawę rozstrzygnięcia Sąd pierwszej instancji przyjął następujące ustalenia.

Decyzją z dnia [...] maja 2003 r., nr [...], przyznano Z. G. prawo do rolniczej renty inwalidzkiej od dnia 1 maja 2003 r. na czas określony, przedłużony do 28 lutego 2009 r.

Decyzją z dnia [...] czerwca 2007 r., nr [...], Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (dalej jako: Prezes KRUS) ustalił wobec Z. G. nadpłatę renty rolniczej za okres od 1 sierpnia 2006 r. do 31 maja 2007 r. na kwotę 8017,20 zł i zobowiązał do jej zwrotu, przy czym rozstrzygnięcie to wynikało z ustalenia, że Z. G. podlegał w okresie od 3 lipca 2006 r. do 30 czerwca 2007 r. innemu ubezpieczeniu społecznemu. Wyrokiem z dnia 21 listopada 2007 r. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. oddalił odwołanie zainteresowanego od powyższej decyzji, przekazując jednocześnie organowi rentowemu zawarty w odwołaniu wniosek o odstąpienie od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.

Decyzją z dnia [...] stycznia 2008 r., nr [...], Prezes KRUS umorzył zobowiązanemu kwotę 1463,77 zł (to jest 20% kwoty 7318,85 zł nienależnie pobranego świadczenia wynikającej z salda po potrąceniu pierwszej raty w wysokości 388,35 zł).

W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że dłużnik prowadzi gospodarstwo domowe z żoną i teściową, zamieszkując w domu jednorodzinnym stanowiącym własność teściowej w miejscowości T. Utrzymuje mieszkanie o powierzchni 31,9 m2 w C. Zobowiązany pobiera rentę rolniczą, żona pobiera rentę inwalidzką pracowniczą, dochody osiąga także teściowa dłużnika. Organ rentowy uwzględnił trudną sytuację zdrowotną wnioskodawcy (w tym przebyte operacje w 2003 i 2007 r., leczenie z powodu cukrzycy), jak również chorobę żony i teściowej oraz związane z tym wydatki na zakup lekarstw oraz leczenie.

Z. G. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy wskazując, że łączne dochody osób przebywających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym (renta dłużnika, renta jego żony oraz renta teściowej) wynoszą 2196 zł miesięcznie. Strona wskazała, że na miesięczne wydatki składają się: koszty utrzymania nieruchomości w T., której właścicielką jest jego teściowa (720 zł), utrzymanie mieszkania w C. (380 zł), koszty zakupu niezbędnych lekarstw dla zainteresowanego, jego żony i teściowej (odpowiednio: 130 zł, 100 zł i 150 zł) oraz koszty zaciągniętego kredytu (89 zł). Po potrąceniu kwoty z tytułu wydanej decyzji, na utrzymanie pozostają skarżącemu środki w wysokości 369 zł na miesiąc, które nie wystarczają na utrzymanie i kontynuację leczenia. Strona wniosła o umorzenie całości swojego zadłużenia.

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2008 r. Prezes KRUS uchylił w całości własną decyzję z dnia [...] stycznia 2008 r. i jednocześnie umorzył kwotę 2312,16 zł (stanowiącą 30% kwoty 7707,20 zł nienależnie pobranego świadczenia po pomniejszeniu salda o kwotę 310 zł). W uzasadnieniu organ rentowy podniósł takie same argumenty, jak w decyzji z dnia [...] stycznia 2008 r.

W skardze na powyższą decyzję, złożonej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, Z. G. podniósł, że nie został w sposób wyraźny poinformowany o okolicznościach powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń. W pismach procesowych nadesłanych do Sądu skarżący wskazał na swoją trudną sytuację zdrowotną i materialną. Stwierdził, że po przebytej operacji kręgosłupa w 2003 r. otrzymywał świadczenie rentowe. W 2006 r. podjął pracę woźnego, zaś zgłoszenie tego faktu organowi doprowadziło do zajęcia przez organ jego świadczenia rentowego w wysokości 660 zł. Z powodu braku środków na kontynuację leczenia, w 2007 r. skarżący ponownie poddał się operacji kręgosłupa, a także rozpoczął leczenie w poradni zdrowia psychicznego. Podniósł, że żyje na granicy ubóstwa. Otrzymuje z tytułu świadczenia rentowego kwotę 383 zł, a od początku 2008 r. utrzymuje się dzięki pomocy teściowej oraz pożyczkom zaciągniętym u rodziny. Zarzucił ponadto, że zaskarżoną decyzję podpisał zastępca Kierownika Placówki Terenowej KRUS w K.

Wyrokiem z dnia 13 listopada 2008 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie skargę oddalił.

Sąd pierwszej instancji stwierdził, że zgodnie z art. 41a pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (tekst jednolity: Dz. U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm.), stanowiącym podstawę wydanych w sprawie decyzji Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy może odroczyć termin płatności należności z tytułu składek na ubezpieczenie, rozłożyć ich spłatę na raty lub umorzyć w całości lub w części, a także umorzyć należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia. Obie decyzje zostały wydane przez upoważnionego przez Prezesa pracownika Kasy, którym był Zastępca Kierownika Placówki Terenowej, zaś w decyzji – zgodnie z dyspozycją art. 107 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.; dalej określany jako: k.p.a.) – wskazane zostały imię i nazwisko oraz stanowisko służbowe osoby upoważnionej.

Sąd wskazał, że w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze strony oraz stan finansów funduszu emerytalno-rentowego i składkowego organ może umorzyć należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia. Z użytego w art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników sformułowania "może umorzyć" wynika, że podejmowane na tej podstawie decyzje mają charakter uznaniowy. Niemniej Sąd może badać, czy decyzja nie nosi cech dowolności, a więc czy organ rozstrzygający zebrał cały materiał dowodowy i dokonał wyboru określonego sposoby załatwienia sprawy po wszechstronnym i dogłębnym rozważeniu wszystkich okoliczności faktycznych, właściwie uzasadniając swoje stanowisko w sprawie.

Zdaniem Sądu pierwszej instancji, organ prowadził postępowanie zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., zaś stanowiące podstawę do wydania zaskarżonej decyzji ustalenia organu nie mają cech dowolności i znajdują odzwierciedlenie w zebranym materiale dowodowym. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji odpowiada dyspozycji art. 107 § 2 k.p.a., bowiem wskazuje – w sposób umożliwiający Sądowi merytoryczną kontrolę rozstrzygnięcia – fakty uznane za udowodnione, na których organ oparł swoją decyzję.

Sąd pierwszej instancji stwierdził, że dochody uzyskiwane przez członków rodziny skarżącego z pobieranych świadczeń wynoszą łącznie około 2000 zł miesięcznie. Prowadzenie wspólnego gospodarstwa z teściową i zamieszkiwanie w małej miejscowości obniża koszty utrzymania. Sąd wskazał, że skarżący dysponuje mieszkaniem w C., które przy należytej staranności mogłoby przynosić znaczący dla finansów strony dochód, a nie – jak wykazuje skarżący – stanowić obciążenie budżetu domowego. Sąd stwierdził, że uwzględniając wskazywane przez skarżącego koszty leczenia – organ umorzył w zaskarżonej decyzji 30% kwoty dochodzonej z tytułu nienależnie pobranego świadczenia, biorąc pod uwagę ważny interes strony.

II

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył Z. G. reprezentowany przez pełnomocnika z urzędu. Wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, a także orzeczenie o kosztach postępowania, w tym kosztach zastępstwa procesowego według norm przepisanych i zwolnienie od opłaty sądowej.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:

1. naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na rozstrzygnięcie – art. 113 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej powoływana jako: p.p.s.a.) polegające na uchybieniu przez Sąd pierwszej instancji obowiązkowi dostatecznego wyjaśnienia okoliczności sprawy, w szczególności zaś poprzez nieprzytoczenie dowodów, które w ocenie Sądu wskazują na zasadność stanowiska KRUS oraz niezbadanie okoliczności sprawy pod kątem obowiązków informacyjnych KRUS i nieznajomości w tej mierze zasad pobierania renty przez skarżącego, co mogło mieć wpływ na wynik sprawy,

2. naruszenie przepisów postępowania – art. 141 § 4 p.p.s.a., które mogło mieć wpływ na rozstrzygnięcie poprzez niedostateczne wyjaśnienie przyjętej podstawy prawnej rozstrzygnięcia, w szczególności poprzez niewyjaśnienie z jakich powodów nie uznano ważnego interesu zainteresowanego w umorzeniu nienależnie pobranych świadczeń w całości,

3. naruszenie przepisów prawa materialnego – art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, iż w przedmiotowej sprawie nie zaszły przesłanki do umorzenia należności KRUS z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że Sąd pierwszej instancji nie rozpoznał należycie istoty sprawy – to jest faktu nieznajomości zasad pobierania świadczeń przez skarżącego oraz wypełnienia obowiązków informacyjnych organu. Sąd ograniczył się do rozważenia sytuacji finansowej skarżącego w kontekście zasadności umorzenia jedynie 30% świadczenie podlegającego zwrotowi, nie odnosząc się do twierdzeń strony, że zaistniała sytuacja została spowodowana niewiedzą skarżącego, wynikającą z niepoinformowania go przez organ o konsekwencjach podjęcia ewentualnej pracy. W uzasadnieniu wyroku Sąd pierwszej instancji nie odniósł się w sposób wyczerpujący i poparty logiczną analizą do przesłanek z art. 41a pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, w szczególności poprzez niewskazanie powodów podzielenia przez Sąd poglądu KRUS o braku podstaw do umorzenia nienależnego świadczenia w całości i uznaniu, że umorzenie jedynie 30% świadczeń odpowiada interesowi skarżącego. Sąd pierwszej instancji powołał niewłaściwą podstawę prawną, to jest art. 41a pkt 1 zamiast art. 41a pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Sąd nie zbadał w sposób rzetelny, czy faktycznie skarżący pozostaje w na tyle ciężkiej sytuacji życiowej, która uzasadniałaby odstąpienie od obowiązku zwrotu świadczenia w całości. Nie odniósł się w ogóle do stanu zdrowia skarżącego, ponoszonych kosztów leczenia swoich i rodziny, a także nie zbadał, czy skarżący jest w stanie zwrócić nienależnie pobraną kwotę bez szkody dla siebie i rodziny.

Prezes KRUS nie skorzystał z prawa złożenia odpowiedzi na skargę kasacyjną.

III

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

Przystępując do rozpoznania skargi kasacyjnej należy przypomnieć, że stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny /dalej zwany NSA/ rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. Oznacza to, że zakres rozpoznania sprawy przez NSA, poza nieważnością postępowania, która w sprawie niniejszej nie zachodzi, jest ograniczony do zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej.

Granice skargi kasacyjnej wyznaczają podstawy kasacyjne, w których należy przywołać konkretne przepisy prawa, które naruszył Sąd I instancji oraz określić sposób naruszenia tych przepisów.

W sprawie niniejszej kasator powołał się na obie podstawy kasacyjne.

Naczelny Sąd Administracyjny jako pierwszy rozpatrzył zarzut naruszenia przepisów postępowania, bowiem w razie stwierdzenia jego zasadności powstaje konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku i badanie zarzutu naruszenia prawa materialnego staje się zbędne.

Zarzut naruszenia art. 113 p.p.s.a. polegającego na niewyjaśnieniu okoliczności sprawy i nieprzytoczeniu dowodów, które wskazują na zasadność stanowiska KRUS oraz niezbadanie sprawy pod kątem wywiązania się przez KRUS z obowiązków informacyjnych jest całkowicie nieuzasadniony.

Art. 113 p.p.s.a. ma dwie jednostki redakcyjne, zaś kasator nie wskazał, o którą mu chodzi. Z uzasadnienia skargi kasacyjnej wynika jednak, iż miał na względzie art. 113 § 1 p.p.s.a., stanowiący, że "Przewodniczący zamyka rozprawę, gdy Sąd uzna sprawę za dostatecznie wyjaśnioną". Przy pomocy powołanego przepisu kasator uzasadnia wadliwość postępowania polegającą na zaniedbaniu obowiązków informacyjnych przez organ, które to zaniedbanie stanowiło przyczynę pobierania przez stronę nienależnego świadczenia. Takie sformułowanie zarzutu kasacyjnego jest całkowicie błędne, gdyż art. 113 § 1 p.p.s.a. reguluje moment zamknięcia rozprawy sądowej i nie można przy jego pomocy kwestionować merytorycznej zasadności rozstrzygnięcia, do czego w istocie zmierza kasator.

Na marginesie tylko wskazać należy, że kwestie związane z prawidłowością informowania skarżącego o zasadach pobierania świadczeń rentowych mogły być badane tylko w postępowaniu dotyczącym ustalenia nadpłaty. W sprawie niniejszej nadpłata została prawomocnie ustalona decyzją z dnia 27 czerwca 2007 r. skontrolowaną przez Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych i wszelka polemika z tym faktem prawnym jest spóźniona.

Zatem zarzut niewyjaśnienia przez sąd administracyjny wykonania przez organ obowiązku informacyjnego jest nieuzasadniony merytorycznie, gdyż ta kwestia została już przesądzona, zaś powołanie dla jego uzasadnienia art. 113 p.p.s.a. jest nietrafne, bowiem wskazany przepis dotyczy momentu zamknięcia rozprawy i nie można na nim opierać zarzutu aprobowania przez Sąd niepełnych ustaleń organu, do czego zdaje się zmierzać kasator.

Nie jest także uzasadniony zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. Powołany przepis precyzuje warunki, jakie musi spełniać uzasadnienie wyroku. Zgodnie z jego uregulowaniami uzasadnienie wyroku musi zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego uzasadnienie zaskarżonego wyroku spełnia te wymogi. W kontrolowanym uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji w sposób wystarczający wyjaśnił dlaczego podziela pogląd Prezesa KRUS, iż w sytuacji skarżącego brak jest podstaw do całkowitego umorzenia nienależnie pobranych świadczeń, a w szczególności wskazał na fakt, iż będący własnością skarżącego lokal w C. powinien być źródłem dochodu, nie zaś obciążeniem finansowym.

Mając na względzie, że zgodnie z art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie prawa procesowego tylko wtedy może stanowić podstawę uchylenia orzeczenia, gdy mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, w orzecznictwie przyjmuje się, iż naruszenie art. 141 § 4 p.p.s.a., czyli wadliwe uzasadnienie wyroku, może stanowić przyczynę uchylenia wyroku tylko wtedy, gdy na skutek wadliwości (niepełności lub niejasności wywodów) wyrok nie poddaje się kontroli. Inne wadliwości uzasadnienia, a nawet błędne uzasadnienie, przy trafności samego rozstrzygnięcia, nie stanowią podstawy do uchylenia wyroku (por. art. 184 p.p.s.a. in fine). Podniesione w skardze kasacyjnej błędne powołanie (w jednym miejscu uzasadnienia), jako podstawy prawnej kontrolowanej decyzji, art. 41a pkt 1 zamiast art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników stanowi oczywistą omyłkę pisarską i nie ma żadnego wpływu na ocenę rozstrzygnięcia, zaś wadliwości, które mogłyby powodować konieczność uchylenia wyroku zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego w uzasadnieniu kontrolowanego wyroku nie występują. Zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. jest więc nieusprawiedliwiony.

Nie jest także trafny zarzut naruszenia prawa materialnego tj. art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników przez niewłaściwe zastosowanie. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji zasadnie ocenił, że organ prawidłowo zastosował powołany przepis i prawidłowo uznał, że nie został wykazany ważny interes strony przemawiający za umorzeniem w całości nienależnie pobranego świadczenia.

Wskazać należy, że sama możliwość umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń na podstawie art. 41a ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników podyktowana jest względami na interes zobowiązanego i jego możliwości płatnicze. Chodzi bowiem o należności KRUS, które są uzasadnione, wymagalne i ściągalne, a jednak z woli ustawodawcy wyjątkowo, z uwagi na sytuację zobowiązanego, KRUS może należności te umorzyć. Decyzja w kwestii umorzenia ma charakter uznaniowy. Zgodnie z powołanym przepisem, aby uniknąć dowolności, organ powinien ocenić możliwości płatnicze zobowiązanego, jego ważny interes oraz stan finansów funduszów. W sprawie niniejszej organ rozważył sytuację zobowiązanego i jego możliwości płatnicze, a Sąd trafnie zaakceptował pogląd, że w badanej sytuacji umorzenie w wysokości 30% jest adekwatne do sytuacji skarżącego. Argumentacji Sądu nie podważają zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej. Jest oczywiste, że konieczność zwrotu nienależnie pobranych świadczeń pociągnie za sobą przejściowe pogorszenie sytuacji skarżącego, jednak nie spowoduje jej drastycznego pogorszenia, bowiem skarżący ma możliwości poprawy stanu swoich finansów, na co trafnie wskazał Sąd, a pamiętać należy, że do obowiązków Prezesa KRUS należy dbałość o stan finansów funduszów, zatem przy podejmowaniu decyzji musi wyważyć interes publiczny i interes strony.

Na zakończenie wyjaśnić należy, że zawarty w skardze kasacyjnej wniosek o zwolnienie od opłat sądowych jest bezprzedmiotowy, zgodnie bowiem z art. 239 pkt 1 lit. e) p.p.s.a. nie mają obowiązku uiszczania kosztów sądowych strony skarżące działania z zakresu ubezpieczeń społecznych.

Warto też zwrócić uwagę, że całkowicie błędnie sformułowany jest wniosek kasacyjny (niewiążący zresztą Naczelnego Sądu Administracyjnego). Nie jest bowiem możliwe jednoczesne uchylenie wyroku sądu pierwszej instancji oraz zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, bowiem rozstrzygnięcie polegające na uchyleniu wyroku oddalającego skargę i uchyleniu skarżonej decyzji kończy postępowanie sądowe.

Zważywszy powyższe Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zarzuty skargi kasacyjnej nie są usprawiedliwione i działając na podstawie art. 184 p.p.s.a. skargę kasacyjną oddalił.