Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2935/20
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2021-05-28 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 184
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Zygmunt Zgierski Sędziowie: Sędzia NSA Tomasz Zbrojewski Sędzia del. WSA Arkadiusz Blewązka (spr.) po rozpoznaniu w dniu 28 maja 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej P[...] od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 września 2019 r. sygn. akt I SA/Wa 2103/18 w sprawie ze skargi W[...] na decyzję Ministra R[...] z dnia 13 września 2018 r. nr GN[...] w przedmiocie reformy rolnej 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od Polskiej Akademii Nauk na rzecz W[...] kwotę 240,00 (dwieście czterdzieści) PLN tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 24 września 2019 r., I SA/Wa 2103/18 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu skargi W[...], uchylił zaskarżoną decyzję Ministra R[...] z dnia 13 września 2018 r. nr GZ[...] w przedmiocie reformy rolnej oraz rozstrzygnął o kosztach postępowania.

Powyższy wyrok zapadł w następującym stanie sprawy:

W wyniku rozpoznania wniosku W[...] z dnia 23 stycznia 2004 r. o wydanie decyzji stwierdzającej, że część majątku ziemskiego położonego w S[...], (tworząca zespól dworsko – parkowy, oznaczony jako działka nr 1[...] o powierzchni 5,58 ha, nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r. nr 3, poz. 13 ze zm.), dalej w uzasadnieniu przywoływanego jako "dekret PKWN", Wojewoda Małopolski wydał decyzję z dnia 19 kwietnia 2017 r. nr WS[...], którą stwierdził, że nieruchomość oznaczona aktualnie jako działka nr 1[...], położona w obrębie 0[...] S[...], jednostka ewidencyjna G[...] w granicach parcel katastralnych: części pb 1[...], części pgr 5[...], pgr 5[...], części pgr 5[...] gm. kat. S[...], nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) ww. dekretu, a także, że nieruchomość oznaczona aktualnie jako działka nr 1[...], położona w obrębie 0[...] S[...], jednostka ewidencyjna G[...] w granicach parcel katastralnych: części pgr 5[...], części pgr 5[...], części pgr 5[...], pgr 5[...], pgr 5[...] gm. kat. S[...] podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) ww. dekretu. Od powyższej decyzji Wojewody Małopolskiego odwołanie złożyła W[...] oraz Polska Akademia Nauk. Rozpatrując przedmiotową sprawę w następstwie powyższych odwołań Minister R[...] stwierdził, że stan faktyczny sprawy uzasadnia uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i orzeczenie co do istoty sprawy. Minister wskazał, że zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele reformy rolnej przechodziły bezzwłocznie bez żadnego wynagrodzenia w całości tylko te nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, które stanowiły własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich łączny obszar przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich łączny rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Zestawienie obu ujętych w przepisie przypadków odwołujących się do parametrów wielkości powierzchni nieruchomości wskazuje, że dekretem były objęte nie tylko takie nieruchomości ziemskie, których użytki rolne przekraczały powierzchnię 50 ha, lecz również i takie nieruchomości ziemskie, których powierzchnia obszaru nadającego się do wykorzystania do produkcji rolnej (a więc obejmująca nie tylko użytki rolne) przekraczała 100 ha. Zgodnie z art. 2 ust. 2 dekretu PKWN nieważne są wszystkie prawne i fizyczne działy nieruchomości dokonane po dniu 1 września 1939 r. Natomiast podstawę do orzekania w drodze administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN, stanowi § 5 rozporządzenia Ministra R[...] z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. 1945 r. nr 10, poz. 51 ze zm.), dalej w uzasadnieniu przywoływanego jako "rozporządzenie ziemskie". Na tej kanwie Minister wskazał, że majątek stanowiący przedmiot postępowania położony był na terenie województwa krakowskiego, zatem aby mógł zostać przejęty na cele reformy rolnej, jego powierzchnia ogólna musiała przekraczać 100 ha lub obejmować ponad 50 ha użytków o charakterze rolnym. Opierając się na przekazanym przez Starostwo Powiatowe w G[...] arkuszu posiadłości gruntowej, liczba karty księgi tab. 923, stan z końcem 1935 r., Minister przyjął, że na czas jego sporządzenia powierzchnia ogólna majątku wynosiła 243,8798 ha, w tym: role 29,7532 ha; łąki 0,1058 ha; ogrody 1,4456 ha; pastwiska 18.4057 ha; lasy 193,3289 ha; grunty podbudowlane 0,6687 ha; nieurodzajne powierzchnie 0,1719 ha. Jednocześnie organ wskazał, że w zgromadzonym materiale dowodowym znajdują się inne dokumenty odnoszące się do powierzchni przejętego majątku. I tak, w wykazie majątków rozparcelowanych w powiecie gorlickim z dnia 18 kwietnia 1945 r., przekazanym przez Archiwum Państwowe w R[...] Oddział w S[...], pod nr 2[...] wymieniono majątek S[...] (właściciel: G[...]), wskazując, że powierzchnia katastralna ogólna wynosiła 230,39 ha, zaś powierzchnia rozparcelowana: 68.59 ha. Przy czym zaznaczono również, że wyłączono spod przejęcia las o powierzchni 161,8 ha. Z kolei w ewidencji nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi PKWN, również nadesłanej przez Oddział Archiwum w S[...], odnotowano, że majątek S[...]zajmował powierzchnię 230,4 ha, na które składały się następujące rodzaje użytków: orne 39,5 ha, łąki 9,2 ha, pastwiska 17.6 ha, ogrody warzywne 1.4 ha, pod zabudowaniami 0,7 ha, lasy 161.8 ha. Jako podstawę przejęcia wskazano art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN i nadmieniono, że lasy wyłączono z przejęcia na podstawie dekretu z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa. Do powierzchni majątku odnosi się także, przekazana przez Archiwum Akt Nowych, ewidencja nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi PKWN, wg stanu na dzień 1 stycznia 1950 r. W ewidencji tej pod nr 2[...] wymieniono nieruchomość S[...], której powierzchnia ogólna wynosiła 230,4 ha, w tym: grunty orne 39,5 ha, łąki 9,2 ha, pastwiska 17,6 ha, ogrody 1,4 ha, pod budynkami 0,7 ha, nieużytki 0,2 ha, lasy 161,8 ha. W ewidencji zawarto informację, że lasy wyłączono z zapasu ziemi, na podstawie dekretu z dnia 12 grudnia 1944 r. Z wykazu majątków rozparcelowanych w powiecie gorlickim, sporządzonym dnia 18 kwietnia 1945 r. wynika, że majątek S[...] miał powierzchnię ogólną 230,39 ha z czego rozparcelowano 68,59 ha i wyłączono spod przejęcia 161,8 ha. Wykaz majątków ziemskich podlegających reformie rolnej wymienia tę samą powierzchnię ogólną (230,39 ha), w ramach której znajdowało się 67,66 ha użytków rolnych, 0,94 ha nieużytków i budynków, oraz 161,79 ha lasów.

Organ odwoławczy wskazał, że na podstawie każdego z ww. dokumentów można przyjąć, że przejęty majątek stanowiący byłą własność S[...] obejmował powierzchnię przekraczającą 200 ha, a po odjęciu od tej powierzchni ogólnej części zajętej pod las, składał się z użytków o charakterze rolnym, które przekraczały powierzchnię 50 ha. Tym samym zasadne jest twierdzenie, że w stosunku do tego majątku zostały spełnione przesłanki określone w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN. Minister podniósł dalej, że przedmiotem złożonego wniosku jest część majątku S[...], stanowiąca dwór wraz z otoczeniem, określony we wniosku jako zespół dworsko – parkowy. Zdaniem organu posługiwanie się w odniesieniu do przedmiotu wniosku terminem zespół dworsko – parkowy jest nie do końca uprawnione, bowiem ani dwór, ani jego otoczenie nie figuruje w wykazie obiektów wpisanych do rejestru zabytków nieruchomych województwa małopolskiego z uwzględnieniem podziału na powiaty i gminy, wg stanu na czerwiec 2018 r. Nawet w opracowaniach dotyczących S[...], objęta wnioskiem nieruchomość mieszkalna określana była jedynie jako "dwór", nie odnoszono się do niej jako do części większej całości, zorganizowanej na kształt zespołu dworsko – parkowego. Określając charakter użytków wchodzących w skład dzisiejszej działki nr 1056 organ odwoławczy odwołał się do opinii geodezyjno - prawnej z dnia 18 sierpnia 2016 r. sporządzonej przez geodetę uprawnionego J[...]. Zgodnie z nią, na aktualną działkę nr 1056 składają się części lub całości następujących parcel: pb. 1[...]. pgr 5[...], pgr 56[...], pgr [...], pgr 5[...]. pgr [...]8. pgr [...]3. pgr 5[...]5. pgr 5[...] gm. kat. S[...]. Odnosząc te parcele do zapisów arkusza posiadłości gruntowej należy przyjąć, że miały one następujący charakter: pb 1[...] – grunta podbudowlane 0,5825 ha, pgr 5[...]– ogrody 0,0974 ha, pgr 5[...]– ogrody 0,0360 ha, pgr 5[...] – ogrody 1,2395 ha, pgr 5[...] – pastwiska 0,5265 ha, pgr 5[...] – role 10,3206 ha, pgr 5[...] – pastwiska 0,1720 ha, pgr 5[...] – pastwiska 0,0288 ha, pgr 5[...]– łąki 0,0331 ha. Ten sam charakter użytków znajdujących się na tych parcelach określono w wykazie hipotecznym majętności ."B[...]" położonej w gminie kat. "S[...]" objętej wyk. hip. 9[...] księgi tab.: 1[...] – parcele budowlane, 56[...]– ogród, 5[...] – ogród, 5[...] – ogród, 5[...] – pastwisko, 5[...] – rola, 5[...] – pastwisko, 5[...] – pastwisko, 5[...] – łąka. Organ wskazał, że zgodnie z § 4 rozporządzenia ziemskiego, za użytki rolne uważa się grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe. Odnosząc charakter dawnych parcel wchodzących w skład aktualnej działki nr 1[...] do treści § 4 rozporządzenia ziemskiego Minister stwierdził, że w jej granicach znajdowały się prawie wyłącznie nieruchomości o charakterze rolnym. Jedynie parcela budowlana 192 nie miała takiego charakteru. Zgodnie z kopią mapy katastralnej przekazanej przez Starostę G[...], przy piśmie z dnia 1 kwietnia 2016 r., na parceli tej usytuowany był dwór i inne zabudowania. Jak wynika z protokołu w sprawie szacowania resztówki Gminnej Spółdzielni S[...]z dnia 17 lipca 1948 r., poza dworem obejmowała ona: dom mieszkalny (oficyna), stajnię krowską, 3 silosy betonowe. Zgodnie z informacją zawartą w protokole znajdowały się tam również stodoły drewniane (wyszczególnione w protokole przekazania resztówki), które zostały rozebrane i sprzedane. W ocenie Ministra, nie można mieć wątpliwości, że za podlegające przejęciu na podstawie dekretu PKWN trzeba uznać podwórze i zabudowania gospodarcze, wśród których znajdowały się: oficyna, w której urzędował rządca, stajnia krowska, 3 silosy betonowe oraz stodoły, a więc budynki bezpośrednio związane z produkcją rolną i organizacją pracy. Organ zauważył, że usytuowanie zabudowań uwidocznione na mapie katastralnej, miało charakter czworoboku, w środku którego znajdowało się podwórze (wolna przestrzeń). Wynika z tego, że budynek dworu nie był w wyraźny sposób wyodrębniony od zabudowań gospodarczych i oficyny, a wszystkie budynki tworzyły w miarę zwarty kompleks mieszkalno - gospodarczy. Organ odwołał się w tym zakresie do zeznań świadków. Jan T[...] zeznał, że wokół dworu znajdowały się stodoły na zboże i siano, spichlerz i młyn, obora podzielona na pomieszczenia dla krów, koni i świń, a dalej garaż i oficyna. Jednocześnie dodał, że dwór wraz z gospodarstwem rolnym funkcjonował razem i nigdy się dworu z parkiem nie oddzielało od gospodarstwa. Również była pracownica majątku S[...] wskazała, że gospodarstwo rolne i dwór z parkiem stanowiło jedną całość, a w skład tego gospodarstwa wchodził także młyn. W aktach sprawy znajdują się też zeznania B[...], która bywała w majątku S[...]. Jej zdaniem dom funkcjonował oddzielnie od gospodarstwa. Jak uzasadniła: ,,Babcia by nie zniosła krowy na podwórku". Poza tym świadek nie była w stanie przekazać informacji na temat sposobu organizacji pracy w majątku, potwierdziła jedynie, że po lewej stronie, wzdłuż drogi, mieściła się obora. Zdaniem Ministra bardziej wartościowymi okazały się zeznania J[...]i A[...], którzy pracowali w majątku S[...], a co za tym idzie przebywali tam na co dzień, a nie jedynie bywali, jak B[...]. Ponadto aktywnie uczestniczyli w funkcjonowaniu tego majątku, a więc ich wiedza z tego zakresu jest zdecydowanie lepsza niż osoby, która znała ten majątek jedynie z punktu widzenia 10 – 11 letniego dziecka, będącego gościem właścicieli. Dodatkowo organ wskazał, że zeznania dawnych pracowników majątku odpowiadają kopii mapy katastralnej nadesłanej przez S[...]. Mając na uwadze przywołane dokumenty i zeznania organ odwoławczy stanął na stanowisku, że budynek dworu nie był w szczególny sposób wyodrębniony od zabudowy gospodarczej, w istocie wszystkie budynki położone na części parceli budowlanej 1[...], wchodzącej w skład dzisiejszej działki nr 1[...], usytuowane były w obrębie jednego podwórza.

Jeśli chodzi o kwestię sposobu organizacji pracy w majątku, to organ odwoławczy wskazał, iż dysponował w tym zakresie jedynie zeznaniami świadków. J[...]zeznał, że zatrudniony był zarządca, który mieszkał w oficynie, lecz wynagrodzenie wypłacał mu właściciel K[...]. Z kolei A[...]stwierdziła, że majątkiem w S[...] zarządzali K[...] i S[...] wraz z synem J[...]. Oprócz tego w majątku zatrudniony był rządca, który mieszkał w oficynie. Dodała, że pracując na folwarku, wykonywała wszystkie prace jakie zlecił jej zarządca. Zarządca wypłacał jej również wynagrodzenie, albo w swoim pomieszczeniu albo przy ładnej pogodzie pod drzewem przy dworze w S[...]. Ze złożonych zeznań wynika też, że pan G[...] doglądał upraw polowych razem z zarządcą, natomiast pani G[...] osobiście doglądała koni i interesowała się hodowlą bydła rasowego polskiego czerwonego (bywała przy dojeniu krów i poiła cielęta). Minister dodał, że bezpośrednie zaangażowanie Stanisławy G[...] w hodowlę bydła wynikało zapewne z jej wykształcenia, skończyła Szkołę Rolniczo – Gospodarską we L[...], które pozwoliło jej przekształcić gospodarstwo w S[...] w specjalistyczne gospodarstwo hodowli bydła rasowego. Organ podkreślił, że przedstawione przez świadków okoliczności potwierdzają, że część obowiązków związanych z prowadzeniem majątku sprawował zarządca, zamieszkujący oficynę zbudowaną w bezpośrednim sąsiedztwie dworu. Jednakże właściciele także mieli swój duży udział w prowadzeniu gospodarstwa rolnego. Nie tylko dokonywali wypłat należności za pracę na rzecz zatrudnionych w majątku pracowników, ale również bezpośrednio uczestniczyli w nadzorze nad pracami w polu, oraz w hodowli bydła. Dodając do tego poruszany wcześniej sposób usytuowania dworu względem zabudowań gospodarczych, zasadne jest zdaniem Ministra twierdzenie, że sposób organizacji pracy w majątku świadczy o silnym związku funkcjonalnym między dworem a gospodarczą częścią majątku. W ocenie Ministra można stwierdzić, że między funkcjonowaniem dworu a częścią gospodarczą majątku istniała tego typu zależność, że jej rozerwanie skutkowałoby co najmniej znaczną uciążliwością w prowadzeniu działalności rolniczej bez nieruchomości zabudowanej dworem. Niemożliwe byłoby bowiem prowadzenie działalności gospodarczej bez dobrej organizacji pracy i wypłaty należnych wynagrodzeń pracownikom. Funkcjonowanie zaplecza administracyjno – zarządczego, które w znacznej części było skoncentrowane w dworze, również nie miało racji bytu bez części majątku służącej do wytwarzania produktów rolnych. Brak jest zatem podstaw do przyjęcia, że dwór pełnił jedynie funkcje mieszkalno – wypoczynkowe, bowiem miał on wyraźne powiązania z rolniczą częścią majątku.

Organ wskazał dalej, że zapisy w arkuszu kalkulacyjnym jednoznacznie wskazują, że na terenie aktualnej działki nr 1056 nie było użytków określonych jako park. Jednakże w zeznaniach J[...] i B[...] – K[...] -pojawia się odniesienie do parku. J[...] stwierdził, że dwór z parkiem nie był oddzielony od gospodarstwa, a w parku był ogrodnik, który zajmował się wszystkim, warzywnikiem i sadem. Z kolei B[...]– K[...] wskazała, że w majątku był park i nie stały w nim żadne maszyny rolnicze. O parku wspomniała także A[...], lecz jednocześnie zeznała, że ogrodem osobiście zajmowała się pani G[...] i do pomocy brała ludzi, którzy przychodzili na dniówkę. Minister w tej sytuacji wskazał, że przytoczone opisy majątku niewątpliwie świadczą o tym, że w otoczeniu dworu znajdowały się tereny zielone. Jednakże zapisy w arkuszu kalkulacyjnym, brak w jakimkolwiek dokumencie określenia ocenianej części majątku S[...] jako zespołu dworsko – parkowego lub dworsko - ogrodowego, jak i potwierdzenie przez świadków istnienia ogrodu, warzywnika i sadu, pozwalają uznać, że obszar ten nie stanowił zorganizowanego zespołu parkowego. Zwłaszcza, że poszczególne parcele oznaczone jako ogród były położone w różnych częściach aktualnej działki nr 1[...]. Dlatego organ przyjął, że był to teren zielony o zróżnicowanym charakterze, gdzie przeważała funkcja ogrodu, o czym świadczy sposób zapisu w arkuszu posiadłości gruntowej. Z tego względu Minister uznał, że ta część majątku nadawała się do przeznaczenia na cele reformy rolnej. Organ dodał przy tym, że nawet gdyby uznać, że na parcelach oznaczonych jako ogród, które zajmowały powierzchnię 1,3729 ha, znajdował się drzewostan o charakterze bardziej parkowym niż ogrodowym, to i tak parcele te podlegałyby przejęciu na podstawie dekretu PKWN jako integralna całość z dworem. Park był częścią założenia, zorganizowaną na potrzeby dworu, a ponieważ stanowił integralną część założenia dworsko – parkowego, to dzielił los dworu. Zgodnie z tym, jeżeli przyjąć, że nieruchomość dworska zlokalizowana na części zespołu parkowo – folwarcznego podpadała pod działanie art. 2 ust. I lit. e) dekretu PKWN, to także pozostała część tego założenia, na której znajdował się park, podpadała pod jego działanie. Konsekwentnie należałoby uznać, że zarówno dwór jak i park podpadały pod działanie dekretu, a tym samym uzasadnione byłoby twierdzenie, że dwór i park wraz z pozostałą częścią majątku stanowił zorganizowaną całość gospodarczą przystosowaną do prowadzenia działalności rolniczej.

Reasumując, Minister uznał że część dawnego majątku S[...], odpowiadająca aktualnej działce nr 1[...], położona w obrębie 0[...] S[...], jednostka ewidencyjna G[...], spełniała warunki określone w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN. Tym samym rozstrzygnięcie Wojewody M[...] w zakresie punktu 1 organ odwoławczy uznał za nietrafne. Natomiast z uwagi na wątpliwości odwołujących co do oznaczenia przedmiotu rozstrzygnięcia Minister uznał za zasadne uchylenie decyzji Wojewody M[...] w całości i orzeczenie w odniesieniu do aktualnego oznaczenia działki będącej przedmiotem wniosku. W konsekwencji decyzją z dnia 13 września 2018r. nr GZ[...]Minister R[...]uchylił decyzję Wojewody M[...] z dnia 19 kwietnia 2017 r. nr WS[...] w całości i orzekł, że nieruchomość oznaczona aktualnie jako działka nr 1[...], położona w obrębie 0[...] Szymbark, jednostka ewidencyjna Gorlice, podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN.

Skargę na powyższą decyzję Ministra R[...]do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła W[...] zarzucając naruszenie:

1) art. 10 § 1 k.p.a. przez brak zapewnienia stronie skarżącej czynnego udziału w sprawie;

2) art. 129 § 2 i § 3 oraz art. 139 k.p.a. przez wydanie decyzji na niekorzyść strony odwołującej się, tj. W[...] w sytuacji, gdy druga strona, tj. Polska Akademia Nauk wniosła odwołanie od decyzji po upływie terminu;

3) art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. przez zaniechanie przez organ dokonania ustalenia aktualnego oznaczenia geodezyjnego oraz powierzchni działek, których dotyczył wniosek, wadliwe ustalenie, że gospodarstwo rolne i dwór z parkiem stanowiły funkcjonalnie jedną całość i że nie mogły funkcjonować osobno, a także, że majątek ziemski, którego dotyczy wniosek przekraczał 50 ha powierzchni użytków rolnych.

Wobec powyższych zarzutów skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych.

Ponadto skarżąca wniosła o dopuszczenie dowodu z dokumentu urzędowego w postaci wykazu parcel gruntowych i budowlanych Iwh 923 - ks. tab. gm. S[...] pow. G[...] – własność G[...], z dnia 20.09.1945 r. na okoliczność, że powierzchnia ogólna majątku wynosiła 47 ha 53 a 51 m2 oraz z kopii książki M[...] pt. "Konspirowały i walczyły" na okoliczność, że powierzchnia majątku wynosiła 50 ha, w ogrodzie grywano w tenisa, a dom służył celom mieszkalnym i rekreacyjnym, zaś w czasie okupacji był ośrodkiem konspiracji.

W odpowiedzi na skargę Minister R[...]wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznając skargę za uzasadnioną wskazał, iż przedmiotowa nieruchomość została przejęta na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN, zgodnie z którym na cele reformy rolne podlegały przejęciu nieruchomości ziemskie, które miały charakter rolniczy, a więc mogły być wykorzystanej na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu, pod warunkiem, że stanowiły własność albo współwłasność osób fizycznych lub. prawnych i o ile ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich łączny rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Wszystkie ww. nieruchomości ziemskie przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości, na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele, wskazane w art. 1 dekretu PKWN. Dla określenia zakresu zastosowania powyższych przepisów zasadnicze znaczenie ma ustalenie znaczenia terminu "nieruchomość ziemska". W tym zakresie Sąd I instancji wskazał, że w orzecznictwie sądowym ugruntował się pogląd, że na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko te nieruchomości ziemskie, które odpowiadają celom wskazanym w art. 1 ust. 2 dekretu PKWN. Nie może tu zatem chodzić o wszystkie nieruchomości, które mogły być nazwane jako ziemskie, ale o pewną ich grupę, przydatną do realizacji określonych celów, które zostały wyczerpująco wymienione w art. 1 ust. 2 lit. a, b, c, d i e ww. dekretu (vide: uchwała składu 7 sędziów NSA z dnia 5 czerwca 2006 r., OPS 2/06, ONSAiWSA 2006/5/123; uchwała składu 7 sędziów NSA z dnia 10 stycznia 2011 r., OPS 3/10, ONSAiWSA 2011/2/23). Nie bez znaczenia pozostaje też pogląd Trybunału Konstytucyjnego wyrażony w uchwale z dnia 19 września 1990 r., W 3/89 (OTK z 1990/26, s. 174), że pod używanym w dekrecie PKWN pojęciem "nieruchomość ziemska" należy rozumieć nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, tzn. takie, które są lub mogą być wykorzystywane do produkcji roślinnej, zwierzęcej czy sadowniczej. Tym samym w sprawach dotyczących podpadania bądź niepodpadania określonych nieruchomości pod działanie dekretu PKWN organy muszą zatem ustalać, czy wszystkie nieruchomości wchodzące w skład konkretnej nieruchomości ziemskiej miały bezpośrednio charakter rolniczy bądź, w przypadku braku takiego stwierdzenia, były funkcjonalnie związane z taką nieruchomością ziemską.

Sąd I instancji wskazał dalej, że w rozpoznawanej sprawie, biorąc pod uwagę zarzuty skargi i załączony do niej wykaz parcel gruntowych i budowlanych stanowiących własność S[...] sporządzony w dniu 20 września 1945 r., który została dopuszczony w postępowaniu sądowoadministracyjnym jako dowód w sprawie, kluczowe znaczenie ma, czy w przypadku ww. nieruchomości spełnione zostały normy obszarowe uzasadniające jej przejęcie na własność Skarbu Państwa w trybie dekretu PKWN. Zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e) tegoż dekretu, na cele reformy rolne podlegały przejęciu nieruchomości ziemskie, które miały charakter rolniczy, a więc mogły być wykorzystane na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu, pod warunkiem, że stanowiły własność albo współwłasność osób fizycznych lub. prawnych i o ile ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej bądź 50 ha użytków rolnych. Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji organ II instancji ustalając powierzchnię przejętego majątku oparł się tylko na niektórych dokumentach zgromadzonych w aktach sprawy, część z nich pomijając. Natomiast organ I instancji, wprawdzie bardziej szczegółowo odniósł się do zgromadzonej dokumentacji, jednakże wywiódł z niej nieprawidłowe wnioski, sprowadzające się do stwierdzenia, że powierzchnia użytków rolnych przejętej nieruchomości wynosiła co najmniej 51,6493 ha. Organ zsumował powierzchnie użytków rolnych wskazaną w arkuszu posiadłości gruntowej nr 1[...], prowadzonym dla parcel katastralnych obj. lwh 923 gm. S[...], lwh 405, 500 i 559 ks. gr. gm. kat. S[...], w arkuszu posiadłości gruntowej nr 3[...] odpowiadającym parcelom katastralnym obj. lwh 165 oraz w arkuszu posiadłości gruntowej nr 488 odpowiadającym parcelom katastralnym obj. lwh 265. Przy czym przede wszystkim organ wziął pod uwagę powierzchnię wskazaną w arkuszach pochodzących z 1935 r. i z 1937 r. Tymczasem należy w niniejszej sprawie dokonać ustaleń faktycznych i prawnych na datę wejścia w życie dekretu PKWN, tj. na dzień 13 września 1944 r., jak również na dzień 1 września 1939 r. Sąd I instancji wskazał, że jak wynika z dokumentu załączonego do skargi w postaci wykazu nr gr. 167 parcel gruntowych i budowlanych lwh 923 – ks. tab. gm. S[...] pow. G[...] – własność G[...], sporządzonego na datę 20 września 1945 r., a więc w miarę zbliżoną do daty wejścia w życie dekretu, powierzchnia tam wykazana wynosi 47,5351 ha. Nawet po doliczeniu parcel wskazanych przez organ I instancji powierzchnia nie przekroczy 50 ha (wynosi 49,2920 ha). Jeśli natomiast chodzi o decyzję organu II instancji, to odniesiono się w niej do powierzchni wskazanych w arkuszach posiadłości z 1935 r., w wykazie majątków rozparcelowanych, ewidencji nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi, które wskazują różne powierzchnie. Zdaniem Sądu I instancji, dokumenty te nie stanowią dokumentów miarodajnych, w szczególności biorąc pod uwagę fakt, że zarówno organ I jak i II instancji pominęły inne dokumenty znajdujące się w aktach sprawy, takie jak rejestr pomiarowy z kwietnia 1945 r., który wskazuje na powierzchnię 45,9723 ha (k. 68 akt administracyjnych), klasyfikacja majątku z dnia 31 lipca 1945 r. wskazująca taką samą powierzchnię (k. 51 akt administracyjnych), ewidencja nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi o przeprowadzeniu reformy rolnej wskazująca powierzchnię 47,9 ha (k. 54 akt administracyjnych), ewidencja nieruchomości ziemskich podlegających rozparcelowaniu według stanu na dzień 1 stycznia 1950 r. wskazująca powierzchnię 45,378 ha (k. 91 i nast. akt administracyjnych).

W tej sytuacji Sąd I instancji uznał, że postępowanie wyjaśniające nie dostarczyło wszystkich niezbędnych materiałów dowodowych do prawidłowego rozpatrzenia sprawy i podjęcia merytorycznej decyzji. Przypomniał, że w postępowaniu administracyjnym wydanie prawidłowej decyzji w każdym przypadku powinno poprzedzać dokładne ustalenie stanu faktycznego istotnego w sprawie. Przepis art. 77 § 1 k.p.a. stanowi, że organ administracji publicznej zobowiązany jest w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Jako dowolne należy więc traktować ustalenia faktyczne mogące znaleźć wprawdzie potwierdzenie w materiale dowodowym, ale niekompletnym, czy nie w pełni rozpatrzonym. Zarzut dowolności zostaje wykluczony dopiero ustaleniami dokonanymi w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), zgromadzonego i rozpatrzonego w sposób wyczerpujący, a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku niezbędnego wydania decyzji o przekonującej treści. Niewyjaśnienie wszystkich okoliczności mających istotne znaczenie w sprawie oraz nieuzasadnienie decyzji w sposób właściwy narusza podstawowe zasady postępowania administracyjnego. Dlatego też zbadanie wszystkich przesłanek warunkujących możliwość zastosowania w rozpatrywanej sprawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN oraz podniesionych w uzasadnieniu złożonego wniosku zagadnień było elementem niezbędnym do dokonania oceny prawidłowości wszczęcia i przeprowadzenia kwestionowanego postępowania. Wobec stwierdzenia, że kontrolowane postępowanie nie wyjaśniło powstałych wątpliwości, Sąd I instancji uznał, że organ odwoławczy przed podjęciem merytorycznej decyzji nie wyjaśnił dokładnie sprawy i nie rozpatrzył całego materiału dowodowego, co oznacza, że podjęta decyzja wydana została z naruszeniem przepisów art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., które to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W uzasadnieniu wydanej decyzji organ nie poddał analizie znacznej części materiału dowodowego opisanego wyżej. Sąd I instancji podkreślił, że ustanowiona w art. 80 k.p.a. zasada swobodnej oceny dowodów zobowiązuje do oparcia się przez organ na przekonujących podstawach, wskazanych w uzasadnieniu rozstrzygnięcia, stosownie do treści art. 107 § 3 k.p.a., przez co wyklucza formułowanie dowolnych ustaleń i ocen. Ponadto w przypadku organu odwoławczego zasada dwuinstancyjności postępowania (art. 15 k.p.a.) zobowiązuje ten organ do merytorycznego rozpatrzenia sprawy w pełnym zakresie, przy czym organ ten dodatkowo winien ustosunkować się do treści i zarzutów odwołania. Oceniając sprawę z tego punktu widzenia należy stwierdzić, że zaskarżona decyzja nie spełnia powyższych wymogów. W sprawach dotyczących podpadania bądź niepodpadania określonych nieruchomości pod działanie dekretu PKWN organy muszą ustalać, czy wszystkie nieruchomości wchodzące w skład konkretnej nieruchomości ziemskiej miały bezpośrednio charakter rolniczy, a jeśli tak, to czy spełnione zostały normy obszarowe.

Sąd I instancji wskazał, że ponownie rozpatrując sprawę organ odwoławczy weźmie pod uwagę powyższe rozważania i rozpatrzy sprawę zgodnie z wymogami przepisów postępowania administracyjnego, dokonując kompleksowej, a nie wybiórczej oceny materiału dowodowego, a następnie wyda rozstrzygnięcie odpowiadające prawu, uwzględniając także przeprowadzony w postępowaniu sądowoadministracyjnym dowód z wykazu parcel gruntowych i budowlanych z dnia 20 września 1945 r. Biorąc zaś pod uwagę, że nie została w kontrolowanym postępowaniu ustalona kluczowa przesłanka pozwalająca na rozpoznanie wniosku, tj. spełnienie przez przejęty majątek normy obszarowej wskazanej w art. 2 dekretu PKWN, Sąd I instancji z przedwczesne uznała odnoszenie się do zarzutów skargi dotyczących ustaleń organu II instancji w zakresie związku funkcjonalnego zespołu dworsko – parkowego z pozostałą częścią majątku.

Odnosząc się do zarzutu skargi dotyczącego rozpatrzenia przez organ odwoławczy odwołania Polskiej Akademii Nauk, które zdaniem skarżącej zostało złożone z uchybieniem terminu, Sąd I instancji wskazał, iż z akt sprawy wynika, że ustawowy termin do wniesienia odwołania określony w art. 129 § 2 k.p.a. został zachowany. Błędne zaś pouczenie zawarte w decyzji organu I instancji w zakresie 7 dniowego terminu do wniesienia odwołania nie może dla strony wywierać negatywnego skutku prawnego. Tym samym zarzut skargi wskazano za bezzasadny. Również zarzut naruszenia art. 10 § 1 k.p.a. Sąd I instancji uznał za niezasadny z uwagi na to, że powołanie się przez organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji na powszechnie dostępną wiedzę o wykształceniu S[...] nie stanowi o prowadzeniu postępowania dowodowego. Jeśli jednak uznać tę okoliczność za przeprowadzenie dowodu, to skarżąca nie wykazała, że pozbawienie jej możliwości wypowiedzenia się w przedstawionej kwestii w jakikolwiek sposób uniemożliwiło jej zgłoszenie ewentualnych wniosków dowodowych. Przy czym skarżąca nie zakwestionowała prawdziwości ustaleń organu w kwestii wykształcenia właścicielki przejętej nieruchomości.

Oceniając wnioski dowodowe zgłoszone w skardze, Sąd I instancji uznał za zasadne dopuszczenie dowodu z przedłożonego dokumentu uznając, że może on mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy niniejszej (art. 106 § 3 p.p.s.a.), natomiast przeprowadzanie dowodu z załączonej do skargi kopii książki uznano za niedopuszczalne bowiem sąd administracyjny może przeprowadzać dowody wyłącznie z dokumentów.

Mając powyższe na uwadze Sąd I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz orzekł o kosztach postępowania na podstawie art. 200 p.p.s.a.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w Warszawie wniosła Polska Akademia Nauk zaskarżając go w całości i zarzucając naruszenie:

I. prawa materialnego przez:

a) niewłaściwe zastosowanie art. 2 ust. 1 lit. e) w związku z art. 2 ust. 1 zdanie ostatnie dekretu PKWN i uznanie, że przedmiotowa nieruchomość nie spełnia norm powierzchniowych wskazanych w tym przepisie, a tym samym nie przechodzi z mocy prawa na własność Skarbu Państwa, pomimo iż w istniejącym stanie faktycznym Sąd I instancji powinien te przepisy zastosować;

b) błędną wykładnię art. 2 ust. 2 dekretu PKWN i uznanie, że w niniejszej sprawie należy dokonać ustaleń faktycznych i prawnych na datę wejścia w życie dekretu PKWN, tj. na dzień 13 września 1944 r., podczas gdy z mocy prawa, jak stanowi przepis art. 2 ust. 2 tegoż dekretu, nieważne są wszystkie prawne lub fizyczne działy nieruchomości ziemskich, wymienionych w art. 2-im ust (1) pkt e), dokonane po dniu 1 września 1939 r., tym samym Sąd I instancji powinien uwzględnić pomiary przedmiotowej nieruchomości z lat 1935 i 1937, nie zaś z okresu po dniu 1 września 1939 r.;

II. przepisów postępowania przed sądami administracyjnymi tj. naruszenie art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 7, art. 15, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 1 k.p.a., które to naruszenie miało istotny wpływ na wynik sprawy, wobec uznania, że Minister R[...]naruszył ww. przepisy k.p.a. i p.p.s.a. przez dowolną i wybiórczą ocenę zabranego materiału dowodowego, Organ nie rozpatrzył w sposób wyczerpujący materiału dowodowego, a tym samym nie wyjaśnił dokładnie sprawy i z tego powodu Sąd I instancji uchylił decyzję Ministra R[...], pomimo braku podstaw do poczynienia przez Sąd I instancji takich ustaleń, wobec zebrania przez w toku postępowania szeregu dokumentów znajdujących się w aktach sprawy oraz w oparciu decyzji o najbardziej miarodajne, zgodnie z art. 2 ust. 2 dekretu PKWN pomiary z lat 1935 i 1937.

Mając na uwadze powyższe zarzuty wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej powyższe zarzuty szerzej umotywowano.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną W[...] wniosła o jej oddalenie i zasądzenie od Polskiej Akademii Nauk zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się niezasadna.

Na wstępie należy zauważyć, iż sprawę niniejszą rozpoznano na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. poz. 1842 ze zm.), który pozwala przewodniczącemu zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Regulacja ta nie przewiduje konieczności uzyskania zgody strony na rozpoznanie sprawy w powyższym trybie.

Postępowanie kasacyjne oparte jest na zasadzie związania Naczelnego Sądu Administracyjnego granicami skargi kasacyjnej i podstawami zaskarżenia wskazanymi w tej skardze. Zakres sądowej kontroli instancyjnej jest zatem określony i ograniczony wskazanymi w skardze kasacyjnej przyczynami wadliwości prawnej zaskarżonego wyroku sądu I instancji. Jedynie w przypadku, gdyby zachodziły przesłanki, powodujące nieważność postępowania sądowoadministracyjnego, określone w art. 183 § 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny mógłby podjąć działania z urzędu, niezależnie od zarzutów wskazanych w skardze kasacyjnej. W niniejszej sprawie nie stwierdzono takich przesłanek.

Przedmiotową skargę kasacyjną oparto na obu podstawach kasacyjnych, przewidzianych w art. 174 pkt 1 i 2 P.p.s.a., zarzucając Sądowi I instancji naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie oraz naruszenie "przepisów postępowania przed sądami administracyjnymi". Generalnie w sytuacji podniesienia obu podstaw kasacyjnych, zasadą jest w pierwszej kolejności rozpoznanie zarzutów procesowych, ponieważ dopiero po przesądzeniu, że stan faktyczny przyjęty przez sąd w zaskarżonym wyroku jest prawidłowy albo nie został dostatecznie podważony, można przejść do skontrolowania procesu zastosowania przepisu prawa materialnego (vide: wyrok NSA z dnia 9 marca 2005 r. sygn. akt FSK 618/04, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ). Skoro jednak w warunkach badanej sprawy przedmiotem kontrowersji jest wypełnienie przez nieruchomość przejętą w ramach reformy rolnej normy obszarowej wskazanej w przepisie art. 2 ust. 1 pkt e) dekretu PKWN i kwestii tej dotyczą zarzuty podniesione w ramach obu podstaw kasacyjnych, to możliwe jest zatem łączne odniesienie się do postawionych zarzutów.

W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego jednolicie przyjmuje się, że dekret PKWN dotyczył nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym i tylko te nieruchomości, jeśli spełniały inne jeszcze warunki określone w dekrecie, przechodziły na własność Skarbu Państwa z dniem wejścia w życie ww. dekretu, tj. w dniu 13 września 1944 r. Z okoliczności badanej sprawy wynika, iż przejęcie przedmiotowej nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa nastąpiło w trybie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN, w tym zaś trybie na cele reformy rolnej przechodziły nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Wypada jednocześnie zauważyć, że przepisy dekretu PKWN pozbawione były szczegółowych norm proceduralnych regulujących kwestię odebrania prawa własności dotychczasowemu właścicielowi, a Skarb Państwa uzyskiwał własność nieruchomości bez potrzeby podejmowania jakiejkolwiek odrębnej czynności prawnej, w szczególności orzeczenia wojewódzkiego urzędu ziemskiego. Istotne jest jednak i to, że skutek rzeczowy określony w art. 2 dekretu PKWN mógł nastąpić tylko wobec nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym o określonych w dekrecie cechach, którymi w okolicznościach badanej sprawy były m.in. normy obszarowe (vide: uchwała TK z dnia 16 kwietnia 1996 r., W 5/95 (OTK Zb.Urz. 1996/2/13); uchwała siedmiu sędziów SN z dnia 13 października 1951 r., C 427/51 – zasada prawna (OSN 1953/1/1), uchwała siedmiu sędziów SN z dnia 7 czerwca 1962 r., I C 11/62 – zasada prawna (OSNC 1963/6/112); uchwała siedmiu sędziów NSA z dnia 5 czerwca 2006 r., I OPS 2/06 (ONSA 2006/5/123); uchwała siedmiu sędziów NSA z dnia 10 stycznia 2011 r., I OPS 3/10 (ONSAiWSA 2011/2/23).

W orzecznictwie podkreśla się także, że powyższy sposób pozbawienia własności dotychczasowych właścicieli miał w istocie charakter rewolucyjny, zaś generalność samego aktu wywłaszczenia, a nadto skala i tempo dokonanych na jego podstawie przekształceń własnościowych, w połączeniu z faktem, iż skutek wywłaszczenia następował w czasie trwającej wojny, w okresie ogromnych strat ludnościowych i podczas bezprecedensowej migracji ludności, w sposób nieuchronny prowadzi do konkluzji, iż realizacja reformy rolnej była często dokonywana w sposób wadliwy, a przejmowane nieruchomości niejednokrotnie nie spełniały kryteriów pozwalających na ich wywłaszczenie w ramach reformy rolnej, w szczególności nie wypełniały kryteriów obszarowych określonych w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN (vide: uchwała siedmiu sędziów NSA z dnia 10 stycznia 2011 r., I OPS 3/10, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ). Naprawieniu skutków takich nieprawidłowości służy przepis § 5 rozporządzenia ziemskiego, który pozwala na rozstrzyganie sporu o to, czy określona nieruchomość podpadała pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 pkt e) dekretu PKWN (vide: postanowienie TK z dnia 1 marca 2010 r., P 107/08, OTK-A Zb.Urz. 2010/3/27; uchwała SN z dnia 27 września 1991 r., akt III CZP 90/91, OSNCP 1992/5/72; uchwała siedmiu sędziów NSA z dnia 5 czerwca 2006 r., I OPS 2/06; uchwała siedmiu sędziów NSA z dnia 10 stycznia 2011 r., I OPS 3/10, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ).

Przenosząc powyższe uwagi na grunt badanej sprawy, prowadzonej w trybie § 5 rozporządzenia ziemskiego, za trafne uznać należy stanowisko Sądu I instancji o występowaniu w niej spornych zagadnień dwojakiego rodzaju. Pierwszym pozostaje kwestia przekroczenia przez przejęty majątek ziemski normy obszarowej wskazanej w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN, zaś drugim kwestia istnienia zespołu dworsko – pałacowego i charakteru związku zachodzącego pomiędzy tą częścią majątku ziemskiego, a pozostałym majątkiem wykorzystywanym rolniczo. Nie budzi przy tym wątpliwości, iż pierwsza z tych kwestii determinuje drugą. Stąd trafnie Sąd I instancji za kluczowe uznał zweryfikowanie przesłanki obszarowej. Natomiast kwestia istnienia zespołu dworsko – pałacowego i charakteru powiązań tego zespołu z pozostałym majątkiem ziemskim wykorzystywanym rolniczo, stanie się aktualna w razie ustalenia, iż przedmiotowy majątek przekroczył normę obszarową, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN.

Odnosząc się do tej kwestii wypada skonstatować, iż w toku dotychczasowego postępowania udało się dotrzeć do bogatego materiału dowodowego obrazującego wielkość i przeznaczenie poszczególnych części przejętego majątku ziemskiego. Dowody te szczegółowo przedstawione zostały w motywach zaskarżonego wyroku i nie ma potrzeby aktualnie ich powielania. Okoliczności tej nie podważa zresztą autor kasacji, wprost wskazując, iż organy dysponują w tym zakresie informacjami z wielu źródeł z okresu od 1935 r. do 1959 r. W takiej sytuacji wypada zgodzić się z Sądem I instancji, iż oparcie się przez organy wyłącznie na informacjach wynikających z arkuszy posiadłości gruntowej z 1935 r. i 1937 r., a pominięcie dokumentacji gruntowej i budowlanej z okresu powojennego, nie pozwala uznać poprawności ustalenia o przekroczeniu przez przedmiotowy majątek ziemski normy obszarowej wskazanej w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN. Tym bardziej, że organy nie dokonały wszechstronnej oceny wszystkich dowodów zgromadzonych w powyższym zakresie i nie wyjaśniły przyczyn, dla których tylko niektórym spośród zebranych dowodów przyznały wiarygodność. W tej sytuacji trafnie Sąd I instancji wskazał, iż w zgromadzonym materiale dowodowym znajdują się dowody obrazujące wielkość przejętego majątku ziemskiego wg stanu istniejącego w dacie bardziej zbliżonej do daty nacjonalizacji niż lata 1935 – 1937. Brak oceny wiarygodności tych dowodów i pominięcie ich przy ustalaniu istotnych dla sprawy okoliczności faktycznych stanowi o nierozpatrzeniu sprawy w jej całokształcie przez organ odwoławczy (art. 15 k.p.a.), będąc naruszeniem przepisów postępowania regulujących zarówno kwestię gromadzenia i oceny dowodów w sprawie administracyjnej (art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.), jak i zakresu uzasadnienia decyzji administracyjnej (art. 107 § 1 i 3 k.p.a.).

Nie ulega wątpliwości, że o zdatności konkretnego majątku ziemskiego do podlegania przepisom dekretu PKWN decydował jego stan w dniu wejścia w życie dekretu, tj. w dniu 13 września 1944 r. Jakkolwiek trafnie wskazuje autor kasacji na konieczność uwzględnienia w tym zakresie także art. 2 ust 2 ww. dekretu, który stanowi, iż nieważne są wszystkie prawne lub fizyczne działy nieruchomości ziemskich, wymienionych w art. 2 ust. 1 pkt e), dokonane po dniu 1 września 1939 r., to jednak z okoliczności sprawy nie wynika aby w ww. okresie były dokonywane działy przedmiotowego majątku ziemskiego. Tym samym przepis ten nie może być postrzegany jako podstawa umożliwiająca deprecjonowanie informacji o wielkości i charakterze gruntów składających się na przedmiotowy majątek ziemski, wynikających z dokumentów ewidencyjnych, klasyfikacyjnych i pomiarowych powstałych już po wejściu w życie dekretu PKWN. W takiej sytuacji podstawowym obowiązkiem organu – na co trafnie wskazywał Sąd I instancji – pozostaje ustalenie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia sprawy w zakresie wielkości areału i charakteru gruntów składających się na przedmiotowy majątek ziemski, na dzień wejścia w życie dekretu PKWN, a pomocniczo także na dzień 1 września 1939 r. Wymagać to będzie od organu oceny wszystkich zgromadzonych dotychczas dowodów, która odpowiadać winna dyrektywom art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., a nadto uwzględnienia w tej ocenie dowodu przeprowadzonego w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Powyższa ocena winna odnosić się także do kwestii rzetelności dokonania poszczególnych pomiarów i podejmować próbę wyjaśnienia na osi czasu różnic zachodzących w tych pomiarach. Wyniki tej oceny winny zostać w przekonywujący sposób uzewnętrznione przez organ w motywach wydanej decyzji (art. 11 w związku z art. 107 § 1 i 3 k.p.a.).

W świetle powyższych uwag nie można potwierdzić zasadności zarzutów kasacyjnych naruszenia art. 7, art. 15, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 1 i 3 k.p.a. w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., a także art. 2 ust. 1 lit. e) i art. 2 ust. 2 dekretu PKWN.

Nie jest także trafnie postawiony zarzut naruszenia art. 3 § 1 p.p.s.a. Regulacja ta stanowi, że sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Powyższa regulacja nie ma charakteru procesowego ale ustrojowy, określa bowiem przedmiot kontroli sprawowanej przez sądy administracyjne. Sąd może w związku z tym naruszyć ów przepis ustrojowy wyłącznie wtedy gdy oceni działalność podmiotów nie stanowiących administracji publicznej albo zastosuje środki prawne nieznane przepisom p.p.s.a. W skardze kasacyjnej nie wskazano jednak na dostrzeżenie tego rodzaju wadliwości w działaniach Sądu I instancji.

Z tych względów skarga kasacyjna jako pozbawiona usprawiedliwionych podstaw podlegała oddaleniu zgodnie z art. 184 p.p.s.a.

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 204 pkt 2 w związku z art. 205 § 2 P.p.s.a.