Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 1834/12
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2014-02-26 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6170 Adwokaci i aplikanci adwokaccy
Hasła tematyczne: Aplikacje prawnicze
Skarżony organ: Rada Adwokacka
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art.1 ust. 4, art.2, art. 3, art. 4b ust.1 pkt 1, art. 5, art. 8a ust 1 i2, art. 39 ust. 1 pkt 1, art. 65, art. 66 ust. 1 i 2, art. 68, art. 69a, art. 70, art. 72 ust. 1 pkt 4, art. 74 ust. 1 pkt 4, art. 80, art. 81
journal: Dz.U. 2002 nr 123 poz 1058
law: Ustawa z dnia 26 maja 1982 r. Prawo o adwokaturze - tekst jednolity.
article: art.1 par 2 i3, art. 2 par. 1,art. 2 par. 2 i 2a, art. 8 par. 2, art. 82a, art. 155 ,
journal: Dz.U. 2001 nr 98 poz 1070
law: Ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych.
article: art. 1 par.1, art. 27a par.1
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1269
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych.
article: art. 145 par. 1, art. 146 par. 1, art. 151,
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 7, art. 77 par.1, art. 107 par. 1, art. 107 par. 3,
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Henryk Wach Sędzia NSA Marzenna Zielińska Sędzia NSA Janusz Zajda (spr.) Protokolant Monika Tutak - Rutkowska po rozpoznaniu w dniu 13 lutego 2014 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej A.M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 14 maja 2012 r. sygn. akt VI SA/Wa 2455/11 w sprawie ze skargi A. M. na uchwałę Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej z dnia [...] września 2011 r. nr [...] w przedmiocie skreślenia z listy adwokatów 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w W.; 2. zasądza od Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej na rzecz A. M. kwotę 937 (dziewięćset trzydzieści siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. wyrokiem z 14 maja 2012 r., sygn. akt VI SA/Wa 2455/11 oddalił skargę A. M. na uchwałę Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej z [...] września 2011 r., Nr [...] w przedmiocie skreślenia z listy adwokatów.

Sąd orzekał w następującym stanie sprawy:

Okręgowa Rada Adwokacka w W. uchwałą z [...]marca 2006 r. postanowiła o wpisaniu A. M. na listę adwokatów Izby Adwokackiej w W.. W dniu [...] czerwca 2011 r. Rada wszczęła z urzędu postępowanie w sprawie skreślenia skarżącego z listy adwokatów Izby Adwokackiej w W.. Uznała, że taką podstawę daje art. 72 ust. 1 pkt 4 ustawy prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2002 r., Nr 123, poz. 1058 ze zm.; dalej: Poa), zgodnie z którym osoba, która piastuje stanowisko w organach wymiaru sprawiedliwości, organach ścigania lub wykonuje zawód notariusza nie może być jednocześnie adwokatem.

Uchwałą z [...] sierpnia 2011 r. Okręgowa Rada Adwokacka w W. postanowiła skreślić A. M. z listy adwokatów Izby Adwokackiej w W. stwierdzając, że ratio legis wskazanego wyżej przepisu jest oczywiste - dotyczy osób zajmujących stanowiska w wymiarze sprawiedliwości: Sądzie Najwyższym, sądach powszechnych, sądach administracyjnych i sądach wojskowych zgodnie z ustawami regulującymi ich ustrój i właściwość (art. 175 ust. 1 i art. 176 ust. 2 Konstytucji) - sędziowie, referendarze sądowi, asystenci sędziów, nie mogą jednocześnie posiadać uprawnienia do korzystania z tytułu zawodowego "adwokata" (art. 1 ust. 4 Poa). Nie można mieć jednocześnie legitymacji sędziego (referendarza, asystenta sędziego) i legitymacji adwokackiej. W ocenie organu, pomijając względy jurydyczne, byłaby to niewątpliwie w odczuciu powszechnym niedopuszczalna deprecjacja zarówno organów wymiaru sprawiedliwości, jak też instytucji i organizacji pomocy prawnej.

W dniu wydawania uchwały skarżący (adwokat) był zatrudniony na stanowisku asystenta sędziego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnymi w W. i nie złożył deklaracji rozwiązania stosunku pracy.

W odwołaniu od uchwały A. M. podkreślał, że najpierw zaczął pracować na podstawie umowy o pracę, jako asystent sędziego w WSA w W. (od 1 lutego 2004 r.), a dopiero potem ukończył aplikację sądową i złożył egzamin sędziowski w 2005 r. i następnie - cały czas pracując w WSA w W. na stanowisku asystenta sędziego, co było wiadome wpisującym go na listę organom adwokatury - w 2006 r. uzyskał wpis na listę adwokatów, jednocześnie zawieszając prawo do wykonywania zawodu. Będąc adwokatem, nie objął więc stanowiska w organie wymiaru sprawiedliwości.

Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej uchwałą z [...] września 2011r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie ORA w W..

Podzieliło opinię ORA w W., zgodnie z którą stanowisko asystenta sędziego należy do stanowisk w organach wymiaru sprawiedliwości. Zauważyło, że trudno wyobrazić sobie sytuację, aby ta sama osoba mogła zajmować stanowisko w wymiarze sprawiedliwości i jednocześnie korzystać z tytułu zawodowego "adwokata", który to tytuł zawodowy podlega ochronie prawnej (art. 1 ust. 4 Poa).

Organ zaznaczył, że art. 73 Poa umożliwia adwokatowi skreślonemu z listy adwokatów z przyczyn wymienionych m.in. w art. 72 ust. 1 pkt 4 Poa złożenie ponownie wniosku o wpis na listę, chyba że przestał odpowiadać warunkom przewidzianym w art. 65 pkt 1 i 2 Poa. Jeżeli zatem skarżący nie zamierza obecnie zrezygnować z zajmowanego stanowiska, aby wykonywać zawód adwokata, będzie mógł w przyszłości bez przeszkód zostać ponownie wpisany na wniosek na listę adwokatów.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. oddalając skargę A. M. stwierdził, że zaskarżona uchwała i poprzedzająca ją uchwała ORA w W. nie naruszają prawa.

Podkreślił, że przepis art. 72 ust. 1 pkt 4 Poa, stanowiący materialnoprawną podstawę podjętych rozstrzygnięć, nakazuje Okręgowej Radzie Adwokackiej skreślić adwokata z listy w wypadku objęcia stanowiska w organach wymiaru sprawiedliwości, organach ścigania lub rozpoczęcia wykonywania zawodu notariusza.

W sprawie, kwestia sporna sprowadza się do ustalenia, czy zatrudnienie w charakterze asystenta sędziego oznacza objęcie stanowiska w wymiarze sprawiedliwości (organach tego wymiaru).

Skarżący rozumie organ wymiaru sprawiedliwości, o którym mówi art. 72 ust. 1 pkt 4 Poa, jako sąd sprawujący wymiar sprawiedliwości, czyli tylko sędziów. Przyjęcie takiego pojmowania "organu wymiaru sprawiedliwości" powodowałoby, że poza zakresem stosowania art. 72 ust. 1 pkt 4 Poa pozostałaby działalność sądów, szczególnie ta związana z ochroną prawną oraz ta związana z rozstrzyganiem sporów (czynności referendarza sądowego). Sam art. 72 ust. 1 pkt 4 Poa mówi o "stanowisku w organach wymiaru sprawiedliwości", a nie - o stanowisku, którego piastowanie uprawnia do sprawowania wymiaru sprawiedliwości. Wobec tego pojęcie z art. 72 ust. 1 pkt 4 Poa należy rozumieć szerzej aniżeli wskazuje to skarżący. Nie chodzi w tym przepisie tylko o stanowiska, z którymi powiązane jest bezpośrednie sprawowanie wymiaru sprawiedliwości, ale o stanowiska w sądach, jako organach wymiaru sprawiedliwości. Stanowiskami takimi, oprócz stanowiska sędziego i referendarza sądowego jest także stanowisko asystenta sędziego.

Skarżący A. M. jest starszym asystentem sędziego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w W..

Charakter czynności wykonywanych przez asystenta sędziego (a także wymagania kwalifikacyjne - por. art. 27a w zw. z art. 6 § 1 pkt 1-3 pusa), jak i konkursowy tryb naboru na to stanowisko świadczą o szczególnej pozycji asystenta sędziego na tle innych pracowników sądu. Praca na stanowisku asystenta sędziego jest pracą stricte merytoryczną, wymagającą określonych kompetencji. Co więcej, asystent sędziego, tak jak i sędzia, ma obowiązek stale podnosić kwalifikacje zawodowe, w tym uczestniczyć w szkoleniach i innych formach doskonalenia zawodowego (art. 155 § 8 usp w zw. z art. 82a usp).

Ponadto praca na stanowisku asystenta sędziego (właśnie dzięki wymaganiom kwalifikacyjnym i rodzajowi czynności, jakie wykonuje asystent sędziego) stwarza duże możliwości rozwoju zawodowego. Przede wszystkim asystent sędziego może ubiegać się o urząd sędziego po spełnieniu przesłanek wyszczególnionych przez art. 6 § 1 pusa lub o stanowisko referendarza sądowego, po spełnieniu kryteriów przewidzianych przez art. 27 pusa. Może również - bez odbycia aplikacji - przystąpić do egzaminu adwokackiego, radcowskiego, notarialnego czy komorniczego. Zatem w przypadku pretendowania do wykonywania niektórych z powyższych zawodów stanowisko asystenta sędziego jest samodzielnym stanowiskiem wymienianym w jednym przepisie łącznie ze stanowiskiem sędziego, prokuratora, referendarza sądowego, aplikanta, bądź w przypadku ubiegania się o stanowisko sędziego wojewódzkiego sądu administracyjnego - stanowiskiem związanym ze stosowaniem prawa (art. 6 § 1 pkt 6 i 7 pusa), czyli posiadającym charakter merytoryczny.

Biorąc pod uwagę zakres obowiązków i możliwości ubiegania się o samodzielne stanowiska w organach ochrony prawnej oraz okoliczność, że asystent sędziego piastuje stanowisko, to jego pozycja może być porównywana do pozycji aplikanta odbywającego aplikacje ogólną, sędziowską czy prokuratorską według ustawy z 23 stycznia 2009 r. o Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury (Dz.U. Nr 26, poz. 157 ze zm.). Zakaz, zarówno wpisu na listę radców prawnych, jak i wykonywania zawodu radcy prawnego aplikantów odbywających aplikację sądową bądź prokuratorską przewiduje art. 26 ustawy o radcach prawnych, do którego odwołuje się skarżący na poparcie przeciwnego stanowiska. Uregulowania dotyczące przesłanek wpisu na listę adwokatów i radców prawnych są zaś w zasadzie tożsame.

Jednocześnie nie do zaakceptowania jest sytuacja, w której asystent sędziego, jako osoba zatrudniona w organie wymiaru sprawiedliwości, posługuje się tytułem adwokata (wynikającym z wpisu na listę adwokatów), przynależy do samorządu zawodowego adwokatów i opłaca składki, jako członek tego samorządu. Nie ma przy tym znaczenia, że wysokość miesięcznych składek na rzecz samorządu adwokackiego jest zróżnicowana. Chodzi tu bowiem o sam fakt przynależności do samorządu zawodowego adwokatów, skutkujący uzyskaniem przez asystenta sędziego statusu adwokata. Status adwokata łączy się z wpisem danej osoby na listę adwokatów (wynika z wpisu). Aczkolwiek sam wpis nie uprawnia jeszcze do wykonywania czynności adwokackich - niezbędne jest jeszcze do tego złożenie ślubowania (art. 5 Poa) oraz wyznaczenie siedziby zawodowej (art. 70 Poa), to wpis decyduje o tym statusie, gdyż na etapie ubiegania się o wpis badane są przesłanki jego uzyskania (art. 65 i nast. Poa). Ponadto przepis art. 2 Poa mówi, że adwokaturę stanowi ogół adwokatów i aplikantów adwokackich. Nie rozróżnia adwokatów wpisanych na listę, od adwokatów wykonujących zawód. Ochronie prawnej podlega tytuł zawodowy "adwokat", w myśl art. 1 ust. 4 Poa. Działania polegające na złożeniu ślubowania i wyznaczeniu siedziby zawodowej są więc następstwem wpisu - umożliwiają podjęcie wykonywania zawodu adwokackiego, ale pozostają bez wpływu na status adwokata, który wynika z wpisu na listę.

Sąd I instancji zauważył ponadto, że art. 72 ust. 1 pkt 4 Poa nie uzależnia rygoru skreślenia z listy adwokatów od wykonywania bądź niewykonywania zawodu adwokackiego przez adwokata, który objął stanowisko w organach przewidzianych w tym przepisie, bądź już je obejmując (jak w niniejszej sprawie) uzyskał w tym samym czasie wpis na listę adwokatów i mimo tego pozostał na tym stanowisku.

Skoro zatem, w myśl cytowanego wyżej art. 72 ust. 1 pkt 4 Poa, skreśla się adwokata z listy w wypadku objęcia stanowiska w organach wymiaru sprawiedliwości, to tym bardziej podlega skreśleniu z listy adwokat, który uzyskał wpis na listę zajmując już w nich stanowisko i z tego stanowiska (tu asystenta sędziego) nie zrezygnował. W obu przypadkach chodzi bowiem o ten sam, jednakowy status - status adwokata, który przysługuje osobom wpisanym na listę adwokatów, niezależnie od okoliczności, w jakich do tego wpisu doszło. Wprawdzie bazując wyłącznie na językowej (literalnej) wykładni art. 72 ust. 1 pkt 4 Poa można byłoby dojść do wniosku, że przepis ten dotyczy tylko przypadków, w których wpis na listę adwokatów został dokonany wcześniej niż objęcie stanowiska, o którym mowa w tym przepisie i nie ma zastosowania do sytuacji odwrotnej, jednakże poprzestanie na tej wykładni prowadziłoby do stosowania tego przepisu w sposób sprzeczny z jego ratio legis. Cel normy prawnej zawartej w tym przepisie sprowadza się zaś do przeciwdziałania sytuacji, w której osoby zatrudnione - a ściślej obejmujące stanowiska - w szeroko rozumianym wymiarze sprawiedliwości mogłyby równocześnie znajdować się na liście adwokatów. Dlatego odwoływanie się tylko do wykładni językowej art. 72 ust. 1 pkt 4 Poa nie jest dla stosowania tego przepisu wystarczające. Niezbędna jest również wykładnia celowościowo-funkcjonalna i systemowa, prowadząc do wniosku, że intencją ustawodawcy nie było różnicowanie w tym przepisie sytuacji adwokata, który po wpisaniu na listę adwokatów obejmuje stanowisko w organach wymiaru sprawiedliwości i sytuacji adwokata, który przed wpisaniem takie stanowisko zajmował, jednak po uzyskaniu wpisu, nie zrezygnował z tego stanowiska. Opisane pojmowanie art. 72 ust. 1 pkt 4 Poa nie jest sprzeczne z art. 65 Konstytucji RP. Stronom jest zagwarantowane prawo wyboru zawodu poprzez możliwość uzyskania wpisu na listę adwokatów w trakcie zajmowania stanowiska w organach wymiaru sprawiedliwości. Jednakże uzyskanie wpisu powoduje, że zainteresowany musi dokonać dalszego wyboru, co do wykonywanego zawodu, z jednoczesną rezygnacją z drugiego zawodu, bowiem z uregulowań systemowych wynika, że istnieje konflikt między tymi zawodami, gdy uprawnienia do ich wykonywania posiada ta sama osoba.

Tym samym podjęcie uchwały o skreśleniu skarżącego z listy adwokatów w oparciu o art. 72 ust. 1 pkt 4 Poa nie nastąpiło z przekroczeniem uprawnień przewidzianych w art. 17 ust. 1 Konstytucji RP.

A. M. złożył skargę kasacyjną, w której zaskarżył wyrok w całości, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, ewentualnie wydanie rozstrzygnięcia w trybie art. 188 ppsa, a także o zasądzenie kosztów postępowania.

Wyrokowi zarzucił:

- naruszenie prawa materialnego w postaci art. 4b ust. 1 pkt 1, art. 8a ust. 1 i 2, art. 39 ust. 1 pkt 1, art. 70 oraz art. 72 ust. 1 pkt 4 Poa w zw. z art. 175 ust. 1 i art. 184 Konstytucji RP, art. 1 § 1 i art. 27a § 1 pusa, art. 1 § 2 i 3, art. 2 § 1, 2 i 2a, art. 8 pkt 2 i art. 155 § 1 i 9 usp i § 3 ust. 1, 2 i 3 rozporządzenia z 5 11 2002 r., poprzez błędną wykładnię powyższych przepisów, w tym art. 72 ust. 1 pkt 4 Poa, polegającą na uznaniu, iż asystent sędziego obejmuje stanowisko w organach wymiaru sprawiedliwości, a w konsekwencji - bezpodstawne zastosowanie art. 72 ust. 1 pkt 4 Poa, w związku z naruszeniem przepisu postępowania art. 151 ppsa (bezpodstawnym zastosowaniem tego przepisu prowadzącym do oddalenia skargi) i naruszeniem art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/ oraz art. 146 § 1 ppsa (bezpodstawnym niezastosowaniem tych przepisów, które zastosowane prowadziłyby do uchylenia zaskarżonej uchwały);

- naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 3 § 1 ppsa, art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/, art. 146 § 1 i art. 151 ppsa w zw. z art. 7, 77 § 1 i 107 § 1 i 3 kpa, poprzez brak oceny wszystkich okoliczności faktycznych sprawy, które to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy;

- przepisów postępowania, tj. art. 141 § 4 ppsa w zw. z art. 151 ppsa i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/ oraz art. 146 § 1 ppsa, z uwagi na wadliwe sporządzenie uzasadnienia wyroku poprzez zbyt ogólne i niepełne odniesienie się do argumentów skarżącego.

Argumenty na poparcie powyższych zarzutów zostały przedstawione w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, w której kasator podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Naczelna Rada Adwokacka wniosła o jej oddalenie oraz o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W postępowaniu kasacyjnym obowiązuje wynikająca z art. 183 § 1 ppsa zasada związania Naczelnego Sądu Administracyjnego podstawami i granicami zaskarżenia, wskazanymi w skardze kasacyjnej. Przytoczone w tym środku prawnym przyczyny wadliwości kwestionowanego orzeczenia determinują zakres jego kontroli przez Sąd drugiej instancji. Do podjęcia działań z urzędu Naczelny Sąd Administracyjny zobowiązany jest jedynie w sytuacjach określonych w art. 183 § 2 ppsa, które w sprawie nie występują.

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucono naruszenie tak przepisów postępowania, jak i prawa materialnego. Ponieważ zarzuty naruszenia przepisów postępowania ściśle wiążą się z zarzutami naruszenia prawa materialnego, Naczelny Sąd Administracyjny uznał za uzasadnione łączne odniesienie się do tych zarzutów.

Naczelny Sąd Administracyjny uznaje za zasadny sformułowany w punkcie 1 petitum podstawowy zarzut skargi kasacyjnej - naruszenia art. 72 ust. 1 pkt 4 ustawy - Prawo o adwokaturze, poprzez jego błędną wykładnię skutkującą uznaniem, iż bez znaczenia dla jego stosowania jest kwestia, czy do objęcia stanowiska w wymiarze sprawiedliwości doszło przed czy po wpisie na listę adwokatów, gdyż w obu przypadkach mamy do czynienia z adwokatem obejmującym stanowisko w organach, o których mowa w przepisie art. 74 ust. 1 pkt 4 ustawy - Prawo o adwokaturze.

Powyższy problem był już przedmiotem rozważań Naczelnego Sądu Administracyjnego, szczególnie w sprawie sygn. akt II GSK 1007/12 (wyrok z 13 11 2013 r., dostępny na: orzeczenia.nsa.gov.pl). Stanowisko zajęte w tym zakresie, Naczelny Sąd Administracyjny w obecnym składzie podziela.

We wstępie do rozważań dotyczących wykładni przepisu prawa materialnego, tj. art. 72 ust. 1 pkt 4 ustawy - Prawo o adwokaturze, należy wskazać na treść tego przepisu. Zgodnie z nim, Okręgowa Rada Adwokacka skreśla adwokata z listy w wypadku objęcia stanowiska w organach wymiaru sprawiedliwości, organach ścigania lub rozpoczęcia wykonywania zawodu notariusza.

W rozpoznawanej przez Naczelny Sąd Administracyjny sprawie A. M. był zatrudniony na stanowisku asystenta sędziego od [...] lutego 2004 r., przy czym będąc zatrudniony na tym stanowisku, został wpisany na listę adwokatów na mocy uchwały Okręgowej Rady Adwokackiej w W. z [...] marca 2006 r., a następnie skreślony z listy uchwałą ORA z [...] sierpnia 2011 r., utrzymaną w mocy uchwałą Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej z [...] września 2011 r.

Podkreślenia wymaga, że ustawodawca w ustawie - Prawo o adwokaturze wyraźnie odróżnił dwie sytuacje dotyczące statusu adwokatów. Pierwsza obejmuje nabycie prawa do wykonywania zawodu adwokata, druga - wykonywanie tego zawodu. Nabycie prawa do wykonywania zawodu określają przepisy art. 65 z zastrzeżeniem art. 66 ust. 1 i 2 ustawy - Prawo o adwokaturze. Ustalają one wymogi osobowe kandydata na adwokata, których spełnienie przesądza o wpisaniu na listę adwokatów. Wyczerpują przy tym w całości przesłanki stanowiące podstawę wpisu na listę. Wpis na listę adwokatów jest elementem niezbędnym, ale niewystarczającym do rozpoczęcia wykonywania zawodu adwokata. Przed rozpoczęciem wykonywania czynności zawodowych adwokat zobligowany jest, mocą art. 5 ustawy - Prawo o adwokaturze złożyć ślubowanie, a ponadto, co ma decydujące znaczenie, wyznaczyć siedzibę zawodową i zawiadomić o tym właściwą radę adwokacką w terminie określonym w art. 70 ustawy - Prawo o adwokaturze. W orzecznictwie nie jest kwestionowane to, że wpis na listę adwokatów nie uprawnia jeszcze do występowania w charakterze pełnomocnika. W tym celu niezbędne jest zarówno uzyskanie wpisu, jak i podjęcie wykonywania zawodu. Druga sytuacja powstaje zatem, gdy adwokat wskazał w trybie art. 70 ustawy - Prawo o adwokaturze kancelarię adwokacką, zespół adwokacki lub spółkę cywilną, jawną, partnerską czy komandytową, w której będzie wykonywał zawód adwokata. Zgodnie z art. 70 cyt. ustawy - po uzyskaniu wpisu na listę adwokatów adwokat wyznacza swoją siedzibę zawodową i zawiadamia o tym właściwą Okręgową Radę Adwokacką, nie później niż w terminie 30 dni przed dniem wyznaczenia siedziby zawodowej.

W rozpoznawanej sprawie A. M. nabył wskutek wpisu na listę adwokatów jedynie prawo do wykonywania zawodu adwokata, lecz nie złożył ślubowania i nie wyznaczył siedziby zawodowej - stosownie do wymogu zawartego w art. 5 i 70 Poa, a zatem nie wykonuje zawodu adwokata, pozostając zatrudniony na stanowisku asystenta sędziego.

Ustawa - Prawo o adwokaturze reguluje przesłanki nabycia prawa do wykonywania zawodu adwokata oraz przesłanki wykonywania zawodu adwokata.

Przesłanki nabycia prawa do wykonywania zawodu adwokata reguluje art. 65 w zw. z art. 68 i 69a ustawy - Prawo o adwokaturze. Należy podzielić stanowisko przyjęte w wyroku NSA z 16 grudnia 2008 r., sygn. akt II GSK 594/2008 (ONSAiWSA 2010/2 poz. 36), że w regulacji prawnej nabycia prawa do wykonywania zawodu nie została wprowadzona przesłanka ograniczająca prawo wystąpienia o dopuszczenie do zawodu przez osobę zajmującą dotychczas stanowisko w organach wymiaru sprawiedliwości, czy w organach ścigania. Stanowiłoby to ograniczenie konstytucyjnego prawa jednostki do wyboru zawodu, ustanowionego w art. 65 ust. 1 Konstytucji RP: "Każdemu zapewnia się wolność wyboru i wykonywania zawodu oraz wyboru miejsca pracy. Wyjątki określa ustawa". Natomiast zgodnie z art. 68 ust. 4 ustawy - Prawo o adwokaturze: "Okręgowa rada adwokacka może odmówić wpisu na listę adwokatów tylko wtedy, gdy wpis narusza przepisy art. 65 pkt 1-3 (...)".

Od regulacji nabycia prawa do wykonywania zawodu należy odróżnić regulację prawa do wykonywania zawodu. Według art. 69a ustawy - Prawo o adwokaturze: "Wpis na listę adwokatów lub aplikantów adwokackich uważa się za dokonany, jeżeli Minister Sprawiedliwości nie podpisze sprzeciwu od wpisu w terminie 30 dni od dnia doręczenia uchwały wraz z aktami osobowymi kandydata (...)". Uchwała uzyskuje moc prawną, co ma konsekwencje dla związania adwokata ustawowymi zakazami. Według bowiem art. 4b ust. 1 pkt 1 ustawy - Prawo o adwokaturze adwokat nie może wykonywać zawodu, jeżeli pozostaje w stosunku pracy (B. Adamiak, Glosa do wyroku z 20 kwietnia 2012 r., II GSK 395/2011, Lex Polonica nr 3921461).

Wpis na listę adwokatów nie stwarza obowiązku wykonywania zawodu adwokata. Prawo o adwokaturze nie zawiera w tej mierze w ogóle jakichkolwiek przepisów, z których można by wywieść taki obowiązek. Sprawę wykonywania, bądź niewykonywania zawodu adwokata ustawodawca pozostawił wyłącznie woli adwokata, nie wiążąc żadnych negatywnych skutków z faktem niepodjęcia w ogóle wykonywania tego zawodu. Natomiast przewidział sytuacje, w których adwokat nie wykonuje zawodu, zwalniając takie osoby z obowiązku ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej (art. 8a ust. 2 ustawy - Prawo o adwokaturze). W tej sytuacji należy uznać, iż przepis art. 4b ust. 1 pkt 1 cyt. ustawy, wprowadza jedynie zakaz jednoczesnego wykonywania zawodu adwokata z pozostawaniem w stosunku pracy, nie odnosi się natomiast do sytuacji osoby, która nabyła prawo do wykonywania zawodu.

Nie ulega wątpliwości, że ustawa - Prawo o adwokaturze nie stoi na przeszkodzie uzyskania prawa do wykonywania zawodu adwokata (wpisu na listę adwokatów) przez osobę, która w chwili wpisu wykonuje pracę na podstawie stosunku pracy. Przepisu art. 72 ust. 1 pkt 4 ustawy - Prawo o adwokaturze nie można zatem interpretować w ten sposób, że na jego podstawie jest dopuszczalne skreślenie z listy adwokatów osoby, która po uzyskaniu wpisu dalej pracuje, nie podejmując się wykonywania zawodu adwokata. Oznaczałoby to bowiem, w skrajnym przypadku, że skreślenie takiej osoby z listy adwokatów jest dopuszczalne tuż po wpisie na tę listę.

Restrykcyjną sankcję należy więc odnieść do wykonywania zawodu adwokata i pozostawania w stosunku pracy. Naruszenie przez adwokata bezwzględnie obowiązującego zakazu wykonywania zawodu z pozostawaniem w stosunku pracy (art. 4b ust. 1 pkt 1 ustawy - Prawo o adwokaturze) jest rażącym naruszeniem przepisów prawa - jest postępowaniem sprzecznym z prawem, co stanowi podstawę do pociągnięcia do odpowiedzialności dyscyplinarnej (art. 80 ustawy - Prawo o adwokaturze). Natomiast nie można podzielić wykładni, która wprowadza dopuszczalność pozbawienia praw nabytych przez wyprowadzenie rygorystycznych przesłanek, które nie zostały ustanowione wprost w przepisach prawa. Podjęcie przez asystenta sędziego postępowania w sprawie nabycia prawa do wykonywania zawodu adwokata nie stwarza obowiązku zrzeczenia się swojego stanowiska. Ze względu na brak pewności nabycia prawa do wykonywania zawodu, którego źródłem jest orzeczenie Okręgowej Rady Adwokackiej, nie jest wymagane zrzeczenie się stanowiska w organach wymiaru sprawiedliwości, jeżeli przepis prawa takiej przesłanki wprost nie wprowadza. Takiego wymagania nie przewidział ustawodawca w ustawie - Prawo o adwokaturze, natomiast przewidział w ustawie z 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (j.t.: Dz.U. z 2010 r., Nr 10, poz. 65 ze zm.), w art. 26 stanowiąc, że: "Osoby, które wykonują zawód sędziego, prokuratora, notariusza, komornika, asesora sądowego, prokuratorskiego i notarialnego bądź odbywają aplikację sądową, prokuratorską lub notarialną, nie mogą jednocześnie zostać wpisane na listę radców prawnych ani wykonywać zawodu radcy prawnego". Wyłączona jest interpretacja rozszerzająca przesłanek zarówno warunkujących nabycie prawa do wykonywania zawodu adwokata, jak i pozbawienia prawa nabytego, jeżeli przepis prawa takiej restrykcyjnej regulacji wyraźnie nie wprowadza (B. Adamiak, Glosa do wyroku z 20 kwietnia 2012 r., II GSK 395/2011, Lex Polonica nr 3921461).

Biorąc powyższe rozważania pod uwagę, należy dokonać wykładni art. 72 ust. 1 pkt 4 ustawy - Prawo o adwokaturze w ścisłym związku z treścią art. 4b ust. 1 pkt 1 cyt. ustawy, który stanowi, że adwokat nie może wykonywać zawodu, jeżeli pozostaje w stosunku pracy. Ustawodawca w art. 4b ust. 1 pkt 1 ustawy - Prawo o adwokaturze zawarł normę zakazującą łączenia wykonywania zawodu adwokata z pozostawaniem w stosunku pracy. Natomiast w art. 72 ust. 1 pkt 4 cyt. ustawy przewidział normę zawierającą sankcję, tj. rygor skreślenia adwokata z listy adwokatów. Zatem zastosowanie sankcji w postaci skreślenia adwokata z listy dotyczy przypadków naruszenia normy zakazującej z art. 4b ust. 1 pkt 1 cyt. ustawy, a więc równoczesnego wykonywania zawodu adwokata z pozostawaniem w stosunku pracy. Taka wykładnia art. 72 ust. 1 pkt 4 Poa dokonana w ścisłym związku z treścią art. 4b ust. 1 pkt 1 tej ustawy pozostaje w zgodzie z normami konstytucyjnymi, tj. z art. 65 ust. 1 oraz art. 17 ust. 1 Konstytucji RP. Artykuł 65 ust. 1 Konstytucji RP gwarantuje bowiem każdemu wolność wyboru i wykonywania zawodu oraz wyboru miejsca pracy, przy czym - co wymaga podkreślenia - wyjątki określa ustawa. Zakres podmiotowy wolności gwarantowanej w tym przepisie obejmuje "każdego", a więc jest to wolność człowieka. Konstytucja ustanawia wolność pracy, z czego wynika z jednej strony wolność wyboru i wykonywania zawodu oraz wyboru miejsca pracy, a z drugiej - zakaz pracy przymusowej. Trybunał Konstytucyjny szerzej ujmując tę wolność stwierdził, że oznacza ona "nie tylko brak przymusu, ale również brak ograniczeń, polegających na uniemożliwieniu podmiotom prawnym wykonywania określonego zawodu, czy zatrudnienia, nie przymuszając ich jednocześnie do robienia czegoś innego" (wyrok TK z 2 czerwca 1999 r., K 34/98, OTK 1999, Nr 5, poz. 94). Wolność pracy oznacza więc skupienie się ustrojodawcy na przyznaniu jednostce swobód związanych z pracą (B. Banaszak, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, wyd. 2, Warszawa 2012, s. 393). Taka wykładnia pozostaje również w zgodzie z art. 17 ust. 1 Konstytucji RP, gdyż umożliwia równocześnie wypełnienie w pełnym zakresie przez organy samorządu adwokackiego konstytucyjnego obowiązku sprawowania pieczy nad należytym wykonywaniem zawodu. Przepis art. 17 ust. 1 Konstytucji RP nakłada bowiem na organy samorządu adwokackiego obowiązek sprawowania pieczy nad należytym wykonywaniem zawodu w granicach interesu publicznego i dla jego ochrony. Przypisane samorządom korporacji "sprawowanie pieczy nad należytym wykonywaniem zawodu" dotyczy - przedmiotowo sytuacji "wykonywania zawodu", podmiotowo zaś osób uczestniczących w wykonywaniu zawodu objętego zasięgiem odpowiedniej korporacji. Stosownie z kolei do art. 3 ust. 1 pkt 3 ustawy - Prawo o adwokaturze, zadaniem samorządu zawodowego adwokatury jest sprawowanie nadzoru nad przestrzeganiem przepisów o wykonywaniu zawodu adwokata. Natomiast nie do zaakceptowania byłaby sytuacja, kiedy osoba zatrudniona na stanowisku asystenta sędziego jednocześnie wykonywałaby zawód adwokata. Jednakże przed jej powstaniem zabezpiecza w sposób dostateczny bezwzględnie obowiązujący zakaz zawarty w art. 4b ust. 1 pkt 1 ustawy - Prawo o adwokaturze. Naruszenie przez adwokata bezwzględnie obowiązującego zakazu wykonywania zawodu z pozostawaniem w stosunku pracy stanowi rażące naruszenie przepisów prawa - jest postępowaniem sprzecznym z prawem, co stanowi podstawę do pociągnięcia adwokata do odpowiedzialności dyscyplinarnej (art. 80 i 81 ustawy - Prawo o adwokaturze). Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy należy stwierdzić, że z uwagi na fakt, że A. M.i - będąc zatrudniony na stanowisku asystenta sędziego - nabył jedynie prawo do wykonywania zawodu adwokata, ale go nie wykonuje (nie złożył ślubowania i nie wyznaczył siedziby zawodowej) - nie można było zastosować wobec niego sankcji w postaci skreślenia z listy adwokatów przewidzianej w art. 72 ust. 1 pkt 4 ustawy - Prawo o adwokaturze.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 185 § 1 ppsa orzekł jak w sentencji wyroku.

O kosztach postępowania Naczelny Sąd Administracyjny orzekł na mocy art. 203 pkt 1 i art. 205 § 2 ppsa w zw. z § 2 ust. 2 i § 14 ust. 2 pkt 2 lit. a/ rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.), mając na uwadze znaczny nakład pracy pełnomocnika uwidoczniony w sporządzanych pismach oraz zawiłość sprawy.