Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 1149/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2018-03-21 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6182 Zwrot wywłaszczonej nieruchomości i rozliczenia z tym związane
Hasła tematyczne: Wywłaszczanie nieruchomości
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 216 ust. 1, art. 136 ust. 3, art. 137, art. 229
journal: Dz.U. 2016 poz 2147
law: Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami - tekst jedn.

SENTENCJA

Dnia 21 marca 2018 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jakub Zieliński Sędziowie Sędzia WSA Elwira Brychcy Sędzia WSA Edyta Podrazik (spr.) Protokolant st. sekr. sąd. Edyta Rurarz - Kwietniewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 marca 2018 roku sprawy ze skargi S. M., E. M., J. M., Z. L., J. N. na decyzję Wojewody z dnia [...] roku nr [...] w przedmiocie odmowy zwrotu nieruchomości oddala skargę


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] r., nr [...], [...], działając z upoważnienia Prezydenta Miasta P., na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 r., poz. 23 ze zm.; dalej: "K.p.a.") w zw. z art. 16 ustawy z dnia 7 kwietnia 2017 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2017, poz. 935), art. 136 ust. 3, art. 142 ust. 1 w związku z art. 4 pkt 9b [1] ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2016 r., poz. 2147 ze zm.; dalej: "u.g.n."), odmówił S. M., Z. L., E. M., J. M., J. N. i T. B. zwrotu zbytej na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości zapisanej dawniej w księdze wieczystej Kw nr [...], stanowiącej obecnie działkę nr [...] z arkusza mapy 21 obrębu [...], zapisaną w księdze wieczystej nr [...] jako własność Skarbu Państwa w użytkowaniu wieczystym [...] S.A. z siedzibą w W..

Przedstawiając przebieg postępowania organ I instancji wyjaśnił, że postępowanie o zwrot opisanej nieruchomości zostało wszczęte na wniosek S. M., J. N., Z. L., E. M., J. M. i T. B., którzy powołali się na następstwo prawne po poprzednich współwłaścicielach nieruchomości. Zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w L. z dnia [...] r., sygn. akt [...], spadek po zmarłym [...] r. F. N. nabyły: żona J. N. i córki Z. L., S. M. i A. M., wszystkie w 1/4 części. Spadek po zmarłej [...] r. A. M. nabyli: mąż J. M. i córka E. M., każde w 1/2 części (postanowienie Sądu Rejonowego w L. z [...] r., sygn. akt [...]), a spadek po zmarłym [...] r. B. N. nabyła w całości córka T. B. (postanowienie Sądu Rejonowego w P. z [...] r., sygn. akt [...]).

Organ I instancji ustalił, że umową sprzedaży z [...] r. (akt notarialny rep. A [...]) F. N. i B. N. zbyli na rzecz Skarbu Państwa - Zachodniej Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych w P., nieruchomość położoną w P. przy ulicy [...], zapisaną w księdze wieczystej Kw nr [...], stanowiącą działkę nr [...] z arkusza mapy 21 obrębu [...] o powierzchni 4,2457 ha. Umowę sprzedaży zawarto w trybie art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64). Z § 3 umowy wynika, że przedłożono do niej opis i mapę dla działki nr [...] oraz decyzję Prezydenta Miasta P. z [...] r., nr [...] o zatwierdzeniu planu realizacyjnego inwestycji - budowy stacji rozrządowej [...]

Badanie ksiąg wieczystych wykazało, że działkę nr [...] odłączono z księgi wieczystej Kw nr [...] i przeniesiono do księgi wieczystej Skarbu Państwa Kw nr [...] (obecnie nr [...]) na wniosek z [...] r., nr Idz. Kw. [...], w dniu [...] r. i wpisano: "własność państwowa w zarządzie i użytkowaniu [...]". Następnie decyzją ostateczną z [...] r., nr [...] Wojewoda orzekł, że grunt Skarbu Państwa będący w zarządzie przedsiębiorstwa państwowego [...], oznaczony geodezyjnie jako działka nr [...] o powierzchni 4,2457 ha z arkusza mapy 21 obrębu [...], stał się z dniem [...] r. przedmiotem użytkowania wieczystego tego przedsiębiorstwa, a budynki i urządzenia trwale związane z tym gruntem, stały się z tym dniem jego własnością. Z uzasadnienia decyzji wynika, że nieruchomość jest zajęta pod infrastrukturę kolejową, zabudowana jest urządzeniami przeznaczonymi do prowadzenia ruchu kolejowego. W dniu [...] r. prawo użytkowania wieczystego zostało ujawnione w powołanej wyżej księdze wieczystej.

Z uwagi na fakt, że istnieją dwie odmienne linie orzecznicze dotyczące konieczności badania, czy zrealizowano cel wywłaszczenia, z ostrożności przeprowadzono postępowanie wyjaśniające mające na celu ustalenie realizacji celu wywłaszczenia. Oględziny nieruchomości przeprowadzone [...] r. wykazały, że na działce nr [...] usytuowane są tory na nasypie kolejowym. Na południe od torów kolejowych, na terenie uprawnym znajdują się dwa słupy energetyczne średniego napięcia. W kierunku północnym za torami znajduje się skarpa, a dalej płaski teren, porośnięte samosiewami traw, krzewów i drzew. Stan działki udokumentowano materiałem fotograficznym włączonym do akt sprawy. Wynika on również z mapy zasadniczej. Ponadto, w pismach z dnia [...] i [...] r. spółka [...] S.A. z siedzibą w W. wyjaśniła, że nie posiada żadnej dokumentacji związanej z budową stacji rozrządowej [...]. Potwierdziła jednak, że na działce nr [...] znajduje się linia kolejowa nr [...] [...], wybudowana w 1978 r. i jest wykorzystywana zgodnie z przeznaczeniem.

Wobec powyższego zdaniem organu I instancji przeprowadzone postępowanie wykazało, że w stosunku do działki nr [...] nie istnieje przesłanka zbędności określona w art. 137 u.g.n. Działka ta nabyta została na cele budowy stacji rozrządowej [...] i jest wykorzystywana przez [...] S.A. na ten cel. Ponadto nieruchomość stanowi przedmiot użytkowania wieczystego [...] S.A., co stanowi kolejną przeszkodę uniemożliwiająca jej zwrot.

W odwołaniach z dnia [...] r. do Wojewody S. M. i J. N., a także E. M., J. M. i Z. L. wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i orzeczenie co do istoty sprawy, ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Zaskarżonej decyzji zarzucili naruszenie przepisów postępowania, tj.: art. 6, art. 7, art. 77 § 1 K.p.a. oraz art. 80 K.p.a. w zw. z art. 107 § 1 i 3 K.p.a. oraz naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 136 ust 3 u.g.n. w zw. z art. 137 ust. 1 pkt 1 i 2 w zw. z art. 137 ust. 2 w zw. z art. 229 u.g.n. w zw. z art. 4 pkt 55 oraz art. 4 pkt 2 ustawy o transporcie kolejowym.

W uzasadnieniu odwołujący zaprzeczyli, jakoby cel wywłaszczenia został na spornej nieruchomości zrealizowany. W szczególności wskazali, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wynika, aby na nieruchomości usytuowana była stacja rozrządowa, stacja kolejowa, urządzenia do rozrządu wagonów, urządzenia umożliwiające zestawianie składów pociągów, urządzenia umożliwiające wykonywanie manewrów, ani tym bardziej, aby na nieruchomości tej stacjonowały składy pociągów, czy też aby dokonywany był na niej naładunek i wyładunek wagonów. Stacja rozrządowa [...] znajduje się natomiast na innych, oddalonych od działki nieruchomościach. Z przeprowadzonych przez organ I instancji oględzin wynika, że na terenie nieruchomości usytuowane są jedynie tory kolejowe znajdujące się na nasypie, zaś pozostała część nieruchomości nie jest w żaden sposób zagospodarowana.

Ponadto odwołujący wskazali, że z materiału dowodowego wynika, że w przedmiotowej sprawie nie doszło do ustanowienia użytkowania wieczystego w drodze umowy cywilnoprawnej. Wojewoda w 2003 r. orzekł jedynie, że nieruchomość z dniem [...] r. stała się przedmiotem użytkowania wieczystego. Prawo to zostało następnie ujawnione w księdze wieczystej nr [...] [...] w dniu [...] r. na skutek wniosku złożonego w dniu [...] r. Powyższe oznacza, że przed dniem wejścia w życie u.g.n. na nieruchomości nie ustanowiono prawa użytkowania wieczystego i nie ujawniono go w księdze wieczystej, co oznacza, że nie zostały spełnione wymienione w art. 229 u.g.n. przesłanki wyłączające roszczenie o zwrot nieruchomości.

Wojewoda decyzją z dnia [...] r., nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. w zw. z art. 16 ustawy z dnia 7 kwietnia 2017 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2017, poz. 935), utrzymał zaskarżoną decyzję w całości w mocy.

W uzasadnieniu organ odwoławczy w pierwszej kolejności wskazał, że materiał dowodowy zgromadzony w sprawie jest zbyt skąpy aby udzielić jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, czy cel wywłaszczenia przewidziany w umowie zbycia nieruchomości został zrealizowany na nieruchomości objętej postępowaniem. Prezydent Miasta P. nie przedsięwziął dalszych poszukiwań, a powinien zwrócić się do Archiwum Państwowego w P. z zapytaniem, czy w jego zasobach nie znajdują się dokumenty dotyczące inwestycji polegającej na budowie stacji rozrządowej jako, że [...] były jednostką Skarbu Państwa i być może te dokumenty znajdują się właśnie w rzeczonym archiwum.

W opinii organu odwoławczego brak ten nie ma jednak wpływu na wynik sprawy, albowiem analiza dokumentów z ksiąg wieczystych i umowy zbycia nieruchomości z dnia [...] r. prowadzi do wniosku, że sytuacja prawna nieruchomości spełnia wymogi przewidziane dyspozycją art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, do których odnosi się dyspozycja art. 216 ust. 1 u.g.n.

Z uwagi na to, że nieruchomość pozostaje aktualnie w użytkowaniu wieczystym [...] S.A., konieczna i wymagana jest również analiza sytuacji w kontekście art 229 u.g.n. Rzeczone użytkowanie wieczyste przysługującego [...] S.A. powstało z mocy prawa na podstawie przepisów u.g.n., rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 lutego 1998 r. w sprawie przepisów wykonawczych dotyczących uwłaszczania osób prawnych nieruchomościami będącymi dotychczas w ich zarządzie lub użytkowaniu, przepisów ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe" oraz ustawy z dnia 28 marca 2003 r. o transporcie kolejowym. Zostało ono potwierdzone deklaratoryjną decyzją Wojewody, znak [...], z dnia [...] r. Wpis prawa użytkowania wieczystego do księgi wieczystej nastąpił na podstawie wniosku, który wpłynął do sądu wieczystoksięgowego w dniu [...] r. i ma moc wsteczną od tej daty. Dlatego należy stwierdzić, że użytkowanie wieczyste z niniejszej sprawy nie spełnia wymogów cytowanego przepisu przejściowego z uwagi na wpis użytkowania wieczystego do księgi wieczystej po wejściu w życie u.g.n.

Niemniej jednak zgodnie z art. 232 kodeksu cywilnego przedmiotem użytkowania wieczystego mogą być tylko i wyłącznie grunty stanowiące własność Skarbu Państwa a także grunty stanowiące własność jednostek samorządu terytorialnego. Sytuacja praw związanych z nieruchomością w razie zwrotu nieruchomości regulowana jest przepisami art. 138 i 139 u.g.n. Zawierają one zamknięty katalog praw obciążających nieruchomość i decydują o ich losie w razie orzeczenia zwrotu nieruchomości na rzecz byłych właścicieli. Jednocześnie kreują odmienny od zasadniczego stan prawny, ingerując w trwałość stosunków rzeczowych (użytkowanie) i zobowiązaniowych (trwały zarząd, najem dzierżawa, użyczenie) i nie mogą być interpretowane rozszerzająco. Treść tych norm nie pozostawia wątpliwości co do tego, że prawo użytkowania wieczystego nie wchodzi w zakres ich dyspozycji i nie wygasa ono na skutek zwrotu nieruchomości. W razie orzeczenia zwrotu nieruchomości na rzecz osób fizycznych mamy zatem do czynienia z sytuacją polegająca na tym, że prawo własności nieruchomości przysługuje innemu podmiotowi aniżeli Skarb Państwa czy jednostka samorządu terytorialnego, a obciążające ją prawo użytkowania wieczystego istnieje nadal i nie ma podstawy aby wygasło czy zostało rozwiązane. Taki stan prawny jest nieznany polskiemu prawu i jest niedopuszczalny. W takiej sytuacji należy odnieść się do art. 2 u.g.n. Zawiera on stwierdzenie, że przepisy u.g.n. nie naruszają innych ustaw w zakresie dotyczącym gospodarki nieruchomościami. Nie ulega wątpliwości, że zagadnienia związane z instytucją ustanowienia i funkcjonowania prawa użytkowania wieczystego, regulowane przepisami k.c. jak i przepisami u.g.n. (rozdział 3 i 4 Działu II) należą do przepisów gospodarki nieruchomościami. Oznacza to tyle, że stan prawny wykreowany na gruncie przepisów u.g.n. nie może być w żadnym razie sprzeczny z przepisami kodeksu cywilnego i nie może być on fundamentem powstania sytuacji prawnej niedopuszczalnej w ustawodawstwie polskim.

Uprawniony jest zatem wniosek, że stan prawny nieruchomości objętej niniejszym postępowaniem nie pozwala na pozytywne rozstrzygnięcie o jej zwrocie na rzecz wnioskodawców. W niniejszej sprawie okoliczność realizacji celu wywłaszczenia bądź jej braku nie ma znaczenia dla postępowania, ponieważ jego negatywny wynik nie jest konsekwencją ustaleń faktycznych w zakresie realizacji celu wywłaszczenia, a odmowa zwrotu nieruchomości jest spowodowana prawną niedopuszczalnością istnienia użytkowania wieczystego na nieruchomości stanowiącej własność osób fizycznych.

W skardze z dnia [...] r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego S. M., E. M., J. M., Z. L. i J. N. wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji, a także poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta P., a także zasądzenie na ich rzecz zwrotu kosztów postępowania. Zaskarżonej decyzji zarzucili naruszenie zarówno przepisów prawa materialnego, w tym art. 136 ust. 3 w zw. z art. 229 u.g.n. i art. 33 u.g.n., jak i przepisów postępowania, tj. art. 6, 7, 77 § 1, 80 i 107 § 3 K.p.a. w zw. z art. 15 K.p.a.

W uzasadnieniu skarżący podnieśli, że ustawodawca określając przesłanki zwrotu wywłaszczonej nieruchomości ustanowił jednocześnie przeszkodę do realizacji tego uprawnienia, którą wyartykułował wprost i jednoznacznie w art. 229 u.g.n. Wykładnię rozszerzającą tego przepisu, stanowiącego wyjątek od ogólnej zasady zwrotu w przypadku ziszczenia się przesłanek określonych w art. 136 ust. 3 u.g.n., uznać należy za niedopuszczalną. Skoro bowiem ustawodawca wskazał dwie przesłanki, których jedynie łączne wystąpienie skutkuje zakazem zwrotem wywłaszczonej nieruchomości (ustanowienie i ujawnienie w księdze wieczystej prawa użytkowania wieczystego przed dniem wejścia w życie u.g.n.), to brak jest podstaw do stwierdzenia, że ustanowienie tego prawa i ujawnienie go po dniu wejścia w życie ustawy również obliguje organy do odmowy zwrotu obciążonej tym prawem nieruchomości. W szczególności podstawy takiej nie sposób odnaleźć w art. 2 u.g.n. w zw. z art. 232 KC.

Skoro zatem art. 229 u.g.n. zwalnia organy administracji publicznej od badania zbędności nieruchomości na cel wywłaszczenia, stwierdzając, że roszczenie o zwrot nie przysługuje jedynie w przypadkach ściśle w nim określonych, to tym samym, a contrario we wszystkich przypadkach nieobjętych zakresem zastosowania cytowanego przepisu organy administracji publicznej powinny uczynić przedmiotem swojej analizy kwestię realizacji celu wywłaszczenia. Wobec tego ograniczenie się wyłącznie do stwierdzenia, że zwrot nieruchomości jest niemożliwy z uwagi na oddanie jej w użytkowanie wieczyste należy uznać za niewystarczające.

Skarżący podnieśli również, że ustawodawca w art. 33 u.g.n. wskazuje na możliwość rozwiązania oraz wygaśnięcia użytkowania wieczystego. Sam fakt niewymienienia użytkowania wieczystego wśród praw wskazanych w art. 138 u.g.n. nie oznacza, że brak jest podstaw do jego wygaśnięcia, czy też rozwiązania na podstawie art. 33 tej ustawy.

W odpowiedzi na skargę Wojewoda wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Przedmiotem sądowej kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Wojewody z dnia [...] r., nr [...], utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia [...] r., nr [...], w przedmiocie odmowy zwrotu zbytej na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości zapisanej dawniej w księdze wieczystej Kw nr [...], stanowiącej obecnie działkę nr [...] z arkusza mapy 21 obrębu [...], zapisaną w księdze wieczystej nr [...] jako własność Skarbu Państwa w użytkowaniu wieczystym [...] S.A. z siedzibą w W..

Zasady i tryb zwrotu wywłaszczonych nieruchomości uregulowane zostały przepisami art. 136 - 142 zawartymi w rozdziale 6 działu III ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2016, poz. 2147 ze zm.; dalej: "u.g.n.") i miały one zastosowanie w niniejszej sprawie, gdyż, jak wynika z treści art. 216 ust. 1 tej ustawy, przepisy rozdziału 6 działu III stosuje się odpowiednio do m.in. nieruchomości przejętych lub nabytych na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 6 lub art. 47 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz.U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64 oraz z 1982 r. Nr 11, poz. 79).

Zgodnie z treścią art. 136 ust. 3 u.g.n., poprzedni właściciel lub jego spadkobierca mogą żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub jej części, jeżeli, stosownie do przepisu art. 137, stała się ona zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. Stosownie zaś do treści art. 137 tej ustawy nieruchomość uznaje się za zbędną na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu, jeżeli: 1) pomimo upływu 7 lat od dnia, w którym decyzja o wywłaszczeniu stała się ostateczna, nie rozpoczęto prac związanych z realizacją tego celu albo 2) pomimo upływu 10 lat od dnia, w którym decyzja o wywłaszczeniu stała się ostateczna, cel ten nie został zrealizowany (ust. 1). Jeżeli w przypadku, o którym mowa w ust. 1 pkt 2, cel wywłaszczenia został zrealizowany tylko na części wywłaszczonej nieruchomości, zwrotowi podlega pozostała część (ust. 2).

Zwrot wywłaszczonej nieruchomości nie jest jednak możliwy, gdy przed dniem wejścia w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami, tj. przed dniem 1 stycznia 1998 r., nieruchomość została sprzedana albo ustanowiono na niej prawo użytkowania wieczystego na rzecz osoby trzeciej i prawo to zostało ujawnione w księdze wieczystej, o czym stanowi art. 229 ustawy. Istotą cytowanego art. 229 u.g.n. jest m.in. zapewnienie bezpieczeństwa i pewności obrotu prawnego, które to reguły stanowią składnik konstytucyjnej zasady demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP). Jeżeli zatem władanie nieruchomości przeniesiono na osobę trzecią przed wejściem w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami i fakt ten ujawniono w księdze wieczystej, to nie ma potrzeby badania przesłanek zwrotu (zbędności wywłaszczonej nieruchomości), bo zwrot nieruchomości nastąpić nie może, poza sytuacją, gdy władającym jest Skarb Państwa albo jednostka samorządu terytorialnego. Naczelny Sąd Administracyjny przesądził tę kwestię w uchwale z dnia 13 kwietnia 2015 r., sygn. akt I OPS 3/14 (wszystkie cytowane w niniejszym wyroku orzeczenia dostępne są na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl), dowodząc m. in. niewykonalności decyzji zwrotowej w takiej sytuacji. Kwestia odszkodowawcza jest przy tym odrębnym zagadnieniem. W takiej sytuacji nie ma znaczenia czy przesłanki zwrotowe występują czy nie, bo w żadnym razie do zwrotu nieruchomości dojść nie może.

Niemniej jednak w rozpoznawanej sprawie nie zaistniała sytuacja opisana w art. 229 u.g.n., albowiem co prawda w dniu 5 grudnia 1990 r., a więc przed dniem wejścia w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami, tj. przed dniem przed 1 stycznia 1998 r. na nieruchomości wywłaszczonej ustanowiono prawo użytkowania wieczystego na rzecz [...], to prawo to zostało ujawnione w księdze wieczystej już po tej dacie. W sprawie bezspornym jest bowiem, że F. N. i B. N. w dniu [...] r. sprzedali [...] w P. nieruchomość położoną w P. przy ulicy [...], zapisaną w księdze wieczystej Kw nr [...], stanowiącą działkę nr [...] z arkusza mapy 21 obrębu [...] o powierzchni 4,2457 ha. Działka została kupiona w trybie art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64). Do umowy przedłożono m. in. decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia [...] r., nr [...] o zatwierdzeniu planu rewitalizacyjnego inwestycji budowy stacji rozrządowej [...] (por. akt notarialny z, rep. A II nr [...]; k. 25 i 26 akt adm. organu I instancji). Na mocy tej umowy w dniu [...] r. działkę nr [...] odłączono z księgi wieczystej Kw nr [...] i przeniesiono ją do księgi wieczystej Kw nr [...], w której wpisano własność na rzecz Skarbu Państwa w zarządzie i użytkowaniu [...] w P. (k. 22 i 44 akt adm. organu I instancji). Następnie decyzją ostateczną z dnia [...] r., nr [...] Wojewoda orzekł, że grunt Skarbu Państwa będący w zarządzie przedsiębiorstwa państwowego [...] położony w P., oznaczony geodezyjnie jako działka nr [...] o powierzchni 4,2457 ha z arkusza mapy 21 obrębu [...], stał się z dniem 5 grudnia 1990 r. przedmiotem użytkowania wieczystego tego przedsiębiorstwa, a budynki i urządzenia trwale związane z tym gruntem, stały się z tym dniem jego własnością (k. 87 i 88 akt adm. organu I instancji). Ostatecznie doszło do odłączenia przedmiotowej działki z Kw [...] i założenia dla niej nowej księgi wieczystej nr [...] wraz z wpisaniem do tej księgi w dniu [...] r. prawa użytkowania wieczystego na rzecz [...] S.A. (k. 37 i 92 akt adm. organu I instancji).

Wobec powyższego istota sporu sprowadza się do rozstrzygnięcia, czy wywłaszczona nieruchomość może podlegać zwrotowi w sytuacji, gdy jest obciążona prawem użytkowania wieczystego, jednak prawo to zostało wpisane do księgi wieczystej już po wejściu w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami, a także, czy odmowę zwrotu winno poprzedzać ustalenie, czy nieruchomość ta stała się zbędna na cel wywłaszczenia.

Zdaniem Sądu pomimo, że w niniejszej sprawie nie zachodzi sytuacja przewidziana w art. 229 u.g.n., a to ze względu na fakt, że wpis prawa użytkowania wieczystego do księgi wieczystej nastąpił po dniu 1 stycznia 1998 r., to faktycznie negatywną przesłankę zwrotu nieruchomości, nie zapisaną wprost w przepisach art. 136 – 138 u.g.n. stanowi okoliczność, że nie może zostać zwrócona nieruchomość, której właścicielem w czasie rozpatrywania wniosku o jej zwrot nie jest Skarb Państwa lub określona jednostka samorządu terytorialnego. Taki stan prawny uniemożliwia zwrot wywłaszczonej nieruchomości bez względu na przesłankę jej zbędności, o której mowa w art. 136 ust. 3 u.g.n. Podważa to zatem w ogóle sens badania jaki był cel wywłaszczenia i czy został on zrealizowany, albowiem do zwrotu i tak nie może dojść.

Za powyższym stanowiskiem przemawia cywilnoprawny charakter roszczenia o zwrot wywłaszczonej nieruchomości. Realizacja tego roszczenia – przeniesienie własności nieruchomości ze Skarbu Państwa z powrotem na wywłaszczonego właściciela lub na jego następcę - następuje w drodze postępowania administracyjnego. Ostateczna decyzja o zwrocie nieruchomości ma charakter konstytutywny, wywołuje skutek rzeczowy w postaci przejścia prawa własności na poprzedniego właściciela i stanowi podstawę wpisu w księdze wieczystej. Z tych względów postępowanie administracyjne może się toczyć, jeśli istnieje niebudzący wątpliwości stan prawny, z którego wynika, że Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego jest właścicielem nieruchomości (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 18 kwietnia 1996 r. sygn. akt III CZP 29/96, OSNC 1996/7-8/102). Roszczenie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości, gdy zachodzą przesłanki wymienione w art. 136 ust. 3 u.g.n., przysługuje wyłącznie przeciwko Skarbowi Państwa albo jednostce samorządu terytorialnego. Tym samym brak tytułu prawnego do nieruchomości po stronie zobowiązanego podmiotu publicznoprawnego oznacza brak podstaw do orzeczenia o zwrocie, ponieważ decyzja taka byłaby niewykonalna, zgodnie z zasadą "nemo plus iuris in alium transferre potest quam ipse habet". Oznacza to, że nie ma znaczenia prawnego pominięcie w art. 136 ustawy o gospodarce nieruchomościami, jako przesłanki zwrotu nieruchomości, stwierdzenia, iż Skarb Państwa (jednostka samorządu terytorialnego) jest aktualnie (nadal) właścicielem nieruchomości (por. powołana na wstępie uchwała NSA). Wobec tego zarzuty skargi w tym zakresie należało uznać za bezzasadne.

Sąd zwraca przy tym również uwagę, że sytuacja ustanowienia na nieruchomości objętej żądaniem zwrotu prawa użytkowania wieczystego po wejściu w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami, a zatem sytuacja również nie podpadająca pod art. 229 u.g.n. była przedmiotem wypowiedzi Naczelnego Sądu Administracyjnego, który przyjął, że zwrot nieruchomości jest niemożliwy, przy czym nie ma potrzeby badania przesłanek zawartych w art. 136 ust. 3 w zw. z art. 137 ust. 1 pkt 1 i 2 u.g.n. (por. wyrok NSA z dnia 4 stycznia 2011 r., sygn. akt I OSK 336/10, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 867/11 oraz wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 sierpnia 2015 r., sygn. akt I OSK 2747/13). Z kolei analogiczna sytuacja, w której prawo użytkowania wieczystego zostało ustanowione przed dniem 1 stycznia 1990 r., ale wpis tego prawa do księgi wieczystej nastąpił już po tej dacie była przedmiotem rozważań Naczelnego Sądu Administracyjnego w wyroku z dnia 7 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 3497/15, w którym zaprezentowano stanowisko zbieżne ze stanowiskiem prezentowanym w niniejszym wyroku przez skład orzekający.

Odnosząc się natomiast do powołanego w treści skargi wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 3 stycznia 2017 r., sygn. akt II SA/Po 892/16, należy zauważyć, że został on uchylony wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 grudnia 2017 r., sygn. akt I OSK 1153/17. NSA uznał bowiem, że sąd I instancji dokonał błędnej wykładni art. 136 ust. 3 i art. 137 u.g.n., poprzez uznanie, że możliwość odmowy zwrotu nieruchomości wywłaszczonej, będącej przedmiotem użytkowania wieczystego lub prawa własności osoby trzeciej, w sytuacji nieobjętej zakresem art. 229 wyżej powołanej ustawy, zachodzi tylko wówczas, gdy spełnione są przesłanki zwrotu wywłaszczonej nieruchomości. Tym samym niecelowe jest badanie, czy w sprawie zachodzą przesłanki z art. 137 u.g.n. Niezależnie zatem od tego, jakie postępowanie dowodowe przeprowadziły organy, a mianowicie czy dokonały uprzedniego zbadania celu wywłaszczenia i stopnia jego realizacji, to i tak, w przypadku zbycia nieruchomości przez Skarb Państwa lub jednostkę samorządu terytorialnego, lub obciążenia jej prawem użytkowania wieczystego na rzecz osób trzecich nie jest możliwe wydanie decyzji pozytywnej o zwrocie wywłaszczonej nieruchomości.

W tej sytuacji nie sposób nakładać na organy obowiązku prowadzenia postępowania dowodowego na okoliczność celu wywłaszczenia i stopnia jego realizacji, a co za tym idzie przesłanki zbędności nieruchomości na cel wywłaszczenia. Są to, w ocenie Sądu, okoliczności pozbawione znaczenia dla sposobu rozstrzygnięcia sprawy, a jednocześnie nie stanowią prejudykatu dla rozstrzygnięć podejmowanych przez sądy powszechne w postępowaniu odszkodowawczym. W związku z powyższym bezprzedmiotowe jest rozpatrywanie podniesionych w skardze zarzutów, które odnosiły się do kwestii związanych z realizacją celu wywłaszczenia, a także związanych z oceną zebranego w sprawie materiału dowodowego.

Odnosząc się z kolei do wywodów skarżących na temat art. 229 u.g.n. należy wskazać, że został on zamieszczony w Dziale VII tej ustawy zatytułowanym "Przepisy przejściowe, zmiany w przepisach obowiązujących i przepisy końcowe", jest więc przepisem o charakterze intertemporalnym. Istota tego rodzaju przepisów polega na tym, że odnoszą się one do stosunków prawnych zastanych w momencie wprowadzenia w życie nowej regulacji prawnej i mają na celu specjalne uregulowanie tych stosunków prawnych w świetle wchodzących w życie nowych przepisów prawa. Z samej istoty tego typu przepisów wynika, że punktem odniesienia jest dotychczasowy stan prawny oraz ukształtowane na jego podstawie stosunki prawne trwające w momencie wejścia w życie nowych przepisów. Z tego wynika, że art. 229 u.g.n. ma zastosowanie, gdy nieruchomość została sprzedana lub oddana w użytkowanie wieczyste przed dniem wejścia w życie tej ustawy i stan taki trwa w dniu jej wejścia w życie. Innymi słowy omawiana konstrukcja normatywna odnosić się będzie do stanów, jakie istniały w dniu 1 stycznia 1998 r., tj. w dniu wejścia w życie u.g.n. Powyższa konkluzja nie wyklucza jednak twierdzenia, że w przypadku zbycia nieruchomości przez Skarb Państwa lub jednostkę samorządu terytorialnego, lub obciążenia jej prawem użytkowania wieczystego na rzecz osób trzecich nie jest możliwe wydanie decyzji pozytywnej o zwrocie wywłaszczonej nieruchomości. Niemniej jednak twierdzenie to nie wynika z zastosowania wykładni rozszerzającej przepisu art. 229 u.g.n., a powodów wskazanych powyżej.

W tym stanie rzeczy, Sąd działając na podstawie art. 151 P.p.s.a. oddalił skargę.