Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 432/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2022-11-23 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
article: art. 151, art. 250 par. 1
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Grosińska-Grzymkowska Sędziowie Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski (spr.) Asesor WSA Marcin Olejniczak Protokolant St. asystent sędziego Marcelina Niewiadomska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 listopada 2022 r. sprawy ze skargi M. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Sieradzu z dnia 1 kwietnia 2022 r. nr SKO.4141.120.22 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. oddala skargę; 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi adwokat A.S., prowadzącej Kancelarię Adwokacką w Ł. przy ul. [...], kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych powiększoną o należny podatek od towarów i usług tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu. dc


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia 1 kwietnia 2022 r., nr: SKO.4141.120.22 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Sieradzu, po rozpatrzeniu odwołania M.C., działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r. poz. 735 ze zm.) oraz art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r. poz. 615) powoływanej dalej jako: "u.ś.r.", utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta Uniejów z dnia 24 lutego 2022 r., nr MGOPS.4702.54.2022, wydaną na podstawie art. 104, k.p.a. oraz art. 2, art. 3, art.5 ust. 2, art. 17, art. 20, art. 23, art. 24, art. 25, art. 32 ust. 2 u.ś.r. odmawiającą M.C. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego w związku z opieką nad matką – C.T.

Organ I instancji stwierdził, że przeszkodą w uwzględnieniu wniosku jest fakt, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała po ukończeniu 25 roku życia, a także zakres opieki sprawowanej nad C.T. nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Od powyższej decyzji M.C. wniósł odwołanie, zarzucając że zaskarżona decyzja oparta jest na błędnych ustaleniach faktycznych polegających na przyjęciu, że jego matka nie wymaga całodobowej opieki oraz naruszeniu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią̨ wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, co jest niezgodne z art. 32 ust. 1 Konstytucji.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Sieradzu, po rozpoznaniu powyższego odwołania, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Kolegium, po przywołaniu treści art. 17 ust. 1, ust. 1a i ust. 5 u.ś.r., wyjaśniło, że z akt sprawy wynika, że skarżący jest synem niepełnosprawnej C.T., zatem należy do kręgu osób uprawnionych do wystąpienia z wnioskiem o przyznanie świadczenia. Niepełnosprawna C.T. jest wdową, legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, Orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS I Oddział w Ł. z dnia 14 stycznia 2022 r., Nr akt [...] ustalono, że C.T. jest niezdolna do samodzielnej egzystencji do 31 stycznia 2023 r. W orzeczeniu wskazano, że data powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji trwa nadal. Oznacza to, że spełniony został warunek dotyczący osoby wymagającej opieki wymieniony w art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Następnie Kolegium nie podzieliło stanowiska organu I instancji w zakresie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na moment powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki, bowiem z dniem 23 października 2014 r. art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP - wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014r. sygn. akt K 38/13. Moment powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki nie może stanowić negatywnej przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dla osoby sprawującej faktycznie tę opiekę, a omawiany przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. jako niekonstytucyjny w określonym przez wyrok zakresie, w niniejszej sprawie nie mógł mieć zastosowania.

Kolejno organ zwrócił uwagę, że istotne znaczenie ma ustalenie, czy w tym konkretnym stanie faktycznym zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy rezygnacją/niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego w danym przypadku konieczne jest ustalenie, czy rodzaj bądź́/i ilość́ czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę̨ ubiegającą̨ się̨ o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej.

Organ stwierdził, że fakt posiadania orzeczenia przez matkę̨ skarżącego nie gwarantuje automatycznie uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zakres sprawowanej opieki musi być́ bowiem tego rodzaju, że obiektywnie wyklucza możliwość́ jakiegokolwiek zarobkowania Opieka będąca przesłanką prawa do świadczenia pielęgnacyjnego powinna mieć́ charakter szczególny, wymagający znacznego, stałego i niebudzącego wątpliwości zaangażowania, co powinno wynikać́ z okoliczności obiektywnych.

Z akt sprawy wynika, że M.C. mieszka wraz z matką, która choruje na nadciśnienie tętnicze, zaćmę̨ oraz nowotwór niezłośliwy jamy ustnej i gardła, cierpi również̇ na częste bóle głowy. Skarżący dostarcza matce zakupy, pomaga w przygotowywaniu posiłków, przygotowuje opał i pomaga w ogrzewaniu mieszkania. Niepełnosprawna C.T. samodzielnie pierze odzież̇, w miarę̨ swoich możliwości dba o higienę̨ osobistą, zdarza się̨, że prosi syna o pomoc w czynnościach, które sprawiają̨ jej trudności np. umycie pleców czy obcinanie paznokci. Wymaga również̇ pomocy syna w sprawach związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego ze względu na wiek oraz stan zdrowia. Jak wskazano w wywiadzie środowiskowym, nie musi to być́ opieka całodobowa, ponieważ̇ niepełnosprawna C.T. porusza się̨ sprawie i niektóre czynności potrafi wykonać́ samodzielnie.

We wnioskach pracownika socjalnego przeprowadzającego wywiad środowiskowy wskazano, że niepełnosprawna C.T. korzysta z pomocy syna w czynnościach związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego, natomiast czynności samoobsługowe takie jak spożywanie posiłków, utrzymanie higieny osobistej, korzystanie z toalety jest jeszcze w stanie wykonywać́ samodzielnie. Problem stanowią̨ dla niej sprawy związane z opuszczaniem mieszkania takie jak: robienie zakupów, dojazd do lekarza, załatwianie spraw urzędowych, a w domu czynności wymagające siły fizycznej. Pracownik socjalny wskazał we wnioskach, że pomoc ze strony syna jest wskazana, ale nie musi to być́ opieka całodobowa, która byłaby wskazaniem do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Z kolei w dniu w dniu 27 stycznia 2022 r. M.C. oświadczył, że sprawuje nad matką całodobową opiekę̨, pomaga jej przy higienie osobistej, pomaga przy ubieraniu, robi zakupy, przygotowuje posiłki, podaje lekarstwa, ponadto przygotowuje opał i pali w piecu.

W ocenie Kolegium, pomimo posiadania przez matkę̨ skarżącego orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, zakres sprawowanej opieki nie wyklucza zarobkowania przez M.C. choćby częściowego oraz nie wymaga jego całodobowej obecności przy niepełnosprawnej matce. Większość́ z czynności wymienionych w wywiadzie środowiskowym nie wymaga całodobowej, bądź́ nawet stałej w ciągu dnia obecności wnioskodawcy (dostarczanie zakupów, pomoc w przygotowywaniu posiłków, przygotowanie opału, wizyty lekarskie, załatwianie spraw urzędowych, umycie pleców czy też obcinanie paznokci). Matka skarżącego samodzielnie porusza się̨ w obrębie własnego mieszkania, samodzielnie wykonuje proste czynności higieny osobistej, samodzielnie także spożywa posiłki przygotowane przez syna. Jak wynika z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego, skarżący nie wykonuje przy matce czynności pielęgnacyjnych, a także innych ściśle związanych z jej osobą, wymagających ciągłej obecności i pomocy. C.T. nie wymaga także szczególnej pielęgnacji i obsługi (karmienie, przyjmowanie napojów, podawanie leków).

Zakres samodzielności matki skarżącego, choć́ ograniczony, to jednak nie wyklucza podjęcia przez niego zatrudnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy. Pozostałe czynności wymienione przez skarżącego zasadniczo sprowadzają̨ się̨ do wykonywania czynności dnia codziennego jakie wykonuje się zwykle w każdym gospodarstwie domowym, również̇ w tych rodzinach, gdzie wszyscy ich członkowie pracują̨. Sprawowana opieka w stanie faktycznym sprawy stanowi naturalną formę pomocy w rodzinie i nie stoi na przeszkodzie jednoczesnemu wykonywaniu pracy zarobkowej

Organ wyjaśnił, że świadczenie pielęgnacyjne powinno przysługiwać osobom, które nawet w niepełnym wymiarze nie mogą̨ w jakikolwiek sposób zarobkować́ z uwagi na intensywność́ sprawowanej opieki i zależność́ egzystencji osoby niepełno sprawnej od obecności opiekuna. Nie spełnia wymogu opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., codzienne ale wyłącznie przez część́ doby świadczenie pomocy w pro wadzeniu i utrzymaniu w należytym stanie gospodarstwa domowego. Skarżący nie karmi, nie przewija matki. Okoliczność́, że przygotowuje posiłki, robi zakupy, sprząta nie spełnia wymagania z art. 17 ust. 1 u.ś.r., bowiem są̨ to czynności wykonywane w każdym gospodarstwie domowym również̇ przez osoby pracujące, a wiec nie są̨ czynnościami opiekuńczymi. Czym innym są̨ czynności opiekuńcze (warunkujące prawo do świadczenia pielęgnacyjnego), a czym innym pomoc świadczona przez cześć́ doby. Wobec tego uzasadnione jest stwierdzenie braku bezpośredniego związku miedzy koniecznością̨ stałej opieki nad matką a tym, że skarżący nie podejmuje jakiegokolwiek zatrudnienia, nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, M.C., reprezentowany przez pełnomocnika w osobie adwokata, zaskarżył w całości decyzję organu II instancji zarzucając naruszenie przepisów prawa materialnego, mające wpływ na wynik sprawy poprzez zastosowanie art. 17 ust. 1b u.ś.r. i nieuwzględnienie okoliczności, iż̇ wskutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę̨ nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę̨ powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, co determinuje naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie prawa do przedmiotowego świadczenia, względnie o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.

W piśmie z dnia 21 listopada 2022 r. pełnomocnik skarżącego uzupełnił skargę wskazując, że decyzja organu II instancji została wydana z naruszeniem:

A. przepisu prawa materialnego – art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, z uwagi na odmówienie M.C. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego pomimo sprawowania przez niego opieki nad jego niezdolną do samodzielnej egzystencji matką, C.T. oraz zakresu, ilości i częstotliwości niezbędnych czynności składających się na przedmiotową opiekę, powodujących, iż skarżący, ze względu na wykonywanie ww. opieki, nie jest w stanie podjąć jakiegokolwiek zatrudnienia;

B. przepisów postępowania –

1. art. 7, art. 8 § 1 oraz art. 77 § 1 k.p.a., które to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, z uwagi na niewyczerpanie, w ramach prowadzonego postępowania administracyjnego, wszystkich dostępnych dla organów czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy, w szczególności z uwagi na:

a. zaniechanie przesłuchania w charakterze świadków sąsiadów C.T. celem wyjaśnienia sposobu funkcjonowania C.T., zakresu opieki niezbędnej z uwagi na jej sposób funkcjonowania oraz celem wyjaśnienia sposobu i zakresu opieki świadczonej na rzecz C.T. przez jej syna, M.C.;

b. zaniechanie przeprowadzenia dowodu z dokumentów w postaci dokumentacji medycznej C.T. z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej celem ustalenia zaleconej C.T. farmakoterapii, dawkowania przepisanych jej leków oraz możliwości stosowania ich przez nią samodzielnie.

Pełnomocnik skarżącego wniósł o uchylenie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Sieradzu oraz poprzedzającej ją decyzji Burmistrza Miasta Uniejów, zasądzenie kosztów postępowania od organu na rzecz skarżącego oraz zasądzenie kosztów pomocy prawnej z urzędu udzielonej skarżącemu w ramach przyznanego mu prawa pomocy, oświadczając, iż koszty te nie zostały uiszczone ani w całości, ani w części.

W odpowiedzi na skargę, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Sieradzu wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 137 ze zm.) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.), powoływanej dalej jako: "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd administracyjny bada więc co do zasady, czy zaskarżony akt administracyjny jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami proceduralnymi normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej.

Uchylenie zaskarżonej decyzji lub postanowienia w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, jeżeli miało ono wpływ na wynik sprawy, lub naruszenia przepisów prawa procesowego, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także dając podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala odpowiednio w całości albo w części (art. 151 p.p.s.a.). Ponadto należy wskazać, że zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Dokonując kontroli zaskarżonych decyzji Sąd stwierdził, że organy obu instancji prawidłowo przeprowadziły postępowanie dowodowe, ustaliły stan faktyczny i wydały rozstrzygnięcia odpowiadające zebranym dowodom oraz przepisom prawa.

Przedmiotem kontroli jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Sieradzu utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza Miasta Uniejów odmawiającą M.C. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego w związku z opieką nad matką – C.T.

W kontrolowanej sprawie organ I instancji uznał, że skarżącemu nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na to, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała po ukończeniu przez nią 25 roku życia, a także z uwagi na fakt, że zakres opieki sprawowanej nad C.T. nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Sieradzu nie podzieliło stanowiska Burmistrza Miasta Uniejów w zakresie odmowy przyznania świadczenia z uwagi na moment powstania niepełnosprawności, jednakże organ zgodził się ze stanowiskiem wskazującym na brak związku przyczynowo-skutkowego między rezygnacją z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniem, a sprawowaną opieką.

Problematyka rozważanego na gruncie rozpatrywanej sprawy świadczenia została unormowana przez ustawodawcę w przepisach ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r. poz. 615), powoływanej dalej jako: "u.ś.r.". Świadczenie pielęgnacyjne jest obok zasiłku pielęgnacyjnego i specjalnego zasiłku opiekuńczego jednym ze świadczeń opiekuńczych, zaliczanym do świadczeń rodzinnych (art. 2 pkt 2 u.ś.r.). Przesłanki materialnoprawne przyznania świadczenia zostały uregulowane w art. 17 u.ś.r. Zgodnie z treścią ust. 1 powyższego artykułu, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała pkt 1 - nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub pkt 2 - w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia (art. 17 ust. 1b u.ś.r.).

W pierwszej kolejności należy stwierdzić, że wbrew twierdzeniom zawartym w skardze, przyczyną odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie był moment powstania niepełnosprawności u C.T., albowiem organ II instancji prawidłowo przyjął, że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. ze względu na orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 (OTK-A 2014/9/104) nie może być podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W ocenie Sądu nie budzi wątpliwości prawidłowość stanowiska Kolegium w powyżej kwestii, zwłaszcza w kontekście jednolicie ujmowanych w orzecznictwie sądów administracyjnych skutków powyższego wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Wbrew stanowisku organu I instancji, w rozpoznawanej sprawie brak było podstaw do odmowy przyznania skarżącemu świadczenia w oparciu o art. 17 ust. 1b u.ś.r., z uwagi na treść wskazanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Wszakże w wyroku tym Trybunał orzekł, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu prawa ze swej istoty, tworzy nowy stan prawny od chwili wejścia wyroku w życie, chyba że wydając wyrok Trybunał Konstytucyjny skorzysta z przewidzianej w art. 190 ust. 3 Konstytucji RP możliwości wydłużenia mocy obowiązującej zakwestionowanych przepisów. Trybunał Konstytucyjny w odniesieniu do art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie skorzystał z tej możliwości. Powyższy wyrok ogłoszono w Dzienniku Ustaw z dnia 23 października 2014 r. pod poz. 1443 i z tym dniem orzeczenie to weszło w życie, co oznacza, że bezpośrednim skutkiem tego wyroku jest stwierdzenie niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności począwszy od dnia jego ogłoszenia, tj. od 23 października 2014 r. Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Przyjęcie, że stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu nie przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego, jak wadliwie uczynił to organ I instancji, było sprzeczne z zasadami państwa prawa, które mają obowiązek działać na podstawie przepisów obowiązującego prawa. Z tego względu niewątpliwie zaprezentowane przez Kolegium stanowisko w tej kwestii w zaskarżonej decyzji zasługuje na aprobatę. Zatem wyrok TK ma znaczenie dla spraw indywidualnych, a organy pomocowe mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z wyłączeniem tej części normy, która z dniem ogłoszenia wyroku została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Przyjęcie, że stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu nie przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego, jak wadliwie uczynił to wprost organ I instancji, jest sprzeczne z zasadami państwa prawa, które mają obowiązek działać na podstawie przepisów obowiązującego prawa.

Powyższa okoliczność nie miała jednak wpływu na wynik postępowania, albowiem Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Sieradzu słusznie wskazało, że decydującym czynnikiem mającym wpływ na kwestionowaną decyzję jest brak związku przyczynowo-skutkowego między rezygnacją z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniem przez skarżącego, a sprawowaną opieką nad niepełnosprawną matką.

W związku z powyższym koniecznym staje się wskazanie, że z przywołanych na wstępie unormowań, jasno wynika, że jednym z podstawowych warunków przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest, by opiekun osoby niepełnosprawnej (którym z woli ustawodawcy mogą być podmioty wymienione expressis verbis w art. 17 ust. 1 pkt 1-4 u.ś.r.) odpowiednio: nie podejmował lub rezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przy czym na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy, jeżeli niepodejmowanie aktualnie zatrudnienia jest spowodowane właśnie koniecznością opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.

Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest zatem przyznanie wsparcia finansowego osobie, która zamiast świadczyć pracę, pozostaje w domu w celu opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Zgodnie z założeniami ustawodawcy celem świadczeń opiekuńczych, do których należy świadczenie pielęgnacyjne, jest częściowe pokrycie wydatków ponoszonych przez rodzinę w związku z koniecznością zapewnienia opieki i pielęgnacji niepełnosprawnemu dziecku lub niepełnosprawnej osobie dorosłej. Świadczenie pielęgnacyjne ma charakter świadczenia zasiłkowego, które miało zastąpić instytucję zasiłku stałego z ustawy o pomocy społecznej. Celem świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej (naukowej/przygotowania do zawodu), by opiekować się osobą niepełnosprawną. W związku z tym, zaprzestanie aktywności zawodowej czy naukowej przez opiekuna ma być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, głównie leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok NSA z dnia 7 listopada 2019 r., sygn. akt I OSK 1549/19, dostępny w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl, powoływanej dalej jako: "CBOSA").

W rozpoznawanej sprawie poza sporem jest fakt niepełnosprawności matki skarżącego oraz sprawowania opieki przez wnioskodawcę nad tą osobą, zatem konieczne jest wyjaśnienie definicji opieki w rozumieniu przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Powoływana wyżej ustawa nie zawiera definicji sprawowania opieki, ale z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że aby można było mówić o opiece, w jej rozumieniu, musi ona być stała lub długoterminowa. Te określenia stała lub długoterminowa wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie (por. wyrok NSA z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2201/15, CBOSA). Jednoczesne rozróżnianie przez ustawodawcę opieki stałej i długoterminowej wskazuje, że nie wymaga on, aby osoba sprawująca opiekę przebywała bez jakichkolwiek przerw w ciągu dnia w pobliżu osoby, która opieki w świetle orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wymaga. Otóż według treści tej regulacji opieka powinna być sprawowana codziennie w taki sposób, który uniemożliwia wykonywanie przez opiekuna pracy zarobkowej. Przesłanka warunkująca uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego zostanie spełniona, jeżeli opiekun pozostaje w ciągłej dyspozycji swego podopiecznego, przez co należy rozumieć także sytuację, w której oprócz sprawowania opieki, wykazuje gotowość niesienia pomocy zarówno w dzień, jak i w nocy. Innymi słowy, znaczy stopień zaangażowania w pomoc osobie najbliższej, uniemożliwia opiekunowi podjęcie jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Chodzi tu o opiekę stałą lub długoterminową, a nie tylko o opiekę rozumianą jako wykonywanie czynności opiekuńczych bez przerwy przez 24 godziny na dobę (por. wyroki: WSA we Wrocławiu z dnia 6 listopada 2019 r., sygn. akt IV SA/Wr 287/19, WSA w Gliwicach z dnia 25 listopada 2019 r., sygn. akt II SA/Gl 970/19, CBOSA).

Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie uprawnia do stwierdzenia, że legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym wyklucza automatycznie obowiązek wykazania związku przyczynowego pomiędzy sprawowaniem opieki a niepodejmowaniem zatrudnienia. Nie każda opieka nad taką osobą będzie uniemożliwiać zatrudnienie, gdyż nie można czynić z góry założenia, że konieczne będzie udzielanie takiej osobie opieki kompleksowej przez cały czas.

Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyroki NSA: z dnia 5 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2454/11 i z dnia 23 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1148/20, CBOSA). Podkreśla się także, że zakres faktycznie sprawowanej opieki, wynikający z innych przyczyn niż potrzeby osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności w zakresie opieki, może wskazywać na to, czy rezygnacja z zatrudnienia lub jego niepodjęcie pozostają z sobą w związku (por. wyrok NSA z dnia 18 maja 2020 r., sygn. akt I OSK 691/19, CBOSA).

Ustawodawca wymaga, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 i ust. 1 a u.ś.r. pozostawały w bezpośrednim związku przyczynowo skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Aby spełnione były przesłanki określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r., opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły (por. wyrok NSA z dnia 12 lutego 2020 r.; sygn. akt I OSK 516/19, CBOSA). W każdej sprawie właściwy organ musi zatem dokonać dogłębnej oceny, czy w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest zrezygnować z zatrudnienia (por. wyrok NSA z dnia 13 maja 2015 r.; sygn. akt I OSK 2820/13, CBOSA).

Przenosząc powyższe rozważania na grunt przedmiotowej sprawy, należy wskazać, że z zebranego w sprawie materiału dowodowego, prawidłowo ocenionego przez organ II instancji, wynika, że C.T., urodzona [...] r., zgodnie z orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 14 stycznia 2022 r. została uznana za niezdolną do samodzielnej egzystencji do dnia 31 stycznia 2023 r., jednak nie da się ustalić daty powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji. Z kolei z orzeczenia Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 21 grudnia 2020r. wynika że niezdolność do samodzielnej istniała na dzień 1 marca 2020 r.

Skarżący natomiast jest synem niepełnosprawnej w stopniu znacznym, C.T., zatem nie ulega wątpliwości, że mieści się w katalogu osób uprawnionych do przyznania wnioskowanego świadczenia w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.

Z poczynionych przez organy ustaleń, wynika, że matka skarżącego choruje na nadciśnienie tętnicze, zaćmę oraz nowotwór niezłośliwy jamy ustnej i gardła, cierpi również na częste bóle głowy. Z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 14 lutego 2022 r. wynika, że czynności wykonywane przez skarżącego przy matce sprowadzają się do dostarczania matce zakupów, pomocy w przygotowywaniu posiłków, przygotowywaniu opału i ogrzewaniu mieszkania. C.T. natomiast oświadczyła, że samodzielnie spożywa posiłki, korzysta z toalety, wykonuje pranie odzieży, w miarę swoich możliwości dba także o higienę osobistą. Pomoc syna ogranicza się do czynności, które sprawiają jej trudności np. umycie pleców czy obcinanie paznokci. Co ważne, matka skarżącego jest osobą chodzącą, sprawnie się porusza, w związku z czym niektóre czynności potrafi wykonywać samodzielnie. Matka skarżącego wymaga jednocześnie pomocy syna w sprawach związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego ze względu na wiek oraz stan zdrowia. Pracownik socjalny stwierdził w powyższym wywiadzie, że matka skarżącego wymaga co prawda opieki syna, jednak opieka sprawowana przez M.C. nie musi być opieką całodobową, gdyż podstawowe czynności domowe jest w stanie wykonywać samodzielnie, a problemy ma głównie ze sprawami związanymi z opuszczaniem mieszkania, tj. robienie zakupów, wizyty lekarskie czy załatwianie spraw urzędowych.

W związku z powyższymi ustaleniami, wskazać należy, że skarżący opiekuje się matką, jednak zakres i częstotliwość wykonywanych względem niej czynności opiekuńczych, nie wiąże się z koniecznością niepodejmowania lub rezygnacji przez niego z pracy zarobkowej. Ze zgromadzonego materiału dowodowego sprawy nie wynika, aby opieka nad niepełnosprawną matką, sprawowana przez skarżącego, wykluczała całkowicie podjęcie przez nią jakiegokolwiek zatrudnienia lub pracy zarobkowej. Dokonane w sprawie ustalenia wskazują, że opieka nad matką nie zajmuje skarżącemu takiej ilości czasu, która uniemożliwiałaby mu podjęcie zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasowym. Pomoc skarżącego, pomimo, że wykonywana w sposób prawidłowy, w znacznej mierze ogranicza się do czynności dnia codziennego: przygotowywania i podawania posiłków, pomocy przy niektórych czynnościach związanych z higieną osobistą, robienia zakupów, czy załatwiania spraw urzędowych. Ponadto większość z powyższych czynności nie jest wykonywana codziennie i nie ma ściśle określonych ram czasowych. Z akt nie wynika jednocześnie, że matka skarżącego jest osobą sprawną ruchowo, w znacznej mierzy samodzielną przy podstawowych czynnościach, przez co niewymagającą stałej, całodobowej opieki i pomocy.

Sąd nie neguje, że stan zdrowia C.T., biorąc pod uwagę posiadane schorzenia, wymaga pomocy w codziennym funkcjonowaniu, jednakże świadczona opieka nie wyklucza jednocześnie podjęcia przez M.C. zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Zdaniem Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę, czynności związane z wykonywaniem opieki przez skarżącego nad matką zostały rozpatrzone kompleksowo i nie były zatem, jak zasadnie uznał organy obu instancji, czynnościami oznaczającymi stałą lub długotrwałą opiekę innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. uniemożliwiającymi podjęcie przez skarżącego jakiejkolwiek pracy. Należy w tym miejscu jednocześnie podkreślić, że czynności składające się na szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego to zbiór czynności, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącego, gdyż są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Z ustaleń poczynionych w sprawie bezspornie wynika, że zakres oraz rozmiar czasowy opieki sprawowanej przez skarżącego nad niepełnosprawną matką, w świetle zasad doświadczenia życiowego, były i są do pogodzenia z równoczesnym podjęciem pracy, choćby w niepełnym wymiarze czasowym.

Sąd nie kwestionuje stanu zdrowia matki skarżącego i konieczności jej wsparcia, jednak z całą stanowczością stwierdza, że sama konieczność sprawowania opieki nie mogła stanowić w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Ustalenia związku między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną, tj. ustalenie wymiaru faktycznie sprawowanej opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy, nie można bowiem utożsamiać z oceną wskazań, dotyczących osoby niepełnosprawnej wynikających z treści orzeczenia o niepełnosprawności bądź orzeczenia lekarza orzecznika ZUS o niezdolności do samodzielnej egzystencji. Ocena spełnienia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego w danym przypadku wymaga ustalenia czy rodzaj bądź/i ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej. Ocena charakteru sprawowanej rzeczywiście opieki nad osobą niepełnosprawną nie oznacza przy tym zakwestionowania stanu jej zdrowia wynikającego z treści orzeczenia (por. wyroki NSA z dnia 16 kwietnia 2021, sygn. akt I OSK 2859/20, z dnia 24 czerwca 2021 r., sygn. akt I OSK 351/21 oraz z dnia 7 maja 2020 r., sygn. akt I OSK 1049/19, CBOSA).

W ocenie Sądu, zebrany w sprawie materiał dowodowy był zatem w pełni wystarczający dla stwierdzenia, że żądane świadczenie pielęgnacyjne, z uwagi na zakres i rozmiar czynności, jakie skarżący wykonuje opiekując się matką, nie może być przyznane. Forma zapewnianej matce pomocy nie tworzy konieczności udzielenia rekompensaty dla skarżącego w postaci wnioskowanego świadczenia, gdyż ustalony stan faktyczny wskazuje, na możliwość podjęcia przez skarżącego pracy zarobkowej bez uszczerbku dla sprawowanej opieki. W orzecznictwie sądowo-administracyjnym prawidłowo wskazuje się, że przy ubieganiu się o tego typu świadczenie, zakres opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny nie może się ograniczać do wykonywania podstawowych czynności domowych, które mogą być w całości wykonywane poza godzinami pracy (niezależnie od systemu czasu pracy).

Odnosząc się końcowo do pisma pełnomocnika skarżącego z dnia 22 listopada 2022 r. zawierającego wniosek o przeprowadzenie dowodu z dokumentu – zaświadczenia lekarskiego z dnia 21 listopada 2022 r. dotyczącego C.T., należy wyjaśnić, że przywołane zaświadczenie lekarskie pochodzi z daty po wydaniu zaskarżonej decyzji i nie może odnieść skutku procesowego w niniejsze sprawie, albowiem Sąd orzeka co do zasady na podstawie akt administracyjnych i ocenia legalność decyzji wedle stanu prawnego i faktycznego na dzień jej wydania.

W związku z powyższymi ustaleniami, zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy, to jest zakresu i rozmiaru sprawowanej przez skarżącego opieki nad matką, jak i kwestii związanych ze stanem zdrowia matki. Ustalenia poczynione w tym zakresie znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, zawierającym w pełni wyczerpujące uzasadnienie faktyczne i prawne podjętego przez organ rozstrzygnięcia, które w ocenie Sądu w całości odpowiada prawu. Rację mają więc organy obu instancji, że brak jest w sprawie bezpośredniego i ścisłego związku między niepodejmowaniem zatrudnienia, czy też zaprzestaniem pracy przez skarżącego, a sprawowaną przez niego opieką nad matką i w konsekwencji należało uznać, że nie została w sprawie spełniona pozytywna przesłanka przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 ust. 1 u.ś.r.).

Reasumując stwierdzić trzeba postępowanie wyjaśniające poprzedzające wydanie kontrolowanych w sprawie decyzji zostało przeprowadzone przez organy obu instancji zgodnie z wymogami przewidzianymi w k.p.a. Organy podjęły bowiem w sprawie wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz zebrały, uzupełniły i wreszcie rozpatrzyły w sposób wyczerpujący cały materiał dowodowy. W motywach zaskarżonej decyzji sporządzonej zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a., organ wyjaśnił przyczyny natury faktycznej i prawnej, które zadecydowały o jej podjęciu. W związku z tym nie zasługiwały na uwzględnienie zarzuty podniesione w skardze. Natomiast sam fakt, że zaskarżona decyzja jest niezgodna z oczekiwaniami i przekonaniami skarżącego, nie oznacza automatycznie jej wadliwości.

Skoro zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Sieradzu została wydana zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., w toku postępowania administracyjnego poprzedzającego jej wydanie nie doszło do naruszenia norm prawa procesowego w stopniu istotnie rzutującym na wynik sprawy, a zarzuty skargi okazały się niezasadne, skarga podlegała oddaleniu na podstawie art. 151 p.p.s.a., o czym Sąd orzekł jak w sentencji wyroku.

O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu Sąd orzekł na podstawie art. 250 § 1 p.p.s.a.

is