Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt II SA/Lu 300/14
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2015-03-26 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6182 Zwrot wywłaszczonej nieruchomości i rozliczenia z tym związane
Hasła tematyczne: Gospodarka gruntami
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 136 ust. 3, art. 137.
journal: Dz.U. 2010 nr 102 poz 651
law: Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami - tekst jednolity.
article: par. 144 ust. 1 pkt 1.
journal: Dz.U. 1999 nr 43 poz 430
law: Rozporządzenie Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej z dnia 2 marca 1999 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać drogi publiczne i ich usytuowanie.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Grażyna Pawlos-Janusz, Sędziowie Sędzia WSA Robert Hałabis,, Sędzia WSA Bogusław Wiśniewski (sprawozdawca), Protokolant Asystent sędziego Bartłomiej Pastucha, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 26 marca 2015 r. sprawy ze skarg Gminy oraz [...] Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w W. na decyzję Wojewody. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Starosty z dnia [...] r. nr [...]; II. orzeka, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się wyroku; III. zasądza od Wojewody na rzecz Gminy oraz na rzecz [...] Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w W. po 440 (czterysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Wnioskiem z dnia 16 listopada 2011 r. L. Z. P., W. Z. K., M. C. D. i K. D. G. wystąpili do Prezydenta Miasta L. o zwrot części dawnej działki nr 8 o powierzchni 0,1695 ha wchodzącej obecnie w skład działek ewidencyjnych nr 14/10 i nr 14/9 wywłaszczonej decyzją Prezydenta Miasta L. z dnia [...] r. stanowiącą własność P. P., którego są spadkobiercami. Wywłaszczenia dokonano zgodnie z lokalizacją budowy zagospodarowania Trasy W-Z, za odszkodowaniem za grunt w kwocie 27.120 złotych. Według dokumentacji geodezyjnej teren wywłaszczonej nieruchomości w części stanowiącej obecnie działkę ewidencyjną nr 14/9 o pow. 0,0203 ha oznaczony został numerem 8/2, natomiast w części wchodzącej w skład działki ewidencyjnej nr 14/10 oznaczony został numerem 8/4 o pow. 0,1028 ha.

Po wyłączeniu od załatwienia sprawy Prezydenta przez Wojewodę postanowieniem z dnia [...] i wyznaczeniu do jej prowadzenia Starosty, ten ostatni decyzją z dnia [...]. orzekł o zwrocie na rzecz wnioskodawców działki nr 14/9 o pow. 0,0203 ha stanowiąca własność Gminy L. (KW nr [...]) oraz projektowanej działki nr 14/17 o pow. 0,1028 ha w obszarze działki ewidencyjnej nr 14/10, także stanowiącej własność Gminy L. (KW nr [...]). Jednocześnie zobowiązano wnioskodawców do zwrotu kwoty ustalonej tytułem odszkodowania za wywłaszczenie nieruchomości, zwaloryzowanej według wskaźników wzrostu cen towarów i usług konsumpcyjnych, ogłaszanych przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego, ustalonego na dzień wydania niniejszej decyzji na kwotę: 8.636,78 zł, stosownie do udziałów w zwracanej nieruchomości.

W uzasadnieniu decyzji organ zaznaczył, że nieruchomość objęta wnioskiem o zwrot została wywłaszczona na rzecz Skarbu Państwa z przeznaczeniem na zagospodarowanie Trasy W-Z. Jak wykazały przeprowadzone w toku postępowania oględziny nieruchomości, na terenie projektowanej działki nr 14/17 o pow. 0,1028 ha zlokalizowany został plac parkingowy z kostki wraz z pasem zieleni przy restauracji należącej do M. P. Sp. z o.o. Działka 14/10 z projektowaną działką 14/17 została wydzierżawiona przez Gminę L. spółce w dniu 18 września 1998r. Natomiast działka nr 14/9 zajęta jest pod chodnik przy podjeździe do restauracji, reszta zaś powierzchni działki porasta trawą opadając skarpą w kierunku rzeki C. Zgodnie z § 4 ust. 1 umowy dzierżawy, przeznaczeniem wydzierżawionego gruntu jest "wybudowanie przez dzierżawcę oraz prowadzenie restauracji szybkiej obsługi typu "drive through" wraz z parkingami dla klientów zmotoryzowanych oraz jej prowadzenie w systemie restauracji M.". W myśl natomiast § 4 ust. 2 określona w ust. 1 inwestycja "stanowi część infrastruktury związanej z zagospodarowaniem tzw. trasy W-Z i obsługą ruchu komunikacyjnego na drodze nr 17. W § 5 umowy dzierżawy dzierżawca zobowiązał się własnym staraniem i na własny koszt wybudować na dzierżawionym gruncie restaurację szybkiej obsługi i zagospodarować dzierżawiony grunt zgodnie z decyzją Prezydenta Miasta L. z dnia [...] r. o ustaleniu warunków zabudowy i zagospodarowania terenu, a także - na gruncie przyległym do gruntu dzierżawionego - wybudować i oddać do powszechnego użytku drogę dojazdową do restauracji szybkiej obsługi, na odcinku od ulicy P. do wjazdu na grunt będący przedmiotem dzierżawy. Organ podał, że stosownie do obowiązującego w chwili wywłaszczenia Ogólnego Planu Zagospodarowania Przestrzennego Miasta L. "P.", zatwierdzonego uchwałą Nr [...] Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w L. z dnia [...] r., ogłoszoną w Dzienniku Urzędowym Wojewódzkiej Rady Narodowej w L. Nr 10 z dnia 9 października 1969 r. z późniejszymi zmianami zatwierdzonymi uchwałą Nr 137/1029/72 Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w L. z dnia [...] r., w rejonie obejmującym ten teren plan przewidywał m.in. realizację trasy ruchu pospiesznego W-Z o szerokości w liniach rozgraniczających 60-80 m z dwupoziomowymi skrzyżowaniami. Przebieg trasy wyznaczony został w linii od ujęcia wody na S., doliną C., przez dolinę B. i obok osiedla T. do rejonu M. T. W ocenie organu I instancji powyższe ustalenia jednoznacznie określają zakres inwestycji dozwolonej na wywłaszczonym gruncie, wyczerpując użyte w decyzji wywłaszczeniowej pojęcie "zagospodarowania Trasy W-Z". W pojęciu tym nie mieści się lokalizacja na przedmiotowym gruncie obiektu gastronomicznego o typowo komercyjnym charakterze, jakim jest M. wzniesionego i użytkowanego przez prywatnego inwestora. Również ustalenia planu zagospodarowania dla sąsiednich gruntów w omawianym rejonie nie dopuszczają realizacji tego typu inwestycji. Zawnioskowany do zwrotu teren, oznaczony jako projektowana działka nr 14/17 o pow. 0,1028 ha oraz działka ewidencyjna nr 14/9 o pow. 0,0203 ha do dnia dzisiejszego nie został zagospodarowany zgodnie z celem wywłaszczenia. W tym świetle Starosta stwierdził, że omawiana nieruchomość stała się zbędna na cel, w związku z realizacją którego nastąpiło wywłaszczenie nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa, wobec czego zachodzą przesłanki do orzeczenia o jej zwrocie na rzecz uprawnionych osób. Jego zdaniem istniejącej restauracji wraz z parkingiem i podjazdem nie można uznać za element infrastruktury drogi krajowej przeznaczonej do obsługi podróżnych, a zatem realizację celu wywłaszczenia. Zapisy obowiązującego w dacie wywłaszczenia planu zagospodarowania przestrzennego, odwołujące się do linii rozgraniczających projektowanej trasy oraz konstrukcji skrzyżowań, przesądzają o przeznaczeniu tego terenu na lokalizację pasa drogowego w ścisłym rozumieniu. Zgodnie zaś z art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 29 marca 1962 r. o drogach publicznych, obowiązującej w dacie wywłaszczenia, pas drogowy rozumiano jako grunt zajęty pod drogę publiczną wraz z jej częściami składowymi i przynależnościami, jak jezdnia drogi, mosty, wiadukty i przepusty znajdujące się w ciągu drogi, pobocza, skarpy i urządzenia odwadniające, zadrzewienia, drogi letnie, chodniki, ścieżki dla pieszych i rowerzystów, znaki drogowe i urządzenia ostrzegawczo-zabezpieczające oraz sygnalizacyjne; w pasie drogowym mogą znajdować się budynki i urządzenia związane z utrzymaniem dróg oraz z obsługą ruchu drogowego. W przekonaniu Starosty istniejąca na gruncie restauracja wraz z parkingiem nie może zostać uznana za budynek związany z utrzymaniem drogi i obsługą ruchu drogowego. Ponadto ze sporządzonej w sprawie dokumentacji geodezyjnej nie wynika, aby zawnioskowana do zwrotu nieruchomość znajdowała się w liniach regulacyjnych al. S. (Trasy W-Z). Zaznaczono, że obowiązująca w dacie wywłaszczenia ustawa z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, ani też obowiązująca ustawa o gospodarce nieruchomościami, nie dopuszczają możliwości wywłaszczenia nieruchomości na cele budowy typowo komercyjnego obiektu gastronomicznego przez prywatnego inwestora. Starosta odrzucił sugestie Spółki M., według której aktualne zagospodarowanie nieruchomości odpowiada pojęciu miejsca obsługi podróżnych w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 21 marca 1985 r. o drogach publicznych (t. j. Dz. U. z 2011 r. poz. 945 z późn. zm.), które wyposaża się m.in. w stanowisko postojowe, jezdnie manewrowe, urządzenia wypoczynkowe, sanitarne i oświetlenie, stacje paliw, stanowiska obsługi pojazdów, obiekty gastronomiczno-handlowe. W jego ocenie Istniejący obiekt nie spełnia minimalnych wymagań dla miejsca obsługi podróżnych (MOP), określonych przepisem § 114 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej z dnia 2 marca 1999 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać drogi publiczne i ich usytuowanie (Dz. U. Nr 43, poz. 430), zgodnie z którym "MOP I" o funkcji wypoczynkowej wyposaża się w: stanowiska postojowe (parking), jezdnie manewrowe, urządzenia wypoczynkowe, sanitarne i oświetlenie; dopuszcza się wyposażenie w obiekty małej gastronomii. Przede wszystkim jednak wspomniany wyżej obiekt nie spełnia podstawowego kryterium ogólnodostępnego charakteru, określonego w art. 1 ustawy z dnia 21 marca 1985 r. o drogach publicznych, stosownie do którego z drogi i jej urządzeń, zgodnie z ich przeznaczeniem, korzystać może każdy użytkownik drogi. Tymczasem z umowy dzierżawy zawartej między Gminą L., a Spółką M. P. Sp. z o.o. wynika jednoznacznie, iż parking zlokalizowany na terenie zawnioskowanej do zwrotu nieruchomości, będącej obecnie przedmiotem dzierżawy, przeznaczony jest dla zmotoryzowanych klientów restauracji. Jest przy tym faktem powszechnie znanym, iż z parkingów oraz urządzeń istniejących na terenie restauracji M. mogą korzystać wyłącznie jej klienci.

Dokonując rozliczeń za zwracaną nieruchomość Starosta wskazał na art. 140 ust. 1, 2 i 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami, zgodnie z którym w przypadku zwrotu wywłaszczonej nieruchomości były właściciel lub jego spadkobierca zwraca Skarbowi Państwa lub właściwej jednostce samorządu terytorialnego, w zależności od tego kto jest właścicielem nieruchomości w dniu zwrotu, ustalone w decyzji odszkodowanie podlegające waloryzacji na dzień wydania decyzji o zwrocie nieruchomości, ustalone proporcjonalnie do zwracanej powierzchni. Kwota odszkodowania ustalonego za grunt o powierzchni 0,1695 ha wywłaszczony decyzją z dnia [...] r. wynosiła 27.120 złotych. Po zwaloryzowaniu powyższej sumy przy zastosowaniu wskaźników cen towarów i usług konsumpcyjnych ogłaszanych przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego i uwzględnieniu denominacji otrzymano kwotę 11.892,23 zł. Na zwracany grunt o powierzchni 0,1231 ha przypada proporcjonalnie kwota 8.636,78 zł, tj. w przybliżeniu 7,02 zł za m². Zwaloryzowane odszkodowanie nie przekracza 50 % aktualnej wartości nieruchomości, o czym mowa w art. 217 ust. 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami w związku z art. 140 ust. 2 ustawy.

Decyzją z dnia [...] Wojewoda rozstrzygnięcie Starosty utrzymał w mocy. Także w jego ocenie ustalenia co do zbędności wnioskowanej nieruchomości na cel wywłaszczenia są prawidłowe. Przekonuje o tym przeprowadzone dodatkowe postępowanie wyjaśniające, polegające na uzyskaniu informacji z Wydziału Architektury i Budownictwa Urzędu Miasta L. ( pismo z dnia 7 listopada 2013 r.) z którego wynika, że na terenie działek nr 8/2 i 8/4 w latach 1978-1995 były wydane 4 decyzje dotyczące zatwierdzenia planu realizacyjnego przedłużenia ul. K. Ponadto zgodnie z planem szczegółowym zagospodarowania terenu trasy W-Z od ul. L. do ul. W., zatwierdzonym decyzją Urzędu Miejskiego w L. Wydziału Gospodarki Przestrzennej i Ochrony Środowiska z dnia 29 stycznia 1974 r. wynika, że fragment terenu przy trasie W-Z pomiędzy ul. P., a Al. W. był przeznaczony w trakcie opracowania projektu otoczenia trasy pod stację obsługi "A.". W piśmie zaś Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w L. Wydziału Gospodarki Przestrzennej i Ochrony Środowiska z dnia 28 listopada 1973 r. stwierdzono, że teren ten należy w dalszym ciągu rezerwować pod urządzenia komunikacyjne typu stacje obsługi, stacje benzynowe z urządzeniami towarzyszącymi. Wojewoda zwrócił uwagę, że wniosek Miejskiego Zarządu Gospodarki Terenami w L. z dnia 21 sierpnia 1974 r. o wszczęcie postępowania wywłaszczeniowego w stosunku m. innymi do przedmiotowej nieruchomości wykazanej w tym wniosku pod poz. 14 - działki o pow. 1695 m2. określa te nieruchomości jako przeznaczone pod budowę Trasy W-Z, i tylko realizacja tego celu może stanowić negatywną przesłankę do zwrotu nieruchomości. Tymczasem od wywłaszczenia przedmiotowej nieruchomości tj. od 17 maja 1976 r. upłynęło ponad 20 lat, a cel wywłaszczenia na wnioskowanej do zwrotu nieruchomości nie został zrealizowany, gdyż rozpoczętej po ponad 20 latach budowy restauracji M. z parkingiem i drogą dojazdową, zielenią nie można nazwać realizacją celu wywłaszczenia, a zatem winna podlegać zwrotowi na rzecz poprzednich właścicieli. Do dnia wydania decyzji Prezydenta Miasta L. z dnia [...] r., udzielającej pozwolenia na budowę restauracji, teren pozostawał niezagospodarowany, a co za tym idzie niewykorzystany na cel wywłaszczenia i chociażby ten fakt stanowi przesłankę pozytywną do zwrotu przedmiotowej nieruchomości. Wojewoda zaznaczył, że nieruchomość nie może być uznana za zbędną na cel wywłaszczenia tylko wówczas, kiedy realizacja celu, na który została wywłaszczona, została rozpoczęta przed upływem 7 lat od wywłaszczenia nieruchomości i zakończona przed upływem 10 lat od tego dnia. Natomiast przez pojęcie zbędności w rozumieniu art. 137 ust. 1 pkt 2 ustawy o gospodarce nieruchomościami, należy rozumieć sytuację faktyczną, w której od dnia, w którym decyzja o wywłaszczeniu stała się ostateczna, upłynął 10-letni okres i w tym okresie cel wywłaszczenia nie został zrealizowany. Stosowanie tego przepisu związane jest z niezrealizowaniem celu wywłaszczenia w określonym terminie od uostatecznienia się decyzji o wywłaszczeniu (10 lat). Tym samym nawet zrealizowanie przedmiotowego celu już po upływie 10 lat od dnia, kiedy decyzja o wywłaszczeniu stała się ostateczna, stanowi podstawę zwrotu nieruchomości na gruncie art. 136 ust. 3 w zw. z art. 137 ust. 1 pkt 2 ustawy. Za prawidłowe ustalono także wyliczenie dotyczące zwrotu wypłaconego odszkodowania. Podkreślono, że wszystkie działania na zwracanym gruncie związane z budową restauracji M., parkingu przed nią, drogi dojazdowej, stacji tankowania gazem i zieleni zostały poniesione ponad 20 lat od daty wywłaszczenia. Zatem nakłady powodujące wzrost wartości nieruchomości powstały na wskutek działań nie bezpośrednio po nabyciu nieruchomości, lecz po 20 latach od tego zdarzenia, tym bardziej, że nastąpiło ono po dacie zgłoszenia roszczenia o zwrot nieruchomości przez byłych właścicieli. W związku z powyższym uznano, iż zobowiązanie zwrotu tych nakładów nie może nastąpić w decyzji o zwrocie nieruchomości, a przede wszystkim z powodu braku realizacji celu nabycia w czasie zakreślonym normą art. 137 ustawy o gospodarce nieruchomościami.

Skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na decyzje Wojewody złożyła Gmina L. oraz M. Polska spółka z o.o.

Gmina zarzuciła decyzji naruszenie art. 7, 77, 80 oraz 107 § 3 w zw. z art. 140 kpa poprzez nieprzeprowadzenie dowodu z opinii rzeczoznawcy majątkowego - operatu szacunkowego na okoliczność określenia wzrostu wartości nieruchomości objętych przedmiotowym postępowaniem wskutek poczynionych na nich działań po wywłaszczeniu oraz naruszenie art. 136 ust. 3 w zw. z art. 137 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651 z późn zm.) poprzez przyjęcie, że określony w treści decyzji Prezydenta Miasta L. z dnia 17 maja 1976 r. o wywłaszczeniu działki nr 8, cel odjęcia prawa własności gruntu - "budowa zagospodarowania Trasy W-Z" nie obejmuje elementów zagospodarowania w postaci przydrożnego parkingu wraz nasadzeniami, budynku restauracji oraz zbiorników gazu stanowiących część instalacji stacji tankowania pojazdów LPG co uzasadnia stwierdzenie zbędności nieruchomości na cel wywłaszczenia i jej zwrot oraz poprzez przyjęcie, że realizacja restauracji typu drive through sieci M. w dniu wywłaszczenia nie mogła stanowić celu uzasadniającego wywłaszczenie, bowiem w tej dacie restauracje te nie prowadziły działalności na terenie kraju, co czyni zasadnym stwierdzenie zbędności na cel wywłaszczenia i zwrot przedmiotowych nieruchomości. Zarzucono ponadto naruszenie art. 137 ust. 1 powołanej ustawy przez przyjęcie, że w odniesieniu do gruntów jednostki samorządu terytorialnego nieruchomość uznaje się za zbędną na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu także w sytuacji, gdy cel wywłaszczenia został zrealizowany, ale po upływie terminów określonych w tym przepisie a przed dniem 22 września 2004 r. i art. 140 ust. 4 ustawy poprzez przyjęcie, że poczynione bezpośrednio na gruncie działania polegające na budowie restauracji, parkingu, elementów stacji tankowania samochodów gazem LPG oraz urządzeniu terenów zielonych nie stanowią zwiększenia wartości nieruchomości wskutek działań podjętych bezpośrednio na nieruchomości po jej wywłaszczeniu i nie mają wpływu na wysokość odszkodowania, ustalonego stosownie do art. 140 ust. 2 ustawy, co uzasadnia zwrot odszkodowania przez wnioskodawców w kwocie określonej w zaskarżonej decyzji.

Z kolei w skardze M. P. spółka z o.o. zarzucono decyzji naruszenie art. 7,77 § 1, 80 i 107 § 3 kpa w związku art. 136 ust.3 i 137 ust.1 ustawy o gospodarce nieruchomościami oraz art. 18 ust. 1 i 22 ust.2 ustawy z dnia 21 marca 1985r. o drogach publicznych poprzez brak odniesienia się do zarzutów podniesionych w odwołaniu, zaniechania inicjatywy dowodowej w celu uzyskania wniosku Miejskiego Zarządu Gospodarki Terenami w L. w przedmiocie wywłaszczenia na rzecz Państwa nieruchomości położonych w L. stanowiącego załącznik do wniosku o wywłaszczenie, pominięcie w ocenie materiału dowodowego decyzji Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w L. z dnia [...], z której wynika, że zatwierdzony plan realizacyjny, ogólny plan zagospodarowania terenu inwestycji i plan zagospodarowania działek budowlanych i usytuowania obiektów w pasie trasy W-Z przewidywał możliwość lokalizacji obiektów usługowych, co oznacza zgodność lokalizacji parkingu z pierwotnymi zamierzeniami lokalizacyjnymi; błędne ustalenie, że nieruchomość nie została zagospodarowana zgodnie z wywłaszczeniem podczas, gdy z umowy dzierżawy wynika fakt zagospodarowania nieruchomości na pas drogowy trasy W-Z , a budowa restauracji i parkingu stanowi część infrastruktury związanej z jej zagospodarowaniem i obsługą ruchu komunikacyjnego na drodze nr 17; błędne uznanie, że stacji paliw i restauracji nie można uznać za budynki związane z obsługą ruchu drogowego; błędne przyjęcie, że obowiązujące regulacje prawne nie dopuszczają wywłaszczenia na cele typowo komercyjnego obiektu gastronomicznego przez prywatnego inwestora podczas, gdy przedmiotowa nieruchomość zabudowana jest parkingiem, bez znaczenia pozostaje, czy cel wywłaszczenia został zrealizowany przez podmiot publiczny czy prywatny, bez znaczenia jest charakter inwestycji ( czy jest komercyjny czy non profit ), bez znaczenia jest też, czy podmiot realizujący cel wywłaszczenia istniał i prowadził działalność w dacie decyzji o wywłaszczeniu. Decyzji zarzucono ponadto przyjęcie, że aktualne wykorzystanie nieruchomości nie spełnia funkcji miejsca obsługi podróżnych i nie realizuje celu wywłaszczenia, podczas, gdy jest ona powiązana z ruchem drogowym odbywającym się na tej trasie oraz art. 26 § 1 i 2 w związku z art. 142 ust.2 ustawy o gospodarce nieruchomościami poprzez uchylenie się przez Wojewodę od rozpoznania sprawy po wyłączeniu Prezydenta Miasta. Zdaniem skarżącej przekazanie sprawy innemu organowi możliwe jest tylko wówczas, gdy rozpoznanie sprawy przez Wojewodę jest niedopuszczalne lub z innych przyczyn niemożliwe, nie zaś wówczas, gdy Wojewoda chciałby zachować status organu II instancji, który to status traci z mocy prawa. Ta zaś okoliczność prowadzi do stwierdzenia nieważności decyzji. W ocenie skarżącej naruszono także art. 156 ust.3 ustawy o gospodarce nieruchomościami przez utrzymanie w mocy decyzji mimo, że dotychczas sporządzony operat zdezaktualizował się i nie mógł stanowić podstawy do orzekania; wadliwa jest także wykładnia art. 136 ust.3 oraz art. 137 ustawy o gospodarce nieruchomościami, według której realizacja celu wywłaszczenia po upływie terminów przyodzianych w art. 137 ust.1 pkt.2 czyni nieruchomość zbędną na cel wywłaszczenia.

Na podstawie art. 111 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( tekst jedn. Dz. U z 2012r. poz. 270 ze zmianami ) Sąd zarządził połączenie obu spraw do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia.

Odpowiadając na skargi Wojewódzki Inspektor Nadzoru Budowlanego podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko i wniósł o ich oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Przede wszystkim za nieuzasadniony uznać należy zarzut nieważności decyzji Starosty L. z powodu przesłanki wynikającej z art. 156 § 1 pkt.1 kpa , a więc wydania jej z naruszeniem przepisów o właściwości. Powyższej wady skarżący dopatruje się w tym, że po wydaniu przez Wojewodę postanowienia z dnia [...] o wyłączeniu Prezydenta Miasta L. od rozpoznania sprawy, sam nie wydał decyzji, ale do jej rozpoznania wyznaczył Starostę, co w jego mniemaniu stanowi naruszenie art.26 § 2 kpa. Wskazać trzeba, że stosownie do art. 142 § 2 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997r. o gospodarce nieruchomościami w sprawach zwrotu nieruchomości, zwrotu odszkodowania w tym także nieruchomości zamiennej oraz o rozliczeniach z tytułu zwrotu i terminach zwrotu w sytuacji, gdy stroną postępowania jest gmina lub powiat, prezydent miasta na prawach powiatu sprawujący funkcję starosty podlega wyłączeniu na zasadach określonych w rozdziale 5 działu I kpa. Powołany wyżej przepis art. 26 § 2 kpa w przypadku wyłączenia organu pozwala organowi wyższego stopnia wyznaczyć do załatwienia sprawy inny podległy sobie organ. Trafnie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 18 października 2005r. ( I OW 204/05 opubl. w Legalis ), że przepis ten nie ogranicza takiej delegacji żadnymi dodatkowymi przesłankami. Wydanie postanowienia w powyższym zakresie przez organ wyższego stopnia nie jest równoznaczne z uznaniem się za niewłaściwy w sprawie i przekazaniem w trybie art. 65 § 1 kpa podania strony do organu właściwego. Podjęcie działania w trybie art. 26 § 2 kpa jest wyłącznie skorzystaniem z uprawnienia organu wyższego stopnia do delegowania swoich kompetencji na jeden z podległych organów. Skoro tak, to wyznaczeniu przez Wojewodę innego podległego mu organu do rozpatrzenia wniosku nie tylko nie stanowi naruszenia przepisów o właściwości. o którym mowa w art. 156 § 1 pkt.1 kpa , ale nie jest też naruszeniem przepisów postępowania mającym istotny wpływ na wynik sprawy.

Na uwzględnienie zasługuje natomiast pozostała argumentacja przedstawiona w skargach. Zgodnie z art. 137 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jednolity: Dz.U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651 ze zm.) nieruchomość uznaje się za zbędną na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu, jeżeli pomimo upływu 7 lat od dnia, w którym decyzja o wywłaszczeniu stała się ostateczna, nie rozpoczęto prac związanych z realizacją tego celu albo jeżeli pomimo upływu 10 lat od dnia, w którym decyzja o wywłaszczeniu stała się ostateczna, cel ten nie został zrealizowany, przy czym dla ziszczenia się przesłanki zbędności nieruchomości wystarczy wystąpienie choćby jednej z tych sytuacji. Jeżeli w przypadku, o którym mowa w ust. 1 pkt 2, cel wywłaszczenia został zrealizowany tylko na części wywłaszczonej nieruchomości, zwrotowi podlega pozostała część. Zapis ten jest odzwierciedleniem wynikających z Konstytucji RP standardów ochrony prawa własności z których wynika, iż prawo każdego do ochrony własności i innych praw majątkowych jest wartością konstytucyjną (art. 21 i art. 64 ust. 1 Konstytucji). Kilkakrotnie w tej sprawie wypowiadał się również Trybunał Konstytucyjny, który m.in. w wyroku z 24 października 2001 r. sygn. SK 22/01 (OTK ZU nr 7/2001, poz. 216) wskazał, iż po wejściu w życie Konstytucji z 1997 r. zasadę zwrotu należy traktować jako oczywistą konsekwencją art. 21 ust. 2 Konstytucji, który dopuszczając wywłaszczenie "jedynie na cele publiczne" tworzy związek pomiędzy określeniem tych celów w decyzji o wywłaszczeniu i faktycznym sposobem użycia wywłaszczonej rzeczy. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego,. jeśli cel publiczny, na który wywłaszczono nieruchomość nie jest realizowany, albo wywłaszczona nieruchomość nie jest konieczna na ten cel publiczny, wówczas nie istnieje nie tylko konstytucyjna legitymacja ingerencji we własność, ale również prawna podstawa ( przyczyna ) nabycia własności przez podmiot publiczny. Z tych przyczyn z konstytucyjnej gwarancji ochrony prawa własności wynika prawo powrotnego nabycia nieruchomości przez jej poprzedniego właściciela, jeżeli nie zrealizowano na niej pierwotnego celu wywłaszczenia. W tym samym orzeczeniu Trybunał wskazał, że nakaz dokonywania wywłaszczenia "jedynie na cele publiczne" tworzy nierozerwalny związek pomiędzy określeniem tych celów w decyzji o wywłaszczeniu i faktycznym sposobem użycia wywłaszczonej rzeczy. Trybunał podkreślił, że cel wywłaszczenia i jego konstytucyjna legitymacja polega na tym, że wywłaszczona nieruchomość powinna zostać oddana dla realizacji określonego przed wywłaszczeniem przedsięwzięcia publicznego. Jak długo wywłaszczone rzeczy (prawa) nie są przekazywane na cel publiczny uzasadniający wywłaszczenie, tak długo nie został osiągnięty cel wywłaszczenia i tak długo działanie organów państwa stanowi ingerencję w prawo własności, która nie ma konstytucyjnej legitymacji. W takiej sytuacji z konstytucyjnej gwarancji ochrony prawa własności wynika zaś prawo powrotnego nabycia nieruchomości przez jej poprzedniego właściciela. Powyższą ocenę należy podzielić, jednak w rozpoznawanej sprawie nie ma podstaw do podzielenia opinii wnioskodawców, a następnie organów o zbędności przedmiotowej nieruchomości na cel wywłaszczenia. Wniosek taki znajduje umocowanie przede wszystkim w treści samej decyzji wywłaszczeniowej z dnia 16 lipca 1976r., zgodnie z którą nieruchomości, dawniej oznaczone nr 7 i 8, stanowiące własność P. P., nie zostały wywłaszczone pod budowę Trasy W-Z, jak to opisano we wniosku Miejskiego Zarządu Gospodarki Terenami w L. z dnia 21 sierpnia 1974r., ale " zgodnie z lokalizacją budowy zagospodarowania Trasy W-Z". Wydaje się oczywiste, że określony w ten sposób cel wywłaszczenia jest znacznie szerszy, niż sama budowa trasy i obejmuje szereg inwestycji, które nie są związane bezpośrednio z inwestycją drogową, ale tworzą także elementy całej struktury ją otaczającej. Sama decyzja nie zawiera żadnych wskazówek, jakie inwestycje należy rozumieć pod pojęciem zagospodarowania trasy W-Z, odsyłając do "ustalonych przez organ ds. planowania przestrzennego i uwzględniona w zatwierdzonych planach gospodarczych - urbanistycznych miasta L.". Jednak znajdujący się w aktach sprawy fragment uchwały Nr III/1406/69 Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w L. z dnia 3 czerwca 1969r. w sprawie miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego Miasta L. " P." określa jedynie wspomnianą Trasę jako przeznaczoną dla ruchu pośpiesznego 014 – KP I-7,5 o szerokości w liniach rozgraniczających 60-80m, z dwupoziomowymi skrzyżowaniami, wyznaczona od rejonu ujęcia wody na S., doliną C., przez dolinę B. i obok osiedla "T." do rejonu M.T. Z pewnością jednak pojęcia zagospodarowanie trasy W-Z nie można ograniczać jedynie do budowy urządzeń związanych z samym prowadzeniem i obsługą ruchu drogowego. Jakkolwiek trudno odmówić racji stwierdzeniu, że cel wywłaszczenia nie może być rozumiany rozszerzająco, to przecież przy takim jego określeniu jak w rozpoznawanej sprawie, nie ma także żadnych podstaw do jego ograniczenia. Należało zatem sięgnąć do innych dowodów, pozwalających na precyzyjniejsze jego ustalenie. Pomocny jest zwłaszcza plan realizacyjny szczegółowy zagospodarowania terenu Trasy W-Z od ulicy L. do ulicy W. z grudnia 1973r. zatwierdzony decyzją Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w L. z dnia [...]. Wynika z niego, że planowano budowę m.in. schodów, trybun terenowych ziemnych, boisk trawiastych do piłki nożnej, hokeja, piłki ręcznej, siatkówki, koszykówki, placyku wypoczynkowego, przystanku autobusowego, stawów dekoracyjnych i brodzików, projektowano także zieleń wysoką i średniowysoką oraz trawniki. Co więcej, plan zakładał etapowanie projektowania i realizacji trasy w tym realizację stacji benzynowej, parkingu i gastronomii na obszarach 2UG,3KS, 5ZP, przy czym jako sposób ich obsługi wskazano bezpośredni wjazd i wyjazd na trasę W-Z. Powołane zapisy prowadzą do wniosku, że już na etapie projektowania zagospodarowania Trasy zakładano możliwie szerokie możliwości inwestowania. Potwierdza to treść decyzji Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w L. z dnia [...]r. w sprawie zatwierdzenia ogólnego planu realizacyjnego, koncepcje zagospodarowania terenu Trasy W-Z i zagospodarowania doliny rzeki C. od ulicy L. do Al. W., gdzie stwierdza się możliwość lokalizacji obiektów usługowych w pasie trasy nie przewidzianych w dotychczasowym programie. Wskazano także na konieczność zwiększenia ilości zadrzewień w rejonach skarp i na obrzeżach pasa oraz wzdłuż jezdni w celu uzyskania lepszych wyników użytkowania poszczególnych terenów otaczających trasę. Bez znaczenia pozostaje natomiast sposób zagospodarowania, na co zwraca się uwagę w zaskarżonej decyzji, wskazując, że "fragment terenu przy trasie W-Z pomiędzy ulicą P., a Al. W. był przeznaczony w trakcie opracowania projektu otoczenia trasy pod stację obsługi " A.". Pomijając już, że wskazane w decyzji fragmenty projekty trasy i mapy sytuacyjno wysokościowej mające potwierdzić tę tezę są na tyle nieczytelne, że nie sposób wywodzić z nich jakichkolwiek wniosków, wydaje się oczywista możliwość dokonywania przez właściciela nieruchomości, także tej, która została wywłaszczona, korekt w planach budowy poszczególnych obiektów, pod warunkiem objęcia ramami decyzji wywłaszczeniowej, co wynika z treści art. 136 ust.1 powołanej ustawy. Istotne jest ponadto, że właścicielem przedmiotowej nieruchomości nadal jest Gmina, która może wykonywać zadania publiczne (art. 163 Konstytucji) służące zaspokajaniu potrzeb wspólnoty samorządowej ( por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia z dnia 13 marca 2014r. P 38/11 OTK-A 2014/3/31 ).

W dotychczasowym orzecznictwie nie budziło natomiast wątpliwości, z uwagi na powołaną już wcześniej zasadę wynikającą z art. 21 ust.2 Konstytucji, że nie jest dopuszczalna zmiana celu wywłaszczenia. Warto jednak wskazać na wyrok z 9 grudnia 2008 r. o sygn. SK 43/07 (OTK ZU nr 10/A/2008 poz. 175 ) w którym Trybunał Konstytucyjny podkreślił, że obowiązująca regulacja konstytucyjna pozostawia ustawodawcy szeroką swobodę normowania zasad zwrotu nieruchomości wywłaszczonych, co oznacza, że obowiązek dopuszczenia w ustawodawstwie zwrotu nieruchomości w określonych sytuacjach nie zawsze musi oznaczać obowiązek dokonania zwrotu. W szczególności nieruchomość wywłaszczona na określony cel publiczny nie musi zostać zwrócona w sytuacji, w której jest ona niezbędna dla realizacji innego celu publicznego, który również uzasadnia wywłaszczenie. Istotne jest natomiast, aby inwestycja nadal wypełniała pojęcie celu publicznego, dla którego realizacji dokonano przecież wywłaszczenia. Istotnym, zdaniem Trybunału, jest czynnik czasu i konieczność zapewnienia trwałości ukształtowanych stosunków i sytuacji prawnych. Jak wyjaśnił Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 13 grudnia 2012r. ( P 12/11 OTK-A 2012/11/132 ) "cele publiczne" nie zostały wprawdzie zdefiniowane w samej Konstytucji, jednak z systemowej wykładni art. 21 ust. 2 Konstytucji wynika, że są to cele ponadjednostkowe, zbiorowe, pozostające w pewnej opozycji do prywatnego interesu indywidualnego obywatela. "Celem publicznym" zgodnie z art. 21 ust. 2 Konstytucji nie może być zatem indywidualny interes lub suma interesów indywidualnych wielu osób prywatnych. Dokonywanie wywłaszczenia wyłącznie w majątkowym interesie wywłaszczyciela lub na cel, którego nie można zakwalifikować jako cel publiczny, stanowi przekroczenie art. 21 ust. 2 Konstytucji i tym samym naruszenie konstytucyjnych gwarancji ochrony własności. Dopuszczenie przez ustawodawcę do przymusowego odjęcia praw i do ich nabycia przez podmioty publiczne jest wówczas niezgodne z art. 21 ust. 2 Konstytucji, nawet jeśli nastąpiło za słusznym odszkodowaniem i było konieczne z innych przyczyn. Przytoczone wyżej zapisy planów realizacyjnych zagospodarowania Trasy pozwalają sądzić, że wywłaszczenie przedmiotowych nieruchomości taki właśnie cel publiczny spełniało, a budowa restauracji M., w tym także parkingu i chodnika, jako elementów zapewniających prawidłowe z niej korzystanie, będąca efektem zawartej z Gminą umowy dzierżawy przedmiotowej nieruchomości mieściła się w ramach decyzji wywłaszczeniowej. Słusznie zauważono przy tym w skardze spółki, że nie ma żadnych podstaw do forsowania tezy, jakoby tylko wywłaszczający miał wspomniany cel realizować, angażując publiczne środki. Ważne jest, aby został zrealizowany ( por. także uzasadnienie wyroku NSA z dnia I OSK 820/11 opubl. w CBOSA ). Jakkolwiek można zgodzić się, że infrastruktura jak boiska, przejazdy, chodniki czy zieleń jest realizowana przez jednostki samorządu terytorialnego, to z reguły realizacja stacji benzynowych czy obiektów gastronomicznych, o których wspomina również plan szczegółowy zagospodarowania Trasy następuje przez inne podmioty, prowadzące działalność gospodarczą.

Jeśli natomiast na wywłaszczonych nieruchomościach przewidziano również zieleń miejską, to nie jest jasne, na jakiej podstawie Starosta przekonywał o braku zagospodarowania działki 14/9. Tym bardziej, że nawet nie podał, jakie konkretnie powinno być jej zagospodarowanie. Również Wojewoda nie odniósł się do tego problemu, skupiając uwagę jedynie na zwrocie działki 14/17 wyłączonej z działki 14/10. Dla przesądzenia zbędności na cel określony w decyzji, kwestia ta powinna znaleźć rzetelne uzasadnienie.

Nie można również zgodzić się z organem upatrującym przesłanki zwrotu w zrealizowaniu inwestycji po terminie wynikającym z art. 137 ust.1 ustawy, w tym przypadku po dacie 12 listopada 1998r. w jakiej spółka otrzymała pozwolenie na budowę, co podkreśla się w zaskarżonej decyzji, wskazując na dzień 17 maja 1976 r., jako datę wydania ostatecznej decyzji o wywłaszczeniu. W orzecznictwie podkreśla się jednak, że określony w art. 137 ust. 1 pkt 1 ustawy o gospodarce nieruchomościami termin 7 lat (liczony od dnia, gdy decyzja o wywłaszczeniu stała się ostateczna) na rozpoczęcie prac związanych z realizacją celu wywłaszczenia obowiązuje dopiero od dnia 1 stycznia 1998r. Natomiast określony w art. 137 ust. 1 pkt 2 ustawy termin 10 lat (liczony od dnia, gdy decyzja o wywłaszczeniu stała się ostateczna) na zrealizowanie tego celu, obowiązuje dopiero od dnia 22 września 2004 r. ( wyrok NSA z dnia 8 maja 2013r. I OSK 2205/11 opubl. w CBOSA). Jeśli zatem budowa M. została zakończona przez dniem 22 września 2004r., czego w sprawie się nie kwestionuje, nie ma przesłanek do zarzucenia naruszenia wskazanych wyżej terminów.

Z powyższych względów na podstawie art. 145 § 1 pkt.1 lit. a) i c) ustawy dnia 30 sierpnia 2002r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( tekst jedn. Dz. U z 2012r. poz. 270 ze zmianami ). O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji orzeczono na podstawie art. 152 wspomnianej ustawy, natomiast o kosztach na podstawie jej art. 205 § 2 w związku z art. 200 oraz § 18 ust.1 pkt.1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu ( tekst jedn. Dz. U z 2013r. poz. 461 ) i § 14 ust.2 pkt.1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu ( tekst jedn. Dz. U z 2013r. poz. 490 ).