Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 489/14
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2014-12-10 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kręcichwost-Durchowska Sędziowie WSA Maciej Busz WSA Józef Maleszewski (spr.) Protokolant st. sekr. sąd. Laura Szukała po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 grudnia 2014 r. sprawy ze skargi J.W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] lutego 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta Ch. z dnia [...] listopada 2013r. nr [...]


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] listopada 2013 r. nr [...], rozpatrując wniosek nr [...] J. W. z [...].10.2013 r., działający na podstawie upoważnienia Burmistrza Miasta Ch. Kierownik Działu Świadczeń Socjalnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Ch. na podstawie art. 104 kpa (tekst jednolity: Dz. U. z 2013 r. poz. 267), art. 5 ust. 2, art. 16a, art. 20 ust. 3, art. 23 ust. 4e, art. 24 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity Dz. U. z 2006 r. Nr 139 poz. 992 z późn.zm. – dalej u.ś.r.), rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 sierpnia 2012 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny oraz wysokości świadczeń rodzinnych (Dz. U. z 2012 r. poz. 959), oraz Rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 3 stycznia 2013 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o świadczenia rodzinne (Dz. U. z 2013 r., poz. 3) odmówił mu prawa do pobierania specjalnego zasiłku opiekuńczego na okres zasiłkowy 2013 / 2014 w związku z opieką nad małżonką M.W. ur. [...].03.1960 r.

W uzasadnieniu decyzji organ stwierdził, że zgodnie z art. 16 a ust. 1 u.ś.r. specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r. poz. 788 i 1529) ciąży obowiązek alimentacyjny, jeżeli rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

W toku prowadzonego postępowania administracyjnego opartego na zgromadzonych w sprawie dokumentach oraz sporządzonym rodzinnym wywiadzie środowiskowym zgodnie z art. 23 ust. 4e u.ś.r. i w oparciu o rozporządzenie ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 08.06.2012 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego organ stwierdził, co następuje:

W dniu 31.10.2013 r. Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Ch. przeprowadził rodzinny wywiad środowiskowy z osobą ubiegającą się o specjalny zasiłek opiekuńczy J.W. w miejscu zamieszkania jego oraz małżonki M. W. tj. Ch., ul. K. [...].

J.W. (dalej: skarżący) jest żonaty, prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z małżonką M.W. oraz córką. Skarżący do dnia przejścia na świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad małżonką tj. do [...].08.2012 r. był zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy w Ch. Ostatnie zatrudnienie trwało do dnia 12.02.2011 r. Skarżący świadczy małżonce pomoc codziennie związku z jej niezdolnością do samodzielnej egzystencji; oświadczył, iż sprawuje opiekę nad małżonką od 01.07.2012 r. W ramach wspomnianej opieki wykonuje przy żonie takie czynności jak pielęgnacja ciała, ubieranie, przygotowywanie posiłków, pranie, sprzątanie. Państwo W. mają czwórkę dzieci. Trzech synów nie pomaga w żaden sposób w opiece nad matką. Córka zamieszkująca wspólnie z rodzicami pomaga finansowo oraz usługowo.

M.W. posiada orzeczenie Nr [...] z dnia [...].08.2013 r znacznym stopniu niepełnosprawności, wydane przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania Niepełnosprawności w Ch. Z orzeczenia wynika, że wymaga korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Zgodnie z art. 16 a ust. 2 u. ś.r. specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje, jeżeli łączny dochód rodziny osoby sprawującej opiekę oraz rodziny osoby wymagającej opieki w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty 623 zł.

W oparciu o złożone dokumenty skarżącego ustalono, iż dochód rodziny w przeliczeniu na osobę wyniósł [...] zł i nie przekracza kryterium dochodowego określonego w powyższym artykule.

Przed złożeniem wniosku o ustalenie prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego skarżący nie pracował zawodowo. Ostatnie zatrudnienie miał w okresie od 2.11.2007 r. do 12.02.2011 r. Obecnie nie wykonuje żadnej pracy zarobkowej oraz nie jest zarejestrowany w PUP.

Zgodnie z art. 3 pkt. 22 u.ś.r. przez zatrudnienie lub inną pracę zarobkową rozumie się wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenia usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej. Przez rezygnację z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej należy rozumieć sytuację w której osoba zatrudniona lub wykonująca pracę we wskazanych w art. 3 pkt. 22 formach rezygnuje z tego zatrudnienia.

Organ nie zakwestionował faktu sprawowania przez skarżącego opieki nad małżonką. Uznał jednakże, że gdy osoba ubiegająca się nie rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej specjalny zasiłek opiekuńczy nie przysługuje. Z dokumentów nie wynika zaś, by skarżący zrezygnował z zatrudnienia w celu opieki nad małżonką, gdyż do dnia [...].08.2012 r. był zarejestrowany w PUP w Ch.

Organ stwierdził zatem, że skarżący nie spełnia ustawowych przesłanek uprawniających do otrzymania specjalnego zasiłku opiekuńczego, a mianowicie przesłanki rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawną małżonką.

Od powyższej decyzji odwołanie w ustawowym terminie złożył skarżący, wnosząc o przyznanie specjalnego zasiłku opiekuńczego na żonę. Oświadczył, że nie zgadza się z przyjęciem, że nie zrezygnował z zatrudnienia, gdyż skoro zrezygnował [...].08.2012 r. i od tego czasu opiekował się chorą żoną, to nie mógł podjąć pracy.

Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. decyzją z dnia [...] lutego 2014 r. nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa w zw. z art. 3 pkt 22, art. 16 a u.ś.r., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

Podstawą rozstrzygnięcia organu II instancji były następujące rozważania:

Zgodnie z obowiązującym od dnia 1 stycznia 201r. art. 16a u.ś.r., którego brzmienie zostało nadane ustawą z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.2012 r., poz.1548), specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje osobom, na których, w myśl przepisów ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r. poz. 788 i 1529) ciąży obowiązek alimentacyjny, jeżeli rezygnują zzatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji (ust. 1). Specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje, jeżeli łączny dochód rodziny osoby sprawującej opiekę oraz rodziny osoby wymagającej opieki w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty, o której mowa w art. 5 ust. 2 ustawy (623 zł). Specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje w wysokości 520 zł miesięcznie (ust. 6). Świadczenie to nie przysługuje w okolicznościach wymienionych w ust. 8.

Z materiału zgromadzonego w sprawie wynika, że M.W., orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności w Ch. z dnia [...] sierpnia 2013 r. nr [...] zaliczona została do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym do 27 sierpnia 2015 r. Faktyczną opiekę nad niepełnosprawną sprawuje jej mąż – J.W. i z tego powodu nie podejmuje zatrudnienia. Ostatnie zatrudnienie skarżącego trwało od 2 listopada 2007 r. do 12 lutego 2011 r. Następnie był on zarejestrowany w PUP w Ch. do dnia [...] sierpnia 2012 r. Ponadto na podstawie akt sprawy ustalono, że skarżący miał ustalone świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad żoną od [...] sierpnia 2012 r. do [...] czerwca 2013 r. Obecnie nie jest zarejestrowany w PUP w Ch. i nie wykonuje żadnej pracy zarobkowej. Kolejną przesłanką niezbędną do ustalenia prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego jest kryterium dochodowe. Dochód rodziny J.W. na potrzeby ustalenia prawa do przyznania specjalnego zasiłku pielęgnacyjnego ustalony został zgodnie z w/w przepisami i wynosi miesięcznie na osobę [...]zł i nie przekracza kryterium dochodowego określonego na kwotę 623 zł miesięcznie na osobę w rodzinie.

W tym stanie faktycznym i prawnym sprawy organ I instancji uznał, iż wnioskujący o specjalny zasiłek opiekuńczy nie spełnia koniecznej przesłanki tj. nie zrezygnował z zatrudnienia.

Od 1 stycznia 2013 r. obowiązują nowe regulacje prawne w zakresie świadczeń opiekuńczych, które wprowadziły m.in. nowe świadczenie w formie specjalnego zasiłku opiekuńczego. Zgodnie z art. 16a ust. 1, jednym z warunków koniecznych do nabycia prawa do tego świadczenia jest rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Na podstawie art. 3 pkt 22 ustawy rozumie się wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej. Ocena czy w indywidualnej sprawie miała nmiejsce faktyczna rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, pozostająca w związku przyczynowo-skutkowym z koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem potwierdzającym niepełnosprawność lub znaczny stopień niepełnosprawności, należy każdorazowo do kompetencji organu orzekającego. Oceniając tę kwestię należy sięgnąć do akt sprawy dotyczących wcześniejszego okresu, z których wynika, strona nie podejmowała zatrudnienia w związku ze sprawowaną opieką, a nie że z tego z zatrudnienia zrezygnowała.

Akta sprawy wskazują jednoznacznie, że skarżący nie zrezygnował z zatrudnienia ponieważ przed uzyskaniem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego obowiązującego w stanie prawnym do 31 grudnia 2012 r. zarejestrowany był w Powiatowym Urzędzie Pracy w Ch. jako osoba bezrobotna, co zgodnie z definicją zawartą art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 20 kwietnia 2004r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (t.j. Dz. U. z 2013r. poz. 674) oznacza osobę niezatrudnioną i niewykonującą innej pracy zarobkowej, zdolną i gotową do podjęcia zatrudnienia w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym w danym zawodzie lub służbie lub innej pracy zarobkowej(...). W tych okolicznościach Kolegium uznało, że w badanej sprawie przesłanka rezygnacji z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną żoną nie została spełniona. Aczkolwiek materiał dowodowy pozwala stwierdzić, iż skarżący w związku ze sprawowaną opieką nad żoną nie podejmuje zatrudnienia, jednak w ocenie Kolegium nie jest to jednoznaczne z pojęciem "rezygnacja", które, wg Słownika języka polskiego PWN, oznacza "zrzeczenie się lub zaniechanie czegoś". Zatem, aby ziściła się przesłanka rezygnacji z zatrudnienia w związku ze sprawowaną opieką, osoba sprawująca opiekę bezpośrednio przed jej podjęciem musi być zatrudniona lub wykonywać inną pracę zarobkowa określoną w art. 3 pkt 22 ustawy, co w badanej sprawie nie wystąpiło.

Skład orzekający podkreślił, że prawne regulacje dotyczące świadczeń rodzinnych mają charakter norm bezwzględnie obowiązujących, wykluczają stosowanie kryteriów innych niż wskazał ustawodawca. Rozstrzyganie w zakresie tych spraw nie zależy więc od woli organów orzekających, które w sytuacji niespełnienia jakiejkolwiek przesłanki wymaganej dla uzyskania świadczenia, mimo spełnienia pozostałych, mają obowiązek podjęcia decyzji negatywnej dla strony.

Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu w ustawowym terminie wniósł J.W., zarzucając, że krzywdzi ona jego oraz jego żonę. Wniósł o przywrócenie mu zasiłku związanego z opieką nad żoną.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swą dotychczasową argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna, zaskarżona decyzja została bowiem wydana z naruszeniem prawa.

Sąd uwzględnił skargę z przyczyn w niej niepodniesionych, które to przyczyny miał obowiązek wziąć pod rozwagę z urzędu w myśl art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm. dalej: "p.p.s.a.").

Materialnoprawną podstawę decyzji organów obu instancji stanowił art. 16a u.ś.r. Przepis ten został wprowadzony do ustawy o świadczeniach rodzinnych ustawą z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1548) i zaczął obowiązywać od dnia 1 stycznia 2013 r. Na mocy tego przepisu do systemu świadczeń rodzinnych zostało wprowadzone nowe świadczenie tzw. specjalny zasiłek opiekuńczy, którego przyznanie zostało uzależnione od spełnienia szeregu przesłanek określonych w powołanym przepisie.

W niniejszej sprawie istota sporu sprowadza się do oceny spełnienia przez skarżącego przesłanki rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wynikającej z ust. 1 art. 16a u.ś.r. Zgodnie z tym przepisem specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r. poz. 788 ze zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny, jeżeli rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Skarżący opiekował się niepełnosprawną żoną i z tego tytułu miał przyznane świadczenie pielęgnacyjne od 27 sierpnia 2012 r. do 30 czerwca 2013 r.

W ocenie organów należało uznać, że skarżący nie spełnił przesłanki rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej ze względu na niepełnosprawność żony, o której mowa w art. 16a ust. 1 u.ś.r. Brak jest bowiem przesłanek do przyjęcia istnienia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z pracy przez skarżącego, a koniecznością opieki.

Zdaniem Sądu, dokonana przez organy administracji w niniejszej sprawie wykładnia art. 16a ust. 1 u.ś.r. nie zasługuje na akceptację. Organy te przyjęły bowiem, że w przypadku specjalnego zasiłku opiekuńczego świadczenie to przysługuje wyłącznie tym osobom uprawnionym, które podjęły się i sprawują faktyczną opiekę nad osobami niepełnosprawnymi na skutek rezygnacji z wykonywanej uprzednio pracy.

Taka interpretacja przepisu jest nie do pogodzenia z konstytucyjną zasadą równości wyrażoną w art. 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Zgodnie z zasadą równości wszystkie podmioty charakteryzujące się daną cechą istotną w stopniu równym mają być traktowane równo, a więc według jednakowej miary, bez zróżnicowań dyskryminujących, czy też faworyzujących. Dokonana przez organy wykładnia art. 16a ust. 1 u.ś.r. prowadzi natomiast do zróżnicowania sytuacji prawnej osób sprawujących opiekę nad niepełnosprawnymi, na tych, którzy podejmują się sprawowania opieki na skutek rezygnacji z pracy oraz na tych, którzy tak samo jak poprzedni podejmują się i sprawują stałą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, jednakże nie pozostając w zatrudnieniu powstrzymują się od podejmowania określonej pracy zarobkowej z uwagi na konieczność sprawowania tej opieki (tzn. rezygnują z podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej).

W orzecznictwie wskazuje się, że specjalny zasiłek opiekuńczy stanowi swego rodzaju wynagradzanie (rekompensatę) przez Państwo osób opiekujących się niepełnosprawnymi członkami rodziny, albowiem w innym wypadku to Państwo musiałoby się wywiązać z obowiązku opieki nad swoim obywatelem (por. wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim, sygn. akt II SA/Go 550/13). Oznacza to, że sam fakt niepozostawania w zatrudnieniu, spowodowany koniecznością opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny musi być decydujący dla ustalenia prawa do omawianego świadczenia i nie ma tu znaczenia czy osoba opiekująca się zrezygnowała z trwającego zatrudnienia, czy też z podjęcia zatrudnienia. W ocenie Sądu, byłoby fikcją wymaganie od osób niepracujących z uwagi na sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny podjęcia przez te osoby pracy, po to, by następnie z niej zrezygnować dla spełnienia przesłanki otrzymania świadczenia, którego celem w istocie nie jest podjęcie lub rezygnacja z zatrudnienia, lecz rekompensata Państwa za sprawowanie faktycznej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, której konsekwencją jest niemożność wykonywania jakiejkolwiek pracy zarobkowej przez opiekuna (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 15 października 2013 r., sygn. akt II SA/Łd 815/13 i wyrok WSA w Lublinie z dnia 5 czerwca 2014 r., sygn. akt II SA/Lu 998/13).

Tym samym, w ocenie Sądu nie sposób jest przyjąć za zgodne z zasadą równości określoną w art. 32 Konstytucji, że w przypadku dwóch osób, tak samo sprawujących stałą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, jednej z nich przysługiwać będzie prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, gdyż w celu tej opieki osoba ta dokonała rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, natomiast drugiej prawo to nie będzie przysługiwać, gdyż osoba ta - pomimo sprawowania faktycznej opieki i spowodowanej tym obiektywnej niemożności podjęcia zatrudnienia – nie wypełnia przesłanki "rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej" (por. przykładowo wyrok WSA w Gdańsku z dnia 11 września 2014 r., sygn. akt. II SA/Lu 630/14).

Oceniając zasadność takiej interpretacji art. 16a ust. 1 u.ś.r., zauważyć trzeba, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 5 grudnia 2013 r., sygn. K 27/13 (OTK-A 2013, nr 9, poz. 134) orzekł o niezgodności z art. 2 Konstytucji RP przepisów art. 11 ust. 1 i 3 opisanej wyżej ustawy z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw. Zakwestionowane przez Trybunał przepisy przewidywały zachowanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby uprawnione na podstawie przepisów dotychczasowych do dnia 30 czerwca 2013 r., jeżeli spełniają warunki określone w tych przepisach. Wydane natomiast na podstawie przepisów dotychczasowych decyzje o przyznaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wygasnąć miały z mocy prawa po upływie terminu 30 czerwca 2013 r. W uzasadnieniu wyroku Trybunał zastrzegł, że nie można jeszcze bezspornie stwierdzić, w jakim kierunku rozwinie się praktyka stosowania art. 16a ust. 1 ustawy, który to przepis wprowadził nowe świadczenie w postaci specjalnego zasiłku opiekuńczego. Trybunał wskazał jednakże, że może ona doprowadzić do wykluczenia możliwości ubiegania się o to świadczenie przez osoby, które pobierały świadczenie na zasadach dotychczasowych, a następnie utraciły to prawo w związku z wygaszeniem decyzji administracyjnych na mocy art. 11 ust. 3 powołanej ustawy nowelizującej. W uzasadnieniu wyroku wskazano, że osoby te - de nomine - nie będą bowiem ubiegały się o specjalny zasiłek opiekuńczy z pozycji rezygnujących z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, gdyż w okresie pobierania zasiłku pielęgnacyjnego nie pracowały. W jeszcze mniej korzystnej sytuacji są ci spośród dotychczasowych beneficjentów świadczenia pielęgnacyjnego, którzy w ogóle nie podejmowali zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a więc nie mogą z nich zrezygnować. Trybunał uznał za naruszenie konstytucyjnych zasad zaufania do państwa i stanowionego przez nie prawa oraz zasady ochrony praw słusznie nabytych regulację zawartą w art. 11 ust. 1 i 3 przywołanej ustawy z dnia 7 grudnia 2012 r., prowadzącą do utraty prawa do zasiłku pielęgnacyjnego przez osoby, które świadczenie takie dotychczas pobierały, naruszając ich bezpieczeństwo prawne oraz bezpieczeństwo osób niepełnosprawnych. Trybunał wskazał, że "pułapka prawna" polega w tej sprawie na tym, że obywatel, opierając się na ustanowionych przez ustawodawcę przesłankach uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego i działając w zaufaniu do stabilności przepisów prawa, dokonał istotnych wyborów życiowych, nie podejmując pracy zarobkowej lub rezygnując z zatrudnienia, a następnie – w rezultacie wygaśnięcia z mocy prawa decyzji uprawniającej do świadczenia pielęgnacyjnego i jednocześnie niespełniania nowych warunków przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego, czy choćby specjalnego zasiłku opiekuńczego – utracił prawo do pobierania świadczenia i nie jest w stanie, ze względu na wcześniejszą rezygnację i trudną sytuację na rynku pracy, uzyskać ponownie zatrudnienia.

Ponadto postanowieniem z dnia 17 lipca 2014 r., sygn. P 1/14, Trybunał Konstytucyjny umorzył postępowanie wszczęte przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, który postanowieniem z dnia 12 grudnia 2013 r., sygn. akt II SA/Po 1026/13, zwrócił się do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem prawnym, dotyczącym tego, czy art. 16a ust. 1 u.ś.r., w zakresie w jakim pomija wśród uprawnionych do uzyskania specjalnego świadczenia opiekuńczego osoby, na których ciąży obowiązek alimentacyjny i które nie podejmują zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby, w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, jest zgodny z: art. 2, art. 18, art. 32 ust. 1, art. 71 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

W uzasadnieniu postanowienia Trybunał zwrócił uwagę na to, że pytający sąd zasygnalizował istniejące rozbieżności w orzeczeniach wojewódzkich sądów administracyjnych co do interpretacji art. 16a ust. 1 u.ś.r. oraz stwierdził, że "tak długo, jak rozbieżności mogą być usunięte przez sądy administracyjne, a zwłaszcza przez Naczelny Sąd Administracyjny, nie jest konieczne rozstrzyganie pytań prawnych opartych tylko na jednej ze stosowanych w praktyce interpretacji zakwestionowanego przepisu, gdy inne – również występujące w praktyce – przynoszą rezultat pozostający w zgodzie z Konstytucją".

Oznacza to, iż obowiązkiem sądu administracyjnego rozpatrującego sprawę ze skargi na decyzję odmawiającą prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego osobie, która pobierała świadczenie pielęgnacyjne na podstawie decyzji, która wygasła z dniem 30 czerwca 2013 r. jest dokonanie spośród możliwych sposobów wykładni art. 16a ust. 1 u.ś.r. takiego, który przyniósłby rezultat zgodny z przepisami Konstytucji. W ocenie Sądu przedstawiona wyżej wykładnia do takiego rezultatu prowadzi.

W tym miejscu należy nadto rozważyć znaczenie nowelizacji ustawy o świadczeniach rodzinnych, która nastąpiła na mocy przepisów ustawy z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (Dz. U. poz. 567). Zgodnie z art. 17 pkt 2 tej ostatniej ustawy, art. 16a ust. 1 u.ś.r. przybiera od 1 stycznia 2015 r. następujące brzmienie: "specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r. poz. 788 ze zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny, a także małżonkom, jeżeli:

1) nie podejmują zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej lub

2) rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej

- w celu sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.".

W ten sposób przywrócono zatem uszczegółowienie przesłanek nabycia prawa do zasiłku, znajdujące się uprzednio wśród przesłanek prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 ust. 1 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do 30 grudnia 2012 r.).

Zdaniem Sądu w składzie rozpatrującym niniejszą sprawę zmianę tę trzeba ocenić jako zabieg ustawodawczy mający na celu usunięcie rozbieżności w orzecznictwie sądowym, do których doprowadził ustawodawca wskutek zmian legislacyjnych, jakie nastąpiły z mocy przepisów przywołanej ustawy z dnia 7 grudnia 2012 r., ograniczając określenie przesłanki nabycia specjalnego zasiłku opiekuńczego do sformułowania: "rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej". Zmiana ta precyzuje jedynie treść przesłanki nabycia prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego w zgodzie z normami konstytucyjnymi. Niewątpliwie bowiem na niekonstytucyjne skutki możliwej wykładni art. 16a ust. 1 u.ś.r., prowadzącej do utraty praw słusznie nabytych, zwrócił uwagę Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu powołanego wyroku z dnia 5 grudnia 2013 r. (por. powołany wyżej wyrok WSA w Gdańsku z dnia 11 września 2014 r., sygn. akt. II SA/Lu 630/14).

Zaprezentowana wyżej wykładnia art. 16a ust. 1 u.ś.r. jest już utrwalona zarówno w orzecznictwie wojewódzkich sądów administracyjnych (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 24.10.2014 r. w sprawie II SA/Po 1008/14, wyrok WSA w Lublinie z dnia 28.10.2014 r. w sprawie II SA/Lu 747/14, wyrok WSA w Białymstoku z dnia 12.11.2014 r. w sprawie II SA/Bk 866/14), jak i Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. wyroki NSA z dnia 30.10.2014 r. w sprawach I OSK 2930/13, I OSK 28/14, I OSK 336/14).

Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a oraz art. 135 p.p.s.a. uchylił decyzje organów obu instancji.

Ponownie rozpoznając sprawę organy administracji publicznej winny dokonać oceny określonych w art. 16a ust. 1 ustawy przesłanek warunkujących przyznanie specjalnego zasiłku opiekuńczego, mając na uwadze przedstawioną powyżej wykładnię tego przepisu, którą to wykładnią są związane z mocy art. 153 p.p.s.a.

Nadto z uwagi na wejście w życie powołanej ustawy z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów, która realizując wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 5 grudnia 2013 r., sygn. K 27/13, wprowadziła dla osób, którym wygasły z dniem 30 czerwca 2013 r. decyzje przyznające świadczenia pielęgnacyjne, nowy rodzaj świadczenia rodzinnego – zasiłek dla opiekuna – wypłacany wstecz od 1 lipca 2013 r. wraz z odsetkami, należy zwrócić uwagę na konieczność sprawdzenia, czy zasiłek taki nie został skarżącemu na jego wniosek przyznany. Zasiłek dla opiekuna i specjalny zasiłek opiekuńczy są bowiem świadczeniami, które wzajemnie się wykluczają.