Wyrok WSA w Bydgoszczy, sygn. akt I SA/Bd 490/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy
Data orzeczenia: 2021-10-05 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 9, art. 79a par. 1, art. 107 par. 1 pkt 6, art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2020 poz 256
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Leszek Kleczkowski Sędziowie sędzia WSA Agnieszka Olesińska (spr.) sędzia WSA Tomasz Wójcik po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 października 2021 r. sprawy ze skargi M. C. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy prawa do zwolnienia z opłacania należności z tytułu składek za kwiecień 2020 r. uchyla zaskarżoną decyzję


UZASADNIENIE

Skarżąca zwróciła się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o zwolnienie

z obowiązku opłacania należności z tytułu składek za kwiecień 2020 r. powołując się na przepisy ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych

z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. poz. 374 ze zm.), dalej ustawa o COVID-19.

Decyzją z [...] lipca 2020 r. organ rentowy odmówił stronie prawa do zwolnienia

z opłacania należności z tytułu składek za kwiecień 2020 r. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że płatnikowi składek przysługuje zwolnienie z opłacenia nieopłaconych należności z tytułu składek zgodnie z art. 31zo ust. 1 ustawy o COVID-19, jednakże warunkiem takiego zwolnienia było przesłanie deklaracji rozliczeniowej lub imiennych raportów miesięcznych należnych za marzec, kwiecień i maj 2020 r. nie później niż do 30 czerwca 2020 r. Organ podał, że do 30 czerwca 2020 r. skarżąca nie złożyła deklaracji rozliczeniowej za miesiąc kwiecień 2020 r.

Pismem z [...] sierpnia 2020 r. skarżąca wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy. Wskazała, że deklaracje rozliczeniowe zostały złożone [...] lipca 2020 r. Zauważyła, że deklaracja została wysłana jeszcze przed otrzymaniem pism z ZUS.

Decyzją z [...] września 2020 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał

w mocy decyzję z [...] lipca 2020 r. W uzasadnieniu decyzji ponownie wyjaśniono, że warunkiem zwolnienia z obowiązku opłacenia należności z tytułu składek jest przesłanie deklaracji rozliczeniowych lub imiennych raportów miesięcznych za miesiące marzec - maj 2020 r. nie później niż do 30 czerwca 2020 r., chyba, że płatnik jest zwolniony ze składania tych dokumentów. Organ zaznaczył, że deklaracja rozliczeniowa za miesiąc kwiecień 2020 r. została zaewidencjonowana w Kompleksowym Systemie Informatycznym w dniu [...].07.2020 r., zatem po upływie terminu wskazanego w ustawie. W związku z tym, w ocenie organu, stronie nie przysługuje wnioskowane zwolnienie.

W skardze do tut. Sądu skarżąca zaskarżyła powyższą decyzję ZUS w całości. W uzasadnieniu podniosła, że jest młodym przedsiębiorcą, który stworzył sobie sam miejsce pracy i chciałby móc pracować na własną rękę. Podkreśliła, że zaczynając działalność została poinformowana, iż jako jednoosobowa firma, niezatrudniająca pracowników, nie ma obowiązku składania deklaracji. Obecnie odwróciło się to przeciwko niej. Strona zauważyła, że prowadzi działalność w zakresie usług fryzjerskich, które były jednym z zawodów "zabronionych przez państwo w czasie pandemii". Nie pracowała do [...] maja 2020 r. i nie zarabiała. Sytuacja ta miała dalsze konsekwencje, ponieważ straciła wielu klientów i w tej chwili jej dochody są na takim poziomie, że z trudem udaje jej się zebrać pieniądze na bieżącą składkę. Skarżąca podkreśliła, że nie może zamknąć działalności, gdyż otwierała ją z dotacji dla młodych przedsiębiorców i musi prowadzić ją przez rok. W związku z tym strona zwróciła się do Sądu o pozytywne rozpatrzenie jej skargi.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, w całości podtrzymując swoją argumentację dotychczas prezentowaną w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje.

Skarga jest zasadna.

Na wstępie należy wyjaśnić, iż sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 poz. 374 ze zm.). Zgodnie z tym przepisem przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów. W niniejszej sprawie stosowne zarządzenie Przewodniczącego Wydziału zostało wydane 15 września 2021 r. i znajduje się ono w aktach sprawy (k. 48). Przed rozpoznaniem sprawy Skarżącej umożliwiono pisemne wypowiedzenie się.

Sąd administracyjny bada zgodność zaskarżonej decyzji z punktu widzenia jej legalności, tj. zgodności tej decyzji z przepisami powszechnie obowiązującego prawa. Z brzmienia art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej: "p.p.s.a."), wynika, że zaskarżona decyzja powinna ulec uchyleniu wtedy, gdy Sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Nadto, sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).

Dokonując sądowej kontroli według wskazanych kryteriów, Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja narusza prawo ze względu na naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, utrzymująca w mocy decyzję o odmowie zwolnienia Skarżącej z opłacenia należności z tytułu składek na własne obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne i rentowe oraz wypadkowe, dobrowolne ubezpieczenie chorobowe i ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy za kwiecień 2020 r. Organ podnosi, że Skarżąca w ustawowym terminie, tj. do 30 czerwca 2020 r. nie dostarczyła dokumentów rozliczeniowych, w związku z tym nie ma prawa do zwolnienia.

Należy odnotować, że Skarżąca złożyła wniosek o zwolnienie z obowiązku opłacenia należności z tytułu składek za kwiecień 2020 r. powołując się na przepisy ustawy z dnia 31 marca 2020 r. o zmianie ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2020 r. poz. 568). W podstawie prawnej wydanej decyzji z dnia [...] września 2022 r. organ powołał art. 31zq ust. 8 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (ustawa o COVID-19).

Organ w zaskarżonej decyzji oraz w decyzji poprzedzającej (z [...] lipca 2020 r.) oraz w odpowiedzi na skargę powołuje się na to, że Skarżąca nie złożyła wymaganej dokumentacji do 30 czerwca 2020 r.

W tym stanie rzeczy należy podać, że na podstawie art. 31zo ust. 1 ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19 (ustawa o COVID-19), na wniosek płatnika składek zwalnia się z obowiązku opłacania nieopłaconych należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, na ubezpieczenie zdrowotne, na Fundusz Pracy, Fundusz Solidarnościowy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych lub Fundusz Emerytur Pomostowych, należne za okres od dnia [...] marca 2020 r. do dnia [...] maja 2020 r., wykazanych w deklaracjach rozliczeniowych złożonych za ten okres, jeżeli był zgłoszony jako płatnik składek: 1) przed dniem 1 lutego 2020 r. i na dzień 29 lutego 2020 r.; 2) w okresie od dnia 1 lutego 2020 r. do dnia 29 lutego 2020 r. i na dzień 31 marca 2020 r.; 3) w okresie od dnia 1 marca 2020 r. do dnia 31 marca 2020 r. i na dzień 30 kwietnia 2020 r. - zgłosił do ubezpieczeń społecznych mniej niż 10 ubezpieczonych.

Zgodnie z art. 31zq ust. 3 tej ustawy, warunkiem zwolnienia z obowiązku opłacania należności z tytułu składek, o których mowa w art. 31zo, jest przesłanie deklaracji rozliczeniowych lub imiennych raportów miesięcznych należnych za marzec, kwiecień i maj 2020 r. nie później niż do dnia 30 czerwca 2020 r. a w przypadku, o którym mowa w art. 31zo ust. 8 należnych za lipiec, sierpień, wrzesień 2020 r. do dnia 31 października 2020 r., chyba że płatnik składek zwolniony jest z obowiązku ich składania.

Zatem, z ww. przepisów wynika, iż obowiązek złożenia dokumentacji jako warunek zwolnienia z opłacenia składek nie dotyczy tylko tych płatników, którzy są zwolnieni z obowiązku jej składania.

Stanowisko Skarżącej co do meritum jest takie, że nie złożyła deklaracji bo była w błędzie co do braku obowiązku składania deklaracji rozliczeniowych - w skardze podała, że zaczynając działalność (w grudniu 2019 r.) została poinformowana, iż jako jednoosobowa firma, niezatrudniająca pracowników, nie ma obowiązku składania deklaracji. Skarżąca uważa, że spełniła warunki do uzyskania zwolnienia, a ZUS nie poinformował jej, "że nie są składane deklaracje" (wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy z [...] sierpnia 2020 r., k. 4 akt administracyjnych). Zarówno w tym wniosku, jak i w skardze Skarżąca akcentuje to, że brakujące dokumenty złożyła [...] lipca 2020 r. Skarżąca nadmienia, że spełniła wymogi ustawy o COVID warunkujące uzyskanie zwolnienia z opłacania składek; podaje, że jest młodym przedsiębiorcą, dnia [...] grudnia 2019 r. otworzyła zakład fryzjerski pandemia uniemożliwiła jej osiąganie przychodów, gdyż w okresie pandemii aż do dnia [...] maja 2020 r. zakład był obowiązkowo zamknięty.

Porządkująco Sąd zauważa, że do postępowania zakończonego zaskarżoną decyzją z mocy art. 180 k.p.a. oraz art. 123 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych mają zastosowanie przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego (k.p.a.). Należało o tym wspomnieć, ponieważ o uchyleniu zaskarżonej decyzji przesądziły stwierdzone przez Sąd uchybienia proceduralne.

Skarżąca nie twierdzi, że nie miała obowiązku składania deklaracji za kwiecień 2020 r. (twierdzi, że o tym obowiązku nie wiedziała). Jakkolwiek więc Skarżąca nie kwestionuje samego obowiązku złożenia deklaracji, to wydając decyzję odmawiającą zwolnienia z powodu niezłożenia brakujących dokumentów organ zobowiązany był wykazać, że Skarżąca w ogóle powinna je złożyć. Organ w pierwszej kolejności obowiązany był wykazać w uzasadnieniu decyzji, że obowiązek składania dokumentacji wymaganej przepisami prawa na niej ciążył i nie podlegała ona zwolnieniu w tym zakresie. Organ powinien podać, jakie i kiedy złożone zgłoszenie o tym przesądza, oraz z jakich przepisów wynika wywiedziony przez organ obowiązek składania deklaracji. Organ w decyzji zobowiązany był poczynić wywód, który pozwala poznać stanowisko organu wraz z jego uzasadnieniem faktycznym i prawnym. Uzasadnienia decyzji wydanych w niniejszej sprawie (pierwszej i drugiej instancji) nie czynią zadość temu wymogowi i po ich lekturze nie wiadomo, z czego organ wywodzi obowiązek składania dokumentacji, nie podano żadnej argumentacji w tym zakresie ani też podstaw prawnych.

Wywody poczynione przez organ w odpowiedzi na skargę również nie czynią zadość temu obowiązkowi, choć odpowiedź na skargę sama w sobie i tak nie mogłaby zastępować uzasadnienia decyzji.

W ocenie Sądu, uzasadnienie zaskarżonej decyzji sporządzone zostało z naruszeniem art. 107 § 1 pkt 6 (decyzja powinna zawierać uzasadnienie faktyczne i prawne) i § 3 k.p.a., na podstawie którego uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Uchybienie w tym zakresie może mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Uzasadnienie stanowi integralny składnik decyzji i jego zadaniem jest wyjaśnienie rozstrzygnięcia, stanowiącego dyspozytywną część decyzji (por. wyrok NSA z 12.05.2000 r., I SA/Kr 856/98). Tak więc uzasadnienie jako jeden z elementów decyzji, winno zawierać ocenę zebranego w postępowaniu materiału dowodowego, dokonaną przez organ wykładnię stosowanych przepisów oraz ocenę przyjętego stanu faktycznego w świetle obowiązującego prawa. Prawidłowe zredagowanie pod względem merytorycznym i prawnym uzasadnienia decyzji administracyjnej ma kardynalne znaczenie dla stosowania zasady przekonywania wyrażonej w art. 11 kpa, a realizowanej na mocy art. 107 § 3 k.p.a. Organ administracyjny jest zobowiązany wyjaśnić stronie zasadność przesłanek, którymi kierował się przy załatwieniu sprawy. Motywy decyzji powinny być tak ujęte, aby strona mogła poznać i zrozumieć zasadność przesłanek faktycznych i prawnych, którymi kierował się organ przy załatwianiu sprawy. Jak wyjaśnił NSA w wyroku z 7 stycznia 2009 r., II SA/Wa 1245/08: "Prawidłowe uzasadnienie decyzji ma nie tylko znaczenie prawne, ale i wychowawcze, bowiem pogłębia zaufanie uczestników postępowania do organów administracyjnych. Motywy decyzji winny odzwierciedlać rację decyzyjną i wyjaśnić tok rozumowań prowadzących do zastosowania konkretnego przepisu prawa materialnego do rzeczywistej sytuacji faktycznej. Motywy decyzji powinny być tak ujęte, aby strona mogła zrozumieć i w miarę możliwości zaakceptować zasadność przesłanek faktycznych i prawnych, którymi kierował się organ przy załatwianiu sprawy".

W szczególności decyzje odmowne (negatywne) lub częściowo odmowne dla wnioskodawcy powinny być przekonująco i jasno uzasadnione, zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak, aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności istotne dla sprawy zostały głęboko rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją. Z decyzji musi zatem wynikać między innymi, że organ nie pozostawił poza swoimi rozważaniami argumentów podnoszonych przez stronę, nie pominął istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy materiałów dowodowych lub nie dokonał oceny tych materiałów wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego (wyrok NSA z 25.01.2011 r., II GSK 96/10). Brak zatem wykazania, że ustalono istotne okoliczności faktyczne w odniesieniu do konkretnych przepisów prawa, stanowi naruszenie prawa procesowego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co skutkuje koniecznością uchylenia zaskarżonego aktu (wyrok WSA w Kielcach z 28.02.2013 r., II SA/Ke 56/13: wyrok WSA we Wrocławiu z 15.03.2012 r., III SA/Wr 693/11).

Sąd w obecnym składzie ww. poglądy podziela. W konsekwencji stwierdza, że zaskarżona decyzja wymogów tych nie spełnia. Biorąc to pod uwagę, podkreślić trzeba, że zadaniem sądu administracyjnego nie jest wyręczanie organów administracji w ich obowiązku stosowania zasady przekonywania, wyrażonej w art. 11 k.p.a., a realizowanej na mocy art. 107 § 3 k.p.a. W analizowanej sprawie organ ponownie rozpoznając sprawę nie sanował błędów w tym zakresie poprzednio popełnionych. Organ poświęcił całej sprawie jedynie kilka lapidarnych zdań. Z lektury zaskarżonej decyzji w żaden sposób nie wynika, z czego organ wywodzi, że Skarżąca miała obowiązek złożyć dokumenty. Organ uniemożliwił tym samym stronie poznanie toku rozumowania, utrudniając tym samym możliwość polemiki z jego twierdzeniami, a następnie możliwość zweryfikowania tego stanowiska przez sąd administracyjny. Te uchybienia mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Skoro bowiem uzasadnienie decyzji jest tak lakoniczne i ogólnikowe, to zachodzi prawdopodobieństwo, że organ nie zbadał sprawy z należytą pieczołowitością.

Ponownie rozpoznając sprawę organ administracji uwzględni powyższe rozważania i ponownie przeanalizuje, czy na Skarżącej istotnie ciążył obowiązek złożenia deklaracji rozliczeniowej. Następnie organ rozstrzygnie sprawę co do istoty, a swoje stanowisko uzasadni zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a., w szczególności odniesie się do zarzutów Skarżącej w sposób umożliwiający poznanie Skarżącej, a następnie ewentualnie sądowi administracyjnemu, powodów nieuwzględnienia (jeżeli nadal będzie miało to miejsce) tychże zarzutów. Ponadto przed wydaniem decyzji organ umożliwi Skarżącej wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, czyniąc tym samym zadość zasadzie zapewnienia stronie czynnego udziału w postępowaniu, stosownie do art. 10 § 1 k.p.a.

Sąd w postępowaniu organu dostrzega również bardzo istotne naruszenie art. 9 k.p.a., zgodnie z którym organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Tej zasady ogólnej, wyrażonej w art. 9 k.p.a., organ nie przestrzegał.

Doszło zarazem do istotnego naruszenia obowiązku wynikającego z art. 79a k.p.a. Zgodnie z § 1 tego artykułu, w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony.

Tymczasem z akt sprawy wynika, że organ nie wskazał stronie przesłanek od niej zależnych (takich jak wymóg złożenia deklaracji), które nie zostały spełnione lub wykazane, co może skutkować – i w tym wypadku skutkowało - wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony z tego tylko powodu, że dokumenty rozliczeniowe za kwiecień 2020 r. zostały złożone z przekroczeniem terminu 30 czerwca 2020 r. Złożenie wniosku, który zdaniem organu był niekompletny, obligowało go do podjęcia działań eliminujących niedopatrzenie strony.

Ewentualne odstąpienie od zastosowania się do wytycznych płynących z art. 79a § 1 k.p.a. obwarowane jest istotnym warunkiem, gdyż przepis ten w zdaniu drugim stanowi: "Przepisy art. 10 § 2 i 3 stosuje się". Oznacza to, że gdyby nawet organ dostrzegał przesłanki pozwalające mu nie zastosować się do wytycznych z art. 79a § 1 k.p.a., to musiałby utrwalić to w aktach sprawy, tymczasem tego rodzaju adnotacji w aktach nie ma.

Naruszenie art. 79a § 1 k.p.a. uniemożliwiło stronie uzyskanie wiedzy o tym, że nie złożyła wszystkich wymaganych do uzyskania zwolnienia dokumentów, a w konsekwencji – pozbawiło ją prawa do zwolnienia z opłacania składek za kwiecień 2020 r. O tym, że strona była gotowa spełnić wszystkie wymagania – gdyby o nich wiedziała – świadczy to, że brakujące dokumenty rozliczeniowe zostały złożone [...] lipca 2020 r. Należy z tego wnioskować, że Skarżąca aż do tej pory pozostawała w przekonaniu co do braku obowiązku złożenia deklaracji.

Uznać zatem trzeba, że naruszenie art. 79a § 1 k.p.a. mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o ile oczywiście organ przystąpiłby do wykonania swoich obowiązków w porę, tj. jeszcze przed upływem terminu 30 czerwca 2020 r.

Przepis art. 79a k.p.a. stanowi konkretyzację i uzupełnienie obowiązków wynikających z art. 10 § 1 k.p.a. Jego celem jest zapobieganie sytuacjom, w których strona dysponuje dodatkowymi dowodami na okoliczności istotne dla wykazania zasadności jej żądania albo może je łatwo uzyskać, a z powodu braku odpowiedniej wiedzy o potrzebnych dowodach bądź o sposobie oceny wcześniej przedstawionych dowodów - nie korzysta z takiej możliwości. Chodzi przy tym o to, aby strona nie została zaskoczona negatywnym rozstrzygnięciem sprawy oraz zmuszona do zaskarżenia decyzji i przedstawiania tych dodatkowych dowodów dopiero na etapie postępowania odwoławczego (tak wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 23 maja 2019 r., II SA/Sz 239/19, dostępny w bazie CBOSA).

Skarżąca złożyła wniosek o zwolnienie z obowiązku opłacania składek [...] kwietnia 2020 r. Na skutek złożenia wniosku doszło do wszczęcia postępowania administracyjnego, w którym kierując się wyrażoną w art. 9 k.p.a. organ powinien był czuwać nad tym, aby na skutek nieznajomości prawa strona nie poniosła szkody. W tym celu – jak tego wymaga art. 9 k.p.a., organ powinien był udzielić Skarżącej niezbędnych wyjaśnień i wskazówek, a konkretnie wskazać, jakich dokumentów brakuje, aby wniosek mógł zostać pozytywnie rozpatrzony. Od momentu złożenia wniosku przez Skarżącą ([...] kwietnia 2020 r.) do upływu terminu na złożenie wymaganych dokumentów (30 czerwca) upłynęły ponad 2 miesiące. Mimo upływu tak długiego czasu organ nie zwrócił stronie uwagi na to, że warunkiem pozytywnego załatwienia jej wniosku jest złożenie brakujących dokumentów rozliczeniowych. Zaś niedługo po upływie wyznaczonego w ustawie terminu na złożenie wymaganych dokumentów – organ wydał decyzję odmowną.

Nadmienić należy, że Skarżąca występowała bez profesjonalnego pełnomocnika. Należy też dodać, że art. 9 k.p.a. zobowiązuje organ do udzielania stronie potrzebnych informacji i wskazówek z urzędu, a nie tylko na wniosek.

Przebieg wydarzeń wskazuje zdaniem Sądu na to, że to nieświadomość, nieznajomość prawa była przyczyną niezłożenia wymaganego dokumentu w terminie. Skarżąca [...] lipca 2020 r. owe dokumenty złożyła, co ZUS w odpowiedzi na skargę potwierdza. Niestety, decyzja odmowna została wydana i doręczona Skarżącej już po upływie terminu na złożenie dokumentu (który upływał 30 czerwca), toteż podjęta przez Skarżącą próba uzupełnienia brakującej dokumentacji rozliczeniowej, została przez organ uznana za spóźnioną.

Mając świadomość obciążenia Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ogromną ilością spraw do załatwienia i zważywszy na pandemię odbijającą się (od wiosny 2020 r.) negatywnie na możliwości sprawnego działania – Sąd nie przypisuje organowi ani złej woli, ani negatywnego nastawienia do strony, ani lekceważącego stosunku do wynikających z art. 9 k.p.a. obowiązków. Stwierdza jedynie obiektywnie występujący stan naruszenia tego przepisu w taki sposób i w takim stopniu, który bezpośrednio wpłynął na pozbawienie Skarżącej prawa, które niewątpliwie uzyskałaby ona w sytuacji, gdyby ZUS stosował się – i uczynił to w porę! – do dyrektyw płynących z art. 9 k.p.a. Wbrew nakazowi wynikającemu z art. 9 k.p.a., organ nie poinformował strony należycie i wyczerpująco o okolicznościach faktycznych i prawnych, które miały wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania, i nie czuwał, aby strona nie poniosła szkody na skutek swojej nieświadomości prawnej. W aktach sprawy nie ma niczego, co mogłoby choć pośrednio świadczyć o tym, że organ podjął starania, aby poinformować Skarżącą o tym, że bez złożenia brakujących dokumentów jej wniosek nie będzie pozytywnie rozpatrzony. Brak ten, który w toku postępowania nie został stronie zasygnalizowany przez organ, ostatecznie spowodował negatywne rozpatrzenie jej wniosku.

Zaniechanie informacyjne organu dotyczyło nie tyle treści przepisów powszechnie obowiązującego i opublikowanego prawa, ile tego, że stronie nie uświadomiono istnienia obowiązku złożenia konkretnych dokumentów, warunkujących zastosowanie zwolnienia. Organ nie poinformował więc strony o "okolicznościach faktycznych i prawnych, które mają znaczenie dla ustalenia praw i obowiązków", a w każdym razie w aktach sprawy nie ma dowodu na to, aby organ wzywał stronę do złożenia brakujących dokumentów i organ nie twierdzi, że to robił. Strona zaś najwyraźniej była w błędzie co do przysługującego jej zwolnienia z obowiązku składania deklaracji i trwała w tym błędnym przeświadczeniu, że składając wniosek dopełniła wszystkich formalności uzyskania zwolnienia.

Drugie zdanie art. 9 k.p.a. nakłada na organy administracji obowiązek chronienia strony przed poniesieniem szkody z powodu nieznajomości prawa. Z tego obowiązku organ również się nie wywiązał. Szkodą, którą strona poniosła, było nieuzyskanie zwolnienia z opłacania składek za kwiecień 2020 r. Jedyną przeszkodą w uzyskaniu zwolnienia było – jak wynika z decyzji – niezłożenie wymaganych dokumentów w terminie, o czym jednak ZUS strony w porę nie poinformował.

W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazano, że realizacja obowiązków wynikających z art. 9 k.p.a. polega, między innymi, na powinności organu administracji poinformowania strony w sposób szczegółowy o tym, od jakich okoliczności zależy rozstrzygnięcie sprawy i jakie dowody powinny być przedstawione przez stronę, aby zostało wydane rozstrzygnięcie o treści żądanej przez stronę (wyrok NSA z 6 września 2001 r., V SA 44/01, LEX nr 50158). Obowiązek udzielania stronie informacji powinien być rozumiany w jak najszerszy sposób, jego naruszenie zaś należy traktować jako wystarczającą przesłankę do uchylenia decyzji (teza pierwsza wyroku NSA z 25 czerwca 1997 r., SA/Lu 2087/95, LEX nr 30816).

W niniejszej sprawie swoim zaniechaniem organ dopuścił do tego, że na skutek upływu terminu na złożenie dokumentu, strona spotkała się z odmową pozytywnego załatwienia jej wniosku. Zachodzi tu bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy. Zdaniem Sądu w tej sytuacji należy podjąć działanie, które wyeliminuje negatywny dla strony skutek tego, że organ rażąco naruszył swoje obowiązki wynikające z zasady ogólnej wyrażonej w art. 9 k.p.a.

Stwierdzając, że naruszenia art. 9, art. 79a § 1, 107 § 1 pkt 6 i 107 § 3 k.p.a. mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uchylił zaskarżoną decyzję.

Rozpatrując sprawę ponownie organ raz jeszcze przeanalizuje, czy na Skarżącej istotnie ciążył obowiązek złożenia dokumentacji rozliczeniowej, a swoje stanowisko uzasadni zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a., w sposób umożliwiający poznanie motywów rozstrzygnięcia zarówno Skarżącej, jak też – ewentualnie – sądowi administracyjnemu. Decyzje dotychczas wydane w sprawie przez organ, ze względu na swoją niekompletność nie poddają się bowiem kontroli co do zagadnienia podlegania przez Skarżącą obowiązkowi złożenia dokumentacji.

Jeśli rozpoznając sprawę ponownie organ podtrzyma swoje stanowisko, że Skarżąca była zobowiązana do złożenia deklaracji rozliczeniowych za kwiecień 2020 r. w terminie do 30 czerwca 2020 r., to organ pominie fakt opóźnienia w złożeniu tych dokumentów, jako okoliczność wpływającą na rozstrzygniecie o zasadności wniosku o zwolnienie z opłacania składek. Nawet jeśli strona w terminie do 30 czerwca 2020 r. nie złożyła wszystkich wymaganych dokumentów, to organ nie może jej odmówić zwolnienia wyłącznie z powodu tego opóźnienia, albowiem w prowadzonym postępowaniu dopuścił się szeregu znaczących uchybień, których skutki nie powinny obciążać strony. Strona nie może ponosić negatywnych skutków wadliwego działania organu, który prowadził postępowanie z oczywistą obrazą art. 9 i art. 79a § 1 k.p.a.