Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 389/11
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2011-11-30 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 134 par. 1, art. 135, art. 170, art. 145 par. 1pkt 1 lit.c, art. 135, art. 200, art. 199, art. 33 par. 1, art. 152
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 7, art. 8, art. 16, art. 77 par. 1, art. 80, art. 107 par. 3, art. 140, art. 156 par. 1
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 9 ust. 1, 2 i 4
journal: Dz.U. 1958 nr 17 poz 71
law: Ustawa z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw, związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Aleksandra Łaskarzewska Sędziowie Sędzia WSA Jakub Zieliński Sędzia WSA Tomasz Świstak (spr.) Protokolant st. sekr. sąd. Ewa Wąsik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 listopada 2011 r. sprawy ze skargi "A" w P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...]2011r. Nr [...] w przedmiocie wydania z naruszeniem prawa orzeczeń dotyczących przejęcia nieruchomości rolnej na rzecz Skarbu Państwa; I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] 2006r. Nr [...], II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. na rzecz skarżącej kwotę 200,- zł (dwieście złotych) tytułem zwrotu kosztów sądowych, III. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze K. decyzją z dnia [...] 2006 r. Nr [...] stwierdziło wydanie orzeczenia Wydziału Rolnictwa i Leśnictwa Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. z dnia [...] 1958 r., nr [...] i poprzedzającego je orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w K. z dnia [...] 1958 r., nr [...] w sprawie przejęcia nieruchomości rolnej przez Skarb Państwa z naruszeniem prawa na zasadzie art. 156 § 2 k.p.a.

W uzasadnieniu wskazano, że T. P. oraz pozostali spadkobiercy J. i R. P. vel P. wystąpili o stwierdzenie nieważności przedmiotowych orzeczeń, na mocy których przejęto na własność Państwa nieruchomość rolną położoną we wsi S. pod B. o powierzchni 22,1114 ha bez odszkodowania i wolną od obciążeń. Jako podstawę prawną przejęcia nieruchomości powołano przepis art. 9 ust. 1, 3 i 4 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa (Dz. U. Nr 17, poz. 71). Przepis ten przewidywał możliwość przejęcia na własność Państwa bez odszkodowania nieruchomości rolnych, leśnych, objętych we władanie Państwa do dnia 5 kwietnia 1958 r. (data wejścia w życie ustawy) i będących nadal w tym władaniu lub przekazanych w użytkowanie innym osobom fizycznym lub prawnym. Przedmiotowa nieruchomość na mocy dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej art. 2 ust. 1 lit. b przeznaczona została na cele reformy rolnej. Dotychczasowy właściciel R. P. postanowieniem z dnia 7 lutego 1946 r., wydanym przez Sąd Grodzki w K. Oddział Rehabilitacyjny, został zrehabilitowany i uznano, że posiada pełnię praw obywatelskich. Jednocześnie postanowieniem tym zwolniono majątek spod zajęcia i dozoru. W ślad za tym orzeczeniem Powiatowy Urząd Ziemski w K. pismem z dnia 11 czerwca 1946 r. zwolnił gospodarstwo rolne spod zarządu przymusowego. Ponadto Komisarz Ziemski wniósł o przeniesienie repatriantów A. P. i J. K. zajmujących to gospodarstwo od 1945 r., zgodnie z protokołem przekazania gospodarstwa w użytkowanie z dnia 6 października 1945 r. oraz P. G., który zajął gospodarstwo na mocy protokołu przekazania z dnia 24 października 1947 r. Jak wynika z akt archiwalnych R. P. występował do władz różnych szczebli o zwrot swojej własności, jednak bezskutecznie. Organ wskazał, że bezspornym w sprawie jest fakt, iż w dniu 5 kwietnia 1958 r., to jest w dacie stanowiącej o przejściu na własność Państwa określonych nieruchomości rolnych, R. P. nie zajmował spornej nieruchomości, która w tym czasie faktycznie była we władaniu Państwa. Sytuacja ta pozostawała jednakże w sprzeczności z postanowieniem rehabilitacyjnym z dnia 7 lutego 1946 r. oraz pismem Urzędu Ziemskiego z dnia 11 czerwca 1946 r.

W ocenie organu nie zostały spełnione przesłanki określone w przepisie art. 9 ust. 1, 3 i 4 ustawy 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa, a co za tym idzie nie można było orzec o przejęciu nieruchomości na własność Państwa. W związku z tym, orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w K. z [...]1958 r. oraz orzeczenie Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. z [...] 1958r. wydane zostały z rażącym naruszeniem cytowanego wyżej przepisu. Decyzja wywołała nieodwracalne skutki prawne ze względu na dalsze przeniesienie prawa własności spornej nieruchomości. A. P. dokumentem nadania ziemi z dnia 5 stycznia 1955 r. otrzymała na własność nadział ziemi o powierzchni około 9,25 ha wraz z zabudowaniami mieszkalnymi i gospodarczymi z nieruchomości położonej w S. gm. P. pod B.. Ponadto z ustaleń służb geodezyjnych wynika, że w wyniku prowadzonych postępowań scaleniowych pozostała część przedmiotowej nieruchomości weszła w skład co najmniej kilkudziesięciu działek stanowiących własność osób fizycznych i w niewielkim zakresie Skarbu Państwa oraz gminy P. .

Po rozpoznaniu wniosku Agencji Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy w P. o ponowne rozpatrzenie sprawy Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. decyzją z [...] 2006 r., Nr [...] utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy.

Wojewódzki Sad Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z 26 lipca 2007 r. sygn. akt III SA/Po 556/07 uchylił zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia z [...] 2006 r. z uwagi na nie ustalenie przez organ czy Agencja Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy w P. posiada przymiot strony w rozumieniu art. 28 k.p.a. w postępowaniu prowadzonym z wniosku spadkobierców R. i J. P. .

W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. decyzją z dnia [...] 2007 r. nr [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji Kolegium potwierdziło swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie. Nadto wskazało, że po uchyleniu decyzji Kolegium wyrokiem Sądu uzyskano informację ze Starostwa Powiatowego w K., z której wynika, że część nieruchomości będącej własnością J. i R. P., zapisanej w księdze wieczystej S. pod B. Wykaz 24 Matrykuła 19, znalazła się w granicach działek nr [...],[...] i [...] obrębu [...] - S. pod B. stanowiących własność Skarbu Państwa - Zasób Własności Rolnej Skarbu Państwa, którego administratorem jest Agencja Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy w P. Tym samym Agencja, posiadając tytuł prawny do części nieruchomości będącej przedmiotem postępowania ma przymiot strony tego postępowania w rozumieniu art. 28 k.p.a.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu kolejnym wyrokiem z dnia 31 marca 2009 r. (sygn. akt III SA/Po 32/09) uchylił zaskarżoną przez Agencję Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy w P. decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] 2007 r. wskazując, iż w wydaniu zaskarżonej decyzji brał udział pracownik Kolegium podlegający wyłączeniu na podstawie art. 24 § 1 pkt 5 w zw. z art. 27 § 1 i art. 127 § 3 k.p.a. oraz art. 2 i 78 Konstytucji RP w zw. z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 grudnia 2008 r., sygn. akt P 57/07.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy, Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] 2009 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku Agencji Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy w P. o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy.

W uzasadnieniu decyzji podano, iż T. P. oraz pozostali spadkobiercy J. i R. P. vel P. lub P. wystąpili o stwierdzenie nieważności orzeczeń, na mocy których przejęto na własność Państwa nieruchomość rolną położoną we wsi S. pod B. o pow. 22,1114 ha bez odszkodowania i wolną od obciążeń. Jako podstawę prawną przejęcia nieruchomości powołano przepis art. 9 ust. 1, 3 i 4 ustawy z 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa. Przepis ten przewidywał możliwość przejęcia na własność Państwa bez odszkodowania nieruchomości rolnych i leśnych, objętych we władanie Państwa do dnia 5 kwietnia 1958 r. (data wejścia w życie ustawy) i będących nadal w tym władaniu lub przekazanych w użytkowanie innym osobom fizycznym lub prawnym. Kolegium ustaliło, że przedmiotowa nieruchomość przeznaczona została na cele reformy rolnej zgodnie z dyspozycją art. 2 ust. 1 lit. b) dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzenia reformy rolnej, jednak z uwagi na fakt, iż właściciele nieruchomości zostali zrehabilitowani, majątek ich został zwolniony spod nadzoru. W ślad za orzeczeniem sądowym Powiatowy Urząd Ziemski zwolnił majątek z zarządu przymusowego i wystąpił o przeniesienie osadzonych w tym majątku repatriantów do innych gospodarstw. W tej sytuacji Kolegium przyjęło, że przedmiotowa nieruchomość pozostawała w gestii Państwa na skutek opieszałego działania władz państwowych, a w zasadzie braku działania tych władz, do których skierowane było wezwanie o zwolnienie majątku. Nie można zatem było przyjąć, że zostały spełnione ustawowe przesłanki uzasadniające przejęcie nieruchomości i w tej sytuacji w ocenie Kolegium zakwestionowana decyzja wydana została z rażącym naruszeniem prawa. Jedynie zaś uznanie, iż decyzja wydana została z naruszeniem prawa umożliwi spadkobiercom dochodzenie odszkodowania.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu uchylając powyższą decyzję wyrokiem z dnia 28 kwietnia 2010 r. (sygn. akt II SA/Po 722/09) stwierdził, iż zaskarżona decyzja zawiera istotne uchybienia co do sposobu sformułowania rozstrzygnięcia, z którego nie wynika ani jaka decyzja została utrzymana w mocy, ani w jakiej sprawie wniosek Agencji Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy w P. został rozpatrzony, a w konsekwencji co było przedmiotem rozstrzygnięcia. Co więcej nawet z uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie wynika jaka to sprawa (zakończona jaką decyzją) była przedmiotem ponownego rozpatrzenia.

Przyjmując, iż zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. utrzymuje w mocy wcześniejszą decyzję tego organu z dnia [...] 2006 r., Nr [...] Sąd stwierdził, iż w przedmiotowej sprawie bezsporne jest, że orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w K. o przejęciu na własność Państwa nieruchomości położonej w S. i pod B. o pow. 22,1114 ha zostało wydane w dniu [...] 1958 r. Oznacza to, że jedną z okoliczności, które należało ustalić było to, czy w dacie tej Państwo było we władaniu tej nieruchomości. Z uzasadnienia orzeczenia z [...] 1958 r. wynika, że nieruchomość ta w tej dacie pozostawała we władaniu A. P. i P. G. na mocy wydanych im orzeczeń (dokumentów nadania ziemi) Powiatowej Komisji Ziemskiej w Kępie z dnia 24 listopada 1954 r. Ponadto według Sądu z dokumentów nadania ziemi P. G. oraz A. P. z dnia 5 stycznia 1955 r. wynika, że w wykonaniu dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej otrzymali oni na własność nadział ziemi o obszarze około - odpowiednio P. G. 10,05 ha (gospodarstwo oznaczone następnie jako 62b) i A. P. 9,25 ha (gospodarstwo oznaczone następnie jako 62a) ze stanowiącej własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskiej w S. pod B. gm. P. , pow. k., woj. P. . Przepis art. 20 dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 4, poz. 17 ze zm.) stanowi, że nabywca otrzymuje ziemię w stanie wolnym od wszelkich długów i ciężarów. Oznacza to, że P. G. i A. P. stali się z dniem wydania dokumentu nadania ziemi to jest z dniem 24 listopada 1954 r. właścicielami przedmiotowych nieruchomości. Zdaniem Sądu, nie można zatem było uznać, że Państwo w dniu 17 lipca 1958 r., to jest w dniu wydania orzeczenia o przejęciu nieruchomości, miało tę nieruchomość we władaniu lub przekazało ją w użytkowanie innym osobom. Zgodnie z obowiązującym w dniu 17 lipca 1958 r. przepisem art. 130 dekretu z dnia 11 października 1946 r. Prawo rzeczowe (Dz. U. Nr 57, poz. 319 ze zm.) użytkowanie było prawem używania rzeczy cudzej i pobierania jej pożytków, z obowiązkiem zachowania substancji i dotychczasowego przeznaczenia. Z powołanych wyżej dokumentów nadania ziemi wynika zaś, że A. P. i P. G. od dnia 24 listopada 1954 r. stali się właścicielami przedmiotowych nieruchomości. Wprawdzie protokół przekazania repatriantowi gospodarstwa w użytkowanie przez Państwowy Urząd Repatriacyjny oraz zaświadczenie wydane przez inspektora Państwowego Urzędu Repatriacyjnego Powiatowego Oddziału w K. z dnia 6 października 1945 r. wskazują, że A. P. była od 1945 r. jedynie użytkownikiem gospodarstwa nr [...], a z protokołu przekazania repatriantowi w użytkowanie przez Państwowy Urząd Repatriacyjny oraz z zaświadczenia wydanego przez inspektora osadnictwa Państwowego Urzędu Repatriacyjnego Powiatowego Oddziału w K. z dnia 24 października 1947 r. wynika, że P. G. od 1947 r. był również jedynie użytkownikiem tegoż gospodarstwa będącego we władaniu Państwa, to istotny w świetle art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych (...) jest fakt, że w dacie wydania orzeczenia o przejęciu nieruchomości Państwo nie było we władaniu, ani nie przekazało w użytkowanie innym osobom fizycznym lub prawnym tych nieruchomości. W dacie tej A. P. i P. G. byli jedynymi władającymi tymi nieruchomościami jako ich właściciele.

Sąd wskazał, iż Kolegium rozpoznając ponownie sprawę winno rozważyć (pod warunkiem, że uchylona przez Sąd decyzja z 23 lipca 2009 r. orzekała o utrzymaniu w mocy decyzji Kolegium 27 kwietnia 2006 r.), czy zachodzą przesłanki do stwierdzenia nieważności orzeczeń Wydziału Rolnictwa i Leśnictwa Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. z dnia [...] 1958 r. oraz Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w K. z dnia [...] 1958 r., zważywszy, iż zostały one wydane z rażącym naruszeniem art. 9 ust. 1 ustawy o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych (...). Organ winien rozważyć, czy rzeczywiście wspomniane orzeczenia wywołały nieodwracalne skutki prawne (art. 156 § 2 k.p.a.), czego konsekwencją jest niemożność stwierdzenia ich nieważności.

Sąd wskazał nadto, iż z informacji uzyskanej przez Kolegium od Starosty Powiatowego w K. wynika, że przejęte od J. i R. P. na rzecz Państwa gospodarstwo na dzień 19 października 2007 r. stanowiło własność: dz. nr [...],[...], i [...] – Skarbu Państwa w zasobie ANR O.T. w P., dz. nr [...] i [...] – Skarbu Państwa w zasobie Lasów Państwowych Nadleśnictwa S., dz. nr [...] – J. P., M.P. i H. W., dz. nr [...] i [...] – L. J.o i M. J., dz. nr [...] – A. Z., dz. nr [...] – H. P., dz. nr [...]- R.O. i H. W., dz. nr [...] – B. L., dz. nr [...]– K. P. i W. B., dz. nr [...] – Z. S. i R. S., dz. nr [...] – T.K., dz. nr [...],[...],[...] – B. K., dz. nr [...],[...] – M. i S. K., dz. nr [...] – B. S., dz. nr [...] – H. W., dz. nr [...] – J. M., dz. nr [...][...]– A. i Z. N., dz. nr [...] – Gminy P. , dz. nr [...] – T. K., dz. nr [...] i [...] – J. i M. M., dz. nr [...] i [...]– H. S., dz. nr [...] – M.D., dz. nr [...]– I. K., dz. nr [...] – A. i M. B. i dz. nr . – M. S..

W ocenie Sądu akta sprawy nie wskazywały w jaki sposób działki te przeszły od Skarbu Państwa na własność podanych osób fizycznych i prawnych.

Sąd wskazał wreszcie, iż jeżeli ponownie rozpoznając sprawę Kolegium ustali, iż działki nr [...],[...] i [...] stanowią nadal własność Skarbu Państwa, to rozważenia wymagać będzie, czy dopuszczalne jest wydanie decyzji o stwierdzeniu nieważności orzeczeń o ich przejęciu. W pozostałym zakresie konieczne będzie ustalenie w jaki sposób (w drodze cywilnoprawnej, czy administracyjnej) wymienione nieruchomości zostały zbyte przez Państwo i stanowią obecnie przedmiot własności wymienionych wyżej osób. Jeżeli bowiem cofnięcie, zniesienie, odwrócenie skutków prawnych orzeczeń o przejęciu tych nieruchomości na rzecz Państwa będzie wymagało takich działań, co do których organ administracji publicznej nie będzie miał umocowania ustawowego, czyli nie będzie mógł zastosować formy aktu administracyjnego indywidualnego, oznaczać to będzie, iż w tym zakresie orzeczenia z 1958 r. wywołały nieodwracalny skutek prawny (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 lipca 2008 r., I SA/Wa 236/08, Lex nr 533614). Wówczas znajdzie w sprawie zastosowanie przepis art. 156 § 2 k.p.a.

Decyzją z dnia [...] 2011 r., Nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. uchyliło własną decyzję z dnia [...] 2006 r. Nr [...] w części dotyczącej stwierdzenia wydania z naruszeniem prawa orzeczenia Wydziału Rolnictwa i Leśnictwa Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. z dnia [...]1958 r. Nr [...] i poprzedzającego je orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w K. z dnia [...] 1958 r. Nr [...]w odniesieniu do części nieruchomości oznaczonej jako parcela [...] obecnie część działki nr [...], parcela [...] - obecnie część działki nr [...], parcele [...],[...],[...],[...] - obecnie część działek [...] i [...] i w tym zakresie stwierdziło nieważność tych orzeczeń na zasadzie art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. Ponadto organ utrzymał w mocy decyzję z dnia 27 kwietnia 2006 r. w pozostałym zakresie.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ stwierdził, iż przejęcie na własność Państwa przedmiotowej nieruchomości nastąpiło w 1958 r., a w tym czasie w zdecydowanej większości nieruchomość nie była we władaniu Państwa. Zgodnie z przepisem art. 9 ust. 1, 3 i 4 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw, związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa, możliwe było przejęcie na własność Państwa bez odszkodowania nieruchomości rolnych i leśnych, objętych we władanie Państwa do dnia wejścia w życie ustawy – to jest do dnia 5 kwietnia 1958 roku i będących nadal we władaniu Państwa lub przekazanych w użytkowanie innym osobom fizycznym lub prawnym. Kolegium wskazało, iż z aktów nadania ziemi wynika, że w dniu 5 kwietnia 1958 roku własnością osób fizycznych było 19,30 ha z nieruchomości małżonków P., której cały obszar stanowiło 22,1114 ha. W dyspozycji Państwa był areał 2.8114 ha jednak jak ustalono było to wbrew zaleceniom władz i ustaleniom wyroku sądowego, nakazującym wydanie nieruchomości dotychczasowym właścicielom. W tej sytuacji organ stwierdził, że nie zostały spełnione ustawowe przesłanki uzasadniające przejęcie nieruchomości i w tej sytuacji zakwestionowana decyzja wydana została z rażącym naruszeniem prawa.

Dalej Kolegium wyjaśniło, że z informacji uzyskanych ze Starostwa Powiatowego w K. wynika że część nieruchomości będącej własnością J. i R. P. zapisanej w księdze wieczystej S. pod B. Wykaz [...] Matrykuła [...] znalazła się w granicach działek nr [...],[...] obrębu [...] - S. pod B. stanowiących własność Skarbu Państwa - Zasób Własności Rolnej Skarbu Państwa, którego administratorem jest Agencja Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy w P. Ustalono także, że działka nr [...] nie wchodziła w skład matrykuły [...]. Należące do tego gospodarstwa parcele nr [...],[...],[...] i [...] stanowią obecnie część działek [...] i [...] i są własnością Skarbu Państwa w trwałym zarządzie Lasów Państwowych.

W ocenie Kolegium, z uwagi na fakt, że część nieruchomości (parceli) wchodzących w skład przejętego gospodarstwa rolnego pozostała nadal w gestii Skarbu Państwa, możliwe jest odwrócenie skutków prawnych wywołanych zakwestionowaną decyzją i z tego względu w tym zakresie uchyliło własne rozstrzygnięcie i stwierdziło nieważność decyzji o przejęciu nieruchomości na zasadzie art.156 § 1 pkt 2 k.p.a. Jednakże zdecydowana większość nieruchomości stała się własnością osób fizycznych w obrocie cywilnoprawnym a zatem doszło do nieodwracalności skutków prawnych i w pozostałym zakresie rozstrzygnięcie zawarte w zaskarżonej decyzji Kolegium uznało za prawidłowe.

Agencja Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy w P. wniosła skargę na powyższą decyzję Kolegium z dnia 9 marca 2011 r., żądając jej uchylenia ze względu na naruszenie przez organ:

- art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa

- art. 6 i art. 7 k.p.a. w zw. z art. 156 pkt 2 k.p.a. poprzez wydanie decyzji z rażącym naruszeniem przepisów prawa materialnego, co skutkuje nieważnością tej decyzji

- art. 127 § 3 i art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. i art. 104 § 2 k.p.a. w związku z art. 140 k.p.a. oraz art. 153 ustawy poprzez wydanie decyzji w trybie ponownego rozpatrzenia sprawy, po raz koleiny bez ponownego ustosunkowania się do wszystkich zarzutów podniesionych we wniosku skarżącej, z naruszeniem obowiązku wszechstronnego i kompleksowego ponownego rozpatrzenia całego materiału dowodowego z uwzględnieniem obowiązujących przepisów prawa materialnego oraz postępowania, jak również z pominięciem wiążącej dla organu oceny prawnej wyrażonej przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w wyroku z dnia 28 kwietnia 2010 r. sygn. akt II SA/Po 722/09,

- art. 107 § 1 i § 3 k.p.a. poprzez pominięcie w decyzji i jej uzasadnieniu części elementów koniecznych określonych w tym przepisie przez co utrudniona jest kontrola poprawności wydania zaskarżonej decyzji, w tym i motywów jej wydania oraz skutków prawnych w odniesieniu do aktów administracyjnych.

Strona skarżąca podniosła, iż organ ustalił bezspornie, że w dacie 5 kwietnia 1958 r. oraz w dacie 17 lipca 1958 r. przedmiotowe nieruchomości pozostawały w wyłącznym władaniu Skarbu Państwa, a nieruchomości tych nie posiadali poprzednicy prawni wnioskodawców i uczestników tego postępowania, ani też inne osoby, lecz Skarb Państwa. Takie ustalenie faktyczne pociąga za sobą wniosek, że Skarb Państwa nabył jednak własność tych nieruchomości z mocy prawa: art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. Dla wystąpienia ww. skutku prawnorzeczowego w postaci przeniesienia własności bez znaczenia są zarówno wcześniejsze starania byłego właściciela o wykonanie orzeczeń sądowych, zaniechania ówczesnych organów administracji publicznej, jak i wyrażona obecnie w decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. negatywna ocena co do takiego postępowania w przeszłości organów publicznych.

Zdaniem skarżącej bezspornym jest, iż co do części nieruchomości wymienionych w pkt 1 zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K., zostały spełnione obie przesłanki, o których mowa w art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. – nieruchomości te zostały objęte we władanie Państwa do dnia wejścia w życie ustawy z dnia 12 marca 1958 r., a więc do dnia 5 kwietnia 1958 r. i chwili wydania orzeczenia o przejęciu nieruchomości nadal znajdowały się we władaniu Państwa.

Odpowiadając na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Występujący na rozprawie pełnomocnik uczestników postępowania wniósł o oddalenie skargi oraz o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego na ich rzecz.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Kontrola sądu administracyjnego, zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) oraz art. 3 § 1 i 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm. - dalej p.p.s.a.) ogranicza się do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych. Kontrola ta polega na badaniu, czy w toku rozpoznania sprawy organy administracji nie naruszyły prawa materialnego i procesowego w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy.

W realiach niniejszej sprawy podkreślić nadto trzeba, iż sąd administracyjny nie jest związany zarzutami ani wnioskami skargi i zawartą w skardze argumentacją. Obowiązany jest natomiast, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. do oceny praworządności zachowań organów administracji w danej sprawie. Oznacza to, iż podniesione w skardze zarzuty i ich uzasadnienie nie są wyłącznym kryterium badania legalności zaskarżonego aktu lub czynności. Sąd ma bowiem obowiązek wziąć pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i zarzutów podniesionych w skardze i dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego, nawet gdy dany zarzut nie został podniesiony (por. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 maja 2004 r. sygn. akt I SA 2027/02, publ. Lex 146756 i z dnia 29 czerwca 2004 r. sygn. akt I SA 2819/02, publ. Lex 146750).

Rozpoznając sprawę w tak zakreślonej kognicji, Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie, albowiem zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja z dnia 27 kwietnia 2006 r. zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ istotny na wynik sprawy oraz z naruszeniem przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy.

W pierwszym rzędzie zauważyć należy, że zgodnie z treścią art. 153 p.p.s.a ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. Z kolei art. 170 p.p.s.a przewiduje, iż orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby.

Z treści przywołanych powyżej przepisów wynika, iż w przedmiotowej sprawie zarówno organ administracji jak i sąd są związane oceną prawną i wskazaniami zawartymi w prawomocnym orzeczeniu Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 28 kwietnia 2010 r., sygn. II SA/Po 722/09.

Nie sposób zaś uznać by organ administracji w sposób prawidłowy zrealizował wytyczne zawarte w tymże wyroku, w tym w szczególności zalecenie ustalenia w jaki sposób (w drodze cywilnoprawnej, czy administracyjnej) nieruchomości stanowiące obecnie własność podmiotów innych niż Skarb Państwa, a wchodzące pierwotnie w skład nieruchomości należących do małżonków J. i R. P. zostały zbyte przez Państwo oraz czy możliwym jest obecnie cofnięcie, zniesienie, odwrócenie skutków prawnych tych orzeczeń.

Okoliczności powyższych samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. w ogóle nie zbadało, jak i nie odniosło się do nich w uzasadnieniu swojego orzeczenia.

Już pobieżna analiza znajdującej się w aktach sprawy dokumentacji, w tym w szczególności informacji Starosty Powiatowego w K. z dnia 18 stycznia 2011 r. wskazuje zaś, że co najmniej część nieruchomości, w skład których wchodzą działki gruntu będące rzekomo uprzednio częścią gospodarstwa małżonków J. i R. P. została nabyta przez aktualnych właścicieli względnie ich poprzedników prawnych w drodze orzeczeń administracyjnych wydanych przed dniem 17 lipca 1958 r., przy czym dotyczy to osób innych niż wskazywani w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego A. P. i P. G..

W szczególności w pkt 2, 3, 5, 14 i 24 powyższej informacji wskazano na nieruchomości nabywane przez różne osoby fizyczne w trybie dokumentów nadania ziemi z dnia 30 listopada 1954 r., zaś w pkt 4, 8, 10, 11, 12, 19, 21, 23 na nieruchomości nabywane przez osoby fizyczne w trybie wydanych po dniu 17 lipca 1958 r. orzeczeń różnych organów administracji publicznej.

Podkreślenia wymaga nadto, iż pkt 16 przedmiotowego zestawienia jako obecnego właściciela działek nr [...] i [...] , w skład których również rzekomo wchodzić mają nieruchomości wchodzące uprzednio w skład nieruchomości małżonków J. i R. P. wykazano nie osobę fizyczną, lecz Gminę P. , wskazując jako podstawę nabycia własności przez tą jednostkę samorządu terytorialnego decyzję Wojewody Kaliskiego z dnia 30 września 1996 r.

Pomimo takiej treści powyższego dokumentu organ nie ustosunkował się w ogóle do tego, czy okoliczność przeniesienia własności przedmiotowych nieruchomości w trybie administracyjnym, w tym co należy szczególnie podkreślić komunalizacji działek nr [...] i [...]) ma jakiekolwiek znaczenie dla sprawy, w tym w szczególności czy takie przeniesienie własności wywołało nieodwracalne skutki prawne.

Zauważyć w tym miejscu należy, iż przesłanką wszelkich rozstrzygnięć organów administracji winny być kompletne ustalenia faktyczne. Zasada powyższa wynika wprost z art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a.

Powyższe jest o tyle istotne, iż z przywołanego powyżej zestawienia nie wynika by jakąkolwiek cześć gospodarstwa należącego uprzednio do małżonków J. i R. P. nabył pierwotnie, w trybie administracyjnym P. G., przy jednoczesnym wykazaniu w tym zestawieniu nabycia nieruchomości przez A. P. (pkt 7, 15, 20). Powyższe w powiązaniu ze znajdującymi się w aktach sprawy dokumentami w postaci chociażby Aktu Nadania Ziemi na rzecz P. G. rodzi istotne wątpliwości co do wiarygodności dowodu w postaci pisma Starosty Powiatowego w K. z dnia 18 stycznia 2011 r.

Jednocześnie zestawienie to zdaje się sugerować, iż własność co najmniej części nieruchomości małżonków J. i R. P. (wskazywanych w pkt 2, 3, 5, 14 i 24 pisma Starosty Powiatowego w K. z 18 stycznia 2011 r.) została przed datą wydania decyzji z dnia 17 lipca 1958 r. przeniesiona w trybie administracyjnym na rzecz osób innych niż A. P. i P. G., która to okoliczność stanowi novum w dotąd prowadzonym postępowaniu administracyjnym, a jej definitywne wyjaśnienie może mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, albowiem stanowi poszlakę uprawdopodobniającą, iż zarówno na dzień 5 kwietnia 1958 r. jak i na dzień 17 lipca 1958 r. nieruchomościami te nie znajdowały się we władaniu Państwa.

Z akt sprawy nie wynika przy tym, czy nieruchomości, których własność została przed datą wydania decyzji z dnia 17 lipca 1958 r. przeniesiona na rzecz osób innych niż A. P. i P. G. zawierały się w areale 2,8114 ha pozostającym rzekomo w dyspozycji Państwa, czy tez chodzi o nieruchomości rzekomo stanowiące własność A. P. i P. G..

W kontekście powyższych rozbieżności wątpliwości budzi także w ocenie Sądu wartość dowodowa informacji Starosty Powiatowego w K. z dnia 31 stycznia 2011 r. przedstawionej przez organ na rozprawie. Z informacji tej nie wynika bowiem chociażby wielkość areałów wchodzących pierwotnie w skład gospodarstwa J. i R. P., a mających rzekomo wchodzić obecnie w skład wskazanych nieruchomości stanowiących własność skarbu Państwa, co uniemożliwia zweryfikowanie prawidłowości tej informacji i zestawienie jej z innymi przeprowadzonymi dotąd w sprawie dowodami.

Podkreślić zaś należy, iż zgodnie z art. 80 k.p.a. by ustalenia faktyczne mogły być uznane za prawidłowe winny one nastąpić w oparciu o ocenę całokształtu materiału dowodowego, a nie w oparciu o poszczególne, analizowane w oderwaniu od siebie dowody.

Zauważyć wreszcie trzeba, iż w myśl art. 107 § 3 k.p.a. uzasadnienie decyzji składa się z uzasadnienia faktycznego, zawierającego w szczególności wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, a także przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił mocy dowodowej oraz uzasadnienia prawnego zawierającego wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji z przytoczeniem przepisów, które zadecydowały o treści decyzji. Organ musi, zatem zająć stanowisko wobec całego materiału dowodowego oraz uzasadnić jasno i należycie swoje zdanie, w tym w szczególności, na jakiej podstawie uznał pewne fakty za udowodnione. Pominięcie w uzasadnieniu decyzji okoliczności faktycznych bądź prawnych, mogących mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, stwarza przesłankę do uznania naruszenia przez organ przepisów o postępowaniu administracyjnym w stopniu wywierającym istotny wpływ na wynik sprawy. Uzasadnienie decyzji jest zatem istotnym składnikiem prawidłowo wydanego orzeczenia. Powinno ono w sposób wyczerpujący informować stronę o motywach, którymi kierował się organ rozstrzygając sprawę. Strona może, bowiem skutecznie bronić swych interesów tylko w sytuacji, gdy znane są jej kompletne przesłanki powziętej decyzji.

Obowiązek sporządzenia uzasadnienia wiąże się także z wyrażoną w art. 11 k.p.a. zasadą przekonywania, która zobowiązuje organy administracji publicznej do dołożenia szczególnej staranności w uzasadnieniu swoich rozstrzygnięć, zwłaszcza tych, które nakładają na strony określone prawa lub obowiązki. Innymi słowy, strony mają prawo znać argumenty i przesłanki podejmowanych decyzji, bowiem w przeciwnym wypadku nie mają one możliwości obrony swoich słusznych interesów przed organem odwoławczym, jak i przed sądem administracyjnym (porównaj J. Zimmermann, glosa do wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 czerwca 1997 r., V SA 1512/96, OSP 1998, z. 2, poz. 29). Także spełnienie normy wynikającej z przepisu art. 8 k.p.a. wymaga prowadzenia postępowania administracyjnego w taki sposób, aby w szczególności w uzasadnieniu decyzji przekonać stronę, że jej stanowisko zostało poważnie wzięte pod uwagę, a jeżeli zapadło inne rozstrzygnięcie, to przyczyną tego są istotne powody.

Na podstawie art. 140 k.p.a. przywołane powyżej przepisy znajdują zastosowanie również w stosunku do decyzji zapadłych w następstwie rozpoznania środków zaskarżenia.

Przenosząc powyższe uwagi na grunt przedmiotowej sprawy nie sposób zaś uznać za prawidłową realizację przywołanych przepisów k.p.a. uzasadnienia zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 9 marca 2011 r.

W uzasadnieniu tym zabrakło bowiem wyczerpującego uzasadnienia faktycznego zawierającego w wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione i dowodów, na których się oparł, w tym w szczególności historii zmian własnościowych przedmiotowych nieruchomości wchodzących pierwotnie w skład gospodarstwa małżonków P. jak i wskazania dowodów w oparciu o które organ uznał, iż areał 2,8114 znajdował się na dzień 5 kwietnia 1958 r. w posiadaniu Państwa oraz, iż obszar ten odpowiada.

W uzasadnieniu decyzji brak jest nadto uzasadnienia prawnego zawierającego wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji z przytoczeniem przepisów, które zadecydowały o treści decyzji.

Uzasadnienia prawnego nie może przy tym zastąpić powołanie się na treść wyroku tutejszego Sądu z dnia 28 kwietnia 2010 r., sygn. II SA/Po 722/09 i wskazanie, że w wyroku tym Sąd nie podzielił zarzutu skargi dotyczącego naruszenia przez Kolegium przepisu będącego podstawą przejęcia przedmiotowej nieruchomości.

Zauważyć w tym miejscu należy, iż z taką wykładnią orzeczenia z dnia 28 kwietnia 2010 r., sygn. II SA/Po 722/09, jak zaprezentowana w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji nie sposób się zgodzić. Analiza uzasadnienia wyroku z dnia 28 kwietnia 2010 r., sygn. II SA/Po 722/09 pozwala bowiem na stwierdzenie, iż w orzeczeniu tym Sąd przesądził jedynie, iż Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. nie dokonało naruszenia przepisu art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych (...) odnośnie nieruchomości nabytych na własność na podstawie dokumentów nadania ziemi z 5 stycznia 1955 r. przez P. G. w wymiarze 10,05 ha i A. P. w wymiarze 9,25 ha. Sąd nie wypowiedział się natomiast w żaden sposób odnośnie prawidłowości dokonanej przez Kolegium wykładni art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych (...) w stosunku do nieruchomości, które na dzień 17 lipca 1958 r. pozostawały we władaniu Państwa.

Wskazane wyżej naruszenie przepisów postępowania, to jest art. 153 p.p.s.a. oraz art. 7, art. 8, art. 11, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. i art. 107 § 3 k.p.a. mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy i uzasadnia uchylenie obu decyzji w oparciu o art. 145 § 1pkt 1 lit. c p.p.s.a w zw. z art. 134 § 1 p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a.

Uchylenie zarówno decyzji zaskarżonej skargą, jak i decyzji pierwszoinstancyjnej uzasadnione jest potrzebą przeprowadzenia przy ponownym rozpoznaniu sprawy obszernego postępowania dowodowego dotyczącego zagadnień o kluczowym dla sprawy znaczeniu, co uniemożliwia konwalidowanie tychże braków w postępowaniu odwoławczym bez faktycznego naruszenia zasady dwuinstancyjności.

Niezależnie od powyższych uchybień stanowiących samodzielną przesłankę uchylenia zaskarżonej decyzji oraz utrzymanej przez nią w mocy decyzji z 27 kwietnia 2006 r. wskazać również należy na stwierdzone przez Sąd naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na treść zapadłego rozstrzygnięcia organu administracji.

Nie sposób zgodzić bowiem się z tezą Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. jakoby w sytuacji, gdy nieruchomość pozostawała w dyspozycji Państwa wbrew zaleceniom władz i ustaleniom wyroku sądowego, nakazującym wydanie nieruchomości dotychczasowym właścicielom, brak było ustawowych przesłanek uzasadniających przejęcie nieruchomości na własność państwa, co uzasadniało stwierdzenie, iż orzeczenie Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. z dnia 31 października 1958 r. oraz poprzedzającego je orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w K. z dnia 17 lipca 1958 r. wydane zostały z rażącym naruszeniem prawa.

Zgodnie bowiem z art. 9 ust. 1 ustawy z 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw, związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego (Dz. U. Nr 17, poz. 71ze zm.) przejęciu na własność Państwa podlegały nieruchomości rolne i leśne, objęte we władanie Państwa do dnia wejścia w życie tejże ustawy jeżeli znajdowały się one nadal we władaniu Państwa lub zostały przekazane przez Państwo w użytkowanie innym osobom fizycznym lub prawnym. Jedyne wyłączenia stosowania powyższej regulacji przewidziano w ust. 2 tegoż przepisu stanowiącym, że przepis ust. 1 nie dotyczy gruntów wymienionych w art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o uchyleniu dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych oraz gruntów objętych we władanie Państwa na podstawie przepisów dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych, zaś w ust. 4 ustawodawca wprost przesądził, że postępowanie sądowe o przywrócenie posiadania lub wydanie nieruchomości określonych w ust. 1 podlega umorzeniu, a nie wykonane tytuły egzekucyjne zasądzające te roszczenia są pozbawione skutków prawnych.

W świetle tegoż przepisu o przejęciu na własność Państwa nieruchomości rolnych i leśnych decydują wyłącznie przesłanki wymienione w powołanym przepisie, a mianowicie:

a) objęcie nieruchomości we władanie Państwa do dnia wejścia w życie ustawy, czyli do dnia 5 kwietnia 1958 r.,

b) pozostawanie tych nieruchomości nadal we władaniu Państwa lub przekazanie ich w użytkowanie innym osobom fizycznym lub prawnym

- bez względu na okoliczności, w jakich doszło do objęcia nieruchomości przez Państwo.

Podkreślić należy, iż przejęciu na własność Państwa podlegały także te nieruchomości, których właściciele do dnia 5 kwietnia 1958 r. dawali wyraz woli odzyskania swej nieruchomości, względnie z przyczyn obiektywnych od siebie niezależnych nie mieli możliwości dochodzenia swoich praw.

O konieczności takowego rozumienia przedmiotowego przepisu przesądza zarówno jego wykładnia językowa, jak i funkcjonalna.

Zauważyć bowiem należy, iż przesłanki jego zastosowania określa wprost ust. 1 nie wskazując wśród nich zgodności z prawem stanu władania nieruchomością przez Państwo, a jednocześnie ust. 4, zupełnie pominięty w rozważaniach Kolegium, wprost przesądza, iż postępowanie sądowe o przywrócenie posiadania lub wydanie nieruchomości określonych w ust. 1 podlega umorzeniu, a nie wykonane tytuły egzekucyjne zasądzające te roszczenia są pozbawione skutków prawnych. Powyższe oznacza, iż ustawodawca nawet w sytuacjach gdy władanie nieruchomością przez Państwo miało charakter nieprawny, bowiem tylko w takich sytuacjach mogłoby dojść do uzyskania tytułu egzekucyjnego zasądzającego roszczenie o zwrot nieruchomości, usankcjonował przejęcie nieruchomości na własność Państwa.

Analogiczny pogląd prawny wyrażany jest w orzecznictwie sądów administracyjnych, w tym na przykład w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10 grudnia 2010 r., sygn. I OSK 1695/09 gdzie wskazano, że przejęcie mienia na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy z 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw, związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego następowało bez względu na to, czy Państwo objęło nieruchomość we władanie w sposób prawem przewidziany, czy też obowiązujących procedur nie zachowano. Skutek nacjonalizacyjny nie następował tylko w przypadku gdy dotyczyło to sytuacji wymienionych w art. 9 ust. 2.

Za przyjęciem takowej wykładni przemawia nadto wykładnia funkcjonalna analizowanego przepisu, którego celem było uporządkowanie spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego, nawet z niewątpliwym pokrzywdzeniem właścicieli nieruchomości. O charakterze art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. świadczy cel wynikający z określenia przedmiotu omawianej ustawy jakim było "uporządkowania niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego", przy czym potrzeba uregulowania deklarowanego wyżej celu zachodziła wówczas, gdy władanie przez Państwo nieruchomością nie było oparte na tytule prawnym (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 13 lutego 2009 r., sygn. I OSK 7/08 oraz z 7 grudnia 2004 r., sygn. OSK 914/04).

Za niewykonany do dnia 14 lipca 1958 r. i co za tym idzie pozbawiony skutków prawnych tytuł egzekucyjny w rozumieniu powyższego przepisu uznać należy prawomocne orzeczenie Sądu Grodzkiego w K. Oddział Rehabilitacyjny z dnia [...] 1946 r. nakazujące zwolnienie majątku R. P. oraz jego dzieci, spod nadzoru, zajęcia i dozoru.

Podkreślić przy tym należy, iż dla oceny legalności decyzji administracyjnych zapadłych w roku 1958, a więc pod rządami Konstytucji PRL z dnia 22 lipca 1952 r. nie można stosować aksjologii obecnie obowiązującej Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r., co powoduje, iż aktualność zachowuje argumentacja zawarta w uzasadnieniu uchwały Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 lutego 1991 r., sygn. W 5/90, pomimo utraty przez uchwałę mocy obowiązującej na podstawi art. 239 ust. 3 Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 r.

Jak trafnie wskazano przy tym w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 lipca 2009 r., sygn. I OSK 1017/08 także aktualna Konstytucja RP nie wprowadza zasady bezwzględnej ochrony prawa własności, dopuszczając możliwość jego ograniczenia bądź pozbawienia w trybie określonym w ustawach. Pozbawienie prawa własności z zachowaniem ustawowych zasad nie narusza zatem norm konstytucyjnych.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy uznać należy, iż naruszeniem prawa materialnego – art. 9 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych /.../ - było przyjęcie przez Kolegium, iż pozostawanie we władaniu Państwa określonego areału z obszaru dawnego gospodarstwa małżonków P. wbrew ustaleniom wyroku sądowego i zaleceniom władz administracyjnych stanowiło przeszkodę prawną uniemożliwiającą przejęcie nieruchomości na własność Państwa na podstawie art. 9 ust. 1 wyżej wskazanej ustawy.

Powyższe rozważania upoważniają do stwierdzenia, że zaskarżona decyzja narusza prawo materialne i prawo procesowe w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. Organ administracji dokonał bowiem niewłaściwej wykładni przepisu art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych (...) polegającej na niezasadnym przyjęciu, iż władanie przez Państwo nieruchomością wbrew ustaleniom orzeczenia sądowego stanowiło przesłankę negatywną dla przejęcia tejże nieruchomości na własność Państwa, w sytuacji gdy przepis ten takowego wymogu nie stawia, a nadto naruszył prawo procesowe, w tym w szczególności art. 153 p.p.s.a. oraz art. 7, art. 8, art. 11, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez zbyt lakoniczne i nieodnoszące się do wszystkich istotnych okoliczności sprawy uzasadnienie decyzji, niepełną realizację wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w orzeczeniu Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 28 kwietnia 2010 r., sygn. II SA/Po 722/09 oraz niewyjaśnienie w sposób wyczerpujący wszystkich istotnych okoliczności sprawy.

Wobec powyższego Sąd doszedł do przekonania, iż zasadne było, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., uwzględnienie skargi.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy rzeczą organu będzie wydanie decyzji po wyeliminowaniu wskazanych w niniejszym wyroku uchybień oraz przy uwzględnieniu przedstawionej wykładni przepisów prawa materialnego.

W szczególności organ winien w sposób dokładny ustalić stan faktyczny sprawy, w tym historię poszczególnych zmian własnościowych działek gruntu wchodzących pierwotne w skład gospodarstwa małżonków J. i R. P., oraz stan prawny i faktyczny całości tych gruntów na dzień wejścia w życie ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych (...) oraz na dzień wydania orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w K. z dnia [...] 1958 r. Nadto realizując wskazania zawarte w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 28 kwietnia 2010 r., sygn. II SA/Po 722/09 organ winien ustalić w jaki sposób (w drodze cywilnoprawnej, czy administracyjnej) nieruchomości stanowiące obecnie własność podmiotów innych niż Skarb Państwa, a wchodzące pierwotnie w skład nieruchomości należących do małżonków J. i R. P. zostały zbyte przez Państwo oraz czy możliwym jest obecnie cofnięcie, zniesienie, odwrócenie skutków prawnych tych orzeczeń.

Organ winien przy tym rozważyć potrzebę nie tylko – jak miało to miejsce w dotąd prowadzonym postępowaniu – zwracania się do Starosty Powiatowego w K. o konieczne dla rozpoznania sprawy informacje, lecz także samodzielnego przeprowadzenia dowodów z aktualnych i archiwalnych ksiąg wieczystych poszczególnych objętych postępowaniem nieruchomości i złożonych do tych ksiąg dokumentów oraz z wypisów i wyrysów z ewidencji gruntów i budynków oraz innych dokumentów zgromadzonych w tej ewidencji, a dotyczących nieruchomości, których dotyczyło orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w K. z dnia [...] 1958 r. w sprawie przejęcia nieruchomości rolnej przez Skarb Państwa, w tym dokumentów stanowiących podstawę dokonywanych w ewidencji gruntów i budynków wpisów oraz dotyczących poszczególnych działek wykazów zmian gruntowych i ewentualnie wykazów synchronizacyjnych.

Wyniki poczynionych ustaleń faktycznych i prawnych organ winien uzewnętrznić w spełniającym wymogi określone w art. 8 k.p.a., art. 11 k.p.a. i art. 107 § 3 k.p.a. uzasadnieniu wydanego orzeczenia.

Podkreślić w tym miejscu należy, iż dopiero poczynienie przez organ dokładnych i precyzyjnych ustaleń faktycznych opartych na kompletnym i wyczerpująco rozpatrzonym materiale dowodowym pozwoli na dokonanie oceny czy do wydania orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. z dnia 31 października 1958 r. oraz poprzedzającego je orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w K. z dnia 17 lipca 1958 r. w sprawie przejęcia nieruchomości rolnej przez Skarb Państwa doszło z rażącym naruszeniem prawa, względnie bez podstawy prawnej oraz czy decyzja ta nie wywołała nieodwracalnych skutkowo prawnych.

Wobec stwierdzonych naruszeń prawa procesowego brak było możliwości poczynienia niezbędnych ustaleń faktycznych przez Sąd, albowiem na obecnym etapie sprawy byłoby to przedwczesne i prowadziłoby do zastąpienia organu administracji przez Sąd w rozpoznaniu sprawy administracyjnej. Rolą sądów administracyjnych jest zaś wyłącznie kontrola organów administracji publicznej, polegająca - między innymi - na stwierdzeniu, czy wydawane przez te organy decyzje lub inne akty są zgodne z prawem. Warunkiem umożliwiającym taką kontrolę jest zebranie przez organ administracji kompletnego materiału dowodowego oraz prawidłowe i kompletne uzasadnienie decyzji, gdyż tylko ono wskazuje na przesłanki, jakimi kierował się organ przy jej wydaniu, którym to wymogom nie sprostało uzasadnienie zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K..

Niejako na marginesie powyższych rozważań przypomnieć należy, iż kontrolowane rozstrzygniecie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. zapadło w jednym z trybów nadzwyczajnych dotyczących decyzji ostatecznych.

Stwierdzenie nieważności decyzji administracyjnej, a taką decyzją jest orzeczenie Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. z dnia [...] 1958 r. oraz poprzedzające je orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w K. z dnia [...] 1958 r., jest wyjątkiem od wyrażonej w art. 16 k.p.a. od zasady trwałości decyzji administracyjnych gwarantującej pewność, stabilność i bezpieczeństwo obrotu prawnego oraz zaufanie do organów państwa

Dlatego też wystąpienie przesłanki nieważnościowej musi być oczywiste, co organ nadzorczy ma obowiązek wykazać w sposób nie pozostawiający żadnych wątpliwości (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 lutego 2006 r, sygn. akt II OSK 544/05, publ. LEX nr 298465, oraz wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 26 listopada 2008 r, sygn. akt VII SA/WA 1353/08, publ. LEX nr 527529).

W przypadku, gdy organ administracji pomimo wnikliwie przeprowadzonego postępowania administracyjnego nie ustali w sposób nie budzący wątpliwości, iż w stosunku do badanej w trybie nieważnościowym decyzji zachodzi któraś z przesłanek wymienionych w art. 156 § 1 k.p.a., to nie może stwierdzić jej nieważności.

W realiach niniejszej sprawy powyższe oznacza, iż jeżeli zaistnieją jakiekolwiek wątpliwości w ustaleniach faktycznych, których nie będzie można rozwiać na podstawie wyczerpująco zgromadzonego materiału i dostępnymi środkami dowodowymi, to orzekając w przedmiocie stwierdzenia nieważność decyzji organ winien przyznać pierwszeństwo zasadzie trwałości decyzji ostatecznej.

O rażącym naruszeniu prawa decydują przy tym łącznie trzy przesłanki: oczywistość naruszenia prawa, charakter przepisu który został naruszony oraz racje ekonomiczne lub gospodarcze – skutki które wywołuje decyzja. Oczywistość naruszenia polega na rzucającej się w oczy sprzeczności pomiędzy treścią rozstrzygnięcia a przepisem prawa stanowiącym jego podstawę prawną. Chodzi więc o sytuację, gdy istnienie tej sprzeczności da się ustalić poprzez proste ich zestawienie (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 1 grudnia 2009 r., I SA/Wa 1448/09, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych).

Tym samym, organ stwierdzający nieważność decyzji jako wydanej z rażącym naruszeniem prawa zobligowany jest do wyraźnego wskazania, jaki konkretny przepis prawa został naruszony oraz wskazania na czym to naruszenie polegało i wykazania, kwalifikowanego, rażącego charakteru tegoż naruszenia.

O zwrocie kosztów postępowania orzeczono w punkcie II wyroku na podstawie art. 200 p.p.s.a.

Sąd nie uwzględnił wniosku pełnomocnika uczestników postępowania adw. A. K. – K. o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego na rzecz uczestników postępowania albowiem żądanie to stoi w sprzeczności z wyrażoną w art. 199 p.p.s.a. zasadą, iż to strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Regulacja ta w świetle art. 33 § 1 p.p.s.a. stosuje się do uczestników postępowania, którzy występują w nim na prawach strony. Nie istnieją zaś jakiekolwiek przepisy szczególne uzasadniające zasądzenie od skarżącego na rzecz uczestnika postępowania kosztów za postępowanie przed sądem pierwszej instancji – i to niezależnie od wyniku sprawy.

O wykonalności zaskarżonej decyzji Sąd rozstrzygnął na podstawie art. 152 p.p.s.a.