Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1283/10
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2010-11-26 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 83 ust. 1, art. 129 ust. 1
journal: Dz.U. 2004 nr 39 poz 353
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jedn.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Maria Wiśniewska Sędziowie sędzia NSA Janina Antosiewicz sędzia NSA Małgorzata Pocztarek (spr.) Protokolant asystent sędziego Anna Pośpiech - Kłak po rozpoznaniu w dniu 26 listopada 2010 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej E. S. działającej w imieniu małoletniej J. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 kwietnia 2010 r. sygn. akt II SA/Wa 187/10 w sprawie ze skargi E. S. działającej w imieniu małoletniej J. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w [...] z dnia [...] grudnia 2009 r. nr [...] w przedmiocie przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 14 kwietnia 2010 r. sygn. akt II SA/Wa 187/10 oddalił skargę E. S., działającej w imieniu małoletniej J. S., na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2009 r., nr [...] w przedmiocie przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że E. S. starała się o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku na rzecz jej małoletniej córki J. S.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w dniu [...] sierpnia 2008 r. wydał w niniejszej sprawie decyzję odmawiające przyznania żądanego świadczenia. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że w przypadku zmarłego ojca dziecka nie stwierdzono szczególnych okoliczności, które spowodowałyby niespełnienie warunków do renty na zasadach ogólnych.

E. S., działając w imieniu małoletniej córki J., wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy i Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] listopada 2008 r. utrzymał w mocy swoją decyzję poprzedzającą.

Na wskazaną wyżej decyzję z dnia [...] listopada 2008 r. E. S. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który wyrokiem z dnia 15 czerwca 2009 r. sygn. akt II SA/Wa 17/09 uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] sierpnia 2008 r.

Rozpoznając ponownie sprawę, Prezes ZUS decyzją z dnia [...] października 2009 r. nr [...] wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przyznał małoletniej J. S. rentę rodzinną w drodze wyjątku do ukończenia 16 roku życia.

Od powyższej decyzji E. S. złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Rozpoznając ponownie sprawę, Prezes ZUS decyzją z dnia [...] grudnia 2009 r. nr [...] wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] października 2009 r.

W uzasadnieniu podał, że zarówno przepisy ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jak również przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, nie dają podstaw do rozstrzygnięcia o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku od daty złożenia wniosku. Wskazał, że świadczenie w drodze wyjątku przyznawane jest od pierwszego dnia miesiąca, w którym wydano decyzję. Powyższe jest zgodne z przepisem art. 83 ustawy oraz wynika z charakteru decyzji przyznającej to świadczenie, która to decyzja jest decyzją konstytutywną. Oznacza to, że jej skutek rozpoczyna się od daty wydania.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, działająca w imieniu małoletniej J., E. S. wskazała, że z treści art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie wynika, że świadczenie to przysługuje od pierwszego dnia miesiąca, w którym wydana została decyzja o przyznaniu świadczenia. Wniosła o przyznanie świadczenia od dnia 30 października 2004 r., tj. od dnia śmierci ojca małoletniej córki.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, w odpowiedzi na skargę, wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalając skargę zaskarżonym wyrokiem stwierdził, że zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie, przy czym do przyznania tego świadczenia niezbędne jest łączne spełnienie wszystkich wyżej wymienionych warunków.

Wyjaśnił, iż na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna – pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (por. art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku", co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie.

Analizując niniejszą sprawę, Sąd stwierdził, że rozstrzygnięcie organu o terminie początkowym przyznania świadczenia jest zgodne ze wskazanym wyżej przepisem art. 83 ustawy oraz wynika z charakteru samej decyzji, która ma charakter konstytutywny, co oznacza, że jej skutek rozpoczyna się od dnia wydania decyzji. Decyzje konstytutywne wywołują bowiem swoje skutki prawne od momentu ich podjęcia, chyba że przepisy materialne przyznające określone uprawnienie przewidują inny termin rozpoczęcia biegu tych uprawnień. W ustawie o emeryturach i rentach brak jakiejkolwiek podstawy prawnej do rozstrzygnięcia o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku od dnia złożenia wniosku. Podstawy takiej nie stwarza w ocenie Sądu art. 129 tej ustawy, zgodnie z którym świadczenia wypłaca się poczynając od dnia powstania prawa do tych świadczeń, nie wcześniej jednak niż od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek lub wydano decyzję z urzędu. Powyższe rozwiązanie może odnosić się bowiem wyłącznie do tych sytuacji, w których osoba ubezpieczona wcześniej spełniała przesłanki ustawowe do uzyskania świadczenia, a dopiero później złożyła wniosek o przyznanie świadczenia.

Sąd wskazał, że prawo do świadczenia w drodze wyjątku powstaje natomiast wraz z jego przyznaniem, określonym i ukształtowanym w decyzji je przyznającej. Wobec powyższego brak jest podstaw do przyznania tego prawa przed datą jego powstania. Skoro decyzja wydana w trybie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przyznaje świadczenie w drodze wyjątku, to znaczy bez spełnienia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, które to warunki nie zostały spełnione na skutek szczególnych okoliczności, to oznacza, iż prawo do świadczenia powstaje dopiero od dnia wydania tej decyzji.

W niniejszej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie nie dopatrzył się naruszenia prawa i dlatego na podstawie art. 151 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – dalej jako P.p.s.a. - orzekł jak w sentencji wyroku o oddaleniu skargi.

Od powyższego wyroku E. S., przedstawicielka ustawowa małoletniej J. S., wniosła skargę kasacyjną, zaskarżając wyrok w całości, zarzucając naruszenie prawa materialnego tj. art. 83 ust. 1 oraz art., 129 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez przyjęcie, że prawo do świadczenia w drodze wyjątku powstaje wraz z jego przyznaniem określonym w decyzji, wobec czego brak jest podstaw do przyznania tego prawa przed datą jego powstania.

Na zasadzie art. 176 P.p.s.a. skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie sprawy oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym ( Dz. U. Nr. 153 poz. 1270 ze zm. ) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu bierze pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Granice skargi kasacyjnej wyznaczają zawarte w niej zarzuty naruszenia prawa kierowane pod adresem zaskarżonego wyroku. W niniejszej sprawie dotyczą one naruszenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie art. 83 ust. 1 i art. 129 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o świadczeniach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ( Dz. U. z 2004r. Nr. 39, poz. 353 ze zm ).

Podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty nie posiadają usprawiedliwionych podstaw.

W orzecznictwie sądowym nie budzi najmniejszych wątpliwości okoliczność, że brak jest jakichkolwiek podstaw prawnych do przyznawania świadczenia w drodze wyjątku, a więc świadczenia w trybie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych od daty złożenia wniosku - por. np. wyroki NSA z 20 marca 2003 r., II SA 3128/02, LEX 160127; z 16 maja 2001 r., II SA 3369/00, LEX 56611.

Decyzja o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku jest decyzją o charakterze konstytutywnym, co oznacza, że wywiera ona skutki prawne od daty jej podjęcia.

Skoro decyzja wydana w trybie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przyznaje świadczenie w drodze wyjątku, to znaczy bez spełnienia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, które to warunki nie zostały spełnione na skutek szczególnych okoliczności, to oznacza, iż prawo do świadczenia powstaje dopiero od dnia wydania tej decyzji.

Tak więc przyznanie świadczenia od dnia wydania decyzji, czy daty w niej wskazanej, nie narusza w żadnym przypadku przepisu art. 129 ust. 1 ustawy zgodnie, z którym świadczenia wypłaca się od dnia powstania prawa do tych świadczeń. Ustawodawca zastrzegł jednocześnie w tym przepisie, co w żadnym przypadku nie może odnosić się do świadczenia w drodze wyjątku, iż nie można wypłacać świadczenia wcześniej niż od miesiąca, w którym złożono wniosek (lub wydano decyzję z urzędu - co nie może mieć zastosowania w rozpoznawanej sprawie). Rozwiązanie to może odnosić się wyłącznie do tych sytuacji, w których osoba ubezpieczona wcześniej spełniała przesłanki ustawowe do uzyskania świadczenia, a dopiero później złożyła wniosek o przyznanie świadczenia. Nietrafny jest również zarzut naruszenia art. 83 ust. 1 ustawy, a to choćby z tego powodu, iż wskazany przepis dotyczy warunków umożliwiających przyznanie świadczenia, a nie daty od jakiej świadczenie przysługuje. Nadto w rozpoznawanej sprawie świadczenie zostało przyznane przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, co czyni bezprzedmiotowym powoływanie się w skardze kasacyjnej na zarzut naruszenia art. 83 ust. 1 ustawy.

Mając na uwadze podniesione wyżej względy na podstawie art. 184 P.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.