Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 474/09
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2009-12-02 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6199 Inne o symbolu podstawowym 619
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Prezes Sądu
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: § 16
journal: Dz.U. 2002 nr 154 poz 1283
law: Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 5 września 2002 r. w sprawie aplikacji sądowej i prokuratorskiej.
article: art. 185 § 1
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Anna Łukaszewska- Macioch Sędziowie Sędzia NSA Janina Antosiewicz (spr.) Sędzia del. NSA Roman Ciąglewicz Protokolant Magdalena Błaszczyk po rozpoznaniu w dniu 2 grudnia 2009r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej R.M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 12 grudnia 2008 r. sygn. akt II SA/Wa 1400/08 w sprawie ze skargi A.J.-A., R.M., K.W., W.S. na czynność Prezesa Sądu Apelacyjnego w Warszawie w przedmiocie zmiany zasad punktacji przy ustalaniu listy aplikantów sądowych apelacji warszawskiej w roku 2005 uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 12 grudnia 2008 r. sygn. akt II SA/Wa 1400/08 oddalił skargi A.J-A., R.M., K.W. i W.S. na czynność Prezesa Sądu Apelacyjnego w Warszawie, w przedmiocie zmiany zasad punktacji przy ustalaniu listy aplikantów sądowych w 2005 r.

W uzasadnieniu wyroku Sąd przedstawił tok postępowania w tej sprawie, które dotyczyło przebiegu i wyniku postępowania konkursowego na aplikantów sądowych w 2005 r.

Skarżący A.J-A., R.M., K.W. i W.S. w dniach [...] czerwca, [...] i [...] lipca 2005 r. przystąpili do egzaminu na aplikację sądową w okręgu Sądu Okręgowego w Ostrołęce. Po przeprowadzeniu postępowania konkursowego ww. zostali umieszczeni przez Prezesa Sądu Okręgowego na projekcie listy kandydatów na aplikantów sądowych.

W dniu [...] lipca 2005 r. w Sądzie Okręgowym w Ostrołęce poinformowano ich, że nie zostali zakwalifikowani na aplikację wskutek działań Prezesa Sądu Apelacyjnego w Warszawie, który zmienił zasady przeprowadzania konkursu ustalając minimalną liczbę punktów z egzaminu na poziomie 65 punktów. Do publicznej wiadomości podano nową listę kandydatów, na której nie było ich nazwisk, natomiast umieszczono na niej inne osoby, które nie zdawały egzaminu przed komisją S.O. w Ostrołęce. Były to osoby, które przystąpiły do egzaminu w innych sądach okręgowych i uzyskały 65 lub więcej punktów.

Niezakwalifikowane osoby złożyły odwołania do Ministra Sprawiedliwości, który udzielił im odpowiedzi pismem z [...] września 2005 r. informując, że sprawa nie została rozstrzygnięta w formie decyzji administracyjnej, a zatem nie podlega zaskarżeniu w tym trybie. Potraktował odwołania jako pisma wniesione w trybie skargowym i uznał, że zarzuty nie znajdują uzasadnienia.

Skarżący wnieśli skargę do WSA w Warszawie, zaskarżając czynność Prezesa Sądu Apelacyjnego, polegającą na zmianie zasad punktacji przy ustalaniu listy aplikantów.

WSA w Warszawie postanowieniem z dnia 8 marca 2006 r. odrzucił skargi przyjmując, iż zaskarżona czynność nie ma charakteru indywidualnego i nie mieści się w kategorii czynności określonej w art. 3 § 2 pkt 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., zw. dalej ustawą P.p.s.a.).

Na skutek skargi kasacyjnej postanowienie to uchylił Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 21 marca 2007 r. sygn. akt I OSK 1598/08, uznając odrzucenie za przedwczesne, skoro Sąd nie wezwał strony do złożenia pisma dokumentującego ustalenie przez Prezesa Sądu Apelacyjnego w Warszawie jednolitego kryterium punktowego przyjęć kandydatów na aplikację sądową w okręgu Sądu Apelacyjnego.

Realizując wytyczne Sądu drugiej instancji, WSA w Warszawie wezwał Prezesa Sądu Apelacyjnego w Warszawie do nadesłania wyżej wskazanego dowodu, a następnie postanowieniem z dnia 27 kwietnia 2007 r. sygn. akt II SA/Wa 560/07 odrzucił skargę ponownie wskazując, że zaskarżona czynność ma charakter generalny i nie jest zobiektywizowana w sposób indywidualny.

Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 11 października 2007 r. sygn. akt I OSK 1161/07 uchylił wyżej wskazane postanowienie przesądzając, że czynność Prezesa Sądu Apelacyjnego w Warszawie polegającą na zmianie zasad punktacji przy ustalaniu listy aplikantów sądowych apelacji warszawskiej w 2005 r. należy uznać za czynność z zakresu administracji publicznej dotyczącą uprawnień wynikających z przepisów prawa (względnie za inny akt administracyjny wymieniony w art. 3 § 2 P.p.s.a.) w związku z czym sprawa podlega kognicji sądu administracyjnego.

Postanowieniem z dnia 23 stycznia 2008 r. sygn. akt II SA/Wa 1978/08 WSA ponownie odrzucił przedmiotową skargę, wskazując, że została ona złożona po terminie.

Naczelny Sąd Administracyjny w dniu 22 lipca 2008 r. sygn. akt I OSK 450/08 uchylił i to postanowienie stwierdzając, że termin do wniesienia skargi został zachowany.

Oddalając skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, iż istota sporu sprowadza się do oceny, czy Prezes Sądu Apelacyjnego w Warszawie, w trakcie postępowania konkursowego na aplikację sądową w obrębie apelacji warszawskiej w roku 2005 miał prawo określenia, ustalenia limitu punktów, które decydowały o zakwalifikowaniu kandydatów do odbywania aplikacji sądowej. Sąd przyjął, że kwestie związane z naborem, postępowaniem konkursowym na aplikację sądową w 2005 r. określało rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 5 września 2002 r. w sprawie aplikacji sądowej i prokuratorskiej (Dz. U. Nr 154, poz. 1283). Stosownie do § 14 ust. 1 tego rozporządzenia, Minister Sprawiedliwości ustala limit miejsc na aplikację dla poszczególnych okręgów sądów apelacyjnych i zgodnie z § 14a powołuje komisję egzaminacyjną do przeprowadzenia konkursu. Może też powołać w Sądzie Apelacyjnym więcej niż jedną komisję.

Komisje egzaminacyjne przedstawiają Prezesowi Sądu Apelacyjnego wyniki konkursu, który ustala listę osób zakwalifikowanych do odbywania aplikacji biorąc za podstawę sumę punktów uzyskanych przez kandydata w czasie konkursu – § 16 wyżej cyt. rozporządzenia.

Zawarte w tym przepisie sformułowanie o treści "biorąc za podstawę sumę punktów uzyskanych przez kandydata" nie pozostawia wątpliwości, iż jest to podstawowe kryterium kwalifikacji, które wiąże Prezesa Sądu Apelacyjnego. Nie można więc czynić zarzutu Prezesowi Sądu Apelacyjnego, iż zgodnie z wyżej wskazanym przepisem prawa ustalił on minimalną sumę punktów uzyskanych przez osoby przystępujące do konkursu, upoważniające do zakwalifikowania do odbywania aplikacji. Z treści tego przepisu wynika również, że wstępnej kwalifikacji dokonują powołane przez Ministra Sprawiedliwości komisje egzaminacyjne, zaś listę końcową ustala Prezes Sądu Apelacyjnego. Na nim też spoczywa obowiązek w oparciu o projekty list, limit miejsc, określenia sumy minimalnych punktów uprawniających poszczególnych kandydatów do zakwalifikowania się w danym obrębie na aplikację.

Skoro Prezes Sądu Apelacyjnego w Warszawie odpowiadał za zorganizowanie postępowania kwalifikacyjnego w ramach całej apelacji warszawskiej i konkursy były przeprowadzane przez poszczególne komisje przy Sądach Okręgowych wchodzących w skład apelacji warszawskiej, to na nim też ciążył obowiązek ustalenia jednolitego kryterium punktowego w całym obrębie apelacyjnym.

W ocenie Sądu, Prezesowi Sądu Apelacyjnego nie można zarzucić braku kompetencji do ustalenia w 2005 r. kryterium punktowego decydującego o zakwalifikowaniu kandydatów. Należy podkreślić, że stosownie do wyżej wymienionego rozporządzenia poszczególne komisje egzaminacyjne przedstawiają Prezesowi jedynie wyniki egzaminacyjne kandydatów. Na podstawie tych wyników (list), biorąc pod uwagę sumę punktów uzyskanych przez kandydatów w czasie konkursu, Prezes Sądu Apelacyjnego ustala listę osób zakwalifikowanych.

Zdaniem Sądu działania Prezesa Sądu Apelacyjnego w Warszawie w 2005 r. polegające na ustaleniu limitu punktów na poziomie 65, nie tylko były dopuszczalne i zgodne z prawem, ale były też ustawowym obowiązkiem Prezesa. Zaniechanie określenia tych kryteriów punktowych prowadziłoby do paradoksalnych sytuacji polegających na tym, że w jednym obrębie apelacyjnym obowiązywałyby różne kryteria punktowe.

Zdaniem Sądu przyjęcie niejednolitych limitów punktowych prowadziłoby do naruszenia podstawowych zasad każdego konkursu.

Notorią jest, że konkurs wygrywają lepsi, lepiej przygotowani.

W ocenie Sądu, reguły konkursu zgodnie z obowiązującym w 2005 r. rozporządzeniem wykonawczym, winny być corocznie na nowo określane. Zmienność reguł i zasad konkursu wynikała z kilku powodów: ilości kandydatów, miejsc w danej apelacji i uzyskanych przez kandydatów wyników. Celem postępowania konkursowego zawsze jest wyłonienie najlepszych kandydatów, według tych samych kryteriów.

Sąd pierwszej instancji uznał; iż zmiana zasad w trakcie postępowania konkursowego polegająca na określeniu przez Prezesa Sądu Apelacyjnego w Warszawie limitu punktów w apelacji warszawskiej (na poziomie 65 punktów), uzyskanych w trakcie konkursu nie była czynnością, której można zarzucić naruszenie przepisów prawa. Określenie limitu punktów było czynnością, którą Prezes Apelacji winien był w 2005 r. dokonać.

Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) oddalił skargi.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł R.M., reprezentowany przez ustanowionego z urzędu radcę prawnego A.B. i zaskarżając wyrok w zakresie w jakim oddala on skargę (pkt 1) skargę kasacyjną oparł o obie podstawy z art. 174 ustawy P.p.s.a. zarzucając:

1) naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię przepisu art. 141 §1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz §16 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 5 września 2002 r. w sprawie aplikacji sądowej i prokuratorskiej w związku z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i wynikającej z niego zasady zaufania obywatela do państwa – poprzez przejęcie, że zmiana zasad konkursu na aplikację sądową w trakcie postępowania konkursowego (polegająca na określeniu przez Prezesa Sądu Apelacyjnego w Warszawie takiej samej – w ramach okręgu apelacyjnego – minimalnej ilości punktów uprawniających do przyjęcia na aplikację sądową) nie była czynnością, której można zarzucić naruszenie przepisów prawa oraz poprzez przyjęcie wykładni sankcjonującej przeprowadzanie konkursu na aplikację sądową według reguł nieznanych uczestnikom konkursu przed przystąpieniem do konkursu, a zakomunikowanych po konkursie;

2) naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy:

– poprzez niewzięcie pod uwagę naruszenia przez Prezesa Sądu Apelacyjnego przepisu art. 141 §1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych oraz §16 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 5 września 2002 r. w sprawie aplikacji sądowej i prokuratorskiej (w brzmieniu obowiązującym w 2005 r.) oraz zasady zaufania obywatela do państwa, wynikającej z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, której wyrazem na gruncie prawa administracyjnego jest art. 8 kodeksu postępowania administracyjnego;

– poprzez niewzięcie pod uwagę całokształtu materiału dowodowego znajdującego się w aktach sprawy i w związku z tym, błędnym ustaleniem stanu faktycznego, co stanowi naruszenie art. 141 § 4 P.p.s.a.,

– poprzez zastosowanie art. 151 P.p.s.a. i przyjęcie, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie i w związku z tym oddalenie skargi, zamiast zastosowania art. 146 § 1 oraz § 2 nakazujących uwzględnić skargę – mimo iż w ocenie skarżącego zaskarżana czynność naruszyła prawo w stopniu uzasadniającym jej eliminację z obrotu prawnego.

Skarga kasacyjna domaga się uchylenia zaskarżonego wyroku, przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji i zasądzenia kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej stwierdzono, iż po złożeniu egzaminu w dniu 8 lipca 2007 r. projekt listy kandydatów został wywieszony na tablicy ogłoszeń Sądu Okręgowego w Ostrołęce. Można zatem przyjąć, że z tą chwilą każda z zainteresowanych stron mogła oficjalnie uzyskać wiadomość o wynikach konkursu. Zgodnie z wieloletnią praktyką, osoby umieszczone na takiej liście były następnie mianowane aplikantami sądowymi przez Prezesa Sądu Apelacyjnego zgodnie z ówczesnymi art. 141 i następne ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych. Zatem skarżący mógł zasadnie oczekiwać, że fakt umieszczenia jego nazwiska na liście oznaczał, iż zostanie mianowany aplikantem sądowym. Takie też informacje uzyskał skarżący ustnie, w sekretariacie Sądu.

Dnia [...] lipca (a zatem już po zakończeniu konkursu oraz po wywieszeniu projektu listy kandydatów) Prezes Sądu Apelacyjnego w Warszawie przesłał do Sądu Okręgowego w Ostrołęce wyżej wzmiankowane pismo informujące o ustaleniu takiej samej minimalnej ilości punktów uprawniających do przyjęcia na aplikację oraz imienną listę kandydatów na aplikantów.

Dnia 28 lipca 2005 (a zatem prawie trzy tygodnie po wywieszeniu projektu listy kandydatów), skarżący uzyskał informację, że nie został mianowany aplikantem; a następnie na tablicy ogłoszeń Sądu Okręgowego wywieszono nową listę, na której skarżący nie znalazł się.

Jak z powyższego wynika, czynność polegająca na ustaleniu takiej samej minimalnej ilości punktów uprawniających do przyjęcia na aplikację, skutkująca ustaleniem nowej listy, została dokonana, nie tylko po przeprowadzeniu egzaminów konkursowych, ale i po oficjalnym ogłoszeniu ich wyników.

W 2005 r. przed przystąpieniem do konkursu, skarżący ukończył studia i wywieszenie pierwszej listy kandydatów mogło mieć istotny wpływ na decyzje skarżącego co do jego przyszłości zawodowej (tzn. na decyzje co do poszukiwania stałego zatrudnienia w innymi miejscu pracy, lub co do podjęcia takiego zatrudnienia).

Ówczesne rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 5 września 2002 r. w sprawie aplikacji sądowej i prokuratorskiej (Dz. U Nr 154, poz. 1283) stanowiło część porządku prawnego, obowiązującego w Rzeczypospolitej Polskiej, i należało je stosować i interpretować zgodnie z zasadami tegoż porządku prawnego, a w szczególności zgodnie z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, której wyrazem na gruncie prawa administracyjnego jest art. 8 Kodeksu postępowania administracyjnego

Trudno nie zgodzić się z twierdzeniem WSA zawartym w uzasadnieniu zaskarżanego wyroku, iż notorią jest że "konkurs wygrywają lepsi, lepiej przygotowani". Jednakże, w świetle przepisów prawa obowiązujących w 2005 r. istniały poważne wątpliwości co tego, czy pod uwagę brać wyniki w ramach poszczególnych okręgów sądów okręgowych czy z okręgu całej apelacji. Skoro we wcześniejszych latach brane były pod uwagę wyniki poszczególnych okręgów sądów okręgowych – to znaczy, że kwestia ta nie była tak oczywista jak to przedstawia WSA w uzasadnieniu zaskarżanego wyroku. Wg wiedzy posiadanej przez skarżącego, w 2004 r. (przykładowo) nie obowiązywał na terenie apelacji warszawskiej jednolity limit punktowy. Zgodnie z tezą WSA zawartą w uzasadnieniu (str. 5) należałoby w związku z tym uznać, że przyjęcie niejednolitych kryteriów punktowych doprowadziło w 2004 r. do "naruszenia podstawowych zasad każdego konkursu".

Pośrednim dowodem na to, że wątpliwości istniały jest również fakt, że Minister Sprawiedliwości zdecydował się uchylić swoje rozporządzenie z 5 września 2002 r. w sprawie aplikacji sądowej i prokuratorskiej zastępując je nową, precyzyjniejszą regulacją.

Kasator przyznaje że stosowanie zasad wynikających z przepisów obowiązującego w 2005 r. rozporządzenia mogło prowadzić do rozbieżności między okręgami sądowymi – w ramach okręgu apelacyjnego – co do ilości punktów pozwalających na przyjęcie na aplikację. Jednakże – w ocenie skarżącego – to nie skarżący powinien ponosić konsekwencje opisanych wyżej wątpliwości. Przesłanki do bycia mianowanym aplikantem, wymienione w obowiązujących w 2005 r. przepisach, zostały przez skarżącego spełnione – a zatem w ocenie skarżącego powinien on być mianowany aplikantem sądowym. Interpretacja przepisów dokonana przez WSA, odmawiająca skarżącemu prawa do bycia mianowanym jest zatem naruszeniem prawa materialnego.

Autor skargi kasacyjnej powołuje się na uzasadnienie postanowienia z 26 lipca 2007 r., sygn. IV KK 174/07, iż w demokratycznym państwie prawnym, jakim z mocy artykułu 2 Konstytucji jest Rzeczpospolita Polska, jedną z podstawowych zasad określających stosunki między obywatelem, a państwem jest zasada ochrony zaufania obywatela do państwa. Według Sądu Najwyższego, z zasady tej wynika między innymi powinność zapewnienia jednostce decydowania o swoim postępowaniu w oparciu o znajomość przesłanek działania organów państwowych. Również w świetle orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, istotnym elementem zasady ochrony zaufania obywatela do państwa i do prawa jest obowiązek poszanowania interesów w toku, tj. przedsięwzięć rozpoczętych na gruncie dotychczasowych przepisów (np. uzasadnienie do orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z 25 listopada 1997 r., sygn. K. 26/97). Podobne stwierdzenia zawarto w uzasadnieniu wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 października 2006 r. (I FSK 93/06). Orzeczenia powyższe dotyczą wprawdzie innych zagadnień prawnych, ale wyrażone w nich zasady ogólne powinny mieć zastosowanie również w niniejszej sprawie.

Opisane wyżej działania Ministra Sprawiedliwości i Prezesa Sądu Apelacyjnego w Warszawie takiej możliwości skarżącemu nie zapewniły, stanowiąc rażące naruszenie zasady ochrony zaufania obywatela do państwa i wynikającej z niej zasady wyrażonej w art. 8 K.p.a. Również zgodnie z orzecznictwem w sprawach administracyjnych (np. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 grudnia 2005 r. sygn. VII SA/Wa 859/05) naruszenie zasady wyrażonej w art. 8 K.p.a. może – w sytuacji rażącego jej naruszenia – stać się przyczyną stwierdzenia nieważności aktu administracyjnego.

W ocenie skarżącego czynność Prezesa Sądu Apelacyjnego została dokonana z rażącym naruszeniem przepisów prawa (w szczególności art. 2 Konstytucji RP) w stopniu uzasadniającym jej eliminację z obrotu prawnego.

Kasator zwraca uwagę na znajdujące się w aktach sprawy pismo Ministra Sprawiedliwości, datowane [...] maja 2005 r., sygnatura [...], dotyczące m.in. sposobu przeprowadzenia konkursu na aplikację sądową w 2005 r. Wyżej wzmiankowane pismo opatrzone jest datą dużo wcześniejszą niż data egzaminu na aplikacje sądową (początek egzaminu – [...] czerwca 2005 r.). Nawet przyjmując, że bodźcem do zmiany zasad konkursu było ww. pismo, to okres pomiędzy wysłaniem pisma, a rozpoczęciem egzaminu był dostatecznie długi, aby precyzyjnie określić zasady konkursu i podać je do wiadomości uczestników konkursu – tak aby uczestniczący w konkursie mieli jasność co do zasad wg których konkurs się odbywa.

Dokonując zmiany zasad postępowania konkursowego w trakcie tegoż postępowania, Prezes Sądu Apelacyjnego naruszył przepis art. 141 §1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych, § 16 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 5 września 2002 r. w sprawie aplikacji sądowej i prokuratorskiej (w brzmieniu obowiązującym w 2005 r.) oraz zasady zaufania obywatela do państwa, wynikającej z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, której wyrazem na gruncie prawa administracyjnego jest art. 8 Kodeksu postępowania administracyjnego Wyjaśnienie charakteru naruszenia pokrywa się w istocie" z przedstawionym wyżej uzasadnieniem do punktu 1. WSA nie wziął pod uwagę tych naruszeń choć powinien był takie naruszenia wziąć pod uwagę i uwzględnić skargę skoro zaskarżona czynność naruszyła prawo w stopniu uzasadniającym jej eliminację z obrotu prawnego (tak m.in J. P. Tamo, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz .W-wa 2006, teza nr 8 do art. 174, str. 371).

Gdyby WSA wziął pod uwagę powyższe naruszenia, to doszedłby do wniosku, że skarga zasługuje na uwzględnienie. W tym przejawia się wpływ opisanego naruszenia przepisów postępowania na wynik niniejszej sprawy.

Nawiązując do pisma Ministerstwa Sprawiedliwości z [...] maja 2005 r. zdaniem skarżącego właściwym i jedynym narzędziem do wyeliminowania ww. rozbieżności – w świetle przepisów – Prawa o ustroju sądów powszechnych i rozporządzenia o aplikacji sądowej i prokuratorskiej – było podjęcie działania, które sam Minister wyraźnie wskazuje w ww. piśmie do prezesów sądów apelacyjnych. "Dla prawidłowego przeprowadzenia egzaminu konkursowego, prezesi sądów apelacyjnych powinni dokonać podziału ustalonego przez Ministra Sprawiedliwości limitu na wszystkie podległe sądy okręgowe. Dokonując powyższego podziału, należy brać pod uwagę m.in. doświadczenia z lat poprzednich co do poziomu wiedzy kandydatów i uzyskiwanej przez nich punktacji w poszczególnych okręgach. Wielokrotnie bowiem dochodziło do sytuacji, gdy istniały bardzo poważne rozbieżności między okręgami sądowymi – w ramach okręgu apelacyjnego – co do ilości punktów pozwalających na przyjęcie na aplikację. Rozważne ustalenie limitów, dla poszczególnych okręgów sadowych może tym rozbieżnościom zapobiec". Tak więc mimo iż jeszcze przed konkursem Minister zalecał ustalenie jednolitego kryterium punktowego dla całego okręgu apelacji, fakt ten nie został podany do wiadomości uczestników konkursu.

WSA w ogóle nie odniósł się w uzasadnieniu wyroku do powyższego pisma. Gdyby WSA dokonał analizy omawianego pisma, to w ocenie skarżącego byłby to argument przemawiający za uwzględnieniem skargi – dlatego wyżej opisane naruszenie art. 141 § 4 P.p.s.a. miało w ocenie skarżącego wpływ na wynik sprawy.

Naruszenie art. 151 P.p.s.a. jest konsekwencją naruszenia przez WSA wyżej wskazanych przepisów postępowania. Biorąc pod uwagę ww. zarzuty i argumenty na ich poparcie skarżący uważa, że w niniejszej sprawie nie było podstaw do oddalenia skargi na podstawie art. 151 P.p.s.a.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna posiada usprawiedliwione podstawy.

Naczelny Sąd Administracyjny będąc na podstawie art. 183 § 1 ustawy P.p.s.a. związany granicami skargi kasacyjnej uznał za zasadne zarzuty zarówno naruszenia przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy jak i zarzuty naruszenia prawa materialnego.

Za trafny uznał Naczelny Sąd Administracyjny zarzut błędnego ustalenia stanu faktycznego uwzględniającego przebieg postępowania konkursowego przy naborze kandydatów na aplikantów w 2005 r. w apelacji warszawskiej w Okręgu Sądu Okręgowego w Ostrołęce. Sąd pierwszej instancji przyjął, iż reguły konkursu zgodnie z rozporządzeniem wykonawczym obowiązującym w 2005 r. winny być corocznie określone na nowo. Uznał zatem, iż zmiana zasad w trakcie postępowania konkursowego polegająca na określeniu przez Prezesa Sądu Apelacyjnego w Warszawie limitu punktów była czynnością wymaganą przez prawo. Sąd nie odniósł się przy tym i nie ocenił znaczenia i charakteru prawnego pisma dyrektora Departamentu Centrum Szkolenia Kadr Wymiaru Sprawiedliwości z dnia [...] maja 2005 r. nr [...], którego treść została ujawniona w toku postępowania, a które wprowadzało istotne zmiany. Ponadto Sąd przyjął jako podstawę materialnoprawną rozstrzygnięcia przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 5 września 2002 r. w sprawie aplikacji sądowej i prokuratorskiej (Dz. U. Nr 154, poz. 1283) z zastrzeżeniem, iż obowiązywało ono w 2005 r., chociaż poddał analizie treść jego przepisów (§ 14, 14a i § 16) po nowelizacji dokonanej rozporządzeniem z dnia 3 kwietnia 2006 r. (Dz. U. Nr 60, poz. 428), które weszło w życie z dniem 11 kwietnia 2006 r.

Należy zgodzić się z twierdzeniem skargi kasacyjnej, iż te błędy stanowiące naruszenie art. 141 § 4 ustawy P.p.s.a. miały istotny wpływ na wynik sprawy i doprowadziły do wadliwego zastosowania art. 151 ustawy P.p.s.a., a więc oddalenie skargi.

Szerszego omówienia wymagają wady zaskarżonego wyroku w sferze materialnorpawnej.

Skarżący zarówno w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji jak i w skardze kasacyjnej podkreślał naruszenie przy ustalaniu wyników konkursu przepisów rozporządzenia z dnia 5 września 2002 r. w sprawie aplikacji sądowej i prokuratorskiej w brzmieniu obowiązującym w okresie przeprowadzaniu naboru na aplikację w 2005 r.

Rozporządzenie to zostało wydane na podstawie delegacji zamieszczonej w art. 142 § 4 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.), upoważniającej Ministra Sprawiedliwości do określenia w drodze rozporządzenia trybu przeprowadzania konkursu z uwzględnieniem zakresu wiedzy podlegającej sprawdzeniu w jego trakcie, pisemnej i ustnej formy etapów konkursu oraz systemu punktowego ocen konkursowych. Konkurs zgodnie z art. 142 § 3 przeprowadza Prezes Sądu Apelacyjnego.

W § 14 ust. 1 do przeprowadzenia konkursu dla kandydatów na aplikantów upoważniono komisje egzaminacyjne powołane przez Prezesa Sądu apelacyjnego, określając jednocześnie ich skład osobowy.

Zasady rządzące przebiegiem egzaminu i sposobem oceny uregulowano w § 15 rozporządzenia. Po przeprowadzeniu egzaminu Komisja egzaminacyjna, działająca w Sądzie Okręgowym (§ 14 § 3) przedstawia Prezesowi Sądu Okręgowego wyniki konkursu wraz z dokumentacją i projektem listy kandydatów na aplikantów (§ 16 ust. 1 rozporządzenia).

O szczególnej roli komisji egzaminacyjnej w Sądzie Okręgowym świadczy przyznane jej w § 16 ust. 2 uprawnienie uwzględnienia przy konstruowaniu projektu listy nie tylko wyników uzyskanych przez kandydatów w trakcie egzaminu, lecz także – w rzazie uzyskania tej samej ilości punktów – wyników w nauce osiągniętych przez kandydata w czasie studiów. Dalsze postępowanie konkursowe określa przepis § 16 ust. 3 w myśl którego prezes Sądu Okręgowego przekazuje projekt listy kandydatów na aplikacje prezesowi Sądu Apelacyjnego wraz z wnioskami o przydzielenie ich do określonego Sądu Rejonowego.

Aktu mianowania aplikanta sądowego zgodnie z art. 142 § 2 ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych dokonuje prezes Sądu Apelacyjnego, co następuje – jak wcześniej zaznaczono - po przeprowadzeniu konkursu przez prezesa Sądu Apelacyjnego (§ 3 art. 142 P.u.s.p.).

Przedstawiona wyżej regulacja – jak twierdzą skarżący, a nie zaprzeczył temu również organ – przed rokiem 2005 była stosowana w ten sposób, iż na podstawie przekazanych projektów list prezesów sądów okręgowych – prezes Sądu Apelacyjnego mianował przedstawionych kandydatów na aplikantów sądowych.

Zmiana w zakresie postępowania przy mianowaniu nastąpiła po skierowaniu przez Ministerstwo Sprawiedliwości pisma z dnia [...] maja 2005 r. do prezesów sądów apelacyjnych, w którym określono sposób przeprowadzenia konkursu w 2005 r. zwracając uwagę na konieczność zachowania jawności co do wyników konkursu oraz ustalenia przez prezesa Sądu Apelacyjnego takiej samej minimalnej ilości punktów, uprawniającej do przyjęcia na aplikację.

Na podstawie powyższego pisma Prezes Sądu Apelacyjnego w Warszawie pismem z [...] lipca 2005 r. zawiadomił Prezesa SO w Ostrołęce o ustaleniu minimalnej ilości punktów uprawniających do przyjęcia na aplikację oraz ustalonej – innej niż w powołanym projekcie – liście imiennej osób przyjętych na aplikację w okręgu Sądu Apelacyjnego w Warszawie.

Nie kwestionując ustawowo zagwarantowanej kompetencji Prezesa Sądu Apelacyjnego zarówno do przeprowadzenia konkursu, jak i mianowania aplikantów sądowych należy stwierdzić, iż czynności Prezesa Sądu Apelacyjnego w Warszawie przy przeprowadzeniu konkursu w 2005 r. w odniesieniu do skarżących naruszały prawo.

Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 5 września 2002 r. mimo wyraźnej delegacji ustawowej nie przewidziało w przepisach § 14-16 czynności Prezesa Sądu Apelacyjnego, chociaż to ten organ został ustawowo upoważniony do przeprowadzenia konkursu.

Powstałą w ten sposób lukę nie mogło zastąpić wspomniane wyżej pismo dyrektora Departamentu – Centrum Szkolenia Kadr Wymiaru Sprawiedliwości Ministerstwa Sprawiedliwości z dnia [...] maja 2005 r., które nie ma charakteru aktu normatywnego, a co najwyżej – pisma instrukcyjnego. Zgodnie z art. 87 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej źródłem powszechnie obowiązującego prawa są: Konstytucja, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe oraz rozporządzenia.

W tej sytuacji zmiana zasad punktacji przy ustalaniu listy aplikantów sądowych w 2005 r. naruszała obowiązujące prawo, a oprócz wspomnianego art. 87 ust. 1 Konstytucji również jej art. 2. W myśl tego przepisu Rzeczypospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej. Dokonując wykładni tego przepisu Trybunał Konstytucyjny wielokrotnie zwracał uwagę na wynikające z tego przepisu zasady szczegółowe jak zasada zaufania do państwa i stanowionego prawa.

Przykładowo w wyroku z dnia 20 listopada 2002 r. (sygn. akt K.41/02) Trybunał Konstytucyjny zwrócił uwagę na fakt, iż z art. 2 Konstytucji wynikają daleko idące konsekwencje zarówno w sferze techniki legislacyjnej (zasada przyzwoitej legislacji, określoności przepisów) jak i co do bezpieczeństwa prawnego (zasada ochrony zaufania do państwa i stanowionego przez nie prawa i zasada ochrony praw nabytych).

Zarzut naruszenia wymienionych wyżej przepisów zarówno przez Prezesa Sądu Apelacyjnego jak i Wojewódzki Sąd Administracyjny, który dokonując kontroli legalności działań Prezesa, błędu tego nie dostrzegł, należy uznać za uzasadniony.

Kasator konstruując zarzut naruszenia przez WSA prawa materialnego § 16 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 5 września 2002 r. w sprawie aplikacji sądowej i prokuratorskiej podkreślał, iż odnosi się to do stanu prawnego obowiązującego w 2005 r. Tymczasem WSA w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku dokonywał analizy i oceny czynności według brzmienia aktu wykonawczego nadanego rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 kwietnia 2006 r., nowelizującym m.in. przepisy § 14-16 rozporządzenia z dniem 11 kwietnia 2006 r.

Dopiero znowelizowany przepis § 16 ust. 2 przewidział uprawnienie Prezesa Sądu Apelacyjnego do ustalania listy osób zakwalifikowanych do odbywania aplikacji przy uwzględnieniu sumy punktów uzyskanych przez kandydata w czasie konkursu.

W tej sytuacji dokonana przez Sąd pierwszej instancji kontrola zaskarżonej czynności naruszała przepisy prawa materialnego, gdyż Sąd zastosował przepis nieobowiązującego prawa, podczas gdy legalność czynności, bądź aktu dokonywana jest zawsze z uwzględnieniem przepisów obowiązujących w czasie dokonywania czynności bądź wydania aktu. Naruszenie to nie tylko mogło mieć wpływ, lecz miało wpływ na treść orzeczenia.

Uznając zarzuty skargi kasacyjnej za uzasadnione Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 ustawy P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.