Wyrok WSA w Szczecinie, sygn. akt II SA/Sz 532/10
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Data orzeczenia: 2010-09-07 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję
Powołane przepisy: article: art. 145 par 1 pkt 1 lit a i c w związku z art. 135
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 145a par 1, art. 154 par 1,
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art 32 ust 1
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Iwona Tomaszewska ( spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Marzena Iwankiewicz Sędzia NSA Mirosława Włodarczak-Siuda Protokolant Katarzyna Skrzetuska-Gajos po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 25 sierpnia 2010r. sprawy ze skargi Z. S. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. Nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. Nr [...]; II. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego [...] złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Z. S. pismem z dnia [...]r. wystąpił o przyznanie świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej.

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją

z dnia [...]r., Nr [...], umorzył postępowanie w sprawie wniosku Z. S. z uwagi na złożenie wniosku po upływie terminu określonego w art. 4 ust. 5 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej (...) tj. po dniu [...]r.

Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie Ośrodek Zamiejscowy

, wyrokiem z dnia [...]r., w sprawie SA/Sz [...] ze skargi Z. S., uchylił powyższą decyzję, bowiem Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia [...]r. w sprawie P [...] (Dz.U. Nr 110, poz. 1060) orzekł, że art. 4 ust. 5 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej (...) jest niezgodny z dnia 2 i art. 32

ust. 1 Konstytucji RP.

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, po ponownym rozpatrzeniu wniosku Z. S., decyzją z dnia [...]r., Nr [...], odmówił stronie przyznania uprawnienia do wnioskowanego świadczenia.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, organ ten decyzją z dnia [...]r., Nr [...] – utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...]. Organ ustalił, że wnioskodawca w czasie wojny pracował w miejscowości L. (M.), a więc na terytorium państwa polskiego

w jego granicach sprzed [...]r. i w pobliżu miejsca swojego zamieszkania przed wojną. Nie nastąpił więc fakt deportacji w rozumieniu ustawy.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie, wyrokiem z dnia 20 lipca 2005r., w sprawie o sygn. akt II SA/Sz 944/04 – oddalił skargę Z. S. na powyższą decyzję.

W dniu [...]r. Z. S. skierował do Kierownika Urzędu pismo

o następującej treści "Powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 7.12.2009r. uprzejmie proszę o zweryfikowanie moich dokumentów, które zostały wysłane do Was i zalegają w Waszym archiwum. W załączeniu dodatkowo ankieta

i karta osobowa".

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, decyzją

z dnia [...]r., Nr [...], na podstawie art. 154 § 1 i 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2000r. Nr 98 poz. 1071 ze zm.) i art. 2, art. 4 ust. 1,2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996r.o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) oraz w związku

z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r., sygn. akt K 49/07 (Dz.U. z dnia 23.12.2009r., Nr 220, poz. 1734) w sprawie, w której stroną postępowania jest Z. S. - odmówił uchylenia decyzji własnej z dnia [...]r nr [...] oraz decyzji ją poprzedzającej z dnia [...]r.

Nr [...] o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w art. 3 ust. 1 powołanej ustawy.

W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że w dniu[...]. wpłynął wniosek strony, w którym nie strona nie sprecyzowała żądania odnośnie trybu jego rozpatrzenia. W związku z tym, organ zakwalifikował pismo jako wniosek o uchylenie decyzji własnej w trybie art. 154 kpa którego treść przytoczył.

Kierownik Urzędu podniósł, że wnioskodawca nie wskazał, by za uchyleniem decyzji przemawiał interes społeczny lub jego słuszny interes, zaś okoliczności podane we wniosku takiej oceny nie uzasadniają, ponieważ od dnia wydania decyzji o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia nie uległ zmianie stan prawny i orzecznictwo organu.

Organ administracji związany jest przepisami prawa i słuszny interes strony nie może sprowadzać się do obchodzenia tych przepisów.

Następnie Kierownik Urzędu przytoczył treść: art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy, zgodnie

z którym represją jest deportacja, wywiezienie do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed

[...]r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945.

Przepis ten podlegał ocenie Trybunału Konstytucyjnego, który wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009r., sygn. akt K 49/07 stwierdził niezgodność art. 2 pkt 2 powyższej ustawy w zakresie, a jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Organ wskazał, że Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku stwierdził:

"Trybunał Konstytucyjny nie ma (...) zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas

II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem"

z dotychczasowego środowiska".

W ocenie organu niezbędnym warunkiem uzyskania prawa do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie jest udowodnienie wysiedlenia do pracy przymusowej i wykonywanie jej na tym wysiedleniu co najmniej przez okres 6 miesięcy.

Ponadto organ wskazał, że w omawianym uzasadnieniu wyroku Trybunał Konstytucyjny podziela pogląd ustawodawcy, że: "wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową (...), szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny

i znajomych".

Mając powyższe na uwadze, Kierownik Urzędu stwierdził, że nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do przyznania świadczenia pieniężnego.

Z zebranych dowodów w sprawie wynika, że Z. S. w okresie okupacji wykonywał pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania,

w miejscowości M.. Praca ta nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy,

o której powiedział Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009r. tzn. nie była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska.

Z. S. we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy podniósł, że

w [...]r. niemiecki urzędnik wręczył decyzję o wysiedleniu całej rodziny

z domu rodzinnego. Skarżący początkowo został przewieziony do pracy

w gospodarstwie rolnym w K. a następnie do gospodarstwa Niemca L.

w miejscowości L., gdzie pracował od [...]r. do [...]r., co wynika z przedłożonych dokumentów. Miejscowość ta była oddalona od miejsca rodzinnego o około [...] km. W czasie pracy przymusowej skarżący ani razu nie odwiedził rodzinnej miejscowości. Matka skarżącego i rodzeństwo zostali wywiezieni do pracy przymusowej na terenie Niemiec. W ocenie skarżącego został przymuszony do zmiany miejsca pobytu i "wyrwania" z dotychczasowego środowiska.

W uzupełnieniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy (pismo z dnia [...]r.) Z. S. podniósł, że do pracy przymusowej został wywieziony jako dwunastoletnie dziecko, nie miał możliwości porozumiewania się z rodziną, zmuszany był do wykonywania najcięższych : brudnych prac, niejednokrotnie był bity, kopany, często był głodny, sypiał w stajni. Podkreślił, że matka wraz z rodzeństwem była wywieziona na roboty do Niemiec i nie miał możliwości by ich odwiedzać.

Dom rodzinny zajęła rodzina niemiecka. Zdaniem strony, praca przymusowa jaką wykonywał miała szczególnie dotkliwą formę, dlatego wniosek powinien zostać uwzględniony.

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, decyzją

z dnia [...]r., Nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego oraz art. 2 pkt 2 lit. "a" i art. 4 ust. 1,2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym

w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), po rozpoznaniu wniosku Z. S.,

o ponowne rozpatrzenie sprawy – utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...]r.

Kierownik Urzędu w uzasadnieniu decyzji podniósł, że wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy nie zasługuje na uwzględnienie. Strona nie wskazała, aby

w rozpoznanej sprawy zaistniały jakiekolwiek nowe okoliczności faktyczne i prawne uzasadniające uchylenie decyzji.

Organ wskazał, że zgodnie z art. 16 § 2 kpa uchylenie lub zmiana decyzji ostatecznych, stwierdzenie ich nieważności oraz wznowienie postępowania może nastąpić tylko w przypadkach określonych w kodeksie.

Jeden z takich przypadków normuje przepis art. 154 kpa, zgodnie z którym decyzja ostateczna, na mocy której żadna ze stron nie nabyła prawa, może być w każdym czasie uchylona lub zmieniona przez organ administracji państwowej, który ją wydał, lub przez organ wyższego stopnia, jeżeli przemawia za tym interes społeczny lub słuszny interes strony.

Kierownik Urzędu wyjaśnił, że Kodeks postępowania administracyjnego nie zawiera definicji pojęcia "słuszny interes strony". Zdaniem organu, ten słuszny interes strony nie może jednak prowadzić do obchodzenia innych przepisów prawa tj.

w niniejszej sprawie art. 2 pkt 2 lit. "a" powyższej ustawy. Niewątpliwie w interesie strony leżałoby naruszenie tego przepisu, lecz organy administracji publicznej zobowiązane są działać na podstawie przepisów prawa (art. 6 kpa) i w sytuacji stwierdzenia braku podstawy do przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego, zobowiązane są do wydania decyzji odmownej. Nie można również uznać za słuszny interes strony w świetle art. 154 kpa, dążenia strony do innej oceny przez organ tego samego stanu faktycznego, który był już przedmiotem rozpoznania w postępowaniu zakończonym ostateczną decyzją administracyjną. Artykuł 154 kpa nie może bowiem stanowić tzw. "wentyla bezpieczeństwa" polegającego na tym, że strona dąży do wzruszenia prawomocnej niekorzystnej dla siebie decyzji. Zmiana zasad polityki administracyjnej, dążenie do liberalizacji oceny stanu faktycznego, zmiana wykładni przepisów prawa nie stanowią "słusznego interesu strony w świetle art. 154 kpa (vide wyrok WSA w Białymstoku z dnia 05.10.2004r., sygn. akt II SA/Bk 428/04).

Kierownik Urzędu podniósł też, że w analogicznych sprawach wydał decyzje

o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego, zatem przyznanie Z. S. uprawnienia koliduje z interesem społecznym oraz utrwalonym w tej kwestii orzecznictwem.

W dalszej części uzasadnienia Kierownik Urzędu wskazał, że pojęcie represji

w rozumieniu powyższej ustawy zawiera przepis art. 2 pkt 2 lit. "a", który stanowi, że represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed [...]r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945.

Wyrokiem z dnia 16.grudnia 2009 r. (sygn. akt K 49/07; Dz.U. z 2009 r. Nr 220, poz. 1734) Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. w zakresie w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, iż niniejszy wyrok Trybunału Konstytucyjnego ma charakter zakresowy i kwestionuje nieprawidłowy sposób ukształtowania przesłanek dostępu do świadczeń deportacyjnych. Naruszenie w tym zakresie zasady równości jest bezpośrednim wynikiem uzależnienia prawa do analizowanego świadczenia od kryteriów "geograficznych" (tzn. przekroczenia granic państwa polskiego) i wykluczenia możliwości otrzymania świadczeń przez osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego. Trybunał Konstytucyjny nie ma natomiast zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i " wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska.

Trybunał Konstytucyjny podkreślił ponadto, iż ,,(...) ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły

w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny

i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia

(często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, można wymienić m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te nabierają szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. Warto zauważyć, że podobne stanowisko co do zaostrzonego charakteru represji w postaci pracy przymusowej połączonej z deportacją (wywiezieniem) wyrażały także sądy administracyjne na tle sytuacji konkretnych osób, ubiegających się o świadczenie na podstawie zaskarżonego przepisu (por. wspomniana uchwała NSA o sygn. akt OPS 5/98 oraz pozostałe powołane wyroki sądów administracyjnych)".

Kierownik Urzędu wskazał, iż z materiału dowodowego zgromadzonego

w sprawie wynika, iż Z. S. pracował w m. L. (polska nazwa M.), w pobliżu miejsca swojego zamieszkania (miejscowość Ł.). Praca ta nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy, o której mówi Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r.

Organ podkreślił, że przepisy ustawy nie przewidują świadczeń z ustawy dla wszystkich poszkodowanych przez pracę niewolniczą na rzecz III Rzeszy, lecz zawężają krąg podmiotów do tych spośród nich, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy.

Wprawdzie Z. S. twierdzi, że pracował w m. W., jednak

z zapisów w ankiecie i karcie osobowej z lat 50-tych wynika, że miejscem pobytu strony w czasie okupacji było M.

Kierownik Urzędu nie dał także wiary informacjom podanym przez stronę we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy o braku możliwości kontaktu z członkami rodziny. Z poświadczenia Pani C. S. z dnia [...] r. wynika, że wraz

z wnioskodawcą w L. przebywała jego siostra W.

Z powyższych względów, Kierownik Urzędu utrzymał w mocy decyzję własną.

Z. S. w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości jako naruszającej prawo i o zasądzenie kosztów postępowania.

Skarżący zarzucił, że decyzja została wydana z naruszeniem art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) przejawiające się w tym, że pomimo spełnienia warunków przewidzianych w tym przepisie tj. bycia obywatelem polskim zarówno w okresie podlegania represjom jak i w chwili obecnej odmówiono mu przyznania świadczenia deportacyjnego.

Wynikający z art. 1 ust. 1 tej ustawy warunek podlegania represjom sprecyzowany został w art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy, zgodnie z którym "represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy

z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia [...]r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945", przy uwzględnieniu brzmienia wynikającego z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r., zgodnie z którym art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996r., jest niezgodny z Konstytucją w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego.

W ocenie skarżącego, art. 2 pkt 2 lit. "a" w brzmieniu nadanym przez Trybunał Konstytucyjny, daje stronie uzasadnioną podstawę do skorzystania z uprawnienia do świadczenia deportacyjnego.

Następnie skarżący przytoczył fragment uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego w którym Trybunał stwierdził, że "niniejszy wyroku Trybunału Konstytucyjnego ma charakter zakresowy i kwestionuje nieprawidłowy sposób ukształtowania przesłanek dostępu do świadczeń deportacyjnych. Naruszenie w tym zakresie zasady równości jest bezpośrednim wynikiem uzależnienia prawa do analizowanego świadczenia od kryteriów "geograficznych" (tzw. przekroczenia granic państwa polskiego) i wykluczenia możliwości otrzymania świadczeń przez osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego. Trybunał Konstytucyjny nie ma natomiast zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkniętą formę tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Zdaniem skarżącego przytoczony fragment daje mu podstawę do stwierdzenia, że w przedmiotowej sprawie wystąpiła przymusowa zmiana miejsce pobytu strony wraz z oderwaniem od dotychczasowego środowiska i to pomimo faktu, że odległość między miejscem zamieszkania a miejscem wysiedlenia wynosiła niewiele bo około [...] km.

Skarżący podniósł też, że ustawa z dnia [...]r. nie zawiera w żadnym przepisie normy prawnej nakazującej badanie istnienia szczególnie dotkliwej formy pracy przymusowej.

Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009r. orzekł jedynie

o niezgodności art. 2 ust. 2 z Konstytucją w zakresie w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, pozostawiając ustawodawcy przywrócenie stanu zgodnego z Konstytucją, polegającego m.in. na nowym określeniu definicji wywiezienia do pracy przymusowej. Do dnia dzisiejszego ustawodawca nie usunął powyższej niezgodności.

Ponadto skarżący zarzucił, że organ wydając zaskarżoną decyzję naruszył art. 6 kpa w związku z art. 4 ust. 4 ustawy z dnia 31 maja 1996r.

Kierownik Urzędu w odpowiedzi na skargę podtrzymał dotychczasowe stanowisko, dodatkowo podnosząc, że wbrew twierdzeniom zawartym w skardze Ł. oddalone są od siebie o około [...] km, a nie jak twierdzi strona o [...] km.

Wojewódzki Sąd Administracyjny z w a ż y ł, co następuje:

Zgodnie z przepisem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. – Prawo

o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W świetle powołanego przepisu ustawy Wojewódzki Sąd Administracyjny w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżoną decyzję z punktu widzenia jej zgodności z prawem materialnym

i przepisami postępowania administracyjnego, według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tego aktu.

Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).

Rozpatrując sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów, skarga zasługuje na uwzględnienie.

W pierwszej kolejności Sąd rozważał czy wniosek skarżącego Z. S. z dnia [...]r. został rozpatrzony we właściwym trybie. Nie ulega bowiem wątpliwości, że skarżący w powyższym piśmie powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r. w sprawie K 49/07 domagał się "ponownej weryfikacji" decyzji odmawiającej przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej.

Skarżący nie wskazał we wniosku podstawy prawnej żądania, a organ nie wzywał strony o uzupełnienie wniosku w tym zakresie.

Zgodnie z art. 145 a § 1 kpa można żądać wznowienia postępowania również

w przypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego

z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego została wydana decyzja.

W sytuacji określonej w § 1 skargę o wznowienie wnosi się w terminie jednego miesiąca od dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego (art. 145 a § 2 kpa).

Zważywszy na fakt, że wniosek złożony został po tym terminie, a wyrok Trybunału Konstytucyjnego otworzył drogę do weryfikacji decyzji ostatecznej również

w trybie art., 154 § 1 kpa, przyjąć należało, że dopuszczalne było rozpatrzenie wniosku skarżącego z dnia [...]r. na podstawie art. 154 § 1 kpa.

Skoro organ uznał, że tak sformułowany wniosek skarżącego kwalifikuje się do rozpatrzenia w trybie art. 154 § 1 kpa, co znajduje swoje umocowane w wyroku Trybunału Konstytucyjnego, to rzeczą Sądu było zbadanie czy wydane rozstrzygnięcie odpowiada przesłankom tego nadzwyczajnego trybu weryfikacji decyzji ostatecznej -określonym w tym przepisie.

Zgodnie z art. 154 § 1 kpa decyzja ostateczna, na mocy której żadna ze stron nie nabyła prawa, może być w każdym czasie uchylona czy zmieniona przez organ administracji publicznej, który ją wydał lub przez organ wyższego stopnia, jeżeli przemawia za tym interes społeczny lub słuszny interes strony.

Jak przyjmuje się w literaturze prawniczej, postępowanie w sprawie zmiany lub uchylenia decyzji w trybie art. 154 kpa dotyczy zarówno decyzji prawidłowych, jak

i wadliwych, ale dotkniętych innymi wadami niż wady kwalifikowane – to znaczy takie, które dają podstawę do stwierdzenia nieważności decyzji lub wznowienia postępowania. Przesłanki wymagania interesu społecznego lub słusznego interesu strony muszą być ustalone w konkretnej sprawie i muszą zyskać zindywidualizowaną treść wynikającą ze stanu faktycznego i prawnego sprawy (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 23 lutego 2007r., I OSK 553/06, LEX 348253).

Wskazać też trzeba, że co do zasady przyjmowało się i przyjmuje w dalszym ciągu, że zmiana lub uchylenie decyzji w trybie art. 154 kpa, jak również w trybie art. 155 kpa nie może być dokonana z naruszeniem przepisów prawa materialnego.

Jednakże w rozpoznawanej sprawie sytuacja jest inna niż przyjął to Kierownik Urzędu w zaskarżonej decyzji, a to za sprawą wyroku Trybunału Konstytucyjnego

z dnia 16 grudnia 2009r. w sprawie K 49/09, mocą którego Trybunał orzekł, że art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395, z 1988r., Nr 162, poz. 1118, z 1999r. Nr 28, poz. 257, z 2001r. Nr 154, poz. 1788,

z 2003r. Nr 110 poz. 1060 oraz z 2005r., Nr 85, poz. 725) w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Wskazać należy, że przytoczony wyrok Trybunału Konstytucyjnego ma charakter zakresowy, w konsekwencji czego uznany został za niekonstytucyjny przepis w określonym w tym orzeczeniu zakresie i przepis ten nie został jeszcze w dosłownym sensie derogowany z systemu prawnego. Fakt stwierdzenia niekonstytucyjności powołanego przepisu w określonym zakresie nie jest okolicznością obojętną dla rozstrzygania spraw o świadczenia pieniężne osób deportowanych do pracy przymusowej. Wyrok zakresowy powoduje, że usuwane jest z systemu prawnego jego niekonstytucyjne rozumienie (zob. Roman Hauzer, Janusz Trzciński "Prawotwórcze znaczenie orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Lexis Nexis, Warszawa 2008r., s. 42).

Posłużenie się przez Trybunał techniką "wyroku zakresowego" powoduje, że nawet przy stwierdzeniu niekonstytucyjności lub nielegalności przepisu, formalnie pozostaje on w systemie prawa (jednostka redakcyjna tekstu aktu normatywnego nie zostaje derogowana), uchylana jest natomiast zawarta w nim prawna (jedna z norm prawnych mających – potencjalne – źródło w brzmieniu przepisu).

Tym samym – w wymiarze praktycznym – ustanowiony zostaje powszechnie obowiązujący zakaz interpretacji przepisu, która mogłaby doprowadzić do jego "odczytania" i zastosowania w sposób sprzeczny z dyspozytywem (sentencją) wyroku sądu konstytucyjnego (Piotr Radziewicz – glosa do wyroku T.K. z dnia 20 II 2006r., - K. 9/05).

Skoro zatem na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r.

w sprawie K 49/07, utraciła byt prawny zawarta w art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym (...) norma

w zakresie w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej

w granicach przedwojennego państwa polskiego, przeto należało uznać, że zaistniał fakt deportacji skarżącego do pracy przymusowej. Nie można zatem zgodzić się ze stanowiskiem organu, że skarżący nie wykazał istnienia słusznego interesu strony

w rozumieniu art. 154 § 1 kpa.

Błędnie też organ przyjął, że w niniejszej sprawie nie wystąpił interes społeczny przemawiający za pozytywnym rozpatrzeniem wniosku, powołując się w tej części na utrwalane orzecznictwo sądowoadministracyjne.

Powołany wyżej wyrok Trybunału Konstytucyjnego stanowi bowiem zaprzeczenie konstytucyjności przepisu w zakresie mającym znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Wobec tego, brak jest podstaw do powoływania się na dotychczasowe utrwalone orzecznictwo, które oparte było na przepisie art. 2 pkt 2 tej ustawy częściowo nie konstytucyjnym.

W tym stanie sprawy, obowiązkiem organu było zbadanie czy praca skarżącego w gospodarstwie rolnym położonym w miejscowości M. (L.) prowadzonym przez I. i E. L. w okresie od[...]. do[...]. była "zwykłą" pracą przymusową czy też była to praca na skutek deportacji (wywiezienia) o cechach, które wskazał Trybunał Konstytucyjny, a które organ przytoczył w swoim uzasadnieniu.

Podnieść należy, że Kierownik Urzędu dokonał wprawdzie analizy materiału dowodowego pod tym kątem, jednakże w ocenie Sądu analiza ta jest powierzchowna i nie uwzględnia kontekstu sytuacyjnego w jakim zaistniały zdarzenia wskazane przez skarżącego.

Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że Kierownik Urzędu przyjął,

"iż Skarżący pracował w miejscowości L. (polska nazwa M.),

w pobliżu miejsca swojego zamieszkania (miejscowość Ł.). Praca ta nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy o której mówi Trybunał Konstytucyjny

w wyroku z dnia 16 grudnia 2009r.".

W ocenie Sądu stanowisko to jest powierzchowne, opiera się bowiem wyłącznie na założeniu, że o dotkliwości pracy przymusowej świadczy jedynie odległość miejsca pracy od dotychczasowego miejsca zamieszkania.

Taki tok rozumowania organu nie uwzględnia szeregu istotnych okoliczności mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia czy praca jaką wykonywał skarżący może być uznana jako praca wykonywana w warunkach deportacji do pracy przymusowej w rozumieniu ustawy. A zatem czy była to praca niewolnicza w stosunku do powszechnego obowiązku pracy podczas okupacji.

W szczególności Kierownik Urzędu nie uwzględnił tego, że:

- do pracy przymusowej został wywieziony chłopiec w wieku [...] lat, a więc osoba, co do której w cywilizacji tamtego okresu nie istniał obowiązek pracy, gdyż było to dziecko;

- skierowanie do pracy przymusowej łączyło się z wywiezieniem z dotychczasowego miejsca zamieszkania do innej miejscowości, przy czym Kierownik Urzędu nie dokonał ustalenia jaka odległość dzieliła obie miejscowości, i dopiero w odpowiedzi na skargę stwierdził, że było to około [...] km;

- wywiezienie skarżącego do pracy łączyło się z oddzieleniem od matki, która jak podnosi skarżący, wywieziona została na roboty do Niemiec, ojciec skarżącego

w tym czasie już nie żył, a zatem pobyt w miejscowości pracy przymusowej wyłącznie z [...] siostrą nie mógł niwelować traumy związanej

z brakiem rodziców.

Wszystkie te okoliczności ujmowane łącznie, w powiązaniu z faktem wykonywania pracy w charakterze parobka, będącej pracą ponad siły [...] dziecka, a także z faktem życia w warunkach urągających godności ludzkiej, skoro skarżący spał w stajni, błądź w chlewie, stanowią obraz wykonywania pracy nie tylko przymusowej, ale przede wszystkim pracy niewolniczej, niosącej ze sobą dolegliwości ponad zwykłą miarę, a więc takiej, jaka jest objęta dyspozycją art. 2 pkt 2 cyt. ustawy.

W przekonaniu Sądu, Kierownik Urzędu powinien był uwzględnić wyżej przedstawione okoliczności, co stanowiłoby podstawę do uwzględnienia wniosku strony i wydania rozstrzygnięcia stosownie do art. 154 § 2 kpa.

Powyższe zapatrywania Sądu organ powinien uwzględnić przy ponownym rozpatrzeniu sprawy.

Mając powyższe na względzie, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c"

w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2003r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzekł jak w pkt I wyroku. Orzeczenie o zwrocie kosztów postępowania zostało wydane na podstawie art. 200 tej ustawy.