Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt I SA/Kr 779/14
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2014-06-26 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego
Treść wyniku: uchylono zaskarżona decyzję oraz poprzedzającą decyzję tego samego organu
Powołane przepisy: article: art. 41a ust 1 pkt 1, art. 41a ust 2
journal: Dz.U. 2013 poz 1403
law: Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników - tekst jednolity
article: art. 7, art. 77 par. 1, art. 107 par. 1, par. 3, art. 10 par. 1
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

|Sygn. akt I SA/Kr 779/14 | W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 26 czerwca 2014 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, w składzie następującym:, Przewodniczący Sędzia: WSA Maja Chodacka, Sędziowie: WSA Stanisław Grzeszek, WSA Agnieszka Jakimowicz (spr.), Protokolant st. sekretarz: Iwona Sadowska - Białka, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 czerwca 2014 r., sprawy ze skargi Z.T., na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, z dnia 2 kwietnia 2014 r. nr [...], w przedmiocie odmowy umorzenia zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od IV kwartału 2001r. do IV, kwartału 2013 r. wraz, z odsetkami, -uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia 17 stycznia 2014 r.-


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 2 kwietnia 2014 r. nr [...] Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego po rozpoznaniu wniosku Z.T. o ponowne rozpatrzenie sprawy utrzymał w mocy poprzednią decyzję z dnia 17 stycznia 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od IV kwartału 2001 r. do IV kwartału 2013 r. wraz z odsetkami w łącznej 23.278,80 zł.

W uzasadnieniu przedmiotowej decyzji wskazano, że Z.T. zwrócił się w dniu 7 listopada 2014 r. do Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego o umorzenie zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne rolników za siebie i za małżonkę. Wniosek uzasadnił trudną sytuacją finansową związaną z potrąceniem całego wyrównania świadczenia rentowego w kwocie 3.252 zł na poczet zaległych składek, problemami zdrowotnymi spowodowanymi m. inn. wypadkiem w gospodarstwie rolnym w 2009 r. oraz utrzymaniem chorej żony i dwojga uczących się dzieci w wieku 16 i 18 lat wyłącznie z renty, z której dodatkowo potrącane są raty na poczet trzech zawartych układów ratalnych. Do podania Z.T. załączył zaświadczenie z Urzędu Gminy W. o szacunkowym dochodzie rocznym z gospodarstwa o powierzchni 2,25 ha przeliczeniowego (2,23 ha fizycznego) w kwocie 5.421,13 zł (co miesięcznie stanowiło kwotę 451,76 zł), zaświadczenie z Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w W. o korzystaniu z pomocy finansowej tego Ośrodka, wypis z treści orzeczenia komisji lekarskiej z dnia 23 października 2013 r., w którym uznaje się zobowiązanego za okresowo całkowicie niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym od lipca 2013 r. do czerwca 2014 r., decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 28 października 2013 r. przyznającą okresową rentę rolniczą, w której to decyzji wskazano, że należność w kwocie 3.252,43 zł została zaliczona na poczt zaległych należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Ponadto w toku postępowania Z.T. załączył decyzje Wójta Gminy w W., wskazujące na otrzymywanie celowej pomocy w latach 2006-2013 w zakresie zakupu posiłków dla dwojga dzieci w stołówce szkolnej, zakup żywności, zakup opału, dofinansowanie do rachunku za gaz i energię elektryczną, stypendium szkolnego dla dwojga dzieci, zasiłku rodzinnego, zakup odzieży i obuwia, umorzenia zaległości podatkowej, tj. III i IV raty zobowiązania pieniężnego za 2010 r. oraz I i II raty za 2013 r.

Dalej organ wskazał, że przeprowadzona w ramach rozpatrzenia wniosku w dniu 21 listopada 2013 r. wizytacja w gospodarstwie rolnym Z.T. wykazała, że zamieszkuje on z rodziną w murowanym, parterowym domu wyposażonym w kanalizację i centralne ogrzewanie. W trakcie wizytacji wnioskodawca poinformował, że budynek mieszkalny oraz pomieszczenia inwentarskie wymagają remontu. Gospodarstwo wyposażone jest w podstawowe maszyny rolnicze oraz ciągnik własnej konstrukcji. Inwentarz żywy stanowił drób hodowlany: 50 sztuk brojlerów, 40 sztuk kur niosek i 30 sztuk królików. Jednocześnie w trakcie tej wizytacji wnioskodawca oświadczył, że posiada zaległości w opłatach bieżących za wodę, prąd, telefon i podatek rolny, nie wykupuje części lekarstw oraz nie zakupił opału na zimę ze względu na brak środków finansowych, ponosi koszty związane z dojazdem dwojga dzieci do szkół, nie pobiera dopłat obszarowych do gruntów rolnych z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa.

W związku z tym stwierdzono, że nie zachodzą okoliczności pozwalające orzec o całkowitej nieściągalności zadłużenia, które zostało rozłożone na raty i realizowane jest potrąceniami ze świadczenia rentowego zgodnie z wnioskiem zobowiązanego, dlatego też decyzją z dnia 17 stycznia 2014 r. nr [...] Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, wydaną w oparciu o art. 36 ust. 1 pkt 10 i art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t.j. Dz. U. z 2013 r., poz. 1403), odmówił Z.T. umorzenia zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od IV kwartału 2001 r. do IV kwartału 2013 r. wraz z odsetkami w łącznej 23.278,80 zł.

Z.T. dwoma jednobrzmiącymi pismami z dnia 30 i 31 stycznia 2014 r. wniósł o ponowne rozpoznanie sprawy akcentując, że za umorzeniem zadłużenia przemawia zły stan zdrowia jego żony i jego samego, wydatki związane z dojazdem dzieci do szkoły. Wskazał również, że faktycznie rzecz biorąc, otrzymywana pomoc z Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej jest doraźna, a jedynym stałym dochodem jest renta wynosząca 584 zł miesięcznie.

Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, po rozpoznaniu sprawy ponownie, utrzymał w mocy poprzednią decyzję z dnia 17 stycznia 2014 r.

Wskazał, że dokonana została ponowna ocena sytuacji materialnej skarżącego w oparciu o dotychczas zgromadzony w aktach sprawy materiał dowodowy, nowo dostarczone dokumenty, jak i informacje pozyskane podczas przeprowadzonej w dniu 21 lutego 2014 r. kolejnej wizytacji w gospodarstwie rolnym wnioskodawcy. Wizytacja wykazała, że sytuacja rodziny nie uległa znacznej zmianie. Według oświadczenia wnioskodawcy, budynek mieszkalny i budynki gospodarcze wymagają remontu. Ustalono, że hodowany inwentarz żywy to 30 kur i 12 królików. Dodatkowo Z.T. wskazał na nową okoliczność zaistniałą od podjętej w dniu 17 stycznia 2014 r. decyzji, tj. uzyskanie orzeczenia wydanego przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności, określającego stopień niepełnosprawności oraz przyznanie przez Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w W. specjalnego zasiłku celowego na zakup opału.

W pierwszym rzędzie organ przytoczył treść art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, zgodnie z którym Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może odroczyć termin płatności należności z tytułu składek na ubezpieczenie, rozłożyć ich spłatę na raty łub umorzyć w całości lub w części. Oznacza to według organu, że nie każdy wniosek zobowiązanego może być rozpatrzony pozytywnie. Przy rozpatrywaniu wniosku bada się również czy stosownie do art. 41a ust. 2 ww. ustawy zachodzą przesłanki pozwalające orzec o całkowitej nieściągalności zadłużenia, która zachodzi m.in. wówczas, gdy dłużnik nie posiada źródeł dochodu i majątku z którego można efektywnie dochodzić należności, w tym także brak jest możliwości potrącania zadłużenia ze świadczeń. Organ wziął pod uwagę fakt, iż z tytułu prowadzenia działalności rolniczej wraz z małżonką w gospodarstwie rolnym o powierzchni 2,25 ha przeliczeniowego (2,23 ha fizycznego) wnioskodawca nie wywiązywał się przez wiele lat z obowiązku opłacania należnych składek na ubezpieczenie społeczne rolników w ustalonej wysokości i ustawowo określonym terminie, co spowodowało powstanie z tego tytułu zaległości. Organ zwrócił też uwagę, że Placówka Terenowa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego w W., mając na uwadze, że sytuacja materialna wnioskodawcy nie pozwala na jednorazową spłatę pozostałego do uregulowania zadłużenia, wielokrotnie rozłożyła zaległości z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne rolników na raty. Obecnie w realizacji są trzy układy ratalne, realizowane zgodnie z prośbą zobowiązanego poprzez potrącenia z świadczenia rentowego.

Ponadto organ wskazał na fakt umorzenia odsetek w łącznej kwocie 3.767 zł decyzjami z dnia 5 stycznia 2011 r., przy podjęciu których wzięto już pod uwagę sytuację finansową i materialną rodziny zobowiązanego oraz koszty ponoszone na leczenie jego i małżonki oraz fakt korzystania z pomocy społecznej.

Końcowo Prezes KRUS podniósł, że ponowna ocena zgromadzonego w sprawie materiału, wskazuje wprawdzie na obniżenie zdolności płatniczych skarżącego, a tym samym możliwość uregulowania całego zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne rolników, niemniej ocena ta nie stanowi wystarczającej podstawy do umorzenia całego zadłużenia, będącego wynikiem wieloletniego niewywiązywania się z obowiązku terminowego regulowania składek.

Organ powołał się także na okoliczność zabezpieczenia wierzytelności wobec Kasy na hipotece gospodarstwa poprzez wpis hipoteki przymusowej w księdze wieczystej posiadanej nieruchomości oraz na wypłacanie świadczenia rentowego z Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego mimo zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne rolników.

Organ zaznaczył, że wpływ na decyzję odmowną ma nieprzedstawienie żadnych nowych okoliczności przy wnioskowaniu o ponowne rozpatrzenie sprawy, które nie byłyby znane wcześniej oraz zdarzeń losowych, które mogłyby wpłynąć na podjęcie pozytywnej decyzji w zakresie dalszego umorzenia.

Decyzja powyższa stała się przedmiotem skargi Z.T. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, w której wniósł o jej uchylenie i ponowne rozpoznanie sprawy.

Skarżący zarzucił jej błędne ustalenia faktyczne polegające na mylnym stwierdzeniu aktualnego stanu zdrowia, który zgodnie z orzeczeniem komisji lekarskiej Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z 23 października 2013 r. polega na całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym, niesprawiedliwe i przedmiotowe potraktowanie jego sprawy, brak zrozumienia dla sytuacji rodziny i biurokratyczną oziębłość. Zawnioskował o dopuszczenie dowodu z akt Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego w Wadowicach. Zaznaczył, że umorzenie zaległości uzasadnia wystarczająco bardzo trudna sytuacja finansowa, pogarszający się stan zdrowia, choroba żony i orzeczenie o całkowitej niezdolności do pracy.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, w całości podtrzymując stanowisko i argumentację podniesione w zaskarżonej decyzji. Dodatkowo wskazano, że zastosowanie ulgi w postaci umorzenia należności spowodowałoby, iż w przyszłości skarżący nie miałby okresu pracy w gospodarstwie zaliczonego do uprawnień emerytalno – rentowych. Umorzenie należności może nastąpić w sytuacji całkowitej nieściągalności składek według art. 41a ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, która w niniejszej sytuacji nie zachodzi, gdyż skarżący posiada nieruchomość, a zaległość jest zabezpieczona hipoteką, ponadto rodzina zamieszkuje w dobrych warunkach. Znaczenie ma również to, że zaległość powstała w wyniku długotrwałego nieuiszczania składek, a obecnie jest potrącana w ramach zawartych układów ratalnych ze świadczenia rentowego skarżącego. Ponadto pełnomocnik organu zaznaczył, że decyzja w przedmiocie umorzenia należności jest decyzją uznaniową, a organ zbadał sytuację majątkową zobowiązanego, jak i funduszy składkowych i nie przekroczył granic swobodnego uznania.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje.

Na wstępie należy zaznaczyć, że niniejsza sprawa podlega rozpoznaniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na mocy przepisu § 1 pkt 3 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 28 sierpnia 2008 r. w sprawie przekazania rozpoznawania innym wojewódzkim sądom administracyjnym niektórych spraw z zakresu działania ministra właściwego do spraw finansów publicznych, Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (Dz. U. nr 163, poz. 1016).

Art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) stanowi, że kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów wymienionych w art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm.) sprawowana jest w oparciu o kryterium zgodności z prawem. W związku z tym, zgodnie z art. 145 § 1 tejże ustawy, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracyjny, konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia przepisów prawa materialnego, bądź przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, albo też do naruszenia przepisów prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania albo stwierdzenia nieważności orzeczenia.

Ponadto podnieść należy, że w świetle art. 134 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi sąd związany jest granicami sprawy, ale nie będąc jednocześnie związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną nie jest zobowiązany do badania tych zarzutów i wniosków, które nie mają znaczenia dla oceny legalności zaskarżonego aktu.

Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w oparciu o wyżej wskazane zasady orzekający w niniejszej sprawie Sąd doszedł do przekonania, że narusza ona przepisy postępowania, jak i przepisy prawa materialnego w stopniu powodującym konieczność wyeliminowania jej z porządku prawnego, a zatem skarga zasługuje na uwzględnienie.

Przedmiotem kontroli Sądu jest w niniejszej sprawie decyzja Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego w przedmiocie umorzenia składek na ubezpieczenie społeczne rolników oraz kosztów upomnienia wraz z odsetkami, której podstawę materialnoprawną stanowi art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (t.j. Dz. U. z 2013 r. poz. 1403 z późn. zm.). Zgodnie z tym przepisem Prezes Kasy (lub upoważniony przez niego pracownik Kasy), w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno - rentowego i składkowego, może odroczyć termin płatności należności z tytułu składek na ubezpieczenie, rozłożyć ich spłatę na raty lub umorzyć w całości lub w części. Przy czym zgodnie z art. 6 pkt 13b cytowanej ustawy za należności z tytułu składek na ubezpieczenie uznaje się nie tylko składki, ale i należne od nich odsetki oraz koszty upomnienia. Zatem z treści przytoczonego art. 41a ust. 1 pkt 1 cytowanej ustawy wynika, że istotą decyzji dotyczącej umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników jest jej uznaniowy charakter. Uznanie administracyjne nie oznacza jednak dowolności organu administracji publicznej co do rozstrzygnięcia, o czym świadczą określone w tych przepisach przesłanki podejmowania decyzji w tej materii. Katalog tych przesłanek pozwalających na umorzenie należności składkowych został określony jasno i precyzyjnie i w ten sposób zakreśla granice swobodnego uznania organu. Organ przy wydawaniu decyzji o umorzeniu należności składkowych jest zobowiązany zatem do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione przesłanki określone w przytoczonych przepisach prawnych. W ten sposób przeprowadzona analiza stanu faktycznego stanowi podstawę do wydania decyzji o charakterze uznaniowym (por. uzasadnienie wyroku NSA z dnia 15 stycznia 2008 r., sygn. akt II GSK 321/07).

W świetle dotychczasowego orzecznictwa sądowego takie decyzje podlegają ograniczonej kontroli sądów administracyjnych. Kontroli nie podlega uznanie administracyjne samo w sobie, lecz kwestia, czy decyzja została podjęta zgodnie z podstawowymi regułami postępowania administracyjnego, a w szczególności, czy wydano ją w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy oraz, czy ocena tego materiału została dokonana zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, czy też zawiera elementy dowolności.

Decyzja uznaniowa może być przez sąd uchylona w wypadkach stwierdzenia, iż została wydana z takim naruszeniem przepisów prawa o postępowaniu lub prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. O tego rodzaju naruszeniach można mówić, gdyby organ pozostawił poza swoimi rozważaniami argumenty podnoszone przez stronę, pominął istotny dla rozstrzygnięcia materiał dowodowy lub dokonał jego oceny wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego, a także gdyby dokonał wykładni występujących w przepisach określających przesłanki umorzenia należności składkowych pojęć niezgodnie z ogólnymi zasadami prawa.

Wskazać również należy, że jak każda decyzja administracyjna, także i rozstrzygnięcie będące przedmiotem kontroli w niniejszej sprawie musi spełniać ogólne wymogi wymienione w art. 107 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2013 r., poz. 267), z którego wynika, że prawidłowo skonstruowana decyzja winna zawierać m. inn. uzasadnienie faktyczne i prawne. Zgodnie zaś z art. 107 § 3 k.p.a. uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa.

Zgodnie z zasadami prawidłowo prowadzonego postępowania administracyjnego decyzja powinna wskazywać ustalony przez organ administracyjny stan faktyczny, określać przesłanki zastosowania tej, a nie innej kwalifikacji prawnej i ustalać, jakie okoliczności stanu faktycznego odpowiadają którym z fragmentów normy prawnej zastosowanej w sprawie ( wyrok NSA z dnia 18 maja 2000 r., V SA 2762/99). Przytoczenie przepisów prawa to również wskazanie ich treści i relacji do stanu faktycznego sprawy (wyrok NSA z dnia 8 listopada 2000 r., sygn. akt III SA 760/99, niepubl.). Jak podkreśla się w orzecznictwie: "Prawidłowe uzasadnienie decyzji ma nie tylko znaczenie prawne, ale i wychowawcze, bowiem pogłębia zaufanie uczestników postępowania do organów administracyjnych. Motywy decyzji winny odzwierciedlać rację decyzyjną i wyjaśnić tok rozumowań prowadzących do zastosowania konkretnego przepisu prawa materialnego do rzeczywistej sytuacji faktycznej. Motywy decyzji powinny być tak ujęte, aby strona mogła zrozumieć i w miarę możliwości zaakceptować zasadność przesłanek faktycznych i prawnych, którymi kierował się organ przy załatwianiu sprawy." – tak: wyrok WSA w Warszawie z dnia 7 stycznia 2009 r., sygn. akt II SA/Wa 1245/08, LEX nr 475217. Materialna strona uzasadnienia odgrywa bardzo ważną rolę procesową, warunkuje bowiem prawo do obrony. Brak uzasadnienia decyzji jest naruszeniem uprawnień strony. Strona powinna mieć bowiem jasno przedstawione stanowisko organu co do podstaw przyjętego rozstrzygnięcia, tak aby mogła ustosunkować się do przedstawionych zarzutów.

Tymczasem zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja Prezesa KRUS z dnia 17 stycznia 2014 r. nie spełniają wyżej wskazanych wymogów.

Dla spełnienia warunków uzasadnienia prawnego decyzji nie wystarczy, tak jak to uczynił Prezes KRUS w zaskarżonej decyzji, jedynie przywołanie treści przepisu stanowiącego podstawę prawną rozstrzygnięcia, bez dokonania wykładni tego przepisu i odniesienia go do stanu faktycznego sprawy (por. wyrok WSA w Olsztynie z dnia 30 kwietnia 2009 r., sygn. akt I SA/Ol 236/09, LEX nr 499970).

Jak zasadnie twierdzi się w orzecznictwie: "Obowiązkiem organu wydającego orzeczenie na podstawie art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników jest wyjaśnienie czy w sytuacji osoby, która złożyła wniosek o umorzenie należności składkowych nie występuje ważny interes umożliwiający umorzenie tych należności, który powinien być wyjaśniony przy uwzględnieniu możliwości płatniczych wnioskodawcy i stanu finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego. Niezbędne jest, zatem wyjaśnienie jak również odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji stanu faktycznego sprawy w zakresie sytuacji osobistej oraz majątkowej wnioskodawcy ze szczególnym uwzględnieniem jego możliwości płatniczych. Następnie odniesienie takiego stanu faktycznego do wysokości zadłużenia względem Kasy. W przeciwnym razie decyzja negatywna dla wnioskodawcy staje się nieuzasadnioną i dowolną, a powody odmowy organu orzekającego nieznane dla strony (tak: wyrok WSA w Warszawie z dnia 26 sierpnia 2008 r., sygn. akt V SA/Wa 1038/08, LEX nr 560178).

Tymczasem na gruncie niniejszej sprawy organ nie dokonał żadnej wykładni stanowiącego podstawę materialnoprawną przepisu art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Jak wskazano wyżej, analiza przedmiotowego przepisu prowadzi do wniosku, że w postępowaniu zainicjowanym wnioskiem strony o umorzenie należności z tytułu składek organ ma obowiązek badania czy za umorzeniem przemawia ważny interes strony oraz jakie są możliwości płatnicze wnioskodawcy. Ponadto organ przy podejmowaniu decyzji w przedmiocie umorzenia winien wyważyć pomiędzy ważnym interesem zobowiązanego oraz stanem finansów funduszów emerytalno - rentowego i składkowego. Poza zacytowaniem art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, Prezes KRUS nie przedstawił żadnych wyjaśnień mogących przybliżyć znaczenie pojęcia ważnego interesu zainteresowanego, wzajemnych relacji pomiędzy tym interesem a interesem funduszu emerytalno-rentowego, czy uznaniowego charakteru tych decyzji. Dodatkowo organ całkowicie pominął wskazane wyżej przesłanki ustawowe decyzji wydawanej w trybie art. 41a ust. 1 pkt 1 cytowanej ustawy skupiając się w głównej mierze na argumencie, iż zadłużenie jest konsekwencją niedokonywania przez skarżącego i jego małżonkę w terminie płatności składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Tymczasem okoliczności w jakich powstały zaległości składkowe oraz przyczyny, dla których wnioskodawca nie opłacił należności składkowych w terminie nie są istotne z punktu widzenia art. 41 ust. 1 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Oczywista jest sytuacja, że gdyby zaległości nie powstały, skarżący nie wystąpiłby z wnioskiem o ich umorzenie. Również podnoszona przez organ rentowy kwestia całkowitej nieściągalności, którą upatruje się w zabezpieczeniu hipotecznym oraz realizacją układów ratalnych, nie mieści się w zakresie kilkakrotnie powoływanego już art. 41a ust. 1 pkt 1 cyt. ustawy. Na przesłankę tę wskazuje natomiast art. 41a ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, ale niniejsza sprawa nie toczyła się w trybie opisanym w tym przepisie (tzn. z urzędu). Na gruncie niniejszej sprawy dokonano więc całkowicie błędnej wykładni wskazanego przepisu powołując się na przesłanki umorzenia, o których nie ma mowy w przepisie stanowiącym podstawę materialnoprawną wydanego rozstrzygnięcia.

Za niewystarczające należy także uznać uzasadnienie faktyczne zaskarżonej, jak i poprzedzającej ją decyzji Prezesa KRUS. Organ ograniczył się w zasadzie do wyspecyfikowania jakie dokumenty zostały zgromadzone w toku postępowania. Nie pokusił się już natomiast o wskazanie, które z dowodów zostały uznane za wiarygodne i na których się oparto przy podejmowaniu rozstrzygnięcia, a którym odmówiono tego przymiotu. Nie dokonano żadnej oceny przedłożonych przez skarżącego dokumentów obrazujących jego sytuację rodzinną, majątkową i zdrowotną. Organ przeprowadził też dwukrotnie w toku postępowania wywiad środowiskowy (wizytację), z których wynikało, że sytuacja rodziny skarżącego jest trudna, ale ustalenie tej kwestii znalazło marginalne odzwierciedlenie w uzasadnieniach obydwu decyzji Prezesa KRUS i nie legło u podstaw tychże rozstrzygnięć. Stwierdzono jedynie, że sytuację finansową i materialną rodziny, koszty ponoszone na leczenie i fakt korzystania z pomocy GOPS wzięto pod uwagę przy podejmowaniu poprzednich decyzji w sprawie zadłużenia skarżącego. Tymczasem fakt wzięcia powyższych okoliczności pod rozwagę przy rozpoznawaniu innej sprawy nie ma absolutnie żadnego znaczenia na gruncie sprawy niniejszej, gdzie organ był zobligowany do ustalenia aktualnej sytuacji życiowej, zdrowotnej i materialnej rodziny i rozpatrzenia jej pod kątem przesłanek wskazanych w art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Za odmową umorzenia należności składkowych nie może też przemawiać fakt, że wcześniej część tych należności została już skarżącemu umorzona.

Właściwa ocena występowania bądź braku rzeczowych przesłanek w konkretnej sprawie może być dokonana tylko po wszechstronnym i wnikliwym rozważeniu całokształtu materiału dowodowego, poprzedzonym wyczerpującym zebraniem materiału dowodowego oraz dokładnym wyjaśnieniem wszystkich okoliczności faktycznych. W niniejszej sprawie organ nie wyjaśnił w sposób wystarczający istotnych dla sprawy okoliczności faktycznych, czym naruszył przepisy postępowania w sposób mający wpływ na wynik sprawy. Niewystarczające w tym zakresie jest bowiem ogólnikowe i arbitralne stwierdzenie, że argumenty podnoszone przez wnioskodawcę mogą wpływać na obniżenie jego zdolności płatniczych, a tym samym na uregulowanie zadłużenia względem KRUS, jednak nie stanowią podstawy do umorzenia zaległości.

Jak podnosi się w literaturze "z przepisów art. 7 i 77 § 1 k.p.a., wynika jednoznacznie, że postępowanie dowodowe jest oparte na zasadzie oficjalności, co oznacza, że organ administracyjny jest obowiązany z urzędu przeprowadzić dowody służące ustaleniu stanu faktycznego sprawy. To organ administracyjny jest "gospodarzem postępowania" i to on określa kierunek jego prowadzenia, a także określa, jakie dowody w danym postępowaniu są niezbędne do prawidłowego załatwienia sprawy" (Komentarz do art. 7 kodeksu postępowania administracyjnego (Dz.U.00.98.1071), [w:] G. Łaszczyca, A. Martysz, A. Matan, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz. Tom I. Komentarz do art. 1-103, LEX, 2007, wyd. II). Oczywiście, zasada ta nie zwalnia strony postępowania od współudziału w realizacji tego obowiązku, zwłaszcza w sytuacji, gdy nieudowodnienie określonej czynności faktycznej może prowadzić do rezultatów niekorzystnych dla strony (por. wyrok NSA z dnia 26 października 1984 r., sygn. akt II SA 1205/84, ONSA 1984, z. 2, poz. 98). Jednakże organ prowadzący postępowanie w przedmiocie umorzenia należności składkowych powinien wezwać stronę do przedstawienia stosownych dowodów na potwierdzenie zasadności wniosku. Dopiero gdy strona nie wskaże takich konkretnych okoliczności, mimo że na niej spoczywa ciężar dowodowy, można z tego wywieść negatywne dla niej wnioski (por.: wyroki NSA z dnia 20 maja 1998 r., sygn. akt I SA/Ka 1605/96, LEX nr 33414 oraz z dnia 23 września 1998 r., sygn. akt III SA 2792/97, LEX nr 44742). Jest to zatem sytuacja szczególnego rodzaju i należy stronę o tych ewentualnych konsekwencjach poinformować.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy należy podnieść, że obowiązkiem Prezesa KRUS było przede wszystkim dokładne wyjaśnienie i zbadanie sytuacji materialnej, życiowej, zdrowotnej i rodzinnej wnioskującego o umorzenie zaległych należności. Dla ustalenia możliwości płatniczych skarżącego konieczne było nie tylko wskazanie wysokości osiąganych przez niego i jego czteroosobową rodzinę przychodów, które plasują się na niezwykle niskim poziomie, ale również ustalenie wysokości wszystkich wydatków i obciążeń domowego budżetu oraz relacji pomiędzy dochodami a wydatkami koniecznymi dla egzystencji zobowiązanego i jego rodziny. Organ rozstrzygając w kwestii umorzenia należności składkowych winien też wskazać realne możliwości podjęcia lub zmiany zatrudnienia, czy uzyskiwania dochodów z dodatkowych źródeł, a także zanalizować skutki, jakie dla jednostki może spowodować konieczność zapłaty zaległości objętej wnioskiem o umorzenie. Ważny interes w umorzeniu składek ze względu na trudną sytuację materialną ubezpieczonego istnieje bowiem wtedy, gdy pomiędzy obowiązkiem zapłaty składek i możliwościami finansowymi zobowiązanego istnieje związek tego rodzaju, że wykonanie obowiązku zapłaty składek mogłoby spowodować niemożność zaspokojenia przez zobowiązanego i jego bliskich podstawnych potrzeb życiowych.

Tymczasem z akt sprawy wynika przecież, że rodzina od wielu już lat boryka się z problemami zdrowotnymi i poważnymi niedoborami finansowymi, żyjąc na granicy ubóstwa. Przynajmniej od 2006 r. nie radzi sobie z zaspakajaniem podstawowych potrzeb życiowych, korzystając ze zinstytucjonalizowanej pomocy społecznej, wykazuje zaległości w regulowaniu obowiązkowych opłat, mieszka w domu wymagającym remontu. Niewielkie gospodarstwo rolne, słabo doposażone, nie przynosi wysokich dochodów, zaś choroba skarżącego uniemożliwia mu obecnie pracę na roli, zatem brak jest perspektyw na poprawę sytuacji bytowej rodziny. Niewątpliwie nie leży w interesie społecznym domaganie się zapłaty zaległych składek w sytuacji, gdy zobowiązany korzysta z pomocy społecznej. Dochodzi bowiem do paradoksu objawiającego się tym, że dłużnik aby zdobyć środki na zapłatę należności publicznoprawnych ubiega się o środki z pomocy społecznej, które również są środkami publicznymi. Za nietrafny Sąd uznał argument realizowania przez skarżącego układu ratalnego, skoro po potrąceniach pozostaje mu miesięczna kwota netto 584 zł. Skoro skarżący złożył do organu rentowego wniosek o umorzenie należności składkowych, to należy przypuszczać, że realizacja układu ratalnego stanowi dla niego i budżetu domowego zbyt duże obciążenie.

Zatem, aby prawidłowo ustalić możliwości płatnicze skarżącego, należało nie tylko przeprowadzić wizytację w domu i gospodarstwie wnioskodawcy, ale nadto wezwać go o podanie i udokumentowanie wyżej wskazanych okoliczności z pouczeniem o konsekwencjach nie wskazania żądanych informacji. Obowiązku tego nie wypełniają pisma z dnia 14 listopada 2013 r. i 7 lutego 2014 r. zawiadamiające o toczącym się postępowaniu z ogólnym pouczeniem o możliwości przeglądania akt sprawy oraz wypowiadania się co do zebranych materiałów i dowodów.

Po dokonaniu powyższych ustaleń organ winien je ocenić i zanalizować w kontekście przesłanek ważnego interesu skarżącego i stanu funduszów KRUS, która to ocena powinna zostać zawarta w prawidłowo skonstruowanym uzasadnieniu decyzji. Dopiero w wyniku tak przeprowadzonego postępowania organ może podjąć rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należności składkowych.

W tym zatem kierunku winno pójść postępowanie organu przy ponownym rozpatrzeniu sprawy.

Stwierdzić również należy, że wprawdzie, jak to wspomniano na wstępie, decyzje dotyczące umorzenia mają charakter uznaniowy, to jednak okoliczność ta nie oznacza sytuacji, w której instytucja określona w art. 41a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników może przybrać charakter wyłącznie papierowy i nie znaleźć żadnego zastosowania w praktyce. Wydając decyzję w przedmiocie umorzenia należności organ orzekający winien zawsze brać pod uwagę fakt, że ustawodawca przewidział możliwość umorzenia należności po spełnieniu określonych przesłanek, odmowa umorzenia nie może więc być traktowana jako zasada postępowania przy rozstrzyganiu tego typu spraw.

W sytuacji zatem spełnienia przez wnioskodawcę przesłanek wskazanych w cytowanym przepisie, organ winien rozważyć możliwość przychylenia się do wniosku o umorzenie należności składkowych. W przeciwnym razie w uzasadnieniu podjętej odmowy umorzenia należności składkowych winien przekonać wnioskującą stronę, iż nie ma racji twierdząc, że nie jest w stanie spłacić należności i jednocześnie wskazać jakie możliwości w tym zakresie strona realnie posiada.

Wskazać również należy, że organ rentowy dopuścił się naruszenia art. 10 § 1 k.p.a. Z przepisu tego wynika bowiem m.inn., że organy administracji publicznej obowiązane są umożliwić stronom wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań przed wydaniem decyzji (pokreślenie Sądu). Zatem skierowanie do skarżącego pism z dnia z dnia 14 listopada 2013 r. (tuż po wszczęciu postępowania) i 7 lutego 2014 r. (zaraz po wpłynięciu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy) nie czyni zadość dyspozycji art. 10 § 1 k.p.a.

Mając powyższe na względzie, z uwagi na wykazane wyżej uchybienia, sprowadzające się do naruszenia przepisów postępowania, w szczególności art. 7, art. 77 § 1, art. 10 § 1 k.p.a. w stopniu, który mógł mieć istotne znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy oraz przepisów prawa materialnego, tj. art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, należało w oparciu o art. 145 § 1 ust. 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzec jak w sentencji. Działając zaś na podstawie art. 135 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd orzekł o wyeliminowaniu z obrotu prawnego także decyzji poprzedzającej zaskarżoną decyzję, gdyż było to niezbędne dla końcowego załatwienia sprawy, której dotyczyła skarga.

Sąd zaniechał orzeczenia o kosztach postępowania, z uwagi na to, że skarżący występował w sprawie osobiście, bez profesjonalnego pełnomocnika, a z mocy art. 239 pkt 1lit. e Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi zwolniony był z obowiązku uiszczania kosztów sądowych w niniejszej sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych.