Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 638/10
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2010-10-05 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 §1 1 i 3
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 2 pkt 2
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bożena Popowska ( spr ) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 05 października 2010 r. w trybie uproszczonym sprawy ze skargi J.P. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] czerwca 2010 r. [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego J.P. kwotę [...] złotych ([...] ) tytułem zwrotu kosztów sądowych, 3. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu,


UZASADNIENIE

J.P. pismem z dnia 15 marca 2010r. zwrócił się wnioskiem o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej wykonywanej w gospodarstwie rolnym w K. od 1940 do 1945r.

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznej Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm. – dalej ustawa), w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r. sygn. akt K 49/07 (Dz.U. z dnia 23.12.2009r. nr 220, poz. 1734), po rozpatrzeniu powyższego wniosku, decyzją z dnia [...] maja 2010r. nr [...] odmówił J.P. uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej. Kierownik Urzędu wskazał, że Trybunał Konstytucyjny uznając niezgodność art. 2 pkt 2 ustawy w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej stwierdził, że nie ma zastrzeżeń co do zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Kierownik Urzędu, powołując się na materiał dowodowy zgromadzony w sprawie, stwierdził że skarżący wykonywał pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania. Praca ta nie przybrała zatem szczególnie dotkliwej formy, o której mówi Trybunał, tzn. nie była połączona z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska.

J.P. we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wskazał, iż urodził się w 1925r. we Francji w miejscowości [...], gdzie jego rodzice wyjechali z Polski po I wojnie światowej. Do Polski skarżący przyjechał w 1937 roku i wraz z wujem P.W. zamieszkał w należącym do rodziców domu w W , skąd po wybuchu wojny i wkroczeniu hitlerowców został wysiedlony. Skarżący wskazał, iż schronienie znalazł u państwa R na ulicy C w W., skąd z początkiem 1940r. skierowany został przez Niemców do pracy przymusowej w gospodarstwie rolnym należącym do W.H., położonym w K oddalonym od W o około 13 km, gdzie przez ponad pięć lat pracował jako parobek. Mając powyższe na uwadze skarżący stwierdził, że jego przypadek wiąże się z wysiedleniem i "wyrwaniem z dotychczasowego środowiska". Skarżący wskazał, iż jego domem rodzinnym z chwilą aresztowania opiekuna stał się dom rodzinny we Francji, do którego nie miał żadnych możliwości powrócić, bądź odwiedzać rodziców.

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych po ponownym rozpatrzeniu sprawy, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji Kierownik Urzędu powołał się na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego sygn. akt K 49/07, w którym TK podzielił pogląd ustawodawcy, że wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Osoby te znajdowały się w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (n.p. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. W związku z powyższym, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych stwierdził, że nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do przyznania świadczenia pieniężnego, o którym mowa w ustawie. Z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, iż J.P. pracował w niewielkiej odległości od miejsca stałego zamieszkania (K ). Praca wykonywana przez stronę w miejscu zamieszkania nie przybrała zatem, zdaniem organu, szczególnie dotkliwej formy, o której mówi Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16.12.2009 r., tzn. nie była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem z dotychczasowego środowiska."

J.P., kwestionując powyższe rozstrzygnięcie, wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, zarzucając organowi błędne wskazanie wsi K jako miejsca stałego zamieszkania, podczas gdy jego stałym miejscem pobytu przed wysiedleniem był W. Znajdujący się w aktach sprawy dowód osobisty "Fingerabdruck" wystawiony w 1941r. w czasie przymusowego pobytu u W.H. nie może być bowiem dowodem, iż K stanowiło miejsce jego stałego pobytu.

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odpowiadając na skargę, wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zasadniczą kwestią w przedmiotowej sprawie jest ocena decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, odmawiającej J.P. uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej. Podstawę prawną powyższej decyzji stanowił art. 2 pkt 2 ustawy, zgodnie z którym represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945, bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 roku do dnia 5 lutego 1946 roku oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 roku sygn. akt: K 49/07 (Dz. U. z dnia 23 grudnia 2009r. Nr 220, poz. 1734) uznał, że w/w art. 2 pkt 2 ustawy w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności, związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi.

Z powyższego wynika, iż prowadząc postępowanie w sprawie przyznania świadczenia z tytułu deportacji organ miał obowiązek przeprowadzić postępowanie dowodowe celem ustalenia, czy skierowanie skarżącego do pracy w gospodarstwie rolnym w K spełnia warunki uznania za deportację w rozumieniu ustawy i uzasadnia przyznanie świadczenia pieniężnego. Wbrew powyższemu, organ administracyjny zaniechał przeprowadzenia postępowania dowodowego w tym zakresie uznając, iż praca wykonywana w miejscu zamieszkania nie przybrała szczególnie dotkliwej formy. Stwierdzić należy, iż sam fakt przewiezienia do pracy przymusowej w pobliże miejsca zamieszkania - wbrew stanowisku organu - nie wyklucza możliwości uznania wywiezienia za deportację. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 roku sygn. akt: K 49/07, obok odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania, za równie ważne przy uznaniu wywiezienia do pracy przymusowej za deportację w rozumieniu ustawy wskazał znajomość okolicy i otoczenie rodziny i znajomych. W konkretnej sprawie oznacza to, że istotnym jest ustalenie, czy osoba deportowana mogła odwiedzać dom rodzinny, znajomych, przyjaciół. Nie bez znaczenia pozostaje wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji (gdzie spała, jak wyglądał dzień takiej osoby, jak się odżywiała), zy zadania wykonywane przez osobę deportowaną adekwatne były do jej wieku. Często bowiem się zdarzało, że małe dzieci musiały ciężko pracować pod groźbą kary.

Stwierdzić należy również, że K nie stanowiło miejsca zamieszkania skarżącego przed wywiezieniem do pracy przymusowej. Jak wynika bowiem z akt sprawy i z treści skargi, miejscem zamieszkania J.P. przed wywiezieniem do pracy w gospodarstwie W.H. był W , oddalony o około 13 km od K. Organ tego jednoznacznie nie stwierdził. Sama treść uzasadnienia wskazuje, iż organ przyjął wieś K jako miejsce zamieszkania skarżącego, co jest oczywiście sprzeczne ze zgromadzonym materiałem dowodowym organu.

Uwzględniając powyższe i przenosząc uwagi na tle ww. wyroku Trybunału Konstytucyjnego na grunt niniejszej sprawy skład orzekający uznał, że w stanie faktycznym sprawy doszło do uchybienia art. 7, 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (jt: Dz. U. z 2000r., nr 98, poz. 1071 ze zm. - dalej kpa). Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 kpa). Organ administracji publicznej jest obowiązany również w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 kpa) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenić, czy dana okoliczność została udowodniona (zasada swobodnej oceny dowodów – art. 80 kpa). Obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego jest związany ściśle z przyjętą zasadą swobodnej oceny dowodów. Swobodna ocena dowodów, aby nie przerodziła się w samowolę, musi być jednak dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny .

Ponadto stwierdzić należy, że Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych nie odniósł się do zarzutów podniesionych w odwołaniu, co jest sprzeczne z unormowaną w art. 7 kpa zasadą prawdy obiektywnej, zgodnie z którą organy administracji publicznej "podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy". Zgodnie z tą zasadą, organ prowadzący postępowanie ma obowiązek zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, aby ustalić stan faktyczny sprawy zgodny z rzeczywistością. W szczególności jest obowiązany dokonać wszechstronnej oceny okoliczności konkretnego przypadku na podstawie analizy całego materiału dowodowego, a stanowisko wyrażone w decyzji uzasadnić w sposób wymagany przez przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego (np. wyrok NSA z dnia 26 maja 1981 r., SA 810/81, ONSA 1981, nr 1, poz. 45).

Sąd rozpoznając przedmiotową skargę dostrzegł także naruszenie art. 107 § 1 i 3 kpa. Przepis ten wymaga, by uzasadnienie faktyczne decyzji w szczególności zawierało wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Tymczasem uzasadnienie decyzji obu instancji - poza powołaniem tezy wyroku Trybunału Konstytucyjnego i fragmentów uzasadnienia tegoż wyroku - zawiera tylko jedno zdanie, odnoszące się do odmowy przyznania świadczenia. W zdaniu tym organ w sposób autorytatywny wskazał, że w sprawie nie została spełniona przesłanka deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy. Brak dogłębnej analizy okoliczności sprawy i dokonania szczegółowych ustaleń w tym zakresie, narusza wspomniany art. 107 § 1 i 3 kpa. Organ w uzasadnieniu decyzji wskazał również wyłącznie miejscowość, w której przebywał i pracował skarżący (K ), nie wskazując jednoznacznie miejsca jego zamieszkania przed wysiedleniem, nie odnosząc się do warunków w których żył, ile miał wówczas lat i z kim przebywał. Powyższe ma o tyle istotna znaczenie, iż ze wskazanych przez skarżącego okoliczności wynika. że jego rodzice w trakcie wojny przebywali we Francji, jego wuj został aresztowany, a przed wywiezieniem do K skarżący przebywał u ludzi nie będących jego rodziną. Organ nie odniósł się jednak do tych okoliczności w kontekście uznania wywiezienia skarżącego na roboty jako deportacji w rozumieniu ustawy.

Mając na uwadze wskazane wyżej naruszenia zasad postępowania, organ administracji publicznej, rozpoznając ponownie sprawę, przed wydaniem decyzji powinien przeprowadzić postępowanie dowodowe mające na celu ustalenie czy wywiezienie do wsi K wiązało się z "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Ponadto organ odniesie się do okoliczności podniesionych przez skarżącego w złożonym przez niego wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy.

W tym stanie rzeczy, Sąd na podstawie art. 145 §1 ust 1 pkt 1c ustawy z dnia 30 sierpnia 2004r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w pkt 1 sentencji wyroku. O kosztach (pkt 2 wyroku) orzeczono na podstawie art. 200 ppsa, a o wykonalności na podstawie art. 152 ppsa.

AT-Sz