Wyrok NSA, sygn. akt III OSK 5449/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2022-11-24 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 83
journal: Dz.U. 2020 poz 53
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - t.j.
article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3, art. 136, art. 77, art. 10
journal: Dz.U. 2020 poz 256
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Przemysław Szustakiewicz Sędziowie: Sędzia NSA Mirosław Wincenciak Sędzia del. WSA Mariusz Kotulski (spr.) po rozpoznaniu w dniu 24 listopada 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej T. L. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 lutego 2021 r. sygn. akt II SA/Wa 1906/20 w sprawie ze skargi T. L. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 10 lutego 2021 r. sygn. akt II SA/Wa 1906/20 oddalił skargę T. L. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 29 lipca 2020 r. nr 992700/620/425/2020-SWO w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Decyzją z 29 lipca 2020 r., znak: 992700/620/425/2020-SWO, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS"), działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 256, dalej: "k.p.a.") utrzymał w mocy decyzję własną z 17 czerwca 2020 r. znak: 010000/620/23443/2020/CSW, wydaną na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 53, dalej: "u.e.r. z FUS"), odmawiającej przyznania T. L. (dalej: "skarżący") renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.

Z akt postępowania, w tym z przedstawionej dokumentacji rentowej wynikało, że do powstania całkowitej niezdolności do pracy w wieku 56 lat skarżący udokumentował 15 lat, 1 miesiąc i 1 dzień łącznych okresów składkowych i nieskładkowych, w tym 14 lat, 4 miesiące i 29 dni okresów składkowych oraz 8 miesięcy i 2 dni okresów nieskładkowych. Za lata 1993-1995, 1997-2007, 2008-2016 skarżący nie przedstawił dokumentów poświadczających podjęcie zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi.

Decyzją z 17 czerwca 2020 r. znak: 010000/620/23443/2020/CSW, Prezes ZUS odmówił skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu wskazał, że przy orzekaniu w przedmiocie świadczeń w drodze wyjątku konieczne jest więc zbadanie, czy brak tych uprawnień był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które ubezpieczony nie miał wpływu. W ocenie Prezesa ZUS, nie zostały wykazane tego rodzaju okoliczności szczególnie, uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia. Całkowita niezdolność do pracy została ustalona wobec skarżącego dopiero od 29 sierpnia 2018 r., organ uznał zatem do tego momentu nie istniały przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem. Wskazał, że skarżący nie wykazał innych szczególnych okoliczności, na które nie miał wpływu.

Po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Prezes ZUS wydał wymienioną na wstępie decyzję z 29 lipca 2020 r., znak: 992700/620/425/2020-SWO. W jej uzasadnieniu przywołał brzmienie przepisu art. 83 u.e.r. z FUS, a także podniósł, że z zebranego materiału dowodowego nie wynika by zachodziła przesłanka szczególnych okoliczności, na skutek których skarżący nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, jak również nie wykazał on, że ów niespełnienie warunków było spowodowane okolicznościami, na które skarżący nie miał wpływu. Organ podniósł, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje krótki okres, usprawiedliwiony szczególnymi okolicznościami. Tymczasem do dnia orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy, skarżący przez wiele okresów w ogóle nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi. Organ podkreślił, że świadczenie z art. 83 ust. 1 u.e.r. nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione.

Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł T. L.

W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko jak w zaskarżonej decyzji.

Postanowieniem z 5 listopada 2020 r., sygn. akt SPP/Wa 341/20 referendarz sądowy ustanowił dla skarżącego pełnomocnika z urzędu, a także umorzył postępowanie w zakresie zwolnienia z ponoszenia kosztów sądowych.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w powołanym wyżej wyroku oddalił skargę uznając, że zaskarżona decyzja została wydana zgodnie z prawem.

Uzasadniając swoje stanowisko Sąd I instancji wskazał, że podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 u.e.r. z FUS, w myśl którego ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej świadczeń przewidzianych w ustawie.

Sąd I instancji zaznaczył, że istnieje wyjątkowy tryb przyznawania ubezpieczonym prawa do renty lub emerytury decyzją Prezesa ZUS przewiduje art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Analiza treści tego przepisu prowadzi do wniosku, że przesłankami warunkującymi przyznanie przez Prezesa ZUS świadczenia w drodze wyjątku są: 1) niespełnienie przez ubezpieczonego warunków dających prawo do emerytury lub renty spowodowane szczególnymi okolicznościami; 2) okoliczność, że ubiegający się o świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; 3) okoliczność, że osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.

Konstrukcja prawa do świadczenia w drodze wyjątku jest więc następująca: 1) ubezpieczony (całkowicie niezdolny do pracy), który nie spełnił warunków nabycia prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, powinien wykazać szczególne okoliczności, które były powodem niespełnienia tych warunków, oraz brak niezbędnych środków do życia; 2) ubezpieczony, który nie nabył prawa do emerytury (gdyż mimo ukończenia wieku emerytalnego nie posiada wymaganej długości stażu ubezpieczeniowego), może ubiegać się o wyjątkową emeryturę, wykazując szczególne okoliczności, z powodu których tego stażu nie osiągnęła, oraz że nie ma niezbędnych środków utrzymania; 3) jeżeli ubezpieczony, który wskutek szczególnych okoliczności nie spełnił warunków nabycia prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy lub emerytury, zmarł, to o wyjątkową rentę rodzinną mogą się ubiegać "pozostali po nim członkowie rodziny", jeśli wykażą całkowitą niezdolność do pracy lub wiek uniemożliwiający podjęcie pracy oraz brak niezbędnych środków utrzymania, a także istnienie szczególnych okoliczności.

Sąd I instancji zaznaczył, że przesłanka "szczególnych okoliczności" dotyczy tylko ubezpieczonego i ma na celu wykazanie uzasadnionych powodów, dla których nie zostały spełnione warunki nabycia przez niego prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy lub do emerytury. Dopiero wykazanie tych okoliczności powoduje dalsze postępowanie co do istnienia przesłanek uniemożliwiających osobie ubiegającej się o świadczenie podjęcie zatrudnienia (niezdolności do pracy lub wieku) oraz przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania. Za okoliczność szczególną, z powodu której ubezpieczony nie wypracował prawa do świadczenia na zasadach ogólnych, można uważać tylko takie zdarzenie bądź stan, które wykluczają aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Inaczej mówiąc, gdyby to zdarzenie nie nastąpiło, to ubezpieczony mógłby spełnić w przyszłości warunki do uzyskania renty lub emerytury. Szczególne okoliczności będące przyczyną niespełnienia warunków nabycia prawa do świadczenia to zatem zdarzenia, które w sposób niezawiniony uniemożliwiły ubezpieczonej spełnienie warunków.

Skargę kasacyjną od tego wyroku wniósł T. L., zaskarżając wyrok w całości i zarzucił mu naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie:

1. art. 83 u.e.r. z FUS przez błędne przyjęcie i w konsekwencji odmowę przyznania świadczenia w drodze wyjątku w sytuacji, gdy wobec skarżącego zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności usprawiedliwiające brak spełnienia w trybie zwykłym przesłanek do otrzymania świadczenia, co uzasadniało przyznanie skarżącemu świadczenia w drodze wyjątku;

2. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. ze zm., dalej: p.p.s.a.) w zw. z art. 7, 8, art. 77 § 1 , 80, art. 107 § 3, art. 136 k.p.a. przez błędne odmówienie przyznania świadczenia, pomimo że zaskarżony wyrok został oparty na całkowicie błędnej ocenie materiału dowodowego, w szczególności w zakresie ustaleń odnośnie do tego, czy skarżący spełnił przesłanki wskazane w art. 83 ust. 1 u.e.r. z FUS;

3. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7 k.p.a. w zw. z art. 77 k.p.a., polegające na nierozpatrzeniu przez organ oraz WSA w Warszawie w sposób wyczerpujący całości materiału dowodowego sprawy, w szczególności niedokonaniu ustaleń w zakresie obiektywnych możliwości podjęcia przez skarżącego pracy i opłacania składek, przy uwzględnieniu, wieku, znacznego stopnia niepełnosprawności, stwierdzonej padaczki oraz niezdolności do pracy, które to uchybienia miały istotne znaczenie dla ustalenia wszystkich okoliczności dotyczących sytuacji skarżącego, których uwzględnienie powinno skutkować przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku;

4. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77, 80 k.p.a. mające istotny wpływ na wynik sprawy, polegające na niepodjęciu wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz niezebraniu i nierozpatrzeniu w sposób wyczerpujący materiału dowodowego oraz błędnej jego ocenie, w szczególności w zakresie niezdolności do pracy skarżącego, także przed ustaleniem pełnej niezdolności do pracy przez lekarza orzecznika ZUS oraz nieustaleniu, czy skarżący spełnia przesłanki przyznania mu renty w drodze wyjątku poprzez zaniechanie przeprowadzenia analizy stanu zdrowia Skarżącego w okresie przed 2018 rokiem, nieprzeanalizowaniu opinii sądowo-lekarskiej oraz orzeczenia lekarza orzecznika ZUS oraz niewyciągnięcie z nich właściwych wniosków, które powinny zmierzać do ustalenia, że wobec skarżącego zaszły szczególne okoliczności warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku.

5. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 10 k.p.a. poprzez jego niezastosowanie i niepoinformowanie skarżącego o możliwości wypowiedzenia się przed wydaniem decyzji co do zebranych dowodów, materiałów oraz zgłoszonych żądań oraz złożenia własnych wniosków dowodowych, za pomocą których mógłby wykazać chociażby okoliczność, że zaszły szczególne okoliczności warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku.

Mając powyższe na uwadze skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości oraz uchylenie poprzedzającej go decyzji nr 010000/620/23443/2020/CSW z dnia 17 czerwca 2020 roku i przekazanie sprawy Prezesowi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych do ponownego rozpoznania, zasądzenie kosztów procesu według norm przepisanych, bowiem w żadnej części nie zostały one opłacone, a także rozpatrzenie sprawy na rozprawie.

Powyższe zarzuty rozwinięto w uzasadnieniu skargi kasacyjnej.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie oraz oświadczył, że nie żąda przeprowadzenia rozprawy.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 w zw. z ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID – 19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 2095 ze zm.) Przewodnicząca Wydziału III zarządzeniem z dnia 9 września 2022 r. wyznaczyła posiedzenie niejawne w dniu 24 listopada 2022 r.

Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpatrywaniu sprawy na skutek wniesienia skargi kasacyjnej związany jest granicami tej skargi, a z urzędu bierze pod rozwagę tylko nieważność postępowania w wypadkach określonych w § 2, z których żaden w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego orzeczenia determinują zakres kontroli dokonywanej przez Naczelny Sąd Administracyjny. Sąd ten, w odróżnieniu od wojewódzkiego sądu administracyjnego, nie bada całokształtu sprawy, lecz tylko weryfikuje zasadność zarzutów postawionych w skardze kasacyjnej.

Podstawy, na których można oprzeć skargę kasacyjną zostały określone w art.174 p.p.s.a. Przepis art. 174 pkt 1 p.p.s.a. przewiduje dwie postacie naruszenia prawa materialnego, a mianowicie błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie. Przez błędną wykładnię należy rozumieć niewłaściwe zrekonstruowanie treści normy prawnej wynikającej z konkretnego przepisu, natomiast przez niewłaściwe zastosowanie, dokonanie wadliwej subsumcji przepisu do ustalonego stanu faktycznego. Również druga podstawa kasacyjna wymieniona w art. 174 pkt 2 p.p.s.a. – naruszenie przepisów postępowania – może przejawiać się w tych samych postaciach, co naruszenie prawa materialnego, przy czym w wypadku oparcia skargi kasacyjnej na tej podstawie skarżący powinien nadto wykazać istotny wpływ wytkniętego uchybienia na wynik sprawy.

W pierwszym rzędzie rozpoznane zostaną zarzuty naruszenia przepisów prawa procesowego kwestionujące prawidłowość wyroku Sądu I instancji w związku z błędnym ustaleniem stanu faktycznego, gdyż ocena zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego może być dokonana wyłącznie na podstawie ustalonego przez organ administracyjny w sprawie stanu faktycznego, nie zaś na podstawie stanu faktycznego, który skarżący uznaje za nieprawidłowy (por. wyrok NSA z dnia 13 sierpnia 2013 r., II GSK 717/12, wyrok NSA z dnia 4 lipca 2013 r., I GSK 934/12).

Przede wszystkim nie zasługuje na uwzględnienie zarzut naruszenia przepisów postępowania mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, 8, 77 § 1, 80, 107 § 3 i 136 k.p.a., polegający "na całkowicie błędnej ocenie materiału dowodowego", a w szczególności tego czy w sprawie występują szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 u.e.r. z FUS.

Zarzut ten w swojej istocie zmierza do zakwestionowania prawidłowości ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę wydania zaskarżonego wyroku i zarzuca błędne ustalenie stanu faktycznego i brak zebrania materiału dowodowego niezbędnego do wydania decyzji w sprawie.

Pomijając fakt, iż art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. nie był stosowany przez Sąd I instancji, to podnieść należy, że warunkiem uwzględnienia skargi na tej podstawie jest ustalenie przez Sąd I instancji istnienia naruszenia przepisów postępowania przez organ administracji publicznej rozpatrujący daną sprawę oraz stwierdzenie, że naruszenie to miało lub mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W niniejszej sprawie należy zgodzić się z Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie, iż brak było podstaw do zastosowania przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. Sąd dokonał merytorycznej oceny zaskarżonej decyzji i zasadnie uznał, że powołane w uzasadnieniu przepisy nie zostały przez organ naruszone. Organ administracji publicznej właściwie, tj. zgodnie z obowiązującym prawem w przeprowadzonym postępowaniu prawidłowo ustalił stan faktyczny sprawy, który znajduje potwierdzenie w zebranym materiale dowodowym, dokonał oceny całokształtu materiału dowodowego oraz nie przekroczył przy tym przysługujących mu granic uznania administracyjnego. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych szczegółowo wskazał istotne okoliczności sprawy oraz okres podlegania ubezpieczeniu. Do okoliczności tych odniósł się także w sposób wyczerpujący Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia, poprawnie wyjaśniając motywy podjętego wyroku, a w szczególności brak spełnienia przesłanek "szczególnych okoliczności".

Z ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku wynika, że skarżący do powstania całkowitej niezdolności do pracy w wieku 56 lat udokumentował 15 lat, 1 miesiąc i 1 dzień łącznych okresów składkowych i nieskładkowych, w tym 14 lat, 4 miesiące i 29 dni okresów składkowych oraz 8 miesięcy i 2 dni okresów nieskładkowych. Ponadto w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania renty w trybie zwykłym udokumentował skarżący jedynie 1 rok, 23 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Za lata 1993-1995, 1997-2007, 2008-2016 skarżący nie przedstawił dokumentów poświadczających podjęcie zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi.

Z tych przyczyn zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego nie doszło do naruszenia ogólnej zasady kształtującej postępowanie dowodowe wyrażonej w art. 7 k.p.a., tj. zasady prawdy obiektywnej, z którą ściśle jest powiązana zasada oficjalności postępowania dowodowego, w świetle której to na organie administracji prowadzącym postępowanie spoczywa obowiązek wszechstronnego oraz rzetelnego ustalenia stanu faktycznego sprawy. Generalnie obie zasady przenoszą ciężar dowodu na organ, jednakże strona postępowania nie jest zwolniona od lojalnego współdziałania w wyjaśnianiu okoliczności faktycznych. W przedmiotowej sprawie organ wywiązał się prawidłowo ze swoich obowiązków, gdyż prowadził postępowanie dowodowe uwzględniając całokształt przepisów k.p.a., zebrał wszystkie niezbędne dowody i dokonał ich oceny w zgodzie z przepisem art. 80 k.p.a. Zdaniem Sądu I instancji cały zebrany materiał dowodowy został przez organ poddany wszechstronnej ocenie uwzględniającej zasady wiedzy, logiki i doświadczenia życiowego. Z tych przyczyn uznać należy, że Sąd I instancji prawidłowo ocenił, iż organ nie naruszył żadnego ze wskazanych przepisów postępowania, w tym art. 7, 77 § 1, 80 i 107 § 3 k.p.a. Dodać jedynie należy, że nie budzi wątpliwości, iż całkowita niezdolność do pracy została ustalona wobec skarżącego dopiero od 29 sierpnia 2018 r. (orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS z 15 marca 2019 r. nr 3500-6027900), organ uznał zatem do tego momentu nie istniały przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem. W szczególności skarżący nie wykazał zaistnienia innych szczególnych okoliczności, na które nie miał wpływu, a które uniemożliwiły mu podjęcie zatrudnienia w okresach od 3 kwietnia 1993 do 31 marca 1995 r., od 11 grudnia 1997 do 14 października 2007 r., od 10 stycznia 2008 do 21 września 2016 r. Skarżący podał wprawdzie, iż choruje także na padaczkę (od ponad 20 lat), lecz w żaden sposób nie wykazał, że choroba ta uniemożliwiła mu podjęcie zatrudnienia (z przedłożonego zaświadczenia lekarskiego z dnia 31 sierpnia 2020 r. wynika tylko stwierdzenie choroby – G40: Padaczka oraz to, że wymaga on stałego leczenia i kontroli lekarskiej). Przyznanie świadczenia w trybie art. 83 ust.1 u.e.r z FUS jest możliwe tylko w przypadku, gdy istnieją podstawy do przyjęcia, iż ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym.

Dodać jedynie należy, że przez podstawę kasacyjną należy rozumieć konkretny przepis prawa, którego naruszenie przez Sąd pierwszej instancji zarzuca skarga kasacyjna. W odniesieniu do przepisu, który nie stanowi jednej zamkniętej całości, a składa się z ustępów, punktów i innych jednostek redakcyjnych, wymóg skutecznie wniesionej skargi kasacyjnej jest spełniony wówczas, gdy wskazuje ona konkretny przepis naruszony przez sąd pierwszej instancji, z podaniem numeru artykułu, ustępu, punktu i ewentualnie innej jednostki redakcyjnej przepisu (por. wyrok NSA z dnia 20 sierpnia 2008 r., II FSK 557/07; wyrok NSA z dnia 7 marca 2014 r., II GSK 2019/12; wyrok NSA z dnia 28 czerwca 2013 r., II OSK 552/12; wyrok NSA z dnia 22 stycznia 2013 r., II GSK 1573/12; wyrok NSA z dnia 27 marca 2012 r., II GSK 218/11; wyrok NSA z dnia 8 marca 2012 r., II OSK 2496/10; wyrok NSA z dnia 14 lutego 2012 r., II OSK 2232/10). Naczelny Sąd Administracyjny jest związany granicami skargi kasacyjnej i nie ma w związku z tym kompetencji do dokonywania za wnoszącego skargę kasacyjną wyboru, który przepis prawa został naruszony i dlaczego. Stanowi to powinność autora skargi kasacyjnej, który jest profesjonalnym pełnomocnikiem strony. Tymczasem zarzut naruszenia art. 136 k.p.a., który dzieli się na cztery paragrafy, został powołany ogólnie bez dokładnego wskazania jednostki redakcyjnej.

Również zarzuty podniesione w punkcie 3 i 4 skargi kasacyjnej nie zasługują na uwzględnienie. Skarży kasacyjnie nie wskazał w uzasadnieniu skargi kasacyjnej jakich to "czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego" nie podjął organ oraz jakiego to materiału dowodowego nie zebrał i nie rozpatrzył w sposób wyczerpujący. Organ w całości oparł się ma materiale dowodowym zgromadzonym w sprawie i przedłożonym przez skarżącego. W sprawie nie zostały wskazane żadne inne źródła dowodowe, po które organ nie sięgnął lub ich nie przeanalizował. Wbrew twierdzeniu zawartemu w zarzutach, które nie zostało zresztą w żaden sposób uargumentowane w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, z dokumentacji zawartej w aktach sprawy nie wynika, aby stan zdrowia skarżącego w okresie przed 2018 rokiem, w szczególności od 3 kwietnia 1993 do 31 marca 1995 r., od 11 grudnia 1997 do 14 października 2007 r., od 10 stycznia 2008 do 21 września 2016 r. uniemożliwiał podjęcie pracy. We wskazanych okresach nie była wobec skarżącego orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli skarżącego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Nie wynika to także z powołanej opinii sądowo-lekarskiej oraz orzeczenia lekarza orzecznika ZUS. Nie można zatem zarzucić organowi dowolnej analizy i oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego.

Niezasadny jest także zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 10 k.p.a. poprzez jego niezastosowanie i niepoinformowanie skarżącego o możliwości wypowiedzenia się przed wydaniem decyzji co do zebranych dowodów, materiałów oraz zgłoszonych żądań oraz złożenia własnych wniosków dowodowych, za pomocą których mógłby wykazać chociażby okoliczność, że zaszły szczególne okoliczności warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Skarżący kasacyjnie nie wykazał, że uchybienie to miało istotny wpływ na wynik sprawy. W szczególności nie wykazał jakie to żądania i nowe dowody chciał zgłosić skarżący, które wykazywałyby fakt, że zaszły szczególne okoliczności warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Nie nastąpiło to we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, w skardze do sądu administracyjnego, ani nawet w skardze kasacyjnej. W żadnym ze środków zaskarżenia skarżący nie zakwestionował prawdziwości zebranych w sprawie dowodów.

Wreszcie na uwzględnienie nie zasługuje zarzut naruszenia art. 83 ust.1 u.e.r. z FUS. Wobec nieprecyzyjnego sformułowania tego zarzutu w skardze kasacyjnej należy wskazać, że naruszenie prawa materialnego może przejawiać się w dwóch postaciach: jako błędna wykładnia albo jako niewłaściwe zastosowanie określonego przepisu prawa. Podnosząc zarzut naruszenia prawa materialnego przez jego błędną wykładnię wykazać należy, że sąd mylnie zrozumiał stosowany przepis prawa, natomiast uzasadniając zarzut niewłaściwego zastosowania przepisu prawa materialnego wykazać należy, że sąd stosując przepis popełnił błąd subsumcji, czyli że niewłaściwie uznał, iż stan faktyczny przyjęty w sprawie nie odpowiada stanowi faktycznemu zawartemu w hipotezie normy prawnej zawartej w przepisie prawa. Jednocześnie należy podkreślić, że ocena zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego może być dokonana wyłącznie na podstawie ustalonego w sprawie stanu faktycznego, nie zaś na podstawie stanu faktycznego, który skarżący uznaje za prawidłowy (por. wyrok NSA z dnia 13 sierpnia 2013 r., II GSK 717/12; wyrok NSA z dnia 4 lipca 2013 r., I GSK 934/12). Dokonując jego rekonstrukcji z treści zarzutu i uzasadnienia skargi należy przyjąć, iż chodziło o niewłaściwe zastosowanie art. 83 ust.1 u.e.r. z FUS. Należy jednak podkreślić, że ocena zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego może być dokonana wyłącznie na podstawie ustalonego w sprawie stanu faktycznego, nie zaś na podstawie stanu faktycznego, który skarżący uznaje za prawidłowy (por. wyrok NSA z dnia 13 sierpnia 2013 r., II GSK 717/12; wyrok NSA z dnia 4 lipca 2013 r.). Nie można skutecznie powoływać się na zarzut niewłaściwego zastosowania lub niezastosowania prawa materialnego, o ile równocześnie nie zostaną także skutecznie zakwestionowane ustalenia faktyczne, na których oparto skarżone rozstrzygnięcie (zob. wyrok NSA z dnia 31 stycznia 2013 r., I OSK 1171/12).Tymczasem, jak to wyżej wskazało, skarżący kasacyjnie nie podważył skutecznie, ustaleń dokonanych w niniejszej sprawie przez organ, a zatem nie mógł być w konsekwencji skutecznie podniesiony zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez jego niewłaściwe zastosowanie.

Ubocznie jedynie wskazać należy, że ani obecnie ciężki stan zdrowia (całkowita niezdolność do pracy od 29 sierpnia 2018 r., a dalsze leczenie lub rehabilitacja lecznicza nie rokują odzyskania zdolności do pracy), ani charakter prowadzonego przez skarżącego gospodarstwa domowego (jednoosobowe) nie stanowią przesłanek do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach. Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności, nie spełnia on wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne. Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności.

Należy jednocześnie bardzo wyraźnie podkreślić, że świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Te są przyznawane w ramach pomocy społecznej.

Z powyższych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargę kasacyjną za pozbawioną usprawiedliwionych podstaw, co skutkowało jej oddaleniem na podstawie art. 184 p.p.s.a.