Postanowienie NSA, sygn. akt II OZ 1283/14
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2014-11-28 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6090 Budownictwo wodne, pozwolenie wodnoprawne
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Oddalono zażalenie
Powołane przepisy: article: art. 184 w zw z art 197 par 2, 260, 246 par 1 pkt 1
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodnicząca: Sędzia NSA Anna Łuczaj po rozpoznaniu w dniu 28 listopada 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia K. Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 2 października 2014 r., sygn. akt VIII SA/Wa 541/14 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi K. Z. na decyzję Dyrektora Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej w Warszawie z dnia [...] grudnia 2013 r., znak [...] w przedmiocie udzielenia wodnoprawnego postanawia: oddalić zażalenie


UZASADNIENIE

Postanowieniem z dnia 2 października 2014 r., sygn. akt VIII SA/Wa 541/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił K. Z. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Regionalnego Zarządu Gospodarki Wodnej w Warszawie z dnia [...] grudnia 2013 r., znak [...] w przedmiocie udzielenia wodnoprawnego.

W uzasadnieniu podniesiono, że wnioskiem z dnia 25 lipca 2014 r. (data nadania formularza) K. Z. (skarżąca) wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym oraz uzyskiwanych dochodach podała, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, uzyskuje dochód w wysokości 21.678 zł miesięcznie, na który składają się: 14.890 zł z tytułu dopłat unijnych i 6.788 zł z tytułu sprzedaży. Ponadto skarżąca oświadczyła, iż nie posiada żadnych oszczędności, jako majątek nieruchomy podała dom w stanie surowym o powierzchni 100 m² oraz gospodarstwo rolne o powierzchni 16,20 ha, majątku ruchomego nie określiła. Jako wydatki ponoszone w skali roku wskazała: paliwo rolnicze – 7.500 zł, środki do produkcji rolniczej – 5.925 zł, składka KRUS – 1.584 zł, wydatki na naukę – 4.439,60 zł oraz koszty utrzymania – 2.000 zł. Skarżąca podniosła, że ponosi miesięczne wydatki na szkołę w wysokości ok. 1.200 zł i była zmuszona do zaciągnięcia pożyczki obrotowej, by zrównoważyć dochody z wydatkami.

Pismem z dnia 31 lipca 2014 r. referendarz sądowy wezwał skarżącą do uzupełnienia wniosku o prawo pomocy poprzez złożenie: wyciągów z rachunków bankowych za ostatnie cztery miesiące, wskazanie wszystkich osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym i wysokość ich dochodów, złożenie oświadczenia, czy skarżąca samodzielnie prowadzi gospodarstwo rolne, wskazanie i udokumentowanie wysokości miesięcznych wydatków na bieżące utrzymanie (faktury za energię, gaz, wodę, itp.), w terminie 7 dni, pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy.

W dniu 18 sierpnia 2014 r. (data nadania w urzędzie pocztowym) skarżąca złożyła wyciąg z rachunku bankowego za okres od 21 marca do 2 lipca 2014 r. oraz pismo zawierające jej oświadczenie, że nie ma na utrzymaniu osób drugich, a gospodarstwo rolne prowadzi samodzielnie. Nadto skarżąca podała, że nie posiada samodzielnego miejsca zamieszkania, zamieszkuje w mieszkaniu brata (M. Z.) i każdego miesiąca partycypuje w kosztach utrzymania. Jej nieruchomości – dom mieszkalny, jest w stanie surowym i nie nadaje się do zamieszkania.

Postanowieniem z dnia [...] sierpnia 2014 r. referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Na to postanowienie skarżąca skutecznie wniosła sprzeciw wskazując, że uzyskane od ojca gospodarstwo rolne nie przynosi dochodów, które byłyby wystarczające na pokrycie wszystkich jej wydatków, w tym związanych z wydatkami na opłaty postępowania przed sądem. Wyjaśniła także, iż zamieszkuje gościnnie w domu brata; w domu tym na podstawie umowy dożywocia zamieszkują także jej rodzice.

Wojewódzki Sąd Administracyjny odmówił – na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), dalej p.p.s.a. – przyznania skarżącej prawa pomocy.

Sąd przytaczając treść art. 245 § 2 i art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. podkreślił, że strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie od tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium finansowe.

W ocenie Sądu przyznanie lub odmowa przyznania prawa pomocy powinno wynikać ze wzajemnej oceny dwóch elementów: kosztów, jakie musi ponieść strona na poczet prowadzonego postępowania i jej aktualnej kondycji finansowej. Warunkiem przyznania prawa pomocy jest taka sytuacja, w której z przyczyn od strony niezależnych nie jest ona w stanie ponieść kosztów sądowych, jednak to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek wyjaśnienia oraz udokumentowania sytuacji majątkowej, uzasadniającej przyznanie prawa pomocy, do Sądu (referendarza sądowego) natomiast należy ocena przytoczonych okoliczności.

Sąd podniósł, że stosownie do art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 p.p.s.a., okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć - na wezwanie w zakreślonym terminie - dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Celem podjęcia działań wynikających z art. 255 p.p.s.a jest możliwe najbardziej dokładne ustalenie rzeczywistej kondycji finansowej wnioskodawcy.

W ocenie Sądu, skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W formularzu podała, że źródłem jej utrzymania są dochody z gospodarstwa rolnego w kwocie miesięcznej 21.678 zł uzyskane z tytułu dopłat unijnych oraz sprzedaży (prawdopodobnie chodziło jej o wskazanie w takiej wysokości dochodów rocznych). Roczne wydatki określiła na 21.000 zł. Zaniechała jednak udokumentowania miesięcznych wydatków poprzez przedstawienie dokumentów określonych w wezwaniu referendarza sądowego dotyczących kosztów bieżącego miesięcznego utrzymania, pomimo tego, że w piśmie z dnia 18 sierpnia 2014 r. oświadczyła, że zamieszkuje u brata i każdego miesiąca partycypuje w kosztach utrzymania. W ocenie Sądu niespójne są dane dotyczące określenia rocznych (4.439,60 zł) i miesięcznych (1.200 zł) wydatków na naukę oraz wysokości rocznej składki na KRUS (która w 2014 r. wynosi 1.509 zł – vide: WWW.krus.gov.pl; nie zaś 1,584 zł). Strona nie wykazała także, w związku z posiadaniem jakich pojazdów ponosi wydatki na paliwo w kwocie rocznej 7.500 zł, skoro we wniosku nie wskazała żadnych ruchomości. Lakoniczne określenie w sprzeciwie, że posługuje się sprzętem pożyczonym od brata, w żaden sposób okoliczności zużycia paliwa na kwotę 7.500 zł nie wyjaśnia. Złożony przez nią wyciąg z rachunku bankowego za okres od 21 marca do 2 lipca 2014 r. nie wskazuje operacji finansowych, nie potwierdza zaciągnięcia pożyczki obrotowej, ani też regulowania należności z tytułu ubezpieczenia społecznego, czy wydatków na naukę.

Zdaniem Sądu powyższe skutkuje uznaniem, że skarżąca nie wyjaśniła, jaka jest jej rzeczywista sytuacja majątkowa. Nie przedstawiła jakiegokolwiek dokumentu potwierdzającego trudną sytuację materialną, nie wykazała w szczególności jakie są rzeczywiste koszty związane z bieżącym utrzymaniem. A zatem w ocenie Sądu, skarżąca nie udowodniła, iż znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, która uzasadniałaby przerzucenie kosztów postępowania na Skarb Państwa.

W zażaleniu K. Z. zaskarżyła powyższe postanowienie. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przyznanie prawa pomocy oraz zwolnienie z ponoszenia kosztów związanych z niniejszym zażaleniem.

W uzasadnieniu zażalenia skarżąca podniosła, że trudna sytuacja materialna nie pozwala jej na ponoszenie kosztów i na tę okoliczność przedstawiła Sądowi liczne dokumenty, a także orzeczenie sądu powszechnego, który w innej sprawie (w tym samym czasie) zwolnił skarżącą od opłat sądowych. Nadto skarżąca podniosła, że nie ustąpiły również okoliczności, aby mogła ponosić koszty niniejszego postępowania zażaleniowego.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) zwanej dalej p.p.s.a., zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Zwolnienie z tego obowiązku może nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów.

Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481).

W niniejszej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko Sądu pierwszej instancji, iż brak było podstaw do uwzględnienia wniosku K. Z. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym przez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego.

Art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym – pkt 1) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym – pkt 2).

Wykładnia ustawowego określenia "gdy osoba ta wykaże" sprowadza się do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy. Orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie prawa pomocy w zakresie całkowitym zależy zatem od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w przepisie art. 246 § 1 pkt 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Podkreślić należy, że co do zasady strona jest zobowiązana do ponoszenia kosztów związanych z jej udziałem w sprawie (art. 199 p.p.s.a.). Prawo pomocy jest instytucją o charakterze wyjątkowym, a tylko faktyczny brak możliwości finansowych może skutkować zwolnieniem od ich ponoszenia. Strona musi wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od tej generalnej reguły.

Rację ma Sąd pierwszej instancji, że brak było uzasadnienia dla uwzględnienia złożonego przez skarżącą wniosku o przyznanie prawa pomocy. Skarżąca nie wykazała w sposób nie budzący wątpliwości, iż znajduje się w trudnej sytuacji materialnej, która uprawniałaby do skorzystania z instytucji prawa pomocy. Zaznaczyć należy, że postępowanie w przedmiocie przyznania prawa pomocy wszczynane jest na wniosek strony i to w interesie osoby składającej wniosek leży udzielenie wszelkich informacji niezbędnych do rozpoznania wniosku. Do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wystarczy jedynie ogólnikowe twierdzenie strony o trudnej sytuacji finansowej czy o niskich dochodach. Skarżąca nie wykazała, aby jej sytuacja materialna była tak trudna, że kwalifikuje się do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zbadał przesłanki warunkujące przyznanie K. Z. prawa pomocy. Sąd zasadnie - uznając, iż dane zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżącej są niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych - wezwał skarżącą na podstawie art. 255 p.p.s.a. - do uzupełnienia tego wniosku i złożenia określonych dokumentów. Celem takiego działania było uzyskanie informacji o rzeczywistym stanie majątkowym i rodzinnym wnioskodawcy. Przedłożenie żądanych dokumentów umożliwiłoby dokonanie oceny, czy spełnione są przesłanki do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym - w świetle art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. - tj., czy wnioskodawca wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Skarżąca nie przedłożyła wszystkich żądanych dokumentów wymienionych w piśmie z dnia 31 lipca 2014 r.

Rację ma Sąd pierwszej instancji, iż skarżąca nie przedstawiła swojej rzeczywistej sytuacji materialnej w pełnym zakresie. Brak współpracy skarżącej w dokumentowaniu swojej sytuacji materialnej zniweczył możliwość pełnego zbadania jej rzeczywistych możliwości finansowych. Uchylenie się przez stronę, na której ciążył obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, od przedstawienia na wezwanie Sądu określonych dokumentów i oświadczeń, powoduje, że strona powinna się liczyć się z tym, że sąd nie będzie dysponował materiałem dowodowym wystarczającym do uwzględnienia jej wniosku. K. Z. nie przedłożyła wszystkich żadnych dokumentów źródłowych, które uprawdopodobniłyby okoliczności podnoszone przez skarżącą. W szczególności skarżąca nie nadesłała potwierdzenia ponoszonych wydatków na naukę, ani faktur zakupu paliwa. Nadmienić należy, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżąca nie wykazała, że posiada jakiekolwiek rzeczy ruchome (np. samochód, czy maszyny rolnicze), a co z tym jest związane nie przedstawiła faktur potwierdzających zakup paliwa. Jak trafnie spostrzegł Sąd pierwszej instancji, z wyciągu z rachunku bankowego nie wynika, że skarżąca zaciągnęła pożyczkę obrotową czy dokonywała wpłat na naukę czy ubezpieczenie społeczne.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego K. Z. nie wykazała, iż spełnia warunki uzasadniające przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym.

W tym miejscu należy również wskazać, iż strona może wystąpić z ponownym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w przypadku zmiany okoliczności faktycznych sprawy, które dawałyby podstawę do zajęcia odmiennego stanowiska.

Sąd podnosi, że na podstawie ustawy skarżąca zwolniona jest z opłaty od zażalenia na postanowienie o przyznanie prawa pomocy (art. 261 p.p.s.a.).

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w postanowieniu.