Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1289/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2017-11-29 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 156 par. 1 i  art. 158 par. 1, art. 138 par. 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2017 poz 1257
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 2 ust. 1 pkt e
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jolanta Dargas Sędziowie WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska (spr.) WSA Emilia Lewandowska Protokolant referent Marcin Sieradzki po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 listopada 2017 r. sprawy ze skarg M. L, A. L. i I. B. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2014 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania oddala skargi.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z [...] czerwca 2014 r., nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpatrzeniu wniosku A. L. o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z [...] czerwca 1996 r., nr [...] - uchylił w całości decyzję z [...] czerwca 1996 r. i umorzył postępowanie pierwszej instancji w całości.

W uzasadnieniu Minister wskazał, że Wojewoda [...] orzeczeniem z [...] kwietnia 1949 r., nr [...] w punkcie nr 1 oddalił wniosek H. K. z d. L. o zwolnienie spod przejęcia na cele reformy rolnej nabytej przez nią części majątku ziemskiego [...] dobra [...], o obszarze ok. [...] ha, powiatu [...]. Natomiast w punkcie nr 2 tego orzeczenia stwierdził, że nieruchomość ziemska [...], dobra [...], której ogólna powierzchnia wynosi [...] ha położona w powiecie [...], stanowiąca 1 września 1939 r. hipoteczną własność A. G., rolnika w K., podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. R. P. Nr 4, poz. 17 ze zm). W uzasadnieniu wskazano, że A. G. był 1 września 1939 r. hipotecznie zapisanym właścicielem nieruchomości oznaczonej [...] dobra [...], o ogólnym obszarze [...] ha. Z tej nieruchomości sprzedał H. K. z d. L. aktem notarialnym z [...] listopada 1936 r. ośrodek majątku [...] o obszarze ok. [...] ha; A. L. z d. N. aktem notarialnym z [...] października 1936 r., działkę ziemi o powierzchni [...] ha; C. N. z d. B. aktem notarialnym z [...] października 1936 r. działkę ziemi o powierzchni [...] ha oraz aktami notarialnymi dalsze parcele innym nabywcom. Wszystkie umowy kupna sprzedaży nie były umowami rzeczowymi, lecz tylko obligatoryjnymi, gdyż żaden z nabywców przed wejściem w życie dekretu nie uzyskał wpisu do księgi wieczystej niezbędnego do przeniesienia tytułu własności nieruchomości na swoją rzecz (§ 873 kodeksu cyw.-niem.). Wobec takiego stanu przedmiotowa nieruchomość ziemska [...] o ogólnej powierzchni [...] ha, własność hipoteczna A. G., jako przekraczająca swą powierzchnią 100 ha w rozumieniu dekretu, przeszła w dniu 13 września 1944 r., na własność Skarbu Państwa.

Pismem z 25 sierpnia 1995 r. M. L. (wskazując, że jest córką A. L. z d. N.) wniosła o "cofnięcie" orzeczenia Wojewody [...] z [...] kwietnia 1949 r., nr [...] na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 kpa. Powyższe podanie zostało zakwalifikowane jako żądanie stwierdzenia nieważności.

Minister Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej decyzją z [...] czerwca 1996 r., nr [...] odmówił stwierdzenia nieważności orzeczenia Wojewody [...] z [...] kwietnia 1949 r. W uzasadnieniu wskazał, że Wojewoda [...] mając na uwadze ogólny obszar przedmiotowej nieruchomości słusznie uznał, że nieruchomość ta przeszła na własność Państwa, zgodnie z przepisami dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Pismem z 14 grudnia 2005 r. A. L. wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy objętej decyzją z [...] czerwca 1996 r. oraz wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia tego wniosku.

Postanowieniem z [...] grudnia 2012 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi odmówił przywrócenia terminu do wniesienia przedmiotowego wniosku. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 13 listopada 2013 r., sygn. akt I SA/Wa 376/13 uchylił postanowienie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] grudnia 2012 r., wskazując, że w niniejszej sprawie wystąpiły przesłanki obligujące organ do przywrócenia terminu.

Postanowieniem z [...] kwietnia 2014 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi przywrócił A. L. termin do wniesienia wniosku z 14 grudnia 2005 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy objętej decyzją Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z [...] czerwca 1996 r.

W uzasadnieniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy A. L. wskazała m. in., iż jest córką J. L., która umową kupna-sprzedaży z [...] października 1936 r. zawartą w formie aktu notarialnego nabyła w ramach parcelacji nieruchomość o powierzchni [...] ha z nieruchomości ziemskiej [...]. Ponadto wskazała, że brak wpisu J. L. jako właścicielki do księgi wieczystej wynikał z tego, że przed wojną działka ta była spłacana, a w czasie wojny i po jej zakończeniu J. L. nie miała żadnej możliwości wnioskowania o wpis własności do księgi wieczystej. Jednocześnie A. L. podniosła, że orzeczenie z [...] kwietnia 1949 r. oraz decyzja z [...] czerwca 1996 r. są rażąco niezgodne z prawem.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi rozpoznając sprawę wskazał, że przepis art. 138 § 1 pkt 2 kpa uprawnia organ do wydania decyzji o uchyleniu zaskarżonej decyzji i umorzeniu postępowania pierwszej instancji. Wyjaśnił, że kwestia umorzenia przez organ odwoławczy postępowania przed organem pierwszej instancji nie została

uregulowana i przyjąć należy, że w tym zakresie mają zastosowanie przepisy o postępowaniu przed organem pierwszej instancji, czyli przepis art. 105 kpa. Umorzenie postępowania administracyjnego jest instytucją procesową stanowiącą wyjątek od merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy. Zgodnie z art. 105 § 1 kpa, gdy postępowanie z jakiejkolwiek przyczyny stało się bezprzedmiotowe w całości albo w części, organ administracji publicznej wydaje decyzję o umorzeniu postępowania odpowiednio w całości albo w części.

Minister wyjaśnił, że zgodnie z doktryną oraz orzecznictwem przedmiot postępowania administracyjnego istnieje m. in., jeśli podmiot uprawniony do wszczęcia postępowania zgłosił inicjatywę w tym względzie. Tym samym wszczęcie postępowania na wniosek nielegitymowanej osoby jest podstawą do wydania decyzji o umorzeniu postępowania.

Minister wskazał, że postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności może zostać wszczęte na wniosek tylko osoby do tego legitymowanej - art. 157 § 2 kpa.

Szczególnie istotne, w ocenie organu nadzoru, jest to, że w przypadku rozstrzygnięć wydawanych na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U z 1945 r. Nr 10, poz. 51 ze zm.) w przedmiocie podpadania danej nieruchomości pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu prawo skutecznego żądania wszczęcia postępowania oceniającego legalność takiego rozstrzygnięcia przysługuje tylko właścicielowi hipotecznemu (ewentualnie jego następcom prawnym) danej nieruchomości sprzed dnia wejścia wżycie dekretu, tj. sprzed dnia 13 września 1944 r.

Minister podał, że z treści skróconego odpisu księgi wieczystej "[...]" wynika, że w latach 1931-1945 właścicielem nieruchomości o obszarze [...] ha był A. G. (pismo Sądu Rejonowego w G. z [...].05.1996 r., Dz. [...]).

Natomiast postępowanie nadzorcze w niniejszej sprawie zostało wszczęte na wniosek M. L., która źródło swego interesu prawnego upatruje w tym, iż jest córką A. L. z d. N., która umową kupna-sprzedaży z [...] października 1936 r. zawartą w formie aktu notarialnego nabyła z nieruchomości ziemskiej [...] działkę ziemi o pow. [...] ha.

Organ nadzoru wyjaśnił, że aby dokonać oceny skuteczności zawartych umów kupna- sprzedaży z lat 30 XX wieku należy poddać analizie regulujące je wówczas akty prawne, tj. kodeks cywilny niemiecki - Bürgerliches Gesetzbuch, zwany dalej BGB. Skuteczne przeniesienie prawa własności nieruchomości w myśl przepisów tego aktu uzależnione było od spełnienia łącznie trzech przesłanek: 1) zawarcia umowy zobowiązującej do przeniesienia własności nieruchomości, 2) dokonania, zgodnie z § 873 i § 925 BGB, tzw. "powzdania", czyli czynności potwierdzającej wyrażenie zgody zbywcy i nabywcy na zmianę w prawie i dokonanie wpisu w księdze wieczystej, która to czynność wiązała strony, o ile była stwierdzona dokumentem sądowym lub notarialnym, 3) ujawnienia nabycia w księdze wieczystej.

Z tej przyczyny umowa przeniesienia własności nieruchomości w formie aktu notarialnego lecz bez dokonania przewłaszczenia (powzdania) i wpisu do księgi gruntowej nie przenosiła własności nieruchomości ze sprzedającego na kupującego (wyrok SN z 21.03.1966 r., III CO 3/66, publ. OSPiKA 7-8/67, poz.178). Także w orzecznictwie Sądu Najwyższego okresu międzywojennego przyjmowano, że dla nabycia własności sprzedanej na kredyt nieruchomości, będącej przedmiotem wpisu do księgi gruntowej, nie wystarcza oddanie fizycznego posiadania, lecz konieczny jest wpis hipoteczny przeniesienia prawa własności (orzeczenie SN z 15.01.1936 r., II C 2003/35, publ. OSN (C) 1936/8/324., por. orzeczenie SN z 26.04. 1938 r., sygn. II C 2805/37, publ. OSN (C) 1939/3/127).

Minister wskazał, że nawet w przypadku udokumentowania następstwa prawnego A. L. i M. L. odpowiednio po J. L. oraz po A. L., to osoby te nie posiadają legitymacji do skutecznego żądania wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia Wojewody [...] z [...] kwietnia 1949 r. dotyczącego nieruchomości ziemskiej [...], skoro z okoliczności niniejszej sprawy wynika, że przeniesienie prawa własności nieruchomości na podstawie powołanych aktów notarialnych nie zostało odnotowane w księdze wieczystej. Tym samym faktycznie właścicielem całej nieruchomości pozostał A. G.

Odnosząc się do podniesionego we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy zarzutu naruszenia § 7 lit b) rozporządzenia, Minister wyjaśnił, że przepis ten został skreślony 2 sierpnia 1946 r., zatem nie obowiązywał w dacie wydania zakwestionowanego orzeczenia Wojewody [...] z [...] kwietnia 1949 r. (por. wyrok NSA z 16.03.2005r., sygn. akt OSK 1182/04).

Podsumowując Minister stwierdził, że M. L. nie posiada legitymacji do wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności wyżej wskazanego orzeczenia Wojewody [...]. Dlatego uchylił decyzję Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z [...] czerwca 1996 r. i umorzył postępowanie pierwszej instancji, jako wszczęte w wyniku rozpoznania wniosku osoby nieuprawnionej.

Uzupełniająco Minister wyjaśnił, że żądanie przywrócenia (zwrotu) własności nieruchomości sformułowane przez H. K. oraz I. B.w piśmie z 28 września 1992 r. nie podlega rozpoznaniu w trybie administracyjnym, dlatego osoby te nie zostały uznane za strony w niniejszym rozstrzygnięciu.

Skargi na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] czerwca 2014 r. wniosły: M. L., I. B. oraz A. L., wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości.

Skarżąca M. L. podniosła, że przedmiotowe grunty zostały nabyte przez A. L. aktem notarialnym nr [...] repertorium za rok 1936 od A. G. Po nabyciu gruntów nie została utworzona księga hipoteczna na nazwisko A. L. Zdaniem skarżącej ziemia ta została zabrana z naruszeniem prawa, ponieważ ustawa z 16 czerwca 1948 r. przewidywała nabycie uprawnień do otwarcia księgi hipotecznej (Dz. U. Nr 33 poz. 222), gdyż art. 1 ust. 1 lit. b przewidywał nabycie uprawnień na podstawie umów sprzedaży zawartych bez zachowania prawem formy. Skarżąca dodała, że ustawa z 16 czerwca 1948 r. została uchylona dekretem z 18 kwietnia 1955 r., a w okresie obowiązywania ustawy nie pozwolono administracyjnie na utworzenie księgi hipotecznej. Jako dodatkowy argument skarżąca wskazała wpisanie do księgi gruntowej w dziale III zastrzeżenia o wszczęciu parcelacji majątku [...] na wniosek Starosty Powiatowego [...] z [...] lipca 1936 r.

Zdaniem skarżącej, powoływane się przez Ministra Rolnictwa na kodeks cywilny niemiecki jest błędne, gdyż dekret PKWN i ustawa z 16 czerwca 1948 r. jasno określają stan prawny. Skarżąca dodała, że w akcie zakupu gruntu, A. L. otrzymała zgodę od A. G. na wpis do księgi wieczystej. Skarżąca zaznaczyła, że treść księgi gruntowej nie zawsze odzwierciedla właściwy stan faktyczny, jak w przypadku gruntów jej matki, która będąc właścicielem nie była wpisana do księgi wieczystej. Dodała, że inni nabywcy parceli majątku [...], którzy zakupili inne działki od A. G. aktami notarialnymi z tego samego dnia, tj. [...] października 1936 r. u tego samego notariusza, mieli możliwość utworzenia ksiąg wieczystych. Skarżąca zaznaczyła, że A. L. nabyła w sposób przewidziany prawem przedmiotową nieruchomość, należność zapłaciła i spełnione zostały pozytywne przesłanki przewidziane w ustawie z 16 czerwca 1948 r. Z tego względu, jako spadkobierca A. L., ma legitymację do wszczęcia postępowania i bycia stroną tego postępowania.

Skarżąca I. B. podniosła te same zarzuty, co M. L. wskazując, że jej roszczenia dotyczą całej nieruchomości rolnej, wraz z budynkami, kupionej od A. G. w 1936 r., w tym [...] ha lasu, który był jej własnością z tytułu darowizny potwierdzonej wyrokiem sądu. Dodała, że treść księgi wieczystej nie zawsze odzwierciedla właściwy stan faktyczny jak w przypadku gruntów jej matki i jej, które pomimo tego że są ich właścicielkami nie zostały wpisane do księgi wieczystej. Zaznaczyła, że prawo przewiduje możliwość sprostowania księgi wieczystej i wpisania jej prawowitego właściciela.

W swej skardze A. L. zarzuciła:

- naruszenie 138 § 1 pkt 2 kpa w zw. z art. 105 § 1 kpa, poprzez niewłaściwe zastosowanie w sprawie podczas, gdy okoliczności sprawy nie uprawniają do wydania decyzji umarzającej postępowanie,

- naruszenie art. 7, 77 § 1 i 107 § 3 kpa, poprzez brak wszechstronnego wyjaśnienia okoliczności sprawy i nierozpatrzenia całości materiału dowodowego,

- naruszenie art. 8 kpa, poprzez dalsze prowadzenie postępowania w sposób dewastujący zaufanie strony do władzy publicznej,

art. 10 kpa, poprzez brak faktycznego umożliwienia stronie wypowiedzenia się w sprawie,

- art. art. 12 kpa, poprzez prowadzenie postępowanie rażąco przewlekle,

- naruszenie art. 157 § 2 kpa i w związku z art. 28 kpa oraz § 5 pkt 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r., poprzez błędną interpretację i niewłaściwe zastosowanie w sprawie, podczas gdy skarżąca jest stroną w niniejszej sprawie, co potwierdza choćby prowadzenie wieloletniego (20 lat ) postępowania na wniosek skarżącej.

W uzasadnieniu skargi wskazała, że J. L. (matka skarżącej) była stroną postępowania, w którym na podstawie § 5 pkt 1 wydana została decyzja Wojewody. Skarżąca jest następcą prawnym J. L. Zdaniem skarżącej, przed 20 laty organ słusznie stwierdził, że przysługuje jej przymiot strony. Podkreśliła, że pierwotna decyzja organu ma oparcie w art. 28 kpa, gdyż postępowanie w sposób oczywisty dotyczyło interesu prawnego i obowiązków J. L. Wskazała, że decyzja Wojewody dotyczy również jej interesu prawnego przez to, że jej skutki prawne spowodowały uszczuplenie majątku spadkowego po matce J. L. Zaznaczyła, że jako następca prawny strony postępowania, w którym została wydana wspomniana decyzja Wojewody jest uprawniona do żądania wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji Wojewody, a postępowanie prowadzone w tej sprawie przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi nie jest i nie stało się bezprzedmiotowe i nie powinno być umorzone lecz zakończone decyzją merytoryczną.

W odpowiedzi na skargi organ podtrzymał swoje stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji i wniósł o ich oddalenie. Minister wskazał, że I. B. nie wystąpiła z żadnym żądaniem, do którego rozpoznania właściwy byłby organ administracji, bowiem treść żądania zgłoszonego w piśmie z 28 września 1992 r., tj. "przywrócenia własności nieruchomości" nie podlega rozpoznaniu w trybie administracyjnym. Nie została ona uznana za stronę postępowania objętego zaskarżoną decyzją. Po stronie I. B. brak jest interesu prawnego do wniesienia skargi na decyzję z [...] czerwca 2014 r., gdyż brak jest związku między sferą jej praw i obowiązków, a zaskarżoną decyzją, którą rozstrzygnięto o legitymacji M. L. do wszczęcia postępowania nadzorczego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 25 lutego 2015 r. sygn. akt I SA/Wa 2545/14, w pkt 1. uchylił decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2014 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania; w pkt 2. stwierdził, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu.

W ocenie Sądu I instancji skarżące posiadają legitymację do wystąpienia z wnioskiem dotyczącym stwierdzenia nieważności orzeczenia Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 1949 r.

Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wniósł Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi zaskarżając wyrok w całości.

Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z 14 czerwca 2017 r., sygn. akt I OSK 2149/15 uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu wskazał, że Sąd I instancji nie odniósł się do argumentacji organu przedstawionej w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wywiódł interes prawny skarżących jako "nabywców", którzy na mocy powołanych aktów notarialnych, rościły sobie prawa do wyodrębnionych gruntów z ogółu majątku ziemskiego A. G. - będących przedmiotem umów sprzedaży.

Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnił, że zgodnie z przepisami § 873 i 925, obowiązującego wówczas na terenie majątku Skokówko Kodeksu cywilnego niemieckiego (BGB), do nabycia własności nieruchomości przez nabywcę wymagane były - oprócz zawarcia notarialnej umowy obligacyjnej - zawarcie także umowy notarialnej przenoszącej własność oraz wpis nabytego prawa własności do księgi wieczystej. W myśl § 925 Kodeksu cywilnego niemieckiego oświadczenia zgody na przewłaszczenie musiały być złożone przed wydziałem hipotecznym przy równoczesnej obecności obu stron. Jak wyjaśnił Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z 31 października 2001 r., sygn. akt I ACa 978/01 (opublikowany w OSA z 2003 r., nr 2, poz.5) powzdanie w rozumieniu przepisów Kodeksu cywilnego niemieckiego (BGB) odpowiada dzisiejszej umowie rozporządzającej - przenoszącej własność na kupującego. Dopiero spełnienie wszystkich trzech wskazanych przesłanek stanowiło o nabyciu własności ( por. wyrok SN z 21 marca 1966 r., III CO 3/66, publ. OSPiKA 7-8/67, poz. 178).

Sąd II instancji wskazał, że w niniejszej sprawie na etapie badania interesu prawnego należało w istocie dokonać oceny, czy skarżącym przysługiwał tytuł rzeczowy do gruntów objętych kwestionowanym orzeczeniem Wojewody [...].

Naczelny Sąd Administracyjny nie podzielił zarzutu skargi kasacyjnej odnośnie naruszenia przez Sąd I instancji art. 50 ppsa, poprzez przyznanie I. B. legitymacji do wniesienia skargi, wskazując, że decyzja została doręczona I. B., wobec czego była uprawniona do wniesienia skargi.

Ponownie rozpoznając sprawę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, mając na uwadze treść art. 190 ppsa, zważył, co następuje:

Skargi nie są zasadne. Zgodnie z art. 157 § 2 kpa postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji wszczyna się na żądanie strony lub z urzędu. Stosownie do art. 28 kpa stroną jest każdy czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie, albo kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek.

W doktrynie i judykaturze jednolicie utrwalone jest stanowisko, że interes prawny w rozumieniu art. 28 kpa powinien wynikać z przepisów prawa materialnego. Pojęcie strony może być wyprowadzone tylko z konkretnej normy prawnej, która może stanowić podstawę do sformułowania interesu lub obowiązku. Interes prawny na potrzeby postępowania administracyjnego oznacza więc ustalenie przepisu prawa powszechnie obowiązującego, na podstawie którego można żądać skutecznie czynności organu z zamiarem zaspokojenia jakiejś potrzeby, albo żądać zaniechania lub ograniczenia czynności organu sprzecznych z potrzebami danej osoby. Jak wyżej zaznaczono interes prawny musi mieć swe źródło w przepisach prawa materialnego.

Zaskarżona decyzja i decyzja z [...] czerwca 1996 r. zostały wydane w postępowaniu nieważnościowym, czyli w jednym z trybów nadzwyczajnych postępowania administracyjnego. Oznacza to, iż obowiązkiem organów administracji w tego rodzaju postępowaniu nadzwyczajnym było przeprowadzenie kontroli ważności orzeczenia Wojewody [...] z [...] kwietnia 1949 r. Warunkiem dokonania takiej weryfikacji jest złożenie stosownego wniosku przez podmiot posiadający przymiot strony, co podlega kontroli w pierwszej kolejności.

Kwestionowana w postępowaniu nadzorczym decyzja została wydana na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej ( Dz.U. 1945, Nr 3, poz.13) oraz § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Przepisy § 5 i § 6 rozporządzenia przyznają uprawnienie do żądania wyłączenia danej nieruchomości spod działania art. 2 ust.1 lit. e) dekretu, a w konsekwencji rozstrzygnięcia o tym, czy prawo własności zostało odjęte z majątku dotychczasowego właściciela z mocy prawa. Wskazać należy, że decyzja wydana na podstawie art. 2 ust.1 lit. e) dotyka sfery praw właścicieli nieruchomości sprzed dnia wejścia w życie dekretu.

W rozpoznawanej sprawie wnioskujące o stwierdzenie nieważności orzeczenia Wojewody [...] z [...] kwietnia 1949 r. wskazywały na przysługujący im tytuł prawny do gruntów wynikający z umów zawartych w formie notarialnej z [...] listopada 1936 r. oraz z [...] października 1936 r.

Słusznie wskazał Minister, że umowy, na które powołują się skarżące, żądając stwierdzenie nieważności orzeczenia z [...] kwietnia 1949 r., są jedynie umowami obligacyjnymi i nie skutkowały przeniesieniem własności na rzecz nabywców.

Majątek [...] położony był na terenie obowiązywania przepisów Kodeksu cywilnego niemieckiego (BGB). Zgodnie z § 873 i § 925 tego kodeksu, do nabycia własności nieruchomości wymagane były - oprócz zawarcia notarialnej umowy obligacyjnej - zawarcie także umowy notarialnej przenoszącej własność oraz wpis nabytego prawa własności do księgi wieczystej. W myśl § 925 Kodeksu cywilnego niemieckiego oświadczenia zgody na przewłaszczenie musiały być złożone przed wydziałem hipotecznym przy równoczesnej obecności obu stron. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny powzdanie w rozumieniu przepisów Kodeksu cywilnego niemieckiego odpowiada dzisiejszej umowie rozporządzającej - przenoszącej własność na kupującego. Dopiero spełnienie wszystkich trzech wskazanych przesłanek stanowiło o nabyciu własności.

W niniejszej sprawie taka sytuacja nie miała miejsca. Zarówno A. L., jak i J. L., które umowami w formie aktów notarialnych z [...] października 1936 r. nabyły odpowiednio: [...] ha [...] a i [...] ha [...] a oraz H. K., która umową w tej samej formie prawnej z [...] listopada 1936 r. nabyła [...] ha [...] a z nieruchomości ziemskiej [...], nie zostały wpisane jako właścicielki do księgi wieczystej. Jak wynika bowiem z pisma Sądu Rejonowego w G. z [...] maja 1996 r. w księdze wieczystej "[...]" w latach 1931-1945 jako właściciel nieruchomości o pow. [...] wpisany był A. G. Skarżące nie kwestionują braku wpisu nabywczyń do księgi wieczystej.

Podnieść należy, że umowy przeniesienia własności nieruchomości zawarte w formie aktu notarialnego, na terenie obowiązywania przepisów Kodeksu cywilnego niemieckiego (BGB) bez dokonania przewłaszczenia (powzdania) i bez dokonania wpisu do księgi wieczystej nie przenosiły własności na kupującego. Oznacza to, że H. K., I. B. (której matka H. K. darowała [...] ha [...] a i [...] m. kw z nabytej nieruchomości), A. L. i J. L. nie nabyły praw rzeczowych.

Skarżące wywodzą swój interes prawny do żądania kontroli w postępowaniu nadzorczym orzeczenia Wojewody [...] z [...] kwietnia 1949 r., wskazując na spadkobranie po osobach, które umowami obligacyjnymi nabyły część nieruchomości. Jednakże z przyczyn wyżej omówionych żądanie takie nie może być skuteczne. Skoro ich poprzednicy prawni nie nabyli praw rzeczowych do nieruchomości, a orzeczenie z [...] kwietnia 1949 r. wydane na podstawie art. 2 ust.1 lit. e) dekretu o reformie rolnej i § 5 rozporządzenia dotyka sfery praw właścicieli nieruchomości sprzed dnia wejścia w życie dekretu, to skarżące nie mają legitymacji w rozumieniu art. 157 § 2 kpa w zw. z 28 kpa w zw. z art. 2 ust.1 lit. e) dekretu i § 5 rozporządzenia do żądania stwierdzenia nieważności tego orzeczenia.

W sytuacji, gdy z wnioskiem o stwierdzenie nieważności decyzji wystąpiły osoby, które nie wykazały interesu prawnego i mimo to postępowanie nieważnościowe zostało wszczęte - winno ono być na podstawie art. 105 § 1 kpa, jako bezprzedmiotowe, umorzone. Wnioski podmiotów nie będących stronami postępowania nie mogą być załatwione, tak jak to nakazuje art. 104 kpa, co do istoty.

Jeżeli jednak organ I instancji wydał decyzję merytoryczną z wniosku osób nie mających przymiotu strony, to organ odwoławczy prawidłowo, na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 kpa, uchylił zaskarżoną decyzję i umorzył postępowanie I instancji w całości. Wobec tego chybiony jest zarzut dotyczący naruszenia art. 138 § 1 pkt 2 kpa w zw. z art. 105 § 1 kpa.

Niezasadne są zarzuty skargi A. L. dotyczące naruszenia przez organ przepisów art. 7, 8 i 77 § 1 kpa. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, na podstawie zebranych w sprawie dowodów prawidłowo ustalił, że skarżące nie mają legitymacji do żądania stwierdzenia nieważności orzeczenia Wojewody [...]. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji, wbrew zarzutowi tej skarżącej, spełnia wszelkie niezbędne wymogi wynikające z art. 107 § 3 kpa, wobec czego zarzut skargi odnośnie naruszenia tego przepisu jest chybiony. Natomiast odnośnie zarzutu naruszenia art. 10 § 1 kpa, wyjaśnić należy, że zarzut naruszenia tego przepisu może odnieść skutek tylko wtedy, gdyby strona wykazała, że to uchybienie uniemożliwiło jej dokonanie konkretnych czynności procesowych. W orzecznictwie sądowym wielokrotnie wyrażano pogląd, że niezawiadomienie strony o zebraniu materiału dowodowego i w związku z tym pozbawienie możliwości wypowiedzenia się co do tego oraz składania wniosków mogłoby być skuteczne tylko wówczas, gdy strona wykaże, że uchybienie to nie pozwoliło jej na dokonanie konkretnych czynności procesowych (por. wyroki NSA: z 2.02. 2011 r., sygn. akt I OSK 575/10, z 18.05.2006 r., sygn. akt II OSK 831/05 z 10.09. 2014 r., sygn. akt II OSK 574/13). Skarżąca nie wykazała, że zarzucane uchybienie uniemożliwiło jej dokonanie konkretnych czynności procesowych, które miałyby istotne znaczenie dla rozpoznania sprawy. Z kolei zarzut naruszenia art. 12 kpa nie jest skuteczny, bowiem decyzja została wydana. Zarzut ten mógł być podnoszony w postępowaniu ze skargi na bezczynność.

Niezasadne jest stanowisko skarżącej M. L. i I. B. odnośnie wywodzenia swojego interesu prawnego z przepisów ustawy z 16 czerwca 1948 r. o uprawnieniach osób, które przed 13 września 1944 r. otrzymały we władanie grunty wchodzące w skład nieruchomości ziemskich, przeznaczonych na cele reformy rolnej (Dz. U Nr 33 poz. 222). Otóż zgodnie art. 5 ust. 1 tej ustawy o nadaniu gruntów orzeka wojewódzka władza administracji ogólnej. Natomiast stosownie do art. 7 ustawy do orzeczeń o nadaniu gruntów stosuje się odpowiednio postanowienia o wpisywaniu do ksiąg wieczystych prawa własności nieruchomości, nadanych na podstawie przepisów o wykonaniu reformy rolnej i o osadnictwie. Z akt sprawy nie wynika, aby wobec skarżących lub ich poprzedników prawnych wydane zostało orzeczenie o nadaniu gruntu i nastąpił wpis prawa własności do księgi wieczystej.

Mając na uwadze wszystkie wyżej wskazane okoliczności Sąd, z mocy art. 151 ppsa, orzekł jak w sentencji wyroku.