Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 421/13
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2013-07-10 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Hasła tematyczne: Gospodarka gruntami
Kolejnictwo
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 1
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1269
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych.
article: art. 134, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c, art. 152, art. 200, art. 205 par. 1
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 37a ust. 1 i 7
journal: Dz.U. 2000 nr 84 poz 948
law: ustawa z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe"
article: art. 336
journal: Dz.U. 1964 nr 16 poz 93
law: Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.
article: art. 7, art. 77 par. 1, art. 80
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 4
journal: Dz.U. 1926 nr 97 poz 568
law: Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 września 1926 r. o utworzeniu przedsiębiorstwa "Polskie Koleje Państwowe"
article: art. 114
journal: Dz.U. 1946 nr 57 poz 319
law: Dekret z dnia 11 października 1946 r. Prawo rzeczowe

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Edyta Podrazik (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak Sędzia WSA Tomasz Świstak Protokolant st.sekr.sąd. Mariola Kaczmarek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 czerwca 2013 r. sprawy ze skargi J. J. na decyzję Wojewody Wielkopolskiego z dnia [...] lutego 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy udzielenia odszkodowania za nieruchomości; I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Starosty G. z dnia [...] października 2012 r. nr [...], II. zasądza od Wojewody Wielkopolskiego na rzecz skarżącego kwotę 200,- (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów sądowych, III. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] października 2012 r., znak [...], Starosta G. na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. nr 98 poz. 1071 z późn. zm), art. 37a ust. 7-9 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego Polskie Koleje Państwowe (Dz. U. nr 84 poz. 948 z późn. zm.) oraz art. 130 ust. 1 i 2, art. 132 ust. 1a i art. 134 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2010 r. nr 102 poz. 651 z późn. zm.) ustalił na rzecz J. J. odszkodowanie w wysokości 12.890,00 zł za nieruchomość położoną w G. przy ul. W., oznaczonej w ewidencji gruntów jako działka nr [...], arkusz mapy [...], obręb G., zapisanej w księdze wieczystej nr [...], prowadzonej przez Sąd Rejonowy w G., którą z dniem [...] czerwca 2003 r. nabył na własność Skarb Państwa jako grunt chodzący w skład linii kolejowej z równoczesnym nabyciem prawa użytkowania wieczystego gruntu i własności urządzeń znajdujących się na gruncie przez Polskie Koleje Państwowe (PKP) S.A. Ponadto, organ zobowiązał PKP S.A. do zapłaty jednorazowo powyższej kwoty odszkodowania w terminie 14 dni od dnia, w którym decyzja stanie się ostateczna.

W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że pismem z dnia [...] sierpnia 2007 r. A. J. wystąpiła o ustalenie odszkodowania za przejęcie przedmiotowego gruntu. Wojewoda Wielkopolski decyzją z dnia [...] marca 2007 r., znak [...], stwierdził bowiem nabycie przez Skarb Państwa z mocy prawa z dniem 1 czerwca 2003 r. własności działki nr [...], wchodzącej w skład linii kolejowej, a będącej uprzednio własnością A. J. Jednocześnie w decyzji tej Wojewoda Wielkopolski zaznaczył, że poprzedniemu właścicielowi przysługuje roszczenie o odszkodowanie, którego ustalenie nastąpi na wniosek uprawnionego podmiotu, złożony do dnia 31 grudnia 2007 r. Starosta wskazał, że badanie ksiąg wieczystych KW [...], KW [...], G. Tom [...], k. [...], prowadzonych przez Sąd Rejonowy w G. wykazało wpis ograniczonego prawa rzeczowego w postaci prawa do korzystania z drogi poprzez omawianą nieruchomość do Cukrowni G., wpisane w dniu [...] października 1885 r. Na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w G. z dnia [...] maja 2010 r., sygn. akt [...], spadek po A. J. nabył w całości jej syn – J. J. Z operatu szacunkowego, sporządzonego na zlecenie organu w dniu [...] sierpnia 2012 r. przez rzeczoznawcę majątkowego, wynika, że wysokość odszkodowania za działkę nr [...] powinna wynosić 12.890,00 zł. W dniu [...] sierpnia 2012 r. odbyła się rozprawa administracyjna, na którą nie stawiła się żadna ze stron postępowania. J. J. w piśmie z dnia [...] września 2012 r. nie wniósł żadnych zastrzeżeń co do wysokości ustalonego odszkodowania. W tej sytuacji organ stwierdził, że działka nr [...] została zajęta pod linię kolejową, stając się z mocy prawa własnością Skarbu Państwa z dniem 1 czerwca 2003 r. W tym wypadku na mocy art. 37a ust. 1-2 i 7 powołanej ustawy o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego PKP poprzedniemu właścicielowi nieruchomości należy się odszkodowanie za przejęty grunt, o ile dotychczasowy właściciel działki złoży stosowny wniosek w okresie od dnia 1 czerwca 2003 r. do dnia 31 gruncie 2007 r. Roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje także wtedy, gdy dany grunt pozostawał do dnia 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym PKP S.A. lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat. A. J. złożyła wniosek o odszkodowanie w dniu [...] września 2007 r., a zatem termin ustawowy został zachowany. Z kolei PKP S.A. dokumentowało charakter posiadania gruntu pod linią kolejową złożeniem do akt sprawy wypisu z ewidencji środków trwałych i wypisu z ewidencji księgowej SARS, wedle których układ torowy linii G.-A.-S. został wybudowany na przedmiotowej działce w 1875 r. Ponadto, PKP S.A. oświadczyła, że przez cały okres użytkowania omawianej działki miała świadomość konieczności ponoszenia opłat publicznoprawnych z racji posiadania tejże nieruchomości, a nie wnosząc tych opłat działała zgodnie z ustawą z dnia 12 stycznia 1991 r. o podatkach i opłatach lokalnych (Dz. U. z 2002 r. nr 9 poz. 84 z późn. zm.). Nie przedłożono natomiast żadnych innych dokumentów na okoliczność zajęcia przedmiotowej działki, istnienia jakichkolwiek umów o warunkach posiadania czy też innych dowodów potwierdzających, że działka nr [...] znajdowała się w okresie od maja 1973 r. do dnia [...] maja 2003 r. w samoistnym posiadaniu PKP S.A. Następnie organ wskazał na treść art. 336 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. nr 16 poz. 893 z późn. zm.) i definicję samoistnego posiadania. Wsakzano, iż ustanowienie służebności drogi na rzecz Cukrowni G. na etapie budowy linii kolejowej i wpisanie tej służebności do księgi wieczystej T. [...], k. [...] (następnie KW [...]) wyklucza uznanie, że PKP S.A. była posiadaczem samoistnym gruntu. Służebność na rzecz Cukrowni G. wpisana jest również w księgach wieczystych gruntów sąsiednich, po których również przebieg linia kolejowa. Następnie wspomniana służebność drogi koniecznej przeszła na PKP, która przejęła w swoje struktury organizacyjne linię kolejową G.-A.-S. Nie ma przy tym żadnych dokumentów świadczących by doszło do zrzeczenia się tej służebności lub zawarcia umowy likwidującej to ograniczone prawo rzeczowe. W okresie powojennym PKP S.A. i jej poprzednicy prawni wykonywali jedynie dzierżenie gruntu w imieniu Skarbu Państwa, który był jego posiadaczem i użytkował go na podstawie służebności drogi jako posiadacz zależny. Dlatego też nie można uznać, że przedmiotowa działka pozostawała do dnia [...] maja 2003 r. przez okres 30 lat w posiadaniu samoistnym PKP S.A. Poza tym organ dodał jeszcze, że wysokość odszkodowania została w jego ocenie prawidłowo wyznaczona przez rzeczoznawcę majątkowego.

Pismem z dnia [...] listopada 2012 r. PKP S.A. odwołała się od powyższej decyzji Starosty G. z dnia [...] października 2012 r.

W uzasadnieniu PKP S.A. wskazała, że argumentacja organu I instancji wykluczałaby w istocie całkowicie możliwość zastosowania art. 37a ust. 7 ustawy o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego PKP. Starosta Gnieźnieński nie uznał korzystania z przedmiotowej działki przez PKP S.A. od 1875 r., które polegało na zabudowaniu tego gruntu, korzystaniu z niego poprzez prowadzenie ruchu kolejowego i czerpaniu pożytków z tego tytułu, co zgodnie z art. 336 k.c. oznacza władanie nieruchomością jak właściciel. Co więcej, ustawodawca wprowadza w art. 339 k.c. domniemanie samoistnego posiadania, a w art. 340 k.c. domniemanie ciągłości posiadania. Uwzględnić należało także fakt ponoszenia opłat publicznoprawnych przez PKP S.A., co stanowi kolejny dowód władania nieruchomością jak właściciel.

Decyzją z dnia . lutego 2013 r., znak [...], Wojewoda Wielkopolski na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. uchylił zaskarżoną decyzję Starosty G. w całości i odmówił ustalenia odszkodowania za przedmiotową nieruchomość.

W uzasadnieniu organ odwoławczy przedstawił ustalony w sprawie stan faktyczny i przytoczył przepisy prawne, które w jego ocenie znajdowały zastosowanie w rozptrywanej sprawie, obszernie omawiając pojęcie samoistnego posiadania. Następnie Wojewoda Wielkopolski wskazał, że początek polskich kolei państwowych wyznacza rozporządzenie Prezydenta RP z dnia 24 września 1926 r. o utworzeniu przedsiębiorstwa Polskie Koleje Państwowe (Dz. U. RP nr 97 poz. 568 z późn. zm.). Zgodnie z art. 2 powołanego rozporządzenia przedsiębiorstwo PKP stanowiło samoistną osobę prawną z siedzibą w Warszawie, a na mocy art. 3 rozporządzenia obejmowało ono w zarząd i eksploatację wszystkie linie kolejowe, choć bez naruszania istniejących dotychczas praw własności do poszczególnych części objętych nieruchomości. Tym samym ograniczone prawo rzeczowe przysługujące Cukrowni G. nie wygasło wraz z wejściem w życie powyższego rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 24 września 1926 r. Przyjęte przez organ I instancji przejście omawianej służebności na PKP jest niezasadne. Podobnie po II wojnie światowej do takiego przejścia nie mogło dojść, ponieważ zgodnie z art. 114 dekretu z dnia 11 października 1946 r. – Prawo rzeczowe (Dz. U. nr 57 poz. 319) konieczny byłby w tym celu wpis do księgi wieczystej, co nie miało miejsca w niniejszej sprawie. W konsekwencji PKP S.A. było posiadaczem samoistnym działki nr [...], czego nie zmieniło ustanowienie w 1885 r. służebności na rzecz Cukrowni G. Tym samym zaistniała również podstawa do odmowy przyznania odszkodowania.

Pismem z dnia [...] marca 2013 r. J. J. zaskarżył powyższą decyzję Wojewody Wielkopolskiego z dnia [...] lutego 2013 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, zarzucając jej naruszenie (1) art. 37a ust. 7 powołanej ustawy o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego PKP oraz art. 336 k.c. poprzez uznanie, że PKP S.A. posiadała samoistnie działkę nr [...] przez wymaganym okres 30 lat, (2) art. 352 k.c. w związku z art. 292 k.c. poprzez pominięcie faktu, że PKP S.A., korzystając z przedmiotowej działki w sposób odpowiadający służebności, nabyła tę służebność w drodze zasiedzenia, (3) art. 77 k.p.a. poprzez pominięcie faktu, że PKP S.A. korzystała z przedmiotowego gruntu w sposób odpowiadający służebności, (4) art. 107 § 1 i 3 k.p.a. poprzez niewskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej.

W uzasadnieniu skarżący wskazał, że PKP S.A. nie może być uznane za posiadacza samoistnego działki nr [...], gdyż na tym gruncie została ustanowiona służebność drogi na rzecz Cukrowni G., polegająca na eksploatacji torów. Następnie PKP S.A. przejęła w swoje struktury organizacyjne linię kolejową G.-A.-S. Nadto, nie przedłożono dokumentów potwierdzających zajęcie tego terenu lub istnienie jakichkolwiek umów o posiadanie. W konsekwencji należy uznać, że PKP S.A. i jej poprzednicy korzystali z omawianej nieruchomości w ramach służebności gruntowej – służebności drogi, co z kolei wyklucza samoistne posiadanie tego terenu. Jednocześnie skarżący zauważył, że ustanowienie służebności polegającej na korzystaniu z torów znajdujących się na działce nr [...] nie oznaczało wyzbycia się jej własności. Fakt, że podobne wpisy w księgach wieczystych sąsiednich nieruchomości istnieją do chwili obecnej, wskazuje, że grunty zajęte pod tory kolejowe były użytkowane na zasadzie ograniczonych praw rzeczowych, ustanowionych pod koniec XIX w. Brak przy tym dowodów, że PKP S.A. korzystała z tych gruntów na innych zasadach niż Cukrownia G. Wojewoda Wielkopolski nie wyjaśnił natomiast, na jakiej podstawie przyjął, że PKP S.A. była posiadaczem samoistnym omawianej działki w latach 1973-2003, ani nie rozważył postawy poprzedników prawnych skarżącego wobec gruntu zajętego pod tory kolejowe. Tymczasem to właśnie poprzednicy prawni skarżącego zajmowali się przedmiotowym terenem, w szczególności poprzez koszenie trawy i usuwanie śmieci, co wyklucza uznanie PKP S.A. za posiadacza samoistnego tej nieruchomości. Tym bardziej, że PKP S.A. nigdy przed 2003 r. nie dała do zrozumienia poprzednikom prawnym skarżącego, że uważa działkę nr [...] za swoją własność. Ponadto, nawet gdyby przyjąć, że w chwili powstania PKP w 1926 r. na podstawie obowiązujących wtedy przepisów BGB nie doszło do formalnego nabycia służebności przez PKP od Cukrowni G., i tak należy stwierdzić, że zakres korzystania ze spornego gruntu nie uległ zmianie. Zwłaszcza, że PKP S.A. nie okazała chęci korzystania z tej nieruchomości w zakresie szerszym niż omawiana służebność. Tym samym zgodnie z art. 352 § 1 k.c. w zw. z art. 292 k.c. PKP S.A. nabyła wspomniane ograniczone prawo rzeczowe przez zasiedzenie, co z kolei oznacza brak podstaw do stosowania się na art. 37a ust. 7 powoływanej ustawy o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe". W pozostałym zakresie skarżący w pełni podzielił stanowisko organu I instancji zawarte w decyzji z dnia [...] października 2012 r., podnosząc zarazem, że podobna sprawa jego sąsiadów została zakończona dla nich pozytywnie.

W odpowiedzi na skargę Wojewoda Wielkopolski wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoją dotychczasową argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Skarga okazała się zasadna.

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153 poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrole działalności organów administracji publicznej. Jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem – art. 1 § 2 powyższej ustawy. Oznacza to, że badaniu w postępowaniu sądowoadministracyjnym podlega prawidłowość zastosowania przepisów prawa w odniesieniu do ustalonego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność wykładni tych przepisów.

W świetle z kolei z art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270), Sąd rozstrzyga w granicach sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, przy czym – jak wynika z treści art. 145 § 1 – Sąd uwzględnia skargę na decyzję lub postanowienie i orzeka o ich uchyleniu w sytuacji, gdy stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Podstawę rozstrzygnięcia w przedmiotowej sprawie stanowiły przepisy ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe" (Dz. U. nr 84 poz. 948 z późn. zm.). Zgodnie z art. 37a ust. 1 powołanej ustawy grunty wchodzące w skład linii kolejowych pozostające w dniu 28 lutego 2003 r. we władaniu PKP S.A., niestanowiące własności Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego lub PKP S.A., stają się z dniem 1 czerwca 2003 r. z mocy prawa własnością Skarbu Państwa za odszkodowaniem. Z kolei art. 37a ust. 7 cytowanej ustawy wskazuje, że wspomniane odszkodowanie będzie ustalane i wypłacane według zasad i trybu określonych w przepisach o odszkodowaniach za wywłaszczone nieruchomości, na wniosek dotychczasowego właściciela gruntu, złożony w okresie od dnia 1 czerwca 2003 r. do dnia 31 grudnia 2007 r. Po upływie tego okresu roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje. Roszczenie to nie przysługuje również w przypadku, gdy grunt, o którym mowa w art. 37a ust. 1 tejże ustawy, pozostawał do dnia 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym PKP S.A. lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat.

Odnosząc te uwagi do specyfiki rozważanej sprawy, należy zauważyć, że decyzją z dnia [...] marca 2007 r., znak [...], Wojewoda Wielkopolski na podstawie art. 37a powołanej ustawy stwierdził nabycie przez Skarb Państwa z mocy prawa z dniem 1 czerwca 2003 r. własności gruntu wchodzącego w skład linii kolejowej, tj. działki nr [...], arkusz mapy [...], obręb G., położonej w G. Następnie, pismem z dnia [...] sierpnia 2007 r. A. J. wystąpiła o ustalenie i wypłacenie jej odszkodowania za powyższy grunt przejęty przez Skarb Państwa. Jednocześnie, zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w G. z dnia [...] maja 2010 r., sygn. akt [...], spadek po A. J. nabył w całości jej syn – J. J. Tym samym spełniony został w niniejszej wymóg ustalenia odszkodowania, o jakim mowa w art. 37a ust. 7 zd. 1 powołanej ustawy. Okoliczności te należy uznać za bezsporne, gdyż nie były kwestionowane przez żadną ze stron postępowania.

Wątpliwości w rozpatrywanej sprawie budziła natomiast kwestia spełnienia wymogu, o jakim mowa w art. 37a ust. 7 zd. 3 cytowanej ustawy. Należy jednak najpierw zauważyć, że ustalenia poczynione w tej mierze przez organy administracji publicznej okazały się niewystarczające do wydania rozstrzygnięcia. Przede wszystkim należy zauważyć, że w decyzji z dnia [...] października 2012 r., znak [...], Starosta G. powołuje się na szereg dokumentów, które nie znajdują się w ogóle w aktach sprawy. Organ I instancji przyjmuje bowiem, że fakt ustanowienia na działce nr [...] służebności drogi, polegającej na korzystaniu z torów kolejowych, wynika z analizy księgi wieczystej KW [...], KW [...] oraz zbioru dokumentów G. Tom [...] k. [...]. Niemniej, w aktach sprawy znajduje się tylko wypis z księgi wieczystej KW [...] (obecnie [...]) z dnia [...] sierpnia 2012 r., który nie zawiera jednak żadnych informacji o wpisie omawianej służebności. Jednocześnie, brak w materiale dowodowym jakichkolwiek dokumentów odtwarzających treść księgi wieczystej KW [...] i zbioru dokumentów G. Tom [...] k. [...]. Nie wiadomo przy tym, jakiej nieruchomości dotyczy księga wieczysta KW [...] i w efekcie, jakie jest znaczenie tego dokumentu dla wydanego w niniejszej sprawie rozstrzygnięcia. Poza tym, badając charakter posiadania działki nr [...], organ I instancji powołuje się na przedłożony przez PKP S.A. wypis z ewidencji środków trwałych oraz wypis z ewidencji księgowej SARS. Dokumentów tych również jednak nie ma w aktach sprawy. Tym samym weryfikacja powyższych ustaleń organu I instancji okazała się w istocie niemożliwa, co z kolei oznacza, że konkluzje wyciągnięte przez Starostę G. są w opisanym wyżej zakresie arbitralne.

Trzeba ponadto zaznaczyć, że organy administracji publicznej w ogóle nie rozważyły charakteru prawnego omawianej służebności. W tej mierze należałoby tymczasem najpierw zbadać, jakie rodzaje służebności były znane prawu niemieckiemu w chwili ustanawiania wspomnianego ograniczonego prawa rzeczowego. W szczególności analizy wymaga kwestia odpłatności oraz osobistego bądź gruntowego charakteru tej służebności. Jeżeli bowiem miała ona charakter odpłatny, to fakt nieuiszczania przez PKP S.A. lub jej poprzednika prawnego wynagrodzenia za korzystanie z nieruchomości obciążonej może wskazywać pośrednio na posiadanie samoistne działki nr [...]. Co więcej, jeżeli służebność ta miała charakter osobisty, a więc została ustanowiona tylko na rzecz Cukrowni G., to prawdopodobnie należałoby w ogóle wykluczyć możliwość przeniesienia tego ograniczonego prawa rzeczowego. Jeśli natomiast miała ona charakter gruntowy, to konieczne jest ustalenie nieruchomości władnącej, gdyż to na rzecz tej nieruchomości powstaje wspomniane ograniczone prawo rzeczowe i z tą nieruchomością jest ono nierozerwalnie związane. W tym ostatnim wypadku o przejściu służebności można by mówić jedynie wtedy, gdyby doszło do zmiany właściciela nieruchomości władnącej, w szczególności przez nabycie tej nieruchomości przez PKP S.A. lub jej poprzednika prawnego. Samo bowiem uzyskanie władztwa nad działką nr [...] nie przesądza jeszcze o uzyskaniu jakiejkolwiek służebności, obciążającej ten grunt. Ponadto, rozważenia wymaga również kwestia ewentualnego wygaśnięcia służebności lub rozwiązania umowy stanowiącej podstawę jej ustanowienia. Ograniczone prawa rzeczowe nie mają wszakże wieczystego charakteru, a z uwagi na znaczny upływ czasu od momentu powstania przedmiotowej służebności nie można z góry wykluczyć, że w pewnym okresie została ona po prostu zlikwidowana.

W tym miejscu należy odnotować, że art. 37a ust. 7 zd. 3 powołanej ustawy o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe" operuje pojęciem posiadania samoistnego, które według art. 336 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. nr 16 poz. 93 z późn. zm.) polega na faktycznym władaniu rzeczą jak właściciel. Ten typ posiadania różni się przy tym od posiadania zależnego, polegającego na faktycznym władaniu rzeczą jak użytkownik, zastawnik, najemca, dzierżawca lub mający inne prawo, z którym łączy się określone władztwo nad cudzą rzeczą. Wprawdzie przysługiwanie służebności nie zostało wymienione wprost wśród sytuacji zaliczanych do posiadania zależnego, a zatem nie wyklucza też automatycznie samoistnego posiadania gruntu, lecz niemniej dysponowanie takim ograniczonym prawem rzeczowym stwarza jednak w ocenie Sądu domniemanie faktyczne, że uprawniony ze służebności nie korzysta z nieruchomości obciążonej tak jak właściciel.

Żadna z opisanych wyżej okoliczności nie była jednak przedmiotem szerszej analizy organów administracji publicznej. Tymczasem nierozważenie tych kwestii miało istotny wpływ na wynik postępowania, gdyż determinuje charakter posiadania działki nr [...] przez PKP S.A. Z tej perspektywy nie ulega zatem wątpliwości, że działanie organów administracji publicznej nie było prawidłowe. Zgodnie bowiem z art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. nr 98 poz. 1071 z późn. zm.) w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Uszczegółowieniem tej ogólnej zasady jest z kolei art. 77 § 1 k.p.a., wedle którego organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, przy czym w myśl art. 80 k.p.a. organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Wymogi te w rozpatrywanej sprawie nie zostały zachowane, co z kolei uzasadniało uchylenie zaskarżonej decyzji Wojewody z dnia [...] lutego 2013 r. oraz poprzedzającej ją decyzji Starosty G. z dnia [...] października 2012 r. W tej mierze konieczne jest bowiem odwołanie się do dokumentów archiwalnych i źródłowych, w tym do dokumentów załączonych do ksiąg wieczystych, które stanowiły podstawę dokonania odpowiednich wpisów, a także do przepisów prawa niemieckiego w celu ustalenia charakter prawnego poruszanej w niniejszej sprawie służebności.

Abstrahując od powyższych nieprawidłowości, wątpliwości budzą również ustalenia poczynione przez organy administracji publicznej w zakresie ewentualnego przejścia omawianej służebności na PKP S.A. lub jej poprzedników prawnych. W tej mierze Starosta G. w decyzji z dnia [...] października 2012 r. przyjął, że wspomniane ograniczone prawo rzeczowe przeszło na PKP S.A. lub jej poprzedników prawnych, nie uzasadniając szerzej swojego stanowiska. Tymczasem w zaskarżonej decyzji z dnia [...] lutego 2013 r., znak [...], Wojewoda Wielkopolski doszedł do wniosku przeciwnego, powołując się na art. 4 rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 24 września 1926 r. o utworzeniu przedsiębiorstwa "Polskie Koleje Państwowe" (Dz. U. nr 97 poz. 568 z późn. zm.) oraz art. 114 dekretu z dnia 11 października 1946 r. – Prawo rzeczowe (Dz. U. nr 57 poz. 319 z późn. zm.). W ocenie organu II instancji powstanie PKP nie skutkowało bowiem nabyciem służebności, a do jej przeniesienia na rzecz PKP nie mogło dojść z uwagi na niespełnienie wymogów formalnych – brak wpisu w księdze wieczystej.

Najpierw trzeba ponownie zauważyć, że analizowanie kwestii przejścia omawianej służebności, bez uprzedniego ustalenia jej charakteru, jest zadaniem bezcelowym. Jeżeli bowiem służebność ta miała charakter osobisty, to zapewne była ona nieprzenoszalna. Jeżeli natomiast służebność ta miała charakter gruntowy, to jej "przeniesienie" mogło nastąpić tylko poprzez zmianę właściciela nieruchomości władnącej. W konsekwencji powoływanie się na art. 114 dekretu – Prawo rzeczowe jest w istocie zbędne, gdyż służebność stanowi prawo związane z gruntem i nie może być przenoszona w oderwaniu od niego. Odwołanie się do tego przepisu potwierdza natomiast niewystarczające wyjaśnienie stanu faktycznego oraz poddanie go niedostatecznej analizie.

Odnosząc się natomiast do pozostałej części argumentacji organu II instancji, trzeba podkreślić, że w świetle zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego sięganie do art. 4 ust. 1 powołanego rozporządzenia RP z dnia 24 września 1926 r. jest przedwczesne. Zgodnie bowiem z tym przepisem przedsiębiorstwo PKP miało prowadzić eksploatację wszystkich linii kolejowych, zarządzanych dotychczas przez Ministerstwo Komunikacji, i w tym celu obejmowało w zarząd powierniczy i w użytkowanie cały ich majątek nieruchomy. Należy jednak podkreślić, że zakres art. 4 ust. 1 cytowanego rozporządzenia nie obejmował wszystkich istniejących ówczesnie linii kolejowych, lecz jedynie te, które dotychczas zarządzane były przez Ministerstwo Komunikacji. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wynika natomiast w żaden sposób, czy przedmiotowa linia kolejowa weszła kiedykolwiek pod zarząd Ministerstwa Komunikacji, a w konsekwencji, czy art. 4 ust. 1 wymienionego rozporządzenia znajdował do niej w ogóle zastosowanie. Działania organu II instancji nie wypełniają zatem wymienionych wcześniej norm z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., a ustalenia poczynione w tej mierze są arbitralne.

W tej mierze należy wskazać, że na mocy art. 1 dekretu z dnia 7 lutego 1919 r. o przejściu kolei zbudowanych przez b. władze okupacyjne pod zarząd Ministerstwa Komunikacji (Dz. U. nr 14 poz. 155) wszystkie koleje szeroko- i wąskotorowe zbudowane przez byłe władze okupacyjne miały przejść pod zarząd Ministerstwa Komunikacji. Ponadto, na podstawie art. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1920 r. w sprawie przejęcia kolei, zbudowanych przez b. władze okupacyjne, pod zarząd Ministerstwa Kolei Żelaznych (Dz. U. z 1921 r. nr 3 poz. 5) pod zarząd Ministerstwa Kolei Żelaznych miały przejść także te koleje użyteczności prywatnej, które były przeistoczone przez okupantów na cele użyteczności publicznej. Przepisy te nie wprowadzały jednak bynajmniej zupełnego ujednolicenia struktury własnościowej linii kolejowych w Polsce w okresie przedwojennym. Wniosek ten potwierdza m.in. art. 2 ustawy z dnia 12 czerwca 1924 r. o zakresie działania Ministerstwa Kolei Żelaznych i o organizacji urzędów kolejowych (Dz. U. nr 57 poz. 580 z późn. zm.), w świetle którego Minister Kolei sprawował naczelny zarząd nad (1) kolejami państwowymi i (2) innymi pozostającymi w zarządzie państwowym, a nadto wykonywał również zwierzchni nadzór nad (3) kolejami prywatnymi.

Nie można zatem z góry założyć, tak jak to uczynił organ II instancji, że linia kolejowa przechodząca przez działkę nr [...] została niejako automatycznie objęta zakresem zastosowania art. 4 ust. 1 powołanego rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 24 września 1926 r. Tym bardziej, że konkluzja ta nie znajduje żadnego potwierdzenia w zebranym materiale dowodowym. Z akt sprawy nie wynika bowiem, jaki był charakter omawianej linii kolejowej i czy przeszła ona w zarząd Ministerstwa Komunikacji na mocy art. 1 powołanego dekretu z dnia 7 lutego 1919 r. lub art. 1 cytowanej ustawy z dnia 14 grudnia 1920 r.

Niemniej, niezależnie od opisanej powyżej wady, trzeba zauważyć, że art. 4 ust. 2 powołanego rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 24 września 1926 r. przewidywał, że objęcie w zarząd i eksploatację kolei wymienionych w art. 4 ust. 1 tego rozporządzenia nie narusza istniejących już praw własności do poszczególnych części zajętej nieruchomości. Tym samym na podstawie tego przepisu można tylko stwierdzić, że PKP nie nabyło własności działki nr [...] w oparciu o cytowane rozporządzenie. W dalszym ciągu nie jest jednak wiadomy dalszy los prawny służebności, ustanowionej pierwotnie na rzecz Cukrowni G.; zwłaszcza, że PKP nie było właścicielem nieruchomości, na której znajdowała się rozważana linia kolejowa. Brak ustaleń w tym zakresie miał natomiast istotny wpływ na wynik sprawy, ponieważ jak sygnalizowano już wcześniej, okoliczność ewentualnego korzystania z wymienionej służebności może wskazywać na zależne posiadanie działki nr [...] przez PKP S.A. lub jej poprzedników.

Trzeba przy tym zaznaczyć, abstrahując od licznych braków dowodowych, że ustalenia poczynione przez organy administracji publicznej nie dają się uzgodnić z powszechnie dostępnymi informacjami, zawartymi choćby na stronie internetowej G. K. W. (http://www.gkw-gniezno.pl) czy też w publikacjach popularyzujących historię tej linii kolejowej (zob. M. Matuszewski, Z dziejów Gnieźnieńskiej Kolei Dojazdowej: 1896-1986, Poznań 1987). Należy jednak podkreślić, że informacje te zostały opracowane przez osoby niedysponujące najprawdopodobniej dostateczną wiedzą jurydyczną. Dlatego pojęcia, jakimi operuje się w tych źródłach muszą być zweryfikowane z prawnego punktu widzenia, co też powinny uczynić organy administracji publicznej w ramach uzupełnienia materiału dowodowego.

Z informacji tych wynika bowiem, że już w 1893 r. na mocy uchwały Sejmiku Powiatu W. odkupiono od Cukrowni wspomnianą kolei wąskotorową i udostępniono ją do użytku publicznego, a w 1884 r. powstała W. K. P. Co więcej, w 1914 r. rozważana kolej została podporządkowana II armii niemieckiej pod dowództwem w Szczecinie w celu organizowania przewozu transportów wojskowych. Tym samym przynajmniej prima facie omawiana linia kolejowa mogłaby być objęta art. 1 powołanego dekretu z dnia 7 lutego 1919 r. jako kolei eksploatowana przez niemieckie władze wojskowe bądź też art. 1 cytowanej ustawy z dnia 14 grudnia 1920 r. jako kolej przeistoczona przez władze niemieckie na kolei użyteczności publicznej. Kwestia ta wymaga jednak dodatkowego zbadania przez organy administracji publicznej. W szczególności konieczne jest bowiem zwłaszcza podjęcie próby ustalenia, na czym z prawnego punktu widzenia polegało "odkupienie" analizowanej kolei wąskotorowej od Cukrowni G. i czy transakcja ta obejmowała ewentualnie nabycie nieruchomości władnącej bądź też prowadziła do wygaśnięcia poruszanej służebności na działce nr [...], jeżeli wymienione ograniczone prawo rzeczowe miało charakter osobisty.

Konkluzje te komplikują jednak dalsze dane historyczne. Z przytoczonych wyżej źródeł wynika bowiem, że w 1927 r. został zlikwidowany powiat W., a W. K. P. została przejęta przez powiat g. i następnie przemianowana na G. K. W. Wydaje się zatem, że omawiana linia kolejowa nie weszła raczej pod zarząd Ministerstwa Komunikacji na podstawie powołanego dekretu z dnia 7 lutego 1919 r. lub cytowanej ustawy z dnia 14 grudnia 1920 r. jako kolej wybudowana przez władze okupacyjne lub przeistoczona przez nie w kolei użyteczności publicznej. W dalszym ciągu stanowiła ona natomiast własność publiczną, gdyż najprawdopodobniej powiązana była z organami samorządu terytorialnego. Co więcej, powstanie G. K. W. w 1927 r., a więc po wejściu w życie wymienionego rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 24 września 1926 r. prowadzi do wniosku, że wspomniana kolej nie stanowiła elementu struktury organizacyjnej PKP, ani też nie znajdowała się w zarządzie tego podmiotu. Sięganie zatem do tego ostatniego aktu normatywnego należy uznać za przedwczesne. Dopiero bowiem w 1949 r. G. K. P. została przejęta przez Skarb Państwo oraz w konsekwencji włączona w struktury organizacyjne PKP jako W.-G. K. W.

Na marginesie należy jeszcze zauważyć, że ze wskazanych wyżej źródeł wynika, że w 2003 r. G. K. D., powstała w 1991 r. w efekcie przekształcenia K. K. D., w skład których wchodziła m.in. W.-G. K. W., została przekazana Powiatowi G., uzyskując dawną nazwę G. K. W. Tymczasem zgodnie z art. 37a ust. 1 powołanej ustawy o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe", na własność Skarbu Państwa przechodziły tylko te grunty, które w dniu 28 lutego 2003 r. pozostawały we władaniu PKP S.A., ale w szczególności nie stanowiły własności jednostek samorządu terytorialnego. Na obecnym etapie sprawy niewykluczone zatem, że w efekcie uzupełnienia materiału dowodowego konieczne będzie uznanie, że decyzja Wojewody Wielkopolskiego z dnia [...] marca 2007 r., stwierdzająca nabycie działki nr [...] przez Skarb Państwa, jest w istocie wadliwa i należy ją wyeliminować z obrotu prawnego. Niemniej, w takim wypadku kontrolowane postępowanie okazałoby się ostatecznie bezprzedmiotowe.

W konsekwencji należy więc stwierdzić, że ustalenia faktyczne poczynione przez organy administracji publicznej są zdecydowanie niewystarczające do prawidłowego rozstrzygnięcia kontrolowanej sprawy. Organy administracji publicznej nie ustaliły bowiem, jaki był charakter prawny rozważanej służebności ustanowionej na działce nr [...], nie zbadały dalszego losu prawnego tego ograniczonego prawa rzeczowego, nie poddały wystarczającej analizie przekształceń własnościowych, jakim poddana była rozważana linia kolejowa. Dlatego obie wydane w niniejszej sprawie decyzje okazały się w istocie arbitralne i zasługiwały na uchylenie.

W tej sytuacji należało na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270) uchylić zaskarżoną decyzję Wojewody Wielkopolskiego z dnia [...] lutego 2013 r. oraz poprzedzającą ją decyzję Starosty G. z dnia [...] października 2012 r. z uwagi na naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 37a ust. 7 powołanej ustawy o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe", co miało wpływ na wynik sprawy, oraz z uwagi na naruszenie przepisów prawa procesowego, tj. art., art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., co miało istotny wpływ na wynik sprawy. Rozpoznając ponownie sprawę organy administracji publicznej powinny uzupełnić materiał dowodowy poprzez ustalenie (1) charakteru prawnego służebności ustanowionej na działce nr [...], (2) dalszych losów prawnych tego ograniczonego prawa rzeczowego, (3) przekształceń własnościowych, jakie zaszły w przypadku omawianej trakcji kolejowej, a następnie stosownie do poczynionych ustaleń rozstrzygnąć sprawę.

Sąd orzekł o kosztach postępowania na podstawie art. 200 w związku z art. 205 § 1 powołanej ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, a o wykonalności zaskarżonej decyzji – na podstawie art. 152 cytowanej ustawy.