Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, sygn. akt K 12/93
Trybunał Konstytucyjny
Data orzeczenia: 1995-05-16 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Bankowe prawo
Powołane przepisy: article: art. 1, art. 56, art. 67
journal: Dz.U. 1976 nr 7 poz. 36
law: Obwieszczenie Przewodniczącego Rady Państwa z dnia 16 lutego 1976 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej uchwalonej przez Sejm Ustawodawczy w dniu 22 lipca 1952 r.
article: art. 52, art. 53
journal: Dz.U. 1992 nr 72 poz. 359
law: Obwieszczenie Prezesa Narodowego Banku Polskiego z dnia 20 lipca 1992 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy - Prawo bankowe.
article: art. 1, art. 24
journal: Dz.U. 1991 nr 109 poz. 470
law: Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 10 października 1991 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o Trybunale Konstytucyjnym.
Teza: 1. Art. 52 i art. 53 ust. 1 ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. - Prawo bankowe /t.j. Dz.U. 1992 nr 72 poz. 359 ze zm./ są zgodne z art. 1 przepisów konstytucyjnych utrzymanych w mocy na podstawie art. 77 Ustawy Konstytucyjnej z dnia 17 października 1992 r. o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym /Dz.U. nr 84 poz. 426 ze zm./ oraz nie są zgodne z art. 56 ust. 1 i art. 67 ust. 2 cytowanych przepisów konstytucyjnych.

2. Art. 53 ust. 2 przytoczonej wyżej ustawy Prawo bankowe w zakresie, w jakim nadaje moc tytułów wykonawczych bez potrzeby uzyskiwania sądowych klauzul wykonalności dokumentom w tym przepisie wymienionym, w odniesieniu do roszczeń banku wynikających z wierzytelności nabytych przezeń na podstawie czynności prawnych z dotychczasowym wierzycielem nie będącym bankiem z pominięciem zgody dłużnika na egzekwowanie należności w trybie przewidzianym w powyższym przepisie - naruszając zasadę zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa przez nadmierną ingerencję w zasadę stabilności stosunków umownych - jest niezgodny z zasadą demokratycznego państwa prawnego ustanowioną przez art. 1 cytowanych przepisów konstytucyjnych.

3. Art. 53 ust. 2 wymienionej ustawy Prawo bankowe w zakresie nie objętym punktem 2 niniejszego orzeczenia jest zgodny z art. 1, art. 56 ust. 1 i art. 67 ust. 2 cytowanych wyżej przepisów konstytucyjnych.

TEZY

1. Art. 52 i art. 53 ust. 1 ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. - Prawo bankowe /t.j. Dz.U. 1992 nr 72 poz. 359 ze zm./ są zgodne z art. 1 przepisów konstytucyjnych utrzymanych w mocy na podstawie art. 77 Ustawy Konstytucyjnej z dnia 17 października 1992 r. o wzajemnych stosunkach między władzą ustawodawczą i wykonawczą Rzeczypospolitej Polskiej oraz o samorządzie terytorialnym /Dz.U. nr 84 poz. 426 ze zm./ oraz nie są zgodne z art. 56 ust. 1 i art. 67 ust. 2 cytowanych przepisów konstytucyjnych.

2. Art. 53 ust. 2 przytoczonej wyżej ustawy Prawo bankowe w zakresie, w jakim nadaje moc tytułów wykonawczych bez potrzeby uzyskiwania sądowych klauzul wykonalności dokumentom w tym przepisie wymienionym, w odniesieniu do roszczeń banku wynikających z wierzytelności nabytych przezeń na podstawie czynności prawnych z dotychczasowym wierzycielem nie będącym bankiem z pominięciem zgody dłużnika na egzekwowanie należności w trybie przewidzianym w powyższym przepisie - naruszając zasadę zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa przez nadmierną ingerencję w zasadę stabilności stosunków umownych - jest niezgodny z zasadą demokratycznego państwa prawnego ustanowioną przez art. 1 cytowanych przepisów konstytucyjnych.

3. Art. 53 ust. 2 wymienionej ustawy Prawo bankowe w zakresie nie objętym punktem 2 niniejszego orzeczenia jest zgodny z art. 1, art. 56 ust. 1 i art. 67 ust. 2 cytowanych wyżej przepisów konstytucyjnych.


UZASADNIENIE

Ustawa z dnia 31 stycznia 1989 r. Prawo bankowe ogłoszona została w Dz.U. nr 4 poz. 21 dnia 10 lutego 1989 r. Minęło już zatem ponad 5 lat od tego czasu do dnia złożenia wniosku RPO dotyczącego tej ustawy to jest do 14 lutego 1995 r. Tymczasem zgodnie z art. 24 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o Trybunale Konstytucyjnym, wnioski o wszczęcie postępowania przed TK wniesione po upływie pięciu lat od ogłoszenia aktu, Trybunał jedynie kieruje do organu, który wydał akt objęty wnioskiem. Zakwestionowane przez RPO przepisy art. 52 i art. 53 cytowanej ustawy Prawo bankowe zostały znowelizowane art. 9 ustawy z dnia 6 marca 1993 r. o zmianie niektórych ustaw regulujących zasady opodatkowania oraz niektórych innych ustaw. Ustawa ta została ogłoszona w Dz.U. nr 28 poz. 127 w dniu 16 kwietnia 1993 r. W tej sytuacji TK stwierdza, że norma zawarta w powołanym art. 24 ustawy o TK nie ma zastosowania do zaskarżonych przez RPO w dniu 14 lutego 1995 r. przepisów, a pięcioletni termin, o którym wyżej mowa rozpoczyna bieg od dnia 16 kwietnia 1993 r., to jest od dnia ogłoszenia zakwestionowanych przepisów w ich aktualnym brzmieniu.

Rozpatrując problem możliwości potrącania przez banki ze swego długu wierzytelności, których termin płatności jeszcze nie nadszedł, TK zwrócił uwagę przede wszystkim na fakt, że potrącenie takie może nastąpić jedynie w przypadku postawienia dłużnika banku w stan likwidacji oraz we wszystkich tych wypadkach, gdy bankowi służy prawo ściągnięcia swoich wierzytelności przed nadejściem terminu płatności. Powyższe warunki określone w art. 52 Prawa bankowego, mają istotny wpływ na treść orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w tym zakresie.

Wnioskodawca formułując zarzuty dotyczące powyższego przepisu nie przedstawił ich szerszego uzasadnienia, zwłaszcza z punktu widzenia przytoczonych wyżej dwóch przesłanek warunkujących możliwość potrącania przez banki ze swego długu wierzytelności przed terminem ich płatności.

Tymczasem wspomniane przesłanki powodują, że instytucja potrącenia określona w art. 52 Prawa bankowego, nie stała się jedynym wyjątkiem w polskim systemie prawnym. Pomijając już fakt, że omawiana tu postać potrącenia wierzytelności jest już mocno zakorzeniona w prawie bankowym, podobne zasady występują także w innych dziedzinach prawa.

Możliwość potrącenia przewiduje np. kodeks cywilny /księga III, tytuł VIII/, a w szczególności podobne rozwiązanie do tego, które ustanawia art. 52 Prawa bankowego, zawarte jest w art. 721 Kc.

Przepis ten przewiduje, że dający pożyczkę może odstąpić od umowy, jeżeli zwrot pożyczki jest wątpliwy z powodu złego stanu majątkowego drugiej strony. Jeszcze dalej idzie art. 458 Kc, który stanowi m.in., że jeżeli dłużnik stał się niewypłacalny, albo wskutek okoliczności, za które ponosi odpowiedzialność, zabezpieczenie wierzytelności uległo znacznemu zmniejszeniu, wierzyciel może żądać spełnienia świadczenia bez względu na zastrzeżony termin (...).

Zasady demokratycznego państwa prawnego, a zwłaszcza zasada zaufania obywateli do państwa i do stanowionego przez nie prawa nie stoją zatem na przeszkodzie regulacji zawartej w art. 52 Prawa bankowego.

Art. 56 ust. 1 przepisów konstytucyjnych, wskazując podmioty prawa bankowego z punktu widzenia zasady prawa obywateli do sądu.

Ustanowienie możliwości potrącenia przez bank ze swego długu wierzytelności, nie pozbawia dłużnika, podobnie jak w wymienionych wyżej regulacjach potrącenia wierzytelności przewidzianych w kodeksie cywilnym, możliwość dochodzenia swoich praw na drodze postępowania sądowego.

Również nietrafne jest tu odwoływanie się do zasady równości wobec prawa określonej w art. 67 ust. 2 przepisów konstytucyjnych.

TK wielokrotnie już wypowiadał się na temat tej zasady wskazując, że równość wobec prawa oznacza jednakowe traktowanie podmiotów charakteryzujących się istotną cechą wspólną. W związku z tym nie można na tle postanowień art. 52 Prawa bankowego wyprowadzać wniosku o naruszeniu wymienionej wyżej zasady konstytucyjnej. Przepis ten dotyczy bowiem właśnie określonej kategorii podmiotów, charakteryzujących się wspólną cechą, to jest postawienia ich w stan likwidacji lub wystąpienia prawnych przesłanek ścigania wierzytelności przed nadejściem terminu płatności.

Badając zarzut dotyczący nadawania określonym dokumentom bankowym mocy prawnej dokumentów urzędowych stanowiących podstawę do dokonywania wpisów w księgach wieczystych i rejestrach publicznych /art. 53 ust. 1 Prawa bankowego/, TK uznał, że także w tym zakresie nie można stwierdzić naruszenia przepisów konstytucyjnych, na które powołuje się Wnioskodawca. Rzecznik Praw Obywatelskich uzasadniając w tym punkcie wniosek, wskazuje zwłaszcza na różnice występujące pomiędzy postanowieniem art. 53 ust. 1 Prawa bankowego i regulacjami Kodeksu postępowania cywilnego, a w szczególności art. 244 Kpc.

Powyższy przepis Kpc określa moc dowodową dokumentów urzędowych stwierdzając, że stanowią one dowód tego, co zostało w nich urzędowo zaświadczone. Ponadto przepis ten wskazuje podmioty, które mogą sporządzać dokumenty urzędowe.

Wśród tych podmiotów nie ma banków. Pomijając wątpliwości, jakie mogą powstawać przy porównywaniu przepisów proceduralnych z prawem materialnym, można twierdzić, że art. 53 ust. 1 Prawa bankowego nadając określonym dokumentom bankowym moc prawną dokumentów urzędowych rzeczywiście nie przystaje do art. 244 Kpc.

Nie jest to jednak wystarczająca podstawa do stwierdzenia niekonstytucyjności zakwestionowanego przez RPO przepisu Prawa bankowego

Przede wszystkim należy podnieść fakt, że przedstawione wyżej odmienne regulacje występują w dwóch różnych ustawach, które w obowiązującej w Polsce hierarchii źródeł prawa, są wobec siebie równorzędne. Sytuacja taka nie podlega kognicji Trybunału Konstytucyjnego, który zgodnie z art. 33a przepisów konstytucyjnych oraz z art. 1 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym orzeka badając zgodność aktów normatywnych jedynie w ich układzie pionowym /konstytucja - ustawy - inne akty normatywne/, a nie poziomym /np. dwie ustawy/.

Trybunał Konstytucyjny mógłby co najwyżej - stwierdzając uchybienia i luki w prawie, których usunięcie jest niezbędne dla zapewnienia spójności systemu prawnego - przedstawić Sejmowi swoje uwagi w tym zakresie. Jednak, pomimo zrozumiałych wątpliwości Rzecznika Prawo Obywatelskich, nie jest oczywiste, czy w omawianym tu zakresie występuje takie uchybienie w prawie, które wymagałoby sygnalizacji Trybunału Konstytucyjnego skierowanej do Sejmu RP.

Trybunał Konstytucyjny badając treść art. 53 ust. 2 Prawa bankowego wyróżnił dwie sytuacje, które należy odmiennie ocenić z punktu widzenia przepisów konstytucyjnych.

W pierwszym przypadku chodzi o nadanie określonym dokumentom bankowym mocy tytułów wykonawczych bez potrzeby uzyskiwania sądowych klauzul wykonalności - w odniesieniu do roszczeń banku wynikających z wierzytelności nabytych przez bank na podstawie czynności prawnych z dotychczasowym wierzycielem nie będącym bankiem, bez zgody dłużnika na egzekwowanie należności w trybie przewidzianym w art. 53 ust. 2 Prawa bankowego.

Rozpatrując ten problem Trybunał Konstytucyjny analizował nie tyle związek powyższej regulacji z postanowieniami Kodeksu cywilnego i Kodeksu postępowania cywilnego - tak jak robił to Rzecznik Praw Obywatelskich - lecz nawiązał bezpośrednio do przepisów konstytucyjnych. W szczególności chodzi tu o zasadę zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa. Natomiast próby porównań z rozwiązaniami Kodeksu cywilnego i Kodeksu postępowania cywilnego nie pozwalają wprost wnioskować o konstytucyjności zakwestionowanego przepisu.

Dotyczy to bowiem relacji dwóch ustaw, które - jak już wyżej wspomniano - w hierarchii źródeł prawa znajdują się na tym samym poziomie, a zatem nie są przedmiotem orzekania przez TK.

Trybunał Konstytucyjny - skupił uwagę na fakcie zmiany sytuacji prawnej dłużnika bez udziału jego woli w trakcie trwania stosunku umownego. Dotyczy to w szczególności przypadków, o których mowa w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 25 marca 1992 r. /III CZP 20/92 - OSN 1992 nr 10 poz. 185/. Zgodnie z tą uchwałą wyciągi z ksiąg bankowych, stwierdzające zobowiązania na rzecz tych banków i zaopatrzone w oświadczenie, że oparte na nich roszczenia są wymagalne, mają moc tytułów wykonawczych /art. 53 ust. 2 Prawa bankowego/ także wówczas, gdy dotyczą wierzytelności nabytej przez bank na podstawie umowy przelewu /art. 509 par. 1 Kc/ chyba, że z wierzytelnością tą były związane zastrzeżenia co do sposobu i drogi jej dochodzenia lub egzekwowania. Korzystając z postanowień art. 53 ust. 2 Prawa bankowego i jego interpretacji dokonanej w przytoczonej wyżej uchwale Sądu Najwyższego, banki - według twierdzeń Rzecznika Praw Obywatelskich potwierdzonych przez Prezesa NBP - skupują wierzytelności w celu ich egzekwowania, za co pobierają odpowiednią prowizję.

Trybunał Konstytucyjny nie kwestionuje zasady umożliwiającej przeniesienie przez wierzyciela bez zgody dłużnika wierzytelności na osobę trzecią /przelew/ na warunkach określonych w art. 509 Kc. Równocześnie jednak Trybunał stoi na stanowisku, że cytowany przepis art. 509 Kc należy odczytywać w kontekście całego Kodeksu cywilnego i Kodeksu postępowania cywilnego, a w szczególności w odniesieniu do zasad egzekucji sądowej tam określonych.

Zasady te na gruncie prawa cywilnego nie ulegają żadnym zmianom po omówionym wyżej przeniesieniu wierzytelności na osobę trzecią. Także sytuacja prawna dłużnika nie ulega zmianie. Natomiast w przypadkach, gdy następuje cesja wierzytelności na rzecz banku i dochodzi do zastosowania reguł egzekucyjnych przewidzianych w art. 53 ust. 2 Prawa bankowego, sytuacja prawna dłużnika ulega zmianie na jego niekorzyść. Pogorszenie tej sytuacji wynika z trzech przesłanek:

a) z nadania określonym dokumentom bankowym /to znaczy dokumentom nowego wierzyciela/ mocy tytułów wykonawczych bez potrzeby uzyskiwania dla nich sądowych klauzul wykonalności,

b) z możliwości wyboru przez bank trybu egzekucji określonego w Kodeksie postępowania cywilnego bądź w przepisach o postępowaniu egzekucyjnym w administracji,

c) z możliwości sądowej obrony przez dłużnika swoich praw dopiero w fazie egzekucji, o czym stanowi art. 53 ust. 3 i 4 Prawa bankowego.

Jeżeli powyższa niekorzystna zmiana sytuacji prawnej dłużnika nastąpiła bez jego zgody z wyniku przeniesienia wierzytelności na podstawie art. 509 Kc, należy rozwiązania prawne umożliwiające powstanie takiego stanu, uznać za niekonstytucyjne.

Zasady demokratycznego państwa prawnego, a zwłaszcza zasada zaufania obywateli do państwa i stanowionego przezeń prawa, przeciwstawiają się utrzymaniu w obiegu prawnym przepisów, które decyzją wierzyciela pozwalają zmieniać podstawę prawną egzekucji wobec dłużnika bez udziału jego woli w trakcie trwania stosunku umownego. Stan taki w omawianym zakresie stwarza właśnie art. 53 ust. 2 Prawa bankowego.

Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że jest to nadmierna ingerencja w zasadę stabilności stosunków umownych, co narusza zasadę demokratycznego państwa prawnego ustanowioną przez art. 1 przepisów konstytucyjnych. Szerzej na ten temat Trybunał Konstytucyjny wypowiedział się w orzeczeniu z dnia 26 kwietnia 1995 r. K 11/94.

Art. 53 ust. 3 prawa bankowego stanowi m.in., że dłużnik, w drodze powództwa, może zażądać umorzenia w całości lub w części egzekucji prowadzonej przez banki.

Art. 53 ust. 3 stanowi natomiast, że w trybie zabezpieczenia powództwa sąd na wniosek powoda może zawiesić postępowanie egzekucyjne.

Cytowane wyżej przepisy, jakkolwiek odbiegają na niekorzyść dłużnika od odpowiednich rozwiązań występujących w prawie cywilnym, jednak nie pozbawiają dłużnika prawa do sądu.

Dłużnik może bowiem zakwestionować przed sądem samo roszczenie wierzyciela, które jest podstawą egzekucji. W drodze powództwa może w szczególności domagać się umorzenia egzekucji prowadzonej przez bank, jeżeli egzekwowana wierzytelność nie istnieje w kwocie mniejszej, albo gdy dłużnik zgłasza wzajemne roszczenie nadające się do potrącenia z wierzytelności egzekwowanej. Może także wnosić w trybie zabezpieczenia powództwa o zawieszenie postępowania. Powyższe postanowienia prawa bankowego /art. 53 ust. 3 i 4/ nie pozwalają uwzględnić zarzutu o braku prawa do sądu.

W odniesieniu do zarzutu naruszenia art. 67 ust. 2 przepisów konstytucyjnych, należy stwierdzić, że w omawianym tu zakresie przepis ten nie został naruszony. Jak wynika z orzecznictwa TK zasada równości wobec prawa polega na równym traktowaniu podmiotów charakteryzujących się taką samą istotną cechą wspólną.

W omawianym przypadku taką istotną cechą wspólną jest to, że chodzi o obywateli, którzy zawarli z bankiem umowy. Z tytułu tych umów traktowani są oni w prawie jednakowo m.in. w zakresie stosowania art. 53 Prawa bankowego. Nie można więc stwierdzić w tym zakresie naruszenia konstytucyjnej zasady równości.