Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1459/15
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2016-05-23 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 2 ust. 1 lit e, art. 1 ust. 2
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Przemysław Żmich (spr.) Sędziowie: WSA Elżbieta Sobielarska WSA Tomasz Szmydt Protokolant referent Joanna Kicińska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 maja 2016 r. sprawy ze skargi Powiatu G. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2015 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę.


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpatrzeniu odwołania Powiatu [...], decyzją z dnia [...] czerwca 2015 r., nr [...] utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] października 2012 r., nr [...] stwierdzającą, że działka oznaczona aktualnie w ewidencji gruntów nr [...] o pow. [...] ha, położona w obrębie [...], gm. [...], pow. [...], pochodząca z majątku ziemskiego [...] (część dawnej działki nr [...]), na której usytuowany jest zespół pałacowo-parkowy nie podlegała pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm.) – zwanego dalej "dekretem".

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy.

Decyzją z dnia [...] października 2012 r., nr [...] Wojewoda [...] stwierdził, że działka oznaczona aktualnie w ewidencji gruntów nr [...] o pow. [...] ha, położona w obrębie [...], gm. [...], pow. [...], pochodząca z majątku ziemskiego [...] (część dawnej działki nr [...]), na której usytuowany jest zespół pałacowo-parkowy nie podlegała pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Od tej decyzji odwołał się Powiat [...] podnosząc, że z art. 6 i art. 7 dekretu wynika wprost generalna zasada przejmowania całych nieruchomości ziemskich wraz z siedzibami ich właścicieli. Podniósł ponadto, że pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym, a pozostałym majątkiem ziemskim w [...] istniał związek funkcjonalny, ponieważ zespół ten nie był wydzielony z gospodarstwa rolnego, gdyż w momencie przejęcia stanowił część działki [...]. Ponadto stwierdził, że przedmiotowa nieruchomość jest własnością Powiatu [...], jest w trwałym zarządzie P. w C. i że poniesiono znaczne nakłady finansowe na funkcjonowanie nieruchomości.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] czerwca 2015 r., nr [...] utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] października 2012 r., nr [...]. W uzasadnieniu organ wskazał, że zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu na cele reformy rolnej przeznaczone były nieruchomości ziemskie, stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.

Majątek [...] (wg rejestru pomiarowego majątku [...] wykonanego w 1945 r.) liczył [...] ha. Wg decyzji Powiatowego Urzędu Ziemskiego w [...] z dnia [...] grudnia 1946 r. w sprawie zatwierdzenia klasyfikacji i szacunku działek i inwentarza majątku [...], gm. [...], pow. [...] rozparcelowano [...] ha gruntów, pozostawiono na [...] ha oraz na drogi [...] ha. Wg rejestru pomiarowego majątku [...] oraz Szkicu klasyfikacyjnego rozparcelowanego majątku prywatnego [...], dwór wraz z parkiem stanowił część działki oznaczonej dawniej nr [...] o pow. [...] ha. Przedmiotem wniosku jest działka nr [...] o pow. [...] ha. Na działce znajduje się dwór i park (dane od Starostwa Powiatowego w [...]).

Odwołujący się zarzucił, że istniał związek pomiędzy zespołem pałacowo- parkowym, a resztą gospodarstwa, ponieważ niezbędnym elementem gospodarstwa jest posiadanie przez właściciela miejsca odpoczynku (zabudowania mieszkalne i park). Zarzucił także, że zespół pałacowo-parkowy nie był odrębną częścią nieruchomości ziemskiej, ponieważ nie był wydzielony z gospodarstwa rolnego (w momencie przejęcia stanowił część działki [...]).

Analizując zebrane przez Wojewodę [...] dokumenty oraz aktualne orzecznictwo sądowoadministracyjne Minister podzielił stanowisko Wojewody, że działka oznaczona aktualnie w ewidencji gruntów nr [...] o pow. [...] ha, położona w obrębie [...], gm. [...], pow. [...], pochodząca z majątku ziemskiego [...] (część dawnej działki nr [...]), stanowiąca zespół pałacowo-parkowy nie podlegała pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Z rejestru pomiarowego wykonanego w 1945 r. przez mierniczego Powiatowego Urzędu Miejskiego w [...] wynika, że na O. pozostawiono [...] ha w tym działkę nr [...] o pow. [...] ha. Składała się ona z ogrodów [...] ha, podwórza i zabudowań [...] ha, dróg [...] ha i nieużytków [...] ha. Dla działki tej w rubryce uwagi wpisano "park". Z informacji zawartych w opracowaniu "Ewidencja parku zabytkowego w [...] Gmina P. województwo [...]" z 1987 r. wynika, że folwark od zespołu pałacowo-parkowego oddzielała droga biegnąca przez wieś i łącząca wsie K. i M. [...] znajdował się po południowej stronie drogi. Zabudowa gospodarcza składała się z budynków murowanych z kamienia i cegły, zlokalizowanych na obrzeżu dużego podwórza gospodarczego. Zabudowania gospodarcze stanowiły: obora, stodoła i budynek inwentarski. Część gospodarcza posiadała ogrodzenie z kamienia i cegły. Dojazd do zabudowań gospodarczych prowadził bezpośrednio z drogi biegnącej przez wieś D., park i sad znajdowały się po północnej stronie drogi. Dwór zajmował centralne miejsce w parku. Do dworu prowadziła aleja wjazdowa obsadzona [...], łącząca się z drogą biegnącą przez wieś. Park (wg ustaleń zespołu opracowującego Ewidencję zabytku) mógł powstać w pierwszej połowie XIX w. Podstawowe elementy kompozycji przestrzennej parku stanowiły: dwór, aleja wjazdowa z dziedzińcem, partery kwiatowe, wnętrza ogrodowe, polany trawnikowe, drzewa [...], grupy drzew, aleje i zadrzewienia zwarte. Teren parku był ogrodzony.

Zdaniem Ministra, charakter zarówno dworu, jak i parku w majątku C. wskazuje na ich rezydencjalny charakter. Część gospodarcza majątku była od zespołu pałacowo-parkowego wyraźnie oddzielona. Brak jest związku polegającego na współzależności tej części nieruchomości z pozostałymi częściami nieruchomości ziemskiej. Zespół pałacowo - parkowy pełnił bowiem funkcję mieszkaniową, natomiast pozostała część nieruchomości funkcję gospodarczą.

W orzecznictwie przyjmuje się, że rezydencje ziemiańskie z reguły nie pozostawały w związku funkcjonalnym z częścią gospodarczą i co do zasady nie mogły być przydatne do realizacji celów reformy rolnej. Wg przywołanych wyżej materiałów konserwatorskich dwór miał charakter mieszkalny i nie wynika z nich, by był przystosowany do pełnienia funkcji związanych z zarządzaniem majątkiem. O istnieniu związku funkcjonalnego nie może też świadczyć - jak podnosi skarżący - brak prawnego wyodrębnienia zespołu pałacowo - parkowego od pozostałej części nieruchomości ziemskiej. W orzecznictwie przyjmuje się bowiem zgodnie, że o związku rezydencji ziemskich z częścią gospodarczą nie mogą przesądzać powiązania podmiotowe, finansowe, terytorialne, czy brak wyodrębnienia prawnego części rezydencjalnej.

Odnośnie pozostałych zarzutów Minister stwierdził, że toczące się postępowanie dotyczy podpadania bądź niepodpadania nieruchomości - zespołu pałacowo- parkowego dawnego majątku ziemskiego [...] pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Dlatego też w tym postępowaniu nie mogą być rozpatrywane sprawy związane z aktualnym stanem własności, trwałym zarządem P. w C., czy też nakładów finansowych poniesionych na funkcjonowanie nieruchomości.

Od decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2015 r., nr [...] Powiat [...] wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Zaskarżonej decyzji zarzucił: 1) naruszenie przepisów prawa materialnego art. 2 ust. 1 lit e) dekretu poprzez stwierdzenie braku związku funkcjonalnego wnioskowanej nieruchomości oznaczonej obecnie jako działka nr [...] z działalnością rolniczą; 2) naruszenie przepisów art. 80, art. 77 § 1, art. 75 § 1, art. 6, art. 7, art. 8 Kpa poprzez brak wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, w tym nieprzeprowadzenie dowodu z zeznań świadków mieszkających w miejscowości C. oraz D., posiadających istotną wiedzę dotyczącą działalności dóbr ziemskich [...], co skutkowało niezbadaniem związku funkcjonalnego pomiędzy poszczególnymi częściami nieruchomości objętej postępowaniem i miało zasadniczy wpływ na rozstrzygnięcie w sprawie; 3) naruszenie przepisów art. 107 § 3 w zw. z art. 6, art. 8 i art. 11 Kpa poprzez brak uzasadnienia prawnego decyzji; decyzja nie wyjaśnia dokładnie wszystkich aspektów sprawy, nie przywołuje określonych przepisów prawa, a przywołane w uzasadnieniu orzecznictwo ma wyłącznie przekonać strony do słuszności oceny stanu faktycznego w oparciu o zebrany materiał dowodowy; 4) błędną ocenę materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie. Wobec tego skarżący wniósł o: 1) uchylenie zaskarżonej decyzji w całości; 2) uchylenie poprzedzającej ją decyzji organu I instancji; 3) wstrzymanie przez organ wykonalności zaskarżonej decyzji, a jeżeli powyższy wniosek nie zostanie uwzględniony, o wstrzymanie zaskarżonej decyzji przez Sąd bowiem decyzja ta może spowodować znaczną szkodę skarżącego; 4) zasądzenie kosztów od organu na rzecz skarżącego według norm prawem przepisanych. W uzasadnieniu skarżący wskazał, że materiał zgromadzony w aktach sprawy należy uznać za niepełny, co powoduje, że nie można na jego podstawie rozstrzygać o związku funkcjonalnym pomiędzy poszczególnymi częściami nieruchomości, co ma zasadniczy wpływ przy wydawaniu decyzji w niniejszej sprawie. Organ I instancji nie przeprowadził postępowania dowodowego w oparciu o dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych, zeznania stron postępowania. Oparł się jedynie na dokumentach, w dużej części pozyskanych od konserwatora zabytków - Ewidencji Parku Zabytkowego w [...] wykonanej przez Stowarzyszenie Naukowo - Techniczne Inżynierów i Techników Ogrodnictwa wraz ze szkicem i mapą sytuacyjną, pochodząca z 1987 r., na których to podstawie starał się ustalić związek funkcjonalny zespołu dworsko - parkowego z działalnością rolną.

Skarżący zaznaczył, że już chociażby z mapy sytuacyjnej ponad wszelką wątpliwość można wywieść, że obecna działka [...] jest związana funkcjonalnie z działalnością rolną. Na wspomnianej mapie sytuacyjnej oznaczono budynek gospodarczy zwany cieplarnią, co potwierdza uzasadnienie decyzji na stronie 5, który wykorzystywany był do działalności rolnej-ogrodniczej. W cieplarni hodowane były rozsady głównie warzyw, które po przepikowaniu rozsadzane były w tzw. inspekty znajdujące się przed szklarnią. Inspekty, tj. miejsce do rozsadu warzyw, jak i szklarnia, która służyła do uprawy warzyw dużo przed sezonem, znajdowały się na działce obecnie oznaczonej nr [...], niedaleko granicy z działką oznaczoną obecnie nr [...]. Przed tzw. inspektami znajdowały się kopce zadołowanych po zbiorach warzyw, przygotowanych na przetrwanie okresu zimowego. Informacje te potwierdza nie tylko mapa sytuacyjna i dokumentacja archiwalna, ale także [...], którego wyjaśnienia stanowić mogły istotne źródło wiedzy w sprawie. Organ I instancji dowodu tego jednak nie przeprowadził. Podobnie, wiedzę taką posiadają mieszkańcy C. pracujący w posiadłości ziemskiej [...] i sąsiadujący z nią. Na uwagę zasługuje fakt, że niektórzy z mieszkańców utrzymują do dnia dzisiejszego kontakt ze spadkobiercami - wnioskodawcami w niniejszej sprawie. Taką osobą jest m.in. J. K. zam. w C., co [...] przekazał podczas oględzin wspomnianej nieruchomości. Organ pominął tego rodzaju źródła dowodowe.

Organ prowadzący postępowanie nie próbował zabiegać o zgromadzenie pełnego materiału dowodowego, ponieważ nie zostały nawet przesłuchane strony postępowania. Organ nie próbował również ustalić, kto może posiadać wiedze istotną w niniejszym postępowaniu, nie został o to zapytany również D. W ten sposób pominięte zostało tak istotne źródło dowodowe jak mieszkańcy wsi C. Nawiązując do prowadzonej działalności ogrodniczej na terenie obecnej działki oznaczonej nr [...] poprzez uprawę warzyw, sadzonek, ich kopcowania po zbiorach należy uznać, że owa działka była wykorzystywana rolniczo. Działalność wytwórcza w rolnictwie, to również produkcja warzyw.

Zdaniem skarżącego, to świadkowie posiadają najrozleglejszą wiedzę na okoliczność, czy działalność prowadzona w cieplarni, inspektach i szklarni jest działalnością rolniczą. Skoro ww. obiekty są posadowione na obecnej działce nr [...], tym samym działka ta związana jest z prowadzeniem działalności rolnej.

Organ prowadzący niniejsze postępowanie pominął także fakt, że do bocznych drzwi znajidujących się w lewym skrzydle dworu prowadzi droga łącząca bezpośrednio budynki gospodarcze znajdujące się na działkach oznaczonych obecnie nr [...] i [...]. Potwierdza to prawdziwość informacji uzyskanych z osobowych źródeł dowodowych, które organ administracji prowadzący postępowanie pominął. Źródła te wprost wskazują, że w lewym skrzydle dworu znajdowały się pomieszczenia dla robotników ziemskich pracujących przy pracach rolniczych i ogrodowych. Z informacji uzyskanych od mieszkańców C. pamiętających jeszcze czasy powojenne wynika, że w budynku obecnej pralni oznaczonej na mapie sytuacyjnej (archiwalnej) jako budynek socjalny znajdował się kurnik, gdzie hodowano drób, natomiast w obecnym budynku administracyjnym oznaczonym na tej mapie jako magazyn odbywała się hodowla [...]. Z przedstawionego opisu tej hodowli można było się dowiedzieć, że łapano tam ranne [...] i poprzez ich hodowlę zapewniano im warunki do przeżycia.

Skarżący wskazał, że obowiązkiem organów administracji orzekających na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 ze zm.) – zwanego dalej "rozporządzeniem" jest zbadanie, czy dana nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Oznacza to, że organy muszą ustalić, że wszystkie nieruchomości wchodzące w skład konkretnej nieruchomości ziemskiej miały charakter rolniczy, bądź były funkcjonalnie związane z taką nieruchomością ziemską, a jeżeli nie, to czy nieruchomości funkcjonalnie z nimi związane przekraczały normy obszarowe określone w powołanym przepisie. Związek taki zachodzi, jeżeli nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez zespołu pałacowo-parkowego i odwrotnie. Dla istnienia takiego związku nie wystarcza przy tym wyłącznie związek podmiotowy, przez osobę właściciela, ani też same powiązania finansowe i terytorialne.

Tymczasem organ administracji pominął rolnicze wykorzystanie obiektów znajdujących się na wnioskowanej działce, a używanych w celach rolniczo-ogrodniczych. Pominął również osobowe źródła dowodowe, których wiedza, przy braku dokumentacji, rozstrzygałaby istotne aspekty prowadzonego postępowania. Z wiedzy tej, potwierdzanej przez wiele osób zamieszkujących w sąsiedztwie nieruchomości objętych postępowaniem wynika, że funkcjonowanie poszczególnych części nieruchomości w sposób niezależny od siebie nie byłoby możliwe.

Na uwagę zasługuje § 4 rozporządzenia, który wskazuje, iż za użytki rolne uważa się grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe. Dlatego rozstrzygając na podstawie § 5 rozporządzenia można orzekać nie tylko w zakresie norm obszarowych, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Nie wyłącza to możliwości orzekania w zakresie, czy dana nieruchomość jest nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym (w części bądź w całości), a jeśli taka nie jest, czy w takim razie pozostawała w związku funkcjonalnym (łączności) z nieruchomością ziemską. Działalność prowadzoną na terenie działki obecnie oznaczonej jako [...] (cieplarnia, szklarnia, inspekty, kopce warzywne) należy uznać za działalność rolniczą, pozostającą w związku funkcjonalnym z działalnością rolniczą całego gospodarstwa. Tym bardziej, że dawna działka nr [...] składała się najprawdopodobniej m.in. z działek obecnie oznaczonych nr [...], [...], [...], [...], wskazując tym samym na ścisły związek funkcjonalny działki [...] z działalnością rolną. Obowiązkiem organu administracji było też ustalenie faktu, czy wspomniane wyżej działki wchodziły w skład dawnej działki oznaczonej nr [...] i ich związku funkcjonalnego oraz ich zależności od siebie.

Zdaniem skarżącego, nie polega na prawdzie twierdzenie organu, jakoby droga K. oddzielała gospodarstwo o charakterze rolnym od zespołu dworsko - parkowego. Gdyby tak miało być, to po stronie drogi, gdzie znajdował się dwór nie byłoby pomieszczeń dla robotników i ogrodników, gdzie zamieszkiwali (spali), miejsc rozsadu warzyw oraz ogrodu, który co prawda miał znajdować się na działce oznaczonej obecnie nr [...], ale znajdującej się po tej stronie drogi, co zespół dworsko - parkowy. Nie polega też na prawdzie twierdzenie wnioskodawcy, że po reformie ta część majątku, która została przejęta przez Skarb Państwa została przeznaczona na cele niezgodne z przepisami o reformie rolnej, ponieważ powstał tam [...], a następnie P. Okoliczność tę mógł wyjaśnić D.

Skarżący zaznaczył, że tak jak później P. miały tzw. gospodarstwo pomocnicze, ponieważ prowadzenie działalności rolniczej przez wspomniane wyżej podmioty możliwe było według obowiązujących przepisów tylko w tej formie. Ponadto jedną z metod terapii osób tam przebywających było zorganizowanie czasu poprzez pracę w gospodarstwie rolnym zwanym gospodarstwem pomocniczym. Wówczas teren dworu pełnił podwójną rolę, tj. [...], mieszkań dla osób pracujących w gospodarstwie rolnym. Nadal więc na wnioskowanej działce uprawiano warzywa, następnie kopcowano je na zimę. Wyraźnie widać, że w tym wypadku także nie można mówić o braku związku funkcjonalnego odnośnie ww. nieruchomości.

Przechodząc do uchybień procedury administracyjnej jako dowolne należy skarżący uznał ustalenia faktyczne, znajdujące potwierdzenie w niekompletnym materiale dowodowym – brak uzyskania dowodu z osobowych źródeł dowodowych. W postępowaniu administracyjnym nie obowiązuje formalna teoria w świetle której daną okoliczność można udowodnić wyłącznie przy pomocy tego, a nie innego środka dowodowego, ani też zasada, że rola organu orzekającego to rola biernego podmiotu oczekującego na dowody zaoferowane przez stronę. Organy obowiązane są podjąć wszelkie kroki niezbędne do wyjaśnienia i załatwienia sprawy i dopuścić jako dowód wszystko, co może przyczynić się do jej wyjaśnienia, a nie jest sprzeczne z prawem, a więc także z urzędu przeprowadzić dowody służące ustaleniu stanu faktycznego sprawy. W przedmiotowym postępowaniu organ administracji nie ustalił, kto posiada wiedzę w niniejszej sprawie, nie zapytał o to D., nie ustalił i nie przesłuchał również mieszkańców C.

Przechodząc do zarzutu niepełnego uzasadnienia decyzji skarżący podał, że organ prowadzący postępowanie pismem z dnia 10 lutego 2011 r. wezwał pełnomocnika wnioskodawców do uzupełnienia wniosku o kolejne dowody potwierdzające, że zespół pałacowo - parkowy stanowił wyodrębnioną prawnie i organizacyjnie część majątku przeznaczoną na inne cele i był utrzymywany z innych źródeł dochodów, niż gospodarstwo rolne. Przepisy od dnia wezwania pełnomocnika do dnia wydania decyzji nie uległy zmianie. Wezwany nie uzupełnił wniosku o żądane dowody, a organ nie wyjaśnił przyczyny odstąpienia od tego wezwania i dokonania rozstrzygnięcia bez przeprowadzenia tego dowodu.

Nadto brak jest uzasadnienia prawnego zaskarżonej decyzji. Przywołane w uzasadnieniu orzecznictwo, w którym przejawiają się podstawy materialno-prawne tych orzeczeń ma charakter przekonania stron, co do słuszności oceny stanu faktycznego przez organ, jednakże brak jest typowego przywołania i wyjaśnienia podstawy prawnej zapadłej decyzji.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o oddalenie skargi podtrzymując prezentowane we sprawie stanowisko. Dodatkowo wskazał, że cieplarnia w materiałach konserwatorskich zwana jest również oranżerią, co oznacza zupełnie inną funkcję gospodarczą. Z rejestru pomiarowego z 1945 r. nie wynika, aby majątek [...] specjalizował się w produkcji warzyw. Wielkość cieplarni i obszaru zajmowanego przez inspekty w parku i braku wzmianek w materiałach archiwalnych o produkcji warzywnej przemawia za tym, że produkcja ta miała znikomy charakter nie wpływający na charakter założenia dworsko-parkowego. Produkcja warzyw na dzisiejszej działce na minimalnym fragmencie działki nie świadczy o przeznaczeniu blisko [...] ha działki i sposobie jej zagospodarowania. Jeżeli chodzi o nieprzeprowadzenie dowodu z zeznań świadków organ wskazał, że w toku instancji wniosek taki nie został złożony. Zgromadzone w sprawie dokumenty stanowiły wystarczającą podstawę do wydania merytorycznego rozstrzygnięcia. Co do zarzutu zbadania które z kilku działek wchodziły w skład dawnej działki nr [...] organ wskazał, że geodezyjne ukształtowanie działek nie wpływa na sposób funkcjonowania zespołu dworsko-parkowego. Utworzenie zaś [...], a następnie P. i prowadzenie gospodarstwa pomocniczego nie decyduje o pierwotnej możliwości zakwalifikowania zespołu do kategorii nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym.

W piśmie z dnia 23 maja 2016 r. uczestnicy postępowania J. K., K.J. i M.K. wnieśli o oddalenie skargi i podzielili stanowisko organu zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Dodatkowo podnieśli, że organ w sposób prawidłowy i wszechstronny przeprowadził postępowanie dowodowe biorąc pod uwagę dokumentację hipoteczną, archiwalną, konserwatorską, rejestr pomiarowy z 1945 r. Przeprowadził też oględziny nieruchomości. Z dowodów tych wynika, że dwór z parkiem był oddzielony od pozostałej części folwarku z zabudowaniami gospodarczymi funkcjonalnie i terytorialnie. Folwark znajdował się po przeciwnej stronie drogi łączącej wieś K. i M. Zespół dworsko-parkowy stanowił przestrzeń mieszkalno-reprezentacyjną. Uczestnicy nie podzielili stanowiska skarżącego, że na przedmiotowej nieruchomości była prowadzona produkcja warzyw. Wskazali, że skarżący nie wskazał źródeł dowodowych i tego z opinii jakiego biegłego dowód winien być przeprowadzony. Powiat [...] i P. w C. na etapie postępowania administracyjnego nie zgłaszali wniosków dowodowych o przesłuchanie świadków, w tym dyrektora P., który brał udział w postępowaniu dowodowym (oględzinach). Trudno uznać, aby zespół dworsko-parkowy w chwili przejęcia był przeznaczony pod produkcję warzyw. Większość ogrodzonego terenu na którym znajdował się dwór zajmował park służący celom wypoczynkowym, rekreacyjnym i reprezentacyjnym. Z technicznych względów uprawa warzyw na terenie parku nie była możliwa. Obsługą rolną zajmował się folwark. Produkcja warzyw w parku mogła mieć charakter marginalny. Robotnicy ziemscy mieszkali w czworakach na terenie folwarku, a nie we dworze, gdzie pracowali pracownicy stanowiący obsługę dworu. Cieplarnia zwana także oranżerią służyła na potrzeby dworu. Otoczenie dworu parkiem przesądza o tym, że Zespół Pałacowo-parkowy nie miał charakteru rolnego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Skarga nie jest uzasadniona.

W niniejszej sprawie spór dotyczy tego, czy część dawnego majątku ziemskiego w [...], położonego w Gminie P., oznaczonego jako obecna działka nr [...] stanowiła nieruchomość ziemską w rozumieniu art. 2 ust. 1 dekretu i czy w związku z tym podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, a zatem mogła być przeznaczona na cele wymienione w art. 1 ust. 2 dekretu.

Z przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wynikało, że na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego - jeżeli ich rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych. Nieruchomości te przechodziły bezzwłocznie na własność Skarbu Państwa i przewłaszczenie ich następowało z mocy samego prawa, z chwilą wejścia w życie tego dekretu z dniem 13 września 1944 r.

Sąd zwraca uwagę, że w kwestii interpretacji zwrotu "nieruchomość ziemska" orzecznictwo sądów administracyjnych powszechnie akceptuje wykładnię tego zwrotu, dokonaną w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. W 3/89 (OTK 1990/1/26), zgodnie z którą poprzez określenie nieruchomości przymiotnikiem "ziemskie" prawodawca miał na względzie te obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy. Analizując przepisy dekretu jak też rozporządzenia wykonawczego Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. (Dz. U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51), Trybunał wywiódł wówczas, że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji rolniczej, zwierzęcej lub sadowniczej.

W uzasadnieniu uchwały z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06, Naczelny Sąd Administracyjny poczynił szereg uwag na temat właściwej wykładni pojęcia "nieruchomość ziemska" wskazując, że dla pełnej rekonstrukcji normy prawnej zawartej w przepisie art. 2 ust. 1 dekretu należy brać pod uwagę również, zgodnie z zwartym tam odesłaniem, przepis "art. 1, część druga". Już z tzw. wprowadzenia art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wynika, że na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko "nieruchomości ziemskie", których charakter, czy też przydatność, odpowiadają celom wskazanym w "art. 1, część druga" dekretu. Prawidłowe odczytanie normy prawnej zawartej w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, powinno brzmieć: na własność Skarbu Państwa, bez żadnego wynagrodzenia w całości przechodzą, bezzwłocznie tylko te nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym (mogące być wykorzystane na cele wskazane w "art. 1, część druga" dekretu), które stanowią własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Takie rozumienie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, jednocześnie określa zakres przedmiotowy w jakim powinny orzekać na podstawie § 5 ust. 1 rozporządzenia wojewódzkie urzędy ziemskie (obecnie wojewodowie) o tym, czy dana nieruchomość podpada pod działanie przepisów dekretu. Wydając decyzję administracyjną w trybie tego przepisu, organ administracji publicznej (a nie sąd powszechny), powinien zbadać (wziąć pod uwagę) wszystkie okoliczności wyprowadzone w drodze wykładni z pełnego brzmienia art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Jak podkreślono w wyroku NSA z dnia 7 maja 2009 r., sygn. akt I OSK 686/08 obowiązkiem organów administracji orzekających na podstawie § 5 rozporządzenia jest zbadanie, czy dana nieruchomość ziemska podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Oznacza to, że muszą one ustalić, że wszystkie nieruchomości wchodzące w skład konkretnej nieruchomości ziemskiej miały charakter rolniczy bądź były funkcjonalnie związane z taką nieruchomością ziemską, a jeżeli nie, to czy nieruchomości funkcjonalnie z nimi związane przekraczały normy obszarowe określone w powołanym przepisie (por. wyroki NSA z dnia 22 kwietnia 2004 r. sygn. akt OSK 46/04 i z dnia 12 września 2006 r. sygn. akt I OSK 1236/05).

Odnosząc powyższe rozważania do niniejszej sprawy Sąd uznał za prawidłowe stanowisko Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, co do tego, że zespół dworsko – parkowy, położony na działce nr [...] nie miał charakteru ściśle rolniczego, ani też nie pozostawał w tzw. związku funkcjonalnym z folwarczną częścią majątku ziemskiego w [...] i w związku z tym nie mógł być przeznaczony na cele wymienione w art. 1 ust. 2 dekretu przez co nie podpadał pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Z zaświadczenia Sądu Rejonowego w G. z dnia [...] listopada 2001 r. wynika, że w 1919 r. T. K. był właścicielem majątku zapisanego w księdze wieczystej jako "Dobra Ziemskie [...]". W trybie dekretu przejęto areał o pow. około [...] ha. 31 stycznia 1947 r. w księdze wieczystej ujawniono jako właściciela Skarb Państwa.

Z analizy Szkicu klasyfikacyjnego rozparcelowanego majątku [...] oraz Rejestru pomiarowego z 1945 r., zatwierdzonych orzeczeniem Powiatowego Komisarza Ziemskiego w [...] z dnia [...] grudnia 1946 r. wynika, że sporny teren, stanowiący wówczas część działki nr [...] o pow. [...] ha został określony jako "P.". Działka nr [...] od strony południowej graniczyła z drogą wiejską. Z kolei droga wiejska od południa graniczyła m.in. z działkami nr [...] i [...]. Zatem teren dworsko-parkowy był w sensie ewidencyjnym wydzielony od folwarku.

Z decyzji Powiatowego Komisarza Ziemskiego w [...] z dnia [...] grudnia 1946 r. w przedmiocie zatwierdzenia klasyfikacji i szacunku działek i inwentarza oraz wykazu nabywców majątku [...] wynika, że majątek ten został rozparcelowany na ponad [...] działek dla nabywców –osób fizycznych, z których największe nie przekraczały [...] ha. Z pkt B decyzji wynikało, że na cele specjalne wyłączono obszar o pow. [...] ha, z czego na Ośrodek przeznaczono [...] ha. Brak dokumentacji nadania ziemi z majątku [...] dla prywatnych nabywców, dotyczącej zespołu pałacowo-parkowego potwierdził Wójt Gminy w P. w piśmie z dnia [...] listopada 2009 r.

W 1987 r. została założona Ewidencja Parku Zabytkowego w [...]. Z materiałów składających się na Ewidencję wynika, że Zespół Dworski [...] powstał w I-szej poł. XIX w. Pierwszym elementem był zrealizowany folwark, nieco później został wybudowany dwór i założony park. Założenie dworsko-folwarczne dzieliła na dwie części droga.

Jeżeli chodzi o opis części folwarcznej (gospodarczej) z Ewidencji wynika, że folwark znajdował się po południowej stronie drogi. Zabudowania gospodarcze stanowiły: obora, stodoła, budynek inwentarski. Część gospodarcza była ogrodzona. Dojazd do zabudowań gospodarczych prowadził bezpośrednio z drogi. Warzywnik został założony za podwórzem gospodarczym w rejonie stawów należących do folwarku. Wielorodzinny dom mieszkalny przeznaczony pierwotnie dla robotników folwarcznych znajdował się po zachodniej stronie podwórza folwarcznego.

Co do części dworsko-parkowej w materiałach Ewidencji wskazano, że dwór, park i sad (część rezydencjonalna) znajdowały się po północnej stronie drogi. Dwór był murowany, w części środkowej piętrowy, zbudowany w stylu neoklasycystycznym. W otoczeniu dworu założono park, w którym wiek starodrzewia wynosił 150 lat. Elementy kompozycji przestrzennej parku stanowiły: dwór, aleja wjazdowa z dziedzińcem, partery kwiatowe, wnętrza ogrodowe, polany trawnikowe, drzewa [...] (ozdobne), grupy drzew, aleje i zadrzewiewnia zwarte. Dwór zajmował centralne miejsce w parku. Przeznaczenie pierwotne budynku określono jako mieszkalne (dane na temat mieszkalnego charakteru dworu są zbieżne z oświadczeniem J. K. zawartym we wniosku nieważnościowym z dnia 30 września 2009 r.). Do dworu prowadziła aleja wjazdowa obsadzona [...], łącząca się z drogą wiejską. Aleja przed dworem okalała duży, nieregularny trawnik z pojedynczymi egzemplarzami drzew – głównie iglastych i niską zielenią ozdobną, którą stanowiły partery kwiatowe i krzewy. Park od drogi i zabudowań gospodarczych oddzielał różnogatunkowy masyw zadrzewień zwartych. Zadrzewienie parku stanowiły kasztanowce, lipy, dęby i klony oraz świerk i modrzew. W parku występowały kameralne wnętrza ogrodowe i duże polany parkowe. W parku znajdowała się m.in. droga wiodąca z dworu do zabudowań gospodarczych. Teren parku był ogrodzony. Po stronie północno-wschodniej parku założono sad. Przed sadem wybudowano cieplarnię. Dwór rozbudowywano w kierunku południowym, przy elewacji frontowej dobudowano taras. Z dawnego założenia dworskiego do czasów współczesnych przetrwał dwór (przebudowany) i cieplarnia (oranżeria). Zabudowania gospodarcze odbudowano w latach 1984-1985.

Po II wojnie światowej grunty orne majątku [...] rozparcelowano, a zespół dworsko-parkowy przejął [...] w G. W 1947 r. we dworze otworzono P., a później D. W dawnym folwarku zorganizowano gospodarstwo pomocnicze. Dane na temat Zespołu Dworsko-Parkowego pochodziły z m.in. planu dóbr [...] obejmującego teren folwarku z 1880 r., mapy archiwalnej z 1940 r., publikacji dotyczącej pałaców i dworów [...] z 1995 r.

Rację ma Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, że wskazane wyżej dowody w sposób dostateczny wskazują, że teren dawnego majątku [...] będący w dniu 13 września 1944 r. własnością T. K., oznaczony jako obecna działka nr [...] o pow. [...] ha nie miał charakteru rolniczego i nie pozostawał w tzw. związku funkcjonalnym z częścią folwarczną tegoż majątku, położoną na południe od drogi wiejskiej, łączącej wieś K. i M.

Odrębne oznaczenie ewidencyjne założenia dworsko-parkowego, inne niż części folwarcznej, sposób rozplanowania jego przestrzeni, tj. otoczenie dworu zewsząd parkiem, ozdobny i nierolniczy charakter zadrzewień i zakrzewień, istniejące partery kwiatowe, wnętrza ogrodowe, polany trawnikowe, a także wyraźne oddzielenie parku od drogi i zabudowań gospodarczych przez różnogatunkowy masyw zadrzewień zwartych, pierwotny mieszkalny charakter dworu (potwierdzony w materiałach konserwatorskich i przez J. K.), powojenne wydzielenie tego mienia z parcelacji i jego wykorzystanie na cele nierolnicze (dla potrzeb ochrony zdrowia) świadczą o tym, że sporna część dawnego majątku w [...] miała charakter rezydencjonalny, a nie gospodarczy (rolniczy).

Zdaniem Sądu, charakter spornej nieruchomości, jej przeznaczenie świadczyły o tym, że nie było racjonalnych powodów, aby nieruchomość tą rozparcelować i wykorzystać do upełnorolnienia lub utworzenia indywidualnych gospodarstw rolnych, utworzenia gospodarstw produkcyjnych, zarezerwowania odpowiednich terenów dla szkół oraz publicznych ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego, czy też pod rozbudowę miast, kolonii mieszkaniowych i ogródków działkowych oraz terenów na potrzeby wojskowe, komunikacji publicznej lub melioracji (art. 1 ust. 2 dekretu). Racjonalne względy ekonomiczno-gospodarczo-społeczne przemawiały bowiem za tym, aby sporna nieruchomość jako element zespołu rezydencjonalnego w C., na której posadowiono obiekt zabytkowy – dziewiętnastowieczny park, zintegrowany funkcjonalnie, kompozycyjnie i komunikacyjnie z neoklasycystycznym dworem - rezydencją, nadal zachowała nierolniczy charakter. Tak też się w rzeczywistości stało, skoro przedmiotowe mienie przeznaczono po II wojnie światowej na działalność jednostki organizacyjnej ochrony zdrowia, a później domu opieki społecznej.

W tej sytuacji za prawidłowe należało uznać stanowisko Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, że teren dawnego majątku w [...] obejmujący obecną działkę nr [...] (część dawnej działki nr [...]) nie podpadał pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu i w związku z tym nie mógł być przejęty z mocy prawa przez Skarb Państwa na cele reformy rolnej.

Przechodząc do oceny zarzutów skargi Powiatu [...], odnoszących się do istnienia tzw. związku funkcjonalnego spornej nieruchomości z częścią folwarczną poprzez działalność rolniczą przejawiającą się w uprawie warzyw, chowie drobnej zwierzyny gospodarskiej, zamieszkaniem pracowników rolnych we dworze, Sąd zauważa, że marginalna działalność rolna na tym terenie nie podważa dominującej funkcji zespołu dworsko-parkowego jaką była funkcja mieszkalna. Porównanie (wynikających z materiałów mapowych) wielkości znajdujących się na tym terenie obiektów (cieplarni, czy oranżerii, budynku socjalnego, magazynu), czy wielkości terenu gdzie były inspekty z wielkością zabudowań gospodarczych nr [...] i wielkością terenu warzywnika (przy stawie), istniejących w części folwarcznej, wzięcie pod uwagę istnienia odrębnego budynku mieszkalnego robotników folwarcznych nr [...], znajdującego się poza zespołem dworsko-parkowym wskazuje, że typowa produkcyjna działalność rolnicza prowadzona była na terenie folwarku. Trafnie wskazał Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, że z opisu rodzaju gruntów znajdujących się na działce nr [...] dokonanego w Rejestrze Pomiarowym z 1945 r. nie wynika, aby w zespole dworsko-parkowym była prowadzona produkcja warzywna tego rodzaju, że zmieniałaby funkcję i charakter tego zespołu. W uwagach do tego Rejestru wpisano "P.", oznaczono powyższy teren jako ogrody, podwórza i zabudowania, nieużytki, drogi. Także materiały Ewidencji Zabytków nie potwierdzają wykorzystania tego zespołu do produkcji rolniczej.

Jeżeli natomiast chodzi o przeprowadzenie dowodów z zeznań świadków to trzeba mieć na uwadze to, że na etapie postępowania administracyjnego wniosku w tym zakresie nie składano. Poza tym nie jest sporne między skarżącym, a organem to, że na terenie zespołu dworsko-parkowego były przejawy działalności rolniczej. Zatem nawet gdyby osobowe źródła dowodowe potwierdziły te okoliczności to nie miałoby to istotnego wpływu na wynik sprawy, zwłaszcza w konfrontacji ze zgromadzonymi w sprawie materiałami dokumentacyjnymi.

Kwestia prowadzenia na terenie obecnego P. gospodarstwa pomocniczego o charakterze rolniczym Sąd zwraca uwagę, że z materiałów Ewidencji Zabytku (Wkładka do Karty Ewidencyjnej....Załącznik Nr 1) wynika, że gospodarstwo pomocnicze zorganizowano w dawnym folwarku, gdzie zatrudniano [...] zdolnych do pracy fizycznej. Nawet gdyby przyjąć, że na terenie obecnej działki nr [...] (ok. [...] ha) prowadzi się drobne uprawy warzywne i warzywa kopcuje na zimę to, nie świadczy to o tym, że sporny teren jest gospodarstwem rolnym. Tego rodzaju przejawy działalności rolniczej nie mogłyby przecież zmienić głównego sposobu wykorzystania tego mienia na działalność z zakresu [...].

Co się natomiast tyczy kwestii wchodzenia działek nr [...],[...],[...],[...] w obręb dawnej działki nr [...], Sąd zauważa, że z porównania Szkicu Klasyfikacyjnego zatwierdzonego orzeczeniem z dnia [...] grudnia 1946 r. z Wyrysem z mapy ewidencyjnej z dnia [...] stycznia 2010 r. i kolorowym wydrukiem mapowym (k-88 akt adm.) wynika, że działki nr [...] i [...] zawierają się w granicach dawnych działek nr [...] i [...], znajdujących się po południowej stronie drogi wiejskiej (część folwarczna majątku [...]). Natomiast działka nr [...] wchodziła w skład dawnych działek nr [...] i [...], a na jej części przylegającej do terenu obecnej działki nr [...] w latach 40-tych XX w. istniał sad. Trudno natomiast uznać, że część dworsko-parkowa pozostawała w związku funkcjonalnym z terenem działki nr [...] obejmującym sad, tzn. że nie mogła funkcjonować bez sadu.

Biorąc pod uwagę powyższe Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) orzekł, jak w sentencji wyroku.