Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1264/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2017-01-17 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2017 poz 1369
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 2  ust. 1  lit. e
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dariusz Chaciński Sędziowie WSA Magdalena Durzyńska WSA Iwona Kosińska (spr.) Protokolant referent stażysta Andżelika Abramowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 stycznia 2017 r. sprawy ze skargi Zakładu [...] Sp. z o.o. w [...] na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2016 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę.


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] czerwca 2016 r. nr [...] , po rozpatrzeniu odwołania [...], utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] czerwca 2013 r., nr [...] , w zakresie zaskarżonego punktu [...] tej decyzji.

Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji oraz akt sprawy wynika, że Wojewoda [...], po rozpatrzeniu wniosku K.T., działając na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51) decyzją z dnia [...] czerwca 2013 r. orzekł,:

- w punkcie [...], że nieruchomość zabudowana zespołem dworsko-parkowym w [...], stanowiąca własność K.T., składająca się z parceli gruntowych nr [...] oraz parcel budowlanych nr [...], stanowiąca obecnie część działki ewidencyjnej nr [...], nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13, ze zm.),

- w punkcie [...], że nieruchomość zabudowana budynkiem [...], stanowiąca własność K.T., składająca się z parceli budowlanej nr [...] o pow. [...] ha, stanowiąca obecnie część działki ewidencyjnej nr [...] podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit e dekretu.

Nie zgadzając się z rozstrzygnięciem zawartym w pkt [...] tej decyzji, [...] wniósł w tym zakresie odwołanie, zarzucając Wojewodzie błędną ocenę przesłanek uzasadniających przejęcie majątku na rzecz Państwa. Po jego rozpatrzeniu Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi stanął na stanowisku, że nie może ono zostać uwzględnione i utrzymał w mocy decyzję organu I instancji w zakwestionowanym zakresie. W uzasadnieniu Minister wyjaśnił treść art. 2 ust 1 lit e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej i wskazał, że do ustalenia, czy nieruchomość zabudowana stanowiła część nieruchomości ziemskiej podlegającej pod działanie art. 1 ust. 2 tego dekretu należy zbadać, czy między tą nieruchomością a częścią nieruchomości o charakterze rolnym zachodził związek funkcjonalny. Przy czym dla istnienia związku funkcjonalnego nie wystarczy wykazać powiązania o charakterze podmiotowym, tj. poprzez osobę właściciela, o charakterze terytorialnym ani finansowym. Istotne jest za to, czy w odniesieniu do danej części majątku ziemskiego można mówić o obiektywnie istniejących, trwałych cechach, wskazujących na funkcjonalną więź z częścią rolniczą. Należy przy tym uwzględnić, że rezydencje właścicieli majątków ziemskich co do zasady nie przechodziły na cele reformy rolnej jako nieprzydatne do realizacji celów tej reformy.

Minister podniósł, że objęte wnioskiem parcele były w dniu ich przejęcia na rzecz Skarbu Państwa częścią majątku ziemskiego [...] stanowiącego własność K.T.. Przy czym wchodzący w skład majątku [...] zespół dworski [...] na mocy decyzji [...].[...] . Z treści decyzji [...] a także z treści ewidencji parku podworskiego w [...]., woj. [...] wynika, że zespół dworski, składający się z dworu, tzw. zboru (później oficyny dworskiej) i parku, założony został w [...] w. (zarówno budynki, jak i założenia parkowe). [...] w uzasadnieniu decyzji wskazał, że zespół zachował układ przestrzenny, rozplanowanie kompozycji roślinnych, założenia wodne oraz wartościowy drzewostan oraz podkreślił, że zespół pełni rolę terenu rekreacyjnego, co szczegółowo uzasadnił. Co prawda na dzień wydania decyzji [...] park był zniszczony, przecięty siecią nowych dróg i parkanów oraz zabudowany budynkami o charakterze gospodarczym i hodowlanym, jednak zachowany został układ przestrzenny, rozplanowanie kompozycji roślinnych, założenia wodne i drzewostan, jak również zachowana została rola rekreacyjna. Ponadto zgodnie z ewidencją parku podworskiego w [...] przed II wojną światową, za ostatniego właściciela majątku, w skład zespołu dworskiego wchodził [...].[...]. Natomiast zabudowania gospodarcze wchodzące w skład majątku [...] znajdowały się poza granicą założenia parkowego i były w wyraźny sposób oddzielone przestrzennie od mieszkalno-reprezentacyjnej części majątku, co potwierdza zgromadzony w sprawie materiał dokumentacyjny.

Organ odwoławczy podkreślił, że w aktach sprawy znajduje się protokół z dnia [...] października 2012 r. z przesłuchania świadka Z.R. , który zamieszkiwał w majątku [...] od 1942 r. jako syn zatrudnionego w majątku robotnika. Podczas przesłuchania wskazał on, że folwark obejmujący zabudowania gospodarcze ([...]), oddzielony był od zabudowań dworskich i parku drogą. W skład zespołu dworsko-parkowego wchodził [...]. Świadek wskazał, że park znajdował się na parcelach [...] , [...] , [...] , [...] i [...] , obsadzony był drzewami ozdobnymi:[...]. Na parceli [...] w czasie wojny[...]. Analizując zeznania Z.R. Minister zwrócił uwagę na wyraźne rozdzielenie mieszkalno-reprezentacyjnej i gospodarczej części majątku [...]. Wyjątek stanowi budynek [...] znajdujący się parceli budowlanej nr [...], jednak Wojewoda w punkcie [...] decyzji orzekł, że parcela ta podpadała pod działanie dekretu. Przy czym decyzja ta nie została w tym zakresie skutecznie zaskarżona. W aktach sprawy znajdują się ponadto oświadczenia A.K., J. W. i K. L. potwierdzające dokonane ustalenia. Dokumentacja fotograficzna zawarta w karcie ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa oraz pochodząca ze zbiorów byłego właściciela nieruchomości również wskazuje na rekreacyjny i reprezentacyjny charakter nieruchomości.

Zdaniem Ministra należy przyjąć, że zgromadzony w aktach sprawy materiał dowodowy wiarygodnie określa stan nieruchomości na dzień przejęcia i brak jest podstaw, aby uznać, że ulegała ona istotnym przekształceniom przed przekazaniem go na rzecz [...]. Organ odwoławczy zauważył również, że dwory mieszkalne nie stanowią terenów, a obiekty, w związku z czym co do zasady przejmowanie siedzib mieszkalnych właścicieli nieruchomości ziemskich, tj. w szczególności pałaców i dworów, ewentualnie innych budynków mieszkalnych stanowiących takie siedziby nie mogło mieścić się w celach reformy rolnej wyszczególnionych w art. 1 ust. 2 dekretu. Przejmowanie tychże siedzib przez Państwo następowało zatem z naruszeniem przepisów dekretu. Zgodnie bowiem z ugruntowanym orzecznictwem sądowoadministracyjnym reformie rolnej podlegały nieruchomości rolnicze, tj. nieruchomości lub ich części, które były lub mogły być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej lub sadowniczej, natomiast nieruchomości pozbawione charakteru rolnego podlegały reformie jedynie w przypadku istnienia związku funkcjonalnego między nimi a rolną częścią majątków, przy czym rezydencje właścicieli majątków ziemskich co do zasady nie nadawały się na cele reformy. Przedmiotowy zespół dworsko-parkowy nie był wykorzystywany rolniczo, nie miał związku z gospodarką rolną, a pełnił jedynie funkcje mieszkalno-rekreacyjne i reprezentacyjne oraz był terytorialnie i przestrzennie oddzielony od gospodarczej części majątku. Części te powiązane były jedynie osobą właściciela. Natomiast sama osoba właściciela, ani też sąsiednie położenie kompleksu gospodarczego i mieszkalno-reprezentacyjnego, nie przesądza o istnieniu związku funkcjonalnego zespołu dworsko-parkowego z rolną częścią majątku. W opinii Ministra brak jest zatem podstaw, aby uznać, że zespół dworsko-parkowy w [...] stanowił nieruchomość rolną podlegającą pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Jednocześnie organ podkreślił, że pomimo braku prawnego i geodezyjnego wydzielenia części mieszkalnej i gospodarczej majątku [...], oddzielenie faktyczne i organizacyjne jest wystarczające dla wykazania braku związku funkcjonalnego pomiędzy tymi kompleksami. Pozbawiony znaczenia jest również fakt sąsiedztwa części mieszkalnej i rolnej gospodarstwa. Pomimo bliskiego położenia były one wyraźnie od siebie oddzielone.

W kwestii związanej ze sprawowaniem zarządu nad gospodarstwem rolnym Minister wskazał na okoliczność zatrudnienia zarządcy. Niewątpliwie K. T. jako właściciel zachowywał wpływ na funkcjonowanie majątku, jednakże z samego faktu zatrudnienia zarządcy wynika, że nie sprawował nad nim stałego i bezpośredniego kierownictwa. Zdaniem organu odwoławczego za chybione należy uznać argumenty odwołującego się [...], jakoby o istnieniu związku funkcjonalnego pomiędzy dworem a częścią rolną majątku świadczyło [...], tym bardziej, że w majątku funkcjonowało [...] - czyli gospodarczej części majątku.

Reasumując, Minister stwierdził, że zespół dworsko-parkowy w [...] nie podlegał działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r., natomiast ustalenia poczynione przez Wojewodę podczas postępowania zakończonego zaskarżoną decyzją uznał za prawidłowe, a zgromadzony w aktach materiał dowodowy za wystarczający do wydania kwestionowanej decyzji.

Na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2016 r. skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego złożył [...]. W jej uzasadnieniu strona skarżąca zarzuciła Ministrowi naruszenie:

- art. 77 i 80 kpa, poprzez dowolną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego sprzeczną z zasadą swobodnej oceny dowodów, co doprowadziło do błędnego ustalenia stanu faktycznego sprawy, wyrażającą się w nieuzasadnionym przyjęciu, że brak jest związku funkcjonalnego zespołu dworsko-parkowego w [...] z pozostałą częścią majątku przejętego na cele reformy rolnej w rozumieniu przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej znowelizowanego następnie nowelą z dnia 17 stycznia 1945 r.,

- art. 7, 75, 77 § 1 i art. 80 kpa, które to uchybienia miały istotny wpływ na wynik sprawy poprzez posiłkowanie się w sprawie dowodami pośrednimi w zastępstwie dowodu bezpośredniego w postaci zeznań świadków, co do których nie było przeszkód w ich przeprowadzeniu,

- wobec nierozpoznania przez organ oczywistego związku funkcjonalnego zespołu dworsko-parkowego w [...] z pozostałą częścią majątku przejętego na cele reformy rolnej zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego, tj. art. 2 ust. 1 lit. e oraz art. 6 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, poprzez ich błędną wykładnię, a w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie.

Mając na uwadze powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz o zasądzenie od organu na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm prawem przepisanych.

W obszernym i szczegółowym uzasadnieniu skargi skarżący przedstawił stan faktyczny sprawy oraz argumenty na poparcie zasadności postawionych zarzutów.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w zaskarżonej decyzji.

W piśmie z dnia 9 stycznia 2017 r. uczestnik postępowania K. T. wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Przede wszystkim wyjaśnić należy, że sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji, orzekając w sprawie, nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z treścią art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. z 2016 r. Dz. U. poz. 718, ze zm.) Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Analiza zebranego w niniejszej sprawie materiału dowodowego wskazuje na niezasadność złożonej skargi.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 2 ust. 1 lit. e. dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (t.j. z 1945 r. Dz. U. Nr 3, poz. 13, ze zm.), zgodnie z którym na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Nieruchomości te przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele, wskazane w art. 1, część druga dekretu, czyli:

- upełnorolnienie istniejących gospodarstw karłowatych, małorolnych i średniorolnych,

- tworzenie nowych samodzielnych gospodarstw rolnych dla bezrolnych, robotników i pracowników rolnych oraz drobnych dzierżawców,

- tworzenie w pobliżu miast i ośrodków przemysłowych gospodarstw dla produkcji ogrodniczo-warzywniczej,

- zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół oraz poddanych zarządowi państwowemu lub samorządowemu ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego,

- zarezerwowanie odpowiednich terenów pod rozbudowę miast, kolonii mieszkaniowych i ogródków działkowych oraz terenów na potrzeby wojskowe, komunikacji publicznej lub melioracji.

W tej sytuacji, w ocenie Sądu zwrócić należy uwagę, że na podstawie tego przepisu w dniu wejścia w życie dekretu (czyli w dniu 13 września 1944 r.) właściciele ziemscy zostali pozbawieni własności majątku z mocy prawa bez jakiegokolwiek odszkodowania. Dlatego też Sąd orzekający podziela pogląd wyrażony w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 września 2008 r., sygn. akt I OSK 1116/07, publ. Lex nr 498316, zgodnie z którym powoduje to konieczność ścisłej interpretacji przepisów dekretu, jako przepisów szczególnych, odstępujących od ogólnych reguł i jako takie nie podlegających rozszerzającej interpretacji. Niedopuszczalna jest natomiast taka interpretacja tych przepisów, która nie licząc się z ich treścią, uwzględnia jedynie ówczesne przesłanki polityczne. Takie stanowisko - powszechnie aprobowane w piśmiennictwie oraz orzecznictwie Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego - wyraził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 27 września 1991 r., sygn. akt III CZP 90/91 (OSNC z 1992 r. nr 5, poz. 72). Stanowisko takie wyrażone zostało także w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 maja 1992 r., sygn. akt III ARN 23/92 (OSP z 1993 r. nr 3, poz. 47), z treści którego wynika, że brak jest podstaw do tego, ażeby przepisy nacjonalizacyjne, które wprowadziły rewolucyjne ograniczenia prawa własności wyjaśniać jeszcze głębiej w kierunku ograniczenia prawa własności i to w drodze wykładni rozszerzającej, wbrew brzmieniu przepisu.

W związku z tym zwrócić należy uwagę, że zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (w pierwotnym brzmieniu), na cele reformy rolnej przeznaczone miały być nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.

Zgodnie zaś z pierwotnych brzmieniem art. 1 część druga tego dekretu, przejęte nieruchomości miały być przeznaczone na:

- upełnorolnienie istniejących gospodarstw o powierzchni niżej pięciu hektarów użytków rolnych,

- tworzenie nowych samodzielnych gospodarstw rolnych dla bezrolnych, robotników i pracowników rolnych oraz drobnych dzierżawców,

- tworzenie w pobliżu miast i ośrodków przemysłowych gospodarstw dla produkcji ogrodniczo-warzywniczej, kolonii i ogródków działkowych robotniczych, urzędniczych i rzemieślniczych,

- zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół oraz poddanych zarządowi państwowemu lub samorządowemu ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego.

Zwrócić należy uwagę, że art. 1 ust. 2 lit. e tego dekretu (mówiący o zarezerwowaniu odpowiednich terenów pod rozbudowę miast, kolonii mieszkaniowych i ogródków działkowych oraz terenów na potrzeby wojskowe, komunikacji publicznej lub melioracji) został dodany na podstawie art. 1 pkt 4 dekretu z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 3, poz.9) dopiero z dniem 19 stycznia 1945 r. Akt ten zmienił także treść art. 1 ust. 2 litery a i c. Przede wszystkim jednak dekret z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, w cytowanym wyżej art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej skreślił słowa "o charakterze rolniczym". Powołana zmiana nie stanowiła jednak kolejnej reformy rolnej, lecz dotyczyła reformy rolnej wynikającej z dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. O ile więc reformą rolną objęto - w myśl cytowanego wyżej pierwotnego brzmienia art. 2 ust. 1 lit. e - nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, to w wyniku dokonanej zmiany tego przepisu za nieruchomości ziemskie o rolniczym charakterze należało uznać także takie nieruchomości, które wprawdzie nie miały charakteru rolniczego, ale pozostawały z rolniczą częścią majątku ziemskiego w nierozerwalnym związku funkcjonalnym, w ramach którego nieruchomości nierolnicze nie mogły być samodzielnie wykorzystywane w oderwaniu od części rolniczej, jak również część majątku ziemskiego o charakterze rolniczym nie mogła prawidłowo funkcjonować bez przedmiotowych nieruchomości nierolniczych.

W tej sytuacji zasadnicze znaczenie dla określenia zakresu zastosowania powyższych przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej ma ustalenie znaczenia terminu "nieruchomość ziemska", bowiem powołany dekret nie dawał podstaw do konfiskaty całego mienia osób fizycznych, w tym wszystkich gruntów i zabudowań właścicieli ziemskich. Raz jeszcze podkreślenia wymaga, że w myśl pierwotnego określenia art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym i o określonym w tym przepisie areale. Późniejsza nowelizacja dokonana dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, nie może jednak oznaczać, że dekret dotyczył wszelkich nieruchomości ziemskich. W związku z brakiem w dekrecie ustawowej (legalnej) definicji pojęcia "nieruchomość ziemska", jego treść powinna być zatem ustalona z uwzględnieniem innych elementów całej tej regulacji, w tym normatywnie określonych w tym dekrecie celów reformy rolnej. Istotną rolę w tym zakresie odgrywa przepis art. 1 ust. 2 dekretu, który ustala, dla realizacji jakich zamierzeń mają służyć grunty przejmowane na potrzeby reformy rolnej. Określenie tych celów dodatkowo czyni zasadnym restrykcyjny charakter wykładni przepisów dekretu.

Stanowisko w tej kwestii wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały Siedmiu Sędziów z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06. Niezależnie od zasadniczej tezy, wskazującej na przepis § 5 rozporządzenia jako podstawę do orzekania w drodze decyzji administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, Sąd ten wskazał, że na gruncie tego przepisu, na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko te nieruchomości ziemskie, które odpowiadają celom wskazanym w art. 1 ust. 2 dekretu. Nie może tu zatem, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, chodzić o wszystkie nieruchomości, które mogły być nazwane jako ziemskie, ale o pewną ich grupę, przydatną do realizacji określonych celów, które zostały wyczerpująco wymienione w art. 1 ust. 2 lit. a, b, c, d i e dekretu. Sąd ten stwierdził przy tym, że punkty a-c bezspornie odnoszą się do gruntów rolnych przeznaczonych na upełnorolnienie lub utworzenie nowych gospodarstw rolnych, a wątpliwości mogą budzić jedynie dwie następne litery tego przepisu (lit. d oraz lit. e), w których mowa o zarezerwowaniu "odpowiednich terenów" (ale nie "odpowiednich obiektów") na realizację określonych celów. Dla przyjmowanego dziś pojęcia nieruchomości ziemskiej istotne znaczenie ma także w dalszym ciągu uchwała Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/89 (OTK z 1990 r., poz. 26, s. 174), która zachowuje swoją wartość interpretacyjną pomimo utraty mocy powszechnie obowiązującej. Przyjęto w niej, że pod pojęciem "nieruchomość ziemska", używanym w dekrecie, należy rozumieć nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, tzn. takie, które są lub mogą być wykorzystywane do produkcji roślinnej, zwierzęcej czy sadowniczej.

Biorąc zatem także pod uwagę przedmiot dekretu, jakim jest reforma rolna, należy uznać, że nieruchomość ziemska to taka, która ma charakter rolniczy (patrz także wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia: 21 grudnia 2006 r., sygn. akt I OSK 851/05, 4 lutego 2009 r., sygn. akt I OSK 287/08, 23 czerwca 2009 r., sygn. akt I OSK 906/08 oraz uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 stycznia 2011 r., sygn. akt I OPS 3/10). Wszelkie inne nieruchomości ziemskie, nie mające jednocześnie charakteru rolniczego, przedmiotowo nie mogą podlegać pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Mając powyższe na uwadze można określić, jakie przesłanki musiała spełniać nieruchomość, aby na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu mogła być przejęta na cele reformy rolnej, i tak była to nieruchomość:

- ziemska o charakterze rolniczym,

- stanowiąca własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych,

- spełniająca normy obszarowe, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu,

- nadająca się do realizacji celów reformy rolnej wymienionych w art. 1 ust. 2 dekretu.

Spełnienie zatem nie tylko norm obszarowych decydowało o podpadaniu nieruchomości pod przepis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Dopiero spełnienie przez nieruchomość wszystkich wyżej wymienionych przesłanek pozwalało uznać, że nieruchomość podpadała pod przepis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Natomiast w sytuacji, kiedy część nieruchomości nie spełniała powyższych przesłanek, a w szczególności nie miała charakteru rolniczego i nie nadawała się na realizację celów reformy rolnej nie powinna przejść na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Biorąc powyższe rozważania pod uwagę Sąd orzekający stanął na stanowisku, że w rozpatrywanej sprawie Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, w oparciu o właściwie przeprowadzone postępowanie wyjaśniające i dowodowe, prawidłowo zinterpretował powołany art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej i ocenił, że sporna nieruchomość zabudowana zespołem dworsko-parkowym w [...], stanowiąca obecnie część działki ewidencyjnej nr [...] , nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Przedmiotowe postępowanie administracyjne toczyło się w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. R.P. Nr 10, poz. 51, ze zm.). Zadaniem tego postępowania było zatem ustalenie i rozstrzygnięcie, czy dawne parcele parceli gruntowych numer: [...] , [...] , [...] , nr [...] oraz parcele budowlane nr [...] i [...] , stanowiące obecnie część działki ewidencyjnej nr [...] , podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu i tym samym podlegały przejęciu na cele reformy rolnej.

Z analizy akt sprawy wynika, że w dniu wejścia w życie dekretu o reformie rolnej przejęty majątek ziemski położony w [...] stanowiący część majątku o powierzchni [...] ha, obejmował powierzchnię [...] ha. Na cele reformy rolnej przejęto m.in. [...]. Spełniona zatem została przesłanka normy obszarowej określona w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. W tej sytuacji organy winny były dokonać oceny sposobu wykorzystywania przedmiotowych gruntów stanowiących obecnie część działki nr [...] , na której usytuowany był zespół dworsko-parkowy, na cele gospodarki rolnej, a szerzej winne były ustalić, czy na dzień wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej istniał związek funkcjonalny spornej nieruchomości z pozostałą częścią majątku ziemskiego [...] wykorzystywaną do produkcji rolnej, a zatem ustalić, czy sporne nieruchomości w wyżej omówionym sensie nadawały się do realizacji celów reformy rolnej wymienionych w art. 1 ust. 2 dekretu.

W tej kwestii Sąd podzielił pogląd Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi zawarty w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, zgodnie z którym sporna nieruchomość (obecnie część działki nr [...] ) nie była w dniu wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej wykorzystywana rolniczo i nie była funkcjonalnie powiązana z pozostałą częścią tego majątku. Fakt ten potwierdzają zebrane w sprawie materiały dowodowe, czyli decyzja [...] z dnia [...] października 1976 r., [...] , na mocy której wchodzący w skład majątku [...] zespół dworski [...]. Z treści tej decyzji oraz z treści ewidencji parku podworskiego w [...], woj. [...] , wynika jednoznacznie, jak wyjaśniły to organy, że zespół dworski,[...]. [...] w uzasadnieniu decyzji podkreślił, że zespół pełni rolę terenu rekreacyjnego, co szczegółowo uzasadnił. Zachowany został układ przestrzenny, rozplanowanie kompozycji roślinnych, założenia wodne i drzewostan, jak również zachowana została rola rekreacyjna. Zgodnie z ewidencją parku podworskiego w [...] wykonaną przed II wojną światową, w skład zespołu dworskiego wchodził [...].[...]. Natomiast zabudowania gospodarcze wchodzące w skład majątku [...] znajdowały się poza granicą założenia parkowego i były w wyraźny sposób oddzielone przestrzennie od mieszkalno-reprezentacyjnej części majątku. Ponadto w aktach sprawy znajduje się protokół z dnia [...] października 2012 r. z przesłuchania świadka Z.R. , który zamieszkiwał w majątku [...] od 1942 r. i który wyjaśnił, że folwark obejmujący zabudowania gospodarcze (m.in.[...]) oddzielony był od zabudowań dworskich i parku drogą. W skład zespołu dworsko-parkowego wchodził [...]. Park obsadzony był drzewami ozdobnymi: [...]. Również znajdująca się w aktach sprawy dokumentacja fotograficzna wnioskodawcy (k. 183-191 akt adm.) oraz zawarta w [...] wskazuje na typowo rekreacyjny i reprezentacyjny charakter spornej nieruchomości. Przedmiotowy zespół dworsko-parkowy nie był zatem wykorzystywany rolniczo, nie miał związku z gospodarką rolną. Bieżącym zarządzaniem majątkiem zajmował się zatrudniony zarządca, który nie mieszkał ani nie urzędował w części dworsko-parkowej. Dowody te świadczą, że sporny zespół dworsko-parkowy [...] pełnił jedynie funkcje mieszkalno-rekreacyjne i reprezentacyjne oraz był terytorialnie i przestrzennie oddzielony od pozostałej gospodarczej części majątku. Części te powiązane były jedynie osobą właściciela, lecz takie jedynie powiązanie nie świadczy o istnieniu związku funkcjonalnego między częścią dworsko-parkową a pozostałym majątkiem ziemskim wykorzystywanym rolniczo. W tej sytuacji zgodzić także należy się z Ministrem Rolnictwa i Rozwoju Wsi, że pomiędzy sporną nieruchomością a resztą majątku ziemskiego [...], który jak wynika z akt sprawy stanowił majątek ziemski o charakterze rolnym, nie istniał związek funkcjonalny rozumiany jako wzajemna zależność, współzależność, zależność funkcjonalna.

Niewątpliwie z przywołanego opisu wynika, że przejęty w ramach reformy rolnej zespół dworsko-parkowy (część działki nr [...] ) nie stanowił nieruchomość ziemskiej o charakterze rolnym i nie nadawał się do realizacji celów reformy rolnej wynikających z dekretu. Przypomnieć należy, że omawiany dekret nie definiował pojęcia "nieruchomość ziemska". W związku z tym pojęcie to powinno być wyjaśnione z uwzględnieniem normatywnych celów reformy rolnej, a zwłaszcza w nawiązaniu do przepisów art. 1 ust. 2 dekretu, który ustala, dla realizacji jakich zamierzeń mają służyć grunty przejmowane na potrzeby reformy rolnej. Zastosowanie w tym zakresie wykładni celowościowej dodatkowo uzasadnia restrykcyjny charakter przepisów dekretu. To, że przepisy dekretu w odniesieniu do pałaców, dworów, zamków czy też innych obiektów były nadużywane przez ówczesne władze, świadczy jedynie o tym, że cele tych władz były odległe od celów wskazanych w art. 1 ust. 2 dekretu.

W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie wyjaśniano, że związek funkcjonalny różnych części majątku zachodzi, jeżeli nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez spornych nieruchomości (najczęściej chodziło o zespół pałacowo-parkowy) i odwrotnie (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 czerwca 2009 r., sygn. akt I OSK 906/08). Orzecznictwo sądów administracyjnych co do konieczności wykazania związku funkcjonalnego zespołu z pozostałą częścią nieruchomości rolnej jest utrwalone (przykładowo wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 3 października 2008 r., sygn. akt I OSK 1162/07, z dnia 22 kwietnia 2004 r., sygn. akt OSK 46/04, z dnia 18 listopada 2014 r., sygn. akt I OSK 662/13, pub. w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Dla istnienia takiego związku nie wystarcza przy tym wyłącznie związek podmiotowy, przez osobę właściciela, ani też same powiązania finansowe i terytorialne (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 października 2006 r., sygn. akt I OSK 28/2006 oraz z dnia 5 marca 2003 r., sygn. akt IV SA 1593/02, z dnia 19 września 2000 r., sygn. akt IV SA 451/00), zamieszkiwanie właściciela na terenie nieruchomości ziemskiej (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 kwietnia 2008 r., sygn. akt I OSK 532/07, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 maja 2009 r., sygn. akt I OSK 686/08), korzystanie przez właścicieli z dóbr w postaci żywności czy środków finansowych wytwarzanych przez majątek ziemski (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lipca 2009 r., sygn. akt I OSK 1014/08).

Z akt sprawy wynika natomiast, że sporny zespół dworsko-parkowy [...] pozostawał bez związku funkcjonalnego z działalnością wytwórczą w rolnictwie w zakresie produkcji rolniczej, zwierzęcej lub sadowniczej prowadzonej ewentualnie na pozostałej części majątku ziemskiego, a tylko istnienie takiego związku warunkowało możliwość ich przejęcia na cele reformy rolnej. W ocenie Sądu przedmiotowy zespół dworsko-parkowy z uwagi na charakter zabudowy, przeznaczenie i sposób użytkowania bezspornie nie miał charakteru nieruchomości rolniczej.

Również rozpatrując niniejszą sprawę w aspekcie treści art. 1 ust. 2 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (o treści obowiązującej w dniu wejścia w życie dekretu), zgodnie z którym przeprowadzenie reformy rolnej obejmuje upełnorolnienie istniejących gospodarstw o powierzchni niżej pięciu hektarów użytków rolnych, tworzenie nowych samodzielnych gospodarstw rolnych dla bezrolnych, robotników i pracowników rolnych oraz drobnych dzierżawców, tworzenie w pobliżu miast i ośrodków przemysłowych gospodarstw dla produkcji ogrodniczo-warzywniczej, kolonii i ogródków działkowych robotniczych, urzędniczych i rzemieślniczych oraz zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół oraz poddanych zarządowi państwowemu lub samorządowemu ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego, uznać należy, że przedmiotowa nieruchomość nie mogła służyć któremukolwiek ze wskazanych przez ówczesnego ustawodawcę celów reformy rolnej. Także po zmianie treści art. 1 ust. 2, dokonanej dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r., polegającej na wprowadzeniu z dniem 19 stycznia 1945 r. nowo określonych celów reformy rolnej w postaci upełnorolnienia istniejących gospodarstw karłowatych, małorolnych i średniorolnych, oraz zarezerwowaniu odpowiednich terenów pod rozbudowę miast, kolonii mieszkaniowych i ogródków działkowych oraz terenów na potrzeby wojskowe, komunikacji publicznej lub melioracji, przepis ten nie dawał podstawy do przejęcia na rzecz Skarbu Państwa przedmiotowych nieruchomości. W zestawieniu z każdym ze wskazanych celów reformy rolnej, teren dworsko-parkowy nie spełniał, w ocenie Sądu, wymagań wynikających z tych celów. Dlatego też Sąd uznał w świetle zebranego w sprawie materiału dowodowego za prawidłowe ustalenia stanu faktycznego oraz ocenę prawną dokonane przez Ministra.

Ponadto, odnosząc się do pozostałych podniesionych w złożonej skardze zarzutów dotyczących naruszenia przez organy orzekające przepisów postępowania administracyjnego, wyjaśnić należy, że nie mogły one odnieść oczekiwanego przez skarżącego skutku. Przede wszystkim zarzuty te zostały oparte jedynie na twierdzeniach strony skarżącej. Nie zostały one w żaden sposób udokumentowane lub udowodnione. Niewątpliwie zatem uznać je należy jedynie za niepopartą żadnymi dowodami polemikę strony skarżącej z ustaleniami stanu faktycznego dokonanymi przez organ, którego skarżący nie akceptuje. W tej sytuacji wyjaśnić należy, że zgodnie z treścią art. 75 § 1 kpa jako dowód organ winien dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny. W sytuacji zatem, w której ze względu na upływ 70 lat od dnia przejęcia spornych nieruchomości na własność Państwa w trakcie postępowania wyjaśniającego nie sposób zgromadzić pełnej dokumentacji sprawy, zaś strony oponujące przeciwko zapadłemu rozstrzygnięciu nie przedstawiają żadnych dowodów pozwalających na stwierdzenie, że okoliczności sprawy przedstawiają się w sposób odmienny, niż wynika to z treści zaskarżonej decyzji, to jedynym możliwym sposobem zweryfikowania prawidłowości ustalonego stanu faktycznego jest odniesienie się do obowiązujących przepisów prawa i zachowanych dokumentów oraz przeprowadzenie innych dowodów (w tym i przesłuchania świadków), które mogą przyczynić się do należytego wyjaśnienia sprawy. Oczywiście organ, wnioskując o istnieniu określonych faktów czy dokumentów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy nie może czynić tego dowolnie, ale stosownie do art. 80 kpa opierać się winien w tym względzie na całości materiału dowodowego rozpatrywanego we wzajemnej łączności ze sobą, kierując się wiedzą oraz tzw. doświadczeniem życiowym, przy zastosowaniu reguły logiki prawniczej i wynikającego z nich imperatywu uwzględniania wpływu udowodnienia jednej okoliczności na inne. W ocenie Sądu, w rozpatrywanej sprawie Minister obowiązkowi temu sprostał, a swoje stanowisko, jak też przesłanki, którymi się kierował podejmując rozstrzygnięcie, przedstawił w sposób spełniający standardy wynikające z respektowania uregulowanej w art. 11 kpa zasady przekonywania oraz art. 107 § 3 kpa.

W tej sytuacji Sąd stanął na stanowisku, że w konsekwencji prawidłowo dokonanej wykładni powołanych przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej zaskarżona decyzja nie narusza również wskazanych w złożonej skardze przepisów postępowania administracyjnego, skoro ustalenia organu okazały się wystarczające do oceny braku podstaw zastosowania w sprawie przepisów powołanego powyżej dekretu.

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. z 2016 r. Dz. U. poz. 718, ze zm.) orzekł jak w sentencji.