Postanowienie NSA, sygn. akt I FPS 3/13
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2014-02-10 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6110 Podatek od towarów i usług
Hasła tematyczne: Koszty sądowe
Skarżony organ: Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku: Odmówiono podjęcia uchwały
Powołane przepisy: article: art. 207 par. 2, art. 250, art. 187, art. 267, art. 15 par. 1 pkt 3
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
Teza: Analiza art. 207 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) prowadzi do wniosku, że odnosi się on do postępowania kasacyjnego i reguluje kwestię zwrotu kosztów postępowania tylko pomiędzy stronami. Nie ma natomiast zastosowania do wynagrodzenia przyznawanego doradcy podatkowemu, radcy prawnemu lub adwokatowi w ramach prawa pomocy.

TEZY

Analiza art. 207 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) prowadzi do wniosku, że odnosi się on do postępowania kasacyjnego i reguluje kwestię zwrotu kosztów postępowania tylko pomiędzy stronami. Nie ma natomiast zastosowania do wynagrodzenia przyznawanego doradcy podatkowemu, radcy prawnemu lub adwokatowi w ramach prawa pomocy.


SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Prezes Izby Finansowej Marek Zirk-Sadowski, Sędzia NSA Adam Bącal, Sędzia NSA Małgorzata Borowiec (współsprawozdawca), Sędzia NSA Małgorzata Korycińska, Sędzia NSA Andrzej Kuba, Sędzia NSA Wiesław Morys, Sędzia NSA Roman Wiatrowski (sprawozdawca), Protokolant Izabela Dalkowska, po rozpoznaniu w Izbie Finansowej na posiedzeniu jawnym w dniu 10 lutego 2014 r. z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej Lucjana Nowakowskiego zagadnienia prawnego przekazanego przez Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 26 lutego 2013 r., sygn. akt I FSK 233/12 w sprawie ze skargi kasacyjnej W. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 31 sierpnia 2011 r., sygn. akt I SA/Wr 1240/10 w sprawie ze skargi W. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 12 sierpnia 2010 r., nr PP [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za maj - październik 2005 r. i maj 2007 r., w którym na podstawie art. 187 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) przedstawiono do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości: "Czy do przyznania wynagrodzenia pełnomocnika za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy, o którym mowa w art. 250 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) ma zastosowanie art. 207 § 2 tej ustawy?" postanawia: odmówić podjęcia uchwały.


UZASADNIENIE

1. Postanowienie o przedstawieniu do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego.

Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 26 lutego 2013 r., sygn. akt: I FSK 233/12 przedstawił do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne, które wyłoniło się podczas rozpoznawania skargi kasacyjnej W. sp. z o.o. (dalej: "strona", "skarżąca", "spółka") od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 31 sierpnia 2011 r., sygn. akt: I SA/Wr 1240/10, którym oddalono skargę spółki na decyzje Dyrektora Izby Skarbowej we W. z dnia 12 sierpnia 2010 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za okresy od maja do października 2005 r. i maj 2007 r. oraz zasądzono od Skarbu Państwa na rzecz doradcy podatkowego koszty nieopłaconej pomocy prawnej przyznanej z urzędu w wysokości połowy stawki ustawowej.

2. Postępowanie przed Sądem pierwszej instancji.

2.1. Sąd pierwszej instancji podał, że Dyrektor Izby Skarbowej we W. decyzją z dnia 12 sierpnia 2010 r. utrzymał w mocy decyzję Dyrektora Urzędu Kontroli Skarbowej we W. z dnia 18 lutego 2010 r. określającą spółce zobowiązanie podatkowe w podatku od towarów i usług za ww. okresy rozliczeniowe będącą wynikiem zastosowania przez spółkę nieprawidłowej stawki VAT w odniesieniu do zadeklarowanej sprzedaży eksportowej.

2.2. Skargę na powyższą decyzję złożyła spółka.

2.3. W odpowiedzi na skargę Dyrektor Izby Skarbowej wniósł o jej oddalenie.

2.4. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu uznając zarzuty skargi za niezasadne w pełni podzielił stanowisko organów podatkowych.

W niniejszej sprawie strona miała ustanowionego pełnomocnika z urzędu - doradcę podatkowego P.A.L.. W ocenie Sądu pierwszej instancji, udzielona przez niego pomoc prawna, w dostateczny sposób nie odpowiadała wymogom profesjonalizmu i należytej staranności. Treść skargi wskazywała na nieporadność pełnomocnika w jej sporządzeniu, a jej lakoniczność z uwagi na charakter sprawy niewątpliwie wymagała uzupełnienia. Tymczasem pełnomocnik do momentu wyznaczenia rozprawy nie przedłożył żadnego pisma procesowego. Ponadto pomimo odroczenia rozprawy do dnia 22 sierpnia 2011 r. (z uwagi na operację strony) nie przedłożył pisma procesowego, które zostało przez niego sporządzone w dniu 10 sierpnia 2011 r. oraz pisma strony z dnia 20 maja 2011 r. Uczynił to dopiero na rozprawie, co z uwagi na ich rozbudowany charakter przyczyniło się do przedłużenia postępowania sądowoadministracyjnego. Pełnomocnik także na rozprawie nie podjął się ustnego przedstawienia rozszerzonych zarzutów skargi.

Z powyższych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu biorąc pod uwagę jakość usług świadczonych przez pełnomocnika w ramach pomocy prawnej uznał, że w niniejszej sprawie miarkowanie kosztów jego wynagrodzenia jest w pełni zasadne i w oparciu o art. 250 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., - dalej: "P.p.s.a.") w zw. z § 2 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 31 stycznia 2011 r. w sprawie wynagrodzenia za czynności doradcy podatkowego w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz szczegółowych zasad ponoszenia kosztów pomocy prawnej udzielonej przez doradcę podatkowego z urzędu (Dz. U. z 2011r. Nr 31 poz.153 – dalej: "rozporządzenie w sprawie wynagrodzenia doradcy podatkowego") zasądził na jego rzecz wynagrodzenie w zmniejszonej wysokości (połowę ustawowej stawki).

3. Skarga kasacyjna.

3.1. Spółka zaskarżyła powyższy wyrok w całości zarzucając m.in. naruszenie art. 250 P.p.s.a. w zw. z art. 41b ust. 1 ustawy z dnia 5 lipca 1996 r. o doradztwie podatkowym (Dz. U. z 2011 r., Nr 41, poz. 213) w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 w zw. z § 3 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia w sprawie wynagrodzenia doradcy podatkowego.

Wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu we Wrocławiu.

3.2. Dyrektor Izby Skarbowej w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o o oddalenie skargi oraz o zasądzenie na rzecz organu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

4. Postępowanie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym rozpoznającym skargę kasacyjną.

4.1.Skład orzekający Naczelnego Sądu Administracyjnego, rozpatrując skargę kasacyjną, w której zostało zaskarżone m.in. postanowienie przyznające pełnomocnikowi ustanowionemu w ramach pomocy prawnej wynagrodzenie w zmniejszonej wysokości uznał, że na jej tle wyłoniło się zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, a mianowicie: "czy do przyznania wynagrodzenia pełnomocnika za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy, o którym mowa w art. 250 P.p.s.a. ma zastosowanie art. 207 § 2 tej ustawy" i działając na podstawie art. 187 § 1 P.p.s.a., postanowił przedstawić je do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego.

4.2. W uzasadnieniu zagadnienia prawnego podał, że ustanowienie dla strony profesjonalnego pełnomocnika mieści się w ramach prawa pomocy, które stosownie do treści art. 244 § 1 P.p.s.a. obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Jedyna różnica pomiędzy pełnomocnikiem ustanowionym z wyboru a ustanowionym z urzędu sprowadza się do tego, od kogo pełnomocnik ten otrzymuje wynagrodzenie za zastępstwo strony w postępowaniu sądowoadministracyjnym (pozostałe zaś prawa i obowiązki są tożsame).

Odwołując się do treści art. 250 P.p.s.a. wskazał, że przepisami określającymi zasady otrzymywania wynagrodzenia przez adwokatów, radców prawnych, doradców podatkowych albo rzeczników patentowych są rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości: odpowiednio z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu ( Dz.U. z 2002r. Nr 163, poz.1348, Dz.U. z 2003 Nr 97, poz.887, Dz.U. z 2003r. Nr 212, poz. 2073, Dz.U. z 2005 Nr 41, poz. 392, Dz.U. z 2005 Nr 219 poz. 1872, Dz.U. z 2012r. poz. 150), z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu ( Dz. U. z 2002r. Nr 163, poz. 1349, z 2003r. Nr 97 poz. 888, z 2003r. Nr212, poz. 2074, z 2005r. Nr 41, poz. 339, z 2005 Nr 219, poz. 1873, z 2012r. poz. 149), z dnia 31 stycznia 2011 r. w sprawie wynagrodzenia za czynności doradcy podatkowego w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz szczegółowych zasad ponoszenia kosztów pomocy prawnej udzielonej przez doradcę podatkowego z urzędu (Dz.U. z 2011r., Nr 31, poz. 153), z dnia 22 grudnia 2003 r. w sprawie opłat za czynności rzeczników patentowych (Dz. U. z 2003r., Nr 212, poz. 2076, z 2011r. Nr 64, poz. 337). W powołanych wyżej rozporządzeniach (poza rozporządzeniem dotyczącym rzeczników patentowych) § 2 ust. 1 stanowi, że Sąd zasądzając wynagrodzenie pełnomocnikowi bierze pod uwagę niezbędny nakład pracy tegoż pełnomocnika, a także charakter sprawy i wkład pracy pełnomocnika w przyczynienie się do jej wyjaśnienia i rozstrzygnięcia. Przepis ten jest dopełnieniem regulacji zawartej w art. 207 § 2 P.p.s.a., zgodnie z którą, w przypadkach szczególnie uzasadnionych sąd może odstąpić od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości lub w części. Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skoro powyższe przepisy pozwalają na miarkowanie, a nawet na odstąpienie w całości od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania, w tym także wynagrodzenia należnego profesjonalnemu pełnomocnikowi, to powstaje pytanie, czy zasady te odnoszą się także do pełnomocników ustanowionych z urzędu, których sytuacja prawna różni się jedynie tym, że to nie strona ponosi koszty związane z jej udziałem w sprawie, lecz Skarb Państwa.

4.3. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że w orzecznictwie na tle kwestii podanej w sentencji postanowienia zagadnienia prawnego zarysowały się rozbieżności i prezentowane są dwa stanowiska.

4.4. Zgodnie z pierwszym z nich, wyrażonym przykładowo w uzasadnieniu wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2006 r., sygn. akt I FSK 854/05, miarkując wynagrodzenie przyznane pełnomocnikowi z urzędu stwierdzono, że sam fakt świadczenia pomocy prawnej z urzędu nie może stanowić samodzielnej podstawy do otrzymania pełnego wynagrodzenia z tego tytułu. Pomoc ta powinna być bowiem udzielona zgodnie z wymaganiami stawianymi profesjonaliście w zakresie chociażby umiejętności prawidłowego sformułowania zarzutów kasacyjnych. Ponadto wskazano, że dla przyznania tego wynagrodzenia, nie bez znaczenia jest sporządzenie jednobrzmiących skarg kasacyjnych w kilkunastu sprawach.

Podobne stanowisko zostało wyrażone w wyroku NSA z dnia 25 września 2009 r., sygn. akt I FSK 643/08, a także w sprawach dotyczących tego samego podatnika, o sygn. akt :I FSK 1956/11, I FSK 2135/11, I FSK 16/12, w których jako podstawę zmniejszenia wynagrodzenia wskazano art. 207 § 2 P.p.s.a.

Naczelny Sąd Administracyjny, również w wyroku z dnia 8 stycznia 2010 r., sygn. akt I FSK 1648/08 za dopuszczalne uznał zmniejszenie wynagrodzenia pełnomocnikowi z urzędu. Wskazał, że wprowadzenie zewnętrznego odesłania do odrębnych przepisów oznacza, że art. 250 P.p.s.a. nie stanowi uregulowania pełnego. Stąd konieczne jest sięgnięcie do przepisów zawartych w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Jedna z zasad, do których odsyła art. 250 P.p.s.a., została zawarta w § 2 ust. 1 cyt. rozporządzenia. Ponadto zauważył, że w orzecznictwie sądów administracyjnych i literaturze przedmiotu z treści ww. przepisów wywodzi się, że pełnomocnik ustanowiony w ramach przyznanego stronie prawa pomocy otrzymuje wynagrodzenie jedynie w związku z faktycznym (rzeczywistym) udzieleniem pomocy prawnej (por. postanowienia NSA: z dnia 22 grudnia 2004 r., sygn. akt OZ 720/04, ONSAiWSA 2005/5/93; z dnia 18 października 2007 r., sygn. akt II FZ 515/07, wyrok WSA w Białymstoku z dnia 28 lutego 2008 r., sygn. akt II SA/Bk 835/07 oraz S. Babiarz, B. Dauter, M. Niezgódka-Medek: Koszty postępowania w sprawach administracyjnych i sądowoadministracyjnych, Warszawa 2007, s. 316-317). W konsekwencji Sąd ten uznał, iż postanowienie o przyznaniu pomocy prawnej oznacza, że Skarb Państwa przejmuje na siebie ciężar finansowy związany z wynagrodzeniem pełnomocnika z urzędu i sąd, jako dysponent środków publicznych, odpowiada za zasadność i legalność ich wydatkowania. Oznacza to uprawnienie i obowiązek sądu ustalenia, czy pomoc prawna rzeczywiście została udzielona. Podobny pogląd został wyrażony w postanowieniu NSA z dnia 16 czerwca 2010 r. sygn. akt II FZ 143/10.

Stanowisko, że czynności pełnomocnika ustanowionego z urzędu, które są sprzeczne z zasadami profesjonalizmu nie uzasadniają przyznania mu kosztów nie opłaconej pomocy prawnej jest również prezentowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego (vide postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 12 lutego 1999 r., sygn. akt II CKN 341/98, OSNC 1999/6/123 i z dnia 18 marca 1999 r. sygn. akt I CKN 1046/97, OSNC 1999/10/178).

4.5. Odmienne stanowisko zostało zaprezentowane w postanowieniach NSA: z dnia 13 lipca 2011 r., sygn. akt I FZ 75/11 , z dnia 8 listopada 2011 r., sygn. akt I FZ 350/11 i z dnia 12 lipca 2004 r., sygn. akt FSK 1187/04. W dwóch pierwszych wskazanych postanowieniach stwierdzono, że wynagrodzenie doradcy podatkowego określone w § 3 powołanego wyżej rozporządzenia z 2011 r., uznać należy za wynagrodzenie minimalne, które przy zasądzaniu przez sąd kosztów zastępstwa prawnego nie poddaje się obniżeniu według reguł przewidzianych w § 2 ust. 1 tego rozporządzenia. Nie ma bowiem żadnych usprawiedliwionych racji przemawiających za tym, aby tylko z uwagi na nieposłużenie się zwrotem "stawki minimalne", jak uczyniono to w przepisach dotyczących kosztów zasądzanych adwokatom, radcom prawnym i rzecznikom patentowym, przymiotu tego nie nadawać. Koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez doradcę podatkowego ustanowionego z urzędu w zakresie należnej za tę pomoc opłaty są ustalane przez odwołanie się do kwot wynagrodzenia określonych w § 3 ze wskazaniem tylko ich górnej granicy na poziomie 150 % tych kwot. Ta sama zasada dotyczy zasądzania na podstawie § 4 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z 2011 r. opłaty z tytułu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez doradcę prawnego z urzędu. W konsekwencji w postanowieniach tych uznano, że miarkowanie takich kosztów znajduje zastosowanie w ramach ustalenia wynagrodzenia w przedziale między wynagrodzeniem minimalnym, a wynagrodzeniem na poziomie 150% wynagrodzenia minimalnego. W pierwszym z tych postanowień NSA wskazał na podobne stanowisko zawarte w postanowieniu NSA z dnia 11 czerwca 2008 r., sygn. akt I FZ 177/08 oraz w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 24 lipca 2009 r., sygn. akt I PZP 3/09 OSNP 2010/7-8/83.

Z kolei Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 8 marca 2012 r., sygn. akt III CZP 2/12 OSNC 2012/115 uznał, że przyznane adwokatowi ustanowionemu z urzędu od Skarbu Państwa koszty nieopłaconej pomocy prawnej obejmują opłatę nie niższą od właściwych stawek minimalnych opłat za czynności adwokackie przewidzianych w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).

Jednocześnie w uzasadnieniu tej uchwały stwierdził, że zasada ta nie dotyczy sytuacji, w której pomoc prawna została udzielona niezgodnie z zasadami profesjonalizmu.

5. Przedstawione zagadnienie prawne.

Mając na uwadze powyższe stanowiska wskazujące na występowanie w orzecznictwie rozbieżności co do możliwości miarkowania, czy też odstąpienia od przyznania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej pełnomocnikowi ustanowionemu z urzędu, skład orzekający Naczelnego Sądu Administracyjnego skierował zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego o następującej treści:

"Czy do przyznania wynagrodzenia pełnomocnika za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy, o którym mowa w art. 250 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) ma zastosowanie art. 207 § 2 tej ustawy?"

6. Prokurator Generalny w stanowisku z dnia 12 września 2013 r. wniósł o podjęcie uchwały następującej treści: "Do przyznania wynagrodzenia pełnomocnika za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy, o którym mowa w art. 250 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) ma zastosowanie art. 207 § 2 tej ustawy."

Powyższe stanowisko uzasadnił odwołując się m. in. do art. 244 § 2 P.p.s.a. W ocenie Prokuratora Generalnego wprowadzenie różnic w zakresie możliwości zasądzenia lub odstąpienia od zasądzenia kosztów postępowania kasacyjnego, tylko z powodu odmiennego sposobu ustanowienia pełnomocnika w procesie, byłby naruszeniem zasady lege non distinguente nec nostrum est distinguere, zakazującej interpretatorowi wprowadzania rozróżnień tam, gdzie nie wprowadził ich sam prawodawca. Zatem w sytuacji, w której brak jest podstaw do różnicowania pozycji procesowej pełnomocnika w zależności od sposobu jego ustanowienia, jednolicie należy również traktować sprawę ich wynagrodzeń.

Zdaniem Prokuratora Generalnego, do identycznej konkluzji interpretacyjnej prowadzi wykładnia art. 207 P.p.s.a. w zw. z art. 205 § 2 i 4 P.p.s.a. Odnosząc się do wykładni językowej art. 205 P.p.s.a., wskazał, że także i tym przypadku ustawodawca nie dokonał rozróżnienia, czy pełnomocnik pochodzi z wyboru, czy też został wyznaczony z urzędu. Ponadto zauważył, że wysokość stawki pełnomocnika została ograniczona jedynie poprzez określenie górnej granicy (art. 205 § 2 P.p.s.a.). Tym samym dolna granica pozostaje do uznania Sądu, co koreluje z regulacją zawartą w art. 207 § 2 P.p.s.a. i wskazuje na celowy zamysł racjonalnego ustawodawcy.

7. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie siedmiu sędziów na posiedzeniu w dniu 28 października 2013 r., stosując odpowiednio art. 99 P.p.s.a., postanowił odroczyć posiedzenie do czasu sporządzenia przez Trybunał Konstytucyjny pisemnego uzasadnienia wyroku z dnia 22 października 2013 r. SK 14/13 Wyrokiem tym orzekł, że art. 3942 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.) w zakresie, w jakim nie przewiduje możliwości zaskarżenia postanowienia sądu drugiej instancji w sprawie przyznania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu, polegającej na sporządzeniu opinii o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej jest niezgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 78 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, a także z art. 77 ust. 2 Konstytucji. Ponadto Trybunał Konstytucyjny, na podstawie art. 39 ust.1 pkt 1 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, z 2000 r. Nr 48, poz. 552 i Nr 53, poz. 638, z 2001 r. Nr 98, poz. 1070, z 2005 r. Nr 169, poz. 1417, z 2009 r. Nr 56, poz. 459 i Nr 178, poz. 1375, z 2010 r. Nr 182, poz. 1228 i Nr 197, poz. 1307 oraz z 2011 r. Nr 112, poz. 654) postanowił umorzyć postępowanie w pozostałym zakresie.

8. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie siedmiu sędziów zważył, co następuje:

8.1. Rozpatrzenie przedstawionego przez skład orzekający Naczelnego Sądu Administracyjnego zagadnienia prawnego wymaga w pierwszej kolejności rozważenia, czy spełnione zostały ustawowe przesłanki podjęcia uchwały wyjaśniającej przedstawione wątpliwości prawne.

8.2. Przepis art. 187 § 1 P.p.s.a. umożliwia składowi orzekającemu Naczelnego Sądu Administracyjnego przedstawienie zagadnienia prawnego budzącego poważne wątpliwości do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów tego Sądu. Uruchomienie procedury uchwałodawczej nakłada na skład zwykły Naczelnego Sądu Administracyjnego obowiązek wykazania, że w sprawie wystąpiło "zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości" w rozumieniu art. 187 § 1 P.p.s.a. oraz że podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty i wnioski uzasadniały sformułowanie przedstawionego zagadnienia prawnego.

W doktrynie, jak i orzecznictwie przyjmuje się, że użyty w art. 187 § 1 P.p.s.a. zwrot "zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości" powinien być pojmowany podobnie jak występujący w art. 49 ust. 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym (Dz. U. Nr 74, poz. 368 ze zm.) zwrot "istotne wątpliwości prawne" (por. R. Hauser, A. Kabat: "Uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego w nowych regulacjach procesowych", PiP 2004, z. 2, s. 22 i następne, postanowienie w składzie siedmiu sędziów NSA z dnia 25 czerwca 2007 r., sygn. akt I FPS 1/07, ONSAiWSA 2007, nr 5, poz. 115).

O poważnych wątpliwościach prawnych będzie można mówić wówczas, gdy w sprawie pojawią się kwestie prawne, których wyjaśnienie nastręcza znaczne trudności, głównie z powodu możliwości różnego rozumienia przepisów prawnych. Podstawą do przyjęcia, że wystąpiła przesłanka określona w powołanym wyżej przepisie, będzie również pojawienie się w danej kwestii prawnej rozbieżności w orzecznictwie sądów administracyjnych (uchwała NSA z dnia 15 grudnia 2004 r., sygn. akt FPS 2/04, ONSAiWSA 2005, nr 1, poz. 1 z glosą A. Skoczylasa, opubl. OSP 2005, zeszyt 6, poz. 72). W orzecznictwie wyrażono także pogląd, iż podstawą przyjęcia, że chodzi o poważne wątpliwości może być również przypadek, gdy wątpliwości składu orzekającego Naczelnego Sądu Administracyjnego związane są z kwestią odstąpienia od ustalonego w orzecznictwie sądów administracyjnych poglądu. W takim wypadku skład zwykły Naczelnego Sądu Administracyjnego, przedstawiając do wyjaśnienia zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości musi podważyć dotychczasową wykładnię sądową i wykazać na czym dana wątpliwość polega (por. postanowienie NSA z dnia 16 stycznia 2006 r. sygn. akt I FPS 3/05, ONSAiWSA 2006, nr 3, poz. 72, powołane wyżej postanowienie NSA z dnia 25 czerwca 2007 r., sygn. akt I FPS 1/07).

Z treści art.15 § 1 pkt 3 oraz art. 187 § 1 P.p.s.a. wynika, że przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powinno pozostawać w bezpośrednim związku merytorycznym i logicznym z rozpatrywaną przez Naczelny Sąd Administracyjny sprawą sądowoadministracyjną.

W związku z tym skład orzekający Naczelnego Sądu Administracyjnego przedstawiający do rozstrzygnięcia wątpliwości prawne, które wyłoniły się na tle konkretnego stanu faktycznego, powinien powiązać je z okolicznościami faktycznymi sprawy oraz z przepisami prawa, które w kontekście tych okoliczności stanowią źródło wątpliwości prawnych. Wątpliwości te muszą być "poważne", a za takie uważa się wątpliwości obiektywne, dotyczące kwestii prawnych o zasadniczym znaczeniu dla rozstrzygnięcia sprawy, w której powstały.

Stosownie do treści art. 267 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny może odmówić, w formie postanowienia, podjęcia uchwały, gdy uzna, że nie zachodzi potrzeba wyjaśnienia wątpliwości, gdy wyjaśnienie przedstawionego przez skład zwykły NSA zagadnienia prawnego nie jest niezbędne dla rozstrzygnięcia sprawy.

Przechodząc od rozważań ogólnych na grunt rozpoznawanej sprawy zauważyć należy, iż z akt sprawy sądowej oraz z treści uzasadnienia zadanego pytania wynika, że Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznawał skargę kasacyjną, w ramach, której zawarte zostało zażalenie na postanowienie przyznające pełnomocnikowi ustawionemu dla strony w ramach pomocy prawnej wynagrodzenie w zmniejszonej wysokości za zastępstwo prawne przed sądem pierwszej instancji i w tym kontekście zostało przedstawione przedmiotowe zagadnienie prawne.

Zgodnie z art. 207 § 2 P.p.s.a. w przypadkach szczególnie uzasadnionych sąd może odstąpić od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości lub w części. Analiza tego przepisu prowadzi do wniosku, że odnosi się on do postępowania kasacyjnego i reguluje kwestię zwrotu kosztów postępowania tylko pomiędzy stronami. Nie ma natomiast zastosowania do wynagrodzenia przyznawanego doradcy podatkowemu, radcy prawnemu lub adwokatowi w ramach prawa pomocy. Przepis ten nie mógł być zatem stosowany przez Naczelny Sąd Administracyjny w niniejszej sprawie, do oceny zawartego w skardze kasacyjnej zażalenia, w którym zakwestionowano prawidłowość wysokości przyznanego przez Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu wynagrodzenia pełnomocnika za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy. W konsekwencji oznacza to, że wyjaśnienie przedstawionego przez skład zwykły Naczelnego Sądu Administracyjnego zagadnienia prawnego nie jest niezbędne dla rozstrzygnięcia sprawy i skutkowało odmową podjęcia uchwały na podstawie art. 267 P.p.s.a.

Ubocznie uwzględniając treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 października 2013 r., sygn. akt SK 14/13,który orzekł, że art. 3942 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.) w zakresie, w jakim nie przewiduje możliwości zaskarżenia postanowienia sądu drugiej instancji w sprawie przyznania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu, polegającej na sporządzeniu opinii o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej:

a) jest niezgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 78 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,

b)nie jest niezgodny z art. 77 ust. 2 Konstytucji,

wskazać należy, iż przepisy ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi również nie przewidują możliwości wniesienia środka zaskarżania od postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego w przedmiocie przyznania pełnomocnikowi od Skarbu Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu kasacyjnym. Nie oznacza to jednak, że uregulowania w tym przedmiocie są niezgodne z Konstytucją. W orzecznictwie rozważano kwestię dopuszczalności orzekania przez Naczelny Sąd Administracyjny o wynagrodzeniu pełnomocnika ustanowionego z urzędu w postępowaniu kasacyjnym i w tym względzie prezentowano dwa rozbieżne poglądy.

W pierwszym z nich stwierdzono, że Naczelny Sąd Administracyjny orzeka o kosztach nieopłaconej pomocy prawnej pełnomocnika ustanowionego z urzędu w postępowaniem kasacyjnym( np. wyroki: z dnia 4 lutego 2014r., sygn. akt II FSK 512/12, z 31 stycznia 2014r. II FSK 3220/13).

Natomiast w drugim uznawano, że Naczelny Sąd Administracyjny nie rozpatruje wniosku pełnomocnika ustanowionego z urzędu o przyznanie wynagrodzenia z tytułu udzielonej pomocy prawnej w postępowaniu kasacyjnym, gdyż orzeka o tym w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, w drodze odrębnego postanowienia, wydanego na posiedzeniu niejawnym, referendarz sądowy (art. 258 § 2 pkt 8 P.p.s.a.) albo sąd w składzie jednego sędziego (art. 16 § 2 P.p.s.a). Na postanowienie wydane w przedmiocie wynagrodzenia pełnomocnika ustanowionego z urzędu przysługuje odpowiednio sprzeciw (art. 259 § 1 i §2 P.p.s.a.) lub zażalenie (art. 227 P.p.s.a.). W związku z tym Naczelny Sąd Administracyjny jest uprawniony do orzekania w przedmiocie wynagrodzenia dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu, w sprawach należących do właściwości wojewódzkich sądów administracyjnych, w ramach kontroli instancyjnej postanowień rozstrzygających wspomnianą kwestię ( np. wyroki NSA: z dnia 24 stycznia 2014r., II OSK 2600/13, z dnia 28 listopada 2013r. II OSK 1590/12, z dnia 20 listopada 2013r. II GSK 1132/12).

W świetle powołanego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego należy niewątpliwie opowiedzieć się za drugim z przedstawionych poglądów.

8.3. Powyższa ocena prawna przedstawionego zagadnienia prawnego przeprowadzona w aspekcie wyżej wskazanych wymagań prowadzi do wniosku, że brak jest podstaw do podjęcia przez Naczelny Sąd Administracyjny uchwały.

8.4. Mając na uwadze powyższe rozważania, na podstawie art. 267 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny postanowił odmówić podjęcia uchwały.