Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 3468/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2017-05-23 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6320 Zasiłki celowe i okresowe
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 105 par. 1
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Iwona Bogucka Sędziowie: Sędzia NSA Elżbieta Kremer Sędzia del. WSA Iwona Kosińska (spr.) Protokolant: starszy inspektor sądowy Karolina Kubik po rozpoznaniu w dniu 23 maja 2017 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J.G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 10 września 2015 r. sygn. akt II SA/Bk 375/15 w sprawie ze skargi J.G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] maja 2015 r. nr [...] w przedmiocie zasiłku celowego oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku wyrokiem z dnia 10 września 2015 r., sygn. akt II SA/Bk 375/15, po rozpatrzeniu skargi J. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] maja 2015 r., nr [...] w przedmiocie zasiłku celowego, oddalił skargę.

W uzasadnieniu wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny przedstawił następujący stan faktyczny sprawy:

Kierownik Ośrodka Pomocy Społecznej decyzją z dnia [...] kwietnia 2015 r., nr [...] odmówił J. G. przyznania wnioskowanej pomocy na zakup żywności.

Nie zgadzając się z tym rozstrzygnięciem, J.G. złożył odwołanie. Po jego rozpatrzeniu Samorządowe Kolegium Odwoławcze stwierdziło, że nie może ono zostać uwzględnione i utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu organ II instancji wyjaśnił, że odwołujący się w czasie przeprowadzonego wywiadu środowiskowego odmówił podpisania protokołu z jego sporządzenia oraz odmówił złożenia i podpisania oświadczenia majątkowego. W konsekwencji organ, w zgodzie z art. 107 ust. 4a i ust. 5 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, odmówił przyznania pomocy w postaci zasiłku celowego.

Skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego złożył J. G. Strona skarżąca zarzuciła organowi:

- nieprawdą jest, że odmówił przeprowadzenia wywiadu i złożenia oświadczenia majątkowego - tylko nie podpisał protokołu uznając go za krótki i lakoniczny,

- jest osoba niepełnosprawną, która z uwagi na ciężką i przewlekłą chorobę nie jest w stanie pracować zawodowo, a więc nie spełnia przesłanki z art. 7 ustawy o pomocy społecznej,

- naruszone zostały prawa konstytucyjne, bowiem jest dyskryminowany,

- dotychczasową pomoc finansową przekazywano z opóźnieniem, co spowodowało niezrealizowanie zabiegów rehabilitacyjnych,

- dochodzą do niego wieści, że ośrodek źle gospodaruje finansami, przeznaczając je na nagrody pracownikom,

- aktualnie jest w bardzo trudnej sytuacji finansowej, życiowej i zdrowotnej.

W odpowiedzi na skargę Samorządowego Kolegium Odwoławczego wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 10 września 2015 r., sygn. akt II SA/Bk 375/15 uznał skargę za niezasadną. Sąd I instancji wyjaśnił, że materialnoprawną podstawę wydanej decyzji stanowił art. 107 ust. 4a i ust. 5 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. z 2015 r. Dz. U. poz. 163, ze zm.). Zgodnie z treścią tego przepisu osoby, które nie wyraziły zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego lub odmówiły złożenia oświadczenia o dochodach i stanie majątkowym, pozbawione są możliwości otrzymania świadczenia z pomocy społecznej.

W sprawie jest bezspornym, że J. G. odmówił złożenia oświadczenia majątkowego oraz przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Sąd podkreślił, że podpisanie kwestionariusza wywiadu środowiskowego, sporządzonego w trakcie przeprowadzania wywiadu jest potwierdzeniem, że powyższy wywiad się odbył. Wszelkie uwagi, co do przebiegu tegoż wywiadu strona możne składać na piśmie – co też skarżący uczynił, ale nie mają one wpływu na fakt, że niezłożenie podpisu w dwóch wyżej wymienionych kwestiach wyczerpuje przesłanki zawarte w art. 107 ust. 4a i ust. 5 ustawy o pomocy społecznej. Okoliczność, że skarżący jest osobą niepełnosprawną o lekkim stopniu niepełnosprawności spełniającym kryterium do przyznania mu świadczeń z pomocy społecznej, z czego skarżący sukcesywnie korzystał, nie ma znaczenia w sytuacji niespełnienia przesłanek z art. 107 ust. 4a i ust. 5 ustawy o pomocy społecznej.

Sąd podkreślił, że skarżący jako stały beneficjent Ośrodka Pomocy Społecznej powinien wiedzieć, iż na podstawie jego oświadczenia majątkowego organ administracji dokonuje oceny zasadności zgłoszonego wniosku o przyznanie zasiłku. J. G. jest rolnikiem, a więc jego sytuacja materialna i dochód uzależniony jest od wielu zmiennych czynników. Organ administracji publicznej nie może bazować tylko na treści wniosku skarżącego, ale musi mieć jego oświadczenie w zakresie aktualnej sytuacji majątkowej. Organ jest bowiem odpowiedzialny za prawidłowy i zgodny z ustawą o pomocy społecznej rozdział środków pochodzących z budżetu Państwa.

Równocześnie Sąd stanął na stanowisku, że rozpatrując niniejszą sprawę, organy nie naruszyły w żadnym zakresie przepisów Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej, ponieważ art. 67 wyraźnie stwierdza, że "zakres i formy zabezpieczenia społecznego określa ustawa". W niniejszej sprawie jest to ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, którą prawidłowo zastosował organ, wydając zaskarżoną decyzję na podstawie art. 107 ust. 4a i ust. 5 powołanej ustawy.

Pozostałe zarzuty skarżącego dotyczące przekazywania mu z opóźnieniem przyznanych wcześniej świadczeń czy też wskazujące na złą, jego zdaniem, pracę Ośrodka Pomocy Społecznej, w ocenie Sądu I instancji nie mają wpływu na ocenę merytoryczną zaskarżonej decyzji. Mogą jedynie stanowić przesłanki do wniesienia skargi w trybie określonym w Rozdziale VIII Kodeksu postępowania administracyjnego. Mając całokształt powyższych okoliczności na względzie, Sąd uznał, że zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem.

Skargę kasacyjną od punktu I tego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 10 września 2015 r., sygn. akt II SA/Bk 375/15 wniósł J. G. W złożonej skardze skarżący zarzucił kwestionowanemu rozstrzygnięciu naruszenie:

I - przepisów prawa materialnego, czyli:

- art. 107 ust. 4a i ust. 5 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu przez Sąd I instancji, że skarżący poprzez odmowę podpisania wywiadu środowiskowego wyczerpał przesłankę opisaną w art. 107 ust. 4a ustawy o pomocy społecznej, co samo w sobie stanowi podstawę do odmowy przyznania świadczeń z pomocy społecznej, podczas gdy powołany przepis mówi o odmowie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego a według załączonych dokumentów wywiad środowiskowy się odbył, lecz skarżący nie podpisał wywiadu, bowiem został on sporządzony w sposób nierzetelny oraz nieodzwierciedlający rzeczywistych warunków bytowych skarżącego, ponadto brak jest informacji, że organ pouczył skarżącego o konsekwencjach niepodpisania wywiadu środowiskowego,

- art. 8 ust. 1 w związku z art. 3 ust. 3 i ust. 4 ustawy o pomocy społecznej poprzez niezastosowanie, podczas gdy skarżący w całości spełnia warunek dochodowy, aby otrzymać zasiłek celowy na zakup żywności, i jego potrzeby odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej,

- art. 11 ust. 3, art. 15 pkt 1, art. 16 ust. 1 i 2, art. 17 ust. 1 pkt 5, art. 18 ust. 1 pkt 6 ustawy o pomocy społecznej poprzez niezastosowanie, które to przepisy określają zakres potrzeb niezbędnych do egzystencji,

- art. 41 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej, poprzez jego błędną interpretację, polegającą na przyjęciu, że szczególnie uzasadniony przypadek nie zachodzi w okolicznościach stanu faktycznego sprawy, uzasadniających złożenie wniosku o zasiłek,

co skutkowało oddaleniem skargi,

II – przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik postępowania, czyli:

- art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, w związku z art. 8 i 11 kpa, poprzez uznanie, że organy w kontrolowanych postępowaniach w sposób dokładny zbadały sytuację skarżącego,

- art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, w związku z art. 7, art. 75 § 1, art. 77 § 1 oraz art. 80 kpa, poprzez podtrzymanie stanowiska organu, że nie zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek z art. 41 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej, oraz że nie doszło do przeprowadzenia na podstawie 107 ustawy o pomocy społecznej wywiadu środowiskowego, co jest niezgodne z załączonymi dokumentami, opierając swój osąd jedynie na lakonicznych stwierdzeniach organu biorącego udział w postępowaniu, niepopartych wnikliwym zbadaniem sprawy.

Mając powyższe zarzuty na uwadze, skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów zastępstwa dla radcy prawnego udzielonej z urzędu, która nie została opłacona ani w części, ani w całości w potrójnej wysokości wynikającej z rozporządzenia ministra sprawiedliwości z 2002 r.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej strona skarżąca przedstawiła argumenty na poparcie zasadności postawionych w skardze kasacyjnej zarzutów.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. z 2016 r. Dz. U. poz. 718, ze zm.) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W przedmiotowej sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania określone w art. 183 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Naczelny Sąd Administracyjny kontroluje zgodność zaskarżonego orzeczenia z prawem materialnym i procesowym w granicach skargi kasacyjnej.

Skarga kasacyjna nie zawiera uzasadnionych zarzutów.

W niniejszej sprawie skarżący oparł skargę kasacyjną na obu podstawach kasacyjnych wskazanych w art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, w związku z tym w pierwszej kolejności wymagają oceny zawarte w skardze kasacyjnej zarzuty dotyczące naruszenia przez Sąd I instancji przepisów postępowania, gdyż zarzut dotyczący naruszenia prawa materialnego może podlegać ocenie dopiero wówczas, gdy stan faktyczny przyjęty za podstawę zaskarżonego wyroku nie nasuwa zastrzeżeń.

Za całkowicie niezasadne Naczelny Sąd Administracyjny uznał postawione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia przez Sąd I instancji art. 3 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z przywołanymi w skardze kasacyjnej przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego.

Art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi reguluje ogólną właściwość sądów administracyjnych poprzez wskazanie, że sprawują one kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Naruszenie tego przepisu można byłoby zarzucić, jeśli Sąd nie dokonałby kontroli zaskarżonej decyzji. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny dokonał oceny legalności zaskarżonej decyzji, czemu dał wyraz w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, szczegółowo i przekonująco przedstawiając motywy zajętego stanowiska, odwołując się przy tym do wskazanego w ustawie kryterium zgodności działań administracji z prawem. Natomiast sam fakt, że ocena decyzji dokonana przez Sąd w rozstrzygnięciu jest odmienna od tej, jakiej oczekiwałby skarżący, nie może stanowić o naruszeniu powołanego art. 3 § 1. Reasumując stwierdzić należało, że zakres właściwości sądów administracyjnych nie został naruszony kwestionowanym wyrokiem, bowiem Sąd I instancji dokonał kontroli zaskarżonego aktu i zastosował środek przewidziany w art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Natomiast stosownie do treści art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd, uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie, uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Można zatem zarzucić Sądowi I instancji naruszenie wyżej wymienionego przepisu tylko wówczas, gdy Sąd ten stwierdził naruszenie przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania, które miało lub mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a pomimo to Sąd ten nie wypełnił dyspozycji tej normy prawnej i nie uchylił zaskarżonego orzeczenia. Natomiast w rozpatrywanej sprawie przedstawione przez Sąd I instancji przesłanki oddalenia skargi nie pozwalały na zastosowanie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, gdyż Sąd I instancji nie stwierdził takich naruszeń prawa, które miały lub mogły mieć wpływ na sposób jej rozpatrzenia przez organ. Sąd dokonał wnikliwej, merytorycznej oceny zaskarżonej decyzji i zasadnie uznał, że powołane w uzasadnieniu przepisy prawa nie zostały przez organ naruszone. Jeśli zatem z wyroku wynika, że Sąd I instancji nie dopatrzył się naruszenia przepisów, które miało lub mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, to uznać należy, że rozstrzygnięcie wydane w oparciu o treść art. 151 powołanej ustawy jest zgodne z dyspozycją stosowanej przez Sąd I instancji normy prawnej. Raz jeszcze podkreślić należy, że samo wydanie wyroku niezgodnego z oczekiwaniem skarżącego kasacyjnie nie może być utożsamiane z uchybieniem powołanym normom. Analiza skargi kasacyjnej w zakresie uzasadnienia rozpatrywanego zarzutu wskazuje, że w istocie sprowadza się ono jedynie do polemiki z ustaleniami stanu faktycznego i jego oceną dokonaną przez organ orzekający w sprawie, którą Sąd I instancji zaaprobował. Wojewódzki Sąd Administracyjny w ustalonym stanie faktycznym prawidłowo uznał, że nie istnieją podstawy do uwzględnienia skargi i uchylenia zaskarżonej decyzji. Organ rozpatrujący sprawę zgromadził materiał dowodowy pozwalający na prawidłowe ustalenie stanu faktycznego i jego ocenę. Sąd natomiast dokonał wnikliwej oceny zaskarżonej decyzji zarówno w kontekście zastosowania przepisów prawa materialnego, jak i przepisów postępowania i zasadnie uznał, że nie zostały one naruszone.

Skoro zatem podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty dotyczące naruszenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny przepisów postępowania okazały się nieusprawiedliwione, należy przejść do oceny zasadności zarzutów skargi kasacyjnej dotyczących naruszenia wskazanych w niej przepisów prawa materialnego. W skardze kasacyjnej zawarto zarzut naruszenia przez Sąd I instancji art. 8 ust. 1 w związku z art. 3 ust. 3 i ust. 4, art. 11 ust. 3, art. 15 pkt 1, art. 16 ust. 1 i 2, art. 17 ust. 1 pkt 5, art. 18 ust. 1 pkt 6, art. 41 pkt 1 oraz art. 107 ust. 4a i ust. 5 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. z 2016 r. Dz. U. poz. 930, ze zm.). Zarzuty te uznać należy za niezasadne. Podstawę materialnoprawną rozstrzygnięcia zaskarżonej decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Stosownie do art. 2 ust. 1 i art. 3 tej ustawy, pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Zadaniem pomocy społecznej jest zapobieganie sytuacjom, o których mowa w art. 2 ust. 1 powołanej ustawy przez podejmowanie działań zmierzających do życiowego usamodzielniania osób i rodzin oraz ich integracji ze środowiskiem. Potrzeby zaś osób i rodzin korzystających z pomocy winny zostać uwzględnione, o ile odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej. Zgodnie z art. 107 ust. 1 powołanej ustawy rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadza się u osób i rodzin korzystających lub ubiegających się o świadczenia z pomocy społecznej w celu ustalenia ich sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej. Sposób przeprowadzenia tego wywiadu regulują przepisy rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 25 sierpnia 2016 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (Dz. U. poz. 1406, ze zm.).

Zgodnie z art. 39 ust. 1 i 2 powołanej ustawy pomoc społeczna może mieć formę zasiłku celowego na zaspokojenie niezbędnej potrzeby bytowej. Zasiłek ten może być przyznany w szczególności na pokrycie części lub całości kosztów zakupu żywności, leków i leczenia, opału, odzieży, niezbędnych przedmiotów użytku domowego, drobnych remontów i napraw w mieszkaniu, a także kosztów pogrzebu. Decyzja o przyznaniu lub odmowie przyznania tego świadczenia ma charakter uznaniowy. Kryteria uprawniające do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej zostały ściśle określone w art. 8 powołanej ustawy. Przepis ten ogranicza dostęp do świadczeń społecznych, wprowadzając tzw. kryterium dochodowe, przy jednoczesnym wystąpieniu jednej z okoliczności wymienionych w art. 7 ustawy, takich jak np. bezrobocie, długotrwała choroba. W sytuacji, gdy dochód wnioskodawcy przekracza ustalone kryterium dochodowe, może nastąpić przyznanie świadczenia jedynie na mocy art. 41 ustawy o pomocy społecznej stanowiącego, że w szczególnie uzasadnionych przypadkach osobie albo rodzinie o dochodach przekraczających kryterium dochodowe może być przyznany specjalny zasiłek celowy, który nie podlega zwrotowi, zasiłek okresowy, zasiłek celowy lub pomoc rzeczowa, które podlegają zwrotowi częściowo lub w całości. Decyzję administracyjną w sprawie zasiłku celowego organ wydaje po przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego (art. 106 ust. 4), który zgodnie z art. 107 ust. 1 ma na celu ustalenia sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej potrzebujących pomocy. Art. 4 omawianej ustawy stanowi, że osoby korzystające ze świadczeń są obowiązane do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej. Brak współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym lub asystentem rodziny, o którym mowa w przepisach o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej, odmowa zawarcia kontraktu socjalnego, niedotrzymywanie jego postanowień, nieuzasadniona odmowa podjęcia zatrudnienia, innej pracy zarobkowej przez osobę bezrobotną lub nieuzasadniona odmowa podjęcia lub przerwanie szkolenia, stażu, przygotowania zawodowego w miejscu pracy, wykonywania prac interwencyjnych, robót publicznych lub prac społecznie użytecznych, o których mowa w przepisach o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, lub nieuzasadniona odmowa podjęcia leczenia odwykowego w zakładzie lecznictwa odwykowego przez osobę uzależnioną mogą stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (art. 11 ust. 2). Obowiązek współdziałania został w ustawie o pomocy społecznej określony ogólnie, wywiązanie się z niego podlega ocenie organu, od której zależy udzielenie bądź nieudzielanie wnioskowanej pomocy. Decyzja o przyznaniu wnioskowanego przez skarżącego świadczenia ma charakter decyzji uznaniowej. Kontrola decyzji uznaniowej dokonywana przez Sąd ogranicza się natomiast do zbadania zgodności z prawem takiej decyzji. Sąd nie wnika w celowość wydania decyzji i rozstrzygnięcia w niej zawartego. Kontrola Sądu ma zatem jedynie ustalić, czy dopuszczalne było wydanie przedmiotowej decyzji, czy organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego i czy właściwie uzasadnił swoje rozstrzygnięcie.

Zgodnie z art. 11 ust. 2 powołanej ustawy o pomocy społecznej, brak współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym i inne wymienione w tym przepisie okoliczności mogą stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. Nie może budzić wątpliwości, że jedną z postaci odmowy współdziałania z pracownikiem socjalnym w rozumieniu tego przepisu jest uniemożliwienie mu przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego. Zgodnie z treścią art. 107 ust. 4a i ust. 5 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej niewyrażenie zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego przez osoby lub rodziny ubiegające się o świadczenia z pomocy społecznej lub na jego aktualizację przez osoby lub rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej stanowi podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. Pracownik socjalny przeprowadzający rodzinny wywiad środowiskowy może domagać się od osoby lub rodziny ubiegającej się o pomoc złożenia oświadczenia o dochodach i stanie majątkowym. Odmowa złożenia oświadczenia jest podstawą wydania decyzji o odmowie przyznania świadczenia.

Podkreślić należy, że rodzinny wywiad środowiskowy jest szczególnym rodzajem dowodu przewidzianym w ustawie o pomocy społecznej i pełni on w sprawach pomocowych niezwykle ważną role. Przeprowadza się go w celu ustalenia sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osób i rodzin ubiegających się o świadczenia oraz korzystających ze świadczeń. Jest on ustawowo określonym sposobem zbierania informacji, rozmową z osobą starającą się o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej (i jej rodziną), szczególnym rodzajem postępowania dowodowego. Rodzinny wywiad środowiskowy ma ukazać w sposób wszechstronny sytuację osoby i rodziny starającej się o przyznanie świadczenia lub korzystającej z pomocy. Na jego podstawie pracownik socjalny dokonuje analizy i oceny sytuacji określonego podmiotu i formułuje wnioski dotyczące planowania pomocy, które są podstawą rozstrzygnięcia sprawy. Dlatego też ustawodawca w art. 107 ust. 4a stwierdził wprost, że niezłożenie oświadczenia o dochodach i stanie majątkowym jest podstawą odmowy przyznania świadczenia. Podobnie rygorystycznie ustawodawca podchodzi do niewyrażenia zgody na przeprowadzenie wywiadu lub jego aktualizację. W takich okolicznościach organ może nie tylko odmówić pomocy, ale również uchylić wcześniejszą decyzję o przyznaniu świadczenia lub wstrzymać wypłatę pomocy pieniężnej. Oznacza to, że utrudnianie lub uniemożliwianie przez wnioskodawcę przeprowadzenia wywiadu środowiskowego lub jego aktualizacji może być potraktowane jako brak jego współdziałania z pracownikiem socjalnym, a przez to może prowadzić do odmowy przyznania świadczenia (m.in. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 lipca 2008 r., sygn. akt I OSK 1424/07, niepubl.).

W rozpatrywanej sprawie, jak wynika z niekwestionowanych ustaleń organów, skarżący kasacyjnie odmówił podpisania kwestionariusza przeprowadzanego wywiadu środowiskowego oraz odmówił złożenia i podpisania oświadczenia majątkowego. Takie postępowanie skarżącego w wyżej wymienionych kwestiach, jak zasadnie uznały organy orzekające oraz Sąd I instancji, wyczerpuje przesłanki zawarte w art. 107 ust. 4a i ust. 5 ustawy o pomocy społecznej.

W tej sytuacji za całkowicie niezasadny uznać należy postawiony w sprawie zarzut naruszenia przez Sąd I instancji art. 107 usta. 4a i ust. 5 oraz pozostałych wymienionych w skardze przepisów ustawy o pomocy społecznej.

Dodatkowo wyjaśnić należy, że materialnoprawną podstawą wydanej decyzji stanowił przepisy art. 39 ust. 1 i 2 w związku z art. 106 ust. 1 oraz art. 107 ust. 4a i 5, a nie art. 41 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej. Oznacza to, że w rozpatrywanej sprawie art. 41 pkt 1 powołanej ustawy nie miał w ogóle zastosowania. Sąd nie mógł zaś naruszyć przepisu, który w sprawie nie miał zastosowania i którego ani organ II instancji, ani Sąd I instancji zasadnie nie stosował.

Na zakończenie podkreślić należy, że organy pomocy społecznej nie wyręczają obywatela z obowiązku utrzymywania się w trudnej życiowo sytuacji, ale wymagają od niego aktywności w pokonywaniu niepomyślności życiowych (Ł. Borkowski, R. Krajewski, S. Szymański: Komentarz do ustawy o pomocy społecznej wraz ze zbiorem przepisów wykonawczych, Kutno 2006, s. 10). Organy pomocy społecznej są zobowiązane jedynie do współuczestnictwa w podejmowanych samodzielnie przez potrzebującego środkach zaradczych. Brak aktywności ze strony zainteresowanego pomocą uprawnia organ do powstrzymania się od udzielenia takiej pomocy. Podkreślić należy, że pomoc przyznawana na gruncie ustawy o pomocy społecznej - bez względu na jej rodzaj - ma charakter jedynie przejściowy, czasowy i zakłada wykształcenie odpowiednich podstaw u osób z niej korzystających, w celu pokonania życiowych trudności. Nie ma ona w żadnym wypadku zamieniać się w stałe i jedyne źródło utrzymania dla osób o nią występujących. Zatem obowiązek współdziałania osób pobierających takie świadczenia z jednostkami i pracownikami pomocy społecznej jest niezwykle istotny i dlatego też został wielokrotnie zaakcentowany w ustawie. Przez współdziałanie osoby ubiegającej się o pomoc należy rozumieć gotowość do podjęcia współpracy z pracownikiem socjalnym oraz skorzystanie z uzasadnionych propozycji pracownika socjalnego pomagających osobie przezwyciężyć trudne sytuacje życiowe, w jakich się znalazła w celu "wyjścia" wnioskodawcy z systemu pomocy społecznej i umożliwienia mu samodzielnego i odpowiedzialnego życia w społeczeństwie. Pomoc społeczna Państwa nie może się bowiem sprowadzać do prostego rozdawnictwa świadczeń i wykształcania nieprawidłowych nawyków.

Przedstawiona argumentacja prowadzi do wniosku, że sprawa co do istoty została prawidłowo rozpatrzona, a dokonana przez Wojewódzki Sąd Administracyjny ocena prawidłowości zaskarżonych decyzji odpowiada prawu.

Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 184 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. z 2016 r. Dz. U. poz. 718, ze zm.) Sąd orzekł jak w sentencji. Naczelny Sąd Administracyjny nie rozpoznał wniosku dotyczącego przyznania wynagrodzenia ustanowionemu z urzędu pełnomocnikowi skarżącego. Przepisy art. 209 i 210 powołanej ustawy mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za udzieloną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 powołanej ustawy, po złożeniu przez tego pełnomocnika stosownego oświadczenia.