Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2704/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2017-12-08 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i stwierdzono nieważność decyzji I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 39 ust. 1
journal: Dz.U. 1952 nr 4 poz 31
law: Dekret z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Czesława Nowak-Kolczyńska (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Irena Kamińska Sędzia del. WSA Dariusz Chaciński po rozpoznaniu w dniu 8 grudnia 2017 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej W. R., C. R., X. R. i E. R., C. R. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 8 czerwca 2015 r. sygn. akt II SA/Kr 541/15 w sprawie ze skargi W. R., W. D., C. R. na decyzję Wojewody Małopolskiego z dnia [...] lipca 2002 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia i wypłaty odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość 1. uchyla zaskarżony wyrok oraz stwierdza nieważność decyzji Wojewody Małopolskiego z dnia [...] lipca 2002 r., nr [...] oraz poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta Krakowa z dnia [...] marca 2002 r., nr [...], 2. zasądza od Wojewody Małopolskiego na rzecz W. R., C. R., C. R., X. R. i E. R. solidarnie kwotę 711 (siedemset jedenaście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego, 3. zasądza od Wojewody Małopolskiego na rzecz C. R., X. R. i E. R. solidarnie kwotę 120 (sto dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z 8 czerwca 2015 r. oddalił skargę W. R., W. D. i C. R. na decyzję Wojewody Małopolskiego z [...] lipca 2002 r. w przedmiocie ustalenia i wypłaty odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość.

Wyrok ten został wydany w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy.

Prezydent Miasta Krakowa, wykonujący zadania z zakresu administracji rządowej, decyzją z [...] marca 2002 r. orzekł o odmowie ustalenia i wypłaty odszkodowania za nieruchomości wywłaszczone orzeczeniem Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie Wydział Społeczno-Administracyjny z [...] lutego 1955 r. oznaczone jako parcele [...] stanowiące własność R. R.

Parcele [...] zostały przejęte na rzecz Państwa powyższym orzeczeniem na podstawie przepisów dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych (Dz. U. z 1952 r. Nr 4, poz. 31) na cele Dyrekcji Budowy [...].

Zgodnie z treścią orzeczenia wywłaszczeniowego właścicielem hipotecznym przedmiotowych nieruchomości był R. R. Na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego dla Krakowa [...] z dnia [...] 1991 r., sygn. akt [...] spadek po zmarłym R. R. nabył E. R. Z kolei postanowieniem Sądu Rejonowego dla Krakowa [...] z dnia [...] 1997 r., sygn. akt [...] prawo do spadku po zmarłym E. R. nabyły: W. R., W. D. i C. R.

Pismem z [...] kwietnia 2001 r. skarżące wystąpiły do Prezydenta Miasta Krakowa - wykonującego zadania z zakresu administracji rządowej o przyznanie odszkodowania za nieruchomości wywłaszczone orzeczeniem Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie z [...] lutego 1955 r. Jak ustalił organ I instancji wnioskodawca wywłaszczenia - Dyrekcja Budowy [...] w Krakowie uzyskała zezwolenie na nabycie przedmiotowych nieruchomości pod budowę osiedla robotniczego oraz dokonała zbiorowego wezwania właścicieli do odstąpienia nieruchomości w drodze cywilnoprawnej. Ubiegający się o wywłaszczenie dokonał wszelkich starań w celu ustalenia miejsca pobytu R. R., w szczególności kierując zapytanie do Biura Ewidencji i Kontroli Ruchu Ludności w Krakowie. Zawiadomienie o wszczęciu postępowania wywłaszczeniowego z [...] grudnia 1954 r., jak również samo orzeczenie wywłaszczeniowe zostało wywieszone w formie obwieszczenia na tablicy ogłoszeń Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Krakowie, na co zezwalał art. 24 ust. 1 dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu o przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych (Dz. U. z 1952 r. Nr 4, poz. 31) stanowiącego podstawę orzeczenia. Zdaniem organu I instancji zgodnie z przepisami dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. postępowanie o odszkodowanie za wywłaszczoną nieruchomość prowadzone było wyłącznie na wniosek poprzedniego właściciela złożony do organu, który prowadził postępowanie wywłaszczeniowe, w terminie do 3 lat od dnia, w którym orzeczenie o wywłaszczeniu stało się ostateczne. Zgodnie z art. 39 ust. 1 roszczenia odszkodowawcze ulegały przedawnieniu po upływie 3 lat.

Organ podkreślił, że w aktach archiwalnych brak dokumentów, które świadczyłyby o skorzystaniu przez spadkobierców R. R. z możliwości wniesienia odwołania i wobec niewystąpienia przez właściciela lub jego spadkobierców ze stosownym wnioskiem o ustalenie odszkodowania w ciągu 3 lat od dnia, w którym orzeczenie o wywłaszczeniu stało się ostateczne – organ stwierdził, że brak jest aktualnie podstaw do ustalenia odszkodowania, ze względu na przedawnienie roszczenia odszkodowawczego.

Od powyższej decyzji odwołanie wniosły skarżące, domagając się uchylenia zaskarżonej decyzji w całości oraz wydania decyzji przyznającej wnioskodawczyniom odszkodowanie za wywłaszczone nieruchomości. Skarżące podniosły, że spadkobierca R. R. - E. R. nigdy nie otrzymał decyzji przyznającej odszkodowanie za wywłaszczone nieruchomości. Nie mógł zatem żądać zaspokojenia roszczenia o odszkodowanie, ponieważ roszczenie to nigdy nie powstało, wobec niewydania decyzji o przyznaniu odszkodowania. Wskazały też, że E. R. był uznawany przez wiele lat za "wroga ówczesnego systemu" i nie mógł na terenie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej podjąć żadnych skutecznych prawnie działań mających na celu uzyskanie odszkodowania za wywłaszczone nieruchomości.

Wojewoda Małopolski decyzją z [...] lipca 2002 r. na podstawie art. 9a ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 roku o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2000 r. Nr 46, poz. 543, dalej: u.g.n.) oraz art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. Wojewoda wskazał, iż przedmiotowe parcele zostały przejęte na rzecz Skarbu Państwa orzeczeniem Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie Wydział Społeczno-Administracyjny z dnia [...] lutego 1955 r. na cele Dyrekcji Budowy [...]. Wywłaszczenie nastąpiło na podstawie przepisów dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych do realizacji narodowych planów gospodarczych.

Następnie organ przytoczył treść art. 33 ust. 1 zd. 1 dekretu w myśl którego wniosek o ustalenie odszkodowania może złożyć każda ze stron po zgłoszeniu wniosku o wszczęcie postępowania wywłaszczeniowego. Następnie wskazał, że zgodnie z art. 39 ust. 1 dekretu, roszczenia odszkodowawcze przedawniają się po upływie trzech lat od dnia, w którym orzeczenie o wywłaszczeniu stało się ostateczne w toku instancji. Organ podkreślił, że analiza archiwalnych akt wywłaszczeniowych pozwala na stwierdzenie, że orzeczenie wywłaszczeniowe z [...] lutego 1955 r. nie było zaskarżone przez spadkobierców R. R. Żadna ze stron postępowania nie złożyła też wniosku o ustalenie odszkodowania po wszczęciu postępowania wywłaszczeniowego. Wniosek taki został złożony przez skarżące dopiero w dniu [...] kwietnia 2001 r., a więc 46 lat po dacie wywłaszczenia. Orzeczenie Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie Wydział Społeczno-Administracyjny z [...] lutego 1955 r. zostało wywieszone w formie obwieszczenia na tablicy ogłoszeń Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w Krakowie i stało się ostateczne z dniem [...] marca 1955 r. (z tablicy ogłoszeń zdjęto je w dniu [...] marca 1955 r.). Od tego dnia zatem, zgodnie z art. 39 ust. 3 dekretu, rozpoczął bieg termin przedawnienia roszczeń odszkodowawczych z orzeczenia. Wobec niezłożenia przez żadną ze stron wniosku o ustalenie odszkodowania, roszczenia odszkodowawcze uległy przedawnieniu z dniem [...] marca 1955 r.

Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi V. R., W. D. i C. R.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie uznał skargę za nieuzasadnioną i oddalił ją na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (aktualnie Dz. U. z 2016 r. poz. 718, ze zm., dalej: p.p.s.a.).

W pierwszej kolejności Sąd uznał za prawidłowe ustalenia poczynione w postępowaniu administracyjnym przez organy obu instancji w zakresie stanu faktycznego przedmiotowej sprawy i mających zastosowanie przepisów prawa. Sąd podkreślił, że orzeczeniem Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie z [...] lutego 1955 r. wydanym na podstawie dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych, orzeczono o wywłaszczeniu na rzecz Skarbu Państwa na cele Dyrekcji Budowy [...] nieruchomości oznaczonej jako parcela katastralna l. kat. [...] stanowiących własność R. R. W orzeczeniu tym zaznaczono, że kwestia dotycząca odszkodowań będzie przedmiotem osobnych orzeczeń o odszkodowaniu, ponadto zawarto pouczenie o terminie i trybie złożenia od niego odwołania. Orzeczenie o wywłaszczeniu wywieszone zostało w formie obwieszczenia na tablicy ogłoszeń Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie i stało się według organów ostateczne z dniem [...] marca 1955 r.

W tym miejscu Sąd podkreślił, że art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 29 grudnia 1951r. zmieniającej dekret z 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych (Dz. U. z 1952 r., nr 4, poz. 25) stanowił, że nie zakończone ostatecznie postępowanie z wniosku o ustalenie odszkodowania w sprawach, wymienionych w art. 5 i 6, będzie prowadzone dalej na zasadach dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. (Dz. U. R. P. Nr 27, poz. 197 i Nr 55, poz. 438) zarówno co do wysokości i trybu ustalenia odszkodowania, jak i co do sposobu wypłaty odszkodowania. Z kolei art. 48 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczenia nieruchomości (Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64) przewidywał, iż postępowanie wywłaszczeniowe wszczęte po wyzwoleniu, a w dniu wejścia w życie niniejszej ustawy jeszcze nie zakończone, będzie prowadzone nadal według dotychczasowych przepisów z odpowiednim zastosowaniem przepisów niniejszej ustawy dotyczących właściwości organów orzekających. Czynności dokonane w dotychczasowym postępowaniu pozostają w mocy, a odszkodowanie ustala się według zasad odszkodowania przewidzianych w niniejszej ustawie, jeżeli wszczęcie postępowania wywłaszczeniowego nastąpiło po dniu 1 lipca 1956 r., a dotychczas nie ustalono odszkodowania; w pozostałych przypadkach odszkodowanie ustala się według przepisów dotychczasowych. Sąd podkreślił zatem, że niewątpliwie data wszczęcia postępowania wywłaszczeniowego w niniejszej sprawie nastąpiła przed datą wyżej wskazaną, skoro decyzja zapadła w dniu [...] lutego 1955 r. Dekret z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych przewidywał rozdzielność orzekania o wywłaszczeniu od orzekania w przedmiocie ustalenia odszkodowanie za wywłaszczone nieruchomości.

W kwestii ustaleń, w jakiej dacie orzeczenie z [...] lutego 1955 r. Prezydium Rady Narodowej w Krakowie nabrało waloru orzeczenia ostatecznego, Sąd uznał za prawidłowe przywołanie przez organy treści art. 24 ust.1 dekretu z dnia 26 kwietnia 1949r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych. Zgodnie z tą regulacją, orzeczenie doręczało się wykonawcy narodowych planów gospodarczych, na którego wniosek wszczęte zostało postepowanie, oraz właścicielowi nieruchomości. W przypadku jednak, gdy orzeczenie dotyczyło większej liczby właścicieli bądź miejsce zamieszkania właściciela nie było znane, orzeczenie mogło być im podane do wiadomości w trybie art. 18 ust. 2 tj. za pomocą obwieszczeń, wywieszonych na tablicy ogłoszeń prezydiów właściwych gminnych (miejskich) rad narodowych. Jak ustalono, okoliczność powyższa nie była kwestionowana w toku postępowania jak i w skardze, miejsce zamieszkania ujawnionego w księdze wieczystej właściciela R. R. nie było znane, jak i jego następca prawny do daty wydania orzeczenia nie ujawnił się w księgach wieczystych prowadzonych dla nieruchomości wywłaszczonych. Sąd uznał zatem, że organy prawidłowo ustaliły, iż orzeczenie o wywłaszczeniu nieruchomości z [...] lutego 1955 r. stało się ostateczne z dniem [...] marca 1955 r. Jak wynika bowiem z pisma Wydziału Społeczno-Administracyjnego Rady Narodowej w Krakowie z dnia [...] marca 1955 r. orzeczenie to zdjęto z tablicy ogłoszeń w dniu [...] marca 1955 r. czyli ostatnim dniem do wniesienia odwołania był dzień [...] marca 1955 r. Zgodnie zatem z art. 39 ust. 1 dekretu z dnia 26 kwietnia 1949r. bieg terminu przedawnienia roszczeń odszkodowawczych z tytułu wywłaszczenia nieruchomości wskazanym orzeczeniem rozpoczął się od dnia [...] marca 1955 r. i upłynął po trzech latach od tego dnia, czyli [...] marca 1958 r. W tym czasie nie został bowiem złożony wniosek o odszkodowanie z tytułu wywłaszczonej nieruchomości. Okoliczność ta nie budzi wątpliwości nie tylko w świetle zebranej w sprawie dokumentacji, ale również w oparciu o twierdzenia samych skarżących, które w pismach składanych do organu administracji podawały przyczyny, dla których wniosek o odszkodowanie nie został złożony przez ich poprzednika prawnego tj. przez E. R., będącego właścicielem wywłaszczonej nieruchomości. Również w skardze strona skarżąca podkreśla, że "postępowanie administracyjne w przedmiocie wywłaszczenia nieruchomości wchodzącej w skład spadku po R. R. prowadzone było w rozkwicie lat stalinowskich i terroru z nim związanego, zaś E. R. był wrogiem ustroju komunistycznego i Prezydentem Państwa na uchodźctwie, co w konsekwencji oznacza, że gdyby w 1955 r. wrócił do Polski czekałyby go represje i być może więzienie".

W ocenie Sądu zasadny był w tym stanie rzeczy wniosek organów obydwu instancji, iż roszczenia odszkodowawcze za nieruchomości wywłaszczone orzeczeniem Prezydium Rady Narodowej w Krakowie z dnia [...] lutego 1955 r. - ostatecznym w toku instancji - przedawniły się z dniem [...] marca 1958 r., co skutkowało wydaniem decyzji o odmowie ustalenia i wypłaty odszkodowania. Sąd podkreślił nadto, że również w chwili składania wniosku przez skarżące w 2001 r., jak i w chwili podejmowania zaskarżonej decyzji nie istniały podstawy prawne do orzekania o odszkodowaniu w stanie faktycznym niniejszej sprawy.

Sąd I instancji nie podzielił argumentacji skarżących co do przerwania terminu przedawnienia roszczenia odszkodowawczego na podstawie art. 109 pkt 4 Przepisów ogólnych prawa cywilnego, którego odpowiednikiem w obecnie obowiązującym prawie jest art. 121 pkt 4 Kodeksu Cywilnego. Zgodnie z jego brzmieniem bieg przedawnienia nie rozpoczyna biegu, a rozpoczęty ulega zawieszeniu co do wszelkich roszczeń, gdy z powodu zawieszenia wymiaru sprawiedliwości albo siły wyższej uprawniony nie może ich dochodzić przed sądami polskimi. Przepis ten odnosił się do sytuacji, gdy roszczenie uprawnionego nie może być dochodzone przed właściwym organem z powodu zawieszenia wymiaru sprawiedliwości albo siły wyższej, co w niniejszej sprawie nie miało miejsca. Okoliczności wskazywane przez skarżące w żaden sposób nie uniemożliwiały wystąpienia z formalnym wnioskiem o odszkodowanie z tytułu wywłaszczonej nieruchomości, nie może być zatem mowy o przeszkodzie spowodowanej siłą wyższą.

W skardze kasacyjnej wniesionej od powyższego wyroku C.R., V. R. i W. D., zastępowane przez adwokata, podniosły następujące zarzuty:

I. naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 18 ust. 2 i art. 24 ust. 1 dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych, oraz art. 9 ust. 1, 2 i 3, art. 10 i art. 80 ust. 2 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej o postępowaniu administracyjnym (Dz. U. z 1928 r. Nr 36, poz. 341) w zw. z art. 6 § 1 ustawy z dnia 18 lipca 1950 r. Przepisy ogólne prawa cywilnego (Dz. U. Nr 34, poz. 311) mające istotny wpływ na wynik sprawy poprzez błędne uznanie, iż orzeczenie Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie Wydział Społeczno-Administracyjny z [...] lutego 1955 r. o wywłaszczeniu nieruchomości zostało prawidłowo doręczone, podczas gdy orzeczenie to nie zostało skierowane do strony tego postępowania, tj. do E. R., będącego właścicielem wywłaszczonych nieruchomości, lecz do R. R. nieżyjącego już w chwili wydania tego orzeczenia (który w związku z powyższym nie był już wówczas stroną), co wyklucza uznanie takiego doręczenia za skuteczne;

II. naruszenie prawa materialnego poprzez niewłaściwe zastosowanie, tj.:

1) art. 39 ust. 1 dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r., art. 276 Kodeksu zobowiązań z dnia 27 października 1933 r. (Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1933 r.) i art. 108 ustawy z dnia 18 lipca 1950 r. ( Przepisy ogólne prawa cywilnego, poprzez niewłaściwe zastosowanie, a mianowicie poprzez błędne uznanie, że termin przedawnienia roszczeń odszkodowawczych za wywłaszczone nieruchomości rozpoczął swój bieg z dniem [...] marca 1955 r. i w konsekwencji błędne uznanie, że roszczenia te uległy przedawnieniu po trzech latach od wskazanej wyżej daty, tj. [...] marca 1958 r., wobec nie wystąpienia przez E. R. przed upływem tego terminu z wnioskiem o ustalenie odszkodowania, podczas gdy zgodnie z art. 276 kodeksu zobowiązań "bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym wierzytelność stała się wymagalna, a w przypadku, gdy wierzytelność zależy od woli wierzyciela, od dnia, w którym wierzyciel mógł tę wolę wyrazić", zgodnie zaś z art. 108 ustawy z dnia 18 lipca 1950 r. Przepisy ogólne prawa cywilnego "bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym uprawniony mógł żądać zaspokojenia roszczenia", a zatem w sytuacji, gdy E. R. nie doręczono orzeczenia o wywłaszczeniu, a ponadto E. R. był w okresie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej wrogiem ówczesnego systemu i w związku z tym nie mógł podjąć na terenie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej żadnych skutecznie prawnych działań mających na celu uzyskanie odszkodowania za wywłaszczone nieruchomości, w tym w szczególności złożyć odpowiedniego wniosku, roszczenie o odszkodowanie nie stało się wymagalne, a tym samym nie mógł rozpocząć swojego biegu także termin przedawnienia tego roszczenia;

2) art. 277 pkt 4 Kodeksu zobowiązań, art. 109 pkt 4 Przepisów ogólnych prawa cywilnego - Ustawy z dnia 18 lipca 1950 r. (Dz. U. z dnia 22 sierpnia 1950 r. Nr 34, poz. 311), art. 121 pkt 4 Kodeksu cywilnego oraz preambuły Konstytucji RP poprzez ich niewłaściwe zastosowanie, a mianowicie nieuwzględnienie tego, że bieg przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu względem wszelkich roszczeń (wierzytelności), gdy z powodu (...) siły wyższej nie można ich dochodzić przed sądami polskimi, a E. R. jako jedyny ustawowy spadkobierca R. R. uznawany był w okresie wydania decyzji wywłaszczeniowej za wroga ówczesnego systemu i w związku z tym nie mógł podjąć na terenie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej żadnych skutecznie prawnych działań mających na celu uzyskanie odszkodowania za wywłaszczone nieruchomości, a w szczególności co najmniej do 1 września 1980 r. (a zatem przed wejściem w życie ustawy z dnia 31 stycznia 1980 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym oraz o zmianie ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego; Dz. U. Nr 4, poz. 8) nie mógł z uwagi na nieistnienie sądownictwa administracyjnego zaskarżać do sądu decyzji administracyjnych w tym przedmiocie, a zatem co najmniej do tej daty roszczenie o odszkodowanie za wywłaszczone nieruchomości nie mogłoby się przedawnić;

3) art. 3 ust. 2 i art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 22 listopada 1973 r. o zmianie ustawy o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. Nr 48. poz. 282) oraz art. 7 ust. 1 i art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. Nr 17, poz. 70 ze zm.) poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na nieuwzględnieniu tego, że zgodnie z powołanym wyżej przepisem art. 3 ust. 2 począwszy od jego wejścia w życie, tj. od 28 listopada 1973 r. wszystkie sprawy wywłaszczeniowe wszczęte przed tym dniem lecz nie zakończone ostateczną decyzją o odszkodowaniu przed wskazanym wyżej dniem prowadzi się na nowo na podstawie jej przepisów przy wykorzystaniu zebranego materiału, a w konsekwencji, że od tej chwili w takich niezakończonych sprawach stosownie do przepisów ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, w tym jej art. 14 ust. 1 obowiązek orzeczenia o odszkodowaniu obciąża z urzędu organ orzekający o wywłaszczeniu bez potrzeby składania jakichkolwiek wniosków stron a roszczenie o odszkodowanie za wywłaszczoną nieruchomość nie podlega już przedawnieniu; w konsekwencji zatem skoro - jak już wyżej wskazano - przed 28 listopada 1973 r. roszczenie to w żaden sposób nie mogło się przedawnić, a od tej daty nie podlegało przedawnieniu, również i z tego względu błędne jest stanowisko, iż roszczenie to uległo przedawnieniu;

4) art. 129 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami i art. 117 § 1 i 2 Kodeksu cywilnego poprzez niewłaściwe zastosowanie, a mianowicie nieuwzględnienie przez Sąd I instancji, że przepis ten nakazuje uregulowanie roszczeń sprzed 1 stycznia 1998 r. we wszystkich tych sprawach, w których doszło do odjęcia prawa własności bez ustalonego odszkodowania, o ile obowiązujące przepisy przewidują w tożsamych przypadkach obowiązek ustalenia odszkodowania; nadto zaś wskutek przedawnienia roszczenie nie wygasa, lecz przekształca się w zobowiązanie naturalne, i nie jest brane pod uwagę z urzędu przez organ lub sąd orzekający; nawet zatem gdyby hipotetycznie i błędnie założyć, że roszczenia odszkodowawcze E. R. uległyby przedawnieniu, to należy roszczenia te rozpoznać i ustalić odszkodowanie za wywłaszczenie nieruchomości;

5) art. 233, art. 129 ust. 5 pkt 3, art. 128 ust. 1 u.g.n. oraz art. 1 Pierwszego Protokołu Dodatkowego do Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzonego w dniu 20 marca 1952 r. a ratyfikowanego przez Polskę w dniu 10 października 1994 r. (Dz. U. z 1995 r. Nr 26, poz. 175), poprzez ich niewłaściwe zastosowanie, a mianowicie odmówienie ustalenia odszkodowania za nieruchomości wywłaszczone orzeczeniem Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie z [...] lutego 1955 r. podczas gdy sprawy wszczęte i niezakończone decyzją ostateczną przed dniem wejścia w życie powołanej ustawy, prowadzi się na podstawie jej przepisów, zaś w niniejszej sprawie wszczęte zostało postępowanie wywłaszczeniowe, które nigdy nie zostało zakończone decyzja o ustaleniu należnego właścicielom odszkodowania.

Wskazując na powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i uchylenie obu wydanych w tej sprawie decyzji administracyjnych. Ponadto wniesiono o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego.

Pismem z 5 września 2017 r. zgłosił swój udział w sprawie pełnomocnik następców prawnych zmarłej skarżącej W. D.: C. E. R., E. S. R., X. R.

W dniu 16 listopada 2017 r. pełnomocnik C. R. i V. R. uzupełnił uzasadnienie podstaw kasacyjnych wnosząc o przeprowadzenie dowodu z nadesłanego orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie z dnia [...] kwietnia 1955 r. o odszkodowaniu za wywłaszczone nieruchomości przyznanego na rzecz R. R. W związku z powyższym wniósł o stwierdzenie nieważności orzeczenia odszkodowawczego, o którym mowa. W przypadku zaś nieuwzględnienia powyższego wskazał, że w dniu [...] listopada 2017 r. skarżące wystąpiły do Ministra Infrastruktury i Budownictwa z wnioskiem o stwierdzenie nieważności powyższego orzeczenia z uwagi na fakt, że za stronę postępowania zakończonego jego wydaniem uznano R. R., nieżyjącego od 1945 r., co stanowi rażące naruszenie prawa. Ponieważ zaś fakt ten nie pozostaje bez wpływu na niniejsze postępowanie, wniesiono o zawieszenie postępowania do czasu ostatecznego i prawomocnego rozstrzygnięcia sprawy o stwierdzenie nieważności ww. orzeczenia o odszkodowaniu.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W myśl przywołanego w podstawach skargi kasacyjnej art. 39 ust. 1 dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych, roszczenia odszkodowawcze (z tytułu wywłaszczenia) przedawniają się po upływie trzech lat od dnia, w którym orzeczenie o wywłaszczeniu stało się ostateczne w toku instancji. Bieg terminu przedawnienia ulega przerwaniu w sytuacji istnienia konieczności wyjaśnienia sporu co do tytułu własności nieruchomości, na co wskazuje treść ust. 2 art. 39 dekretu. Jak zauważono w piśmiennictwie, w doktrynie cywilistycznej okresu powojennego pojęcie roszczenia definiowano jako "moc prawną domagania się od innych osób pewnej czynności lub pewnego zaniechania", będącą "wpływem prawa podmiotowego", zaś wykonywanie prawa podmiotowego rozumiano jako faktyczne czynności, które urzeczywistniają treść tego prawa, uskuteczniając płynące z niego uprawnienia, jako czynności spełniające cel, dla którego prawo podmiotowe istnieje. (tak: E. Lemańska, Przedawnienie roszczeń związanych z wywłaszczaniem nieruchomości, Lex 2014) Przyjęto zatem, że roszczenie odszkodowawcze powstawało z mocy prawa faktycznie z dniem uzyskania przymiotu ostateczności przez orzeczenie wywłaszczeniowe. Tylko z tym momentem przejście prawa własności stawało się bowiem "stabilnym" faktem prawnym i tylko z tym momentem można było dochodzić roszczeń odszkodowawczych pod rygorem skutku prawnego w postaci obowiązku wydania przez organ orzeczenia ustalającego wysokość odszkodowania. Innymi słowy, tylko ostateczne orzeczenie wywłaszczeniowe mogło stać się podstawą wystąpienia o odszkodowanie za pozbawienie właściciela posiadania nieruchomości.

Okoliczności rozpoznawanej sprawy wymagały uwzględnienia wątpliwości, jakie nasuwają się przy dokonywaniu ustaleń w przedmiocie ostateczności orzeczenia wywłaszczeniowego. W tym kontekście nie można wykluczyć, by usprawiedliwionymi mogły pozostawać - będące w ścisłym związku z obowiązkiem odszkodowawczym - wyrażone w skardze kasacyjnej wątpliwości co do skuteczności decyzji skierowanej do strony nieżyjącej w dacie jej wydania. Trudno poprzestać w tej mierze na ocenie zgodności z prawem obwieszczenia, dokonanego w trybie art. 18 ust. 2 w zw. z art. 24 ust. 1 ww. dekretu. W tym zakresie ocena dokonana przez Sąd I instancji okazała się niepełna. Aczkolwiek, tego rodzaju wadliwość orzeczenia wywłaszczeniowego - co znane jest Sądowi z urzędu - poddana została ocenie organu w trybie nieważności decyzji (sprawa zarejestrowana w Naczelnym Sądzie Administracyjnym pod sygn. akt I OSK 2762/15), uzależniając tym samym orzekanie o odszkodowaniu od możliwości wywołania skutków prawnych decyzji wywłaszczeniowej.

Na tym tle, dla rozstrzygnięcia przedstawionej sprawy, kluczowa jednak okazała się argumentacja przytoczona w piśmie procesowym stanowiącym uzupełnienie uzasadnienia skargi kasacyjnej. U podstaw bowiem rozważań nad zgodnością z prawem decyzji Wojewody Małopolskiego w przedmiocie ustalenia i wypłaty odszkodowania leży - istotna dla jej obowiązywania - kwestia istnienia w obrocie prawnym przedstawionego przez pełnomocnika skarżących orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie z dnia [...] kwietnia 1955 r. o przyznaniu R. R. odszkodowania za przejęte w trybie dekretu z 26 kwietnia 1949 r. nieruchomości ozn. [...]. Wspomnieć tutaj wypada, że orzeczenie o odszkodowaniu nie zostało ujawnione, czy też przywołane przez skarżących w postępowaniu prowadzonym przed Wojewodą Małopolskim, który w konsekwencji nie miał wiedzy co do jego wydania. Orzeczenie to znajduje się natomiast w aktach administracyjnych sprawy dotyczącej stwierdzenia nieważności orzeczenia wywłaszczeniowego, pozostających aktualnie w dyspozycji Naczelnego Sądu Administracyjnego w sprawie prowadzonej pod sygn. akt I OSK 2762/15, ze skargi na postanowienie Ministra Infrastruktury i Rozwoju w przedmiocie odmowy podjęcia zawieszonego postępowania prowadzonego w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia o wywłaszczeniu z dnia [...] lutego 1955 r. Treść orzeczenia z [...] kwietnia 1955 r. nie pozostawia wątpliwości, że sprawa odszkodowania za wywłaszczone w trybie dekretu z 26 kwietnia 1949 r. nieruchomości została zakończona przy uwzględnieniu administracyjnoprawnego charakteru tego roszczenia. Powyższe okoliczności, które uszły uwadze Sądu I instancji w sposób oczywisty wpływają na treść poddanej kontroli Sądu decyzji Wojewody Małopolskiego z dnia [...] lipca 2002 r. w przedmiocie ustalenia i wypłaty odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość. Decyzja ta bowiem dotyczy sprawy tożsamej pod względem podmiotowym i przedmiotowym ze sprawą objętą decyzją wydaną przez Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie w dniu [...] kwietnia 1955 r. o przyznaniu R. R. odszkodowania. Tożsamość podmiotowa spraw nie może budzić wątpliwości, jako że odnosząc się do praw dziedzicznych, dotyczyły uprawnionego właściciela, bądź następców prawnych po zmarłym właścicielu. O tożsamości przedmiotowej świadczy zaś przywołana w obu orzeczeniach podstawa prawna, stan faktyczny oraz regulowane nimi prawa strony. Powyższe świadczy o nieważności decyzji Wojewody Małopolskiego z dnia [...] lipca 2002 r. oraz poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta Krakowa z dnia [...] marca 2002 r. W myśl bowiem art. 156 § 1 pkt 3 k.p.a. nieważność decyzji zachodzi, gdy dotyczy ona sprawy już poprzednio rozstrzygniętej inną decyzją ostateczną.

Z tych przyczyn, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok i rozpoznał skargę. Na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 156 § 1 pkt 3 k.p.a. oraz art. 135 p.p.s.a. stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji Wojewody Małopolskiego oraz poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta Krakowa z dnia [...] marca 2002 r. O kosztach postępowania Naczelny Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 203 pkt 1 oraz art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a.