Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt I SA/Kr 1282/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2021-11-17 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą
Powołane przepisy: article: art. 24 ust. 2, ust. 4, ust. 5, ust. 5a, ust. 5b, ust. c, ust. d, ust. e, ust. f, ust. 6, art. 6, art. 28 ust. 2, ust. 3, ust. 3a
journal: Dz.U. 2020 poz 266
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - t.j.
article: par. 3 ust. 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
article: art. 77 par. 1, art. 80
journal: Dz.U. 2020 poz 256
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie: Przewodniczący: Sędzia WSA Waldemar Michaldo (spr.) Sędziowie: WSA Wiesław Kuśnierz WSA Jarosław Wiśniewski po rozpoznaniu w dniu 17 listopada 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi S. Z. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych [...] z dnia 20 października 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 5 sierpnia 2015r. nr [...]


UZASADNIENIE

W dniu 5 czerwca 2015 r. do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wpłynął wniosek S. Z. o przeliczenie i umorzenie jego zaległości wobec ZUS z uwagi na trudną sytuacją materialną oraz zdrowotną. Wnioskodawca oświadczył, że nie posiada warunków do normalnego funkcjonowania, ponieważ otrzymuje 637,00 zł renty, z której na lekarstwa przeznacza 150,00 zł, natomiast reszta tej kwoty jest niewystarczającą na zaspokojenie jego innych potrzeb życiowych. S. Z. poinformował, że choruje przewlekle na cukrzycę, neuropatię cukrzycową, porażenie nerwów barku, problemy ze wzrokiem oraz że zdarza się, że nie jest w stanie opłacić recept. Dodał też, że po sprzedaży swojej części posiadłości jest osobą bezdomną i przebywa u znajomych.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T. decyzją z dnia 5 sierpnia 2015 r. nr [...] odmówił S. Z. umorzenia należności z tytułu składek na:

1. ubezpieczenia społeczne za okres [...] r., od [...] r. do [...] r., [...] r., od [...] r. do [...] r. w łącznej kwocie 27.630,53 zł, w tym:

- składek - 12.778,53 zł,

- odsetek za zwłokę liczonych na dzień 5 czerwca 2015 r. - 14.852,00 zł;

2. ubezpieczenie zdrowotne za okres [...] r., od [...] r. do [...] r., od [...] r. do [...] r., od [...] r. do [...] r., od [...] r. do [...] r., od [...] r. do [...] r. w łącznej kwocie 26.133,48 zł, w tym:

- składek - 13.366,48 zł,

- odsetek za zwłokę liczonych na dzień 5 czerwca 2015 r. - 12.723,00 zł,

- kosztów upomnienia - 44,00 zł;

3. Fundusz Pracy za okres [...] r., od [...] r. do [...] r., od [...] r. do [...] r., od [...] r. do [...] r., od [...] r. do [...] r. w łącznej kwocie 5.309,83 zł, w tym:

- składek - 2.636,03 zł,

- odsetek za zwłokę liczonych na dzień 5 czerwca 2015 r. - 2.665,00 zł,

- kosztów upomnienia - 8,80 zł.

Uzasadniając swoje stanowisko organ wyjaśnił, że odmowa umorzenia składek wynikała z faktu, że:

- nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl zapisu art. 28 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych;

- nie wykazano zgodnie z zapisem art. 28 ust. 3a ww. ustawy, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną spłata należności wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych jego gospodarstwa domowego;

- nie wskazano, że powstanie zadłużenia było następstwem szczególnych zdarzeń;

- nie wykazano, że stan zdrowotny lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiły wnioskodawcę możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

W piśmie z dnia 2 września 2015 r., które wpłynęło do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w dniu 3 września 2015 r., S. Z. podniósł, że decyzja z dnia 5 sierpnia 2015 r. nr [...] jest niezasadna oraz nieskuteczna ze względu na wydanie jej po terminie określonym w art. 35 Kodeksu postępowania administracyjnego. Ponadto stwierdził, że uzasadnienie decyzji jest pełne poprzekręcanych faktów oraz opisem nieistotnych informacji.

Odpowiedź na powyższe zarzuty Zakład Ubezpieczeń Społecznych przesłał wnioskodawcy w piśmie wyjaśniającym z dnia 25 września 2015 r.

Pismem z dnia 5 lutego 2016 r. S. Z. zwrócił się do Sądu Okręgowego w Tarnowie o uznanie decyzji ZUS z dnia 5 sierpnia 2015 r. nr [...] za nieważną.

Sąd Okręgowy w Tarnowie postanowieniem z dnia 25 marca 2016 r. sygn. akt IV U 194/16 odrzucił powyższe odwołanie z uwagi na niedopuszczalność drogi sądowej.

Od ww. postanowienia S. Z. złożył zażalenie do Sądu Apelacyjnego w K., które zostało oddalone postanowieniem z dnia 12 lipca 2016 r. sygn. akt III AUz 135/16.

W międzyczasie, w dniu 3 marca 2017 r., do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wpłynął kolejny wniosek S. Z. o umorzenie jego zadłużenia.

Decyzją z dnia 29 czerwca 2017 r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T. odmówił umorzenia S. Z. należnych składek na:

1. ubezpieczenia społeczne za okres 11/2002 r., od 04/2004 r. do 10/2004 r., 12/2004 r., od 07/2008 r. do 02/2009 r. w łącznej kwocie 16.753,49 zł, w tym:

- składek – 7.792,49 zł,

- odsetek za zwłokę liczonych na dzień 3 marca 2017 r. - 8.961,00 zł;

2. ubezpieczenie zdrowotne za okres od 04/2004 r. do 10/2004 r., 12/2004 r., od 09/2006 r. do 10/2006 r., od 04/2007 r. do 09/2009 r., od 11/2009 r. do 05/2010 r. w łącznej kwocie 17.233,39 zł, w tym:

- składek - 8.778,39 zł,

- odsetek za zwłokę liczonych na dzień 3 marca 2017 r. - 8.455,00 zł,

3. Fundusz Pracy za okres od 04/2004 r. do 05/2005 r., od 11/2005 r. do 09/2006 r., od 12/2006 r. do 04/2009 r., od 06/2009 r. do 09/2009 r. w łącznej kwocie 4.602,68 zł, w tym:

- składek - 2.214,68 zł,

- odsetek za zwłokę liczonych na dzień 3 marca 2017 r. - 2.388,00 zł.

Po rozpoznaniu wniosku S. Z. o ponowne rozpatrzenie sprawy, decyzją z dnia 17 października 2017 r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T. utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia 29 czerwca 2017 r.

Z kolei po rozpoznaniu skargi kasacyjnej S. Z., Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 10 kwietnia 2018 r. sygn. akt l UK 55/17 uchylił zaskarżone postanowienie z dnia 12 lipca 2016 r. sygn. akt III AUz 135/16 oraz przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Krakowie do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. Sąd Najwyższy uznał, że skoro Sąd z urzędu bierze pod uwagę niedopuszczalność drogi sądowej, w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, w sytuacjach objętych dyspozycją art. 264 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2020 r., poz. 1575 ze zm.), zamiast odrzucić pozew (odwołanie) powinien przekazać sprawę właściwemu organowi, a zastosowanie tego przepisu jest obligatoryjne i niezależne od woli stron.

Sąd Apelacyjny w Krakowie postanowieniem z dnia 20 listopada 2018 r. sygn. akt III AUz 110/18 zmienił więc zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę do rozpatrzenia Prezesowi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Po otrzymaniu powyższego postanowienia Sądu Apelacyjnego w K., decyzją z dnia 7 czerwca 2019 r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B.-B. utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T. z dnia 17 października 2017 r. nr [...]

Nie zgadzając się z powyższą decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B.-B. S. Z. wniósł na nią skargę.

Wyrokiem z dnia 29 stycznia 2020 r. sygn. akt l SA/Kr 972/19 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie stwierdził nieważność decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 7 czerwca 2019 r. nr [...] Sąd wskazał, że decyzją tą utrzymano w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T. z dnia 17 października 2017 r. nr [...] o odmowie umorzenia należności z tytułu składek. WSA w Krakowie przypomniał, że decyzja ta została wydana w wyniku złożenia przez S. Z. wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy zakończonej decyzją z dnia 29 czerwca 2017 r. nr [...], w trybie art. 83 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T. z dnia 17 października 2017 r. nr [...] była zatem ostateczna i przysługiwała na nią skarga do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. Tym samym Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymując w mocy ostateczną decyzję własną z dnia 17 października 2017 r. działał bez podstawy prawnej, albowiem w polskim porządku prawnym brak jest regulacji, które dawałyby uprawnienia, by organ procedował w sprawie, w której została wydana decyzja ostateczna. WSA w Krakowie poinformował także, że przesłanka wydania decyzji bez podstawy prawnej w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 Kodeksu postępowania administracyjnego jest spełniona wtedy, gdy przepisy prawa powszechnie obowiązującego nie zawierają podstawy do wydania w takiej sytuacji rozstrzygnięcia w toku postępowania administracyjnego. Chodzi bowiem o sytuację, gdy nie ma przepisu prawnego, który umocowuje administrację publiczną do działania, albo też przepis jest, ale nie spełnia wymagań podstawy prawnej działania organów tej administracji, polegającego na wydawaniu decyzji administracyjnych i postanowień rozumianych jako indywidualne akty administracyjne zewnętrzne. Sąd stwierdził ponadto, że okoliczności tej nie może konwalidować fakt, że jak twierdził ZUS, doszło do oczywistej omyłki, a intencją organu było utrzymanie w mocy decyzji z dnia 5 sierpnia 2015 r. nr [...]

Decyzją z dnia 20 października 2020 r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B.-B. uchylił w całości decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T. z dnia 5 sierpnia 2015 r. nr [...] i odmówił umorzenia należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 45.894,77 zł w tym na:

1. ubezpieczenia społeczne za okres 11/2002 r., od 04/2004 r. do 10/2004 r., 12/2004 r. oraz od 07/2008 r. do 02/2009 r. w łącznej kwocie 15.666,49 zł, w tym:

- składek – 7.792,49 zł,

- odsetek liczonych na dzień 5 czerwca 2015 r. - 7.874,00 zł;

2. ubezpieczenie zdrowotne za okres od 04/2005 r. do 05/2005 r., od 11/2005 r. do 10/2006 r., od 02/2007 r. do 04/2009 r., od 06/2009 r. do 09/2009 r., od 11/2009 r. do 05/2010 r. w łącznej kwocie 26.092,04 zł, w tym:

- składek - 13.350,04 zł,

- odsetek liczonych na dzień 5 czerwca 2015 r. - 12.698,00 zł,

- kosztów upomnienia - 44,00 zł;

3. Fundusz Pracy za okres od 04/2004 r. do 05/2004 r., od 11/2005 r. do 09/2006 r., od 12/2006 r. do 04/2009 r. oraz od 06/2009 r. do 09/2009 r. w łącznej kwocie 4.136,24 zł, w tym:

- składek - 2.218,44 zł,

- odsetek liczonych na dzień 5 czerwca 2015 r. - 1.909,00 zł,

- kosztów upomnienia - 8,80 zł.

W uzasadnieniu swojej decyzji Zakład Ubezpieczeń Społecznych poinformował, że dotychczas poczynione ustalenia m.in. odnośnie sytuacji finansowej i zdrowotnej S. Z. oraz stanowisko organu zawarte w unieważnionej decyzji z dnia 7 czerwca 2019 r. nr [...] odnośnie braku przesłanek mogących skutkować umorzeniem widniejącego na jego koncie jako płatnika składek zadłużenia, pozostaje niezmienne.

Organ stwierdził, że z przedłożonego przez S. Z. oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym z 30 kwietnia 2019 r. wynika, że:

jest on rozwiedziony;

uzyskuje dochód z tytułu emerytury przyznanej od 18 kwietnia 2018 r., w wysokości 1.710,00 zł brutto, tj. 1.427,00 zł netto;

pobiera dodatek pielęgnacyjny w wysokości 184,00 zł;

nie uzyskuje dochodów z innych źródeł;

prowadzi gospodarstwo domowe samodzielnie;

nie pobiera zasiłków z pomocy społecznej i nie korzysta z innych form pomocy;

ponosi stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego w kwocie 1.012,00 zł (w tym: kwota czynszu - 650,00 zł, koszty eksploatacyjne - 158,00 zł i koszty związane z leczeniem 204,00 zł);

nie jest właścicielem majątku ruchomego ani nieruchomego, nie posiada również żadnych praw majątkowych ani wierzytelności;

wnioskodawca posiada zobowiązania pieniężne w bankach na łączną kwotę 2.475,11 zł z miesięczną ratą 156,00 zł, zobowiązania za czynsz w kwocie 2.600,00 zł spłacany po 100,00 zł miesięcznie oraz w ZUS spłacany w ratach po 156,00 zł, więc łączna miesięczna kwota spłacanych przez niego zobowiązań w układzie ratalnym wynosi 412,00 zł.

Organ wskazał, że wobec S. Z. prowadzone jest przez Dyrektora Oddziału ZUS postępowanie egzekucyjne z otrzymanego przez niego świadczenia emerytalnego, które zostało zawieszone na okres od 8 sierpnia 2017 r. do 20 grudnia 2021 r. z uwagi na zawarty układ ratalny. W toku postępowania nie ustalono także majątku ruchomego lub nieruchomego, który pozwoliłby na dokonanie zastawu lub zabezpieczenia hipotecznego.

Powołując się na treść art. 28 ust. 2 i 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B.-B. (działając jako organ II instancji) stwierdził, że:

- przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 tej ustawy, tj. śmierć zobowiązanego nie wystąpiła z przyczyn oczywistych;

- przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4 i 4b ww. ustawy nie zachodzą, ponieważ nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że:

. sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowania upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy Prawo upadłościowe,

. nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym,

. nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

- nie zachodzi przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych – wprawdzie nastąpiło zaprzestanie prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej, ale jednocześnie nie wystąpiła przesłanka braku majątku niepodlegającego egzekucji, bowiem S. Z. pobiera świadczenie emerytalne, którego kwota daje możliwość wdrożenia skutecznego przymusowego dochodzenia należności;

- przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a ww. ustawy nie zachodzi, ponieważ wysokość nieopłaconych składek, o których umorzenie wniesiono przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

- przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie zachodzi gdyż Naczelnik Urzędu Skarbowego bądź Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

- przesłanka opisana w art. 28 ust. 3 pkt 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie zachodzi - z uwagi na zawartą umowę z dnia 8 sierpnia 2017 r. nr [...] o rozłożeniu na raty zaległości z tytułu składek oraz aneksem nr 2 z dnia 29 czerwca 2018 r. do ww. umowy, postępowanie egzekucyjne prowadzone z wypłacanego S. Z. świadczenia emerytalnego, aktualnie jest zawieszone do dnia płatności ostatniej raty, tj. 20 grudnia 2021 r. Zdaniem organu, stwierdzenie, że w przypadku wznowienia postępowania egzekucyjnego nie uzyska się kwoty przekraczającej wydatki egzekucyjne byłoby na obecnym etapie przedwczesne zwłaszcza, że aktualnie S. Z. wypłacana jest emerytura w pełnej wysokości i nie są z niej realizowane żadne potrącenia. Daje to tym samym możliwość skutecznego egzekwowania zaległości.

W związku z powyższym organ II instancji uznał, że nie zachodzą żadne przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. Uniemożliwia to pozytywne rozstrzygnięcie wniosku w żądanym zakresie na podstawie art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B.-B. podjął również czynności zmierzające do ustalenia, czy w przedmiotowej sprawie występują przesłanki umorzenia określone w art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

Organ wyjaśnił, że powstanie zadłużenia nie było wynikiem klęski żywiołowej lub jakiegoś nadzwyczajnego zdarzenia. Stwierdził również, że jeżeli w danym okresie S. Z. nie posiadał wystarczających środków finansowych na opłacenie należnych składek w terminie, to obecnie jest zobowiązany do ich uregulowania wraz z odsetkami za zwłokę. Zgodnie bowiem z zasadami racjonalnego prowadzenia działalności gospodarczej, rozpoczęcie wszelkich działań powinno być poprzedzone planem finansowym opartym na wnikliwej analizie rynku w danej branży oraz możliwościach finansowych osoby podejmującej działalność. Zdaniem organu, decydując się na założenie działalności gospodarczej S. Z. powinien być świadomy, że dodatkowo zobowiązuje się do opłacenia należnych składek z tytułu prowadzenia działalności za każdy miesiąc kalendarzowy w ustawowo określonych terminach. Obowiązek ten istnieje od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności, aż do dnia zaprzestania jej wykonywania, niezależnie od osiąganych przychodów, a nawet w przypadku poniesienia strat, czy pojawiających się w trakcie prowadzenia działalności różnych problemów. Obligatoryjność opłacania składek dotyczy wszystkich płatników składek. Organ podkreślił, że brak płynności finansowej nie powinien być równoważony ze środków stanowiących przychody Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Priorytetem dla przedsiębiorcy winno być gromadzenie dostatecznych środków na pokrycie kosztów działalności gospodarczej, a tym samym obowiązkowych składek.

Odnośnie wystąpienia przesłanki dotyczącej stanu zdrowia organ wskazał, że uwarunkowane jest to nie tylko istnieniem przewlekłej choroby osoby zobowiązanej lub członka jej rodziny, ale także skutkiem choroby w postaci pozbawienia takiej osoby możliwości uzyskania dochodu uniemożliwiającego opłacenie należności. ZUS podniósł, że w składanych wnioskach S. Z. powołał się na swoją sytuację zdrowotną, na potwierdzenie której przedstawił dokumentację medyczną.

Z jej treści wynika, że S. Z. jest przewlekle chory, wymaga stałego leczenia i systematycznego zażywania zalecanych leków. Rozpoznano u niego cukrzycę insulinoniezależną, chorobę nadciśnieniową z zajęciem serca, głuchotę przewodzeniową i czuciowo-nerwową, jaskrę, miażdżycę, polineuropatię cukrzycową, zaćmę starczą, zmiany zwyrodnieniowe kręgosłupa, zwyrodnienia wielostawowe oraz żylaki kończyn dolnych. Ponadto leczy się on w poradni neurologicznej z powodu niewydolności naczyń kręgowo-podstawnej, przewlekłych zespołów korzeniowych z odcinka szyjnego i lędźwiowo-krzyżowego oraz stwierdzono u niego retinopatię cukrzycową obu oczu, zwłaszcza oka prawego, zaćmą początkową, jaskrę prostą oka prawego. Dodatkowo wnioskodawca posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, wydane na stałe w dniu 18 lipca 2018 r. przez Miejski Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w T..

W ocenie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, wskazane problemy nie stanowią wystarczającej podstawy do umorzenia należności, gdyż opisane problemy zdrowotne nie pozbawiają S. Z. możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Źródłem utrzymania wnioskodawcy jest bowiem świadczenie emerytalne, które to jest wypłacane niezależnie od stanu zdrowia i co roku przewidziana jest jego waloryzacja. Uzyskiwany w ten sposób dochód pozwala mu na systematyczną spłatę zadłużenia w układzie ratalnym lub organowi na prowadzenie skutecznego postępowania egzekucyjnego, w przypadku niewywiązania się przez stronę z warunków udzielonej ulgi.

Zdaniem organu, również bardzo ograniczone możliwości płatnicze S. Z., podnoszone jako jeden z głównych argumentów, nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do umorzenia zaległości. Przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia nie odnosi się bowiem do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości z powodu konieczności zapłacenia zaległych składek, lecz oznacza obiektywną, wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny. Zakład Ubezpieczeń Społecznych wskazał, że zgodnie z pismem Naczelnika Drugiego Urzędu Skarbowego w T., na przestrzeni 5 lat S. Z. wykazywał na następujące dochody w zeznaniach rocznych: za 2014 r. - 12.357,72 zł, za 2015 r. -12.660,24 zł, za 2016 r. - 12.739,64 zł, za 2017 r. -12.819,72 zł, za 2018 r. - 17.700,95 zł. Zdaniem organu, potwierdza to, że sytuacja finansowa wnioskodawcy w ostatnim roku uległa znacznej poprawie. Źródłem dochodu wnioskodawcy jest emerytura uzyskiwana w 2019 r. w wysokości 1.710,67 brutto, tj. 1.427,71 zł. Dodatkowo wypłacany jest mu zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 184,00 zł. Łączny miesięczny dochód, który S. Z. uzyskiwał wynosił 1.611,71 zł netto i znacznie przewyższał minimum socjalne, które dla 1-osobowego gospodarstwa emeryckiego w warunkach ekonomicznych za wrzesień 2018 r. wynosiło 1.151,57 zł. Organ podkreślił przy tym, że co roku świadczenie podlega waloryzacji. Zakład Ubezpieczeń Społecznych wskazał, że S. Z. określił swoje miesięczne koszty utrzymania gospodarstwa domowego na łączną kwotę 1.012,00 zł. W ocenie organu, nie są to koszty nadzwyczajne i są ponoszone przez ogół społeczeństwa.

Zdaniem organu, analiza ustalonych w postępowaniu faktów nie prowadzi również do wniosku, że sytuacja wnioskodawcy nosi znamiona ubóstwa, a przedstawione argumenty nie znalazły odzwierciedlenia w zebranym materiale dowodowym. W związku z tym ZUS przyjął, że egzystencja wnioskodawcy nie jest zagrożona.

Jednocześnie organ zauważył, że S. Z. wynajmuje 3-pokojowego mieszkania z kuchnią i łazienką, co jest mało ekonomiczne, zwłaszcza w kontekście podnoszonej trudnej sytuacji finansowej. Zdaniem organu, wynajem przez wnioskodawcę mniejszego mieszkania z niższymi kosztami utrzymania, pozwoliłoby przeznaczyć pozostającą kwotę na spłatę zadłużenia wobec ZUS.

Wątpliwości organu wzbudziło również i to, że S. Z. pomimo powoływania się na ciężką sytuację materialną, obecnie nie korzysta ze wsparcia instytucji socjalnych. Z jednej bowiem strony wnioskodawca nie sięga po opiekę i wsparcie należne osobom w trudnej sytuacji, a z drugiej domaga się przerzucenia na Skarb Państwa kosztów prowadzonej działalności gospodarczej.

Ponadto Zakład Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że S. Z. ma także inne zobowiązania pieniężne, które pomimo trudnej sytuacji finansowej były i nadal są regulowane. Organ podkreślił jednak, że inne zobowiązania nie mogą mieć pierwszeństwa przed obowiązkiem publicznoprawnym jakim jest zapłata składek na ubezpieczenia społeczne. Zdaniem organu, pozycja ZUS nie może być gorsza od innych podmiotów, gdyż byłoby to sprzeczne z interesem społecznym.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych stwierdził zatem, że wszystkie te fakty w zakresie uzyskiwanych dochodów i wykazanych wydatków utwierdzają w przekonaniu, że sytuacji finansowej S. Z. nie można uznać za zagrażającej zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych, a kontynuowanie spłaty zadłużenia w formie układu ratalnego również nie powinno wpłynąć na znaczne jej pogorszenie lub spowodować, że nie będzie on w stanie zagospodarować środków na inne, pilne potrzeby, tym bardziej, że posiada on dochód z wypłacanego świadczenia emerytalnego, z którego można prowadzić skuteczną egzekucję. W związku z tym organ uznał, że podjęcie decyzji o umorzeniu należności, na chwilę obecną, byłoby przedwczesne i nieuzasadnione.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych po wszechstronnym i wnikliwym przeanalizowaniu zebranego materiału dowodowego stwierdził, że w decyzji z dnia 5 sierpnia 2015 r. nr [...] ZUS rozpatrzył wniosek o umorzenie zaległości na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 jedynie w związku z art. 28 ust. 3a i art. 32 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, podczas gdy sprawę rozpoznano na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 2, 3 i 3a oraz art. 32 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz § 3 ust. 1 rozporządzenia. W związku z tym na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 Kodeksu postępowania administracyjnego Zakład Ubezpieczeń Społecznych uchylił zaskarżoną decyzję w całości i orzekł co do istoty sprawy.

Ponadto organ wskazał, że dla należności, które zostały wykazane w decyzji z dnia 5 sierpnia 2015 r. nr [...], a nie zostały wykazane w sentencji niniejszej decyzji, na skutek przedawnienia wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy stał się bezprzedmiotowy, co zgodnie z dyspozycją art. 105 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego obliguje ZUS do umorzenia postępowania i w tym zakresie wydana zostanie odrębna decyzja.

W dniu 12 listopada 2020 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T. wydał decyzję nr [...], którą umorzył postępowanie o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne za okres 11/2002 r., za okres od 05/2003 r. do 03/2004 r. w kwocie 4.975,25 zł; ubezpieczenie zdrowotne za okres 11/2002 r. w kwocie 16,44 zł oraz Fundusz Pracy za okres od 02/2003 r. do 03/2004 r. w kwocie 417,59 zł, gdyż uległy one przedawnieniu i wygasły.

Nie zgadzając się z powyższą decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. B. S. Z. wniósł na nią skargę. Zaskarżonej decyzji skarżący zarzucił, że jest bezpodstawna, gdyż jak to stwierdził Sąd Najwyższy oraz Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, sprawa winna zostać rozpoznana według stanu na dzień 5 sierpnia 2015 r. Wyroki te organ jednak ignoruje. Zdaniem autora skargi, doszło do naruszenia art. 32, 38, 67. 68, 69 oraz karty osoby niepełnosprawnej. Ponadto skarżący uważa, że decyzja z dnia 5 sierpnia 2015 r. została wydana z naruszeniem art. 35 Kodeksu postępowania administracyjnego. S. Z. podniósł również, że jest osobą bezdomną i schorowaną, a po odliczeniu lekarstw na życie pozostaje mu 420 zł.

W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych podtrzymał swoje stanowisko w sprawie i wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności wyjaśnić należy, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie skargę złożoną w niniejszej sprawie rozpoznał na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, na zasadzie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.; zwanej dalej p.p.s.a.). W niniejszej sprawie w odpowiedzi na wezwanie Sądu pełnomocnik organu w piśmie z dnia 6 września 2021 r. zawnioskował o rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym. Za koniecznością rozpoznania sprawy na posiedzeniu niejawnym przemawiał również fakt, że w piśmie z dnia 8 września 2021 r. pełnomocnik skarżącego wyjaśnił, że nie dysponuje środkami technicznymi umożliwiającymi przeprowadzenie rozprawy zdalnej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Z uwagi na powyższe zarządzeniem z dnia 3 listopada 2021 r. Przewodniczący Wydziału I tut. Sądu skierował przedmiotową sprawę do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów w trybie uproszczonym.

Stosownie do art. 3 § 1 p.p.s.a. sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zobowiązany jest natomiast do wzięcia z urzędu pod uwagę wszelkich naruszeń prawa, w tym także tych nie podnoszonych w skardze, które są związane z materią zaskarżonych aktów administracyjnych. Orzekanie odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa.

Na podstawie art. 135 p.p.s.a. Sąd podejmuje środki w celu usunięcia naruszenia prawa, w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego załatwienia sprawy.

Uwzględnienie skargi następuje w przypadkach naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a.), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt 1 lit. b p.p.s.a.), oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.). W przypadkach, gdy zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach sąd stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).

Poruszając się w tak zakreślonych ramach kontroli zgodności z prawem, Sąd doszedł do przekonania, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T. naruszają prawo w sposób powodujący konieczność ich wyeliminowania z obrotu prawnego.

Jedną z podstaw prawnych zaskarżonych decyzji stanowił przepis art. 28 ust. 2 i ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 266 ze zm., zwanej dalej u.s.u.s.). Zgodnie z treścią art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. W myśl ust. 3 art. 28 u.s.u.s. całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2019 r. poz. 498, z późn. zm.);

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

W przedmiotowej sprawie zastosowanie miał także przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s., w którym ustawodawca przewidział instytucję umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Przesłanki umorzenia należności w oparciu o przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. określone zostały w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. nr 141 poz. 1365), zgodnie z którym ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającej opłacenie należności.

Podkreślenia wymaga, że postępowanie w przedmiocie umorzenia "należności z tytułu składek" (a więc zgodnie z art. 24 ust. 2 u.s.u.s.: składek oraz odsetek za zwłokę, kosztów egzekucyjnych i kosztów upomnienia), unormowane w przywołanych powyżej przepisach art. 28 u.s.u.s., dotyczyć może tylko i wyłącznie należności istniejących, do których uiszczenia płatnik jest zobowiązany. Niedopuszczalne jest natomiast objęcie postępowaniem należności, które nie istniały bądź wygasły na skutek przedawnienia. W każdym przypadku przy rozpatrzeniu wniosku o umorzenie zaległych należności z tytułu składek (w tym odsetek) niezbędne jest więc ustalenie ich wymagalności na dzień wydania decyzji. Ustalenia takie powinny być dokonane w pierwszej kolejności, jeszcze przed analizą wystąpienia przesłanek warunkujących dopuszczalność umorzenia zaległych należności. W świetle powyższego uznać trzeba, że tylko wobec faktycznie istniejących należności można wydać rozstrzygniecie merytoryczne, załatwiające sprawę co do istoty, a więc poprzez umorzenie należności lub odmowę jej umorzenia. Od tych bowiem ustaleń uzależniona jest późniejsza treść rozstrzygnięcia. Stwierdzenie przedawnienia należności uniemożliwia bowiem prowadzenie postępowania w sprawie z wniosku o ich umorzenie i powoduje konieczność umorzenia powyższego postępowania z uwagi na bezprzedmiotowość.

Wskazane ustalenia są więc konieczne niezależnie od tego, czy strona się na nie powołuje. Organy powinny dać temu wyraz w uzasadnieniach swoich decyzji. Zatem przystępując do rozpatrzenia wniosku strony o umorzenie składek organy obowiązane były w pierwszej kolejności ustalić, czy są one wymagalne i przedstawić to szczegółowo w uzasadnieniach rozstrzygnięć.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy stwierdzić należy, że ani organ II instancji (ZUS Oddział w B.-B.) ani organ I instancji (ZUS Oddział w T.) nie odniosły się w swoich decyzjach do kwestii przedawnienia należności z tytułu składek. Podkreślić należy, że obowiązkiem organów administracyjnych było wyjaśnienie treści podstawy prawnej, w oparciu o którą przyjęły, że nie doszło do przedawnienia należności. W okolicznościach analizowanej sprawy konieczność ta była tym bardziej uzasadniona, że najstarsze należności dotyczą listopada 2002 r., a w tym okresie przepisy dotyczące przedawnienia składek zmieniały się wielokrotnie.

Problem przedawnienia należności z tytułu składek regulują przepisy art. 24 ust. 4-6 u.s.u.s. Przepis art. 24 ust. 4 u.s.u.s. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2002 r. stanowił, że należności z tytułu składek ulegały przedawnieniu po upływie 5 lat, a w przypadku przerwania biegu przedawnienia, o którym mowa w ust. 5, po upływie 10 lat licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Z kolei zgodnie z art. 24 ust. 5 u.s.u.s. bieg przedawnienia przerywało odroczenie terminu opłacenia należności z tytułu składek, rozłożenie spłaty tych należności na raty i każda inna czynność zmierzająca do ściągnięcia tych należności, jeżeli o czynności tej został zawiadomiony dłużnik. Stosownie natomiast do art. 24 ust. 6 u.s.u.s. bieg przedawnienia terminów określonych w ust. 4 i 5 ulega zawieszeniu od dnia śmierci spadkodawcy do dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku, nie dłużej jednak niż do dnia, w którym upłynęły 2 lata od śmierci spadkodawcy.

Z dniem 1 stycznia 2003 r. art. 24 ust. 4 u.s.u.s. został zmieniony przez art. 1 pkt 9 lit. a ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2002 r. nr 241 poz. 2074 ze zm.). Zgodnie z nowym brzmieniem tego przepisu, należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 5-5d. Ustawa zmieniająca nie zawierała wyraźnego uregulowania kwestii międzyczasowych co do przedawnienia należności wymagalnych przed dniem jej wejścia w życie. Przyjmuje się, że upływ terminu przedawnienia, wynoszącego do dnia 31 grudnia 2002 r. - 5 lat, przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej, powodował skutek wygaśnięcia zobowiązania; natomiast w przypadku, gdy zobowiązanie to przed dniem 1 stycznia 2003 r. (data wejścia w życie ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r.) nie uległo przedawnieniu, to ma do niego zastosowanie zasada bezpośredniego działania ustawy nowej, co oznacza, że zobowiązanie z tytułu składek nieprzedawnionych przed dniem 1 stycznia 2003 r. ulega 10-letniemu przedawnieniu, a nie jak dotychczas przedawnieniu 5-letniemu. Taki pogląd wyrażony został m.in. w dwóch uchwałach Sądu Najwyższego: z dnia 2 lipca 2008 r. sygn. akt II UZP 5/08 (Lex nr 396253) i z dnia 8 lipca 2008 r. sygn. akt I UZP 4/08 (Lex nr 396249) oraz w orzecznictwie sądowoadministracyjnym (wyrok NSA z dnia 30 lipca 2009 r. sygn. akt II GSK 1102/08, wszystkie powołane w uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są opublikowane w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Przyjmuje się, że do nieprzedawnionych do 31 grudnia 2002 r. należności stosuje się nie tylko nowy, wydłużony, termin przedawnienia, ale również wszystkie nowe przepisy dotyczące okoliczności mających wpływ na bieg tego terminu, to jest jego przerwanie i zawieszenie, o ile wymienione w nowych przepisach podstawy przerwania lub zawieszenia biegu przedawnienia powstały po tej dacie. Skutki wcześniejszych zdarzeń oceniać zaś należy według przepisów obowiązujących w chwili ich zaistnienia (por: NSA w wyroku z dnia 30 września 2009 r. sygn. akt II GSK 72/09).

Mocą powołanej ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. został także zmieniony art. 24 ust. 5 u.s.u.s., zgodnie z którym nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia.

Dodano także ust. 5a-5d w brzmieniu:

"5a. Bieg terminu przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu od dnia zawarcia umowy, o której mowa w art. 29 ust. 1a, do dnia terminu płatności odroczonej należności z tytułu składek lub ostatniej raty.

5b. Bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia wszczęcia do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego oraz postępowania przed sądem.

5c. Bieg terminu przedawnienia przerywa ogłoszenie upadłości. Po przerwaniu bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się na nowo od dnia następującego po dniu uprawomocnienia się postanowienia o ukończeniu postępowania upadłościowego lub jego umorzeniu.

5d. Przedawnienie należności z tytułu składek wynikających z decyzji o odpowiedzialności osoby trzeciej lub następcy prawnego następuje po upływie 5 lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym decyzja została wydana".

Natomiast art. 24 ust. 6 u.s.u.s. stanowił, że bieg terminu przedawnienia, o którym mowa w ust. 4, ulega zawieszeniu od dnia śmierci spadkodawcy do dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku, nie dłużej jednak niż do dnia, w którym upłynęły 2 lata od śmierci spadkodawcy.

Przepis art. 24 ust. 5b z dniem 1 lipca 2004 r. uległ dalszej nowelizacji na postawie art. 10 pkt 10 lit. b ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2004 r. nr 121 poz. 1264) i otrzymał brzmienie: "bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego".

Na podstawie tejże nowelizacji po ust. 5d dodano także ust. 5e w brzmieniu: "bieg terminu przedawnienia zawiesza się, jeżeli wydanie decyzji jest uzależnione od rozstrzygnięcia zagadnienia wstępnego przez inny organ lub sąd. Zawieszenie biegu terminu przedawnienia trwa do dnia, w którym decyzja innego organu stała się ostateczna lub orzeczenie sądu uprawomocniło się, nie dłużej jednak niż przez 2 lata".

Z kolei w oparciu o art. 1 pkt 1 lit. b-c ustawy z dnia 28 kwietnia 2011 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2011 r. Nr 138, poz. 808), po ust. 5e omawianego przepisu dodano ust. 5f w brzmieniu: "w przypadku wydania przez Zakład decyzji ustalającej obowiązek podlegania ubezpieczeniom społecznym, podstawę wymiaru składek lub obowiązek opłacania składek na te ubezpieczenia, bieg terminu przedawnienia ulega zawieszeniu od dnia wszczęcia postępowania do dnia, w którym decyzja stała się prawomocna"), zaś ust. 6 otrzymał brzmienie: "bieg terminu przedawnienia, o którym mowa w ust. 4, ulega zawieszeniu od dnia śmierci spadkodawcy do dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia, nie dłużej jednak niż do dnia, w którym upłynęły 2 lata od śmierci spadkodawcy".

Kolejna zmiana okresu przedawnienia została wprowadzona od 1 stycznia 2012 r. Z tym dniem na podstawie art. 11 pkt 1 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. z 2011 r. nr 232 poz. 1378) zmieniono treść art. 24 ust. 4 u.s.u.s. i skrócono okres przedawnienia składek na ubezpieczenia społeczne z 10 do 5 lat. Zgodnie z art. 27 powołanej ustawy z dnia 16 września 2011 r., do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym mowa w art. 24 ust. 4 u.s.u.s., którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą z tym, że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Wedle zasady wynikającej z tego przepisu do należności składkowych nieprzedawnionych do 1 stycznia 2012 r. (według zasad z zastosowaniem 10-letniego okresu przedawnienia) ma zastosowanie 5-letni termin przedawnienia, z tym jednak bardzo istotnym zastrzeżeniem, że liczy się go nie od daty ich wymagalności, tak jak o tym stanowi art. 24 ust. 4 u.s.u.s., ale od dnia 1 stycznia 2012 r. Wyjątek od tej zasady ustanawia art. 27 ust. 2 ustawy z dnia 16 września 2011 r. stosownie do którego jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego przepisu (por: Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z dnia 27 czerwca 2013 r., sygn. akt III AUa 1656/12, Lex nr 1350353).

Należy także zauważyć, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 20 maja 2020 r. sygn. akt P 2/18, stwierdził, że art. 24 ust. 5 u.s.u.s. w zakresie, w jakim wyłącza przedawnienie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne zabezpieczonych hipoteką, jest zgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP.

Rozpatrując zagadnienie przedawnienia należności składkowych organy powinny mieć w polu widzenia powyższe ramy prawne. Inne regulacje obowiązywały bowiem w tej mierze w okresie do końca 2002 r., inne w okresie od 2003 r. do 2011r., a jeszcze inne od 2012 r. Dotyczy to nie tylko samych okresów przedawnienia (5 lub 10 lat), ale także różnych okoliczności powodujących zawieszenie tego biegu. Do tego należy dostrzec istotną na gruncie tej sprawy problematykę intertemporalną dotyczącą nie tylko relacji pomiędzy zmieniającymi się okresami przedawnienia (5-10 lat), ale także wystąpienia i skuteczności poszczególnych okoliczności zakłócających bieg terminu przedawnienia.

Tymczasem organy obu instancji nie przeprowadziły w uzasadnieniach swoich decyzji jakiejkolwiek analizy w oparciu o przedstawione przepisy kwestii przedawnienia poszczególnych składek. W aktach sprawy znajduje się co prawda decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T. z dnia 12 listopada 2020 r. nr [...], którą umorzono postępowanie o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne za okres listopad 2002 r., za okres od maja 2003 r. do marca 2004 r. w kwocie 4.975,25 zł; ubezpieczenie zdrowotne za okres listopad 2002 r. w kwocie 16,44 zł oraz Fundusz Pracy za okres od lutego 2003 r. do marca 2004 r. w kwocie 417,59 zł, gdyż uległy one przedawnieniu i wygasły.

Z uwagi jednak na brak uzasadnienia tej decyzji Sąd nie mógł ustalić na jakiej podstawie Zakład Ubezpieczeń Społecznych uznał, że wymienione w decyzji z dnia 12 listopad 2020 r. składki uległy przedawnieniu podczas, gdy inne składki za zbliżone okresy (np. na ubezpieczenie społeczne za okres od kwietnia 2004 r. do października 2004 r., czy grudzień 2004 r. już nie). Ponadto organ w żaden sposób nie udokumentował okoliczności mających wpływ na bieg terminu przedawnienia należności. W sytuacji bowiem, gdyż zdaniem organu w danej sprawie zachodzi jedna z przesłanek z art. 24 u.s.u.s. skutkująca zawieszaniem biegu przedawnienia należności z tytułu zaległych składek winien tą przesłankę wykazać stosownym dowodem dołączając go do akt sprawy.

Powyższe uchybienia uniemożliwiają Sądowi dokonanie pełnej kontroli zaskarżonych decyzji w zakresie tego, czy należności przynajmniej w dacie wydania tych decyzji nie uległy choćby częściowemu przedawnieniu.

Nieudokumentowanie przez organy podatkowe obu instancji okoliczności wpływających na bieg terminu przedawnienia należności składkowych stanowi naruszenie art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 256 ze zm., zwanej dalej k.p.a.). Zgodnie bowiem z treścią art. 77 § 1 k.p.a. organ administracji publicznej jest zobowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, a według art. 80 k.p.a. organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Z treści tych przepisów wynika, że organ administracyjny wszystkie swoje twierdzenia o zdarzeniach prawnych istotnych w danej sprawie powinien wykazać poprzez załączenie do akt sprawy dokumentów obrazujących daną okoliczność. Wniosek dotyczący okoliczności faktycznych (w tym przypadku zakłócających bieg terminu przedawnienia) powinien być zatem oparty na dowodach zdobytych przez organ i sprawdzonych przezeń.

Podsumowując należy wskazać, że w świetle powyższych okoliczności organy zobowiązane były do przedstawienia w uzasadnieniach swoich decyzji stosowne analizy odnośnie kwestii przedawnienia poszczególnych składek oraz załączenia do akt administracyjnych niezbędnej dokumentacji, na podstawie której ustaliły, że należności z tytułu składek ciążących na skarżącym nie uległy przedawnieniu.

Odnosząc się natomiast do zarzutów skargi wskazać należy, że ocena tych argumentów na obecnym etapie sprawy jest przedwczesna, skoro organy nie ustaliły w sposób prawidłowy kwestii przedawnienia poszczególnych składek.

Ponownie zatem rozpoznając sprawę organy obu instancji w pierwszej kolejności powinny poddać analizie kwestię przedawnienia należności składkowych. W tym zakresie powinny mieć na uwadze regulacje prawne wskazane przez Sąd w uzasadnieniu wraz z zarysowanymi tam kwestiami intertemporalnymi. Po wtóre, powinny udokumentować wszystkie okoliczności, na które będą się powoływać w związku z instytucją zawieszenia biegu terminu przedawnienia należności składkowych. Dopiero po ustaleniu, że pozostały nieprzedawnione zaległości z tytułu składek organy powinny rozpoznać wniosek skarżącego o umorzenie tych zaległości w świetle przepisów art. 28 u.s.u.s. W przeciwnym wypadku winny umorzyć postępowanie w sprawie umorzenia zaległości z tytułu składek w odpowiednim zakresie.

Mając powyższe na względzie Sąd, na podstawie art. 145 § 1 ust. 1 lit. c p.p.s.a., orzekł – jak w sentencji.