Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt VIII SA/Wa 64/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2022-04-21 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a, art. 17 ust. 5, a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Szymanowicz-Nowak (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia WSA Renata Nawrot Sędzia WSA Justyna Mazur po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Radomiu w trybie uproszczonym w dniu 21 kwietnia 2022 r. sprawy ze skargi M.W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z dnia [...] grudnia 2021 r. znak [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z [...] grudnia 2021 r. znak: [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w R. (dalej: organ odwoławczy, organ II instancji, SKO, Kolegium), działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2021 r. poz. 735 ze zm., dalej: k.p.a.), utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy J. (dalej: Wójt, organ I instancji) z [...] października 2021 r., znak: [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie sprawy:

Wnioskiem z [...] czerwca 2020 r. M. W. (dalej: skarżąca, strona, wnioskodawczyni) złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad dziadkiem H. P., urodzonym [...] grudnia 1935 r., który orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania

o Niepełnosprawności w R. z [...] sierpnia 2019 r. został zaliczony do [...] stopnia niepełnosprawności na stałe. We wskazaniach podano, że niepełnosprawny wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Jednocześnie w orzeczeniu wskazano, że ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...] czerwca 2017 r., natomiast nie dało się w tym przypadku ustalić, od kiedy istnieje niepełnosprawność.

Jednocześnie z ww. wnioskiem strona złożyła oświadczenie, w którym rezygnuje z pobierania specjalnego zasiłku opiekuńczego z tytułu sprawowania opieki nad dziadkiem, z uwagi na wystąpienie z żądaniem przyznania korzystniejszego dla niej świadczenia pielęgnacyjnego.

Decyzją z [...] czerwca 2020 r. nr [...] Wójt uchylił od [...] czerwca 2020 r. decyzję administracyjną Nr [...] z [...] listopada 2019 r. o przyznaniu specjalnego zasiłku opiekuńczego na H. P. - z powodu rezygnacji osoby ubiegającej się o to świadczenie.

Następnie decyzją z [...] lipca 2020 r. Nr [...] Wójt odmówił wnioskodawczyni przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na H. P., ponieważ jako wnuczka nie jest w pierwszej kolejności zobowiązana do alimentacji wobec dziadka oraz nie zostały spełnione przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy z 28 października 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2018 r. poz. 2220 ze zm., dalej: u.ś.r.).

Na skutek odwołania strony Kolegium decyzją z [...] sierpnia 2020 r. znak: [...] uchyliło decyzję Wójta i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.

Decyzją Wójta z [...] października 2020 r., Nr [...], odmówiono skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad dziadkiem H. P.. Przyczyną odmowy była okoliczność, iż nie jest możliwe przeniesienie obowiązku alimentacyjnego na wnioskodawczynię (wnuczkę), ponieważ H. P. ma dwoje dzieci: córkę J. M. i syna W. P., na których w pierwszej kolejności ciąży obowiązek alimentacyjny wyprzedzający obowiązek alimentacyjny wnuczki.

Od powyższej decyzji skarżąca złożyła odwołanie, w którym odnośnie do wieku powstania niepełnosprawności dziadka powołała się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego (dalej: TK) z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, jak również wyjaśniła powody, dla których jego żona oraz dzieci nie mogą sprawować nad nim opieki.

Decyzją z [...] grudnia 2020 r., znak: [...], SKO utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji Kolegium wskazało, że żona H. P. – J. P., ur. [...] października 1932 r., orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w R. z [...] sierpnia 2019 r. zaliczona została do [...] stopnia niepełnosprawności do [...] sierpnia 2021 r. W orzeczeniu wskazano jednocześnie, że wymaga ona konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Zatem z przyczyn obiektywnych sprawowanie opieki nad mężem byłoby dla niej nadmiernym obciążeniem lub też wręcz niemożliwe.

W ocenie Kolegium w niniejszej sprawie są jednak inne osoby spokrewnione

w pierwszym stopniu, nieposiadające orzeczenia o [...] stopniu niepełnosprawności. Małżonkowie P. mają bowiem dwoje dzieci: syna W. P. (lat [...]) i córkę J. M. (lat [...]). Syn mieszka w G., gmina J. L. i na podstawie orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w R. z [...] listopada 2019 r. legitymuje się orzeczeniem

o [...] stopniu niepełnosprawności, wydanym do [...] listopada 2021 r.

W oświadczeniu z [...] października 2020 r. podał, że nie może sprawować opieki nad ojcem, gdyż jest osobą niepełnosprawną ze względu na choroby [...] ([...]-[...]) (jest po [...] w 2018 r. i 2019 r. oraz zabiegu [...]), ma zalecenie [...], aby prowadzić oszczędny tryb życia. Nie pobiera żadnych świadczeń z uwagi na brak wymaganego okresu składkowego uprawniającego do ustalenia prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, jedynym źródłem dochodów jego rodziny jest świadczenie emerytalne żony. Organ odwoławczy uznał więc, że W. P. nie jest w stanie zapewnić całodobowej opieki nad ojcem.

Natomiast sytuacja taka nie występuje w przypadku J. M., zam.

w miejscowości K., która nie jest osobą niepełnosprawną, tylko razem z mężem prowadzi gospodarstwo rolne o powierzchni [...] ha, które jest ich jedynym źródłem utrzymania. Z oświadczenia J. M. wynika, że wszystkie dochody ze sprzedaży i dopłaty z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (dalej: ARiMR) przeznaczają na obowiązkowe ubezpieczenie w KRUS, wydatki związane

z utrzymaniem gospodarstwa rolnego i zwierząt, na rachunki za światło, wodę, gaz, podatek rolny, opryski, nawozy, odżywki i specjalistyczne mieszanki dla zwierząt oraz na bieżącą konsumpcję. J. M. zwróciła przy tym uwagę, że nie posiada prawa jazdy, a z miejscowości, w której zamieszkuje, nie ma bezpośredniej komunikacji autobusowej do miejsca zamieszkania rodziców, co znacznie utrudniałoby sprawowanie opieki nad ojcem.

Organ odwoławczy uznał, że prowadzenie wraz z mężem gospodarstwa rolnego, jak również zamieszkiwanie w innej miejscowości i brak bezpośredniej komunikacji autobusowej do miejsca zamieszkania rodziców nie mogą stanowić okoliczności obiektywnych uzasadniających "przeniesienie" obowiązku alimentacyjnego na skarżącą, a tym samym zaliczenia jej obecnie do kręgu osób legitymowanych do skutecznego ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad dziadkiem. Skarżąca jako wnuczka jest krewnym w drugim stopniu, podczas gdy osoba wymagająca opieki ma dwoje dzieci, które są osobami zobowiązanymi do alimentacji

w bliższej kolejności w rozumieniu art. 132 ustawy z 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny

i opiekuńczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm., dalej: k.r.o.). Nie zaszły więc okoliczności, które pozwoliłyby zaktualizować obowiązek alimentacyjny skarżącej względem jej dziadka przed obowiązkiem alimentacyjnym jego dzieci. Jeśli skarżąca nie należy do kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad dziadkiem, to Kolegium odstąpiło od oceny, czy zakres sprawowanej przez nią opieki uniemożliwia jej czy też nie podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Na skutek skargi wniesionej przez stronę Wojewódzki Sąd Administracyjny

w Warszawie wyrokiem z 5 maja 2021 r. w sprawie VIII SA/Wa 236/21 uchylił zaskarżoną i poprzedzającą ją decyzję. W uzasadnieniu wyroku wskazano, że

w oparciu o akta sprawy W. P. należy wyłączyć z grona krewnych zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności w rozumieniu art. 132 k.r.o.

w związku z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. W odniesieniu do J. M. Sąd uznał, że sama praca i jej czasochłonność rzeczywiście nie mogą stanowić samoistnej przesłanki do przeniesienia obowiązku alimentacyjnego na kolejną osobę (w tym wypadku na jej córkę a wnuczkę niepełnosprawnego H. P.). W ocenie Sądu materiał dowodowy zebrany w sprawie nie dawał wystarczającej wiedzy na okoliczność ustalenia, czy J. M. ma możliwości dochodowe, aby zapewnić ojcu opiekę we własnym zakresie. Zabrakło ustalenia wysokości miesięcznych dochodów

i wydatków J. M. w celu wykazania, czy córka niepełnosprawnego może zatrudnić osobę do pomocy, jeśli nie może sprawować tej opieki osobiście, czy ma możliwość zabrania ojca do siebie, jeśli dojazd do jego aktualnego miejsca zamieszkania jest zbyt utrudniony. Sąd w wytycznych wskazał, że w celu ustalenia, czy skarżąca jest uprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad dziadkiem, należy ustalić w szczególności, czy jego córka J. M. ma obiektywne możliwości sprawowania odpowiedniej opieki nad ojcem nie tylko osobiście, ale i przez dostarczenie środków pieniężnych potrzebnych do jej zapewnienia przez inne osoby, jak również zakres opieki skarżącej nad H. P. oraz czy uniemożliwia on jej podjęcie zatrudnienia.

Ponownie rozpoznając sprawę organ I instancji decyzją z [...] października 2021 r. znak: [...], działając m.in. na podstawie art. 17 ust. 1 i ust. 1b u.ś.r., odmówił stronie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji

z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na dziadka H. P.. Z uzasadnienia decyzji wynika, że odmowa nastąpiła z dwóch powodów: nie został spełniony warunek wskazany w art. 17 ust. 1b u.ś.r., bowiem niepełnosprawność H. P. powstała po ukończeniu przez niego [...] roku życia oraz nie jest możliwe przeniesienie obowiązku alimentacyjnego na skarżącą jako wnuczkę. Wójt zaznaczył, że wobec H. P., który zmarł [...] stycznia 2021 r., obowiązek alimentacyjny ciążył w pierwszej kolejności na jego dzieciach. Organ I instancji ocenił, że J. M. miała możliwości zapewnienia opieki ojcu w sposób pośredni poprzez zorganizowanie, tj. opłacenie częściowo pomocy opiekunki dla ojca, oraz skorzystania z pomocy córki (skarżącej w sprawie), która mieszkała razem z dziadkiem w jednym domu. W ocenie Wójta dobra sytuacja majątkowa J. M., brak problemów zdrowotnych oraz możliwość rozdziału obowiązków między najbliższą rodzinę i częściową opiekę instytucjonalną dawała obiektywne możliwości zapewnienia H. P. opieki, bez konieczności ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne przez wnuczkę.

Od powyższej decyzji skarżąca złożyła odwołanie, w którym ponownie wskazała na treść wyroku TK z 21 października 2021 r. w sprawie K 38/13 oraz wskazała, że J. M. nie ma możliwości sprawowania opieki nad swoim ojcem, ponieważ całodobowej opieki nad niepełnosprawnym H. P. nie można pogodzić

z wykonywaniem pracy w gospodarstwie rolnym. Podkreśliła, że jej matka cierpi na nadciśnienie tętnicze, jest pod stałą opieka lekarską i nie posiada oszczędności, aby partycypowała w kosztach opieki nad swoim ojcem. Ponadto wskazała, że J. M. od [...] grudnia 2021 r. może ubiegać się o świadczenie emerytalne w związku z pracą w gospodarstwie rolnym i nie może obecnie zrezygnować z opłacania składek emerytalno-rentowych do KRUS.

Wskazaną na wstępie decyzją z [...] grudnia 2021 r. Kolegium utrzymało

w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji SKO wskazało, że nie podziela poglądu organu I instancji, że podstawą prawną do odmowy przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego jest przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r., ponieważ z uwagi na wyrok TK z 21 października 2014 r. wydany w sprawie K 38/13 w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później niż do ukończenia [...] roku życia, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać

z pominięciem tego kryterium.

W odniesieniu do syna H. P. – W. P. Kolegium powtórzyło dotychczasowe ustalenia prowadzące do wniosku, że nie jest on w stanie zapewnić całodobowej opieki nad ojcem.

Jeśli chodzi o córkę H. P. – J. M. Kolegium powołało jej wyjaśnienia zawarte w oświadczeniu z [...] października 2020 r., w którym wskazała, że nie jest w stanie sprawować całodobowej opieki nad ojcem. Ma bowiem [...] lat

i wspólnie z mężem prowadzą gospodarstwo rolne o powierzchni [...] ha, które jest ich jedynym źródłem utrzymania. Posiadają [...] tunele foliowe i tylko w jednym z nich (około [...] m²) uprawiają fasolkę szparagową, którą sprzedają na targach i giełdach rolnych. Sadzą warzywa i sieją zboże; plony w znacznej części stanowią pokarm dla zwierząt gospodarczych, a ewentualną nadwyżkę sprzedają. Posiadają również [...] krowy mleczne, [...] sztuki bydła opasowego, młodą krowę i [...] kur, które wymagają codziennego obrządku. Mleko, jajka oraz nadwyżki warzyw sprzedają okolicznym mieszkańcom. Wszystkie dochody ze sprzedaży oraz dopłaty unijne przeznaczają na wydatki związane z utrzymaniem gospodarstwa rolnego oraz na bieżącą konsumpcję. Mąż J. M. – Z. M. ma [...] lat, problemy zdrowotne i sam nie zdoła sprostać wszystkim obowiązkom prowadzenia gospodarstwa rolnego. Poza tym J. M. nie posiada prawa jazdy, a z miejscowości, w której zamieszkuje, nie ma bezpośredniej komunikacji autobusowej do miejsca zamieszkania rodziców, co znacznie utrudniałoby sprawowanie opieki nad ojcem.

Kolegium wskazało, że podczas przesłuchania [...] września 2021 r. J. M. podała, że z gospodarstwa rolnego wraz z mężem uzyskują [...] zł miesięcznie, natomiast ich wydatki opiewają na łączną kwotę [...] zł. Dodatkowo rocznie uzyskują dochód z tytułu dopłat bezpośrednich z ARiMR w wysokości około [...] zł.

W związku z powyższym Kolegium ustaliło, że miesięczny dochód rodziny J. M. wynosił [...] zł, zaś po odliczeniu ww. wydatków na niezbędne potrzeby [...]-osobowiej rodziny pozostała kwota około [...] zł. Organ odwoławczy nie dał wiary, aby ta kwota zabezpieczała niezbędne potrzeby rodziny J. M.. Razem z mężem bowiem posiadają [...] tunele warzywne, uprawiają zboże (na powierzchni około [...] ha) oraz posiadają inwentarz. Dlatego mało prawdopodobna, w ocenie Kolegium, wydaje się uprawa fasolki tylko w jednym tunelu i niewykorzystywanie [...] pozostałych tuneli w celu zwiększenia dochodu rodziny.

Organ odwoławczy zgodził się zatem z oceną organu I instancji, że J. M. miała możliwości zapewnienia opieki swojemu ojcu, jeśli nie osobiście, to

w sposób pośredni poprzez przeznaczenie własnych środków finansowych na zapewnienie chociażby jeżeli nie całości, to częściowej opłaty innej osoby mogącej opiekę ojcu zapewnić. Taką osobą mogłaby w takiej sytuacji być również jej córka – skarżąca w niniejszej sprawie, będąca w dalszej kolejności zobowiązaną do alimentacji wobec swojego dziadka.

W ocenie Kolegium opieka nad niepełnosprawnym H. P. świadczona była nie tylko przez skarżącą, ale w dużej mierze również osobiście przez J. M.. Trudno bowiem dać wiarę, aby pozostawała ona obojętna na potrzeby niepełnosprawnych rodziców, zaś cały ciężar tej opieki przerzucała na swoją [...]-letnią córkę, mającą własną rodzinę, a tym samym obarczoną również obowiązkami wobec własnej rodziny. Nie została więc spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1a u.ś.r., tj. córka H. P. – J. M. nie posiada orzeczenia o [...] stopniu niepełnosprawności, a tylko w takiej sytuacji możliwe byłoby zaktualizowanie obowiązku alimentacyjnego skarżącej jako wnuczki względem dziadka, spokrewnionej z nim

w dalszej kolejności. Przepis ten jednoznacznie wskazuje katalog osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji, według kolejności tego zobowiązania. W tym zakresie Kolegium wskazało na liczne orzeczenia sądów administracyjnych, z których wynika, że tylko legitymowanie się orzeczeniem

o znacznym stopniu niepełnosprawności powodowałoby zwolnienie osób zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności i możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom innym niż spokrewnionym w pierwszym stopniu w stosunku do osoby wymagającej opieki.

Wobec powyższego sam fakt, że H. P. miał córkę nielegitymującą się [...] stopniem niepełnosprawności, na której w pierwszej kolejności ciążył obowiązek alimentacyjny względem rodzica, nie czynił skarżącej osobą uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad dziadkiem. Wykładnia językowa art. 17 ust. 1a u.ś.r. pozwala stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena, czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Organy orzekające nie mają bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki.

W okolicznościach niniejszej sprawy wystąpiła więc negatywna przesłanka z art. 17 ust. 1a u.ś.r. do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.

Od powyższej decyzji skarżąca wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, żądając uchylenia zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji, zarzucając naruszenie art. 17 ust. 1a u.ś.r. poprzez:

1) błędne ustalenie stanu faktycznego sprawy polegające na nieprawidłowym przyjęciu, że skarżąca nie należy do kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad dziadkiem, skoro dzieci H. P. nie były w stanie świadczyć nad nim opieki ze względu między innymi na fakt zdrowia (W. P. - niepełnosprawność w stopniu [...] i istniejące schorzenia) oraz zamieszkiwanie w dalszej odległości i prowadzenie gospodarstwa rolnego (J. M.), a faktyczną opiekę sprawowała wyłącznie skarżąca, co winno skutkować przyznaniem jej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji

z zatrudnienia;

2) pominięcie okoliczności, że to skarżąca rzeczywiście i stale sprawowała opiekę nad H. P., co winno skutkować przyznaniem jej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej;

3) nieprawidłowe ustalenie stanu faktycznego polegające na błędnym przyjęciu, ze J. M. miała możliwość zapewnienia H. P. opieki, skoro już tylko z obiektywnych przyczyn (zamieszkiwanie w odległości od miejsca zamieszkania H. P., prowadzenie gospodarstwa) opieki takiej zapewnić nie mogła,

a faktyczną opiekę nad niepełnosprawnym dziadkiem sprawowała skarżąca.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji, wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuje:

W myśl art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2167) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zgodnie zaś

z art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, dalej: p.p.s.a.) sąd rozstrzyga

w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonych decyzji stanowiły przepisy u.ś.r. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o w spieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny

i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem

o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wymaga odniesienia się do przepisów k.r.o. dotyczących obowiązku alimentacyjnego. I tak, zgodnie z art. 128 k.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Kolejność obowiązku alimentacyjnego reguluje art. 129 k.r.o., który wskazuje, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem. Jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych – obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym.

Organ odwoławczy w zaskarżonej decyzji wskazał ponadto, że w okolicznościach niniejszej sprawy szczególnie istotne jest, że stosownie do treści art. 132 k.r.o. obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest

w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone

z nadmiernymi trudnościami.

Rozpoznając sprawę niniejszą w ramach kryterium kontroli pod względem zgodności z prawem w pierwszej kolejności należy wskazać, że zaskarżona decyzja została wydana w warunkach art. 153 p.p.s.a., z którego wynika, że ocena prawna

i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą

w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Zarówno organ I instancji, jak i organ odwoławczy winny zatem bezwzględnie zastosować się do wytycznych WSA w Warszawie zawartych w wyroku

z 5 maja 2021 r., sygn. akt VIII SA/Wa 236/21.

Tymczasem organ I instancji, pomimo wyraźnego wskazania w tym zakresie, ponownie powołał się na negatywną przesłankę do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku ze stałą opieką nad dziadkiem zawartą w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Prawidłowo Kolegium w tym zakresie rozstrzygnęło, że z uwagi na wyrok TK z 21 października 2014 r., wydany w sprawie sygn. akt K 38/13, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r., w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Pomimo że ww. wyrok TK jest wyrokiem zakresowym, a więc nie powoduje utraty mocy obowiązującej zakwestionowanego aktu normatywnego, to jednak powoduje konieczność takiej wykładni przepisów, aby jej wynik nie był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku TK. Niewątpliwe jest więc, że okoliczność, iż niepełnosprawność H. P. nie powstała w wieku wskazanym w art. 17 ust. 1b u.ś.r., nie mogła stanowić przeszkody w przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego.

Jednak przyczyną uchylenia zaskarżonej decyzji była ocena, że Kolegium nieprawidłowo zastosowało się do wytycznych Sądu odnośnie do możliwości sprawowania opieki nad niepełnosprawnym H. P. przez jego córkę – J. M.. Znamienne jest, że już na etapie decyzji Kolegium z [...] grudnia 2020 r. wiadomym było, że matka skarżącej nie posiadała orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, o którym mowa w art. 17 ust. 1a u.ś.r. Takiego orzeczenia nie miał również syn niepełnosprawnego – W. P. (tylko orzeczenie o [...] stopniu niepełnosprawności). Zarówno organ odwoławczy, jak i Sąd w wyroku z 5 maja 2021 r. w sprawie VIII SA/Wa 236/21 były zgodne co do tego, że w okolicznościach niniejszej sprawy W. P. nie ma możliwości sprawowania stałej opieki nad ojcem w żadnej formie.

Kwestią sporną pozostało więc jedynie ustalenie, czy córka H. P. – J. M. miała obiektywne możliwości sprawowania odpowiedniej opieki nad ojcem rozumianej nie tylko osobiście, ale i przez dostarczenie środków pieniężnych potrzebnych do jej zapewnienia przez inne osoby. W tym zakresie organ odwoławczy ustalił, że J. M. wraz z mężem osiąga dochody z gospodarstwa rolnego

w wysokości łącznej [...] zł miesięcznie, zaś wydatki jej [...]-osobowiej rodziny kształtują się na poziomie [...] zł. Te okoliczności powinny być podstawą dla organów do oceny, czy matka skarżącej uzyskuje wystarczające dochody w skali miesiąca, aby mogła zatrudnić osobę do opieki nad ojcem w ramach jej obowiązku alimentacyjnego.

Tymczasem organ odwoławczy, zdaniem Sądu, w sposób dowolny dokonał oceny materiału dowodowego zebranego w sprawie na okoliczność ustalenia miesięcznych dochodów i wydatków J. M. (strona 7 zaskarżonej decyzji). Należy zauważyć, że organ I instancji wystosował do J. M. pismo z [...] września 2021 r., w którym zawarł szereg wątpliwości co do uzyskiwanych przez nią dochodów i ponoszonych wydatków, na które mógł uzyskać dokładną wiedzę podczas przesłuchania ww. w dniu [...] września 2021 r. Było to już po otrzymaniu przez Wójta wyroku w sprawie VIII SA/Wa 236/21 wraz z wytycznymi dla organu. Organ I instancji uznał, że sytuacja majątkowa rodziny J. M. jest dobra, bo są właścicielem stosunkowo dużego gospodarstwa rolnego o powierzchni ponad [...] ha oraz posiadają ciągnik rolniczy. Jednocześnie przyznał, że bez pomocy J. M. jej mąż samodzielnie nie jest w stanie go uprawiać.

Kolegium podzieliło ocenę organu I instancji, że J. M. miała możliwość zapewnić ojcu opiekę poprzez chociażby częściową opłatę opiekunki, którą mogłaby być skarżąca. Jednak ocena dowodów przeprowadzonych na tę okoliczność przez Kolegium (oświadczenie J. M. z [...] października 2020 r. i protokół jej przesłuchania z [...] września 2021 r.) nie jest swobodna, rzeczowa i logiczna, tylko dowolna, oparta na przypuszczeniach. SKO w tym zakresie wskazało: "Co prawda J. M. w oświadczeniu z [...] października 2020 r. podała, że tylko w jednym tunelu o pow. ok. [...] m2 uprawiają fasolkę szparagową, lecz wydaje się to mało prawdopodobne, skoro sprzedaż uprawianej fasolki odbywa się między innymi na giełdach rolnych. Z pewnością są to większe ilości warzywa, a więc pozostałe [...] tunele również mogą być wykorzystywane do uprawy fasolki bądź też innych warzyw,

a w konsekwencji zwiększać dochód rodziny".

W ocenie Sądu z protokołu przesłuchania J. M. nie wynika, aby przesłuchujący ją pracownik organu I instancji miał wątpliwości co do oświadczenia

z [...] września 2020 r. (brak w protokole wyjaśnień w tym zakresie). Natomiast wyraźnie przesłuchiwana wskazała, że nie posiada jakichkolwiek oszczędności, a problemy dominujące w rodzinie są natury finansowej. Organ odwoławczy nie miał więc podstaw do wysnucia wniosku, że J. M. uzyskuje inne dochody z gospodarstwa rolnego, aniżeli ustalone w toku postępowania, które dodatkowo byłyby w takiej wysokości, aby przynajmniej w części opłacić osobę wykonującą stałą opiekę nad niepełnosprawnym ojcem.

Poza tym całkowicie dowolne są ustalenia Kolegium, że opieka nad H. P. była świadczona nie tylko przez skarżącą, ale i w dużej mierze osobiście przez jego córkę J. M. (strona 7 zaskarżonej decyzji). W aktach administracyjnych brak jest takich ustaleń, przeciwnie, organ I instancji w decyzji z [...] października 2021 r. przyznał, że bez pomocy J. M. niemożliwe byłoby prowadzenie gospodarstwa rolnego jedynie przez jej męża, co oznacza, że z przyczyn obiektywnych (stała praca w gospodarstwie) nie angażowała się ona w opiekę nad swoim niepełnosprawnym ojcem.

Organ odwoławczy całkowicie pominął okoliczność, że skarżąca w celu uzyskania świadczenia korzystniejszego finansowo (świadczenia pielęgnacyjnego)

w oświadczeniu z [...] czerwca 2020 r. zrezygnowała z pobierania specjalnego zasiłku opiekuńczego, który miała przyznany w okresie od [...] czerwca 2017 r. do [...] października 2020 r. (decyzje z: [...] lipca 2017 r., [...] listopada 2017 r., [...] listopada 2018 r., [...] sierpnia 2019 r., [...] listopada 2019 r. – k. [...]-[...] akt administracyjnych) w związku ze sprawowaniem stałej opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym dziadkiem, rezygnując przy tym z zatrudnienia i spełniając tym samym przesłanki z art. 16a ust. 1 u.ś.r. (bezsporne). Organy nie zakwestionowały w powyższym okresie okoliczności rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącą w związku z koniecznością sprawowania nad dziadkiem H. P. stałej lub długotrwałej opieki z uwagi na znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, wynikającą z orzeczenia

o znacznym stopniu niepełnosprawności. Tak więc co najmniej od [...] czerwca 2017 r. to wyłącznie skarżąca pełniła faktycznie całodobową opiekę nad dziadkiem, czego organy na żadnym etapie pobierania tego zasiłku przez kilka lat nie kwestionowały.

Jednocześnie w dacie [...] czerwca 2020 r. organ I instancji uchylił decyzję z [...] listopada 2019 r. o przyznaniu specjalnego zasiłku opiekuńczego w kwocie [...] zł na okres od [...] listopada 2019 r. do [...] października 2021 r. z powodu rezygnacji skarżącej z pobierania tego zasiłku, ale nie dlatego, że rodzina miała na tyle dobrą sytuację majątkową, że mogła zapewnić dziadkowi opiekę we własnym zakresie, tylko dlatego, że wnioskodawczyni chciała skorzystać z możliwości uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jako świadczenia korzystniejszego.

Zdaniem Sądu skarżąca ma prawo do wyboru świadczenia bardziej korzystnego, zgodnie z art. 27 ust. 5 u.ś.r., w sytuacji kiedy czyni starania o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, a pobiera specjalny zasiłek opiekuńczy. Niewątpliwie celem regulacji art. 17 ust. 5 i art. 27 ust. 5 u.ś.r. jest uniemożliwienie osobom uprawnionym równoczesnego pobierania tych świadczeń, co nie wyklucza jednak możliwości przyznania innego świadczenia (zmiany) w przypadku spełnienia warunkujących go przesłanek. Oznacza to wybór przez osobę wnioskującą świadczenia korzystniejszego, co uzależnione jest od wcześniejszej rezygnacji z dotychczas otrzymywanego. Oświadczenie skarżącej zawarte w piśmie z [...] czerwca 2020 r. (k. [...] akt administracyjnych) wskazuje na jej pełną świadomość co do konieczności zaprzestania pobierania świadczenia dotychczasowego, jeśli wystąpiła z wnioskiem z tego samego dnia o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

Sąd w składzie orzekającym stoi na stanowisku, że w okolicznościach niniejszej sprawy rozstrzygnięcie o świadczeniu pielęgnacyjnym nie powinno opierać się jedynie na literalnym brzmieniu art. 17 ust. 1a u.ś.r., gdyż ograniczenia wynikającego z tej regulacji nie można stosować w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun (przy braku orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności) z obiektywnych względów nie może realizować swych obowiązków, a obowiązki te realizuje inna osoba, w tym wypadku skarżąca jako wnuczka, która jest zobowiązana do alimentacji wobec niepełnosprawnego dziadka, ale w drugiej kolejności (por. wyrok NSA z 14 grudnia 2018 r., sygn. akt I OSK 1939/18, wyrok NSA z 4 grudnia 2020 r., sygn. akt I OSK 1974/20, wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z 4 listopada 2021 r., sygn. akt II SA/Go 761/21, wszystkie publ. CBOSA).

Formalistyczna wykładnia przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a u.ś.r.

w okolicznościach rozpoznawanej sprawy mogłaby doprowadzić do pozbawienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jedynej osoby (skarżącej) mogącej faktycznie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym H. P.. Dokonując wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a u.ś.r. należy więc mieć na uwadze cel regulacji zawartej

w przepisach ustawy o świadczeniach rodzinnych, jakim jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia (por. wyrok NSA z 21 czerwca 2017 r., sygn. akt I OSK 829/16, publ. cbosa).

Nie można przy tym pomijać treści art. 134 k.r.o., który przewiduje okoliczność przejęcia obowiązku alimentacyjnego osoby zobowiązanej w pierwszej kolejności przez osobę zobowiązaną w dalszej kolejności, jeśli osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.

Odnośnie do J. M. niemożności uczynienia zadość swemu obowiązkowi alimentacyjnemu nie można jedynie utożsamiać, jak to uczyniło Kolegium, z brakiem orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Taka ocena stanowi bowiem podważenie dotychczasowych ustaleń organów, zaakceptowanych przez WSA w Warszawie w wyroku z 5 maja 2021 r. w sprawie VIII SA/Wa 236/21, a odnoszących się do W. P.. W okolicznościach faktyczno-prawnych przedmiotowej sprawy nie można już podważyć oceny organów, że W. P. nie miał możliwości sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem, pomimo że posiada orzeczenie jedynie o [...] stopniu niepełnosprawności. Tak więc i wobec J. M. nie można stosować automatyzmu związanego z posiadaniem orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności jako jedynej możliwości ustalenia, że jako osoba zobowiązana w pierwszej kolejności do świadczenia opieki nad niepełnosprawnym ojcem (przed swoją córką a wnuczką H. P.) nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi.

Na etapie orzekania przez Sąd w wyroku z 5 maja 2021 r. w sprawie VIII SA/Wa 236/21 ustalone było, że przeszkodą dla J. M. do sprawowania opieki nad ojcem było prowadzenie przez nią wspólnie z mężem gospodarstwa rolnego

o powierzchni [...] ha, zamieszkiwanie w odległości około [...] km od miejsca zamieszkania ojca oraz brak prawa jazdy i bezpośredniej komunikacji autobusowej do miejsca zamieszkania rodziców. Zabrakło jedynie ustalenia wysokości miesięcznych dochodów i wydatków J. M. w celu wykazania, czy może ona zatrudnić osobę do pomocy, jeśli nie może sprawować opieki bezpośrednio. Te ustalenia poczyniono, ale oceniono je niezgodnie z wymogami art. 80 k.p.a., co w konsekwencji odbiło się na treści zaskarżonej decyzji.

Reasumując: w ocenie Sądu Kolegium, ponownie rozpoznając odwołanie skarżącej, powinno dokonać wykładni przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z ust. 1a u.ś.r. przez pryzmat zasad i wartości konstytucyjnych, takich jak: dobro rodziny (art. 18

i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP) oraz pomoc państwa osobom niepełnosprawnym (art. 69 Konstytucji RP). W tym celu należy uznać, że dzieci H. P. nie były w stanie uczynić zadość swojemu obowiązkowi opieki nad niepełnosprawnym ojcem z przyczyn obiektywnych (stan zdrowia i brak własnych dochodów w odniesieniu do W. P. oraz praca w gospodarstwie rolnym J. M., zamieszkiwanie w dalszej odległości i brak wykazania, aby jej dochody były wystarczające na opłacenie opiekunki dla ojca).

Następnie należy zauważyć, że faktyczna opieka skarżącej nad niepełnosprawnym dziadkiem w okresie od [...] czerwca 2020 r. do [...] stycznia 2021 r. (data śmierci H. P.) nie budziła wątpliwości organów w toku postępowania, bowiem nie zlecano w tej sprawie wywiadu środowiskowego w trybie art. 23 ust. 4aa u.ś.r., na co zwrócił już uwagę Sąd w wyroku z 5 maja 2021 r. Organy odstąpiły natomiast od ustalenia zakresu tej opieki oraz oceny, czy uniemożliwiała ona skarżącej podjęcie zatrudnienia z uwagi na śmierć H. P..

W ocenie Sądu zakres tej opieki powinien być ustalony przez Kolegium samodzielnie lub w trybie art. 136 § 1 k.p.a. na podstawie dostępnego materiału dowodowego w postaci oświadczenia skarżącej z [...] czerwca 2021 r. (k. [...]. akt administracyjnych organu I instancji), decyzji o przyznaniu stronie specjalnego zasiłku opiekuńczego (k. [...]-[...] akt administracyjnych organu I instancji), ewentualnie wywiadów środowiskowych sporządzanych na okoliczność przyznania ww. zasiłku w okresie od

[...] czerwca 2017 r. do [...] października 2020 r., znajdujących się w aktach administracyjnych dotyczących wydania przez Wójta decyzji: z [...] lipca 2017 r. Nr [...], z [...] listopada 2017 r. Nr [...], z [...] listopada 2018 r. Nr [...], z [...] sierpnia 2019 r. Nr [...] oraz z [...] listopada 2019 r. Nr [...].

W świetle powyższego Sąd uznał, że kontrolowana decyzja została wydana

z naruszeniem art. 153 p.p.s.a. oraz z istotnym naruszeniem przepisów postępowania wyjaśniającego, tj. art. 7, art. 15, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., które przełożyło się na nieprawidłową wykładnię przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a u.ś.r. Dlatego orzeczono o uchyleniu zaskarżonej decyzji, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a.

Ponownie rozpoznając sprawę Kolegium przy ustalaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla skarżącej w związku z opieką nad niepełnosprawnym H. P. w okresie od [...] czerwca 2021 r. do [...] stycznia 2022 r. będzie zobowiązane do zastosowania się do uwag i wytycznych zawartych w uzasadnieniu wyroku.