Wyrok NSA, sygn. akt SA 681/81
NSA w Warszawie (przed reformą)
Data orzeczenia: 1981-04-23 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 999
Hasła tematyczne: Wywłaszczanie nieruchomości
Administracyjne postępowanie
Powołane przepisy: article: art. 7
journal: Dz.U. 1980 nr 9 poz. 26
law: Obwieszczenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 marca 1980 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego.
article: poz. 64
journal: Dz.U. 1974 nr 1 poz. 0
Teza: 1. Brak księgi wieczystej lub zbioru dokumentów dla wywłaszczanej nieruchomości, w związku z którym nie został spełniony warunek z art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości /t.j. Dz.U. 1974 nr 10 poz. 64 ze zm./, nie daje organowi administracji podstaw do pozbawienia osób trzecich, na rzecz których ustanowione zostały prawa rzeczowe ograniczone lub inne prawa obciążające wywłaszczaną nieruchomość, uprawnień wynikających z tego przepisu.

2. Rozpoznając sprawę objętą hipotezą z art. 27 ust. 1 cytowanej ustawy, organ administracji jest obowiązany rozpatrzyć wszystkie okoliczności niezbędne dla ustalenia, czy do depozytu sądowego należy przekazać całość sumy odszkodowania, czy tylko jej część niezbędną dla zabezpieczenia praw osób trzecich.

3. Organ administracji państwowej rozstrzygający w kwestii złożenia do depozytu sądowego całości lub tylko części sumy odszkodowania przypadającego właścicielowi wywłaszczanej nieruchomości obciążonej na rzecz osób trzecich ograniczonymi prawami rzeczowymi lub innymi prawami o podobnej treści, powinien kierować się przesłankami wypływającymi z zasady słusznych interesów stron /art. 7 Kpa/, to jest mieć na względzie zarówno zabezpieczenia interesu osoby, na rzecz której nieruchomość została obciążona tymi prawami, jak i interes właściciela nieruchomości.

TEZY

1. Brak księgi wieczystej lub zbioru dokumentów dla wywłaszczanej nieruchomości, w związku z którym nie został spełniony warunek z art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości /t.j. Dz.U. 1974 nr 10 poz. 64 ze zm./, nie daje organowi administracji podstaw do pozbawienia osób trzecich, na rzecz których ustanowione zostały prawa rzeczowe ograniczone lub inne prawa obciążające wywłaszczaną nieruchomość, uprawnień wynikających z tego przepisu.

2. Rozpoznając sprawę objętą hipotezą z art. 27 ust. 1 cytowanej ustawy, organ administracji jest obowiązany rozpatrzyć wszystkie okoliczności niezbędne dla ustalenia, czy do depozytu sądowego należy przekazać całość sumy odszkodowania, czy tylko jej część niezbędną dla zabezpieczenia praw osób trzecich.

3. Organ administracji państwowej rozstrzygający w kwestii złożenia do depozytu sądowego całości lub tylko części sumy odszkodowania przypadającego właścicielowi wywłaszczanej nieruchomości obciążonej na rzecz osób trzecich ograniczonymi prawami rzeczowymi lub innymi prawami o podobnej treści, powinien kierować się przesłankami wypływającymi z zasady słusznych interesów stron /art. 7 Kpa/, to jest mieć na względzie zarówno zabezpieczenia interesu osoby, na rzecz której nieruchomość została obciążona tymi prawami, jak i interes właściciela nieruchomości.


SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny uznał zasadność skargi Kazimierza i Heleny małżonków O. na decyzję Wojewody Łomżyńskiego z dnia 8 stycznia 1981 r. w przedmiocie przekazania do depozytu sądowego kwoty odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość i na podstawie art. 207 par. 2 pkt 1 i 3 Kpa uchylił zaskarżoną decyzję oraz zgodnie z art. 208 Kpa zasądził od Wojewody Łomżyńskiego zwrot kosztów postępowania na rzecz skarżących.


UZASADNIENIE

Na wniosek Zarządu Gospodarki Terenami w W.M. z dnia 23 października 1980 r. Naczelnik Miasta i Gminy w W.M., decyzją z dnia 24 listopada 1980 r., nr ZGT 8221/41/80, orzekł:

1/ wywłaszczenie na rzecz Skarbu Państwa zabudowanej nieruchomości o powierzchni 453 m2 położonej w W.M. przy ul. D., oznaczonej na wyrysie geodezyjnym jako nr 438/1, nie mającej założonej księgi wieczystej ani zbioru dokumentów, stanowiącej własność Kazimierza i Heleny małżonków O., z przeznaczeniem tej nieruchomości pod budowę budynku wielorodzinnego spółdzielczego;

2/ za wywłaszczoną nieruchomość ustalił na rzecz Kazimierza i Heleny małżonków O. odszkodowanie w wysokości 162.549 zł;

3/ przekazanie z przyznanego odszkodowania - za zgodą właścicieli - kwoty 22.724 zł dla Spółdzielni Mieszkaniowej w W.M. na poczet wkładu na lokal zamienny dla Marianny M., która zamieszkiwała w budynku objętym wywłaszczeniem, pozostałej zaś kwoty, tj. 139.825 zł - do Banku Spółdzielczego w W.M. na książeczkę terminową z zastrzeżeniem wypłaty za zezwoleniem Naczelnika Miasta i Gminy;

4/ wypłata odszkodowania Kazimierzowi i Helenie małżonkom O., miała nastąpić za zezwoleniem Naczelnika Miasta i Gminy z chwilą, gdy decyzja stanie się ostateczna,

5/ Filomena J., mająca dożywocie na wywłaszczonej nieruchomości w postaci "wydzielenia pomieszczenia na zamieszkanie i jedzenia przy wspólnym stole", może dochodzić roszczeń w stosunku do Kazimierza i Heleny małżonków O. przed sądem powszechnym;

6/ wydanie nieruchomości nastąpi z chwilą, gdy decyzja stanie się ostateczna.

W uzasadnieniu tej decyzji podano m.in., że Kazimierz O. ma również akt własności ziemi i z dnia 4 czerwca 1973 r. wydany przez Wydział Rolnictwa i Leśnictwa b. PPRN w W.M. na grunt o powierzchni 7.955 ha, na którym również ciąży prawo dożywocia na rzecz Filomeny O. /obecnie J./ w postaci wydzielenia pomieszczenia na zamieszkanie i jedzenie przy wspólnym stole. Wywłaszczenie działki o powierzchni 453 m2 nie spowoduje zatem utraty posiadanych praw przez Filomenę J., gdyż może ona dochodzić na drodze cywilnoprawnej przeniesienia tych praw na pozostałą część majątku Kazimierza O.

Od powyższej decyzji odwołała się do Wojewody Łomżyńskiego Filomena J., wnosząc o uchylenie lub zmianę pkt 3 zaskarżonej decyzji i przekazanie do ponownego rozpoznania lub o przekazanie odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość w kwocie 139.825 zł do depozytu sądowego. Skarżąca podała, że ze względu na nieprzyjazne stosunki, jakie wytworzyły się między nią a Kazimierzem i Heleną małżonkami O., nie będzie mogła korzystać z dożywocia, zamierza więc wystąpić na drogę sądową z żądaniem zamiany uprawnień objętych treścią prawa dożywocia na dożywotnią rentę odpowiadającą wartości tego prawa, obawia się więc, że w wypadku wypłacenia kwoty odszkodowania na rzecz Kazimierza i Heleny małżonków O. mogłaby mieć trudności z wyegzekwowaniem przypadających jej należności.

Wojewoda Łomżyński decyzją z dnia 8 stycznia 1981 r., nr GT.III-8221-4-37/80 uchylił przedstawione wyżej pkt 4 i 5 zaskarżonej decyzji, a jej pkt 3 zmienił w ten sposób, że kwotę odszkodowania przewidzianą do wypłaty dla Kazimierza i Heleny małżonków O. w wysokości 139.825 zł przekazał do depozytu sądowego, w pozostałej zaś części decyzję tę utrzymał w mocy. W uzasadnieniu decyzji organu odwoławczego podano m.in., że zgodnie z art. 27 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości /t.j. Dz.U. 1974 nr 10 poz. 64 ze zm./ odszkodowanie za wywłaszczenie nieruchomości obciążonej prawem rzeczowym, a "do takich niewątpliwie należy zaliczyć prawo dożywocia", może być wypłacone do rąk właściciela nieruchomości tylko za zgodą osoby, której prawo to przysługuje. W razie braku takiej zgody odszkodowanie za wywłaszczoną nieruchomość należy złożyć do depozytu sądowego w celu podziału tej sumy pomiędzy osoby uprawnione. Wywłaszczona działka nr 438/1, stanowiąca własność Kazimierza i Heleny małżonków O., obciążona jest prawem dożywocia na rzecz Filomeny J., która nie zgodziła się na wypłatę do rąk właścicieli całego odszkodowania, dlatego też[ odszkodowanie to należało wpłacić do depozytu sądowego, korygując odpowiednio zaskarżoną decyzję organu administracji państwowej I instancji.

Decyzję Wojewody Łomżyńskiego zaskarżyli do Naczelnego Sądu Administracyjnego Kazimierz i Helena małżonkowie O. Skarżący m.in. podnoszą, że wprawdzie działka nr 438/1 obciążona jest /podobnie jak i grunt o powierzchni 7,955 ha/ prawem dożywocia na rzecz Filomeny O. w postaci "wydzielenia pomieszczenia na zamieszkanie i jedzenie przy wspólnym stole", to jednak działka ta wraz ze znajdującym się na niej budynkiem była wyłączną własnością i pochodziła z dorobku nieżyjącego obecnie ojca skarżących Jana O. oraz jego nieżyjącej od 1947 r. żony Czesławy. Filomena J. /trzecia żona Jana O./ korzystała z przyznanego jej pomieszczenia na zamieszkanie tylko do czasu zawarcia związku małżeńskiego z Mieczysławem J., z którym obecnie zamieszkuje i prowadzi wspólną kuchnię, natomiast z "jedzenia przy wspólnym stole" nie korzystała nigdy ponieważ miała rentę /z pracy poza rolnictwem/ i z renty tej utrzymuje się. Wstrzymanie wypłaty odszkodowania utrudnia skarżącym - jak podnoszą - wykończenie budowanego przez nich domu mieszkalnego oraz budynków gospodarczych na nowym siedlisku. Skarżący wnoszą więc o uchylenie decyzji Wojewody Łomżyńskiego i o wyrażenie zgody na wypłatę do ich rąk całości odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość - zgodnie z treścią decyzji Naczelnika Miasta i Gminy w W.M.

Odpowiadając na skargę Wojewoda Łomżyński, wniósł o jej oddalenie i powołał się - podobnie jak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji - na art. 27 cytowanej ustawy z dnia 12 marca 1958 r. zaznaczając, że wprawdzie prawo dożywocia ustanowione na rzecz Filomeny J. nie zostało ujawnione w księdze wieczystej ani w zbiorze dokumentów /o których mowa w tym przepisie/ z powodu ich braku, ale zasady współżycia społecznego przemawiają za zabezpieczeniem prawa dożywocia, a w konsekwencji - za rozstrzygnięciem zawartym w zaskarżonej decyzji.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Obowiązujące przepisy, w szczególności art. 196 par. 1 Kpa, upoważniają Naczelny Sąd Administracyjny do badania decyzji administracyjnych wyłącznie pod kątem ich zgodności z prawem, do tych zatem kwestii ograniczyć się muszą rozważania w niniejszej sprawie. Podstawę prawną zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości /t.j. Dz.U. 1974 nr 10 poz. 64 ze zm./. Przepis ten przewiduje: "jeżeli nieruchomość jest obciążona na rzecz osób trzecich prawami rzeczowymi ujawnionymi w księdze wieczystej lub w zbiorze dokumentów, wypłata do rąk osoby uprawnionej może nastąpić tylko po przedstawieniu przez nią dowodu, że osoby, którym te prawa przysługują, wyrażają zgodę na wypłatę; w braku zgody należy przypadającą do wypłaty sumę odszkodowania lub jej część niezbędną na zaspokojenie obciążeń złożyć do depozytu sądu rejonowego właściwego ze względu na położenie nieruchomości w celu podziału tej sumy pomiędzy osoby uprawnione; podział odbywa się według przepis o podziale sumy uzyskanej przez egzekucję nieruchomości".

Dożywocie nie jest - wbrew temu, co podano w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji - prawem rzeczowym /por. księga druga pt. "Własność i inne prawa rzeczowe" art. 126-352 Kc/, lecz należy do zobowiązań /por. księga trzecia pt. "Zobowiązania" art. 353-921 Kc/. Przepisy dotyczące dożywocia zamieszczone są tam w art. 908-916. Jednakże wobec brzmienia art. 910 par. 1 tego kodeksu /"Przeniesienie własności nieruchomości na podstawie umowy o dożywocie następuje z jednoczesnym obciążeniem nieruchomości prawem dożywocia. Do takiego obciążenia stosuje się odpowiednio przepisy o prawach rzeczowych ograniczonych"/, przy wywłaszczeniu nieruchomości obciążonej prawem dożywocia ma odpowiednie zastosowanie przepis art. 27 ust. 1 cyt. ustawy z dnia 12 marca 1958 r., przepis ten bowiem - mówiąc ogólnie o obciążeniu nieruchomości prawami rzeczowymi - dotyczy oczywiście również praw rzeczowych ograniczonych. A zatem przy wywłaszczeniu nieruchomości obciążonej prawem dożywocia należy postępować tak, jak gdyby dana nieruchomość była obciążona prawem rzeczowym /art. 910 par. 1 Kc/.

Wprawdzie art. 27 ust. 1 cytowanej ustawy z dnia 12 marca 1958 r. przewiduje, że dla jego zastosowania konieczne jest, by prawa rzeczowe obciążające nieruchomość na rzecz osoby trzeciej były ujawnione w księdze wieczystej lub w zbiorze dokumentów, to jednak jest rzeczą oczywistą, że warunek ten może dotyczyć jedynie wypadków, gdy dla danej nieruchomości została założona księga wieczysta lub zbiór dokumentów. Okoliczność bowiem, że dla danej nieruchomości brak jest księgi wieczystej lub zbioru dokumentów, a więc w konsekwencji nie mógł być spełniony przewidziany w tym przepisie warunek ujawnienia w nich praw rzeczowych obciążających tę nieruchomość na rzecz osób trzecich, nie może pozbawić osób, na rzecz których prawa te zostały ustanowione, uprawnień wynikających z tego przepisu; odmienne stanowisko pozostawałoby w sprzeczności z zasadami przewidzianymi zwłaszcza w art. 4 i 5 kodeksu cywilnego. W sprawie objętej skargą zarówno sam fakt ustanowienia, jak i treść prawa dożywocia obciążającego na rzecz Filomeny J. wywłaszczoną nieruchomość, nie budzą wątpliwości i nie są kwestionowane przez skarżących. Nie ma zatem przeszkód do zastosowania art. 27 ust. 1 cytowanej ustawy z dnia 12 marca 1958 r. i pod tym względem zaskarżona decyzja nie budzi zastrzeżeń.

Artykuł 27 ust. 1 omawianej ustawy przewiduje możliwość złożenia do depozytu sądowego bądź całej przypadającej do wypłaty sumy odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość, bądź też jej części niezbędnej na zaspokojenie obciążeń. Wybór jednej z tych dwóch możliwości pozostawiony został uznaniu organów administracji państwowej. Jest to uznanie swobodne, nie może natomiast być uznaniem dowolnym. Wyznacznikami granic swobodnego uznania są w tym wypadku przede wszystkim: przewidziany w omawianym przepisie element zabezpieczenia kwoty niezbędnej na zaspokojenie obciążeń przypadających na rzecz osób uprawnionych oraz przewidziany w art. 7 Kpa wzgląd na interes społeczny i słuszny interes obywateli. Przed wydaniem decyzji organ administracji państwowej obowiązany jest więc zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy w tym względzie /art. 77 par. 1 Kpa/. Zarówno z uzasadnienia decyzji Wojewody Łomżyńskiego, jak i z odpowiedzi na skargę ni wynika, by przed wydaniem zaskarżonej decyzji rozważono celowość przekazana do depozytu sądowego części kwoty odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość tak, aby z jednej strony - mając na względzie słuszny interes Filomeny J. - zabezpieczyć zaspokojenie praw ciążących na jej rzecz na wywłaszczonej nieruchomości, a z drugiej strony - mając na względzie słuszny interes właścicieli wywłaszczonej nieruchomości Kazimierza i Heleny O. - nie pozbawiać ich przed rozstrzygnięciem sprawy przez sąd powszechny możliwości dysponowania pozostałą częścią kwoty, co ma dla nich - jak podnoszą w skardze - szczególne znaczenie z uwagi na wydatki związane z koniecznością zakończenia prac przy budowie nowego siedliska. Analiza sformułowań zarówno zaskarżonej decyzji, jak i odpowiedzi na skargę, może powodować uzasadnione wątpliwości co do tego, czy organ administracji państwowej II instancji w ogóle dostrzegł, że w art. 27 ust. 1 cytowanej ustawy przewidziana jest możliwość przekazania do depozytu sądowego tylko części przypadającej do wypłaty sumy odszkodowania. Powyższe uchybienia stanowi naruszenie m.in. art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r., jak również art. 7, art. 77 par. 1 i art. 107 par. 3 Kpa, przy czym naruszenie to miało istotny wpływ na wynik sprawy.

W tej sytuacji na podstawie art. 207 par. 2 pkt 1 i 3 należało uchylić zaskarżoną decyzję organu II instancji.