Wyrok WSA w Bydgoszczy, sygn. akt II SA/Bd 722/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy
Data orzeczenia: 2021-09-14 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Renata Owczarzak (spr.) Sędziowie sędzia WSA Jerzy Bortkiewicz sędzia WSA Elżbieta Piechowiak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 14 września 2021 r. sprawy ze skargi M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] marca 2021 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Ż. z dnia [...] lutego 2021r. Nr [...].


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] lutego 2021 r., nr [...] Burmistrz Ż., działając na podstawie art. 2 pkt. 2, art. 3, art. 17, art. 20, art. 23, art. 24, art. 25, art. 26 art. 27, art. 29, art. 32 ustawy o świadczeniach rodzinnych z dnia 28 listopada 2003 r. (Dz. U.2020 r., poz. 111 z pózn. zm.), rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 lipca 2018 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny i specjalny zasiłek opiekuńczy, wysokości świadczeń rodzinnych oraz wysokości zasiłku dla opiekuna (Dz. U. z 2018 r., poz. 1497), rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1466) oraz art. 104, art. 127a ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm.), po rozpatrzeniu wniosku z dnia [...].02.2021 r., orzekł o odmowie przyznania M. M. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wnioskowanego na H. S..

Uzasadniając decyzję organ pierwszej instancji wyjaśnił, że w dniu [...].02.2021 r. M. M. złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką H. S., legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym na stałe.

Organ dokonał weryfikacji danych H. S. w rejestrze PESEL, z którego wynika, że jest zamężna, natomiast przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych w zw. z art. 128 i 129 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego uzależnia przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom niż matka, ojciec czy opiekun faktyczny danej osoby, które rezygnują z aktywności zawodowej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności od tego, czy na osobach tych ciąży wobec podopiecznej obowiązek alimentacyjny zgodnie z przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala przy tym kolejność zobowiązanych, w związku z czym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba zobowiązana nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami - art. 132 k.r.o. Ze złożonego oświadczenia wynika, że mąż H. S. - B. Skarżyński w tym roku ukończy 90 lat i sam wymaga opieki w związku ze swoimi chorobami, a tym samym nie jest w stanie sprawować opieki nad żoną.

Organ I instancji wyjaśnił również, że M. M. zamieszkuje wraz z matką H. S. oraz sprawuje opiekę nad matką, która wymaga stałej opieki ze względu na jej stan zdrowia (oświadczenie z dnia [...].02.2021 r.).

Po dokonaniu analizy sprawy orzekający organ stwierdził, że nie zostały spełnione przesłanki umożliwiające przyznanie wnioskowanego świadczenia ze względu na okoliczność, iż niepełnosprawność H. S. nie została ustalona do ukończenia 18 roku życia lub do ukończenia 25 roku życia w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej oraz pozostaje w związku małżeńskim.

W odwołaniu od powyższej decyzji M. M. wyraziła niezadowolenie z treści jej rozstrzygnięcia i powołała się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia [...] października 2014 r., sygn. akt K 38/13 wskazując, że jej ojciec nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności, lecz pomimo tego nie jest w stanie sam sprawować opieki nad żoną, ponieważ w tym roku kończy 90 lat i jest osobą schorowaną i sam wymaga opieki.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze po rozpatrzeniu odwołania, decyzją z dnia [...] marca 2021 r., nr SKO Nr [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

Uzasadniając decyzję organ odwoławczy podniósł, iż stosownie do treści art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2019 r., poz. 2086, dalej K.r.o.) obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Natomiast zgodnie z art. 130 K.r.o. obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji, wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka.

Zdaniem Kolegium, małżonek nie jest objęty obowiązkiem alimentacyjnym wobec drugiego małżonka, na co wskazuje odmienność regulacji art. 128 K.r.o. i 130 K.r.o., przy czym przepis art. 16 a ust. 1 u.ś.r. rozróżnia osoby objęte obowiązkiem alimentacyjnym oraz małżonka.

Kolegium stwierdziło, że świadczenie pielęgnacyjnie, stosownie do zapisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie przysługuje małżonkowi, gdyż nie jest on wymieniony w katalogu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. W związku z powyższym, okoliczności dotyczące stanu zdrowia małżonka, nie mają wpływu na orzeczenie dotyczące przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Organ odwoławczy wyjaśnił również, że w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., o sygn. akt K 38/13, przepis art. 17b ust. 1 u.ś.r. został uznany za niekonstytucyjny i nie stanowi przeszkody do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom wymienionym w art. 17 ust. 1 u.ś.r.

W skardze do Sądu M. M. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i przyznanie wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, zarzucając decyzji naruszenie prawa materialnego w zakresie art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz art. 128 i art. 130 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przez niewłaściwą ich interpretację.

Zdaniem skarżącej, zarówno dokonana przez SKO w niniejszej decyzji wykładnia obowiązujących przepisów prawa, jak i ustalony na podstawie materiału dowodowego stan faktyczny, nie powinny prowadzić do utrzymania w mocy zaskarżonej decyzji, a ponadto organ sam sobie zaprzecza uzasadniając decyzję w taki sposób, jakby prawidłowo zostały spełnione przesłanki uzyskania wnioskowanego świadczenia, a pomimo tego w żaden sposób nie odnosi się do ustalenia prawa do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, dlatego wydana przez SKO decyzja jest zupełnie niezrozumiała.

Odnosząc się do pierwszej przesłanki negatywnej odmawiającej przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, warunkującej przyznanie świadczenia momentem powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki, tj. nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie dłużej niż do ukończenia 25 roku życia, która zdaniem organu I instancji wykluczała możliwość przyznania świadczenia osobom, u których niepełnosprawność powstała w późniejszym okresie, skarżąca wskazała, że SKO w B. podzieliło jej pogląd dotyczący niekonstytucyjności art. 17 b ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którym nie stanowi on przeszkody do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom wymienionym w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Organ II instancji przyznał, iż powstanie niepełnosprawności u matki skarżącej, jako osoby wymagającej opieki, w późniejszym okresie nie stanowi przesłanki uniemożliwiającej przyznanie wnioskowanego świadczenia.

Natomiast co do drugiej przesłanki stanowiącej podstawę odmowy przyznania świadczenia ( tj. okoliczności, iż w pierwszej kolejności do opieki nad niepełnosprawną matką zobowiązany jest jej mąż - B. S.), to pomimo oświadczeń skarżącej znajdujących się w aktach sprawy, szczegółowo opisanych w odwołaniu od decyzji organu I instancji wskazujących, iż pomimo nie posiadania orzeczenia o niepełnosprawności przez B. S., z racji wieku - 90 lat i chorób, nie jest w stanie spełnić obowiązku alimentacyjnego wobec swojej małżonki, gdyż sam wymaga stałej opieki, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w zaskarżonej decyzji wyraziło pogląd, iż małżonek nie jest objęty obowiązkiem alimentacyjnym, co abstrahując od słuszności, bądź nie tak dokonanej interpretacji przepisów prawa wynikających z art. 128 i art. 130 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zupełnie niezrozumiałym - na kanwie powyższego - jest dla skarżącej fakt nie przyznania świadczenia przez organ II instancji, gdyż zgodnie z załączonym materiałem w aktach sprawy, fakt istnienia obowiązku alimentacyjnego B. S., wyprzedzającego jej obowiązek alimentacyjny, stanowiły jedyną podstawę odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego przez organ I instancji.

Skoro zatem organ II instancji wyraził pogląd, iż małżonek nie jest objęty obowiązkiem alimentacyjnym, to niezgodnym z obowiązującymi w tym zakresie przepisami prawnymi - art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych - jest odmowa przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego na matkę - H. S..

Skarżąca podkreśliła, iż zamieszkuje wspólnie z rodzicami, sprawuje stałą opiekę nad matką - H. S., legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby i zgodnie z brzmieniem art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w związku ze sprawowaną opieką nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

W odpowiedzi na skargę organ, nie znajdując podstaw do jej uwzględnienia, wniósł o jej oddalenie wskazując, że po ponownej analizie akt sprawy nie znalazł podstaw do zmiany zaskarżonego orzeczenia, ponieważ zostało ono podjęte zgodnie ze stanem faktycznym oraz w oparciu o obowiązujące przepisy prawa.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

Niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. 2020 r., poz. 374 ze zm.) w związku z wystąpieniem przesłanek w przepisie tym wymienionych.

Stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2021 r., poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm. dalej "p.p.s.a.").

Przeprowadzona w tak zakreślonych ramach sądowa kontrola legalności zaskarżonej decyzji, a także z mocy art. 135 p.p.s.a. poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, doprowadziła Sąd do uznania, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

Przedmiotem skargi jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] marca 2021 r., nr SKO Nr [...], utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza Ż. z dnia [...] lutego 2021 r., nr [...] o odmowie przyznania M. M. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wnioskowanego na matkę - H. S..

Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji słusznie uznając, że brak wskazania w orzeczeniu o niepełnosprawności daty jej powstania, nie może stanowić podstawy do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., K 38/13, w którym to orzeczeniu Trybunał dokonał kontroli pod względem zgodności z Konstytucją art. 17 ust. 1b u.s.r. Jednocześnie Kolegium odmówiło przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uznając, że uwzględnienie wniosku skarżącej nie jest możliwe z uwagi na wystąpienie negatywnej przesłanki, wynikającej z treści art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.s.r. - matka skarżącej pozostaje w związku małżeńskim z osobą, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W ocenie Sądu stanowisko Kolegium jest prawidłowe jedynie w zakresie dotyczącym braku możliwości odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z powodu braku wskazania daty powstania niepełnosprawności.

W orzecznictwie sądów administracyjnych nie budzi wątpliwości, że przy ocenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad dorosłą osobą niepełnosprawną należy pominąć kryterium daty powstania niepełnosprawności. Wniosek taki wyprowadza się z brzmienia art. 190 ust. 1 i ust. 3 Konstytucji RP, z którego wynika, że orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, wchodząc w życie z dniem ogłoszenia, o ile Trybunał nie określi innego terminu utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego - co w przypadku istotnej w sprawie regulacji nie miało miejsca. Jeżeli więc Trybunał Konstytucyjny uznał art. 17 ust. 1b u.ś.r. za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, to znaczy, że od dnia 23 października 2014 r., w którym weszło w życie przedmiotowe orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, powołany art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie może być stosowany w dotychczasowym kształcie swojej treści zakwestionowanej przez Trybunał Konstytucyjny (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5 grudnia 2017r., I OSK 1079/17, z 11 lipca 2017r. I OSK 1600/16, wszystkie powołane przeczenia sądów administracyjnych dostępne na stronie: http://orzeczenia.nsa,gov.pl). Kwestia ta w orzecznictwie sądów administracyjnych nie budzi wątpliwości i powinna zostać uwzględniona zarówno przez organ odwoławczy, jak i organ I instancji.

Oceniając natomiast stanowisko zajęte przez organ odwoławczy na tle regulacji wynikającej art. 17 ust. 1 u.ś.r. to wskazać należy, że w świetle zasad i wartości konstytucyjnych oraz poglądów samego Trybunału Konstytucyjnego i orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego i wojewódzkich sądów administracyjnych, jest ono przedwczesne. Kolegium zdaje się uznało, choć informacje w zakresie braku objęcia obowiązkiem alimentacyjnym w zasadzie nie uzasadniają przyjętego rozstrzygnięcia, że świadczenie pielęgnacyjnie stosownie do zapisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie przysługuje małżonkowi, gdyż nie jest on wymieniony w katalogu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego i w związku z tym okoliczności dotyczące stanu zdrowia małżonka, nie mają wpływu na orzeczenie dotyczące przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, jak również sądów administracyjnych występuje pogląd o konieczności dokonania funkcjonalnej i celowościowej wykładni mającego tutaj zastosowanie przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. W szczególności w wyroku z 25 stycznia 2021 r., sygn. akt I OSK 2103/20 NSA stwierdził (stanowisko to Sąd podziela), że sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim przez inną osobę niż małżonek, lecz obciążoną obowiązkiem alimentacyjnym, w szczególności przez dziecko niepełnosprawnego małżonka, nie wyłącza możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie sprawującej opiekę. Przyznanie tegoż świadczenia możliwe jest także w sytuacji, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem sam nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale obiektywnie nie jest zdolny tego obowiązku wypełnić, a opiekę tą - niejako w zastępstwie małżonka - sprawuje osoba zobowiązana w dalszej kolejności do alimentacji na rzecz osoby wymagającej opieki. Tym samym pozostawanie w związku małżeńskim będzie stanowić tylko wtedy przeszkodę w przyznaniu świadczenia, gdy małżonek osoby wymagającej opieki będzie w stanie skutecznie taką pomoc świadczyć.

Z kolei w wyroku z 11 stycznia 2017 r., sygn. I OSK 1113/15 NSA wskazał, że błędne jest stanowisko opierające się wyłącznie na językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. w oderwaniu od kontekstu systemowego i celowościowego. W ocenie Sądu oparcie się wyłącznie na językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. prowadzi do konkluzji, których nie można pogodzić z konstytucyjnymi zasadami praworządności i równości (art. 2 i art. 32 Konstytucji). Nie można bowiem zaakceptować takiego rozumowania, według którego, gdy stan zdrowia obydwojga małżonków uniemożliwia im bycie dla siebie wzajemnie oparciem, pozostali członkowie rodziny, którzy chcą - a jednocześnie również mają obowiązek sprawować nad nimi opiekę - nie mogą uzyskać świadczenia, mimo że mogliby być do niego uprawnieni, gdyby choć jedno z małżonków posiadało ustalenie znacznego stopnia niepełnosprawności. Sąd stwierdził również, że skoro rezultaty wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a w związku z art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie dają się pogodzić z konstytucyjnymi zasadami praworządności i równości, to konieczne stało się zweryfikowanie rezultatów językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a w związku z art. 17 ust. 1 u.ś.r. przy pomocy wykładni systemowej i celowościowej powyższych przepisów. Odwoływanie się do wartości konstytucyjnych w procesach wykładni stanowi bowiem przejaw zarówno systemowego, jak i celowościowego interpretowania prawa. Przełamanie rezultatów językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. jest w ocenie orzekającego Naczelnego Sądu Administracyjnego konieczne w wyżej wskazanym kierunku, aby treść norm prawnych regulujących sprawy świadczeń pielęgnacyjnych była zgodna z konstytucyjnymi zasadami praworządności oraz ochrony i poszanowania więzi rodzinnych. W ocenie NSA art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nie należy interpretować zgodnie z jego literalną treścią, lecz z uwzględnieniem wykładni celowościowej przy uwzględnieniu wartości wynikających z art. 18 i art. 32 Konstytucji, tj. równości wobec prawa oraz ochrony małżeństwa i dobra rodziny.

W wyrokach NSA z dnia 17 grudnia 2009 r. sygn. akt I OSK 722/09 i sygn. akt I OSK 723/09; z dnia 18 listopada 2015 r. sygn. akt I OSK 1200/14 wskazano podobnie, że negatywna przesłanka z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., rozumiana w sposób językowy wywołuje daleko idące negatywne konsekwencje dla rodziny i małżeństwa. Otóż, gdy stan zdrowia obydwojga małżonków powoduje, że nie są oni w stanie być dla siebie wzajemnie wsparciem, pozostali członkowie rodziny, którzy chcą, a jednocześnie mają również obowiązek sprawować nad nimi opiekę, nie mogą uzyskać świadczenia, które uzyskaliby gdyby taki związek małżeński nie istniał. Podkreślono, że tak rozumiany przepis oznacza swoistą sankcję dla osób pozostających w związku małżeńskim i w konsekwencji taka wykładnia nie może się ostać w świetle art. 18 Konstytucji RP. Powyższe potwierdza również analiza treści art. 71 Konstytucji RP, w myśl którego państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny. Przepis ustawy nie powinien zatem wywoływać skutku w postaci rozwiązywania małżeństw w celu uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla osób sprawujących opiekę nad rodzicem, podczas gdy pozostaje on w związku małżeńskim z drugim niepełnosprawnym rodzicem. Wskazano nadto, że z podobnych przyczyn literalna wykładnia tegoż przepisu kłóci się z treścią art. 32 Konstytucji RP, w myśl którego, wszyscy są wobec prawa równi oraz wszyscy mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne. Zatem osoby pozostające w związku małżeńskim, których małżonkowie z uwagi na wiek lub stan zdrowia nie są w stanie sprawować nad nimi opieki, powinny być traktowane tak jak osoby, które w związku małżeńskim nie pozostają. Obydwie bowiem kategorie osób w jednakowym stopniu wymagać będą opieki osób trzecich.

Należy również uwzględnić stanowisko zajęte przez Trybunał Konstytucyjny w sprawie o sygn. P 38/09. Trybunał postanowieniem z 25 maja 2010 r. umorzył ostatecznie postępowanie w związku z niespełnieniem przez pytanie prawne Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy wymagań formalnych. Trybunał umarzając postępowanie zauważył, że: "analiza praktyki sądów administracyjnych, dokonana w postanowieniu o sygn. P 38/09, prowadzi do wniosku, że możliwe jest nadanie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach w praktyce sądowej takiego brzmienia, które nie prowadziłoby do wniosku o wewnętrznej sprzeczności ustawy o świadczeniach."

Ponadto już w samej ustawie o świadczeniach rodzinnych można odnaleźć przesłanki pozwalające na przełamanie kategorycznego brzmienia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a. Jak wskazał WSA w Rzeszowie w prawomocnym wyroku z dnia 7 lipca 2020 r., sygn. II SA/Rz 230/20, a także w wyroku z 23 lutego 2021 r., sygn. II SA/Rz 1417/20, z jednej strony jest oczywiste, że przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeśli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jednak z drugiej strony nie należy zapominać, że kategoryczne brzmienie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. jest osłabione przez treść art. 17 ust. 1 u.ś.r. Ten ostatni przepis stanowi bowiem, że osobom wymienionym w pkt 1-3 oraz innym niż tam wymienione osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 roku - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny (a więc także małżonkom), z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli osoby te nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą tej opieki wymagającej (osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji). Racją wyłączenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad osobą jej wymagającą i pozostającą w związku małżeńskim jest przyjęte przez ustawodawcę założenie, że jeżeli współmałżonek osoby wymagającej opieki jest osobą zdolną do sprawowania tej opieki, to opieka ta powinna być sprawowana przez tego współmałżonka niezależnie od kwestii przysługiwania mu świadczeń rodzinnych z tego tytułu.

Ustawodawca wyłącza jednak powyższą przesłankę negatywną w sytuacji, gdy współmałżonek sam jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności. Pod tym względem unormowanie wynikające z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. w zakresie przesłanki negatywnej znacznego stopnia niepełnosprawności osoby mającej sprawować opiekę jest treściowo zbliżone do art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., jednak pełni inną funkcję. O ile art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wyłącza możliwość nabycia świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę o znacznym stopniu niepełnosprawności, o tyle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. eliminuje przeszkodę do nabycia świadczenia pielęgnacyjnego przez niebędącą współmałżonkiem osobę, na której zgodnie z przepisami k.r.o. ciąży obowiązek alimentacyjny. Prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie może więc nabyć osoba obciążona obowiązkiem alimentacyjnym nad osobą wymagającą opieki, nie tylko taka, która jest dotknięta znacznym stopniem niepełnosprawności, lecz także taka, która nie jest w stanie uczynić zadość swojemu obowiązkowi lub od której uzyskanie wymaganego świadczenia jest obiektywnie niemożliwe lub nadmiernie utrudnione (art. 132 k.r.o.). Zatem pozostawanie przez osobę wymagającą opieki w związku małżeńskim nie tylko ze współmałżonkiem dotkniętym znacznym stopniem niepełnosprawności, lecz także takim, który nie jest w stanie sprawować efektywnie i realnie opieki (osobiście lub za pośrednictwem innych osób) powoduje, że przesłanka negatywna nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. zostaje wyeliminowana.

Wprawdzie interpretację zmierzającą do uznania prawa do świadczenia przez osobę zobowiązaną do alimentacji, w przypadku braku orzeczenia o znacznym stopniu niesprawności małżonka osoby podopiecznej należy stosować bardzo ostrożnie, gdyż organy nie są powołane do ustalania stanu zdrowia zobowiązanego małżonka to mogą wystąpić sytuacje wyjątkowe, które należy ocenić w okolicznościach danej sprawy.

W takiej sytuacji trzeba przyjąć, że skoro współmałżonek osoby wymagającej opieki nie może jej sprawować, to należy rozważyć w dalszej kolejności możliwość nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r., w tym przez krewnych, na których ciąży obowiązek alimentacyjny (art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.).

W konsekwencji art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. należy wykładać w ten sposób, że rozstrzygnięcie o zasadności wniosku skarżącej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z pracy w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką zależy od jednoznacznego ustalenia, czy przedmiotową opiekę jest zdolny sprawować jej współmałżonek, a nie wyłącznie od ustalenia, że podopieczna pozostaje w związku małżeńskim, a okoliczności dotyczące stanu zdrowia małżonka nie mają wpływu na orzeczenie dotyczące przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W okolicznościach rozpoznawanej sprawy organ powinien przynajmniej wyjaśnić te okoliczności mając na uwadze podeszły wiek podopiecznej.

W ocenie Sądu Kolegium nie zastosowało art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. w interpretacji wyżej wskazanej, ograniczając się jedynie do wadliwej wykładni przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r..

Uwzględniając natomiast rezultaty wykładni systemowej oraz funkcjonalnej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., szczegółowo opisane we wcześniejszym fragmencie uzasadnienia należy stwierdzić, że organy nie dokonały ustaleń faktycznych dotyczących tego, czy po stronie małżonka podopiecznej istnieją obiektywne przeszkody uniemożliwiające sprawowanie opieki. Powyższe prowadzi do wniosku o naruszeniu art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. W toku postępowania organy administracji ustaliły, że B. S. ma 90 lata i sam wymaga opieki z uwagi na swój wiek. W świetle tych okoliczności wysoce wątpliwym jest, aby był w stanie sprawować opiekę nad swoją małżonką. Niemniej jednak okoliczności te muszą zostać w sposób niebudzący wątpliwości zweryfikowane, jako że w toku analizowanego postępowania administracyjnego organy zaniechały w ogóle ustaleń w zakresie dotyczącym obiektywnych możliwości sprawowania opieki przez małżonka podopiecznej. W związku z powyższym należy dokonać wyczerpujących ustaleń w zakresie sytuacji zdrowotnej małżonka podopiecznej oraz sytuacji majątkowej w kontekście możliwości ewentualnego sfinansowania opieki przez osobę trzecią. Należy bowiem ocenić, czy stan zdrowia małżonka podopiecznej pozwala na sprawowanie nad nią opieki w sposób efektywny i bezpieczny. Jeżeli bowiem potwierdzą się twierdzenia skarżącej, że B. S. sam wymaga opieki w związku z swoimi chorobami, to sprawowanie opieki przez niego nad H. S. wydaje się wykluczone.

W toku ponownie prowadzonego postępowania organy będą zobowiązane uwzględnić przedstawione powyżej zalecenia co do ustaleń faktycznych, jakich należy dokonać tak, aby przeprowadzone postępowanie spełniało standardy procesowe, wyznaczone przez art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a.

W związku z powyższym Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 P.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję organu odwoławczego oraz decyzję organu pierwszej instancji.