Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1455/09
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2010-09-07 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6293 Przejęcie gospodarstw rolnych
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art 41 i 42, 44, art 1 ust 1
journal: Dz.U. 1946 nr 49 poz 279
law: Dekret z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Arkadiusz Despot - Mładanowicz (spr.) Sędziowie: sędzia NSA Andrzej Jurkiewicz sędzia del. WSA Jolanta Rudnicka Protokolant Andrzej Nędzarek po rozpoznaniu w dniu 7 września 2010 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej W. Z. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 22 czerwca 2009 r. sygn. akt II SA/Op 118/09 w sprawie ze skargi W. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia [...] grudnia 2008 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności aktu nadania 1. uchyla zaskarżony wyrok i decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia [...] grudnia 2008 r. nr [...] oraz poprzedzającą ją decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia [...] kwietnia 2008 r. nr [...] 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu na rzecz W. Z. kwotę 600 zł (sześćset) tytułem zwrotu kosztów postępowania


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu wyrokiem z dnia 22 czerwca 2009r., sygn. akt II SA/Op 118/09 oddalił skargę W. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia [...] grudnia 2008 r., nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności aktu nadania.

Wyrok został wydany w następujących okolicznościach sprawy.

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2008 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu, na podstawie art. 156 § 1 i art. 158 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), odmówiło stwierdzenia nieważności aktu nadania Powiatowej Komisji Osadnictwa Rolnego w K. z dnia 6 lipca 1947 r., nr 212, o nadaniu gospodarstwa rolnego położonego w N. o powierzchni około 8 ha użytków rolnych wraz z budynkami i inwentarzem martwym, D. J. W uzasadnieniu organ wskazał, że postępowanie wszczęto na skutek wniosku W. Z., która podniosła w nim zarzut wydania aktu z rażącym naruszeniem prawa z uwagi na to, że w dacie jego podjęcia gospodarstwo, którego dotyczył, stanowiło własność jej matki. Powołując się na ustalenia dokonane w toku postępowania organ wskazał, że wnioskodawczyni jest następcą prawnym E. i A. G. . Wyjaśnił, że E. G. był właścicielem gospodarstwa rolnego w miejscowości L. (B. ), w przysiółku N. o powierzchni ogólnej 3,0619 ha, wraz z zabudowaniami. Zmarł w 1942 r., a spadek po nim odziedziczyła żona A. G. oraz dzieci W. Z. i G. G. Od 1 lutego 1946 r. do 9 października 1980 r. A. G. była jednak zameldowana w B., co potwierdzone zostało w Urzędzie Miejskim w K. We wniosku strona wskazała, że nieruchomość w B. wraz z dziećmi opuściła już w maju 1945 r. Organ zaznaczył, że opuszczenie to zbiega się z datą wydanego przez Komisarza Ziemskiego Powiatowego Urzędu Ziemskiego w K. w dniu 25 maja 1945 r. nadania tymczasowego, stanowiącego podstawę objęcia przez D. J. gospodarstwa we wsi N. , jak w nim zaznaczono "po G. ", o powierzchni 3,06 ha. Jednocześnie też we wniosku o przyznanie prawa własności nieruchomości ziemskiej/rolnej na Ziemiach Odzyskanych, z dnia 15 października 1946 r., D. J. podał, że gospodarstwo rolne, w tym grunty orne 2,91 ha pod zabudowaniami 0,15 ha (dom mieszkalny, stodoła, obora, stajnia), objął w posiadanie w dniu 27 maja 1945 r. Organ ustalił, że kwestionowane przez stronę akty administracyjne wskazywały powierzchnię gospodarstwa: akt nadania około 8 ha użytków rolnych, a orzeczenie o wykonaniu aktu nadania 7,81 ha. Żaden z tych dokumentów nie zawierał jednak informacji, jakie działki gospodarstwa rolnego D. J. stanowiły uprzednio gospodarstwo rolne E. G. Takiego dowodu brak w aktach sprawy przedstawionych przez Starostę K. , jak również w dokumentach przedłożonych do akt przez wnioskodawczynię. Jednocześnie też po licznych zmianach w zakresie stanu posiadania gospodarstwa D. J. , takich jak zwrot jednej z działek na rzecz Skarbu Państwa, spadkobranie, sprzedaż, użytkowanie wieczyste, czy darowizna działek, prawo własności przysługuje obecnie różnym podmiotom, a czynności prawne dotyczące tych nieruchomości wywarły nieodwracalne skutki prawne.

Uwzględniając zgromadzone dowody oraz ustalenia dokonane w toku postępowania organ, powołując art. 1, art. 2, art. 3, art. 41 i art. 42 dekretu z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska (Dz. U. Nr 49, poz. 279 ze zm.) stwierdził, iż brak w aktach sprawy dowodu wskazującego, na jakiej podstawie z dekretu, włączono gospodarstwo E. G. do zapasu ziemi dysponowanego przez władze Państwa Polskiego. Przyznał przy tym, iż okoliczności faktyczne wskazują, że mogło to nastąpić zarówno na podstawie art. 41 jak i art. 42 dekretu. Z tego też względu jako chybione przyjął twierdzenie, że akt nadania został wydany z rażącym naruszeniem prawa, a w szczególności, jak podniosła wnioskodawczyni, art. 12 Konstytucji PRL z dnia 22 lipca 1952 i art. 1 dekretu. Uznał, że twierdzenie takie przede wszystkim wymagałoby wykazania rażącego naruszenia przepisów dekretu, natomiast z akt sprawy wynika, że A. G. wraz z dziećmi opuściła nieruchomość, którą przed wejściem w życie dekretu objął w posiadanie, a następnie przejął D. J. Z tych też względów organ stwierdził, że w sprawie brak jakiejkolwiek przesłanki stwierdzenia nieważności, określonej w art. 156 § 1 K.p.a., a także przesłanki stwierdzenia wydania aktu z rażącym naruszeniem prawa.

Decyzją z dnia [...] grudnia 2008 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu utrzymało w mocy decyzję własną, objętą wnioskiem o ponowne rozpoznanie sprawy.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu W. Z. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] kwietnia 2008 r.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu podtrzymało argumentację przytoczoną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniosło o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu oddalając skargę zaskarżonym wyrokiem wskazał, że pogląd zaprezentowany w zaskarżonej decyzji zasługuje na aprobatę. Przede wszystkim Sąd zwrócił uwagę na bezsporną w sprawie okoliczność, że A. G. opuściła gospodarstwo rolne w N. w maju 1945r., natomiast zamieszkała na stałe w B. , gdzie została zameldowana na pobyt stały od dnia 1 lutego 1945r. Jednocześnie z mocy nadania tymczasowego z 25 maja 1945r. wydanego przez Komisarza Ziemskiego Powiatowego Urzędu Ziemskiego w K. wynika, że gospodarstwo rolne we wsi N. "po G. " o powierzchni 3.06 ha objął w posiadanie D. J. Okoliczność tą potwierdza wniosek o przyznanie prawa własności nieruchomości ziemskiej/rolnej na Ziemiach Odzyskanych z 15 października 1945r. oraz protokół z 22 maja 1945r. przekazania repatriantowi gospodarstwa w posiadanie przez Państwowy Urząd Repatriacyjny. Powyższe oznacza, że w dacie wejścia w życie dekretu przedmiotowe gospodarstwo rolne nie znajdowało się w posiadaniu A. G.

Zdaniem Sądu skoro przed dniem wejścia w życie dekretu z 1946r. D. J. objął gospodarstwo rolne, nie będące już wówczas w posiadaniu poprzednich właścicieli, w tym poprzedniczki prawnej skarżącej, to zostały spełnione przesłanki warunkujące możliwość przejęcia na własność Państwa gospodarstwa rolnego A. G. i włączenia tej nieruchomości do zapasu ziemi, a w konsekwencji, do Państwowego Funduszu Ziemi, po myśli art. 1 i 4 dekretu. Równocześnie zostały spełnione przesłanki przewidziane w art. 41 i 42 dekretu, warunkujące nadanie D. J. gospodarstwa rolnego wskazanego aktem nadania Nr 212 z 6 lipca 1947r.

Wbrew stanowisku skarżącej, z treści dekretu z 1946r. wynika, że osadnik mógł nabyć własność gospodarstwa rolnego i zabudowań z nieruchomości ziemskich, które w dniu wejście w życie dekretu stanowiły własność osób fizycznych. Pozwalały na to przywołane wyżej przepisy art. 41 i 42 w brzmieniu obowiązującym na dzień 6 lipca 1946r., a więc stanu prawnego obowiązującego w dacie sporządzenia kwestionowanego aktu nadania. Stanowisko takie potwierdza dodatkowo treść przepisu art. 43 stanowiącego, iż dotychczasowi właściciele nieruchomości ziemskich, o których mowa w art. 41 i 42 dekretu mieli prawo do odpowiedniego odszkodowania w naturze w drodze bezpłatnego nadania im gospodarstwa (działki) w trybie dekretu z 1946 r.

W ocenie Sądu, brak jest w świetle okoliczności sprawy podstaw do uznania, że organ wydając orzeczenie z dnia 6 lipca 1946r. (akt nadania Nr 212), naruszył prawo i to w stopniu rażącym. Przepisy art. 1 i 4 dekretu nie mogą być interpretowane jako wykluczające możliwość włączenia do Państwowego Funduszu Ziemi, a dalej nabycia przez osobnika gospodarstwa (działki) należącej uprzednio do osoby fizycznej. Organ ten działał w granicach prawa i nie naruszał przepisów art. 1 i 4 przy uwzględnieniu treści art. 41 i 42 dekretu. Wskazać przy tym przyjdzie, że "nadaniem tymczasowym" z 25 maja 1945r. Powiatowy Urząd Ziemski w K. polecił D. J. "objęcie gospodarstwa we wsi N. po G. i uczynił go odpowiedzialnym za stan i prawa związane z gospodarstwem. Przepis art. 44 dekretu zawierał upoważnienie dla Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych oraz Ziem Odzyskanych, w porozumieniem z Ministrem Skarbu, do wydania rozporządzenia ustalającego właściwe władze do orzekania o przejęciu na własność Państwa nieruchomości ziemskich wymienionych w art. 41 i 42 dekretu, oraz do orzekania o przyznanie przewidzianego w art. 43 odszkodowania w naturze, tudzież tryb postępowania przed tymi organami.

Zgodnie z § 4 rozporządzenia z 18 czerwca 1947r. w sprawie przejmowania na własność Państwa nieruchomości ziemskich na mocy art. 41 i 42 dekretu z 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska (Dz. U. Nr 48, poz.249) za władze, które były właściwe w rozumieniu art. 41 ust. 1 dekretu do wydania zarządzenia lub udzielenia zezwolenia na objęcie w posiadanie opuszczonych nieruchomości, uważa się Państwowy Urząd Repatriacyjny, urzędy ziemskie i powiatowe władze administracji ogólnej, stąd mając na uwadze treść nadania tymczasowego z 25 maja 1945r. nie można zarzucić organom naruszenia art. 41 i 42 dekretu. W niniejszej sprawie brak było zatem podstaw do stwierdzenia nieważności aktu nadania Nr 212 na podstawie art. 156 K.p.a., co oznacza, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu.

W kontekście zarzutów skargi Sąd podniósł dodatkowo, że ograniczony procesowo przedmiot postępowania administracyjnego w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji determinuje odpowiednio zakres postępowania sądowoadministracyjnego. Jeżeli więc organ w omawianej sprawie dokonywał ustaleń co do ewentualnych, kwalifikowanych wad decyzji na podstawie stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dacie wydania kwestionowanego rozstrzygnięcia, to nie jest możliwe stawianie pod adresem tego organu zarzutu błędnego ustalenia stanu faktycznego. Oczywiście nie można wykluczyć sytuacji, że wada skutkująca nieważnością decyzji ma swoje źródło w wadliwie ustalonym stanie faktycznym sprawy. Musiałoby to mieć związek z rażącym naruszeniem norm prawa procesowego, mającego wpływ na nieprawidłowe zastosowanie prawa materialnego w rozstrzyganej sprawie. Zdaniem Sądu, taka sytuacja w przedmiotowej sprawie nie miała miejsca, bowiem akta administracyjne zawierały dokumenty pozwalające na wydanie zakwestionowanego aktu nadania w trybie dekretu z 1946r. ( w tym wniosek D. J. z 15 października 1946r. o przyznanie prawa własności nieruchomości ziemskiej, rolnej, na Ziemiach Odzyskanych, "nadanie tymczasowe z 25 maja 1945r." Komisarza Ziemskiego Powiatowego Urzędu Ziemskiego, protokół z 22 maja 1945r. o przekazaniu D. J. gospodarstwa "po E. G. , orzeczenie Gminnej Komisji Weryfikacyjnej o uznaniu "A. G. wraz z rodziną za Polaka" - protokół weryfikacyjny z 17 grudnia 1945r., potwierdzenie faktu zameldowania A. G. w B. od 1 lutego 1946r).

Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności, Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) oddalił skargę jako bezzasadną.

Od powyższego wyroku W. Z. wniosła skargę kasacyjną, zaskarżając wyrok w całości, zarzucając:

I. naruszenie przepisów postępowania sądowoadministracyjnego, które miało

istotny wpływ na wynik sprawy:

- art. 134 § 1 p.p.s.a.;

- art. 141 § 4 p.ps.;

- art. 151 p.p.s.a.

II. naruszenie przepisów prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie:

-art. 156 § 1 pkt 2 Kpa

- art. 1, art. 25, art.4, art. 42 dekretu z dnia 6 września 1946r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska (Dz. U. Nr 49, poz. 279 ze zm.)

- § 2, § 3 ust.1 i 2,§ 4, § 5 rozporządzenia z 18 czerwca 1947r. w sprawie przejmowania na własność Państwa nieruchomości ziemskich na mocy art. 41 i 42 dekretu z 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska (Dz. U. Nr 48, poz.249)

Wskazując na powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Opolu oraz zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania podług norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że dla przedmiotowej sprawy kluczowe znaczenie ma legalność przejęcia przez Państwo nieruchomości, którą poprzedniczka prawna skarżącej musiała opuścić wbrew swojej woli. Przepis art. 41 powołanego dekretu z dnia 6 września 1946 r. stanowił, że nieruchomości ziemskie, stanowiące własność osób, które uzyskały obywatelstwo polskie w trybie ustawy z dnia 28 kwietnia 1946 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego osób narodowości polskiej zamieszkałych na obszarze Ziem Odzyskanych (Dz. U. R. P. Nr 15, poz. 106), przejmuje się na własność Państwa i włącza do zapasu ziemi, określonego w art. 1, jeśli po opuszczeniu jej przez właściciela i osoby prawa jego reprezentujące nieruchomość ta z mocy zarządzenia właściwej władzy lub za jej zezwoleniem została przed wejściem w życie niniejszego dekretu objęta w posiadanie przez inną osobę. Natomiast art. 42 stanowił, że mogą być również przejęte na własność Państwa i włączone do zapasu ziemi, określonego w art. 1, nieruchomości ziemskie, które w dniu wejścia w życie niniejszego dekretu nie znajdują się w posiadaniu dotychczasowych właścicieli lub osób prawa ich reprezentujących.

W przedmiotowej sprawie w ogóle nie ustalono jaka była podstawa przejęcia, czy art. 41, czy też art. 42 tego dekretu. Jednak koniecznym warunkiem włączenia takich prywatnych nieruchomości do zapasu ziemi, o którym mowa w art. 1 tego dekretu i stosowania przepisów o aktach nadania i całego systemu osadnictwa było tylko i wyłącznie wydanie orzeczenia administracyjnego o przejęciu gospodarstwa. Skarżąca kasacyjnie wskazała, że zgodnie z § 3 oraz § 4 rozporządzenia z 18 czerwca 1947 r. w sprawie przejmowania na własność Państwa nieruchomości ziemskich na mocy art. 41 i 42 dekretu z 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska władzą orzekającą o przejęciu na własność Państwa nieruchomości, o których mowa w art. 41-42, jest powiatowa władza administracji ogólnej jako władza osiedleńcza.

Wojewódzki Sąd Administracyjny nie wziął pod uwagę tego, że takie orzeczenie o przejęciu nieruchomości w ogóle nie zostało wydane, a więc nie mogło w konsekwencji być przedmiotem nadania. Nie ma żadnego znaczenia nadanie tymczasowe z dnia 25 maja 1945 r. Sąd w zaskarżonym wyroku w ogóle nie odniósł się do kwestii braku orzeczenia o przejęciu. W uzasadnieniu wyroku problem ten nie był w ogóle badany. Sąd podzielił pogląd organu, że nieruchomość podlegała pod zakres powołanego dekretu z dnia 6 września 1944 r. pomijając jednak to fundamentalne zagadnienie. Stanowi to naruszenie zarówno art. 134 § 1 jak i art. 141 § 4 p.p.s.a.

Brak wydania orzeczenia o przejęciu oznacza, że brak było koniecznego aktu administracyjnego który warunkował objęcie takiego gospodarstwa rygorem powołanego dekretu z dnia 6 września 1946 r. Przedmiotowy majątek nie mógł być więc w tym stanie faktycznym w ogóle przedmiotem aktu nadania. Dlatego też dziwi stwierdzenie Samorządowego Kolegium Odwoławczego, że spełnione zostały przesłanki z art. 41 i 42 tego dekretu. Podstawą do takiego stwierdzenia mogłoby być tylko i wyłącznie orzeczenie o przejęciu majątku, a nie akt nadania. Wydanie aktu przejęcia w trybie powołanego rozporządzenia gwarantowało stronie możliwości wystąpienia z wnioskiem o ustalenie odszkodowania (§ 5 rozporządzenia). Dlatego też zaskarżony wyrok narusza art. 1, art. 41 i 42 powołanego dekretu z dnia 6 września 1946 r. oraz § 2-5 powołanego rozporządzenia

Zadaniem skarżącej zadysponowanie przedmiotowym gospodarstwem utraconym przez jej matkę wbrew jej woli było niedopuszczalne, skoro formalnie nie wydano orzeczenia o przejęciu. W konsekwencji nie było możliwości w dniu 6 lipca 1947 r. wydania aktu nadania, bo cały czas nie było formalnego przejęcia nieruchomości. Zdaniem Samorządowego Kolegium Odwoławczego, które niejako podzielił Sąd, faktyczne wejście w posiadanie nieruchomość ma ten sam skutek co wydanie orzeczenia o przejęciu. Z takim stanowiskiem absolutnie nie można się zgodzić. Jest oczywistym, że akt nadania dotyczył nieruchomości nie wchodzącej w skład zasobu. Poprzedniczka prawna skarżącej wobec braku orzeczenia o przejęciu nie mogła się w ogóle bronić, odwoływać się w celu rzetelnego i legalnego rozstrzygnięcia sprawy przejęcia mienia. Innymi słowy przedmiotowe gospodarstwo zostało zawłaszczone bez wydania koniecznego orzeczenia administracyjnego. Dlatego nie może ulegać wątpliwości, że obowiązkiem Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu było stwierdzenie nieważności powołanego aktu nadania, względnie stwierdzenie że ten akt został wydany z rażącym naruszeniem prawa, co otworzyłoby drogę do otrzymania słusznego odszkodowania, którego pozbawiona została A. G.

Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego wypracowało konsekwentne stanowisko odnośnie właściwego rozumienia terminu "rażące naruszenie prawa". Stosownie do powyższego rażące naruszenie prawa zachodzi wtedy, gdy treść decyzji pozostaje w wyraźnej sprzeczności z przepisami prawa i gdy charakter tego naruszenia powoduje, że decyzja taka nie może być akceptowana jako akt wydany przez organ praworządnego państwa. Cechą rażącego naruszenia prawa jest również to, że treść decyzji pozostaje w oczywistej sprzeczności z treścią zastosowanego w niej przepisu. Opisane powyżej uchybienia do jakich doszło przy wydawaniu zaskarżonego wyroku muszą prowadzić do stwierdzenia, że nie było jakichkolwiek podstaw do zastosowania art. 151 p.p.s.a. i do oddalenia skargi.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna została oparta na usprawiedliwionej podstawie.

W rozpoznawanej sprawie stan faktyczny nie budził wątpliwości. Kwestia zasadnicza dla rozstrzygnięcia sprawy sprowadza się do zagadnienia: czy w świetle przepisów dekretu z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska (Dz. U. Nr 49, poz. 279) oraz rozporządzenia Ministrów: Rolnictwa i Reform Rolnych, Ziem Odzyskanych oraz Administracji Publicznej z dnia 18 czerwca 1947 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu w sprawie przejmowania na własność Państwa nieruchomości ziemskich na mocy art. 41 i 42 dekretu z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska (Dz. U. Nr 48, poz. 249) osadnik mógł nabyć własność gospodarstwa rolnego i zabudowań nieruchomości ziemskich, które w dniu wejścia w życie dekretu stanowiły własność osób fizycznych ?

Sąd pierwszej instancji udzielił na powyższe pytanie odpowiedzi pozytywnej, wskazując na przepisy art. 41 i 42 dekretu w brzmieniu obowiązującym na dzień 6 lipca 1946 r. Skarżąca kasacyjnie natomiast kwestionuje to stanowisko, wskazując, że warunkiem koniecznym włączenia nieruchomości ziemskich, stanowiących własność osób fizycznych, do zapasu ziemi było wydanie orzeczenia administracyjnego o przejęciu nieruchomości.

Rozstrzygając powyższe zagadnienie w pierwszej kolejności trzeba wskazać, że zgodnie z art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 6 września 1946 r. na tworzenie gospodarstw rolnych i działek osadniczych oraz uzupełnienie gospodarstw rolnych nieżywotnych przeznaczono na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska wszelkie nieruchomości ziemskie, z wyjątkiem tych, które w dniu wejścia w życie niniejszego dekretu stanowiły własność osób fizycznych. Nieruchomości te stanowiły zapas ziemi (art. 1 ust. 2).

Do zapasu ziemi mogły zostać również włączone, w przypadkach gospodarczo uzasadnionych, nieruchomości lub ich części, położone w granicach administracyjnych miast, z wyjątkiem tych, które w dniu wejścia w życie dekretu stanowiły własność osób fizycznych (art. 2 ust. 1 dekretu).

Z powyższych przepisów wynika, że co do zasady nieruchomości ziemskie stanowiące w dniu wejścia w życie własność osób fizycznych nie wchodziły do zapasu ziemi i w związku z tym nie przechodziły z mocy prawa na własność Państwa (art. 4 dekretu).

Nieruchomości ziemskie stanowiące własność osób fizycznych mogły zostać przejęte na własność Państwa i włączone do zapasu ziemi w przypadkach określonych w art. 41 i 42 omawianego dekretu. Jednakże przejęcie to nie następowało z mocy prawa, lecz wymagało wydania aktu administracyjnego orzekającego o przejęciu na własność Państwa określonej nieruchomości. W przepisie art. 41 ust. 1 użyto sformułowania "przejmuje się", zaś w art. 42 "mogą być przejęte". Jednocześnie w art. 44, stanowiącym delegację do wydania rozporządzenia wykonawczego jednoznacznie wskazano, że akt ten ustali władze powołane do orzekania o przejęciu na własność Państwa nieruchomości ziemskich, wymienionych w art. 41 i 42.

W rozporządzeniu wykonawczym z dnia 18 czerwca 1947 r. w § 3 ust. 1 ustalono, że władzą orzekającą o przejęciu na własność Państwa nieruchomości, o których mowa w art. 41-42, jest powiatowa władza administracji ogólnej jako władza osiedleńcza. Zaś w ust. 2 § 3 zawarto regulację, w myśl której postępowanie w sprawie przejęcia nieruchomości na własność Państwa wszczyna się z urzędu lub na wniosek osoby zainteresowanej. Jednocześnie podkreślenia wymaga okoliczność, że wniosek o przyznanie odszkodowania w naturze, o którym mowa w art. 43 dekretu, należało złożyć w ciągu 6 miesięcy od daty wykonalności orzeczenia o przejęciu nieruchomości na własność Państwa.

Z powyższego wynika, że włączenie do zapasu ziemi nieruchomości ziemskich, o których mowa w art. 41 ust. 1 i art. 42 dekretu mogło nastąpić po przeprowadzeniu postępowania wywłaszczeniowego i wydaniu orzeczenia o przejęciu określonej nieruchomości ziemskiej na własność Państwa.

Zatem Sąd pierwszej instancji dokonał błędnej wykładni art. 41 i art. 42 dekretu, co w konsekwencji doprowadziło do niewłaściwego zastosowania art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. i art. 41 oraz art. 42 dekretu. Jednocześnie Sąd pominął zupełnie treść §§ 3 i 5 rozporządzenia z dnia 18 czerwca 1947 r.

Z powyższy rozważań wynika, że wadliwe rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji jest wynikiem naruszenia prawa materialnego, a nie przepisów postępowania.

Przedmiot aktu nadania, jak wynika z systematyki dekretu, mogła stanowić nieruchomość wchodząca w skład zapasu ziemi. Nieruchomości ziemskie, stanowiące własność osób fizycznych, które nie zostały przejęte na własność państwa w trybie art. 41 lub art. 42 dekretu ( nie została w tym przedmiocie wydana decyzja o przejęciu nieruchomości na własność Państwa) nie wchodziły do zapasu ziemi. Wobec tego nie mogły stanowić przedmiotu aktu nadania. Dlatego też w rozpoznawanej sprawie jej rozstrzygnięcie zależy od tego, czy kontrolowany akt nadania z dnia 6 lipca 1947 r. poprzedzony był orzeczeniem o przejęciu na własność Państwa gospodarstwa, stanowiącego własność poprzedników prawnych W. Z., wydanym na podstawie art. 41 lub art. 42 dekretu. Nie jest wystarczające stwierdzenie, że do przejęcia gospodarstwa mogło dojść na podstawie jednego ze wskazanych przepisów. Istotne jest, czy faktycznie zgodnie z prawem do takiego przejęcia doszło.

Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.

O kosztach postępowania orzeczono w oparciu o art. 203 pkt 1 i art. 200 p.p.s.a.