Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 2026/11
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2013-02-06 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 258 par. 2 pkt 8
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 7
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: par. 3 ust. 1 pkt 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
article: art. 28
journal: Dz.U. 2007 nr 11 poz 74
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jedn.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Zofia Borowicz (spr.) Sędzia NSA Czesława Socha Sędzia del. WSA Jacek Czaja Protokolant Patrycja Czubała po rozpoznaniu w dniu 6 lutego 2013 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej S. J. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w O. z dnia 28 lipca 2011 r. sygn. akt I SA/Ol 305/11 w sprawie ze skargi S. J. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2011 r. nr [...] w przedmiocie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w O.


UZASADNIENIE

Objętym skargą kasacyjną wyrokiem z dnia 28 lipca 2011 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w O., po rozpoznaniu skargi S. J. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek, oddalił skargę oraz zasądził ze środków budżetowych WSA w O. na rzecz radcy prawnego wynagrodzenie za pomoc prawną udzieloną skarżącemu z urzędu.

Sąd I instancji za podstawę rozstrzygnięcia przyjął następujące ustalenia:

S. J. pismem z dnia [...] listopada 2010 r. zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne za okres od września 2001 r. do lutego 2003 r. wraz z odsetkami za zwłokę.

Decyzją z dnia [...] marca 2011 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję ZUS z dnia [...] stycznia 2011 r. odmawiającą umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne za okres wrzesień–listopada 2001 r., maj, lipiec–sierpień, październik–grudzień 2002 r. oraz luty 2003 r. wraz z odsetkami za zwłokę w łącznej kwocie 9.423,48 zł.

Organ wskazał, iż z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynikało, że źródłem utrzymania rodziny strony jest świadczenie rentowe w wysokości 836,69 zł brutto. Zobowiązany zajmuje 1/6 mieszkania po zmarłych rodzicach. Kwestia własności mieszkania nie jest uregulowana prawnie. Ponadto strona posiada budynek gospodarczy o pow. 80 m², samochód V. G., rok prod. 1996 oraz przyczepę lekką, rok prod. 1999. Oprócz zaległości z tytułu składek obciążają ją również zaległości z tytułu podatków w łącznej kwocie 67 zł oraz z tytułu kredytu odnawialnego w wysokości 2.000 zł. Stałe wydatki związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego wynoszą ok. 359,42 zł miesięcznie i obejmują: energię elektryczną 166,42 zł, wodę 10 zł, telefon 33 zł, gaz 50 zł, opał 100 zł. Strona ponosi również koszty leczenia w wysokości 100 zł miesięcznie.

Analizując przedmiotową sprawę z punktu widzenia przesłanek umorzenia zaległości organ wskazał, że nie zaistniał żaden z przypadków stanowiących o możliwości uznania całkowitej nieściągalności stosownie do art. 28 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74, dalej: u.s.u.s.). Zobowiązany pobiera bowiem świadczenie rentowne z którego można prowadzić egzekucję. Zakład nie znalazł również podstaw do uwzględnienia wniosku strony w oparciu o art. 28 ust. 3a u.s.u.s.

Odnosząc się do przesłanek umorzenia należności na zasadach określonych w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365 ze zm., dalej: rozporządzenie), Zakład stwierdził, że nie mają one zastosowania w stosunku do należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w części finansowanej przez płatnika za zatrudnianych pracowników. Analizując natomiast sprawę w aspekcie przesłanek umorzenia należności w części dotyczącej wnioskodawcy, Zakład wskazał, iż okoliczność, że stronę obciążają również zobowiązania powstałe u innych wierzycieli, nie może stanowić przesłanki przemawiającej za umorzeniem należności na ubezpieczenie społeczne. Stanowiłoby to w ocenie organu preferowanie spłaty przez nią tych ostatnich zobowiązań względem należności z tytułu składek. Ponadto strona posiada majątek ruchomy w postaci samochodu osobowego i przyczepy. Pomimo podnoszonych twierdzeń o trudnej sytuacji materialnej i zagrożeniu egzystencji strona nie korzysta z pomocy społecznej, co czyniło uprawnionym wniosek, że jej sytuacja nie jest tak dramatyczna. Jednocześnie organ porównując dochody i wydatki zobowiązanego stwierdził, że w sprawie zaistniała przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, ponieważ opłacenie składek pozbawiłoby skarżącego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Wystąpienie tej przesłanki nie powoduje jednak obowiązku wydania pozytywnej dla strony decyzji, gdyż instytucja umorzenia należności została oparta na konstrukcji uznania administracyjnego. Organ uznał natomiast, że w sprawie nie wystąpiły przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 2 i 3 rozporządzenia. W toku postępowania nie przedstawiono jakiejkolwiek dokumentacji medycznej ani zaświadczenia o konieczności sprawowania przez wnioskodawcę opieki nad żoną. Możliwości podjęcia pracy przez zobowiązanego nie wyklucza również częściowa niezdolność do pracy, gdyż jego problemy zdrowotne wiążą się z wypadkiem samochodowym, który miał miejsce w 1985 r., a działalność gospodarczą prowadził do dnia 31 maja 2003 r.

WSA w O. oddalając skargę wskazał, że Zakład w sposób prawidłowy zgromadził materiał dowodowy sprawy oraz dokonał jego wszechstronnej i kompleksowej oceny w kontekście przesłanek umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Wskazał przy tym, że strona w złożonej skardze nie zakwestionowała dokonanych przez Zakład ustaleń faktycznych dotyczących jej sytuacji materialnej, rodzinnej i zdrowotnej. Sformułowane przez skarżącą zarzuty koncentrowały się wokół wyrażonej przez Zakład oceny podnoszonych przez nią okoliczności.

Sąd podzielił stanowisko Zakładu w kwestii niewystąpienia w sprawie podstaw do umorzenia należności na podstawie przepisów art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s., odwołujących się do przesłanki całkowitej nieściągalności należności. Żadna z wymienionych w przepisie art. 28 ust. 3 u.s.u.s. okoliczności nie zachodziła w stosunku do strony skarżącej, w szczególności w toku postępowania egzekucyjnego nie stwierdzono braku majątku, z którego można by prowadzić egzekucję. Z akt sprawy wynikało bowiem, że strona otrzymuje świadczenie rentowe, które może podlegać zajęciu w toku postępowania egzekucyjnego do wysokości podlegającej ochronie.

Sąd I instancji wskazał również, że umorzenie należności z tytułu składek w oparciu o uregulowanie zawarte w § 3 rozporządzenia nie ma zastosowania do należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne pracowników, na co wskazuje treść art. 28 ust. 3a u.s.u.s. Ponadto stosownie do art. 30 u.s.u.s. możliwość umorzenia na podstawie art. 28 i 29 tej ustawy została wyłączona w odniesieniu do składek finansowanych przez ubezpieczonych niebędących płatnikami. W związku z powyższym Zakład decyzją z dnia [...] listopada 2010 r. umorzył postępowanie z wniosku strony w części dotyczącej składek finansowanych przez osoby ubezpieczone niebędące płatnikami składek. Zatem możliwość umorzenia należności z tytułu składek na podstawie przesłanek określonych w ww. rozporządzeniu mogła być rozpatrywana jedynie w odniesieniu do tej ich części, która dotyczyła składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonego będącego jednocześnie płatnikiem składek. W związku z powyższym ZUS przychylił się do twierdzeń skarżącego, że wystąpiła przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Jednak korzystając ze swobody wyboru rozstrzygnięcia, na jaką pozwala mu instytucja uznania administracyjnego, uznał, że pomimo wystąpienia tej przesłanki wniosek strony nie zasługiwał na uwzględnienie. Zdaniem Sądu I instancji, organ w sposób prawidłowy i staranny uzasadnił swoją decyzję. Organ przedstawił bowiem w przekonywujący sposób argumenty, które zadecydowały o odmowie przyznania stronie preferencji w spłacie zadłużenia.

Zdaniem Sądu, w świetle akt sprawy nie było też podstaw do jednoznacznego uznania, że skarżący nie ma i nie będzie miał jakichkolwiek możliwości zarobkowania w przyszłości. Wbrew twierdzeniom strony, nie sposób w treści zaskarżonej decyzji odnaleźć twierdzenia, z którego płynąłby wniosek, iż Zakład przyznał, że sytuacja, w jakiej znalazła się ona, nie daje nawet w dalekiej przyszłości jakichkolwiek perspektyw na spłatę ciążących na niej zobowiązań. W ocenie Sądu, ta najdalej idąca forma pomocy w postaci całkowitej rezygnacji z dochodzenia należności nie była w stanie faktycznym sprawy uzasadniona. Odstąpienie od powszechnego obowiązku regulowania należności publicznoprawnych jest bowiem możliwe jedynie w sytuacji jednoznacznego stwierdzenia, że strona nie tylko obecnie, ale również w przyszłości, nie będzie miała możliwości spłaty zaległości. Skarżący nie jest osobą w podeszłym wieku. Podstawą przyznania mu świadczenia rentowego było stwierdzenie częściowej niezdolności do pracy, co samo w sobie nie przekreśla możliwości podjęcia przez niego jakiejkolwiek, choćby w niepełnym wymiarze czasu, pracy. Ponadto pogłębianie się problemów zdrowotnych skarżący wiąże z urazem, który miał miejsce w wyniku wypadku samochodowego w 1985 r. Zdaniem Sądu, w tym kontekście słusznie Zakład zaakcentował, że uraz ten nie stanowił dla strony przeszkody do prowadzenia działalności gospodarczej, którą zakończyła dopiero w 2003 r. Wywiedzionej przez Zakład oceny nie mogła zmienić również powoływana przez stronę okoliczność, iż na 2012 r. planowana jest operacja stawu biodrowego. Zdarzenie to ma bowiem charakter przyszły i jako takie nie może mieć wpływu na ocenę aktualnej sytuacji strony.

Twierdzeń o braku możliwości uzyskania dochodu na opłacenie należności z tytułu składek nie uzasadniał również stan zdrowia żony wnioskodawcy, gdyż oprócz dowodów na ponoszenie wydatków na leczenie, nie przedstawiono jakichkolwiek dowodów, które by potwierdziły istnienie w sprawie przesłanki umorzenia należności z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, jaką jest nieuzyskiwanie dochodów w związku z koniecznością sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny.

W zgromadzonym materiale dowodowym nie znalazła również potwierdzenia podnoszona przez stronę okoliczność poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności (§ 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia).

Sąd nie dostrzegł również uchybienia przez ZUS przepisom kodeksu postępowania administracyjnego.

W konkluzji Sąd I instancji podkreślił, że nawet zaistnienie przesłanki umorzenia należności nie tworzy automatycznie po stronie Zakładu obowiązku jej umorzenia. Instytucja umorzenia jest bowiem oparta na zasadzie uznania administracyjnego, które powoduje, iż nawet stwierdzenie, że w sprawie występują okoliczności świadczące o spełnieniu określonych przepisami przesłanek, może, lecz nie musi prowadzić do rozstrzygnięcia pozytywnego dla wnioskodawcy.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył S. J., wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA w O. oraz przyznanie od Skarbu Państwa Kasy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w O. kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, oświadczył, że opłaty nie zostały zapłacone w całości lub w części, powiększonych o VAT.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:

Naruszenie przepisów prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, tj.

1) naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. przepisu § 3 ust. 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. w związku z art. 28 ust. 3a u.s.u.s., poprzez niezastosowanie wymienionych przepisów, pomimo uznania przez organ, iż w przedmiotowej sprawie wystąpiły przesłanki wymienione w art. 28 u.s.u.s. oraz ww. rozporządzeniu oraz że opłacanie składek pozbawiłoby skarżącego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) naruszenie przepisów prawa materialnego art. 7 pkt 5 i art. 8 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej, poprzez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że pomimo trudnej sytuacji materialnej skarżący nie korzysta z pomocy społecznej co czyni uprawnionym wniosek, że jego sytuacja nie jest tak drastyczna.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący wskazał, że Sąd I instancji błędnie ocenił, że organ należycie i wnikliwie rozpoznał sytuację materialną zobowiązanego i jego rodziny oraz jego możliwości zarobkowe. Sąd nie wziął pod uwagę, że w budżecie skarżącego nie pozostaje, po zaspokojeniu niezbędnych potrzeb życiowych jakakolwiek kwota, która mogłaby służyć zaspokojeniu należności ZUS.

Ponadto skarżący podniósł, że w sytuacji nieumorzenia składek i egzekwowania ich w drodze postępowania egzekucyjnego będzie zmuszony prosić o pomoc opiekę społeczną. Sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego do środków pomocy państwa, nie jest zgodna z interesem tego obywatela oraz interesem publicznym.

Skarżący zarzucił, że zgodnie z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. ustawodawca przewidział możliwość umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w uzasadnionych przypadkach, które zostały wskazane w § 3 rozporządzenia. Sytuacja przewidziana w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia znajduje zastosowanie w tej sprawie. Zważywszy na treść normatywną § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, podstawę faktyczną dla odmowy umorzenia należności składkowych stanowi ocena stanu majątkowego i rodzinnego płatnika składek i ustalenie, że dalsza spłata należności z tytułu zaległych składek nie spowoduje ciężkich skutków, o których mowa w tym przepisie. Jednocześnie skarżący zarzucił, że podjęciu decyzji zbudowanej w oparciu o uznanie administracyjne towarzyszy konieczność wyważenia interesu społecznego i słusznego interesu strony.

Organ w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie, gdyż za trafny należało uznać zarzut sformułowany w pkt 1 petitum skargi kasacyjnej.

Art. 28 ust. 1 u.s.u.s. dopuszcza możliwość umarzania w całości lub w części przez ZUS należności z tytułu składek, z uwzględnieniem ust. 2-4, gdzie wyodrębniono dwie podstawy i odpowiadające im przesłanki umorzenia. Do pierwszej zaliczono sytuacje, w których występuje całkowita nieściągalność należności (ust. 2 i 3), jeżeli w wyniku egzekucji nie uzyska się efektywnych kwot zmniejszających zobowiązanie dłużnika. W art. 28 ust. 3a u.s.u.s. odmiennie unormowano podstawę i przesłanki umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia. Należności z tytułu składek od takich osób mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. W art. 28 ust. 3b u.s.u.s. zawierającym upoważnienie do wydania przez właściwego ministra rozporządzenia do określenia szczegółowych zasad umarzania takich należności z uwzględnieniem przesłanek uzasadniających umorzenie, sformułowano zalecenie w postaci brania pod uwagę ważnego interesu osoby zobowiązanej do opłacania należności z tytułu składek oraz stanu finansów ubezpieczeń społecznych. Zalecenie to musi być oczywiście uwzględnione przy stosowaniu rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. jako aktu wykonawczego do art. 3b u.s.u.s., w tym mającego zastosowanie w rozpoznawanej sprawie jego § 3 ust. 1 pkt 1. Przepis ten stanowi, że zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. W stosunku do tej grupy osób konieczność uwzględnienia ich ważnego interesu oraz stanu finansów ubezpieczeń społecznych jest konstrukcją podobną do przyjętej w art. 7 k.p.a., gdzie obowiązek załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli stanowi w orzecznictwie i doktrynie podstawowy element uznania administracyjnego (por. wyroki NSA: z dnia 13 grudnia 2007 r., sygn. akt II GSK 264/07; z dnia 21 maja 2009 r., sygn. akt II GSK 1045/08; z dnia 3 września 2010 r., sygn. akt II GSK 745/09, baza orzeczeń nsa.gov.pl).

Powyższe oznacza, że należy oddzielić dowolność od możliwości umorzenia należności przez ZUS w sytuacjach objętych art. 28 u.s.u.s. i przepisami rozporządzenia. Sformułowana w art. 7 k.p.a. ogólna zasada postępowania administracyjnego odnosi się nie tylko do postępowania, lecz również do stosowania prawa materialnego przy wydawaniu decyzji uznaniowych (por. wyroki NSA z dnia 21 lutego 2007 r., sygn. akt II GSK 301/06, lex nr 325379 i z dnia 10 października 2007 r., sygn. akt II GSK 176/07, lex nr 451167). Przy ocenie decyzji ZUS i wyroku Sądu I instancji należy zawsze brać pod uwagę, czy w wyniku egzekucji powstanie zagrożenie utraty możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb bytowych dłużnika. NSA w wyroku z dnia 20 marca 2007 r. (sygn. akt II GSK 345/06, zbiór lex nr 32167) podkreślił, że "(...) gdy ustawodawca przewidział możliwość zastosowania umorzenia należności "w uzasadnionych wypadkach" organ odmawiając zastosowania tej instytucji zobowiązany był należycie wykazać, że okoliczności konkretnej sprawy nie uzasadniają potraktowania jej w sposób szczególny (...). Sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych do środków pomocy państwa, nie jest bowiem zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym (...) norma prawna, która dopuszcza umorzenie należności w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, wobec permanentnie niezadowalającego stanu finansów ubezpieczeń społecznych, nie znalazłaby w praktyce w ogóle zastosowania. Takie rozumienie byłoby natomiast sprzeczne ze społeczną funkcją omawianej instytucji prawnej".

Przedstawienie powyższych uwag i poglądów utrwalonych w orzecznictwie sądowym n.t. sposobu rozumienia uprawnień do umarzania należności z tytułu składek było niezbędne, zważywszy na sposób rozstrzygnięcia przyjętego w zaskarżonym wyroku. Sąd I instancji zwrócił uwagę na charakter uznaniowy decyzji wydawanej przez ZUS w przedmiocie umarzania należności z tytułu składek, podkreślając przy tym, że Zakład korzystając z uznania administracyjnego, dokonuje wyboru rozstrzygnięcia i może – mimo istnienia przesłanki – odmówić uwzględnienia wniosku strony. Natomiast kontrola sądowa legalności decyzji wydanej w konstrukcji uznania administracyjnego sprowadza się do zbadania, czy organ podejmując rozstrzygnięcie uwzględnił całokształt okoliczności faktycznych oraz czy nie naruszył zasady swobodnej oceny dowodów, implikujących końcowe wnioski.

Powyższe stanowisko Sądu I instancji co do zasady jest prawidłowe, jednakże w świetle okoliczności faktycznych niniejszej sprawy nie można uznać, że Sąd rzeczywiście w sposób prawidłowy skontrolował działania organu w tym względzie. Skarżący występując z wnioskiem o umorzenie należności z tytułu składek, wskazywał okoliczności dotyczące sytuacji zdrowotnej jego i żony, ale przede wszystkim także jego sytuacji finansowej i majątkowej. Zatem wskazywał na spełnienie wymogów określonych w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Stanowisko to konsekwentnie podtrzymywał w toku postępowania administracyjnego, w skardze do WSA, a także w piśmie procesowym z dnia 5 lipca 2011 r., w którym zaznaczył, iż żyje poniżej granic minimum socjalnego.

Sąd I instancji akceptując ustalony przez ZUS stan faktyczny sprawy podkreślił, że organ przychylił się do twierdzeń skarżącego, iż jego sytuacja finansowa uzasadniała wniosek co do wystąpienia przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Sąd podkreślił, iż tym samym organ wyraził stanowisko zgodne z prezentowaną argumentacją skarżącego, że jego sytuacja materialna jest bardzo trudna, wręcz zagraża egzystencji jego i jego rodziny. Jednocześnie Sąd I instancji wyraził pogląd, że organ korzystając przy tym ze swobody wyboru rozstrzygnięcia, na jaką pozwala mu instytucja uznania administracyjnego, uznał, iż pomimo wystąpienia tej przesłanki wniosek skarżącego nie zasługiwał na uwzględnienie.

Zdaniem Sądu I instancji stanowisko organu wyrażone w zaskarżonej decyzji było trafne, gdyż organ przedstawił w przekonywujący sposób argumenty, które zdecydowały o odmowie uwzględnienia wniosku.

Z powyższą argumentacją Sądu I instancji co do prawidłowości stosowania przez ZUS regulacji z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia nie sposób się zgodzić. Zwrócić należy uwagę, że organ i Sąd I instancji przyjęły, iż skarżący znajduje się w bardzo trudnej sytuacji, ale nie korzysta ze świadczeń pomocy społecznej, co ich zdaniem samo w sobie jest sprzeczne. W świetle tego co już wyżej wskazał Naczelny Sąd Administracyjny odnosząc się do poglądów prezentowanych w orzecznictwie sądowym, nie można uznać za prawidłową sytuację, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego, pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych, do środków pomocy państwa. Dla oceny czy zachodzą podstawy do zastosowania regulacji z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia bardzo istotna jest szczegółowa, wnikliwa i wszechstronna analiza dotycząca sytuacji finansowej i materialnej osoby ubiegającej się o umorzenie należności z tytułu składek. W tej kwestii stanowisko Sądu I instancji wymaga ponownej oceny. Należy podkreślić, iż ocena taka nie może się sprowadzać jedynie do ustalenia średnich miesięcznych dochodów skarżącego i wskazanych przez niego tzw. stałych wydatków, gdyż konieczna jest przy tym szczegółowa analiza wydatków na utrzymanie rodziny skarżącego oraz dokonanie w świetle takich ustaleń – decydujących dla możliwości zastosowania § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia – oceny, jak ze względu na skutki, do których odnosi się cyt. przepis, przedstawiałaby się możliwość spłaty zadłużenia przez skarżącego. Analiza sytuacji materialnej skarżącego, uwzględniającej zaspokojenie podstawowych potrzeb, nie może być całkowicie oderwana od istoty ubezpieczenia społecznego, a w szczególności jego funkcji ochronnej. Punktem odniesienia przy ocenie, czy spłata zadłużenia w przypadku skarżącego zagraża jego egzystencji, powinna być szczegółowa analiza określonego na ten okres minimum socjalnego oraz minimum egzystencji. Z tych względów postępowanie wyjaśniające w takich sprawach powinno być prowadzone szczególnie starannie, z wykluczeniem stosowania przez organ zachowań automatycznych, którym sprzyja niewątpliwie specyfika umorzenia należności jako instytucji stosowanej wyjątkowo (por. wyroki NSA z dnia 3 września 2010 r., sygn. II GSK 745/09; z dnia 23 kwietnia 2009 r., sygn. II GSK 884/08; wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 10 stycznia 2006 r., sygn. akt III AKa 2617/04). Taka wnikliwa i wszechstronna analiza powinna odnosić się do wszystkich okoliczności faktycznych dotyczących sytuacji skarżącego, a więc nie tylko możliwości finansowych, ale także sytuacji zdrowotnej. W tym kontekście za arbitralne i nieznajdujące głębszej analizy należy uznać stanowisko Sądu akceptujące pogląd organu, że skoro uraz, którego doznał skarżący w wyniku wypadku drogowego w 1985 r. nie przeszkadzał mu w prowadzeniu działalności gospodarczej do 2003 r., nie może stanowić obecnie uzasadnionej przeszkody do podjęcia pracy. Taka ocena wymaga wszechstronnej analizy stanu zdrowia skarżącego, wbrew stanowisku Sądu I instancji, także w kontekście planowanej operacji stawu biodrowego. Ocena w tym zakresie winna być powiązana z analizą sytuacji materialnej zobowiązanego i jego rodziny, uwzględniającej zaspokojenie podstawowych potrzeb. Ponownie wymaga podkreślenia, że przy ocenie spełnienia przesłanek z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia nie można odrywać się od istoty ubezpieczenia społecznego. Jest to system ustawowo zagwarantowanych świadczeń związanych z pracą, służących zaspokojeniu potrzeb wywołanych przez zdarzenia losowe i finansowanych przez ubezpieczonych na zasadzie rozłożenia ich ciężaru na osoby do nich następnie uprawnione. Mieszcząca się w tym systemie również funkcja ochronna ubezpieczenia społecznego nie pozwala na egzekwowanie niespłaconych składek w każdej sytuacji, bez względu na konsekwencje dla zobowiązanego i jego rodziny, na co niezmiennie zwraca się uwagę w orzecznictwie sądowym (por. wyrok NSA z dnia 21 maja 2009 r., sygn. akt II GSK 1045/08, baza orzeczeń nsa.gov.pl). Należy tez pamiętać, że w sytuacji gdy organ administracji stwierdził zaistnienie przesłanek określonych w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, te same przesłanki nie mogą uzasadniać odstąpienia od umorzenia należności składkowych. Te same okoliczności nie mogą bowiem uzasadniać i równocześnie nie uzasadniać umorzenia należności z tytułu składek. Taki zaś wniosek wypływa z rozważań zawartych w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, w szczególności jeżeli chodzi o sytuację finansową skarżącego.

W orzecznictwie zwrócono uwagę, że w razie wykazania przez wnioskodawcę podstaw dla umorzenia należności składkowych ZUS stosownie do przepisu § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, uznaniowy charakter takiej decyzji mógłby przemawiać za odmową uwzględnienia wniosku strony jedynie w sytuacji wykazania przez ZUS istnienia ważnego interesu publicznego przemawiającego za odmową uwzględnienia wniosku strony (por. wyrok NSA z dnia 14 marca 2012 r., sygn. akt II GSK 203/11, baza orzeczeń nsa.gov.pl). Uwzględniając powyższe stwierdzić należy, że zarzut błędnej wykładni § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia skutkował uwzględnieniem skargi kasacyjnej. Ponownie rozpoznając sprawę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w O. uwzględni dokonaną wykładnię prawa i dokona oceny zaskarżonej decyzji pod kątem rozważenia przez organ okoliczności, o których mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia.

Nie zasługiwał na uwzględnienie zarzut sformułowany w pkt 2 petitum skargi kasacyjnej, gdyż Sąd I instancji nie mógł naruszyć powołanych w tym zakresie przepisów art. 7 pkt 5 i art. 8 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej, bowiem ich nie stosował.

O wniosku pełnomocnika z urzędu w przedmiocie przyznania wynagrodzenia z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu zostanie wydane rozstrzygnięcie w trybie art. 258 § 2 pkt 8 p.p.s.a.

Z przyczyn wskazanych na wstępie, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a.