Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1740/16
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2018-09-06 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 156 § 1 pkt 2, art. 158 § 1 i 2
journal: Dz.U. 1945 nr 57 poz 321
law: Dekret z dnia 28 listopada 1945 r. o przejęciu niektórych nieruchomości ziemskich na cele reformy rolnej i osadnictwa.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Maciej Dybowski (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Małgorzata Pocztarek Sędzia del. WSA Mariusz Kotulski Protokolant asystent sędziego Piotr Polak po rozpoznaniu w dniu 6 września 2018 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Skarbu Państwa – Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasów Państwowych [...] od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 stycznia 2016 r., sygn. akt I SA/Wa 1881/15 w sprawie ze skargi Skarbu Państwa – Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasów Państwowych [...] na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] września 2015 r. nr. [...] w przedmiocie reformy rolnej 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od Skarbu Państwa – Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasów Państwowych [...] na rzecz A.M. kwotę 360 (trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Warszawie wyrokiem z dnia 29 stycznia 2016 r. sygn. akt I SA/Wa 1881/15 oddalił skargę Skarbu Państwa Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe Nadleśnictwa [...] na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] września 2015 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Wnioskiem z 13 grudnia 2013 r. A.M. (dalej wnioskodawczyni) wniosła do Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi o stwierdzenie nieważności zarządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z [...] stycznia 1949 r. o przejęciu nieruchomości ziemskiej [...] na własność Państwa.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi (dalej Minister bądź organ nadzoru) decyzją z [...] czerwca 2015 r. nr [...] (dalej decyzja z [...] czerwca 2015 r.), na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 i art. 158 § 1 kpa: 1. stwierdził nieważność zarządzenia z [...] stycznia 1949 r. nr [...] (dalej zarządzenie z [...] stycznia 1949 r.) w części dotyczącej 35,5093 ha gruntów faktycznie nierozparcelowanych przed 1 sierpnia 1945 r., które zostały oznaczone na mapie stanowiącej załącznik do niniejszej decyzji szrafurą koloru szarego; 2. odmówił stwierdzenia nieważności zaskarżonego zarządzenia w pozostałej części.

Wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy wniósł Skarb Państwa Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe Nadleśnictwo [...] (dalej Skarb Państwa PGL LP Nadleśnictwo [...] bądź skarżący), zarzucając naruszenie art. 156 § 1 pkt 2 i art. 158 § 1 kpa przez błędne uznanie, że w niniejszej sprawie zachodzą przesłanki do stwierdzenia nieważności, w sytuacji, gdy takie przesłanki nie zaistniały.

Wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy wniosła Gmina [...] (dalej Gmina), zarzucając decyzji z [...] czerwca 2015 r. rażące naruszenie prawa przez jego błędną wykładnię i zastosowanie, a w szczególności art. 156 § 2 w zw. z art. 158 § 2 kpa. Gmina wniosła o uchylenie decyzji z [...] czerwca 2015 r. w zakresie, w jakim stwierdza ona nieważność zarządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z [...] stycznia 1949 r. w części dotyczącej 35,5093 ha gruntów, które zostały oznaczone na mapie stanowiącej załącznik do zaskarżonej decyzji szrafurą koloru szarego, w części ww. gruntów o powierzchni 5,56 ha i orzeczenie, że przedmiotowe zarządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych w zakresie obszaru ww. gruntów o powierzchni 5,56 ha wydane zostało jedynie z ewentualnym naruszeniem prawa (art. 158 § 2 w zw. z art. 156 § 2 kpa).

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] września 2015 r. nr [...] (dalej decyzja z [...] września 2015 r.), na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa, po rozpatrzeniu obu wniosków o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy decyzję z [...] czerwca 2015 r.

W uzasadnieniu organ nadzoru przedstawił następująco stan sprawy:

Wojewódzki Urząd Ziemski w [...] orzeczeniem z [...] czerwca 1945 r. nr [...] (dalej orzeczenie z [...] czerwca 1945 r.), [na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej - Dz. U. nr 10, poz. 51, dalej rozporządzenie], uznał na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej [Dz. U. z 1945 r. nr 3, poz. 13; dalej dekret z 1944 r.] że nieruchomość ziemska [...] o pow. "60,64" [winno być "ogólnej 60 ha 6393 m. kw., z czego użytków rolnych 26 ha 9588 m. kw. nie podlega parcelacji, wobec czego należy wprowadzić ob. ob. R. i J. M. w posiadanie rozparcelowanego ich majątku; k. 13 akt [...] w brązowej teczce].

Minister Rolnictwa i Reform Rolnych zarządzeniem z [...] stycznia 1949 r. nr [...], na podstawie art. 1 pkt 4 oraz art. 3 i art. 5 dekretu z 28 listopada 1945 r. o przejęciu niektórych nieruchomości ziemskich na cele reformy rolnej i osadnictwa (Dz. U. nr 57, poz. 321; dalej dekret z 1945 r.) [oraz art. 72, 73 ust. 1, art. 75 ust. 1, art. 76 ust. 2, art. 78 i 80 ust. 2 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym Dz. U. R. P. nr 36, poz. 341, zm. z 1934 r. nr 110, poz. 976 i z 1938 r. nr 3, poz. 16; dalej rpa] [przejął nieruchomość ziemską [...] o obszarze 60,6393 ha w powiecie [...], stanowiącą własność małżonków R. i J. M. na własność Skarbu Państwa na rzecz Państwowego Funduszu Ziemi], stwierdzając, że została ona faktycznie rozparcelowana prze[d] 1 sierpnia 1945 r. [k. 14 akt [...] w brązowej teczce].

Minister Rolnictwa i Reform Rolnych orzeczeniem z [...] grudnia 1949 r. nr [...] (dalej orzeczenie z [...] grudnia 1949 r.), na podstawie art. 101 ust. 1 lit. b rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym (Dz. U. nr 36, poz. 341 [ze zm.]) 1. uchylił z urzędu orzeczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z [...] czerwca 1945 r. [...] oraz własne zarządzenie z [...] stycznia 1949 r.; 2. uznał nieruchomość ziemską [...], w pow. [...], stanowiącą własność małżonków R. i J. M., o obszarze 60,74 ha, w tym użytków rolnych ponad 50 ha, za podpadającą pod działanie art. 2 ust. 1 pkt e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej [k. 77 akt [...] w brązowej teczce].

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpatrzeniu wniosku A.M., decyzjami z: [...] grudnia 2004 r. nr [...] (dalej decyzja z [...] grudnia 2004 r.) i [...] czerwca 2005 r. nr [...] (dalej decyzja z [...] czerwca 2005 r.), stwierdził nieważność orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z [...] grudnia 1949 r. znak [...] - jako wydanego z rażącym naruszeniem prawa.

[Decyzjami z: [...] lipca 2007 r. znak [...] (dalej decyzja z [...] lipca 2007 r.) i [...] września 2007 r. [...] (dalej decyzja z [...] września 2007 r.) Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, z urzędu stwierdził nieważność decyzji z: [...] czerwca 2005 r. i [...] grudnia 2004 r. na podstawie art. 156 § 1 pkt 5 kpa, wskazując że obie decyzje były niewykonalne w dniu ich wydania i niewykonalność miała charakter trwały. Minister stwierdził, że przy wydawaniu kontrolowanych decyzji z: [...] czerwca 2005 r. i [...] grudnia 2004 r. nie ustalono aktualnego stanu prawnego przedmiotowej nieruchomości. Z akt sprawy wynikało, że część nieruchomości została trwale rozdysponowana, zaszły zatem nieodwracalne skutki prawne, tym samym niemożliwe było przywrócenie stanu poprzedniego będącego konsekwencją stwierdzenia nieważności zaskarżonego orzeczenia z [...] grudnia 1949 r.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] sierpnia 2013 r. znak [...] stwierdził nieważność decyzji z [...] września 2007 r. i utrzymanej nią w mocy decyzji z [...] lipca 2007 r.].

Ponownie rozpoznając sprawę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi w uzasadnieniu decyzji z [...] września 2015 r. przypomniał, że dotyczy ona ustalenia czy zarządzenie z [...] stycznia 1949 r. Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych, orzekające o przejęciu na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskiej [...], o obszarze 60,6393 ha, w powiecie [...], stanowiącej własność R.M. [i jej] syna J.M. - zostało wydane zgodnie z obowiązującymi przepisami prawnymi oraz zbadania czy zaskarżona decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi naruszyła przepisy prawa przez jego błędną wykładnię lub zastosowanie.

Organ nadzoru podniósł, że zgodnie z orzeczeniem z [...] czerwca 1945 r., nieruchomość ziemska [...] została uznana za niepodpadającą pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN, gdyż zawierała ogółem 60,6393 ha, w tym użytków rolnych 26,9588 ha. Zarządzeniem z [...] stycznia 1949 r., Minister Rolnictwa i Reform Rolnych przejął na własność Skarbu Państwa na rzecz Państwowego Funduszu Ziemi wyżej określoną nieruchomość ziemską [...]. Podstawą przejęcia owej nieruchomości był art. 1 "ust." [winno być "pkt"] 4 dekretu z 1945 r., zgodnie z którym na cele reformy rolnej oraz osadnictwa mogły być przejęte wszelkie nieruchomości ziemskie, które nie podpadały pod działanie dekretu PKWN oraz które w toku przeprowadzania reformy rolnej zostały w terminie do 1 sierpnia 1945 r. faktycznie rozparcelowane.

Kwestią wymagającą ustalenia było zbadanie zaistnienia drugiej przesłanki z art. 1 pkt 4 dekretu z 1945 r., dotyczącej faktycznego rozparcelowania gruntów przejętych na rzecz Skarbu Państwa do 1 sierpnia 1945 r. Pierwsza przesłanka dotycząca braku możliwości zastosowania przepisów dekretu z 1944 r. w stosunku do przejętej nieruchomości - ze względu na niespełnianie przez użytki rolne owego majątku normy obszarowej z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN - była bowiem bezsporna.

Po przeprowadzeniu szczegółowej analizy obszernego materiału dowodowego, w oparciu o ustalenia powołanego w sprawie biegłego geodety, Minister wykazał w decyzji z [...] czerwca 2015 r., że nieruchomość ziemska [...] - utworzona w wyniku parcelacji majątku [...] w 1921 r., posiadająca urządzoną księgę wieczystą "[...]" i stanowiąca w latach trzydziestych i czterdziestych XX wieku własność R.M. i jej syna J.M. - została rozparcelowana jedynie częściowo, a nie całkowicie. Nierozparcelowanie części gruntów w terminie do 1 sierpnia 1945 r., warunkowało - zgodnie ze wskazaną normą z art. 1 pkt 4 dekretu z 1945 r. - brakiem możliwości przejęcia powyższych gruntów.

Ponowna analiza zgromadzonego obszernego materiału dowodowego zarówno graficznego, jak i opisowego, wykazała zdaniem Ministra, że nieruchomość ziemska [...] została rzeczywiście rozparcelowana jedynie częściowo

Powyższe wynika z: 1) pisma Okręgowego Urzędu Ziemskiego w [...] kierowanego 7 lutego 1945 r. do Powiatowego Urzędu Ziemskiego w [...]; 2) pisma z 14 lipca 1945 r. R.M. kierowanego do Urzędu Ziemskiego w [...]; 3) pisma z 25 kwietnia 1945 r. Ministerstwa Rolnictwa i Reform Rolnych adresowanego do Wojewódzkiego Pełnomocnika do Spraw Reformy Rolnej; 4) pisma z 12 maja 1945 r. Pełnomocnika Rządu RP dla spraw Reformy Rolnej na woj. [...]; 5) raportu inspektora L.M. adresowanego do Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych; 6) szkiców orientacyjnych działek rozparcelowanego majątku [...], sporządzonych 9 listopada 1944 r. przez Z.N.; 7) wykazu rozparcelowanych majątków na podstawie dekretu z 6 września 1944 r., dla których nie zostały sporządzone w toku parcelacji miejscowe plany zagospodarowania terenu; 8) dokumentu Urzędu Wojewódzkiego w [...] z lat czterdziestych XX wieku; 9) wykazu osób, które otrzymały ziemię orną z gruntów pomajątkowych [...] z lat czterdziestych XX wieku; 10) listy osób z 28 listopada 1944 r., którym nadano części majątku [...], gm. [...], pow. [...]ego, przez rozparcelowanie 26,55 ha dla 16 nabywców; 11) 9 aktów nadania ziemi z majątku [...] (bez uwidocznionej daty sporządzenia).

Mając na uwadze trudności w ustaleniu powierzchni gruntów, które zostały rozparcelowane przed 1 sierpnia 1945 r., organ uznał, że w sprawie koniecznym było dopuszczenie dowodu z opinii biegłego dotyczącej naniesienia granic działek faktycznie rozparcelowanych przed 1 sierpnia 1945 r. i działek faktycznie nierozparcelowanych - wchodzących łącznie w skład nieruchomości ziemskiej [...], stanowiącej własność R.M. i jej syna J.M., które zostały przejęte na rzecz Skarbu Państwa na podstawie zarządzenia z [...] stycznia 1949 r. na obecną mapę ewidencyjną terenu. Wyniki pracy biegłego stanowią załącznik mapowy z legendą do zaskarżonej decyzji. Dokonana kalibracja w oparciu o zgromadzony materiał dowodowy, pozwoliła stwierdzić, że faktyczne rozparcelowanie części nieruchomości ziemskiej [...] przed 1 sierpnia 1945 r. dotyczyło powierzchni 25,13 ha.

Powyższe wynika z zestawienia szkiców orientacyjnych dotyczących rozparcelowanego majątku [...] w zakresie: działek ziemi ornej (szkic z 9 listopada 1944 r.) oraz łąkowych (szkic z 14 listopada 1944 r.) z informacjami zawartymi na planie-szkicu gruntów majątku [...] z 1949 r. wraz z rejestrem pomiarowym.

Organ nadzoru ponownie uznał, że działania Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych podjęte w stosunku do gruntów o powierzchni 25,13 ha - które zostały faktycznie rozparcelowane przed 1 sierpnia 1945 r. - były zgodne z art. 1 pkt 4 dekretu z 1945 r., zgodnie z którym na cele reformy rolnej oraz osadnictwa mogły być przejęte wszelkie nieruchomości ziemskie, które w toku przeprowadzania reformy rolnej zostały w terminie do 1 sierpnia 1945 r. faktycznie rozparcelowane i jednocześnie nie podpadały pod działanie dekretu z 1944 r.

W oparciu o szczegółowy materiał dowodowy organ nadzoru stwierdził, że zarządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z "29" [winno być "12"] stycznia 1949 r. rażąco naruszało art. 1 pkt 4 dekretu z 1945 r., w zakresie gruntów o powierzchni 35,5093 ha, które nie zostały faktycznie rozparcelowane przed 1 sierpnia 1945 r. Powierzchnia powyższych gruntów stanowiła różnicę między całkowitym obszarem 60,6393 ha przejętym na rzecz Państwowego Funduszu Ziemi, a powierzchnią gruntów 25,13 ha, które zostały faktycznie rozparcelowane w terminie do 1 sierpnia 1945 r. i jednocześnie nie podpadały pod działanie dekretu z 1944 r.

Ustalenia dokonane w zaskarżonej decyzji zdaniem organu ponownie rozpoznającego sprawę w pełni odpowiadają zgromadzonemu materiałowi dowodowemu w sprawie. Dlatego organ nie podzielił zarzutów przedstawionych w stosunku do zaskarżonej decyzji przez PGL LP Nadleśnictwo [...]. Z wniosku PGL LP Nadleśnictwo [...] o ponowne rozpatrzenie sprawy, nie wynika w jaki sposób Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi miałby naruszyć w zaskarżonej decyzji art. 156 § 1 pkt 2 i art. 158 § 1 kpa. Skarżący w żaden sposób nie uzasadnia postawionego gołosłownego twierdzenia, że "przedmiotowa nieruchomość w sposób zgodny z prawem została przejęta na rzecz Skarbu Państwa". Nie można, zdaniem organu, zgodzić się z zarzutami Gminy, że zaskarżona decyzja rażąco naruszyła prawo przez jego błędną wykładnię i zastosowanie, a w szczególności art. 156 § 2 w zw. z art. 158 § 2 kpa, przez nieuwzględnienie, że grunty o powierzchni 5,56 ha, które zostały oznaczone w zaskarżonej decyzji, jako grunty faktycznie nierozparcelowane, stały się przedmiotem obrotu cywilnoprawnego i/lub publicznoprawnego, i w stosunku do których zastosowanie winny mieć art. 156 § 2 i art. 158 § 2 kpa.

Zgodnie z przywoływanym przez Gminę art. 156 § 2 kpa, nie stwierdza się nieważności decyzji z przyczyn wymienionych w § 1 pkt 1, 3, 4 i 7, jeżeli od dnia jej doręczenia lub ogłoszenia upłynęło dziesięć lat, a także gdy decyzja wywołała nieodwracalne skutki prawne. W zaskarżonej decyzji organu nie wystąpiły przesłanki o których mowa w art. 156 § 1 pkt 1, 3, 4 i 7 kpa, jak również nie istniały przesłanki warunkujące stwierdzenie, że zarządzenie z [...] stycznia 1949 r. wywoływało nieodwracalne skutki prawne. Stosownie do utrwalonego orzecznictwa sądowego, nieodwracalność skutków prawnych ma miejsce wówczas, gdy organ administracyjny w drodze postępowania administracyjnego nie jest w stanie, w granicach swoich kompetencji wyznaczonych prawem, cofnąć ani odwrócić skutków prawnych, jakie wywołała decyzja. Oznacza to, że jeżeli określony skutek prawny jest rezultatem wydania decyzji administracyjnej, to nie można przyjąć, że jest to skutek nieodwracalny (uchwała NSA z: 16.12.1996 r. OPS 7/96 [ONSA 1997/2/49]; 20.3.2000 r. OPS 14/99 [ONSA 2000/3/93]; wyrok NSA z 10.3.2003 r. I SA 2062/01).

Zdaniem organu istotne jest, że bezpośredni związek w relacji ostateczna decyzja (zarządzenie) - skutek (cywilnoprawne zbycie nieruchomości) zachodzi wówczas, gdy obrót cywilnoprawny nieruchomością poprzedzony został decyzją administracyjną (zarządzeniem), którą ustawa wskazywała jako warunek konieczny do zawarcia umowy cywilnoprawnej zbycia nieruchomości. Zarządzenie z [...] stycznia 1949 r. odnosiło się - zgodnie z art. 1 pkt 4 dekretu z 1945 r. - do gruntów, które już zostały rozparcelowane (do 1 sierpnia 1945 r.), więc nie było wydawane w celu uregulowania stanu prawnego spornej nieruchomości na potrzeby planowanego przez Państwo obrotu cywilnoprawnego. Późniejsze dysponowanie gruntu na rzecz osób trzecich nie było powiązane z "orzeczeniem" [winno być "zarządzeniem"] z 1949 r., ale było skutkiem prowadzonej przez publicznego właściciela polityki w dziedzinie gospodarowania nieruchomościami. Zdarzenia prawne takie jak zbycie nieruchomości w formach cywilnoprawnych, czy komunalizacja nieruchomości to, zdaniem organu, inne zdarzenia prawne, nie będące bezpośrednimi skutkami orzeczenia stwierdzającego przejęcie nieruchomości na cele reformy rolnej (wyrok NSA z 8.3.2006 r. OSK 1773/04). Dlatego, zdaniem organu, w tej sprawie o nieodwracalności skutków prawnych nie może być mowy. Nie mają znaczenia argumenty Gminy, wskazujące, że działki o łącznej powierzchni 5,56 ha stały się przedmiotem późniejszego obrotu publicznoprawnego i cywilnoprawnego.

Skoro w sprawie nie nastąpiło naruszenie art. 156 § 2 kpa, to nie nastąpiło zdaniem organu naruszenie art. 158 § 2, procesowo powiązanego z art. 156 § 2 Kpa.

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożył Skarb Państwa Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe Nadleśnictwo [...], zarzucając wydanie decyzji z [...] września 2015 r. z naruszeniem art. 156 § 1 pkt 2 i art. 158 § 1 kpa w zw. z art. 1 pkt 4, art. 3 i art. 5 dekretu PKWN z dnia 28 listopada 1945 r. o przejęciu niektórych nieruchomości ziemskich na cele reformy rolnej i osadnictwa (Dz. U. nr 57, poz. 321) przez błędne uznanie, że w niniejszej sprawie zachodzą przesłanki do stwierdzenia nieważności, w sytuacji gdy przesłanki takie nie zaistniały, wnosząc o jej uchylenie i uchylenie decyzji ją poprzedzającej.

W uzasadnieniu skarżący podniósł, że skoro ten sam organ rozpoznaje sprawę w dwu instancjach, to trudno spodziewać się innego rozstrzygnięcia w sprawie. Abstrahując od zgodności z Konstytucją RP instytucji ponownego rozpoznania sprawy przez organ, skarżący podniósł, że istota stwierdzenia nieważności sprowadza się do wyeliminowania z obrotu aktów prawnych jedynie w sytuacjach nadzwyczajnych, gdy naruszenie przepisów ma charakter oczywisty. Zdaniem skarżącego w niniejszej sprawie zakres postępowania dowodowego i ilość wydanych wzajemnie sprzecznych orzeczeń wskazuje, że sprawa nie jest oczywista.

Zdaniem skarżącego brak było podstaw do stwierdzenia nieważności zaskarżonego aktu. Przedmiotowa nieruchomość w sposób zgodny z art. 1 pkt 4, art. 3 i 5 dekretu z 1945 r. została przejęta na rzecz Skarbu Państwa.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi podtrzymał swoje stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjne w Warszawie na podstawie art. 151 ppsa oddalił skargę.

W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja i decyzja ją poprzedzająca nie naruszają prawa.

Materialnoprawną podstawę kontrolowanego w trybie nadzorczym zarządzenia z [...] stycznia 1949 r., stanowił art. 1 pkt 4 dekretu z 1945 r., zgodnie z którym na cele reformy rolnej i osadnictwa mogły być przejmowane wszelkie nieruchomości ziemskie niepodpadające pod działanie dekretu z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, które w toku przeprowadzenia reformy rolnej zostały w terminie do dnia 1 sierpnia 1945 r. faktycznie rozparcelowane.

Warunkiem "zastopowania" [winno być "zastosowania"] tego trybu przejęcia była nie tylko okoliczność, że nieruchomość musiała mieć charakter nieruchomości ziemskiej, która nie podpadła pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, ale także faktyczne rozparcelowanie miało nastąpić w toku przeprowadzenia reformy rolnej. Stąd też znaczenia określenia "faktyczne rozparcelowane" należy poszukiwać w rozporządzeniu [Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych] z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej [Dz. U. nr 10, poz. 51]. Z przepisów rozporządzenia wynika, że przejęcia majątków dokonywali upoważnieni przez Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych pełnomocnicy, wojewódzkie lub powiatowe urzędy ziemskie przez protokólarny spis objętych nieruchomości wraz z inwentarzem (§ 10 ust. 1 i 2). Po sporządzeniu spisu przejętych majątków ziemskich (...) i ogłoszeniu wykazu majątków wyłączonych spod parcelacji, pełnomocnik powiatowy ustalał, po porozumieniu z poszczególnymi komisjami reformy rolnej, plan podziału posiadanego zapasu ziemi pomiędzy poszczególne gromady (§ 19). Następnie pełnomocnik gminny przeprowadzał na ogólnym zebraniu uprawnionych w danej gromadzie do korzystania z reformy rolnej, wybór komisji podziału ziemi z osobna dla każdej nieruchomości podlegającej podziałowi (§ 20 ust. 1). Projekt podziału ziemi opracowywała komisja podziału ziemi (§ 22 ust. 1). Projekt ten oddawany był następnie do wiadomości i rozpatrywany na ogólnym zebraniu uprawnionych do korzystania z reformy rolnej (§ 27). Projekt podziału ziemi zatwierdzany był przez pełnomocnika powiatowego po zasięgnięciu opinii komisarza ziemskiego oraz mierniczego (§ 29), a następnie podpisywany był przez członków komisji podziału ziemi, pełnomocnika gminnego, komisarza ziemskiego i mierniczego (§ 30). Faktycznego podziału ziemi według zatwierdzonego projektu podziału dokonywali mierniczy wydelegowani przez powiatowy urząd ziemski (§ 31 ust. 1). W wypadkach braku odpowiedniej ilości mierniczych dla dokonania podziału ziemi, faktyczny podział mógł być przeprowadzony prowizorycznie na gruncie przez komisje podziału ziemi pod ogólną kontrolą mierniczego (§ 31 ust. 2). Po zatwierdzeniu projektu podziału zgodnie z § 29 oraz po wydzieleniu działek na gruncie i podziale inwentarza, pełnomocnik powiatowy z komisarzem ziemskim wprowadzali nabywców w posiadanie ziemi oraz wręczali im dokument nadania ziemi i inwentarza z podpisem pełnomocnika i komisarza ziemskiego (§ 33 ust. 1). Powiatowe urzędy ziemskie powoływały następnie dla oszacowania przydzielonych działek i inwentarza dla każdej gminy z osobna komisje klasyfikacyjno-szacunkowe (§ 34), które to po - klasyfikacji i oszacowaniu działek i inwentarza - sporządzały protokół z dokonanych czynności (§ 37 ust. 1). Po dokonaniu czynności wyszczególnionych w § 37 powiatowy urząd ziemski wydawał decyzję w przedmiocie klasyfikacji i szacunku (...) (§ 38).

Przedstawiony stan prawny wskazuje, że podział ziemi przeprowadzony w trybie reformy rolnej, stanowił proces składający się z kilku etapów, w których brały udział różne podmioty: komisja podziału, ogólne zebranie uprawnionych do korzystania z reformy, pełnomocnik gminny, pełnomocnik powiatowy, komisarz ziemski, mierniczy. Tym samym, użyte w art. 1 pkt 4 dekretu z 1945 r. określenie "faktycznie rozparcelowane" należy rozumieć zgodnie z powołanymi przepisami rozporządzenia w taki sposób, że najpierw musiało mieć miejsce zatwierdzenie projektu podziału, a następnie faktyczny podział na gruncie według zatwierdzonego projektu podziału dokonany przez mierniczego do dnia 1 sierpnia 1945 r.

Z materiału dowodowego zgromadzonego w niniejszej sprawie bezspornie wynika, ze nieruchomość ziemska wchodząca w skład majątku [...] o obszarze 60,6393 ha położona w powiecie [...], stanowiąca własność R.M. i jej syna J.M., nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 "pkt 2" [winno być "lit. e"] dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (orzeczenie WUZ w [...] z [...] czerwca 1945 r.).

Kwestią sporną było ustalenie czy zaistniała druga przesłanka z art. 1 pkt 4 dekretu z 1945 r., dotycząca faktycznego rozparcelowania gruntów przejętych na rzecz S[karbu] P[aństwa] do dnia 1 sierpnia 1945 r.

Choć w aktach sprawy brak jest dokumentów, które utrwalałyby czynności związane ze sporządzeniem i zatwierdzeniem projektu podziału ziemi i faktycznym jej podziałem przez mierniczego (§ 20-31 rozporządzenia), to organ nadzoru uzyskał inne dokumenty pośrednio świadczące o tym, że faktycznej parcelacji gruntu dokonano przed dniem 1 sierpnia 1945 r.

Są to dokumenty, z których wynika, ze nieruchomość ziemska [...] została rozparcelowana jedynie częściowo: pismo Okręgowego Urzędu Ziemskiego w [...] kierowane 7 lutego 1945 r. do Powiatowego Urzędu Ziemskiego w [...]; pismo R.M. kierowane do Urzędu Ziemskiego z [...] z 14 lipca "1954" [winno być "1945" r.]; pisma Ministerstwa Rolnictwa i Reform Rolnych z 25 listopada 1945 r. skierowanego do Wojewódzkiego Pełnomocnika do Spraw Reformy Rolnej; pisma pełnomocnika Rządu RP do spraw Reformy Rolnej na woj. [...] z 12 maja 1945 r.; raportu inspektora L.M. skierowanego do Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych; szkiców orientacyjnych działek rozparcelowanego majątku [...] sporządzonych 9 listopada 1944 r. przez Z.N.; wykaz rozparcelowanych majątków na podstawie dekretu z 6 września 1944 r., dla których nie zostały sporządzone w toku parcelacji miejscowe plany zagospodarowania terenu; wykaz osób, które otrzymały ziemię orną z gruntów majątku [...] z lat 40 XX w.; lista osób sporządzona dnia 28 listopada 1944 r., którym nadano ziemię z części majątku [...] przez rozparcelowanie 26,55 ha dla 16 nabywców; 9 aktów nadania ziemi.

Dowodem, który ostatecznie ustalił granice działek z majątku [...] faktycznie rozparcelowanych przed dniem 1 sierpnia 1945 r. i działek faktycznie nierozparcelowanych wchodzących w skład majątku [...] była opinia biegłego, który naniósł granice owych działek na aktualną mapę ewidencyjną terenu.

Z dokonanej przez biegłego kalibracji w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy wynika, że faktyczne rozparcelowanie części nieruchomości ziemskiej [...] przed dniem 1 sierpnia 1945 r. dotyczyło powierzchni 25,13 ha. Wynika to z zestawienia szkiców orientacyjnych działek ziemi ornej (szkic z 9 listopada 1944 r.) oraz łąkowych (szkic z 14 listopada 1944 r.) z informacjami zawartymi na planie - szkicu gruntów majątku [...] z 1949 r. wraz z rejestrem pomiarowym.

Powyższe oznacza, (co słusznie podnosi organ nadzoru), że Minister Rolnictwa i Reform Rolnych wydając kwestionowane w trybie nadzorczym zarządzenie z [...] stycznia 1949 r. w części dotyczącej 35,5093 ha gruntów faktycznie nierozparcelowanych przed dniem 1 sierpnia 1945 r. rażąco naruszył prawo, a w stosunku do gruntów o powierzchni 25,13 ha faktycznie rozparcelowanych przed 1 sierpnia 1944 r. działał zgodnie z obowiązującym wówczas prawem.

Sąd I instancji uznał, że zarzuty skargi dotyczące naruszenia przez organ art. 156 § 1 pkt 2 i art. 158 § 1 kpa w zw. z art. 1 pkt 4, art. 3 i 5 dekretu PKWN z dnia 28 listopada 1945 r. (Dz. U. nr 57, poz. 321) nie zasługują na uwzględnienie. Sąd I instancji w pełni podzielił stanowisko organu, że zbycie nieruchomości w formie cywilnoprawnej czy też jej komunalizacja, to zdarzenia prawne nie będące bezpośrednimi skutkami [zarządz]enia stwierdzającego przejęcie nieruchomości na cele reformy rolnej. Dlatego nieodwracalne skutki prawne w rozpatrywanej sprawie nie zaistniały.

Skoro w sprawie nie naruszono art. 156 § 2 kpa, to nie nastąpiło również naruszenie art. 158 § 2 kpa, który jest powiązany procesowo z art. 156 § 2 kpa. Za niezasługujący na uwzględnienie Sąd miał także zarzut skargi dotyczący konstrukcji prawnej wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy. W toku postępowania nadzorczego Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi prawidłowo ocenił zebrane dowody, ocenił legalność zarządzenia z [...] stycznia 1949 r., jasno i logicznie przedstawił swoje stanowisko w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Skargę kasacyjną wywiódł Skarb Państwa Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe Nadleśnictwo [...], reprezentowany przez adw. D.W., zaskarżając wyrok I SA/Wa 1881/15 w całości, zarzucając wyrokowi: 1. na podstawie art. 174 pkt 2 ppsa wydanie z naruszeniem przepisów postępowania, które to uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, przez naruszenie art. 134 § 1, art. 135, 141 § 4, art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c, art. 151, 152, 188 ppsa, art. 77 § 1 i 2, art. 80, art. 84 § 1, art. 156 § 1 pkt 2, art. 158 § 1 i 2 kpa w zw. z art. 1 pkt 4 dekretu PKWN z dnia 28 listopada 1945 r. o przejęciu niektórych nieruchomości ziemskich na cele reformy rolnej i osadnictwa (Dz. U. nr 57, poz. 321) przez błędne uznanie, że w niniejszej sprawie doszło jedynie do częściowego rozparcelowania nieruchomości ziemskiej [...] (tj. w części o pow. 35.5093 ha), a zatem w stosunku do pozostałej części majątku ziemskiego [...] zasadnym było uznanie nieruchomości za nierozparcelowaną, a w konsekwencji uznanie, że nierozparcelowana część nie przeszła na podstawie art. 1 pkt 4 dekretu z 1945 r. na własność Skarbu państwa, w sytuacji, gdy faktyczny podział nieruchomości ziemskiej [...], chociażby przez podział na część o pow. 25,13 ha oraz pozostałą część wskazuje, że doszło do rozparcelowania przed dniem 1 sierpnia 1945 r. nieruchomości ziemskiej [...], a zatem na własność Skarbu Państwa przeszedł cały majątek [...], a nie tylko 35,5093 ha;

2. na podstawie art. 174 pkt 1 ppsa wydanie z naruszeniem prawa materialnego - art. 1 pkt 4, art. 3 i 5 dekretu z 1945 r. przez błędną wykładnię, a w konsekwencji błędne niezastosowanie tych przepisów, przez uznanie, że w przypadku nieruchomości ziemskiej, której część bezspornie faktycznie została rozparcelowana, przejęciu na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 1 pkt 4, art. 3 i 5 dekretu z 1945 r. w zw. z § 10 ust. 1 i 2, § 19, 20 ust. 1, § 22 ust. 1, § 27, § 29, § 30, 31 ust. 1 i 2, § 33 ust. 1, § 34, § 37 ust. 1, § 38 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, podlegała jedynie podzielona część nieruchomości ziemskiej [...], w sytuacji gdy faktyczne rozparcelowanie części nieruchomości majątku [...] bez wątpienia spowodowało podział, rozparcelowanie, całej nieruchomości ziemskiej [...], a w konsekwencji cała nieruchomości ziemskiej [...] przeszła na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 1 pkt 4 dekretu z 1945 r.

Skarżący kasacyjnie wniósł o: zmianę zaskarżonego wyroku w całości przez uchylenie w całości zaskarżonej decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] września 2015 r. nr [...] i poprzedzającej ją decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] czerwca 2015 r. nr [...]; ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji; zasądzenie kosztów postępowania na rzecz skarżącego według norm prawem przewidzianych; rozpoznanie sprawy na rozprawie.

W piśmie zatytułowanym omyłkowo jako "Odpowiedź na skargę kasacyjną", złożonym po terminie (art. 179 ppsa; k. 97v, 102-105 akt sądowych), A.M. wniosła o: oddalenie skargi kasacyjnej; zasądzenie od Nadleśnictwa [...] na rzecz skarżącej kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych.

Na rozprawie dnia 6 września 2018 r. pełnomocnicy stron podtrzymali dotychczasowe, własne stanowiska w sprawie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

W świetle art. 183 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej i bierze z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania; bada przy tym wszystkie podniesione przez skarżącego zarzuty naruszenia prawa (uchwała pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 października 2009 r. sygn. akt I OPS 10/09, ONSAiWSA 2010, z. 1, poz. 1).

W sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania.

Zarzut z drugiej podstawy kasacyjnej (art. 174 pkt 2 ppsa) został postawiony nie dość starannie. Sąd I instancji nie mógł naruszyć art. 188 ppsa - adresatem art. 188 ppsa jest wyłącznie sąd kasacyjny, bowiem przepis ów dotyczy reformatoryjnych uprawnień orzeczniczych sądu II instancji (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, LexisNexis 2012, s. 511, uw. 1). Rozstrzygnięcie w kwestii wykonalności zaskarżonego aktu lub czynności stanowi obligatoryjny element każdego wyroku uwzględniającego skargę (J. P. Tarno – op. cit., s. 394, uw. 3). Ponieważ zaskarżonym wyrokiem Sąd I instancji oddalił skargę, przeto brak było podstaw do zastosowania art. 152 § 1 ppsa (verba legis: "W razie uwzględnienia skargi..."); § 2 art. 152 ppsa, jako dotyczący aktów prawa miejscowego w ogóle nie mógł znaleźć zastosowania. Autor skargi kasacyjnej przeinaczył (zarzut II.1 s. 2 skargi kasacyjnej) stanowisko Sądu I instancji, który aprobował stanowisko organu nadzoru, zaprezentowane w punkcie 1 decyzji z [...] czerwca 2015 r., zgodnie z którym doszło do nierozparcelowania części gruntów o powierzchni 35,5093 ha (s. 1, 7-8 decyzji z [...] czerwca 2015 r.; s. 11 uzasadnienia wyroku I SA/Wa 1881/15)

Sąd I instancji prawidłowo akceptował ustalenia poczynione przez organ nadzoru w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej, co czyni zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. art. 77 § 1 i 2, art. 80, art. 84 § 1 kpa nieusprawiedliwionym.

Obowiązkiem organu jest w sposób wyczerpujący zebrać dowody, na podstawie których może być ustalony stan rzeczy i rozpatrzeć te dowody w celu ustalenia prawdy obiektywnej (art. 77 § 1 kpa). Organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność został udowodniona (art. 80 kpa). Organ nadzoru z wielką starannością zebrał cały dostępny materiał dowodowy i należycie cały zebrany materiał dowodowy rozpatrzył (B. Adamiak w: w: B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, C.H. Beck 2017, s. 449-456, nb 1, 5, 9, 10), a ocena dowodów mieści się granicach zasady swobodnej oceny dowodów (B. Adamiak - op. cit., s. 464-466, nb 2, 3). Art. 77 § 2 kpa dotyczy możliwości zmienienia, uzupełnienia lub uchylenia przez organ w każdym stadium postępowania swego postanowienia dotyczącego przeprowadzenia dowodu. Autor skargi kasacyjnej, wbrew obowiązkowi, zarzutu naruszenia tej normy dopełnienia nie uzasadnia, a Naczelny Sąd Administracyjny naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. art. 77 § 2 kpa nie znajduje. Sąd I instancji słusznie przyjął, że organ nadzoru prawidłowo przeprowadził dowód z opinii biegłego geodety uprawnionego Andrzeja Pleskota i trafnie te opinię uznał (T. Widła, Ocena dowodu z opinii biegłego, Wyd. U. Śl. 1992 s. 84-89; T. Ereciński w: Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Wolters Kluwer 2016 t. II s. 408-409 uw. 19, 21; E. Wengerek w: Kodeks postępowania cywilnego z komentarzem, W. Pr. 1989 t. 2 s. 461 uw. 12, 13), należycie stosując art. 84 § 1 kpa.

Wojewódzki Sąd nie "powielił w postępowaniu sądowym błędną ocenę dowodów przeprowadzoną przez Ministra" (s. 3 skargi kasacyjnej), lecz trafnie podzielił prawidłową ocenę należycie zebranych dowodów w postępowaniu nadzorczym.

Podział majątku [...] na dwie części o powierzchni: 35,5093 ha oraz 25,13 ha, w żaden sposób nie jest faktyczną parcelacją w rozumieniu art. 1 punktu 4 dekretu z 1945 r. (o czym dalej - przy badanu zarzutu z pierwszej podstawy kasacyjnej (art. 174 pkt 1 ppsa).

W doktrynie i w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego utrwalony jest pogląd, że w świetle art. 134 § 1 ppsa, Sąd I instancji nie ma obowiązku badania wszelkich aspektów sprawy, w tym tych, które nie mają znaczenia dla oceny legalności zaskarżonego aktu. Obowiązek ten aktualizuje się jedynie w stosunku do aspektów istotnych (wyrok NSA z: 31.5.2016 r. II GSK 2858/14; 7.6.2011 r. II OSK 533/11, akceptowany przez M. Jagielską, J. Jagielskiego, R. Stankiewicza, M. Grzywacza w: red. R. Hauser, M. Wierzbowski, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, C.H. Beck 2017, s. 632-633, nb 3). To, że skarżący nie zgadza się z oceną materiału dowodowego akceptowaną przez Sąd I instancji, nie oznacza, że doszło do naruszenia tego przepisu.

Art. 135 ppsa nie znajduje zastosowania w przypadku oddalenia skargi (wyrok NSA z: 13.3.2014 r. II GSK 21/13; 22.11.2007 r. II FSK 1366/06, aprobowany przez M. Jagielską, J. Jagielskiego, R. Stankiewicza, M. Grzywacza – op. cit., s. 636, nb 4) jak to miało miejsce w kontrolowanej sprawie. Sąd I instancji dokonał prawidłowo badania zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej.

Zgodnie z art. 141 § 4 ppsa uzasadnienie wyroku winno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Przepis ten nie został naruszony. Uzasadnienie wyroku Sądu I instancji zawiera wszystkie wymienione, a zarazem niezbędne elementy.

Skarżący kasacyjnie nie podważył skutecznie stanu faktycznego, ustalonego prawidłowo przez organ nadzoru i trafnie aprobowanego zaskarżonym wyrokiem.

Niesłusznie w toku rozprawy dnia 6 września 2018 r. pełnomocnik skarżącego kasacyjnie podnosił, że postępowanie w toku którego wydano kontrolowane zarządzenie z [...] stycznia 1949 r. przeprowadzono z zachowaniem reguł rzetelności i sprawiedliwości. W rzeczywistości analiza dokumentów znajdujących się w aktach postępowań, które toczyły się przed Ministrem Rolnictwa i Reform Rolnych po wniesieniu odwołania przez Wojewódzkiego Pełnomocnika do spraw reformy rolnej od orzeczenia z [...] czerwca 1945 r. wskazuje, że postępowanie to miało jedynie pozór właściwego dwuinstancyjnego postępowania wyjaśniającego (odpowiednio – wyrok Sądu Najwyższego z 8.5.1992 r. III ARN 23/92, OSP 1993/3/47).

W rzeczywistości z dokumentów zgromadzonych w postępowaniu administracyjnym wynika, że wobec R.M. zarówno w Ministerstwie Rolnictwa i Reform Rolnych, jak i poza Ministerstwem (w postaci wystąpień do Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego i korzystania z naruszających dobre imię współwłaścicielki nieruchomości publikacji propagandowych), podjęto działania, których celem było uniemożliwienie R.M. i jej synowi J.M., realizacji ich praw, wynikających z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z 1944 r. i § 5 rozporządzenia, a następnie wynikających z art. 1 pkt 4 i art. 2 ust. 1 dekretu z 1945 r.

Utrwalonym w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sądu Najwyższego i w doktrynie jest pogląd, że ustawowe określenie "fakty powszechnie znane" (art. 106§ 4 ppsa, art. 228 § 1 kpc, art. 77 § 4 kpa, art. 153 kpk z 1969 r., art. 168 kpk z 6 czerwca 1997 r. - Dz.U. z 2017 r., poz. 1904 ze zm.) obejmuje również fakty historyczne, utrwalone w piśmiennictwie naukowym - te relacje o pewnych mających miejsce w przeszłości zdarzeniach, w tym także politycznych, które w sposób zgodny z zasadami metodologii naukowej, a więc w oparciu o różnorakie źródła, ujawnione zostały przez historyków (wyrok SN z 9.3.1993 r., WRN 8/93, OSNKW 1993/7-8/49; OSP 1994/6/117 z glosą J. Tylmana; WPP 2/94/101 z glosą S. Przyjemskiego; PS 1996/4/67 z omówieniem J. Gudowskiego; PS 1996/5/38 z omówieniem Z. Dody i J. Grajewskiego, akceptowane przez J. Gudowskiego, Kpc - tekst, orzecznictwo, piśmiennictwo W. Pr. 1998 t. 1 s. 473 uw. 8). Fakty powszechnie znane ma obowiązek brać pod uwagę organ administracji publicznej (art. 77 § 4 kpa; wyrok NSA z 16.11.1999 r., II SA/Ka 466/98, Lex nr 655299, dalej wyrok II SA/Ka 466/98) i sąd administracyjny (art. 106 § 4 ppsa).

Dnia 14 września 1945 r. do Sądu Okręgowego w [...] Wydziału [...] Karnego wpłynął akt oskarżenia, wniesiony przez oskarżycielkę prywatną R.M. przeciwko R.W., redaktorowi Dziennika "Głos Ludu", o to, że w numerze [...] tegoż Dziennika, wychodzącego w Warszawie, zniesławił oskarżycielkę prywatną, przypisując jej czyny, uwłaczające jej czci i honorowi, oraz szkodzące jej w opinii publicznej... Zaświadczenie niniejsze wydaje się oskarżycielce prywatnej, w celu przedstawienia władzom administracyjnym...". Wyrok w tej sprawie nie został wydany do dnia 26 sierpnia 1948 r. a termin rozprawy został wyznaczony na dzień 3 kwietnia 1948 r. (k. 31, 54, 68 akt [...] w brązowej teczce].

Faktem powszechnie znanym jest to, że Roman Werfel (1906-2003), po wybuchu II wojny światowej przebywał we Lwowie, kolaborując z władzami sowieckimi – redagował komunistyczny "Czerwony Sztandar", wstąpił także do WKP(b). Po wybuchy wojny ZSRS z III Rzeszą ewakuował się do Azji Środkowej a potem został wezwany do Kujbyszewa, a stamtąd do Moskwy. Został redaktorem "Nowych Widnokręgów" (kierowanych przez Wandę Wasilewską). Następnie był członkiem KRN, redaktorem "Głosu Ludu", kierował wydawnictwem "Książka" (później "Książka i Wiedza"). Należał do czołowych propagandystów okresu stalinowskiego, pisał m. in. fragmenty aktów oskarżenia przygotowywanych przed pokazowymi procesami działaczy niepodległościowych. W latach 1952-63 był kolejno redaktorem naczelnym "Nowych Dróg", "Trybuny Ludu" i "Gazety Robotniczej" we Wrocławiu (Filip Musiał w: W. Bernacki, M. Korkuć, F. Musiał, A. Dziurok, J. Szarek, R. Terlecki, Kronika Komunizmu w Polsce, Wyd. Kluszczyński, s. 157, 226; M. Czajka, M. Kamler, W. Sienkiewicz, Leksykon historii Polski, Wiedza Powszechna 1995, s. 789; W. Bolecki, Raealizmu socjalistycznego początki (Lwów, Wilno) w: red. Z. Łapiński, W. Tomasik, Słownik raealizmu socjalistycznego, Universitas 2004, s. 262-263; T. Torańska, Oni, Omnipress 1989, s. 271-272, 298-301; Polskie Radio/Historia, 11.8.2012).

Pismem z 26 września 1945 r. Dyrektor Gabinetu Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych przesłał Ministerstwu Bezpieczeństwa Publicznego "w spr.: maj. [...], własność ob. ob. M. – dochodzenie"... "raport inspekcyjny z majątku [...] w pow. [...], własność R.i J.M., do dalszego urzędowania..." (pismo przewodnie, załączone do k. 26 akt [...] w brązowej teczce]. Nie ulega wątpliwości, że Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego nie było osobą interesowaną w postępowaniu dotyczącym postępowania z § 5 rozporządzenia ani w postępowaniu toczącym się na podstawie art. 1 pkt 4, art. 3 i 5 dekretu z 1945 r., ani organem współdziałającym w tych postępowaniach. Postawa Ministerstwa Rolnictwa i Reform Rolnych w toku kontrolowanego postępowania, brak odpowiedzi na kolejne pisma R.M. i dążenie Ministerstwa do zainteresowania sprawą Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego, wskazują na rzeczywiste dążenie Ministra MRiR do nieuwzględnienia w żadnym stopniu interesu R.M. i jej syna. W raporcie do Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych inspektor L.M. wskazał, że "...Pełnomocnik M. od dawna zapewnia, że M. występuje na drogę sądową przeciw redakcji Głosu Ludu za zniesławienie, co doprowadziłoby do jej rehabilitacji, lecz dowodu na to nie przedłożył. W związku z tym też wstrzymuje się Departament Przebudowy Ustroju Rolnego z załatwieniem sprawy..." (k. 50-51 akt [...] w brązowej teczce), do czego przepisy rpa ani przepisy szczególne nie dawały podstaw.

Nadużycia prawa przez funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa w latach 1944-1956 były powszechnie znane. W doktrynie wskazuje się przykładowo, że "Brak oryginału wniosku dekretowego w aktach sprawy nie może mieć znaczenia decydującego również i z tego względu, że jak powszechnie wiadomo, wnioski dekretowe były niejednokrotnie usuwane przez funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa" (H. Ciepła, Roszczenia przysługujące byłym właścicielom tzw. gruntów warszawskich. Sposób ich dochodzenia w postępowaniu administracyjnym i sądowym, Wolters Kluwer 2013, 3.1.1.1. Wniosek dekretowy, s. 68-69).

W doktrynie trafnie wskazuje się, że w trakcie zmian stosunków własnościowych nieruchomości rolnych doszło do wielu przypadków łamania prawa, za co znaczną część odpowiedzialności ponosiły organy państwa... Wywłaszczeniem [nacjonalizacją] objęto znacznie większy niż przewidziany w dekrecie o reformie rolnej zasób mienia... Powszechną praktyką stało się nieuwzględnianie skarg oraz odmowa egzekwowania orzeczeń sądowych potwierdzających prawa obywateli do odebranego majątku. Nieprawidłowe lub bezprawne stany faktyczne legalizowano kolejnymi aktami prawnymi, prezentowanymi jako mechanizm porządkowej regulacji. Większość poszkodowanych stanowili gospodarze, których mienie mylnie lub celowo kwalifikowano jako podlegające reformie... Władze nie wykonały również przyjętych na siebie zobowiązań odszkodowawczych... Początkowo kontrowersyjne zjawiska uzasadniano różnorodnie: szybkim tempem działania, spontaniczną reakcją chłopów lub presją społeczną... Ewentualne błędy i wątpliwości należało kierować do rozpatrzenia w procedurze administracyjnej. Ta ostatnia informacja była jednak pewnego rodzaju manipulacją. Z powodu wstrzymania reaktywacji NTA niemożliwe było wniesienie sprawy przeciwko Skarbowi Państwa do sądu administracyjnego... Drugą możliwością dochodzenia naruszonych praw stało się złożenie odwołania wprost do Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych. Ten jednak przez siedem pierwszych miesięcy, kluczowych dla wywłaszczenia, nie rozpoznał żadnej skargi, a następnie przedłużał postępowania, przekazując sprawy ponownie na poziom lokalnej administracji. Skutkowało to uwikłaniem poszkodowanych w długotrwałą korespondencję, podczas gdy ich mienie przekazywano do dalszego obrotu. Po kilku latach poszkodowani dowiadywali się, że wskutek zmiany stanu prawnego lub losów mienia ministerstwo uznaje odwołanie za bezprzedmiotowe. (Świadomość negatywnych następstw braku odpowiedniej i podjętej we właściwym czasie reakcji była powszechna wśród prawników i urzędników. W wewnętrznej korespondencji Ministerstwa Rolnictwa brak szybkiej reakcji na patologie w trakcie przekształceń stosunków własnościowych spuentowano tak: "raz rozpędzony wóz pędził wciąż dalej"; sprawozdanie komisji powołanej do sprawdzenia skali i przyczyn nadużyć przy parcelacji nieruchomości w województwie poznańskim, AAN MRiRR 1836, k. 68)... Innym przykładem bezprawnych praktyk i równie sprzecznych z praworządnością działań legislacyjnych było blokowanie zwrotu wadliwie przejętych nieruchomości. W jednym z aktów prawnych niedotyczących bezpośrednio reformy wprowadzono postanowienie, że jeżeli majątek został rozparcelowany do dnia 1 sierpnia 1945 r. (Nowelizacja ustawy z 6 maja 1945 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów – Dz. U. nr 17, poz. 96, dokonana dekretem z 30 października 1945 r. – Dz. U. nr 55, poz. 307, dopuściła do odmowy zwrotu majątku, który do 1 sierpnia 1945 r. rozparcelowano lub przydzielono osadnikom. Rekompensatą mogła być inna nieruchomość ziemska. Z akt Ministerstwa Rolnictwa i Reform Rolnych wynikało, że większość uprawnionych nie otrzymywała także tego rodzaju ekwiwalentu. Przeciąganie tej sprawy przez kilka lat potwierdza m. in. dokument datowany na 12.10.1951 r., AAN MRiRR 158, b.p.). W pozostałych przypadkach winien otrzymać swój majątek. W praktyce urzędnicy przyznawali, że odmawiają jego zwrotu mimo późniejszego, niż podana data, przekazania mienia osobom trzecim, jak i wtedy gdy majątku jeszcze nie objęto w trwałe posiadanie... Większość organów zachowywała się pasywnie. Poprzestawano na rozważaniu wyboru jednego z wariantów (zwrot majątku, gospodarstwo zastępcze, odszkodowanie), nie podejmując ostatecznie żadnej decyzji. Bezczynność ta wynikała także z wyczekiwania na jednoznaczny sygnał od organów naczelnych, ministerstwo bez podawania szczegółów, informowało bowiem o przygotowywanym generalnym uregulowaniu spornych kwestii. W grę wchodziło również przesunięcie granicznej daty 1 sierpnia 1945 r., tak by usankcjonować działania związane z zaborem mienia... Nadal prowadzono politykę faktów dokonanych. Kontynuowano parcelację nieruchomości, wobec których prowadzone były postępowania sądowe lub zostały już wydane postanowienia o przywróceniu naruszonego posiadania. Część tego majątku była rozpraszana, część niszczona (A. Machnikowska, Prawo własności w Polsce w latach 1944-1981, Wyd. Uniw. Gdańskiego 2010, s. 192-198).

W kontrolowanej sprawie doszło do szeregu istotnych naruszeń prawa wówczas obowiązującego, opisanych w dorobku nauki. Mimo wskazania przez R.M., że jest wdową, a J.M. jest jej synem, Minister Rolnictwa i Reform Rolnych nie wyjaśnił należycie stanu faktycznego i w zarządzeniu z [...] stycznia 1949 r., jak i w orzeczeniu z [...] grudnia 1949 r. błędnie wskazywał, że nieruchomość ziemska [...] stanowiła własność "małżonków R.i J.M." (k. 14, 63 akt [...] w brązowej teczce). Bez wskazania podstawy ustaleń, Minister Rolnictwa i Reform Rolnych w tenorze i uzasadnienia orzeczenia z [...] grudnia 1949 r. jedynie ogólnikowo wskazał, że "nieruchomość... w tym użytków rolnych ponad 50 ha" – charakterystyczne, że precyzyjnie wskazał rozmiar łączny nieruchomości "o obszarze 60,74 ha". Powierzchnia użytków rolnych ponad 26,9 ha nie wynikała ani z rejestru pomiarowego z 18 sierpnia 1939 r. przysięgłego mierniczego L.B. (sporządzonego ponad 5 lat przed wejściem w życie dekretu z 1944 r.), ani z raportu inspektora L. M. Działania MRiRR nastawione były na niewykonanie orzeczenia z [...] czerwca 1945 r.; bezpodstawne zakwalifikowano piaski, bagna, olszynę, zagajnik, wody jako "użytki rolne"; poszukiwano kolejnych sposobów wyzucia R.M. z prawa do otrzymania nieruchomości ziemskiej o równej wartości i jakości (art. 2 ust. 1 dekretu z 1945 r; uzasadnienie zarządzenia z [...] stycznia 1949 r.), mimo wielokrotnych wniosków R.M. o przydzielenie takiego ekwiwalentu.

Zarzut naruszenia art. 1 pkt 4, art. 3 i 5 dekretu z 1945 r. w zw. z § 10 ust. 1 i 2, § 19, 20 ust. 1, § 22 ust. 1, § 27, § 29, § 30, 31 ust. 1 i 2, § 33 ust. 1, § 34, § 37 ust. 1, § 38 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, nie zasługiwał na uwzględnienie.

W doktrynie wskazywano, że do zapasu ziemi mogły być nadto włączone (zakres fakultatywny) następujące nieruchomości ziemskie: 7),... 8),... 9) "wszelkie nieruchomości ziemskie, które w toku przeprowadzania reformy rolnej zostały w terminie do dnia 1 sierpnia 1945 r. faktycznie rozparcelowane" (art. 1 pkt 4 dekretu z 1945 r.), a nie podpadały pod znamiona zapasu ziemi; aby zachować taką faktycznie wykonaną (choć bez podstawy prawnej) parcelację, przewidziano tym przepisem możność przejęcia gruntów do zapasu ziemi i następnie odpowiedniego prawnego zadysponowania nimi... przy takim fakutatywnym włączeniu do zapasu ziemi owych nieruchomości wymienionych pod 7) do 9), nabycie własności ich przez Skarb Państwa odbywa się w innych warunkach, niż co do nieruchomości wymienionych pod 1) do 6). Po pierwsze, jest to nabycie własności już nie z mocy prawa, ale na podstawie odrębnego aktu administracyjnego (prawotwórczego), mianowicie zarządzenia Ministra R.R.R., ewentualnie w porozumieniu z innymi ministrami (art. 3 i 5 dekretu z 1945 r.). Po wtóre, właścicielom wymienionych pod 7) do 9) przysługuje odszkodowanie w naturze... (F. Longchamps, Prawo agrarne, Gebethner i Wolff 1949, s. 50-51).

Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały 7 Sędziów z 10.1.2011 r. I OPS 3/10 wskazał, że faktem jest, że realizacja reformy rolnej była często dokonywana w sposób wadliwy, albowiem przejmowane nieruchomości niejednokrotnie nie spełniały z różnych względów kryteriów określonych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z 1944 r. Przepis § 5 rozporządzenia miał z założenia służyć naprawieniu skutków takich nieprawidłowości. Ówczesny ustawodawca, dostrzegając przypadki wadliwej realizacji reformy rolnej, dokonał kilku prób "konwalidacji" przejęć nieruchomości dokonanych niezgodnie z prawem, nie eliminując jednocześnie z systemu prawa § 5 rozporządzenia z dnia 1 marca 1945 r. Chodzi o takie akty, jak dekret z dnia 28 listopada 1945 r. o przejęciu niektórych nieruchomości ziemskich na cele reformy rolnej i osadnictwa (Dz.U. nr 57, poz. 321) oraz ustawa z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego (uzasadnienie uchwały I OPS 3/10, ONSAiWSA 2011/2/23, s. 57-58).

Przepisy dekretu z 1945 r. nie zawierają legalnej definicji faktycznego rozparcelowania nieruchomości ziemskich (art. 1 pkt 4 tego dekretu). W polskiej kulturze prawnej pojęcie parcelacja było znane z okresu zaborów i Dwudziestolecia Międzywojennego (A. Stelmachowski w: J. Selwa, A. Stelmachowski, Prawo rolne, PWN 1970, s. 38-47). W ustawie z dnia 15 lipca 1920 r. o wykonaniu reformy rolnej (Dz. U. nr 70, poz. 462) ustawodawca użył pojęcia parcelacja, (a także: nierozparcelowane, parcelowanych, pacelant, plan parcelacyjny) w: art. 1 ust. 2, 7; art. 4, art. 11; Rozdziale III (art. 23-25; art. 27-33). W ustawie z dnia 28 grudnia 1925 r. o wykonaniu reformy rolnej (Dz. U. z 1926 r. nr 1, poz. 1) ustawodawca użył pojęcia parcelacja, parcelowane grunty, kontyngent parcelacyjny i innych (odpowiednich), w szeregu przepisach - tym w szczególności w Dziale VI. Parcelacja (art. 46-67). Pojęcia te użyte zostały w rozporządzeniach wykonawczych do obu ustaw.

W języku polskim ogólnym, pod pojęciem parcelacja rozumie się "dzielenie większych obszarów ziemi lub lasów na mniejsze części lub działki" (red. W. Doroszewski, Słownik języka polskiego, PWN 1964, t. VI, s. 121). Z kolei pod pojęciem faktycznie rozumie się "jak wskazują fakty, zgodnie z faktami, w istocie, rzeczywiście, naprawdę, niewątpliwie" (red. W. Doroszewski – op. cit., PWN 1965, t. II, 794-795). Tym samym "faktycznie rozparcelowane" to nieruchomości ziemskie, które w toku przeprowadzania reformy rolnej zostały w terminie do dnia 1 sierpnia 1945 r. rzeczywiście podzielone na mniejsze części lub działki. Ponieważ celem przeprowadzania reformy rolnej miało być w szczególności podzielenie gospodarstw wielkoobszarowych na gospodarstwa mniejsze, faktyczne rozparcelowanie nieruchomości ziemskiej dokonywane być musiało zgodnie z przepisami rozporządzenia. Skutkiem faktycznego rozparcelowania winno było być - po zatwierdzeniu projektu podziału zgodnie z § 29 oraz wydzieleniu działek na gruncie i podzieleniu inwentarza, wprowadzenie nabywców w posiadanie ziemi przez pełnomocnika powiatowego z komisarzem ziemskim i wręczenie nabywcom dokumentu nadania ziemi z podpisem pełnomocnika i komisarza ziemskiego (§ 33 ust. 1 rozporządzenia).

Wobec prawidłowych ustaleń organy nadzoru, trafnie aprobowanych zaskarżonym wyrokiem, organ nadzoru dokonał prawidłowej wykładni art. 1 pkt 4, art. 3 i 5 dekretu z 1945 r. i należycie normę wywiedzioną ze wskazanych przepisów zastosował. Skoro bowiem do faktycznej parcelacji nieruchomości ziemskiej doszło jedynie w części obejmującej grunty o powierzchni 25,13 ha, to Sąd I instancji trafnie aprobował odmowę stwierdzenia nieważności zarządzenia z [...] stycznia 1949 r. w części obejmującej grunty o pow. 25,13 ha. Trafnie Sąd I instancji uznał, że organ nadzoru decyzją z [...] września 2015 r. prawidłowo utrzymał w mocy decyzję z [...] września 2015 r., stwierdzającą nieważność zaskarżonego zarządzenia w części dotyczącej gruntów o pow. 35,5093 ha, które nie zostały faktycznie rozparcelowane przed 1 sierpnia 1945 r. Kontrolowane zarządzenie w tej części rażąco naruszało art. 1 pkt 4, art. 3 i 5 dekretu z 1945 r. (art. 156 § 1 pkt 2 kpa).

Autor skargi kasacyjnej nie wskazuje, w czym upatruje naruszenia zaskarżonym wyrokiem przepisów § 10 ust. 1 i 2, § 19, 20 ust. 1, § 22 ust. 1, § 27, § 29, § 30, 31 ust. 1 i 2, § 33 ust. 1, § 34, § 37 ust. 1, § 38 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. nr 10, poz. 51) wskazanych jako pozostających w związku z art. 1 pkt 4, art. 3 i 5 dekretu z 1945 r. Z prawidłowo aprobowanego raportu inspektora L.M. jednoznacznie wynika, że "planu parcelacyjnego" brak, co wskazuje, że planu (określanego w § 19 jako "plan podziału posiadanego zapasu ziemi"; § 22 ust. 1, § 27, § 29, § 30 jako "projekt podziału ziemi", a w § 31 ust. 1 rozporządzenia jako "zatwierdzony projekt"), w istocie w toku parcelacji nie wykonano. Z pisma Pełnomocnika Rządu RP dla spraw Reformy Rolnej na woj. [...] z 12 maja 1945 r. wynika, że nieruchomość ziemska [...] została rozparcelowana uchwałą Gminnej Komisji. Z prawidłowo ocenionych dowodów zebranych w sprawie wynika, że majątek przejęto do parcelacji protokołem z 13 października 1944 r., a faktycznej parcelacji części gruntów dokonano dnia 9 listopada 1944 r. (co do działek ziemi ornej – szkic z 9 listopada 1944 r.) i 14 listopada 1944 r. (co do działek łąkowych - szkic z 14 listopada 1944 r. - zatem ponad cztery i pół miesiąca przed wejściem w życie rozporządzenia). Mimo zatem pewnych odstępstw od uregulowań zawartych w § 19, 20 ust. 1, § 22 ust. 1, § 27, § 29, § 30, 31 ust. 1 i 2, § 33 ust. 1 rozporządzenia (bo komisja podziału ziemi nie opracowała projektu podziału ziemi, nie został on zatwierdzony przez pełnomocnika powiatowego po zasięgnięciu komisarza ziemskiego i mierniczego), lecz doszło do faktycznego podziału ziemi i sporządzenia aktów nadania działek o różnej wielkości (od 0,8 ha do 4 ha gruntu na parcelanta), mimo że po sporządzeniu aktów nadania 2 osoby - S.P. i S.S. - zrzekli się nadanych gruntów jako "kompletnie nie nadających się do użytku". Po sporządzeniu rejestru pomiarowego, po dniu 29 sierpnia 1949 r., zmianie uległa numeracja działek; dokonano skreśleń i przeprawienia numerów działek i ich powierzchni i anulowania dwu aktów nadania. Owe odstępstwa od wskazywanych jako wzorce kontroli przepisów rozporządzenia, nie skutkowały naruszeniem prawa materialnego, które miały wpływ na wynik sprawy. W szczególności w żaden sposób nie wpłynęły na prawidłowe aprobowanie przez Sąd I instancji zaskarżonej decyzji, utrzymującej w mocy decyzję z [...] czerwca 2015 r., stwierdzającą nieważność zarządzenia z [...] stycznia 1949 r. w części dotyczącej 35,5093 ha, faktycznie nierozparcelowanych gruntów przed 1 sierpnia 1945 r. Skutkiem faktycznego rozparcelowania 25,13 ha przed dniem 1 sierpnia 1945 r. i pozostawienia bez parcelacji pozostałej części majątku [...] (35,5093 ha), nie doszło do faktycznego rozparcelowania całej nieruchomości ziemskiej [...]. Argumenty podniesione w skardze kasacyjnej nie prowadzą do odmiennego rezultatu, niż zaprezentowany w zaskarżonym wyroku.

Przepisy § 34, § 37 ust. 1, § 38 rozporządzenia w kontrolowanej sprawie w ogóle nie miały zastosowania.

Na podstawie art. 184 ppsa skargę kasacyjną należało oddalić. O kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto na podstawie art. 204 pkt 2 w zw. z art. 205 § 2 ppsa.