Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt II SA/Wr 453/15
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2015-09-02 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6169 Inne o symbolu podstawowym  616
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 118 ust. 1,  ust. 2a
journal: Dz.U. 2013 poz 1403
law: Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Zygmunt Wiśniewski (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Władysław Kulon Sędzia WSA Alicja Palus Protokolant: Starszy asystent sędziego Katarzyna Grott po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 2 września 2015 r. sprawy ze skargi H.W. i B.W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z dnia [...] r. Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania nieodpłatnie prawa własności nieruchomości rolnej I. uchyla decyzję I i II instancji w całości; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. na rzecz strony skarżącej kwotę 200 zł (słownie: dwieście złotych) tytułem zwrotu poniesionych kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu decyzją z dnia [...] r. Nr [...], podjętą na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r. poz. 267 ze zm.), zwanej dalej "k.p.a.", oraz art. 118 ust. 1 i ust. 2a ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2013 r. poz. 1403 ze zm.), Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W. po rozpatrzeniu odwołania H.W. i B.W. od decyzji Starosty Powiatu W. z dnia [...] r. Nr [...] odmawiającej przyznania małżonkom H.W. i B.W., nieodpłatnie, prawa własności nieruchomości, położonej w obrębie wsi P., gmina J.Ś., oznaczonej według ewidencji gruntów jako działka gruntu nr 77/1, AM-1, o powierzchni 0,49 ha, dla której urządzona jest księga wieczysta nr 24290, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

Powyższa decyzja została podjęta w następującym stanie faktycznym prawnym:

Decyzją Naczelnika Gminy w J.Ś. z dnia 29 września 1976 r. Nr [...], wydaną na podstawie do art. 9 ust. 2 i art. 31 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz. U. Nr 21, poz. 118), przejęto "za rentę, z urzędu, na własność Państwa, gospodarstwo rolne o ogólnej powierzchni 5,67 ha, bez budynków, figurujące w aktach jako własność Ob. R.W., położone we wsi P.", gmina J.Ś.. Ponadto, w pkt. 8 w/w rozstrzygnięcia z dnia 29 września 1976 r. Nr [...] orzeczono o pozostawieniu R.W. "w dożywotnim użytkowaniu" działki gruntu o powierzchni 0,50 ha (wskazując, że położenie "omawianej działki i jej granice określone zostaną w protokole zdawczo – odbiorczym").

W dniu 23 lipca 2014 r. do organu I instancji wpłynął wniosek H.W. i B.W. "o zwrot działki nr 77/1 dożywotnio użytkowanej na terenie Gminy J.Ś..". W uzasadnieniu żądania podniesiono, że wnioskodawcy nabyli spadek po - zmarłej dnia 28 września 2000 r. – R.W. na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w S., I Wydziału Cywilnego, z dnia 20 grudnia 2000 r. (sygn.. akt [...]).

Decyzją z dnia [...] r. Nr [...] organ I instancji odmówił przyznania małżonkom H.W. i B.W., nieodpłatnie, prawa własności nieruchomości, położonej w obrębie wsi P., gmina J.Ś. znaczonej według ewidencji gruntów jako działka gruntu nr 77/1, AM-1, o powierzchni 0,49 ha, dla której urządzona jest księga wieczysta nr [...]. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia wskazano art. 118 ust. 1, 2a i 4 ustawy z dnia 2 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. W uzasadnieniu zaś wskazano m.in., że R.W. zmarła 28 września 2000 r., a w chwili "zgonu stan cywilny - panna i nie posiadała dzieci.". Wobec tego organ I instancji podkreślił, że brak zstępnych R.W., którzy byliby uprawnieni do nabycia prawa własności działki gruntu na podstawie w/w/ art. 118 ust. 2a ustawy).

Odwołanie od powyższego rozstrzygnięcia wnieśli H.W. i B.W., podnosząc w nim m.in., że H.W. jest zstępną R.W., która była siostrą jej ojca, ona jest więc jej bratanicą. Do dnia śmierci R.W. zamieszkiwała wraz z H. i B.W.. Po jej śmierci, tj. od dnia 28 września 2000 r. wnioskodawcy objęli działkę nr 77/1 w użytkowanie. Urząd Gminy J. dopisał w/w działkę do nakazu płatniczego podatku rolnego H.W., która w tym zakresie nie posiada żadnych zaległości płatniczych. Ponadto wnioskodawcy użytkują działkę zgodnie z jej przeznaczeniem, uzyskali nawet z tego tytułu dopłaty. Ponadto, H. i B.W. nabyli w całości wprost na podstawie testamentu R.W. spadek po niej na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w S., I Wydział Cywilny z dnia 20 grudnia 2000 r..

Po przeprowadzeniu postępowania uzupełniającego, Samorządowe Kolegium Odwoławcze stwierdziło, że zasady uwłaszczenia rolnika pobierającego świadczenie rentowe, bądź emerytalne w zamian za przekazanie gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa, bądź zstępnego takiego rolnika, regulują przepisy dwóch aktów prawnych, mianowicie art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym (Dz. U. Nr 10, poz. 53) oraz art. 118 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (j.t. Dz.U. z 2013 poz. 1403 ze zm.), zwanej dalej jako "u.s.r.".

Materialną podstawą rozstrzygnięcia organu I instancji był art. 118 ust. 1 i ust. 2a i 4 u.s.r.. W myśl art. 118 ust. 2a u.s.r. uprawnienie do wystąpienia z wnioskiem o przyznanie prawa własności działki gruntu określonej w art. 118 ust. 1 lub ust. 2 u.s.r. przysługuje zstępnemu osoby uprawnionej, o której mowa w tych przepisach, który po śmierci osoby uprawnionej faktycznie włada, w zakresie odpowiadającym jej uprawnieniom, daną nieruchomością. Z analizy art. 118 ust. 1-2a u.s.r. wynika, że ustawodawca uzależnił przyznanie prawa własności działki gruntu zstępnym osoby uprawnionej, której z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, w myśl dotychczasowych przepisów, przysługiwało prawo użytkowania działki gruntu (ust. 1), bądź prawo do bezpłatnego korzystania z lokalu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarskich (ust. 2), od faktycznego władania daną nieruchomością przez zstępnego po śmierci osoby uprawnionej i od tego, aby realizacja uprawnienia nie naruszała praw osób trzecich.

Powołana regulacja ustawowa ustanawia "określone prawa na rzecz wymienionych w nich podmiotów i to te podmioty mogą być stronami postępowania zarówno w trybie zwykłym, jak nadzwyczajnym (stwierdzenie nieważności). Są to, były właściciel działki posiadający prawo użytkowania gruntu lub także korzystania z budynków, jego zstępni władający nieruchomością po śmierci właściciela i jego małżonka w takim samym jak on zakresie i te osoby trzecie, którym służy prawo do tych gruntów (budynków)." (wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 19 czerwca 2007 r., sygn. akt II SA/Rz 271/06, publ. Legalis). W orzecznictwie wyjaśniono, że "należy przede wszystkim ustalić przesłanki, które muszą być spełnione, aby z takim żądaniem można było skutecznie wystąpić. Pierwsza przesłanka dotyczy osoby, która może z takim żądaniem wystąpić - jest to wyłącznie zstępny zmarłej osoby uprawnionej. Druga przesłanka, która musi być kumulatywnie spełniona, a która została przez ustawodawcę określona jako faktyczne władanie daną nieruchomością w zakresie odpowiadającym osobie uprawnionej" (wyrok NSA z dnia 14 lipca 2011 r., sygn. akt II OSK 1096/2010, publ. LexPolonica nr 2784366; zob. także np. wyrok WSA w Szczecinie z dnia 13 października 2011 r., sygn. akt II SA/Sz 726/11, publ. Legalis).

Wobec powyższego Kolegium wskazało, że zstępny jest w linii prostej krewnym rolnika, który przekazał gospodarstwo rolne na rzecz Skarbu Państwa. Odnosząc się do argumentów podniesionych w odwołaniu stwierdziło zaś, że mimo, iż przepisy u.s.r. nie zawierają definicji pojęcia zstępny i nie precyzują jego zakresu, to - uwzględniając zasady wykładni systemowej przepisów prawa - odwołać się należy do regulacji zawartej w ustawie z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r. poz. 788 ze zm.). Zgodnie bowiem z art. 617 § 2 w/w ustawy pokrewieństwo powstaje wskutek urodzenia się dziecka. Według art. 617 § 1 w/w ustawy krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej. Krewnymi w linii bocznej są osoby, które pochodzą od wspólnego przodka, a nie są krewnymi w linii prostej. Stopień pokrewieństwa określa się według liczby urodzeń, wskutek których powstało pokrewieństwo. Pojęcie zstępnego ograniczone jest do krewnych w linii prostej (zob. wyrok NSA z dnia 25 kwietnia 1995 r., sygn. akt SA/Łd 1645/94, puzl. ONSA 1996/3/poz. 109). Zstępni bowiem to "krewni pochodzący od wspólnego przodka w linii prostej" (Słownik języka polskiego, pod red. M. Szymczaka, PWN 1989, tom III, s. 1062). Uznanie, że zstępnymi są wyłącznie krewni w linii prostej, a zatem dzieci, wnuki i prawnuki, wyłącza możliwość uznania za zstępnych określonej osoby fizycznej nieprzysposobionych dzieci, którymi taka osoba opiekowała się, ale nie była ich biologicznym rodzicem.

Z powyższego zatem wynika, że zstępny (czyli np. dziecko, bądź wnuk osoby, która przekazała gospodarstwo rolne w zamian za świadczenie rentowe, czy emerytalne) musi spełnić warunek faktycznego władania nieruchomością w zakresie odpowiadającym uprawnieniom rolnika, który przekazał gospodarstwo rolne Skarbowi Państwa (zob. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 5 grudnia 2006 r., sygn. akt II SA/Wr 267/06, publ. Legalis). Artykuł 118 ust. 1 u.s.r. określa to uprawnienie jako prawo użytkowania działki gruntu. Celem przyznania takiemu rolnikowi prawa użytkowania działki gruntu oraz prawa korzystania z budynków było zaspokojenie interesów tego rolnika, ewentualnie jego zstępnych, nie zaś innych osób.

Zgodnie z unormowaniami prawa cywilnego użytkowanie polega na prawie używania rzeczy i prawie pobierania jej pożytków (art. 252 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. z 2014 r. poz. 121 ze zm.). Takie prawo korzystania z działki, czyli jej uprawiania i pobierania pożytków, ustawodawca zapewnił rolnikowi, który przekazał Państwu gospodarstwo rolne. Użytkowanie jest niezbywalne (art. 254 w/w ustawy). Uprawnienia przewidziane w przepisie art. 118 u.s.r. nie mogą być interpretowane rozszerzająco. Mają bowiem służyć zaspokojeniu interesów rolnika, nie zaś osób trzecich. W zasadzie przysługują rolnikowi, który przekazał gospodarstwo rolne Państwu. Nie przysługują wszystkim jego zstępnym, lecz jedynie ściśle określonym w ust. 2a tego artykułu, czyli tym, którzy po śmierci rolnika faktycznie władają działką w zakresie wynikającym z prawa użytkowania, które jest niezbywalne (wyrok NSA z dnia 9 lipca 1998 r., sygn. akt SA/Bk 1482/97, publ. ONSA 1999/2/poz.62). Regulacja zawarta w art. 118 ust. 2a u.s.r. stawiająca zstępnemu ubiegającemu się o przyznanie prawa własności działki gruntu warunek faktycznego władania nieruchomością po śmierci rolnika w zakresie odpowiadającym jego uprawnieniom (czyli prawa użytkowania), oznacza wymaganie osobistego użytkowania nieruchomości (faktycznego) przez zstępnego ubiegającego się o przyznanie prawa własności działki. Nie spełnia zatem tego warunku osoba wprawdzie korzystająca z gruntu, ale niebędąca zstępnym tego, kto przekazał gospodarstwo rolne na rzecz Skarbu Państwa w zamian za świadczenia emerytalne, bądź rentowe.

Jak wskazało Kolegium, ani H.W. ani B.W.k nie należą do kręgu zstępnych R.W. (dowód: odpis skrócony aktu urodzenia Nr [...] H.W., obecnie W., USC w D.; odpis skrócony aktu urodzenia Nr [...] B.W., USC w O.). Odnosząc się do argumentów powołanych w odwołaniu, organ wyjaśnił zaś, że spadkobierca nie musi być jednocześnie zstępnym; pojęcia spadkobiercy i zstępnego nie mogą być traktowane jako równoznaczne (art. 925-940 kodeksu cywilnego). Wobec tego wnioskodawcy nie są zstępnymi osoby, która przekazała gospodarstwo rolne na rzecz Skarbu Państwa. Tym samym, wobec niespełnienia przesłanki wymienionej w art. 118 ust. 2a u.s.r., nie mogą uzyskać nieodpłatnie tytułu własności tego gruntu w drodze decyzji administracyjnej. Biorąc powyższe pod uwagę, uznano, że decyzja organu I instancji nie narusza obowiązujących przepisów prawa i odzwierciedla stan faktyczny sprawy, dlatego orzeczono jak na wstępie.

W skardze na powyższą decyzję H.W. i B.W. podnieśli, że działka nr 77/1 została przyznana w dożywotnie użytkowanie R.W. za przejęte gospodarstwo w 1976 r. na Skarb Państwa. Według wiedzy skarżących takie działki po śmierci użytkownika są zwracane dzieciom, wnukom. W przypadku skarżących ich ciocia R.W. była osobą, którą nie miała męża ani dzieci i w związku z tym ustanowiła ich swoimi spadkobiercami na mocy testamentu. Jak zaznaczyli skarżący, nie jesteśmy ludźmi obcymi dla R.W., lecz rodziną, która może po niej dziedziczyć.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w J.G. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył co następuje:

Stosownie do przepisu art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (j.t. Dz. U. z 2014 r. poz. 1647 ze zm.) sąd sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę pod względem zgodności z prawem działalności administracji publicznej. Przedmiotem dokonywanej przez niego kontroli jest zbadanie, czy organy administracji w toku rozpoznania sprawy nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Czyni to wedle stanu prawnego i na podstawie akt sprawy, istniejących w dniu wydania zaskarżonej decyzji. Po myśli zaś art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), zwanej dalej "u.p.s.a.", sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Decyzja administracyjna jest zgodna z prawem, gdy jest zgodna z przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego. Uchylenie decyzji administracyjnej przez sąd administracyjny następuje tylko w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 ust. 1 lit. a) u.p.s.a.), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b) i naruszenia przepisów postępowania administracyjnego, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c).

Podstawę materialnoprawną zaskarżonej w rozpoznawanej sprawie decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (j.t. Dz. U. z 2013 r. poz. 1403 ze zm.).

W art. 118 u.s.r. zostały określone warunki do nieodpłatnego przyznania własności działki, jakie powinna spełniać osoba ubiegająca się o takie przyznanie. Ust. 1 tego artykułu stanowi, że osobie, której przysługuje prawo użytkowania działki gruntu z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, w myśl dotychczasowych przepisów, na jej wniosek przyznaje się nieodpłatnie własność tej działki. Osobie, której przysługuje prawo do bezpłatnego korzystania z lokalu mieszkalnego i pomieszczeń gospodarskich z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, w myśl dotychczasowych przepisów, na jej wniosek przyznaje się nieodpłatnie własność działki obejmującej budynki, w których znajdują się ten lokal i te pomieszczenia, o powierzchni niezbędnej do korzystania z tych budynków (ust. 2). Z wnioskiem o przyznanie prawa własności działki określonej w ust. 1 lub 2 może wystąpić również zstępny osoby uprawnionej, o której mowa w tych przepisach, który po śmierci tej osoby faktycznie włada, w zakresie odpowiadającym jej uprawnieniom, daną nieruchomością; jeżeli jednak uprawnionymi są oboje małżonkowie, wniosek taki może być zgłoszony dopiero po śmierci obojga małżonków (ust. 2a). Przepisów ust. 1-2a nie stosuje się, jeżeli działka nie jest przedmiotem własności Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego albo jeżeli przyznanie własności naruszałoby prawa osób trzecich do działki lub budynków, o których mowa w tych przepisach (ust. 3).

Podjęcie decyzji pozytywnej, tj. przyznającej nieodpłatnie prawo własności działki na podstawie u.s.r., jest możliwe w sytuacji, kiedy organ stwierdzi, że wskazane w niej przesłanki zostały spełnione. Przy czym, podkreślenia tutaj wymaga, że poddając kontroli podjęte rozstrzygnięcia należy brać pod uwagę stan nieruchomości wynikający z funkcjonujących w obrocie prawnym decyzji administracyjnych. I tak – jak wynika z przedłożonej przez uczestnika postępowania przy piśmie z dnia 1 września 2015 r. decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z dnia [...] r. Nr [...] - Kierownik Wydziału Rolnictwa, Leśnictwa i Skupu Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w D. w akcie własności ziemi z dnia 13 sierpnia 1973 r. Nr [...], wydanym na podstawie art. 1, art. 5 i art. 12 ustawy z dnia 23 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250), stwierdził, że R.W. stała się z mocy prawa właścicielką nieruchomości oznaczonych w ewidencji gruntów nr. 96 o pow. 5,50 ha oraz współwłaścicielką w części 1/2 udziału działki siedliskowej zabudowanej oznaczonej nr. 28/1 o pow. 0,52 ha, położonych we wsi P..

W aktach sprawy znajduje się ponadto decyzja Naczelnika Gminy w J.Ś. z dnia 29 września 1976 r. Nr [...], wydana na podstawie do art. 9 ust. 2 i art. 31 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz. U. Nr 21, poz. 118), którą orzeczono przejąć za rentę z urzędu na własność Państwa gospodarstwo rolne o ogólnej powierzchni 5,67 ha bez budynków, figurujące w aktach jako własność R.W., położone we wsi P. w granicach działek nr 96, 1/3 część działki nr 52 (dla którego założona jest księga wieczysta nr [...]). W pkt. 8 w/w decyzji orzeczono o pozostawieniu R.W. "w dożywotnim użytkowaniu" działki gruntu o powierzchni 0,50 ha (położenie omawianej działki i jej granice określone zostaną w protokole zdawczo–odbiorczym).

W 2002 r. skarżący wnieśli o stwierdzenie nieważności w/w decyzji z dnia września 1976 r. Nr [...]. Po rozpatrzeniu powyższego wniosku Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W. decyzją z dnia [...] r. Nr [...] - na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 i art. 157 § 1 i 2 kodeksu postępowania administracyjnego oraz art. 9 ust. 2 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz. U. Nr 21, poz. 118) - stwierdziło nieważność w/w decyzji organu I instancji. W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że organ I instancji orzekł o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa udziału w nieruchomości gruntowej (czyli działce gruntu nr 52), której R.W. nie była współwłaścicielką, wobec czego w/w decyzja została wydana z rażącym naruszeniem przepisu art. 9 ust. 2 w/w ustawy, ponieważ na własność Skarbu Państwa mogły być przejęte tylko te nieruchomości, których rolnik był właścicielem. Nie można było orzec o przejęciu gruntów rolnych, które nie stanowiły składnika gospodarstwa rolnego i którym rolnik nie władał ze względu na przysługujący mu tytuł własności.

Poza tym – jak wskazało Kolegium - w rozstrzygnięciu pierwszoinstancyjnym stwierdzono, że "spod przejęcia wyłączono zabudowania mieszkalne i gospodarcze i pozostawiono je jako odrębny od gruntu przedmiot własności (Dz. Nr 52)". R.W. nie była ani właścicielką ani współwłaścicielką nieruchomości zabudowanej oznaczonej geodezyjnie jako działka gruntu nr 52. Dlatego orzeczenie w tym zakresie rażąco naruszało przepis art. 11 ust. 1 powołanej ustawy. Stosownie bowiem do art. 11 ust. 1 ustawy rolnik, który przekazał gospodarstwo rolne za rentę, może zatrzymać budynki wchodzące w skład nieruchomości przekazywanych Państwu. Budynki takie stają się odrębnym od gruntu przedmiotem własności z chwilą przejęcia nieruchomości. Opisana na wstępie decyzja przyznała R.W. nieodpłatnie tytuł własności do budynków znajdujących się na gruncie, który nie był składnikiem prowadzonego przez nią gospodarstwa rolnego. Grunt oznaczony ewidencyjnie jako działka nr 52 nie był bowiem gruntem, do którego R.W. przysługiwał tytuł prawny własności. Organ I instancji nie mógł więc - na podstawie przepisów art. 9 ust. 2 i art. 11 ust. 1 ustawy - rozstrzygnąć o przyznaniu R.W. tytułu własności do takich budynków. Rozstrzygnięcie w tym zakresie zostało wydane bez podstawy prawnej.

Ponadto, zdaniem Kolegium, organ I instancji nie wykazał - stosownie do przepisu § 1 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa z dnia 26 marca 1968 r. w sprawie zaliczenia gospodarstw rolnych do kategorii wykazujących niski poziom produkcji wskutek zaniedbań i w sprawie ustalenia wysokości nakładów niezbędnych do przywrócenia żyzności gruntów (Dz. U. Nr 11, poz. 58) - że nie wszystkie grunty orne wyżej opisanego gospodarstwa rolnego były rolniczo wykorzystywane oraz że plony czterech zbóż i ziemniaków w tym gospodarstwie były niższe co najmniej o 1/3 od przeciętnych plonów osiąganych w danej wsi na podobnych glebach. Organ I instancji bezpodstawnie przyjął założenie, że grunty oddane w dzierżawę nie są rolniczo wykorzystywane. Nie zbadano, czy były to grunty orne, czy grunty mające inną klasyfikację ewidencyjną (np. łąki lub pastwiska). Trudno stwierdzić, na jakiej podstawie organ I instancji przyjął, że składnikiem gospodarstwa R.W. były wyłącznie grunty orne. Z akt sprawy nie wynika, żeby poza ogólnym opisem zawartym w protokole z lustracji były to dane ewidencyjne opisujące grunty gospodarstwa rolnego z innego źródła (np. z ewidencji gruntów i budynków albo z opinii biegłego). Poza tym ustalono, że plony uzyskiwane na części gruntów rolnych tego gospodarstwa rolnego są niższe o 31 % od średniej wydajności we wsi na podobnych glebach. Przepisy § 1 ust. 1 pkt 2 w/w rozporządzenia wymagały ustalenia różnicy między plonami uzyskiwanymi w gospodarstwach rolnych w danej wsi na podobnych glebach, a plonami uzyskiwanymi w ocenianym gospodarstwie w postaci ułamka zwykłego, a nie w postaci procentowej. Ułamek o wielkości 1/3 – jak zauważyło Kolegium - nie odpowiada wielkości 31 %, lecz wielkości 33, 33 %. Wobec tego również nie udowodniono, że został spełniony kolejny warunek, że plony czterech zbóż i ziemniaków były niższe co najmniej o 1/3 od przeciętnych plonów osiąganych w danej wsi na podobnych glebach. Wobec tego nie można przyjąć, że ustalono, iż gospodarstwo R.W. wykazywało niski poziom produkcji rolnej. To oznacza, że opisana na wstępie decyzja o przejęciu tego gospodarstwa rolnego na własność Skarbu Państwa rażąco naruszyła przepis prawa materialnego, czyli art. 9 ust. 2 powołanej wyżej ustawy.

Pismem z dnia 23 lipca 2014 r. H. i B.W. wnieśli o zwrot działki nr 77/1 dożywotnio użytkowanej na terenie Gminy J.Ś.. Wskazali ponadto na decyzję z dnia 29 września 1976 r. i że nabyli spadek po R.W., dołączając postanowienie Sądu Rejonowego w S. z dnia 20 grudnia 2000 r. (sygn. akt [...]), którym stwierdzono, że spadek po R.W. zmarłej dnia 28 września 2000 r. na podstawie testamentu z dnia 12 września 2000 r. nabyli B. i H. małżonkowie W. w całości z tym, że wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne położone w miejscowości P., dla którego V Wydział Ksiąg Wieczystych Sądu Rejonowego w S. prowadzi księgę wieczystą nr [...] i nr [...] dziedziczą z mocy tego testamentu B. i H. małżonkowie W..

W aktach sprawy znajduje się również zaświadczenie Wójta Gminy J.Ś. z dnia 26 czerwca 2014 r. Nr [...], którym organ podatkowy zaświadczył, że na terenie Gminy J.Ś. decyzją Naczelnika Gminy z dnia 29 września 1976 r. pozostawiono działkę nr 77/1 w dożywotnie użytkowanie R.W., po której H. i B.W. nabyli spadek.

Uwzględniając powyższe dokumenty i wskazane w nich okoliczności, należało stwierdzić, że organy orzekające w niniejszej sprawie naruszyły przepisy art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 11, art. 77 § 1, art. 75 k.p.a., bowiem nie zebrały w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego i go nie oceniły, co pozwoliłoby na wydanie decyzji o odmowie przyznania skarżącym nieodpłatnie na własność działki nr 77/1.

Regulacja prawna art. 118 u.s.r. uzależnia przyznanie prawa własności działek ubiegającemu się o to zstępnemu między innymi od spełnienia przesłanki, wedle której przedmiotem nabycia może być tylko ta działka, która została przydzielona rolnikowi do użytkowania w związku z przekazaniem gospodarstwa rolnego Państwu. A zatem, art. 118 ust. 1 u.s.r. dotyczy przekazywania na własność działki gruntu, co do której przysługuje prawo użytkowania. Jednoznaczna treść przepisu art. 118 ust. 1 i 2a u.s.r. potwierdza ponad wszelką wątpliwość, że wolą ustawodawcy było przyznanie rolnikowi, który przekazał Państwu gospodarstwo rolne, względnie jego zstępnym prawa ubiegania się o nieodpłatne przyznanie własności wyłącznie ściśle określonych działek. Przepis art. 118 ust. 1 u.s.r. nie stanowi zatem podstawy prawnej do zgłaszania roszczenia o przyznanie własności innych działek niż działka objęta prawem użytkowania.

Analiza przywołanej wyżej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z dnia [...] r. Nr [...] – w świetle unormowania art. 118 u.s.r. – nie pozwala na stwierdzenie, że organy obu instancji wykazały, że została spełniona jedna z ustawowych przesłanek wynikająca z art. 118 ust. 1 u.s.r., tj. czy R.W. przysługiwało prawo użytkowania działki gruntu (nr 77/1) z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, o przyznanie własności której nieodpłatnie domagają się skarżący. Jak wynika bowiem z powołanych wyżej dokumentów działka nr 77/1 została wprawdzie pozostawiona do dożywotniego użytkowania R.W. (pkt 8 decyzji z dnia 29 września 1976 r. Nr [...]), jednakże decyzja ta w całości została wyeliminowana z obrotu prawnego. Sądowi nie jest wiadome jednak, nie wynika to również z akt sprawy, czy decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z dnia [...] r. Nr [...] stwierdzająca nieważność decyzji z dnia 29 września 1976 r. Nr [...] stała się ostateczna.

Należy tutaj zwrócić uwagę, że w aktach sprawy znajduje się informacja z rejestru gruntów sporządzona w dniu 27 stycznia 2015 r., z której wynika, że działka nr 77/1 stanowi własność Skarbu Państwa we władaniu Agencji Nieruchomości Rolnych.

Opisane wyżej okoliczności nie zostały przez organy w niniejszej sprawie w ogóle brane pod uwagę i nie stanowiły przedmiotu ich rozważań. Organy poprzestały jedynie na rozstrzygnięciu kwestii spełnienia przez wnioskodawców przesłanki, o której mowa w art. 118 ust. 2a, tj. czy są oni uprawnionymi do żądania przyznania nieodpłatnie prawa własności nieruchomości.

Trzeba jednak tutaj podkreślić, że granice postępowania administracyjnego wyznaczają m.in. zasady prawdy obiektywnej i praworządności. Z zasady ogólnej prawdy obiektywnej wyrażonej w art. 7 k.p.a. wynika, że również na organ nałożony został obowiązek podjęcia wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. Ustalenia poczynione zaś w wyniku tych wyjaśnień muszą znaleźć swoje odzwierciedlenie w rozstrzygnięciu i w uzasadnieniu decyzji, zgodnie bowiem z art. 107 § 3 k.p.a. uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Zadaniem zatem uzasadnienia faktycznego i prawnego jest wyjaśnienie rozstrzygnięcia stanowiące dyspozytywną część decyzji. Obowiązkiem zaś każdego organu administracji jest jak najstaranniejsze wyjaśnienie podstawy faktycznej i prawej, co wypływa również z zasad ogólnych wyrażonych w art. 9 k.p.a. (zasada udzielania informacji), art. 11 k.p.a. (zasada przekonywania, czyli wyjaśniania stronom zasadności przesłanek, którymi kierują się przy załatwieniu sprawy). Na postawie art. 77 § 1 k.p.a. organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. W orzecznictwie podkreśla się również pogląd, że to organ administracji winien wnikliwie rozpatrzeć wszystkie okoliczności sprawy, podejmując w tym celu wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. W postępowaniu administracyjnym nie obowiązuje formalna teoria dowodowa, według której daną okoliczność można udowodnić wyłącznie przy pomocy takiego, a nie innego środka dowodowego, ani też zasada, że rola organu orzekającego to rola biernego podmiotu oczekującego na dowody zaoferowane przez stronę. Wręcz przeciwnie, rządząca postępowaniem administracyjnym zasada oficjalności (art. 7, art. 75 k.p.a.) wymaga, by w toku postępowania organy administracji publicznej podejmowały wszelkie kroki niezbędne do wyjaśnienia i załatwienia sprawy i dopuszczały jako dowód wszystko, co może przyczynić się do jej wyjaśnienia, a nie jest sprzeczne z prawem, a więc by z urzędu przeprowadzały dowody służące ustaleniu stanu faktycznego sprawy.

Powyższe zasady wyznaczają również granice postępowania odwoławczego, którego istotą, zgodnie z zasadą dwuinstancyjności postępowania administracyjnego, zawartą w art. 15 k.p.a., jest ponowne rozpatrzenie sprawy w pełnym zakresie przez organ odwoławczy. Kontrola instancyjna organu odwoławczego obejmuje więc zarówno legalność rozstrzygnięcia sprawy przez organ I instancji, jak i ocenę przez ten organ stanu faktycznego sprawy. Przy czym organ odwoławczy nie może ograniczyć się tylko do kontroli decyzji organu I instancji, ani do kontroli zasadności argumentów podniesionych w odwołaniu, a obowiązany jest ponownie rozstrzygnąć sprawę. Zgodnie bowiem z treścią art. 138 k.p.a. organ odwoławczy rozpatruje sprawę ponownie merytorycznie w jej całokształcie, co oznacza, że ma on obowiązek rozpatrzeć wszystkie okoliczności sprawy i żądania strony oraz ustosunkować się do nich w uzasadnieniu decyzji. Brak wyjaśnienia wszystkich okoliczności w uzasadnieniu decyzji stanowi naruszenie art. 107 § 3 k.p.a.. Organ odwoławczy rozpoznaje i rozstrzyga ponownie sprawę administracyjną rozstrzygniętą decyzją organu I instancji w oparciu o stan prawny i faktyczny obowiązujący w dniu wydania decyzji ostatecznej. Ponownie rozpoznając i rozstrzygając sprawę organ odwoławczy obowiązany jest usunąć naruszenia prawa materialnego i prawa procesowego, których dopuścił się organ I instancji.

Powyżej przywołane przepisy zostały w niniejszej sprawie naruszone zarówno przez organ I jak i II instancji, co mogło mieć wpływ na wynik sprawy.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, organ I instancji będzie musiał – czyniąc zadość w/w przepisom - ustalić i ocenić całość stanu faktycznego sprawy, a w szczególności czy działka, o przyznanie prawa własności której ubiegają się skarżący, została przyznana R.W. w dożywotnie użytkowanie, a tym samym czy zostały spełnione warunki określone przepisem art. 118 ust. 1 u.s.r.. W sytuacji zaś stwierdzenia, że taka sytuacja nie miała miejsca (np. w wyniku stwierdzenia nieważności decyzji o przejęciu gospodarstwa rolnego na własność Państwa), organ prowadzący postępowanie winien rozważyć umorzenie postępowania jako bezprzedmiotowego na podstawie art. 105 § 1 kodeksu postępowania administracyjnego. Z bezprzedmiotowością postępowania administracyjnego, w rozumieniu art. 105 § 1 k.p.a., mamy bowiem do czynienia wówczas, gdy odpadł jeden z konstytutywnych elementów sprawy administracyjnej, o której mowa w art. 1 pkt 1 k.p.a., tj. podmiot, przedmiot lub podstawa prawna, która umożliwia załatwienie sprawy. Bezprzedmiotowość postępowania o przyznanie prawa własności nieruchomości w trybie art. 118 u.s.r. niewątpliwie zachodzi, gdy w obrocie prawnym nie istnieje decyzja pierwotna o przejęciu na własność Państwa gospodarstwa rolnego za rentę w trybie opisanym wcześniej.

Niezależnie od powyższego należy również wskazać, że Sąd podziela w pełni stanowisko prezentowane przez organy orzekające w rozpoznawanej sprawie, że wnioskodawcy - w świetle nienasuwających w tym zakresie żadnych wątpliwości ustaleń wynikających z akt administracyjnych sprawy – nie posiadają statusu zstępnego osoby uprawnionej, o jakim mowa w art. 118 ust. 2a u.s.r., a niezbędnego do nieodpłatnego nabycia działki gruntu nr 77/1. Przy czym - jak wskazało słusznie Kolegium – ponieważ przepisy u.s.r. nie zawierają definicji pojęcia "zstępny" i nie precyzują jego zakresu, to odwołać się tutaj należy do regulacji zawartej w ustawie z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r. poz. 788 ze zm.).

I tak, zgodnie z art. 617 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej. Krewnymi w linii bocznej są osoby, które pochodzą od wspólnego przodka, a nie są krewnymi w linii prostej. Według zaś § 2 art. 617 stopień pokrewieństwa określa się według liczby urodzeń, wskutek których powstało pokrewieństwo. Z powyższych przepisów jednoznacznie wynika, że pojęcie "zstępnego" ograniczone jest do krewnych w linii prostej.

Po myśli regulacji zawartej w ust. 1 lub 2 art. 118 u.s.r. zstępny, czyli np. dziecko, bądź wnuk osoby, która przekazała gospodarstwo rolne w zamian za świadczenie emerytalne, musi spełnić niezbędny warunek faktycznego władania nieruchomością w zakresie odpowiadającym uprawnieniom rolnika, który przekazał gospodarstwo rolne Skarbowi Państwa. "Artykuł 118 ust. 1 ustawy określa to uprawnienie jako "prawo użytkowania" działki. Celem przyznania takiemu rolnikowi prawa użytkowania działki oraz prawa korzystania z budynków było zaspokojenie interesów tego rolnika, nie zaś innych osób. Zgodnie z unormowaniami prawa cywilnego użytkowanie polega na prawie używania rzeczy i prawie pobierania jej pożytków (zob. art. 252 kc). Takie prawo korzystania z działki ustawodawca zapewnił rolnikowi, który przekazał Państwu gospodarstwo rolne. Użytkowanie jest niezbywalne (zob. art. 254 kc) i wygasa na skutek niewykonywania przez lat 10. Uprawnienia przewidziane w art. 118 powołanej wcześniej ustawy z 1990 r. nie mogą być interpretowane rozszerzające. Mają bowiem służyć zaspokojeniu interesów rolnika, nie zaś osób trzecich." (zob. wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 5 grudnia 2006 r., sygn. akt II SA/Wr 267/06, publ. Legalis).

Jak wynika z akt niniejszej sprawy ani H.W. ani B.W. nie należy do kręgu zstępnych R.W., która jest siostrą ojca H.W.. Również fakt, że zostali oni uznani za spadkobierców po ciotce nie czyni ich zstępnymi. Ustawa nie pozostawia wątpliwości interpretacyjnych, że chodzi o zstępnych, a nie o spadkobierców rolnika. Jak wyjaśniło Kolegium, spadkobierca nie musi być jednocześnie zstępnym; pojęcia spadkobiercy i zstępnego nie mogą być traktowane jako równoznaczne.

Działka użytkowana dożywotnio przez osobę, która przekazała gospodarstwo rolne Państwu nie jest składnikiem masy spadkowej i nie podlega dziedziczeniu, a przedmiotem spadkobrania może być jedynie roszczenie określone w art. 118 ust. 2a powoływanej wcześniej ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, z którym wystąpić może podmiot spełniający warunki określone w tym przepisie (wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 29 czerwca 2010 r., sygn. akt II SA/Wr 472/09).

Uwzględniając powyższe, Sąd uznał, że podjęte decyzje zostały wydane niezgodnie z prawem, a to obligowało do ich uchylenia na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 w związku z art. 205 w/w ustawy.

Stąd orzeczono jak w sentencji.

k.g.