Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt II SA/Op 55/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2021-04-29 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję
Powołane przepisy: article: art. 23a, art. 30 ust. 1 i ust. 2
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c, art. 135
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Daria Sachanbińska Sędziowie Sędzia WSA Krzysztof Bogusz Sędzia WSA Beata Kozicka (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 29 kwietnia 2021 r. sprawy ze skargi W. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 16 listopada 2020 r., nr [...] w przedmiocie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wojewody Opolskiego z dnia 3 września 2020 r., nr [...].


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z 16 listopada 2020 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu (dalej: Kolegium lub w skrócie: SKO), działając na podstawie art. 1 i art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 570 ze zm.) i art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r., poz. 256 z późn. zm.), dalej w skrócie: k.p.a., utrzymało w mocy decyzję Wojewody Opolskiego (dalej także Wojewoda) z 3 września 2020 r., nr [...], uznającą, że świadczenia rodzinne wypłacone W. N. (dalej również jako: strona, skarżąca) na podstawie decyzji Burmistrza Krapkowic z 22 listopada 2011 r., nr [...], za okres od 1 maja 2013 r. do 31 października 2013 r. w łącznej kwocie 918,00 zł są nienależnie pobranymi świadczeniami rodzinnymi i podlegają zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie.

Orzeczenia zapadły w następujacym stanie prawnym i faktycznym. Burmistrz Krapkowic decyzją z 22 listopada 2011 r., nr [...], przyznał stronie zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 153,00 zł miesięcznie, na okres od 1 września 2011 r. do 31 października 2013 r. W wyniku informacji Wojewody, przekazanej w piśmie z 26 kwietnia 2019 r., że w przedmiotowej sprawie od 1 maja do 31 października 2013 r. zastosowanie mają przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego Burmistrz Krapkowic decyzją z 28 maja 2019 r., nr [...], uchylił własne rozstrzygnięcie z 22 listopada 2011 r. w sprawie przyznania stronie zasiłku pielęgnacyjnego za okres od 1 maja do 31 października 2013 r. Wskazane rozstrzygnięcie zapadło w trybie art. 23a ust. 5 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 2220 ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.), dalej jako: ustawa lub u.ś.r.

W konsekwencji wyeliminowania z obrotu prawnego wyżej wymienionego aktu, Wojewoda decyzją z 22 lipca 2019 r., nr [...], odmówił stronie przyznania wnioskowanego przez nią świadczenia za wskazany okres. Następnie Wojewoda wszczął postępowanie z urzędu w sprawie ustalenia nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego wypłaconego na podstawie decyzji Burmistrza Krapkowic z 22 listopada 2011 r. oraz jego zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Z kolei rozstrzygnięciem z 3 września 2020 r., nr [...], uznał, że wyżej wymienione świadczenie rodzinne wypłacone stronie za okres od 1 maja do 31 października 2013 r., w łącznej kwocie 918,00 zł, są nienależnie pobranymi świadczeniami rodzinnymi i podlegają zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Decyzja ta zapadła na podstawie art. 30 ust. 2 pkt 3 i ust. 8 ustawy, w jej uzasadnieniu organ pierwszoinstancyjny w pierwszej kolejności opisał przebieg postępowania, a następnie wskazał, że ustalenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych następuje za okres, za który organ właściwy uchylił decyzję przyznającą świadczenia rodzinne, a Wojewoda odmówił stronie prawa do świadczeń rodzinnych w Polsce w związku z koordynacją systemów zabezpieczenia społecznego. Przypomniał także, że na podstawie decyzji Burmistrza Krapkowic z 22 listopada 2011 r. wypłacono stronie zasiłek pielęgnacyjny w wysokości 153,00 zł miesięcznie, tj. łącznie 918,00 zł, który – które jak uznał – jest świadczeniem nienależnie pobranym, stąd zażądał jego zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, które na dzień wydania zaskarżonej decyzji wyniosły 532,38 zł, a łączna kwota zobowiązania na dzień wydania decyzji wynosi 1.450,38 zł.

Z rozstrzygnięciem tym nie zgodziła się strona, która wniosła od niego odwołanie podkreślając, że w sprawie nie uwzględniono, że "właściwa jednostka decyzją komisji lekarskiej orzekła o jej niepełnosprawności" i "tym samym wydając stosowne orzeczenie spełniła warunki do otrzymania polskiego świadczenia". Zaznaczyła, że nie ubiegała się o podobne świadczenie za granicą.

Kolegium nie uwzględniło wyżej wymienionego odwołania, w wydanej w tej sparwie – przytoczonej na wstępie – zaskarżonej decyzji z 16 listopada 2020 r. wskazało, że w myśl art. 30 ust. 1 ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Następnie przytoczyło treść przepisów prawa materialnego, mających zastosowanie w zaistniałym stanie faktycznym w zakresie definicji świadczenia nienależnego, obowiązku jego zwrotu, naliczenia odsetek oraz określających organ właściwy do wydania rozstrzygnięcia, po czym podkreśliło, że w przypadkach przemieszczania się osób w granicach Unii Europejskiej i Europejskiego Obszaru Gospodarczego, przy ubieganiu się tych osób o świadczenia rodzinne może występować element koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego poszczególnych państw członkowskich, która to kwestia uregulowana jest przepisami prawa wspólnotowego, tj. rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.U.UE.L.04.166.1 ze zm.) oraz rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z dnia 16 września 2009 r. dotyczącym wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.U.UE.L.09.284.1 ze zm.). Kontynuując swój wywód Kolegium wskazało zadania wojewody unormowane w art. 21 ust. 1 ustawy, podnosząc, że przedmiotem postępowania było wyłącznie ustalenie czy Wojewoda zasadnie uznał, że świadczenia rodzinne wypłacone stronie na podstawie decyzji Burmistrza Krapkowic z dnia 22 listopada 2011 r. za okres od 1 maja do 31 października 2013 r. w łącznej kwocie 918,00 zł, są nienależnie pobranymi świadczeniami rodzinnymi i podlegają zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, tj. czy spełnione zostały przesłanki, o których mowa w art. 30 ust. 2 pkt 3 ustawy niezbędne do zastosowania tej normy prawnej.

Odnosząc się do stanu faktycznego sprawy Kolegium podkreśliło, że okoliczność podjęcia przez J. N. (męża strony) pracy w [...] i zgłoszenia strony do ubezpieczenia zdrowotnego, jako członka rodziny osoby uprawnionej, na podstawie przepisów o koordynacji w okresie od 25 kwietnia 2013 r. do 25 sierpnia 2015 r., determinuje uznanie, że w sprawie mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego od 1 maja 2013 r. SKO zaznaczyło, że mąż strony, będąc pracownikiem najemnym w [...] podlegał pod zakres podmiotowy rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego i - zgodnie z art. 67 w zw. z art. 11 ust. 3a tego rozporządzenia - miał prawo do świadczeń rodzinnych w tym państwie na członka rodziny mieszkającego w Polsce. Dalej zaznaczyło, że z art. 11 ust. 3a rozporządzenia osoba wykonująca w państwie członkowskim pracę najemną lub pracę na własny rachunek podlega ustawodawstwu tego państwa członkowskiego, a w świetle art. 67 rozporządzenia osoba ta jest uprawniona zgodnie z ustawodawstwem właściwego państwa członkowskiego do świadczeń rodzinnych na członków rodziny, którzy zamieszkują w innym państwie członkowskim, tak jakby mieszkali oni w pierwszym państwie.

W ocenie Kolegium w zakresie zastosowania przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, Burmistrz Krapkowic był zobligowany, zgodnie z art. 23a ust. 5 ustawy, do uchylenia decyzji przyznającej świadczenia rodzinne za okres od dnia w którym Wojewoda ustalił, że osoba podlega ustawodawstwu państwa, w którym mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Rozstrzygnięcie w tym zakresie zapadało decyzją z 28 maja 2019 r., w konsekwencji Wojewoda decyzją z 22 lipca 2019 r. odmówił przyznania stronie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego w okresie od 1 maja do 31 października 2013 r.

Następnie, po przytoczeniu treści art. 23a ust. 9 ustawy i opisaniu przebiegu postępowania w sprawie ustalenia nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego wypłaconego na podstawie decyzji Burmistrza Krapkowic z dnia 22 listopada 2011 r. oraz jego zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, Kolegium zaznaczyło, że organ pierwszoinstancyjny, działając na podstawie art. 23a ust. 9 oraz art. 30 ust. 8 oraz art. 30 ust. 2 pkt 3 ustawy, zasadnie uznał, że świadczenia rodzinne wypłacone stronie na podstawie decyzji Burmistrza Krapkowic z 22 listopada 2011 r. za okres od 1 maja do 31 października 2013 r. w łącznej kwocie 918,00 zł, są nienależnie pobranymi świadczeniami rodzinnymi i podlegają zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. W ocenie organu odwoławczego zaistniały przesłanki określone w art. 30 ust. 2 pkt 3 ustawy warunkujące uznanie wypłaconego stronie zasiłku pielęgnacyjnego przyznanego za wyżej wymieniony okres, jako nienależnie pobrane świadczenie rodzinne.

W dalszych motywach Kolegium szczegółowo odniosło się do wyliczeń odsetek ustawowych, przytaczając art. 30 ust. 8 ustawy. Zaznaczyło równocześnie, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa, a zebrany materiał dowodowy w sprawie był wystarczający do wydania rozstrzygnięcia przez Wojewodę. Podkreśliło przy tym, że kwestionowana przez stronę decyzja stanowi następstwo wcześniej podjętych w sprawie rozstrzygnięć. Zaznaczyło nadto, że sam fakt zaistnienia przesłanek określonych w art. 30 ust. 2 pkt 3 ustawy, czyli wypłacania świadczeń rodzinnych w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5 ustawy za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne, stanowi podstawę uznania tych świadczeń za nienależnie pobrane. Odnosząc się do kwestii podniesionych w odwołaniu wyjaśniło, że nie miały one wpływu na rozstrzygnięcie, bowiem wydanie decyzji w przedmiocie stwierdzenia nienależnego pobrania świadczeń rodzinnych nie zależy od uznania organu rozpatrującego sprawę, lecz zdeterminowane jest przytoczonymi wyżej przepisami prawa, co oznacza, że przy spełnieniu określonych warunków ustawowych organ zobowiązany jest do określonego działania. Powyższe skutkuje tym, że w sytuacji stwierdzenia, że w sprawie doszło do nienależnego pobrania świadczeń rodzinnych organ zobligowany jest do wydania decyzji w tym zakresie.

Z rozstrzygnięciem tym nie zgodziła się strona, która w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu podkreśliła, że nie zgadza się z nim, bowiem jest dla niej "wielce krzywdzące". Zdaniem strony skarżącej prawo do zasiłku pielęgnacyjnego nabyła wg obowiązujących norm prawnych. Zaznaczyła, że z chwilą kiedy zaistniały w przeciągu czasu pobierania tego zasiłku zmiany mogące mieć wpływ na jego pobieranie, czyli zatrudnienie małżonka w [...], zmiany te osobiście zgłosiła w MOPS w Krapkowicach. W jej ocenie dopełniła zatem wszelkich formalności w tym zakresie. Następnie zaznaczyła, że po zgłoszeniu zmiany polegającej na podjęciu pracy w [...] przez jej małżonka, do którego ubezpieczenia zdrowotnego została zgłoszona nie zostały przez organy podjęte żadne kroki celem "namierzenia i wezwania jej do zwrotu kwoty" – jak określiła – "rzekomo" nienależnie pobranych świadczeń. Zdaniem skarżącej organ nie dał jej możliwości wcześniejszego zwrotu przyznanego świadczenia, a sama procedura ustalania prawidłowości przyznanego zasiłku nie powinna trwać tyle lat. Zasugerowała, że rozległe w czasie postępowanie prowadzone było w celu "naliczenia jak największej kwoty odsetek". Skarżąca zwróciła uwagę, że takie działanie jest "niesprawiedliwe" i bazuje na braku "świadomości prawnej o sposobie toczących się procedur" przez zwykłego podatnika.

W jej ocenie "na niekorzyść podatnika zachodzi to świadome działanie urządu polegające na naliczeniu możliwie wysokich odsetek". Zaznaczyła przy tym, że ich naliczenie nie zostało spowodowane wskutek jej działania, ale niezależnej od niej przedłużającej się procedury urzędowej. Ponadto stwierdziła, że "zmiana mająca na to wpływ została należycie zgłoszona do Ośrodka Pomocy Społecznej krótko po podjęciu pracy mojego męża w [...]". Dalej zauważyła, że "w kraju świadczenia pracy zasiłek pielęgnacyjny mi się nie należał i nie pobierałam go więc nie zachodzą ani przesłanki ani też dowody że zagraniczny zasiłek pielęgnacyjny – bądź też podobny zasiłek był przez mnie lub przez mojego męża na mnie pobierany czy też miałby on do niniejszego ustalone prawo".

Następnie wskazała, że "poprzez podjęcie pracy przez mojego męża na terytorium [...] na podstawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego był uprawniony do tego typu świadczeń poprzez podleganiu ubezpieczeniom tego kraju lecz nie miał prawa do pobierania tych świadczeń gdyż wewnętrzne przepisy tego kraju to udaremniały". Zdaniem skarżącej organy obu instancji miały możliwość ustalenia tej okoliczności. Równocześnie wniosła o umorzenie "zwrotu zasiłku pielęgnacyjnego w spornym okresie" oraz umorzenie odsetek.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie. W uzasadnieniu przytoczyło treść zarzutów zawartych w skardze i podkreśliło, że podniesione przez skarżącą kwestie nie wnoszą nic nowego do sprawy i nie mają wpływu na podjęte rozstrzygnięcie, które wydane zostało w oparciu o prawidłowo zebrany materiał dowodowy i obowiązujące w tym zakresie przepisy. Kolegium zaznaczyło, że sam fakt zaistnienia przesłanek określonych w art. 30 ust. 2 pkt 3 ustawy, czyli wypłacania świadczeń rodzinnych w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5 ustawy za okres od dnia, w którym osoba podlega ustawodawstwu w zakresie świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne, stanowi podstawę uznania tych świadczeń za nienależnie pobrane. Jego zdaniem przytoczona regulacja jest odmienna od pozostałych, zamieszczonych w art. 30 ust. 2 ustawy, i nie można brać pod uwagę świadomości strony co do spełnienia przesłanek ustawowych, ewentualnego wprowadzenia w błąd, świadomości podania nieprawdy, ani oceniać skutków braku pouczenia o prawie do określonego świadczenia.

Równocześnie Kolegium wskazało, że państwem właściwym do wypłaty świadczeń rodzinnych w niniejszej sprawie są [...], gdyż strona nie była ubezpieczona w ogóle w Polsce. W końcowych motywach podnosiło, że Wojewoda decyzją z 22 lipca 2019 r. odmówił przyznania stronie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego w okresie od 1 maja do 31 października 2013 r. Kontynuując swój wywód podkreśliło również, że koordynacja systemów zabezpieczenia społecznego ma na celu ułatwienie obywatelom Wspólnoty korzystanie z tego prawa – zapewnia ona osobom przemieszczającym się ochronę socjalną. Przepisy wspólnotowe o zabezpieczeniu społecznym nie powstały po to, aby zastąpić różne krajowe systemy zabezpieczenia społecznego jednym wspólnym systemem europejskim, lecz aby zapewnić skuteczną koordynację systemów istniejących. Każde państwo członkowskie ma swobodę decydowania o tym, kto ma być ubezpieczony na mocy odpowiednich przepisów, jakie świadczenia będą przyznawane i na jakich warunkach oraz jak te świadczenia będą naliczane i ile składek trzeba będzie zapłacić. Przepisy wspólnotowe określają jedynie wspólne zasady i reguły, których muszą przestrzegać obywatele, wszystkie władze krajowe, instytucje ubezpieczeń społecznych, sądy i trybunały stosujące przepisy krajowe. W ten sposób gwarantują, że stosowanie różnych praw krajowych nie będzie mieć niekorzystnych skutków dla osób korzystających z prawa do swobodnego przemieszczania się i pobytu na terytorium Unii Europejskiej i Europejskiego Obszaru Gospodarczego.

Odnosząc się do wniosku strony skarżącej o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami za opóźnienie, stwierdziło, że skarżąca ma taką możliwość stosownie do art. 30 ust. 9 ustawy.

Równocześnie Sąd wskazuje, że zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału II Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15 pkt 3 zzs⁴ ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. 2020 r., poz. 374).

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, co następuje:

Na wstępie należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 137 ze zm.), dalej: P.u.s.a., sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Sądy administracyjne, kierując się wspomnianym kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu oraz procesu jego wydania z normami prawnymi – ustrojowymi, proceduralnymi i materialnymi. Z tego też powodu w postępowaniu sądowym nie mogą być brane pod uwagę argumenty natury słusznościowej czy celowościowej. Badana jest wyłącznie legalność aktu administracyjnego, czyli prawidłowość zastosowania przepisów prawa do zaistniałego stanu faktycznego, trafność wykładni tych przepisów oraz prawidłowość zastosowania przyjętej procedury.

Stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325, z późn. zm.), dalej: P.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, który w sprawie nie miał zastosowania. Z kolei na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a., uwzględnienie skargi na decyzję następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b) lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). Powołane regulacje określają podstawową funkcję sądownictwa administracyjnego i toczącego się przed nim postępowania, którą jest sprawowanie wymiaru sprawiedliwości poprzez działalność kontrolną nad wykonywaniem administracji publicznej. W ramach tej kontroli sąd administracyjny nie bada celowości, czy też słuszności zaskarżonej decyzji. Nie jest zatem władny oceniać takich okoliczności jak pokrzywdzenie strony decyzją wówczas, gdy wiąże się ona z negatywnymi skutkami dla niej, bowiem związany jest normą prawną odzwierciedlającą wolę ustawodawcy, wyrażoną w treści odpowiedniego przepisu prawa. Prawo do rzetelnej i sprawiedliwej procedury, ze względu na jego istotne znaczenie w procesie urzeczywistniania praw i wolności obywatelskich, mieści się w treści zasady państwa prawnego (art. 7 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej).

W tak określonym zakresie kognicji Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżone rozstrzygnięcie wydano z naruszeniem prawa w stopniu uzasadniającym ich uchylenie.

W tym miejscu wskazać należy, iż stan faktyczny sprawy został zaprezentowany przy okazji prezentowania dotychczasowego przebiegu objętego skargą postępowania. W ocenie Sądu brak jest zatem uzasadnionych podstaw do jego ponownego przedstawiania w tej części uzasadniania. Jednocześnie przypomnienia wymaga, że organy obu instancji swe rozstrzygnięcia oparły na normie prawa materialnego wyrażonej w art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zastosowany art. 30 ust. 1 ustawy wiąże się z instytucją koordynacji świadczeń systemów zabezpieczenia społecznego. Zgodnie z jego treścią osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Okoliczności w jakich ma miejsce nienależnie pobrane świadczenie określa zaś m.in. art. 30 ust. 2 pkt 3 ustawy, który stanowi, że za takie świadczenia rodzinne uznaje się te wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne. Natomiast art. 23a ust. 5 ustawy odnosi się do sytuacji, w której wojewoda ustali, że mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. W tym przypadku organ właściwy uchyla decyzję przyznającą świadczenia rodzinne za okres, w którym osoba podlega ustawodawstwu w zakresie świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Powyższe reguły wynikają z normy art. 23a ust. 1 ustawy, która to obliguje organ właściwy do przekazania wniosku o przyznanie świadczenia wraz z dokumentacją wojewodzie, w przypadku gdy osoba uprawniona do świadczeń rodzinnych lub członek rodziny tej osoby przebywa poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej w państwie, w którym mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, czyli w państwie członkowskim Unii Europejskiej, EOG lub w Szwajcarii.

W niniejszej sprawie Kolegium uwzględniło dokonaną przez Wojewodę wykładnię art. 30 ust. 2 pkt 3 ustawy, stwierdzając, że do wydania decyzji na podstawie tego przepisu, wystarczające jest wyeliminowanie z obrotu prawnego rozstrzygnięcia, które stanowiło podstawę do wypłaty świadczeń rodzinnych oraz orzeczenie o odmowie przyznania tych świadczeń.

Z taką interpretacją wyżej wymienionych przepisów nie można się zgodzić. Podkreślenia wymaga, że art. 23a ust. 1 u.ś.r. obliguje organ właściwy do rozpoznania wniosku o świadczenie rodzinne do przekazania złożonej dokumentacji wojewodzie, jeżeli wnioskodawca lub członek jej rodziny przebywa w państwie, w którym mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Z akt administracyjnych sprawy wynika, iż w rozpoznawanym przypadku do rozpoznania wniosku i wypłaty świadczeń doszło w trakcie pracy męża skarżącej w jednym z krajów członkowskim Unii Europejskiej, co nie było kwestionowane przez żadną ze stron. Zaskarżona decyzja i decyzja ją poprzedzająca odnosi się do okresów przeszłych, co ważne, w jakich nastąpiło zgodne z prawem uzyskanie przez stronę korzyści na podstawie decyzji organów krajowych, zaś kontrolowane przez Sąd rozstrzygnięcia tych korzyści skarżącą pozbawiają, poprzez zobligowanie do zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.

Tym samym Sąd zwraca uwagę na różnicę pomiędzy pojęciami: "nienależnie pobranego świadczenia" i "świadczenia nienależnego". Pojęcia te, co nie powinno budzić żadnych wątpliwości, nie są tożsame, a obowiązek zwrotu nie dotyczy "nienależnego świadczenia", lecz "świadczenia nienależnie pobranego". W orzecznictwie, z którym utożsamia się skład orzekający, zwraca się uwagę na rozróżnienie między pojęciem "nienależne świadczenie" a "świadczenie nienależnie pobrane". Pierwsze z nich jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania) (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 grudnia 2009 r., sygn. akt I OSK 826/09, wszystkie przytaczane orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, CBOSA). Art. 30 ust. 2 pkt 1 in fine u.ś.r. jako warunek uznania świadczeń za nienależnie pobrane wymienia pouczenie osoby pobierającej o braku prawa do ich pobierania. W związku z tym wywiązanie się z obowiązku wynikającego z pouczenia wpływa bezpośrednio na ocenę, czy wypłacone świadczenie można uznać za nienależnie pobrane i w konsekwencji orzekać o jego zwrocie.

Jak wskazano powyżej na tle niespornego stanu faktycznego sprawy istota sporu sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy skarżąca była uprawniona do pobrania zasiłku pielęgnacyjnego w kwocie 153,00 zł w okresie od 1 maja do 31 października 2013 r., przyznanego przywoływana wielokrotnie powyżej ostateczną decyzją z 22 listopada 2011 r. wydaną przez Burmistrza Krapkowic, mocą której prawo to nabyła na okres od 1 września 2011 r. do 31 października 2013 r.

Zmierzając do rozstrzygnięcia tak kształtującego się sporu między stronami przede wszystkim zauważyć należy, że składając wniosek o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego skarżąca pozostawała w związku małżeńskim z ojcem dzieci, który od 1998 r. pracuje w [...], gdzie zgłosił swoją żonę (stronę) do ubezpieczenia zdrowotnego. Okoliczność ta, jak wskazuje strona – a czego nie zanegował organ – znana była organowi przyznającemu, a następnie wypłacającemu ten zasiłek.

Zgodnie z art. 23a ust. 9 u.ś.r. wojewoda ustala i dochodzi zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w sprawach, w których mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Przepis art. 30 stosuje się odpowiednio.

Tym samym w rozważanym aspekcie dostrzec należy, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że skoro ustawodawca posłużył się pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia", które odnosi się do cechy czynności "pobrania", a nie cechy świadczenia "nienależnego", to trzeba rozróżnić pojęcie "nienależnego świadczenia" od "świadczenia nienależnie pobranego". Przyjmuje się więc, że "nienależne świadczenie" jest, jak wskazano także powyżej, pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła. Podczas gdy "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przepis art. 30 ust. 1 u.ś.r. wprowadza pojęcie "świadczenia nienależnie pobranego", co oznacza, że obowiązek zwrotu takiego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. O świadczeniu nienależnie pobranym można mówić wówczas, gdy nie tylko doszło do jego wypłaty mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale przy zaistnieniu świadomości osoby, która świadczenie pobiera, iż świadczenie jej nie przysługuje. Taka jest generalna reguła wykładni pojęcia świadczenia nienależnie pobranego. Skoro jest to zasada ogólna, to przez jej pryzmat należy rozważać każdą z ustalonych przez organ podstaw uznania świadczenia za nienależnie pobrane. Nawet ustalenie przez organ, że wypłacone świadczenie w świetle dowodów ujawnionych po jego przyznaniu, okazało się świadczeniem nienależnym, nie przesądza jeszcze o tym, że było ono "świadczeniem nienależnie pobranym" i można orzec obowiązek jego zwrotu wraz z odsetkami na podstawie art. 30 u.ś.r. W postępowaniu w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia organ jest zobowiązany ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego. W świetle powyższego kwestia winy (zawinienia, świadomości) osoby pobierającej świadczenie rodzinne bądź ubiegającej się o to świadczenie powinna być uwzględniana w każdym z przypadków wymienionych w przepisie art. 30 ust. 2 u.ś.r. (por. np. wyrok NSA z dnia 21 marca 2019 r., sygn. akt I OSK 3417/18).

W poddanej kontroli sądowej sprawie orzekające w sprawie organy okoliczności te całkowicie pominęły. W ogóle nie ustosunkowały się do twierdzeń strony o informowaniu organu przyznającego i wypłacającego następnie zasiłek pielęgnacyjny o pobycie jej męża w celach zarobkowych w [...]. Organ pierwszej instancji, co zaaprobował organ odwoławczy, wydał decyzję zobowiązującą do zwrotu świadczenia nienależnie pobranego bez ustalenia, czy skarżąca miała świadomość tego, że utraciła prawo do prawem nabytych świadczeń. Podkreślić tym samym należy, że organy nie zweryfikowały powyższej okoliczności, mimo że na okoliczność tę skarżąca powoływała się już w odwołaniu. Nieodniesienie się do tych argumentów jest naruszeniem art. 7 k.p.a., zgodnie z którym organy administracji publicznej w toku postępowania stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli.

W konsekwencji należało uznać, że organy nie zbadały należycie, czy przedmiotowe świadczenia zostały przez skarżącą nienależnie pobrane w rozumieniu art. 30 ust. 1 i 2 pkt 1 u.ś.r. Organ pierwszej instancji, a w ślad za nim organ odwoławczy, nie wyjaśniły w sposób wyczerpujący stanu faktycznego niezbędnego dla podjęcia prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy, czym naruszyły zasady postępowania określone w art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Powyższe uchybienie związane jest z błędną wykładnią pojęcia świadczenia nienależnie pobranego i oceną zaistnienia okoliczności uzasadniających uznania za takie świadczenia – świadczeń wnioskowanych przez skarżącą.

Zdaniem Sądu stwierdzone uchybienia przepisom postępowania stwarzają podstawę do uchylenia zaskarżonego rozstrzygnięcia oraz poprzedzającego go rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a., przy odstąpieniu od dalej idącej kontroli prawidłowości zastosowania w niniejszej sprawie prawa materialnego, do której zmierzają niektóre zarzuty skargi. Stan faktyczny nie został bowiem prawidłowo ustalony, a kontrola zastosowania prawa materialnego następuje dopiero po ustaleniu rzeczywistego stanu faktycznego sprawy, w odniesieniu do którego mają znaleźć zastosowanie normy prawa materialnego w niewadliwie przeprowadzonym postępowaniu. Zatem kontrola przestrzegania przez organy administracyjne norm prawa materialnego może być przeprowadzona dopiero w ostatniej kolejności (zob. wyrok NSA z 10 lutego 1981 r., sygn. SA 910/80, ONSA 1981, nr 1, poz. 7; T. Woś [red.], Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2012, s. 757-757).

Z tych względów Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.