Postanowienie NSA, sygn. akt I OZ 263/16
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2016-03-30 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6320 Zasiłki celowe i okresowe
Hasła tematyczne: Przywrócenie terminu
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżone postanowienie i przywrócono termin
Powołane przepisy: article: art. 86 § 1
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Jolanta Rudnicka po rozpoznaniu w dniu 30 marca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia R. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 25 stycznia 2016 r., sygn. akt II SA/Op 451/14 o odmowie przywrócenia terminu do złożenia wniosku o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 16 października 2014 r., sygn. akt II SA/Op 451/14 w sprawie ze skargi R. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z dnia [...] maja 2014 r., nr [...] w przedmiocie zasiłku celowego postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przywrócić termin do złożenia wniosku o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 16 października 2014 r., sygn. akt II SA/Op 451/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu oddalił skargę R. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z dnia [...] maja 2014 r.

w przedmiocie zasiłku celowego.

Powyższy wyrok został ogłoszony na rozprawie w dniu 16 października 2014 r., przez odczytanie sentencji i ustne podanie zasadniczych powodów rozstrzygnięcia. Orzeczenie stało się prawomocne od dnia 18 listopada 2014 r.

Skarżący w dniu 6 maja 2015 r. złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu wniosek o przyznanie prawa pomocy przez ustanowienie radcy prawnego z urzędu, a referendarz sądowy postanowieniem z dnia 14 maja

2015 r. przychylił się do wniosku skarżącego. Na skutek powyższego, na pełnomocnika z urzędu został wyznaczony przez Okręgową Izbę Radców Prawnych w Opolu, radca prawny M.B..

Pełnomocnik ten, pismem z dnia 29 maja 2015 r. (nadanym przesyłką pocztową w dniu 29 maja 2015 r. – data stempla) złożył wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku i doręczenie odpisu wyroku wraz z uzasadnieniem, a także wniósł o przywrócenie terminu do dokonania tejże czynności. Uzasadniając żądanie, wskazał na zły stan zdrowia skarżącego, utrudniający skarżącemu normalne funkcjonowanie w życiu codziennym, co ma znaczenie przy czynnościach wymagających fachowości i terminowości. Pełnomocnik podniósł, że wniesienie skargi do sądu administracyjnego wymagało zaprotokołowania jej przez zaskarżony organ, gdyż skarżący jest osobą niewidomą, nie ma zatem możliwości pisania i czytania podań. Ponadto, skarżący mieszka sam, co wiąże się z niemożnością osobistego zaznajomienia się z treścią korespondencji pocztowej kierowanej do niego w formie listów, w tym korespondencji z sądów i innych instytucji. Dalej pełnomocnik zarzucił, że treść zawiadomienia o rozprawie jest niewystarczająca do realizacji ogólnej zasady udzielania pomocy stronom. W ocenie pełnomocnika, nawet gdyby przyjąć, że skarżący powinien tak zorganizować swoje sprawy, by przy pomocy innej osoby zapoznać się z treścią przekazanych przez Sąd pouczeń, to biorąc pod uwagę złożoność zagadnienia związanego z kwestionowaniem wyroku Sądu wydanego pod nieobecność skarżącego, nie można przypisać mu winy w braku terminowego sformułowania właściwego podania o sporządzenie uzasadnienia wyroku. Pełnomocnik zwrócił także uwagę, że przepisy procedury sądowoadministracyjnej w porównaniu z postanowieniami innych procedur sądowych (karnej), nie przewidują ułatwień dla osób niepełnosprawnych, w tym niewidomych.

Postanowieniem z dnia 24 lipca 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu odrzucił wniosek o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku.

Naczelny Sąd Administracyjny, na skutek rozpoznania w dniu 27 października 2015 r. zażalenia na zapadłe orzeczenie Sądu I instancji, uchylił je i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania (sygn. akt I OZ 1330/15). W motywach swojego orzeczenia NSA podał, że Sąd I instancji nie zbadał na wstępie terminowości wniesienia wniosku, co wiązało się z koniecznością ustalenia momentu ustania przyczyny uchybienia terminu.

Na skutek zarządzenia sędziego, wezwano pełnomocnika skarżącego do wskazania daty ustania przyczyny uchybienia przez R. S. terminowi do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku, a także jaki dzień należy uznać za upływ terminu do złożenia tego wniosku oraz oświadczenia z jakich przyczyn dopiero po upływie siedmiu miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku (tj. od dnia 16 października 2014 r.), podjął on czynności zmierzające do dalszego procedowania.

W odpowiedzi na wezwanie, pełnomocnik w piśmie z dnia 21 grudnia 2015 r. wskazał, że zgodnie z postanowieniem NSA z dnia 2 lutego 2011 r., sygn. akt I OZ 65/11, ustawodawca nie nakłada na stronę składającą wniosek o przywrócenie terminu do dokonania czynności, obowiązku uprawdopodobnienia zachowania siedmiodniowego terminu. Dodatkowo zauważył, że w przypadku oceny dochowania terminu przez pełnomocnika strony ustanie przeszkody do złożenia wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku należy liczyć od dnia, w którym pełnomocnik ustanowiony w ramach prawa pomocy dowiedział się o tym, że został wyznaczony pełnomocnikiem z urzędu. W sytuacji zatem gdy strona jest reprezentowana przez pełnomocnika, termin do złożenia wniosku o przywrócenie terminu będzie liczony od chwili, gdy pełnomocnik dowiedział się o uchybieniu terminu i mógł dokonać zamierzonej czynności procesowej. Wskazał także, że skarżący zamieszkuje sam, jest osobą niewidomą, co świadczy, że przyczyną uchybienia terminu jest jego nieporadność i brak pomocy ze strony profesjonalnego pełnomocnika oraz innych osób.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu ponowienie rozpoznając wniosek skarżącego o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie i doręczenie uzasadnienia wyroku, postanowieniem z dnia 25 stycznia 2016 r., odmówił przywrócenia terminu.

W pierwszej kolejności Sąd wskazał, że w rozpoznawanej sprawie, pomimo wezwania pełnomocnika skarżącego do wskazania momentu ustania przyczyny uchybienia terminu, nie dało się tego ustalić. Zarówno z wniosku o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o doręczenie odpisu wyroku wraz z uzasadnieniem, jak i z odpowiedzi na wezwanie do wskazania terminu, w którym ustała przyczyna uchybienia terminu (pismo pełnomocnika skarżącego dnia 21 grudnia 2015 r.) wynika, że przyczyną uchybienia temu terminowi była niepełnosprawność skarżącego, fakt samotnego zamieszkiwania i związana z tym niemożność prowadzenia swoich spraw bez pomocy fachowego pełnomocnika. Zdaniem Sądu, biorąc pod uwagę treść wyjaśnień pełnomocnika skarżącego, nie można ustalić momentu, w którym ustała przyczyna uchybienia terminu, stąd wniosek o przywrócenie terminu należało rozpoznać merytorycznie.

Dokonując następnie merytorycznej oceny wniosku, Sąd stwierdził, że przedstawione przez skarżącego przyczyny niedochowania terminu, takie jak niepełnosprawność, podeszły wiek oraz nieporadność, nie są przesłankami uzasadniającymi przywrócenie terminu. W przypadku skarżącego, jest to bowiem stan przewlekły, a nie nagła sytuacja pogorszenia zdrowia w takim stopniu, aby można było uznać, że miała ona rzeczywisty wpływ na niemożność dokonania uchybionej czynności w ustawowym terminie. Skarżący nie przedstawił nowych okoliczności, świadczących o powstaniu nagłych zdarzeń, czy innych sytuacji (np.: pobyt w szpitalu, niespodziewane wystąpienie pogorszenia stanu zdrowia), które w znaczący sposób wpłynęły na niemożność podjęcia przez niego czynności procesowych, czy też zwrócenia się we wcześniejszym terminie o przyznanie mu pomocy w postaci profesjonalnego pełnomocnika. Nie zawsze długotrwała choroba (niepełnosprawność) powoduje zatamowanie biegu terminów procesowych w stosunku do osoby dotkniętej taką chorobą, tym bardziej, gdy strona w trakcie jej biegu podejmuje jednak czynności procesowe.

Sąd wyjaśnił, że z akt sprawy wynika, iż zawiadomienie o terminie rozprawy, jaka miała miejsce w dniu 16 października 2014 r., na której zapadł wyrok w sprawie, zostało doręczone skarżącemu w dniu 9 września 2014 r. Zawiadomienie zawierało pouczenie, w jakich okolicznościach sąd doręcza z urzędu zapadły w sprawie wyrok. Przesyłkę zawierającą zawiadomienie o rozprawie osobiście odebrał skarżący, co wynika ze zwrotnego potwierdzenia odbioru. Z akt sprawy wynika także, że skarżący samodzielnie odbierał korespondencję sądową, kierowaną do niego. Posiadał zatem pełną wiedzę co do prowadzonych czynności sądowych. Skarżący posiadał także świadomość co do swojego złego stanu zdrowia i ograniczeń z nim związanych. Tym samym, jako osoba dbająca o swoje interesy, świadoma możliwych komplikacji, będących wynikiem złego stanu zdrowia oraz jako osoba mogąca spodziewać się korespondencji sądowej, zobowiązany był do zapewnienia sobie ewentualnej pomocy w odbiorze tej korespondencji oraz w realizacji zarządzeń i wezwań z sądu skierowanych do niego. Jeżeli nawet, z uwagi na swoją niepełnosprawność, skarżący nie mógł odczytać treści pisma procesowego, to mógł o fachowe wsparcie w ramach prawa pomocy, zwrócić się wcześniej. Uczynił to jednak dopiero po upływie siedmiu miesięcy, kiedy to w siedzibie Sądu, przy pomocy jego pracowników, sporządził wniosek o przyznanie prawa pomocy. Skarżący nie wskazał jednakże przyczyn podjęcia tych czynności z tak dużym opóźnieniem, nie złożył wówczas także wniosku o przywrócenie terminu. Natomiast, to sama strona w ramach zachowania staranności i dbałości o swoje sprawy, posiada inicjatywę w zakresie podejmowanych czynności proceduralnych, w tym uzyskania pomocy od Sądu przez ustanowienie jej profesjonalnego pełnomocnika. W przypadku strony ubiegającej się o prawo pomocy, od jej decyzji i podejmowanych przez nią działań zależy, kiedy wystąpi z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy, a w konsekwencji kiedy pomoc ta zostanie jej przyznana. Zwłaszcza wobec faktu, że skarżący w ramach innych, toczących się przed Sądem postępowań z jego skarg (np. w sprawie o sygn. akt II SA/Op 370/13, II SA/Op 372/13, II SA/Op 388/13), na skutek jego inicjatywy, otrzymywał pomoc w postaci ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika, już na etapie postępowania pierwszoinstancyjnego, przed wyznaczeniem rozprawy w sprawie. Sam fakt niepełnosprawności, na który powołuje się pełnomocnik skarżącego we wniosku o przywrócenie terminu, nie stał wówczas na przeszkodzie do prawidłowego prowadzenia swoich spraw przez skarżącego. Również inne podane przez pełnomocnika skarżącego argumenty, jak brak w procedurze sądowoadministracyjnej wystarczających uregulowań zapewniających właściwą pomoc osobom niepełnosprawnym, czy samotne zamieszkiwanie skarżącego, w kontekście przedstawionych wywodów, nie znajdują, w ocenie Sądu, aprobaty.

Podsumowując, Sąd stwierdził, że mając na względzie obiektywny miernik staranności, jakiej można wymagać od strony dbającej należycie o własne interesy, nie można uznać, iż w niniejszej sprawie wystąpiła przeszkoda, której skarżący nie mógł w żaden sposób usunąć, ani której nie mógł zapobiec. Przyjęcie odmiennego poglądu doprowadziłoby do naruszenia zasady stabilności wyroków sądowych, bowiem okoliczności sprawy w żaden sposób nie uzasadniają przywrócenia terminu po upływie kilku miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku i stwierdzonej prawomocności postępowania sądowego (od dnia 18 listopada 2014 r.).

Zażalenie na powyższe postanowienie złożył R. S., reprezentowany przez pełnomocnika z urzędu, zarzucając zaskarżonemu orzeczeniu naruszenie art. 86 § 1 p.p.s.a. Wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przywrócenie terminu do złożenia wniosku, ewentualnie przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji.

W uzasadnieniu zażalenia powtórzono dotychczasową argumentację i wskazano, że zaskarżone postanowienie zostało wydane z pominięciem całokształtu okoliczności faktycznych sprawy. Sąd pierwszej instancji nie wziął bowiem pod uwagę trudnej sytuacji życiowej skarżącego związanej ze stanem zdrowia, a przede wszystkim tego, że samodzielne zamieszkiwanie osoby niewidomej to nie tylko trudność w zapoznaniu się z doręczaną korespondencją, ale również trudności w pisaniu i poruszeniu się. Trwająca od początku postępowania trudność w komunikowaniu się z Sądem ma w ocenie wnoszącego zażalenie zasadnicze znaczenie dla oceny stopnia zawinienia strony w niedochowaniu terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku.

Ponadto autor zażalenia wskazał na nieprecyzyjną, jego zdaniem, treść pouczenia zawartego w zawiadomieniu o rozprawie dotyczącego sposobu i terminu wystąpienia z wnioskiem o sporządzenie uzasadnienia wyroku.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Zażalenie jest zasadne.

Stosownie do treści art. 86 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej p.p.s.a), jeżeli strona nie dokonała w terminie czynności w postępowaniu sądowym bez swojej winy, sąd na jej wniosek postanowi o przywróceniu terminu. Wniosek o przywrócenie terminu powinien zatem powoływać okoliczności wskazujące na brak winy strony w uchybieniu terminu, które zapewniają uprawdopodobnienie zasadności tego wniosku. Z brakiem winy mamy do czynienia tylko w przypadku zaistnienia niezależnych od strony i niemożliwych do przezwyciężenia okoliczności, które miały bezpośredni wpływ na przekroczenie terminu. Brak winy w uchybieniu terminu powinien być oceniany z uwzględnieniem wszystkich okoliczności konkretnej sprawy, w sposób uwzględniający obiektywny miernik staranności, jakiej można wymagać od strony dbającej należycie o własne interesy i przy braniu pod uwagę także uchybień spowodowanych nawet lekkim niedbalstwem. Przywrócenie terminu ma bowiem charakter wyjątkowy i nie jest możliwe, gdy strona dopuściła się choćby lekkiego niedbalstwa. Warunkiem przywrócenia terminu jest zatem uprawdopodobnienie braku winy strony w jego uchybieniu, przy czym pojęcie winy należy rozumieć w sposób obiektywny – wymagając od strony staranności.

W rozpoznawanej sprawie Sąd pierwszej instancji uznał, że mając na względzie obiektywny miernik staranności, jakiej można wymagać od strony dbającej należycie o własne interesy, brak jest podstaw do przyjęcia, iż skarżący uprawdopodobnił brak winy w niedochowaniu terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku. Ze stanowiskiem tym nie można się zgodzić.

Jak wynika z akt sprawy, niniejsze postępowanie zostało wszczęte na skutek skargi R. S. złożonej w formie oświadczenia do protokołu sporządzonego przez pracownika Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. w dniu [...] lipca 2014 r. Protokół został sporządzony w związku z osobistym stawiennictwem R.S. (osoby niewidomej) w siedzibie organu w celu odczytania w jego obecności treści decyzji SKO w O. z dnia [...] maja 2014 r. utrzymującej w mocy decyzję Prezydenta Miasta O. z dnia [...] grudnia 2012 r. orzekającą o przyznaniu zasiłku celowego. Z treści protokołu wynika, że przedmiotowa decyzja została po odczytaniu doręczona i odebrana osobiście przez skarżącego.

Wskazać ponadto należy, że w aktach sprawy znajduje się także protokół sporządzony przez sekretarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, z treści którego wynika, iż w dniu 6 maja 2015 r. skarżący stawił się osobiście w siedzibie Sądu w celu "sporządzenia wniosku o przywrócenie terminów do ponownego rozpoznania spraw zakończonych przed sądem i wyznaczenie pełnomocnika z urzędu do prowadzenia spraw i odczytywania korespondencji". Protokół został sporządzony z uwagi na widoczną niepełnosprawność skarżącego, który jest osobą niewidomą. Do protokołu został dołączony formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie radcy prawnego sporządzony przez sekretarza sądowego.

W uzasadnieniu wniosku skarżący wskazał, że jest osobą niewidomą (I gr. inwalidzka), z tego powodu nie ma możliwości odczytywania poczty. Podając nr telefonu, podkreślił, że jedyną formą komunikacji pozostaje informacja głosowa.

Na powyższe okoliczności szczegółowo wskazywał ustanowiony z urzędu pełnomocnik we wniesionym w imieniu skarżącego wniosku o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, zgodzić się należy ze stanowiskiem pełnomocnika, iż mają one decydujące znaczenie dla oceny spełnienia przesłanek warunkujących przywrócenie terminu do dokonania wspomnianej wyżej czynności procesowej. Wskazać bowiem trzeba, że stan zdrowia skarżącego, a przede wszystkim jego niepełnosprawność wynikająca z faktu, iż jest osobą niewidomą, od początku prowadzonego postępowania sądowego utrudniał mu komunikowanie się z Sądem. Już w momencie wniesienia skargi (w formie oświadczenia zawartego w protokole sporządzonym przed organem) wiadomym było, że skarżący jako osoba niewidoma będzie miał trudności z dokonywaniem czynności procesowych, odczytywaniem pism sądowych i udzielaniem odpowiedzi na ewentualne wezwania Sądu, tym bardziej, że jak wynika z akt sprawy, skarżący mieszka sam, co uniemożliwiało mu skorzystanie z pomocy innych osób we wskazanym wyżej zakresie.

Brak możliwości osobistego zaznajomienia się skarżącego z treścią korespondencji kierowanej do niego przez Sąd, ma bezpośredni związek z oceną skutków doręczania skarżącemu pouczeń, w tym zawartego w zawiadomieniu o rozprawie pouczenia o sposobie i terminie wniesienia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku oddalającego skargę. Skarżący, który nie był obecny na rozprawie i który na ówczesnym etapie postępowania nie korzystał z pomocy fachowego pełnomocnika, mógł mieć realne trudności z odczytaniem treści pouczenia z uwagi na ograniczenia w codziennym funkcjonowaniu spowodowane niepełnosprawnością narządu wzroku. Mógł zatem pozostawać w mylnym przekonaniu, że zapadły na rozprawie w dniu 16 października 2014 r. wyrok wraz z uzasadnieniem zostanie mu doręczony przez Sąd z urzędu, mimo jego niestawiennictwa na rozprawie. Zauważyć w tym miejscu należy, że skarżący w dniu 6 maja 2015 r. podjął kroki mające na celu uzyskanie prawa pomocy. W wyniku pozytywnego rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy, do prowadzenia sprawy skarżącego z urzędu został wyznaczony zawodowy pełnomocnik, który w ciągu siedmiu dni od dnia powzięcia wiadomości o ustanowieniu go pełnomocnikiem (według oświadczenia pełnomocnika miało to miejsce w dniu 25 maja 2015 r.), złożył wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku z

16 października 2014 r. wraz z wnioskiem o przywrócenie terminu do dokonania tej czynności, w którym szczegółowo opisał sytuację życiową skarżącego, w tym problemy związane z komunikowaniem się z Sądem.

Mając na uwadze powyższe okoliczności, uznać należy, iż skarżącemu nie można przypisać winy w niedochowaniu terminu w rozumieniu art. 87 § 2 p.p.s.a. Okoliczności te, jak podkreślono na wstępie, miały decydujący wpływ na ocenę poziomu staranności wymaganej od skarżącego przy prowadzeniu swoich spraw. Zasadnym było zatem przywrócenie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku. W przeciwnym razie, w realiach niniejszej sprawy, doszłoby do naruszenia konstytucyjnej zasady prawa do sądu. W kontekście wyżej przedstawionych wywodów, dla oceny zasadności przywrócenia terminu nie miał znaczenia fakt, iż wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku wraz z wnioskiem o przywrócenie terminu do dokonania tej czynności został złożony po upływie kilku miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku i stwierdzenia jego prawomocności. Wskazać należy, że jedyne ograniczenie czasowe dla złożenia wniosku o przywrócenie terminu do dokonania czynności procesowej przewiduje art. 87 § 5 p.p.s.a., zgodnie z którym po upływie roku od uchybionego terminu, jego przywrócenie jest dopuszczalne tylko w przypadkach wyjątkowych, a taki, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, zaistniał w rozpoznawanej sprawie.

Z tych wszystkich względów, na podstawie art. 188 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.