Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1676/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2021-09-29 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Falkiewicz Kluj Sędziowie: WSA Elżbieta Lenart WSA Bożena Marciniak (spr.) po rozpoznaniu w dniu 29 września 2021 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skarg J. S. i M. D. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia (...) maja 2020 r. nr (...) w przedmiocie reformy rolnej oddala skargi.


UZASADNIENIE

Decyzją z [...] maja 2020 r., nr [...], Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpoznaniu odwołań J. S. oraz M. D. utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] września 2016 r., nr [...], w przedmiocie reformy rolnej.

Zaskarżone orzeczenie zostało wydane w oparciu o następujący stan faktyczny i prawny sprawy.

Wnioskiem z [...] czerwca 2008 r. (doprecyzowanym pismami z [...] listopada 2013 r. i [...] grudnia 2014 r.) M. D. wystąpił o wydanie decyzji stwierdzającej, że objęta księgą hipoteczną nr [...] nieruchomość "[...]", będąca współwłasnością Z. D., W. Z., W. J. i T. N., nie podlegała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Decyzją z [...] lipca 2010 r., nr [...], Wojewoda [...] umorzył postępowanie administracyjne w sprawie jako bezprzedmiotowe.

Decyzją z [...] lutego 2011 r., nr [...], Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi uchylił powyższą decyzję Wojewody [...] oraz przekazał sprawę do ponownego rozpoznania.

Decyzją z [...] września 2016 r. Wojewoda [...] stwierdził, że nieruchomość ziemska pn. "[...]", położona w gminie [...], pow. [...], oznaczona według ewidencji gruntów i budynków jako działki: nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...] (obręb [...]), nr [...],nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...],nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...],nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...],nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...],nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...] (obręb nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...]),nr [...], nr [...], nr [...], nr [...] i nr [...] (obręb nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...]) o łącznej powierzchni wynoszącej nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...] ha - podlegała działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Odwołania od powyższej decyzji wnieśli J. S. oraz M. D.

Decyzją z [...] maja 2020 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] września 2016 r.

W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia organ odwoławczy powołał się na przepisy dekretu PKWN z 6 września 1944 r. oraz uchwałę Trybunału Konstytucyjnego z 19 września 1990 r., sygn. akt: W 3/89 i wskazał, że w prowadzonym postępowaniu ustalenia wymagało czy przejęta na cele reformy rolnej nieruchomość miała charakter ziemski oraz spełniała normy obszarowe.

Minister podniósł, że w toku postępowania zgromadzono szereg dokumentów opisujących sporny majątek, w których wyczytać można informację na temat powierzchni ogólnej, jak i rodzajów użytków wchodzących w skład tego majątku. Zdaniem organu, analiza tych dokumentów prowadzi do wniosku, że powierzchnia ogólna spornej nieruchomości znacznie przekraczała 100 ha. W konsekwencji spełniała ona normy obszarowe wskazane w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z 6 września 1944 r.

W takiej sytuacji, zdaniem Ministra, istotne było ustalenie czy przedmiotowa nieruchomość nadawała się do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej i sadowniczej, to jest czy miała charakter nieruchomości ziemskiej zgodnie z uchwałą TK z 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/89.

Powołując się na zebrany materiał dowodowy organ podniósł, że na nieruchomość "Folwark [...]" składały się: las, jeziora, łąki, torfowiska, sad, pastwiska i grunty orne. Przy czym jednak zdecydowanie największą część zajmowały jeziora [...] i [...] (ok. [...] ha w zależności od dokumentów) i to one determinowały charakter całego majątku.

Zdaniem organu odwoławczego, dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie ma pominięte przez Wojewodę postanowienie Sądu Powiatowego w [...] Wydział Cywilny z [...] lutego 1964 r., sygn. akt [...] o stwierdzeniu nabycia spadku po W. Z. Minister wyjaśnił, że zmarły w dniu [...] grudnia 1953 r. W. Z był współwłaścicielem spornej nieruchomości w dniu jej przejęcia na cele reformy rolnej. Jak wynika z treści powyższego postanowienia sporządził on własnoręczny testament datowany na [...] listopada 1951 r. Zawierał on postanowienia co do gospodarstwa rybno-rolnego w powiecie [...], które przejęte zostało na rzecz Skarbu Państwa. Jak wyjaśnił Sąd Powiatowy w uzasadnieniu postanowienia: "(...) część przyznana testamentem A. K. jako przejęta na rzecz Skarbu Państwa nie mogła być przedmiotem testowania i należy przyjąć - że nie może ona dziedziczyć - gdyż wyraźną intencją testatora było przyznać A. K. nieruchomość hodowlano-rolną. Dodać przy tym należy, że nawet gdyby nieruchomość nie została przyjęta, A. K. nie dziedziczyłaby gospodarstwa rolnego jako nie rolniczka - i w tej części treść testamentu - należałoby uznać za nieważną w świetle przepisów ust. o ogrod. podz. gosp. rolnych (art. 18)".

Minister uznał, że w tym stanie rzeczy zasadne jest przyjęcie, że znacjonalizowana nieruchomość musiała być wykorzystywana do działalności wytwórczej w rolnictwie (w tym działalności hodowlanej). Opisywane postanowienie Sądu ma istotne znaczenie dla sprawy z tego powodu, że powołuje się na dokument własnoręcznie spisany przez współwłaściciela majątku w niedalekiej perspektywie czasowej od jego przejęcia (7 lat). Zdaniem organu, trudno zaprzeczyć założeniu, że W. Z. był osobą, która posiadała bezpośrednią wiedzę na temat funkcjonowania i charakteru swojego majątku. W związku z tym za poprawne Minister uznał twierdzenie, że skoro pisał on w swoim testamencie o "gospodarstwie rybno-rolnym", to właśnie z takim mamy w sprawie do czynienia (zapisów testamentowych nie podważył również wydający postanowienie Sąd Powiatowy w [...]).

Niemniej jednak Minister dokonał dodatkowo analizy pozostałych zgromadzonych w aktach sprawy dokumentów pod kątem tego czy faktycznie wspomina się w nich o gospodarce "hodowlano-rolnej", "rybno-rolnej".

Organ podniósł, że w rozkazie Naczelnika [...] W.P. z [...] lutego 1945 r. do Zarządu [...] W.P. pisze się wprost o znajdującym się pod jego zarządem rybnym gospodarstwie. W podobnym okresie ([...] stycznia 1945 r.) sporządzono pismo Ministerstwa Rolnictwa i Reform Rolnych do Kwatermistrzostwa [...] Armii Wojsk Polskich, w którym zezwala się na połów ryb na jeziorach [...] i [...]. Z kolei w piśmie Powiatowego Urzędu Ziemskiego w [...] do [...] Urzędu Wojewódzkiego w [...] z [...] kwietnia 1947 r. podniesiono, że "gospodarka na jeziorach [...] i ich eksploatacja przez dotychczasowych użytkowników nie odbywa się racjonalnie. Stwierdzono, że ryby były łowione w czasie ochronnym, jak również wyławiany był zarybek". Minister wskazał, że poza tymi dokumentami, sporządzonymi były tuż po przejęciu nieruchomości na cele reformy rolnej, akta zawierają również dokumenty pochodzące z drugiej połowy lat 50-tych. Jest to zarządzenie Ministra Rolnictwa z [...] sierpnia 1957 r. w sprawie przekazania jeziora [...] i [...], z którego wynika, że administrowane one były przez Zespół Rybacki [...], a także pismo Polskiego Związku Wędkarskiego Okręg [...] z [...] maja 1958 r. gdzie odnotowano, że "Jezioro [...] objęte jest narodowym planem gospodarki rybnej".

W ocenie organu, wydawanie oddzielnych pism w sprawie zgody na połów ryb np. przez organ władzy centralnej (w tym Ministerstwo Rolnictwa i Reform Rolnych) świadczy o tym, że połów ten musiał odbywać się na większą skalę.

Organ omówił również przeprowadzone w przedmiotowym postępowaniu dowody z przesłuchania świadków (S. M., H. Z., M. W., K. Z., R. M., Z. S., H. K. i S.W.), a także stron postępowania (M. M. i J. S.).

Zdaniem Ministra, zeznania świadków potwierdzają, że zarówno przed wojną, jak i po jej zakończeniu prowadzona była gospodarka hodowlano-rybna (S. M., H. Z., M. W., K. Z., R. M., Z. S, S. W.). Z zeznań świadków wyłania się obraz, że do połowu ryb służyły dwie duże łodzie zaopatrzone w kołowroty do wyciągania sieci (M. W., K. Z., R. M., Z. S., S. W.). Rybacy byli zazwyczaj pracownikami sezonowymi, z wyjątkiem nadzorców B., S. M. czy A. T. - ten ostatni miał pojawić się w trakcie wojny (M. W.) i wymieniony jest w wykazie pracowników folwarcznych majątku [...]. Wyłowione ryby przechowywano w skrzyni z dziurami i sprzedawano, zazwyczaj wywożąc je do innych miejscowości, jak L., M., K. (M. W., K. Z., R. M., Z. S, S. W.). Miejscowa ludność miała możliwość łowienia ryb na własne potrzeby w ciągu dnia i tylko z brzegu (S. M., M. W., R. M., J. S.). Świadkowie potwierdzili również, że po wojnie jeziora administrowane były przez Państwowe Gospodarstwo Rybne [...], Państwowe Gospodarstwo Rybne [...] oraz Polski Związek Wędkarski - znajduje to potwierdzenie również w dokumentacji archiwalnej (S. M. i H. Z.). Zeznania opierały się na własnych obserwacjach (M. W., H. Z., Z. S., S. W.) albo przekazach rodzinnych od osób pracujących w majątku na stałe bądź sezonowo (S. M., K. Z., R. M.).

Organ uznał, że powyższe zeznania potwierdzają, że na nieruchomości ziemskiej pn. "Folwark [...]" prowadzona była gospodarka rybno-hodowlana, a więc taka, jaką w swoim testamencie określił były jej współwłaściciel W. Z. Minister wskazał, że zeznania świadków są zbieżne ze sobą. Korespondują również z dokumentacją archiwalną (w zakresie podmiotu użytkującego jeziora po wojnie, jak i pracowników gospodarstwa).

Odmienne stanowisko przedstawił świadek H. K., który stwierdził, że na jeziorze [...] nie było prowadzonej gospodarki rybnej. Jest to jednak, w ocenie organu, zdanie odosobnione względem pozostałych świadków i nie znajduje potwierdzenia w dokumentach.

Inne stanowisko zaprezentowali również przesłuchiwani M. M. oraz J. S. Organ podniósł, że osoby te zostały przesłuchane przez Wojewodę w charakterze świadków, jednak w postępowaniu występują również jako jego strony, a więc osoby zainteresowane rozstrzygnięciem. Ich zdaniem ryby łowione były jedynie na potrzeby własne, tak jak robili to okoliczni mieszkańcy. Osoby te nie miały wiedzy na temat regularnej sprzedaży ryb. Jednakże w protokołach z ich przesłuchań można wyczytać, że na jeziorze [...] były łodzie. W zaprotokołowanym zaś oświadczeniu w trakcie przesłuchania R. M. – M. M. stwierdziła, że połowy przy pomocy włoka prowadzono do 1928 r. "Następnie włok został pocięty i odławiano sieciami", co może sugerować, że jakiś połów był prowadzony. Dodatkowo J. S. powołuje się na opowiadania rodzinne mamy A. S. i babci B. Z., które miały mieszkać w pobliskim [...] w latach 1939-1944, a więc w czasie wojny, kiedy prowadzenie działalności hodowlanej było w znacznym stopniu ograniczone.

Minister podkreślił również, że przesłuchanie strony w charakterze świadka może nastąpić tylko wyjątkowo, to znaczy wówczas, gdy po wyczerpaniu dostępnych środków dowodowych pozostały do wyjaśnienia istotne dla sprawy fakty (art. 86 k.p.a.). Uzupełniający charakter takiego przesłuchania skutkuje m.in. tym, że zeznania strony nie mogą doprowadzić do podważenia dowodu z dokumentu. W tej sytuacji, zdaniem organu, zeznań M. M. oraz J. S. nie można traktować w kategoriach przeciwdowodu dla dokumentów omówionych na stronach 6-7 decyzji.

Powołując się na powyższe Minister doszedł do przekonania, że w majątku "Folwark [...]" prowadzono regularną działalność wytwórczą w zakresie hodowli rybnej. Nieruchomość ta miała zatem charakter nieruchomości ziemskiej zgodnie z uchwałą TK z 19 września 1990 r. i podlegała przejęciu na cele reformy rolnej.

Zebrana dokumentacja (sporządzony przez Komornika Sądu Grodzkiego [...] rewiru w [...] z [...] marca 1931 r. opis nieruchomości ziemskiej części folwarku [...], protokół w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej majątku zwanego [...] z [...] października 1944 r., protokół zdawczo-odbiorczy z [...] sierpnia 1947 r. w sprawie przejęcia majątku przez Państwowe Nieruchomości Ziemskie Okręg w [...] oraz sporządzony w dniu [...] stycznia 1958 r. protokół w sprawie przejęcia i przekazania jezior [...] i [...] przez Wojewódzki Zarząd Rolnictwa w [...]) wśród użytków - oprócz zajmujących zdecydowaną większość powierzchni jezior - wymieniają również: las, pastwiska, ziemię orną, torfowiska, niewielki sad, podwórza, a z budynków: dom mieszkalny, stodołę, bróg na siano, piwnicę murowaną i pozostałości po lodowni. W ocenie organu, nawet jeśli były to liche ziemie, zapiaszczone (świadek S. M.), na których ciężko było cokolwiek wyhodować, to jednak przylegały one bezpośrednio do jezior, które miały charakter stricte gospodarczy. Poza tym we wskazanych dokumentach nadal grunty te klasyfikowano jako użytki rolne (takimi bez wątpienia są pastwiska, sady, łąki), a więc grunty które nadawały się do realizacji celów reformy rolnej.

Organ dodał, że nawet gdyby przyjąć stanowisko stron, że połowy w jeziorach [...] i [...] miały charakter rekreacyjny, to nie miałoby to wpływu na zmianę rozstrzygnięcia. Wystarczającą bowiem przesłanką przejęcia przedmiotowej nieruchomości byłaby bowiem naturalna przydatność jezior do zagospodarowania w ramach produkcji rybnej, konieczność jedynie pewnej intensyfikacji dotychczasowego sposobu korzystania z nich.

Minister nie podzielił przy tym stanowiska J. S., że przed 1939 r. doszło do podziału spornego majątku. Wskazał na księgę hipoteczną przejętej nieruchomości, która w dziale drugim, bezpośrednio przed wpisem dotyczącym prawa własności Skarbu Państwa, jako właściciela wymienia Z. D., W. Z., W. J. i T. N., którzy mieli ją nabyć na wyłączną własność w drodze licytacji z dnia [...] lutego 1932 r. w Sądzie Okręgowym w [...] (wpisu dokonano w dniu [...] marca 1941 r.). Osoby te oznaczone są jako współwłaściciele jednej nieruchomości. Zapis ten potwierdza treść wyroku Sądu Okręgowego w [...] z [...] kwietnia 1935 r., sygn. akt [...], na mocy którego Sąd przyznał ją "na własność Z. z Z., W. Z., W. J. i spadkobiercy J. z Z., T. N. w równych częściach niepodzielnie".

Organ nie podzielił również zarzutu naruszenia przepisów postępowania poprzez brak dostatecznej analizy zeznań świadków. Zdaniem Ministra, zeznania świadków są spójne, korespondują ze sobą i nie budzą zastrzeżeń organu. Organ wskazał, że świadkowie jasno odróżniali połowy dokonywane z wieloosobowej łodzi wyposażonej w kołowrotki na jeziorze w celach gospodarczych i przez zatrudnionych rybaków (stałych i sezonowych) od łowienia ryb przez mieszkańców (tylko w ciągu dnia i tylko przy brzegu).

Skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi złożyli M. D. oraz J. S.

W skardze M. D. zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie:

1) przepisów postępowania, mające istotny wpływ na jego wynik, a mianowicie art. 7 k.p.a., art. 8 k.p.a., art. 77 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a. poprzez wybiorcze rozpatrzenie materiału dowodowego i naruszenie zasady swobodnej oceny dowodów na rzecz dowolnej oceny dowodów, polegające w szczególności na:

a) oparciu rozstrzygnięcia w znacznej mierze na zeznaniach świadków, którzy nie mieli żadnej bezpośredniej wiedzy na temat majątku, a czerpali ją jedynie z opowiadań rodzinnych, które słyszeli będąc dziećmi, przy czym dodatkowo nie lokowali zdarzeń w czasie, przy jednoczesnym zignorowaniu zeznań uczestniczki M. M., która wielokrotnie osobiście przebywała na terenie majątku, a tym samym dysponuje bezpośrednią wiedzą na temat jego charakteru, w tym funkcji jezior;

b) braku dostatecznej analizy zeznań świadków, którzy w swoich wypowiedziach powoływali się na "właściciela" czy "Z.", który zmarł w 1925 r., tym samym organ zaniechał chronologicznego uporządkowania przedstawionych w zeznaniach zdarzeń w sytuacji gdy w rzeczywistości opowiadania świadków dotyczyły czasów odległych i nie miały znaczenia dla niniejszego postępowania;

c) błędnym uznaniu, że rekreacyjne połowy ryb przez mieszkańców na własne potrzeby stanowiły działalność o charakterze rolniczym podczas gdy na terenie majątku znajdowały się jeziora o funkcji rekreacyjnej, a nie stawy sztucznie zarybiane w celu pozyskiwania ryb na sprzedaż;

2) naruszenie przepisów prawa materialnego, a mianowicie art. 2 ust. 1 lit. e w związku z art. 1 dekretu z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez błędną wykładnię, a względnie niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu, że nieruchomość o łącznej powierzchni [...] ha podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, podczas gdy nie spełniała ona podstawowej przesłanki nieruchomości o charakterze ziemskim, a ponadto na zignorowaniu faktu, że nieruchomość nie została wykorzystana na cele reformy rolnej, a zatem nie była przydatna na cele przeprowadzenia reformy rolnej wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu PKWN.

Powołując się na powyższe skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez organ odwoławczy na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.

W obszernym uzasadnieniu skargi przedstawiono argumentację na poparcie podniesionych w niej zarzutów.

W skardze J. S. zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie

1) art. 7 k.p.a. poprzez niepodjęcie wszelkich niezbędnych działań zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, a w szczególności niewyjaśnienia wpływu protokołu regulacji spadku po E. Z. na możliwość przejęcia na mocy dekretu z [...] września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej nieruchomości "Folwark [...]" z powodu jego podziału pomiędzy następców prawnych już [...] maja 1925 r.

2) art. 80 k.p.a. poprzez dokonanie na podstawie całokształtu materiału dowodowego błędnej oceny, że udowodniono okoliczność prowadzenia przez właścicieli folwarku gospodarki rybnej na terenie jezior [...] i [...] w okresie poprzedzającym zarząd nieruchomością przez A. T. - będącego urzędnikiem mianowanym przez władze niemieckie w okresie II Wojny Światowej, wszak zeznania świadków tyczą się okresu kiedy właściciele przedmiotowej nieruchomości nie mieli najmniejszego wpływu na sposób w jaki nią zarządzano; ponadto błędnie wskazano, że powierzchnie jezior powinny być wliczane do areału majątku,

3) 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy wadliwej decyzji organu pierwszej instancji.

Powołując się na powyższe skarżący wniósł o rozpoznanie skargi na rozprawie, uchylenie zaskarżonej decyzji w całości, a ponadto rozważenie zastosowania art 135 p.p.s.a. i uchylenie decyzji Wojewody [...].

W uzasadnieniu skarżący podniósł, że z uwagi na dokonany przed 1939 r. podział przedmiotowej nieruchomości nie można uznać, że podlegała ona działaniu dekretu PKWN z 1944 r. Ponadto, w sposób sprzeczny z materiałem dowodowym organy ustaliły, że właściciele nieruchomości prowadzili na jeziorach aktywną gospodarkę rybną. Świadkowie powołani przez strony będące aktualnie w posiadaniu przedmiotowych nieruchomości w znakomitej większości nie mieli żadnej wiedzy jak gospodarowano na terenie jezior przed wojną jak i w jej okresie. Wszyscy niemal świadkowie wskazywali zaś na możliwość połowu ryb naturalnie występujących w jeziorach przez okolicznych mieszkańców. Wskazują na to także dokumenty takie jak opis nieruchomości, gdzie wyraźnie wskazano na możliwość łowienia ryb przez mieszkańców. Organ pominął również całkowicie sposób wykorzystywania folwarku przed 1 września 1939 r., co negatywnie odbiło się na treści wydanej decyzji.

W odpowiedzi na skargi Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o ich oddalenie odnosząc się do zarzutów podniesionych przez skarżących.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skargi są niezasadne.

Kontroli Sądu w niniejszej sprawie podlegała decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, którą organ odwoławczy utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] września 2016 r. w przedmiocie stwierdzenia, że nieruchomość ziemska pn. "Folwark [...]", położona w gminie [...], pow. [...], oznaczona według ewidencji gruntów i budynków jako działki: nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...] (obręb [...]),nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...],nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...],nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...],nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...],nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...], nr [...] (obręb [...]),nr [...], nr [...], nr [...], nr [...] i nr [...] (obręb [...]) o łącznej powierzchni wynoszącej [...] ha - podlegała działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., Nr 3, poz. 13 ze zm.), zwanego dalej "dekretem" lub "dekretem o reformie rolnej". Zgodnie z powołanym przepisem, na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego - jeżeli ich rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych.

Nieruchomości te przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele, wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu.

Z treści powołanego przepisu wynika, że na cele reformy rolnej mogły być przeznaczone, po pierwsze "nieruchomości ziemskie" o powierzchni przekraczającej ustalony w tym przepisie normatyw, a po drugie takie, których charakter czy też przydatność, odpowiadają celom wskazanym w art. 1, część druga dekretu.

W niniejszej sprawie nie jest kwestionowane, że powierzchnia ogólna nieruchomości "Folwark [...]" przekraczała normy obszarowe ustalone w powołanym przepisie. Okoliczność ta nie budzi również wątpliwości Sądu i znajduje potwierdzenie w zebranym w sprawie materiale dowodowym (protokół w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej majątku zwanego [...] z [...] października 1944 r., wniosek Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z [...] listopada 1946 r. do Sądu Okręgowego o wpis Skarbu Państwa jako właściciela, zaświadczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] o podpadaniu "Majątku ziemskiego Folwark [...]" pod przepisy dekretu z [...] września 1944 r., postanowienie Sądu Powiatowego w [...] Oddział Ksiąg Wieczystych z [...] czerwca 1952 r. o wpisie Skarbu Państwa do księgi hipotecznej, sporządzony przez Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] wykaz nieruchomości, stan na dzień 1 stycznia 1951 r.).

Sporne natomiast pozostaje czy przedmiotowa nieruchomość nadawała się do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej i sadowniczej, a więc czy miała charakter nieruchomości ziemskiej.

Użyte w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu pojęcie "nieruchomość ziemska’’ doczekało się bogatego orzecznictwa sądów administracyjnych. W orzecznictwie tym powszechnie zaakceptowano wykładnię tego pojęcia dokonaną w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/89. Zgodnie z powyższą uchwałą poprzez określenie nieruchomości przymiotnikiem "ziemskie" ustawodawca miał na względzie te obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy. Analizując przepisy dekretu, jak też rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 15, poz. 51, dalej jako "rozporządzenie z 1 marca 1945 r."), Trybunał wywiódł, że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji rolniczej, zwierzęcej lub sadowniczej. Z kolei w uzasadnieniu uchwały z 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06, Naczelny Sąd Administracyjny słusznie stwierdził, że dla pełnej rekonstrukcji normy prawnej zawartej w art. 2 ust. 1 dekretu o reformie rolnej należy brać pod uwagę również, zgodnie z zawartym tam odesłaniem, przepis "art. 1, część druga". Już z tzw. wprowadzenia do art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej wynika, że na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko "nieruchomości ziemskie", których charakter, czy też przydatność, odpowiadają celom wskazanym w "art. 1, część druga" tego dekretu. Nie chodzi tu zatem o wszystkie nieruchomości, które mogły być nazwane jako ziemskie, ale o pewną ich grupę, przydatną do realizacji określonych celów, które zostały wyczerpująco wymienione w punktach a, b, c, d i e art. 1 ust. 2 dekretu.

Po analizie zebranego materiału dowodowego Sąd podzielił ocenę organów, że nieruchomość "Folwark [...]" nadawała się do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej i sadowniczej, a więc miała charakter nieruchomości ziemskiej zgodnie z powołaną wyżej uchwałą TK z 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/89.

Z akt sprawy wynika, że na przedmiotową nieruchomość składały się: las, jeziora, łąki, torfowiska, sad, pastwiska i grunty orne. Przy tym, jak zasadnie wskazał organ odwoławczy, zdecydowanie największą część przedmiotowej nieruchomości zajmowały jeziora [...] i [...] (ok. 200 ha w zależności od dokumentów) i to one determinowały charakter całego majątku.

Ocenę organu, że przedmiotowa nieruchomość nadawała się do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie potwierdza przede wszystkim treść znajdującego się w aktach sprawy postanowienia Sądu Powiatowego w [...] Wydział Cywilny z [...] lutego 1964 r., sygn. akt [...] o stwierdzeniu nabycia spadku po W. Z. Postanowienie to powołuje się na dokument spisany przez współwłaściciela majątku własnoręcznie w 1951 r., a więc siedem lat po nacjonalizacji majątku. W ocenie Sądu, trafnie uznał organ odwoławczy, że skoro współwłaściciel nieruchomości określił w testamencie z 1951 r. przedmiotową nieruchomość jako gospodarstwo rybno – rolne, to przyjąć trzeba, że musiała być ona wykorzystywana do działalności wytwórczej w rolnictwie (działalności hodowlanej). Dokonane na podstawie powyższego dokumentu ustalenie organu, że w sprawie mamy do czynienia z gospodarstwem rybno – rolnym potwierdza również treść innych dokumentów sporządzonych tuż po nacjonalizacji nieruchomości "Folwark [...]" (rozkaz Naczelnika [...] W.P. z [...] lutego 1945 r. do Zarządu [...] W.P. gdzie wprost napisano o znajdującym się pod jego zarządem rybnym gospodarstwie, pismo Ministerstwa Rolnictwa i Reform Rolnych do Kwatermistrzostwa [...] Armii Wojsk Polskich z [...] stycznia 1945 r., w którym zezwala się na połów ryb na jeziorach [...] i [...], pismo Powiatowego Urzędu Ziemskiego w [...] z [...] kwietnia 1947 r. do [...] Urzędu Wojewódzkiego w [...] gdzie wskazano, że "gospodarka na jeziorach [...] i ich eksploatacja przez dotychczasowych użytkowników nie odbywa się racjonalnie. Stwierdzono, że ryby były łowione w czasie ochronnym, jak również wyławiany był zarybek".). Z powyższą dokumentacją koresponduje treść dokumentów pochodzących z drugiej połowy lat 50-tych (zarządzenie Ministra Rolnictwa z [...] sierpnia 1957 r. w sprawie przekazania jeziora [...] i [...], gdzie wskazano, że administrowane one były przez Zespół Rybacki [...] oraz pismo Polskiego Związku Wędkarskiego Okręg [...] z [...] maja 1958 r. gdzie stwierdzono, że "Jezioro [...] objęte jest narodowym planem gospodarki rybnej").

Wynikająca z powołanych dokumentów okoliczność, że w sprawie mamy do czynienia z gospodarstwem rybno – rolnym znajduje również potwierdzenie w zeznaniach przesłuchanych w sprawie świadków (S. M., H. Z., M. W., K. Z., R. M., Z. S. i S. W.), które organ szczegółowo omówił i ocenił w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Treść tych zeznań potwierdza, że zarówno przed wojną, jak i po jej zakończeniu w nieruchomości "Folwark [...]" prowadzona była działalność wytwórcza w zakresie hodowli rybnej.

Wobec prawidłowego ustalenia, że przedmiotowa nieruchomość miała charakter nieruchomości ziemskiej niezasadny okazał się zarzut naruszenia przepisu prawa materialnego, to jest art. 2 ust. 1 lit. e w związku z art. 1 dekretu z 6 września 1944 r.

Sąd nie podzielił również podniesionych w skargach zarzutów naruszenia przepisów postępowania. Naruszenia tych przepisów skarżący upatrują w oparciu rozstrzygnięcia w znacznej mierze na zeznaniach świadków nie mających bezpośredniej wiedzy o majątku, a jednocześnie zignorowaniu zeznań strony postępowania dysponującej tą wiedzą, braku dostatecznej analiz zeznań świadków oraz błędnym ustaleniu gospodarczego a nie rekreacyjnego charakteru jezior znajdujących się na terenie majątku. Analiza akt sprawy potwierdza jednak, że orzekające w sprawie organy podjęły wszelkie niezbędne czynności dla wyjaśnienia, czy w niniejszej sprawie spełnione zostały przesłanki uprawniające do wydania decyzji stwierdzającej podleganie nieruchomości "Folwark [...]" działaniu przepisów dekretu. Celem należytego wyjaśnienia sprawy organy zebrały obszerny materiał dowodowy, na który składają się dokumenty pozyskane z archiwów, zeznania świadków i przesłuchania stron postępowania oraz dokumenty przedłożone przez strony. W ocenie Sądu, wbrew podniesionym w skargach zarzutom, przeprowadzona przez organy ocena zebranego materiału dowodowego nie nosi cech dowolności, a przyjęte stanowisko organy należycie i szczegółowo uzasadniły wskazując dowody, na których oparły zaskarżone rozstrzygnięcia oraz przyczyny, dla których nie podzieliły argumentacji skarżących.

Nie zasługuje również na uwzględnienie podniesiony w skardze J. S. zarzut niewyjaśnienia wpływu protokołu regulacji spadku po E. Z. na możliwość przejęcia nieruchomości na mocy dekretu z [...] września 1944 r. Analiza akt sprawy potwierdza bowiem, że w dziale drugim księgi hipotecznej powadzonej dla spornej nieruchomości, bezpośrednio przed wpisem dotyczącym prawa własności Skarbu Państwa jako właściciela, przedmiotowa księga wymienia Z. D., W. Z., W. J. i T. N., którzy mieli ją nabyć na wyłączną własność wskutek nabycia na licytacji z [...] lutego 1932 r. w Sądzie Okręgowym w [...] (wpisu dokonano [...] marca 1941 r.). W powyższym wpisie osoby te oznaczone są jako współwłaściciele jednej nieruchomości. Powyższe potwierdza treść znajdującego się w aktach sprawy wyroku Sądu Okręgowego w [...] z [...] kwietnia 1935 r., sygn. akt [...], wydanego w sprawie zatwierdzenia licytacji nieruchomości "część folwarku [...]" na mocy art. 1164 i 1165 K.P.C., na mocy którego Sąd przyznał ją "na własność Z. z Z., W. Z. W. J. i spadkobiercy J. z Z., T. N. w równych częściach niepodzielnie". Wobec powyższego stanowisko skarżącego, że przed 1939 r. doszło do podziału spornego majątku uznać trzeba za niezasadne.

Sąd nie podzielił również podniesionego w skardze M. D. zarzutu nieuwzględnienia, że nieruchomość "Folwark [...]" nie została wykorzystana na cele reformy rolnej. Rację ma organ odwoławczy, że późniejsze zdarzenia faktyczne wobec samego przejęcia majątku nie mają znaczenia dla zaskarżonego rozstrzygnięcia. Decydujący jest bowiem wyłącznie charakter podlegającej nacjonalizacji nieruchomości według stanu na dzień [...] września 1944 r., a nie okoliczności wtórne.

Biorąc powyższe pod uwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.) orzekł jak w sentencji. Na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r., poz. 1842), w związku z obowiązywaniem stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 oraz z uwagi na brak możliwości przeprowadzenia rozprawy na odległość z jednoczesnym przekazem obrazu i dźwięku, niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym, o czym zawiadomiono strony (pisma Sądu z 30 lipca i 23 sierpnia 2021 r.) umożliwiając im przedstawienie dodatkowych argumentów w sprawie.