Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 944/10
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2011-03-17 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Hasła tematyczne: Kolejnictwo
Nieruchomości
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 130 ust. 1 i 2, art. 132 ust. 1a i art. 134
journal: Dz.U. 2010 nr 102 poz 651
law: Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami - tekst jednolity.
article: art. 37a ust. 1, 2, 7, 8 i 9
journal: Dz.U. 2000 nr 84 poz 948
law: ustawa z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe"

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Jarosz Sędziowie WSA Bożena Popowska /spr./ WSA Tomasz Grossmann Protokolant st. sekr. sąd. Laura Szukała po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 marca 2011r. sprawy ze skargi [...] S.A. w W. Oddział [...] w P. na decyzję Wojewody Wielkopolskiego z dnia [...] sierpnia 2010r. nr [...] w przedmiocie ustalenia odszkodowania za nieruchomość I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana


UZASADNIENIE

Wojewoda Wielkopolski w dniu [...].05.2006 r. wydał decyzję nr [...], w której stwierdził nabycie przez Skarb Państwa, z mocy prawa, z dniem 1 czerwca 2003 r. własności gruntu wchodzącego w skład linii kolejowej, położonego w G., oznaczonego geodezyjnie jako działka [...] o powierzchni [...] ha, zapisanego w księdze wieczystej Sądu Rejonowego w G. KW nr [...], stanowiącego do dnia [...] maja 2003 r. własność L. i B.W. W decyzji tej orzeczono również nabycie z mocy prawa z dniem [...] czerwca 2003 r. przez [...] S.A. prawa użytkowania wieczystego gruntu oraz prawa własności urządzeń znajdujących się na tym gruncie.

Minister Budownictwa rozpoznający sprawę na skutek odwołania wniesionego przez L. iB.W., decyzją z dnia [...].01.2007r. nr [...] utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu wyjaśniono, że poruszona w odwołaniu sprawa odszkodowania zostanie rozstrzygnięta w odrębnym postępowaniu wszczętym na wniosek dotychczasowego właściciela.

Mając powyższe na uwadze L. i B.W. wnioskami z dnia [...] maja 2006 r. i [...] stycznia 2007r. wystąpili o ustalenie i wypłatę odszkodowania za nieruchomość położoną w G., oznaczoną w ewidencji gruntów: obręb G., ark. mapy [...], dz. nr [...] o pow. [...] ha, zapisanej w księdze wieczystej KW [...] prowadzonej przez Sąd Rejonowy w G.

Starosta G. decyzją z dnia [...] maja 2007r. ustalił na rzecz wnioskodawców odszkodowanie w kwocie [...] zł za nabycie z dniem [...] czerwca 2003 r. działki nr [...] na własność Skarbu Państwa jako gruntu wchodzącego w skład linii kolejowej z równoczesnym nabyciem prawa użytkowania wieczystego gruntu i własności urządzeń znajdujących się na gruncie przez [...] S.A. oraz zobowiązał wieczystego użytkownika do zapłacenia wnioskodawcom ustalonego odszkodowania.

Od powyższej decyzji odwołanie wniosły [...] S.A. Oddział Gospodarowania Nieruchomościami w P. Wojewoda Wielkopolski po rozpoznaniu powyższego odwołania decyzją z dnia [...].12.2007r. nr [...] uchylił zaskarżoną decyzję w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu po rozpoznaniu skargi L. i B.W. wyrokiem z dnia 21.10.2008r. sygn. akt II SA/Po 226/08 oddalił skargę. W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, że dla obrony przed roszczeniem odszkodowawczym byłych właścicieli Spółka Akcyjna [...] powinna wykazać, że grunt o powierzchni 140 m2, stanowiący część działki nr [...], pozostawał od maja 1973 r. do 31 maja 2003 r. w samoistnym posiadaniu [...] S.A. lub jej poprzedników prawnych - i to nieprzerwanie. Z kolei rzeczą poprzednich właścicieli tego gruntu będzie naprowadzenie dowodów wskazujących na niesamoistny charakter tego posiadania i brak przesłanki nieprzerwanego posiadania gruntu przez [...] S.A. lub jej poprzedników prawnych przez 30 lat (do końca maja 2003 r.). Sąd mając na uwadze podniesioną przez skarżących w trakcie postępowania sądowego okoliczność, że przedmiotowy grunt pod torem kolejowym kolejki wąskotorowej obciążony był służebnością drogi na rzecz [...] S.A., wskazał, iż pomocne mogą okazać się zapisy w księdze wieczystej dotyczącej działki nr [...], prowadzonej przez Sąd Rejonowy w G.

Starosta G. decyzją z dnia [...] września 2009r. nr [...] ustalił na rzecz wnioskodawców odszkodowanie w kwocie [...] zł. i zobowiązał do wypłaty odszkodowania [...] S.A.

Wojewoda Wielkopolski po rozpoznaniu odwołania wniesionego przez [...] S.A. Oddział Gospodarowania Nieruchomościami w P. decyzją z dnia [...] stycznia 2010r. nr [...] uchylił zaskarżoną decyzję w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania przez organ I instancji.

Starosta G. decyzją z dnia [...].06.2010r. nr [...] działając na podstawie art. 130 ust. 1 i 2, art. 132 ust. 1a i art. 134 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997r. o gospodarce nieruchomościami (j.t. Dz.U. z 2010r. nr 102, poz. 651 ze zm.— dalej ugn) i art. 37a ust. 7, 8 i 9 ustawy z dnia 8 września 2000r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "[...]" (Dz.U. Nr 84, poz. 984 ze zm., dalej ukPKP), po rozpatrzeniu wniosków L. i B.W. ustalił odszkodowanie w wysokości [...] zł za nieruchomość położoną w G. przy ul. W., oznaczonej w ewidencji gruntów: obręb G., ark. mapy [...], dz. nr [...] o pow. [...] ha, zapisanej w księdze wieczystej KW [...] prowadzonej przez Sąd Rejonowy w G, którą z dniem 1 czerwca 2003r. nabył na własność Skarb Państwa jako grunt wchodzący w skład linii kolejowej z równoczesnym nabyciem prawa użytkowania wieczystego gruntu i własności urządzeń znajdujących się na gruncie przez Polskie Koleje Państwowe S.A. Powyższą decyzją zobowiązano Polskie Koleje Państwowe SA do wypłaty jednorazowo wnioskodawcom ustalonego odszkodowania w terminie 14 dni od dnia, w którym decyzja o odszkodowaniu stała się ostateczna.

W uzasadnieniu Starosta wskazał, że zgodnie z art. 37 a ust. 7 ukPKP odszkodowanie, o którym mowa w ust. 1, będzie ustalone i wypłacone według zasad i trybu określonych w przepisach o odszkodowaniach za wywłaszczone nieruchomości, na wniosek dotychczasowego właściciela gruntu, złożony w okresie od dnia 1 czerwca 2003 r. do dnia 31 grudnia 2007 r. Po upływie tego okresu roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje. Roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje również w przypadku, gdy grunt, o którym mowa w ust.l , pozostawał do dnia 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym PKP S.A. lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat. Ustalono, że wnioskodawcy roszczenie o odszkodowanie złożyli w wymaganym terminie. Starosta w trakcie prowadzonego postępowania dokonał badania księgi wieczystej KW [...] prowadzonej przez Sąd Rejonowy w G. i ustalił, że w zbiorze dokumentów księgi wieczystej znajduje się akt notarialny sporządzony w Państwowym Biurze Notarialnym w G. z dnia [...] lutego 1969 r. Nr rep. [...] umowy darowizny nieruchomości objętych KW G. Tom [...] karta [...] (poprzednia księga wieczysta) obejmujących działki nr : [...] i [...] o łącznej pow[...]ha , w którym w § 1 wpisano " W dziale II księgi wieczystej wpisana jest służebność drogi na rzecz [...] G.". Księga wieczysta KW Tom [...] karta [...] została zamknięta , akta księgi nie zachowały się, urządzono nową księgę wieczystą KW [...] , do której nie przeniesiono już służebności drogi. Z KW [...] , w roku 1994 , odłączono dz. nr [...] o pow. [...] ha . Aktem notarialnym z dnia [...] września 1996 r. Nr rep. A: [...] umowy sprzedaży L. i B. małżonkowie W. nabyli dz. nr [...] o pow. [...] ha , dla której prowadzona była KW [...] . W § 3 umowy sprzedaży wpisano , że przedmiotem sprzedaży jest nieruchomość położona w G. przy ul. S. [...] i Tor Kolejki. Starosta dokonał również analizy zapisów w ewidencji gruntów, z której wynikało, że L.i B.W. w dniu sporządzenia umowy sprzedaży z dnia [...] września 1996 r. stali się właścicielami dz. nr [...] o pow. [...] ha i dz. nr [...] część o pow. [...] ha ( grunt zajęty pod torem kolejowym ) - łącznie o pow. [...]ha . W nowo założonej ewidencji gruntów miasta G. z początku lat 60 - tych ubiegłego wieku, dla celów podatkowych, grunty zajęte pod linią kolejową, w tym obecną dz. nr [...], połączono w jedną działkę nr [...] z wpisem własności Skarb Państwa. Takie połączenie gruntów zajętych pod linią kolejową w jedną działkę ewidencyjną miało na celu wyłączenie właścicieli tych gruntów z opodatkowania za te grunty, a nie pozbawienia ich prawa własności .Dla celów prowadzonego postępowania uwłaszczeniowego PKP S.A. przed organem Wojewody Wielkopolskiego, na gruntach pod linią kolejową, z działki nr [...] wydzielono na nowo grunty poszczególnych właścicieli i nadano im numery ewidencyjne, w przypadku gruntu właścicieli L. i B.W. - dz. nr [...] o pow. [...] ha. Do akt sprawy dołączono również dokumenty świadczące o tym, że L. i B.W. regulowali podatek od nieruchomości za grunt zajęty pod linią kolejową. Ponadto, złożone zostały do akt sprawy oświadczenia sąsiadów, którzy potwierdzili fakt sprawowania bezpośredniego władztwa przez L. i B. W. w stosunku do dz. [...] część (obecnie [...]), którzy dbali o ten teren.

Mając powyższe na uwadze Starosta stwierdził, że na dz. nr [...] została w przeszłości ustanowiona służebność drogi na rzecz [...] G.- prawdopodobnie na etapie budowy linii kolejowej w roku 1875 . Następnie służebność drogi przeszła na PKP, która przejęła w swoje struktury organizacyjne linię kolejową Gniezno-Anastazewo- Sławoszewo. Nie ma żadnych dokumentów świadczących o tym, by nastąpiło zrzeczenie się służebności drogi lub umowy czy porozumienia rozwiązującego tą służebność. W okresie powojennym, do 1989 r., PKP S.A. lub jej poprzednicy prawni wykonywali dzierżenie gruntu w imieniu Skarbu Państwa, który był posiadaczem gruntu i użytkował go na podstawie służebności drogi (posiadacz zależny). W okresie od 1945 do roku 1989 właściciele nieruchomości zajętych pod liniami kolejowymi nie mieli żadnych praw w dochodzeniu swoich roszczeń z tego tytułu, dlatego też nie występowali z nimi w stosunku do PKP czy Skarbu Państwa. Stwierdzenie PKP S.A., że grunt do dnia 31 maja 2003 r. pozostawał w posiadaniu samoistnym PKP S.A. lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres 30 lata ,tj. od maja 1973 r. nie potwierdza się w omówionych dowodach. Nawet, gdyby przyjąć, że posiadanie samoistne PKP miało swój początek od maja 1973 r. to zostało ono definitywnie przerwane w roku 1998 , gdy właściciele nieruchomości zaczęli występować do PKP z roszczeniem odszkodowawczym za użytkowanie gruntu zajętego pod linią kolejową, którego byli właścicielami. Z tego powodu, organ orzekający nie może przyjąć przesłanki posiadania samoistnego PKP jako negatywnej dla właścicieli gruntu występujących z roszczeniem odszkodowawczym. Wielkość odszkodowania za grunt zajęty pod linię kolejową ustalono na podstawie operatu szacunkowego określającego wartość, sporządzonego przez rzeczoznawcę majątkowego dnia 24 kwietnia 2010r.

Po rozpatrzeniu odwołania wniesionego przez Polskie Koleje Państwowe SA Oddział Gospodarowania Nieruchomościami w P., Wojewoda Wielkopolski decyzją z dnia [...] sierpnia 2010 r. nr [...], utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu Wojewoda przedstawił przebieg postępowania i wskazał na niektóre dokumenty znajdujące się w aktach sprawy. W uzasadnieniu prawnym Wojewoda w szczególności wskazał, że przesłanką uwłaszczenia PKP SA na owej działce było władanie nią w dniu 28 lutego 2003 r. (art. 37a ust. 1 i 2 ukPKP). Organ odwoławczy w uzasadnieniu decyzji stwierdził, iż zasada przyznania odszkodowania byłemu właścicielowi działki zajętej pod linię kolejową doznała jednakże z woli ustawodawcy dwóch wyjątków. Pierwszy stanowi cezurę czasową - roszczenie przysługuje tylko na wniosek dotychczasowego właściciela gruntu złożony pomiędzy 1 czerwca 2003 r. a 31 grudnia 2007 r. W przedmiotowej sprawie wyjątek ten nie ma miejsca bowiem państwo L. i B.W. złożyli wniosek o ustalenie i wypłatę odszkodowania w trakcie ustawowego terminu - w dniu 4 maja 2006 r. (powtórzony następnie w piśmie z 26 stycznia 2007 r.) Drugi wyjątek dotyczy sytuacji, gdy grunt pozostawał do 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym PKP SA lub jej poprzedników prawnych przez okres co najmniej 30 lat.

Wojewoda wskazał, że PKP S.A. Oddział Gospodarowania Nieruchomościami pismem z [...] kwietnia 2007 r. znak [...] podał , iż "linia kolejowa relacji Gniezno-Anastazewo - Sławoszynek, która biegnie przez przedmiotową działkę powstała w 1875 r. i od tego czasu była nieprzerwanie użytkowana przez PKP S.A. i jej poprzedników prawnych". Z uwagi na powyższe PKP S.A., stwierdziły, iż w ich ocenie zachodzi okoliczność wyłączająca możliwość ustalenia odszkodowania za ww. działkę z uwagi na pozostawanie do dnia 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym PKP.S.A. lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat.

Wojewoda, by właściwie ocenić okoliczności faktyczne podniesione przez Odwołującego, mając na względzie, że w odróżnieniu od przepisu art. 37a ust. 1, który posługuje się pojęciem "władania", przepis art. 37a ust. 7 rozstrzyga kwestię przyznania uprawnień do odszkodowania przez pryzmat przesłanki samoistnego posiadania przez PKP gruntów zajętych pod linie kolejowe, ustalił co ustawodawca rozumie przez pojęcie posiadanie samoistne nieruchomości. Wojewoda podzielił przy tym stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z 23.X.2008r., II SA/Gd 543/08, zgodnie z którymi pomimo, że w przepisach ukPKP brak odesłania do kodeku cywilnego, dla właściwego ustalenia treści pojęcia posiadanie samoistne konieczne jest sięgnięcie do definicji zawartej w art. 336 kc. Posiadaczem samoistnym jest, kto rzeczą faktycznie włada jak właściciel. Art. 339 kc formułuje domniemanie, że ten, kto rzeczą faktycznie włada jak właściciel, jest posiadaczem samoistnym. Z art. 340 kc wynika domniemanie ciągłości posiadania. Niemożność posiadania wywołana przez przeszkodę przemijającą nie przerywa posiadania. Przepisy te określają istotę i elementy posiadania. Stan posiadania tworzą łącznie: fizyczny element władania rzeczą (corpus) i element zamiaru władania rzeczą (animus). Z art. 336 kc wynika, że kodeks [cywilny] zna dwa rodzaje posiadania: posiadanie samoistne i posiadanie zależne. Kluczowe w niniejszej sprawie było obowiązywanie w polskim systemie prawa cywilnego zasady jednolitego funduszu własności państwowej (zniesionej z dniem 1 lutego 1989 r. ustawą z dnia 31 stycznia 1989 r. o zmianie ustawy kodeks cywilny Dz.U. Nr 3, poz.11). Zgodnie z tą konstrukcją, przedsiębiorstwo państwowe w stosunku do nieruchomości niepaństwowej mogło wykonywać jedynie dzierżenie w imieniu Skarbu Państwa (art. 338 kc), przy czym posiadaczem samoistnym takiej nieruchomości był wyłącznie Skarb Państwa. W czasie obowiązywania ww zasady, posiadanie samoistne przez przedsiębiorstwo państwowe nie było możliwe, ponieważ posiadaczem samoistnym był Skarb Państwa, a przedsiębiorstwo państwowe wykonywało tylko władztwo faktyczne i uprawnienia wynikające z tzw. zarządu operatywnego w zakresie odpowiadającym pojęciu posiadania zależnego. Nie można uznać, że owa działka (stanowiąca własność L. i B.W.), pozostawała do 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym PKP SA nieprzerwanie przez 30 lat, bowiem w świetle ww zasady, przed dniem 1 lutego 1989 r. posiadaczem samoistnym ww nieruchomości mógł być wyłącznie Skarb Państwa. Poprzednicy prawni PKP SA jedynie władali ową działką w jego imieniu jako dzierżyciele. Kwestia pozostawania gruntu do dnia 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym PKP SA lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat budzi wątpliwości (postanowienie z 4.12.2008 r. II SA/Gd 504/08 WSA w Gdańsku, zawierające pytanie prawne do Trybunału Konstytucyjnego co do zgodności art. 37a ust. 7 zd. 3 ukPKP z art. 21 ust. 2 Konstytucji RP). Wojewoda na podstawie art. 80 kpa dokonał oceny operatu szacunkowego rzeczoznawcy majątkowego T.R. i uznał, że biegły stosując § 36 ust. 1 rozporządzenia, prawidłowo wycenił wartość działki zajętej pod linię kolejową a opinia ta może być podstawą do ustalenia odszkodowania. Wojewoda ocenił, że materiał dowodowy zebrany przez organ I instancji jest wystarczający do wydania decyzji, został zebrany i rozpatrzony w sposób wyczerpujący; zaskarżona decyzja jest prawidłowa, a zarzuty odwołania nie zasługują na uwzględnienie.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, Polskie Koleje Państwowe SA Oddział Gospodarowania Nieruchomościami w P., wniosły o uchylenie decyzji z [...] sierpnia 2010r. w całości. Skarżąca zarzuciła decyzji organu odwoławczego naruszenie: art. 6 kpa przez nieprawidłowe ustalenie znaczenia normy prawnej wynikającej z art. 37a ust. 7 ukPKP; prawa materialnego przez błędną jego wykładnię, tj. art. 37a ust. 7 ukPKP i ustalenie w ten sposób, że PKP SA nie były w samoistnym posiadaniu przez okres 30 lat działki nr [...] o powierzchni [...]. Zdaniem skarżącego, zaproponowana przez organ wykładnia jest nie do przyjęcia, gdyż takie rozumienie przepisów doprowadziłoby do sytuacji, w której art. 37a ust. 7 ukPKP w części dotyczącej zwolnienia od obowiązku wypłaty odszkodowania nie znalazłby nigdy zastosowania i byłby przepisem pustym. Bezspornym jest, że okres od 1 lutego 1989 roku, tj. od daty zniesienia zasady jednolitego funduszu własności państwowej, do 31 maja 2003 roku tj. daty wynikającej z art. 37a ust. 7 ustawy o komercjalizacji, obejmuje jedynie 14 lat. Z powyższego wynika, iż jeżeli ustawodawca zamierzał rozumieć powołaną normę prawną w ten sam sposób, co organ administracyjny w niniejszej sprawie, to celowo stworzył przepis, który w zasadzie nigdy nie znajdzie zastosowania. Taka wykładnia przepisu art. 37a ustawy o komercjalizacji prowadziłaby do przyjęcia nieracjonalności prawodawcy, który tworzy przepisy puste, co zdaniem skarżącego jest niedopuszczalne.

Zdaniem skarżącego, zarówno organ I instancji jak i Wojewoda dokonali nieprawidłowej wykładni art. 37a ust. 7 ukPKP, poprzez przyjęcie, iż do należytego zrozumienia terminu "samoistne posiadanie" nie tylko należy odwołać się wprost do przepisów kc, ale także stosować ścisłą interpretację jego przepisów. Organ zastosował art. 336 k.c. bez próby wyprowadzenia z niego właściwej normy prawnej uwzględniającej znaczenie art. 37a ust. 7 ukPKP. W związku z powyższym, zdaniem skarżącego, naruszona została zasada działania organów administracji publicznej na podstawie prawa, wynikająca z art. 6 kpa.

W skardze podniesiono, iż jeżeli uznać za zasadne odwołanie się do przepisów kc, to zastosowanie art. 336 kc bez próby podjęcia jego "modyfikacji" na cele związane z stworzeniem konstrukcji prawnej wynikającej z art. 37a ust. 7 ukPKP było nieprawidłowe i musiało prowadzić do błędnego ustalenia znaczenia art. 37a ust. 7 ukPKP, a tym samym uznania, że PKP S.A. nie było przez okres 30 lat posiadaczem samoistnym przedmiotowego gruntu.

Dokonując wykładni art. 37a ust. 7 należałoby się odwołać, zdaniem skarżącego do reguł wykładni celowościowej. Zdaniem skarżącego, skoro nie było możliwe posiadanie samoistne PKP SA lub jej poprzedników prawnych przed rokiem 1989, aby było możliwe zastosowanie w jakiejkolwiek sytuacji powołanego przepisu, należy rozważyć rozumienie pojęcia "posiadania samoistnego poprzedników prawnych PKP SA" na gruncie omawianego przepisu, poprzez odwołanie się do wykładni przepisów o posiadaniu, jak również o zaliczaniu okresów posiadania. Organ stosujący prawo powinien rozważyć możliwość odwołania się do przepisów regulujących zasady nabywania własności w drodze zasiedzenia, w tej części, która dotyczy łączenia okresów posiadania. Skarżący powołał się przy tym na treść orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 25 stycznia 2006r (sygn. akt I CSK 11/05), w którym stwierdzono, że osoba prawna, która przed 1 lutym 1989 roku nie mogła nabyć na własność nieruchomości lub innych praw rzeczowych, może do okresu samoistnego posiadania po 1 lutym 1989 roku zaliczyć okres posiadania przed 1 lutego 1989 roku wykonywane jako dzierżyciel w ramach sprawowanego wówczas zarządu. Jeśli uznać, jak wskazał organ administracyjny wydający decyzję, że przedsiębiorstwo państwowe "Polskie Koleje Państwowe"- poprzednik prawny PKP SA, nie mogło być posiadaczem samoistnym nieruchomości przed dniem 1 lutego 1989 roku, a jedynie jej dzierżycielem, w celu dokonania prawidłowej, racjonalnej wykładni przepisu art. 37a ust. 7 zd. ostatnie ukPKP, należy uwzględnić okres zarządu przedmiotową nieruchomością sprawowany przez poprzednika prawnego PKP S.A.

Wojewoda Wielkopolski wniósł o oddalenie skargi.

Pismem z dnia 11 marca 2011 r. pełnomocnik uczestników postępowania L.W. i B.W. wniósł o oddalenie skargi i zasądzenie od skarżących na rzecz uczestników kosztów postępowania. W piśmie podniesiono, że skarżący w uzasadnieniu skargi w ogóle nie odniósł się do pojęcia "samoistnego posiadania" i w tym kontekście nie określił swojego uprawnienia do przedmiotowego gruntu. Według uczestników postępowania, PKP S.A. nie mogą być uznani za posiadaczy samoistnych tego gruntu z uwagi na fakt, że skarżący, jak i jego poprzednicy prawni, korzystali z gruntu na zasadzie ograniczonego prawa rzeczowego, jakim jest służebność drogi. Wyjaśniano, że na początku istnienia linii kolejowej na działce nr 62 została ustanowiona służebność drogi na rzecz [...] G., która wtedy była użytkownikiem torów. Następnie służebność drogi przeszła na PKP, która "przejęła w swoje struktury organizacyjne linię kolejową Gniezno-Anastazewo-Sławoszewo." W piśmie dodano, iż fakt ten uwzględnił w swoich ustaleniach organ I instancji, co stanowi wynik badań stanu prawnego gruntu od początku istnienia gruntu do chwili przewłaszczenia; w tym zakresie organ I instancji działał zgodnie z aktualnym orzecznictwem. Nadto podkreślono, że Państwo W. dbali o część nieruchomości zajętą pod tory, co oznacza, że nie byli tylko formalnymi właścicielami gruntu, ale postępowali jak właściciel, co również wyklucza stwierdzenie posiadania samoistnego przez PKP S.A. ww. gruntu. Zatem Organ I instancji w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy i na jego podstawie wydał prawidłową decyzję, co potwierdza decyzja Wojewody Wielkopolskiego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie. Sąd podziela niektóre z argumentów, podniesionych przez PKP S.A., równocześnie zauważając istotne wady zaskarżonej decyzji, które nie pozwalają na pozostawienie jej w obrocie.

1. W niniejszej sprawie nie można pominąć faktu, iż w toku postępowania wszczętego na wniosek L.W i B.W. w przedmiocie odszkodowania za przejście z mocy prawa na własność Skarbu Państwa gruntu wchodzącego w skład linii kolejowych położonego w G., oznaczonego geodezyjnie jako działka [...] o powierzchni [...] ha, zapisanego w księdze wieczystej Sądu Rejonowego w G. KW nr [...], stanowiącego do dnia 31 maja 2003 r. własność L. i B.W., zapadł w dniu 21.10.2008r. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 226/08. Orzekający wówczas Sąd, oddalając skargę na decyzję kasacyjną, wskazał na istotę sporu w przedmiotowej sprawie, w związku z treścią normy zawartej w art. 37a ukPKP oraz na okoliczności, które winna wykazać każda ze stron sporu, dla uzyskania oczekiwanego rozstrzygnięcia. W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, że dla obrony przed roszczeniem odszkodowawczym byłych właścicieli Spółka Akcyjna PKP powinna wykazać, że grunt o powierzchni [...] m2, stanowiący część działki nr [...], pozostawał od maja 1973 r. do 31 maja 2003 r. w samoistnym posiadaniu PKP S.A. lub jej poprzedników prawnych - i to nieprzerwanie. Z kolei poprzedni właściciele, żądając ustalenia odszkodowania za ten gruntu, winni naprowadzić na dowody wskazujące na niesamoistny charakter tego posiadania i brak przesłanki nieprzerwanego posiadania gruntu przez PKP S.A. lub jej poprzedników prawnych przez 30 lat (do końca maja 2003 r.). Tym samym, Sąd wytyczył kierunek działalności organu, w tym w zakresie zbierania materiałów dowodowych. Winny one dotyczyć zarówno faktów związanych z władztwem, jakie sprawowało PKP S.A. i jego poprzednicy prawni nad przedmiotowym gruntem, jak i praw L. i B.W., wpisanych jako właściciele tego gruntu w księdze wieczystej KW nr [...] do dnia 31 maja 2003 r. W tym ostatnim kontekście Sąd wskazał przekazaną przez uczestników informację dotyczącą obciążenia przedmiotowego gruntu służebnością drogi na rzecz [...] S.A.

Znaczenie wyrażonego w przywołanym wyroku poglądu prawnego oraz wskazań co do dalszego postępowania wyznacza norma zawarta w art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej ppsa). W myśl tego przepisu, wyrażony pogląd prawny jak i wytyczne wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie było przedmiotem zaskarżenia. Oznacza to, że oddziaływaniem orzeczenia sądu objęte jest także przyszłe postępowanie administracyjne w sprawie, a także, że sąd nie może formułować nowych ocen prawnych – sprzecznych z wyrażonym wcześniej poglądem.

Przez ocenę prawną należy rozumieć sąd o prawnej wartości sprawy. Ocena prawna może dotyczyć stanu faktycznego, wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego, jak i kwestii zastosowania określonego przepisu prawa jako podstawy do wydania właśnie takiej decyzji (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, LexisNexis 2006, s. 325). Ocena prawna wynika z uzasadnienia wyroku i dotyczy wykładni przepisów prawnych i sposobu ich zastosowania w konkretnym przypadku w związku z rozpoznawaną sprawą. W niniejszym postępowaniu chodzi przede wszystkim uwagi Sądu wskazujące na konieczność całościowego zbadania stanu prawnego przedmiotowego gruntu, z uwzględnieniem okoliczności ustanowienia na gruncie służebności drogi.

2. Mając na uwadze powyższe, Sąd orzekający w niniejszej sprawie zauważa, że organowi II instancji można zarzucić brak uwzględnienia poglądu prawnego i wytycznych zawartych w wyroku WSA w Poznaniu z dnia 21.10.2008r. Dotyczy to zwłaszcza poczynionych ustaleń faktycznych, które organ bardzo uprościł, przytaczając etapy postępowania, od wniesienia wniosku do wydania zaskarżonej decyzji I-szoinstancyjnej i wymieniając niektóre dowody w sprawie. Zdaniem Sądu, Wojewoda nie ustalił pełnego statusu prawnego przedmiotowej nieruchomości, kierując się wytycznymi ww. wyroku; w szerokim zakresie pominął materiał dowodowy zebrany przez Starostę G., dotyczący obciążenia gruntu służebnością gruntową, nie wskazując, dlaczego z niego rezygnuje. W istocie, Wojewoda oparł swoje ustalenia faktyczne na okolicznościach podniesionych przez jedną ze stron sporu - PKP S.A. Tym samym, organ II instancji naruszył wymóg zawarty w art.153 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej ppsa), co uzasadnia uchylenie decyzji (J. P. Tarno, j. w., s. 330 oraz wskazany tam wyrok NSA z 21 października 1999 r., IV SA 168/97 – niepubl.)

Nie usprawiedliwia Wojewody fakt, iż w sentencji swojej decyzji utrzymał w mocy decyzję organu I instancji, co wskazuje, iż uznaje ją za prawidłową. Rzecz w tym, że Wojewoda dla takiego samego rozstrzygnięcia merytorycznego przyjął nową – w porównaniu do motywów orzeczenia organu I instancji – argumentację, w istocie abstrahującą od ustaleń faktycznych w danej sprawie. Organ posłużył się motywami wynikającymi z zasady jednolitego funduszu własności państwowej. Zdaniem Sądu, argumentacja ta nie jest trafna; w tym zakresie, Sąd podziela zdanie skarżącego. Wobec podważenia motywów, na jakich organ II instancji oparł swoje rozstrzygnięcie, nie można pozostawić w obrocie decyzji, która to rozstrzygnięcie wyraża.

3. Dla jasności wywodów, rozwijających powyższe stwierdzenia, Sąd wskaże na obowiązujący w zakresie przedmiotu niniejszej sprawy stan prawny, odnosząc do niego okoliczności tej sprawy.

W związku z dyspozycją art. 37a ust. 1 ukPKP należy przypomnieć, iż Wojewoda Wielkopolski w dniu [...].05.2006 r. wydał decyzję nr [...], w której stwierdził nabycie przez Skarb Państwa, z mocy prawa, z dniem 1 czerwca 2003 r. własności gruntu wchodzącego w skład linii kolejowej, położonego w Gnieźnie, oznaczonego geodezyjnie jako działka [...] o powierzchni [...]ha, zapisanego w księdze wieczystej Sądu Rejonowego w G. KW nr [...], stanowiącego do dnia 31 maja 2003 r. własność L. i B.W.. Zgodnie z ww. przepisem, przejście prawa własności na Skarb Państwa następuje za odszkodowaniem, z zastrzeżeniem ust. 7.

Zgodnie z art. 37 a ust. 7 ukPKP odszkodowanie, o którym mowa w ust. 1, będzie ustalone i wypłacone według zasad i trybu określonych w przepisach o odszkodowaniach za wywłaszczone nieruchomości, na wniosek dotychczasowego właściciela gruntu, złożony w okresie od dnia 1 czerwca 2003 r. do dnia 31 grudnia 2007 r. Po upływie tego okresu roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje. Roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje również w przypadku, gdy grunt, o którym mowa w ust.l , pozostawał do dnia 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym PKP S.A. lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat.

Zgodzić się należy z interpretacją powyższego przepisu, dokonaną przez Wojewodę. Zasada przyznania odszkodowania byłemu właścicielowi działki zajętej pod linię kolejową doznała z woli ustawodawcy dwóch wyjątków. Pierwszy stanowi cezurę czasową - roszczenie przysługuje tylko na wniosek dotychczasowego właściciela gruntu złożony pomiędzy 1 czerwca 2003 r. a 31 grudnia 2007 r. Drugi wyjątek dotyczy sytuacji, gdy grunt pozostawał do 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym PKP SA lub jej poprzedników prawnych przez okres co najmniej 30 lat.

Odnośnie pierwszego wyjątku, Wojewoda potwierdził, iż w przedmiotowej sprawie nie ma on miejsca, bowiem państwo L. i B.W. złożyli wniosek o ustalenie i wypłatę odszkodowania w trakcie ustawowego terminu - w dniu 4 maja 2006 r. (powtórzony następnie w piśmie z 26 stycznia 2007 r.)

Odnośnie drugiego wyjątku, Wojewoda przeprowadził wywód dotyczący rozumienia pojęcia "samoistne posiadanie", słusznie przyjmując, iż pojęcie to definiuje Kodeks cywilny – art. 336, i w tym znaczeniu posługuje się nim ukPKP. Przepisy te określają istotę posiadania, którą tworzą dwa elementy łącznie: fizyczny element władania rzeczą (corpus) i element zamiaru władania rzeczą (animus). Z art. 336 kc wynika, że kodeks [cywilny] zna dwa rodzaje posiadania: posiadanie samoistne i posiadanie zależne.

Problem pojawia się, gdy bezpośrednio w nawiązaniu do tych ustaleń Wojewoda stwierdził: "Kluczowe w niniejszej sprawie było obowiązywanie w polskim systemie prawa cywilnego zasady jednolitego funduszu własności państwowej (zniesionej z dniem 1 lutego 1989 r. ustawą z dnia 31 stycznia 1989 r. o zmianie ustawy kodeks cywilny Dz.U. Nr 3, poz.11). Zgodnie z tą konstrukcją, przedsiębiorstwo państwowe w stosunku do nieruchomości niepaństwowej mogło wykonywać jedynie dzierżenie w imieniu Skarbu Państwa (art. 338 kc), przy czym posiadaczem samoistnym takiej nieruchomości był wyłącznie Skarb Państwa." Wojewoda na podstawie zaprezentowanej teorii, w odniesieniu do stanu sprawy stwierdził, iż nie można uznać, że owa działka (stanowiąca własność L. i B.W.), pozostawała do 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym PKP SA nieprzerwanie przez 30 lat, bowiem w świetle ww zasady, przed dniem 1 lutego 1989 r. posiadaczem samoistnym ww. nieruchomości mógł być wyłącznie Skarb Państwa. Poprzednicy prawni PKP SA jedynie władali ową działką w jego imieniu jako dzierżyciele.

Należy dodać, iż powyższym stwierdzeniom Wojewody, nie towarzyszyły żadne ustalenia dotyczące statusu prawnego przedmiotowego gruntu.

4. Nie można się zgodzić z powyższym rozumowaniem i dowodzeniem. Jak już wskazano, Sąd nie podziela poglądów Wojewody odnośnie takiego rozumienia zasady jednolitego funduszu własności państwowej, które za samoistnego posiadacza własności państwowej uznaje Skarb Państwa, traktując przedsiębiorstwa państwowe jedynie jako dzierżycieli. W tym zakresie Sąd podziela argumenty skarżącej, wynikające z przytoczonych orzeczeń (wyrok SN z 7 listopada 1981 r., sygn. akt. OSNC 1981/4/47 oraz wyrok SN z 25 stycznia 2006 r., sygn. akt. I CSK 11/05). Ponadto, gdyby przyjąć taką, jak zaprezentował organ II instancji, interpretację art. 37a ostatnie zdanie, to byłoby to sprzeczne z jedną z podstawowych zasad interpretacji prawa: per non est. Według tej reguły: "nie wolno interpretować przepisów prawnych tak, by pewne ich fragmenty okazały się zbędne". (L. Morawski, "Wykładnia w orzecznictwie sądów, komentarz." Totuń 2002, s. 150-151).

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd jest zdania, iż przyjęcie przez Wojewodę teorii jednolitego funduszu własności państwowej, jako podstawy rozumowania i rozstrzygnięcia w sprawie, było już z założenia błędne, zaś uznanie tej zasady jako jedyny motyw rozstrzygnięcia, wobec okoliczności wskazujących na ustanowienie służebności drogi na przedmiotowym gruncie, było niedopuszczalne.

Tym bardziej, że organ I instancji w tym ostatnio wymienionym zakresie doszedł do odmiennych ustaleń. Starosta G., w oparciu o dowody, uznał, iż PKP S.A. lub jej poprzednicy prawni wykonywali dzierżenie przedmiotowego gruntu w imieniu Skarbu Państwa, który był posiadaczem gruntu i użytkował go na podstawie służebności drogi (posiadacz zależny). Sąd zauważa, że decyzja Starosty G. (podejmowana po raz trzeci) oparta jest na starannie zebranym materiale dowodowym, rzetelnej jego ocenie i prawidłowym wnioskowaniu w świetle normy zawartej w art. 37a ust. 7 ukPKP. Powyższe znajduje odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji.

5. Organ II instancji, zgodnie zaś z zasadą dwuinstancyjności postępowania administracyjnego (art. 15 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. jedn. Dz. U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071 ze zm., dalej kpa), ponownie rozpoznając sprawę, obowiązany był dokonać pełnych ustaleń faktycznych, zgodnie z wymogami wynikającymi z zasady prawdy obiektywnej (art. 7 kpa), zasady wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego (art. 7) i zasady swobodnej oceny dowodów (art. 80 kpa). Wojewoda Wielkopolski winien zatem ponownie rozpoznać całość materiałów, w razie potrzeby je uzupełnić (art. 136 kpa), ocenić i na tej podstawie orzec merytorycznie. Tymczasem organ odwoławczy, uzasadniając swoje rozstrzygnięcie, zupełnie pominął okoliczności, na które zwrócił uwagę WSA w wyroku z dnia 21.10.2008r. sygn. akt II SA/Po 226/08, które podnosili uczestnicy postępowania Państwo W. i które w swych ustaleniach uwzględnił organ I instancji. Chodzi o ustanowienie na gruncie z torami kolejowymi prawa służebności drogi oraz o faktyczne władanie przedmiotowym gruntem przez uczestników postępowania. Wojewoda uchybił zatem wymienionym wyżej wymogom procedury.

Należy dodać, iż także w piśmie z 14 września 2019 r. jak i na rozprawie, pełnomocnik uczestników wskazywał na okoliczności, które – jego zdaniem - potwierdzają fakt ustanowienia w przeszłości służebności drogi na przedmiotowym gruncie. Zdaniem uczestników postępowania, fakt korzystania przez PKP S. A. i jego poprzedników z przedmiotowego gruntu na zasadzie ograniczonego prawa rzeczowego, jakim jest służebność drogi, wyklucza uznanie, że PKP S. A. jest samoistnym posiadaczem gruntu.

Z tym ostatnim stanowiskiem Sąd orzekający w niniejszej sprawie się zgadza, co w istocie stanowi wyraz akceptacji poglądu prawnego zaprezentowanego w wyroku WSA w Poznaniu z dnia 21.10.2008r. sygn. akt II SA/Po 226/08.

6. Ponownie rozpoznając sprawę, Wojewoda winien odpowiedzieć na kluczowe – w świetle art. 37a in fine ukPKP - pytanie, czy działka, stanowiąca własność L. i B.W., pozostawała do 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym PKP SA nieprzerwanie przez 30 lat. W tym celu organ odwoławczy winien uwzględnić wszystkie dowody zebrane przez Starostę G., także dotyczące ustalenia służebności drogi na przedmiotowym gruncie i je ocenić. W przypadku wątpliwości, organ winien pozyskać nowe dowody, np. uwzględniając informacje przekazane na rozprawie przez pełnomocnika uczestników okoliczności, dotyczące sąsiednich działek, z wpisanym w KW prawem służebności drogi publicznej. Należy też zwrócić uwagę na aspekt faktycznego władania (corpus) przedmiotową nieruchomością, co podkreślały zarówno PKP S. A. , jak i uczestnicy. Według PKP, jedyne przeznaczenie przedmiotowego gruntu wiąże się z istniejącymi torami, a ściśle – z przejazdami kolei po torach, wobec tego państwo W. nie mogli tym gruntem władać. Tymczasem na podstawie fotografii znajdujących się w aktach administracyjnych sprawy trudno przyjąć, że tory są eksploatowane; na wniosek przeciwny mogą wskazywać m. in. pisma PKP z 13 maja 2003r. oraz 21 września 2004 r.

Jeżeli postępowanie dowodowe wykaże, że na działce z torami kolejowymi, ustanowiona została służebność drogi na rzecz PKP bądź jej poprzedników prawnych, to fakt ten uniemożliwia uznanie, iż grunt ten pozostawał do dnia 31 maja 2993 r. w posiadaniu samoistnym PKP S. A. lub jej poprzedników prawnych. Z kolei ustalenie, że działka, stanowiąca własność L. i B.W., nie pozostawała do 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym PKP SA nieprzerwanie przez 30 lat, nakazuje zastosować normę zawartą w art. 37a ust. 7 ukPKP zdanie 1-sze oraz ust. 8 i 9.

W tym stanie rzeczy, działając na podstawie art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a oraz lit. c ppsa, Sąd orzekł, jak w pkt. 1 sentencji. O wykonalności orzeczono na podstawie art. 200 ppsa.

MZ