Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt I SA/Kr 1156/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2021-10-26 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą
Powołane przepisy: article: art. 24 ust. 2, ust. 4, ust. 5, ust. 5a, ust. 5c, ust. 5d, ust. 5e, ust. 5f, ust. 6, art. 28 ust. 2, ust. 3, ust. 3a
journal: Dz.U. 2020 poz 266
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - t.j.
article: par. 3 ust. 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne
article: art. 77 par. 1, art. 80
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie: Przewodniczący: Sędzia WSA Waldemar Michaldo (spr.) Sędziowie: WSA Wiesław Kuśnierz WSA Jarosław Wiśniewski po rozpoznaniu w dniu 26 października 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi K. D. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T. z dnia 29 czerwca 2021 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu zaległych składek uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Ł. z dnia 9 kwietnia 2021 r. nr [...].


UZASADNIENIE

W dniu 25 stycznia 2021 r. do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T. wpłynął wniosek K. D. o umorzenie należności z tytułu składek, gdyż jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku nie jest w stanie ich uiścić.

Decyzją z dnia 9 kwietnia 2021 r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Ł. odmówił K. D. umorzenia:

1) należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej jednocześnie płatnikiem składek, należności z tytułu składek w części finansowanej przez płatnika składek oraz odsetek za zwłokę od należności z tytułu składek w części finansowanej przez ubezpieczonych w łącznej kwocie 43.951,14 zł, w tym na:

a) ubezpieczenia społeczne: - za okres 12.2001 r. - 12.2003 r., 02.2008 r., 06.2008 r., 08.2008 r., 11.2008 r. - 03.2009 r., 10.2009 r. w łącznej kwocie 32.341,41 zł, w tym z tytułu: składek – 10.797,41 zł, odsetek – 21.324,00 zł, kosztów upomnienia – 220,00 zł,

b) ubezpieczenie zdrowotne: za okres 12.2001 r. - 04.2002 r., 06.2002 r. - 01.2004 r., 04.2008 r., 07.2008 r., 09-10.2008 r., 02.2009 r. - 10.2009 r. w łącznej kwocie 9.083,89zł, w tym z tytułu: składek – 3.066,89 zł, odsetek – 5.797,00 zł, kosztów upomnienia – 220,00 zł,

c) Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych: za okres 02.2002 r. - 12.2003 r., 06.2008 r., 09-10.2008 r., 10.2009 r. w łącznej kwocie 2.525,84 zł, w tym z tytułu: składek - 805,44 zł, odsetek – 1.518,00 zł, kosztów upomnienia – 202,40 zł.

2) należności z tytułu składek osoby ubezpieczonej będącej równocześnie płatnikiem tych składek w łącznej kwocie 43.863,60 zł, w tym:

a) ubezpieczenia społeczne: - za okres 12.2001 r. - 12.2003 r., 02.2008 r., 06.2008 ., 08.2008 r., 11.2008 r. - 03.2009 r., 10.2009 r. w łącznej kwocie 32.341,11 zł, w tym z tytułu: składek – 10.797,11 zł, odsetek – 21.324,00 zł, kosztów upomnienia – 220,00 zł,

b) ubezpieczenie zdrowotne: za okres 12.2001 r. - 04.2002 r., 06.2002 r. - 01.2004 r., 04.2008 r., 07.2008 r., 09-10.2008 r., 02.2009 r. - 10.2009 r. w łącznej kwocie 9.060,89zł, w tym z tytułu: składek – 3.066,89 zł, odsetek – 5.774,00 zł, kosztów upomnienia – 220,00 zł,

c) Fundusz Pracy: za okres 02.2002 r. - 12.2003 r., 06.2008 r., 09-10.2008 r., 10.2009 r. w łącznej kwocie 2.461,60 zł, w tym z tytułu: składek – 776,20 zł, odsetek – 1.483,00 zł, kosztów upomnienia – 202,40 zł.

W uzasadnieniu swojej decyzji Zakład Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl zapisu art. 28 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Z kolei K. D. nie wykazał, że zgodnie z zapisem art. 28 ust. 3a ww. ustawy, ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną, spłata należności wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych jego gospodarstwa domowego. Ponadto wnioskodawca nie wykazał, że powstanie zadłużenia było następstwem szczególnych zdarzeń ani, że stan zdrowotny lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiły go możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Pismem z dnia 23 kwietnia 2021 r. K. D. wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy podnosząc, że część należności jest przedawniona. Wnioskodawca wskazał również by przy rozpatrywaniu jego wniosku organ wziął pod uwagę przysługujące mu ulgi z tytułu posiadanego orzeczenia o niepełnosprawności oraz 35% trwałego inwalidztwa.

Decyzją z dnia 29 czerwca 2021 r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B.-B. utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Ł. z dnia 9 kwietnia 2021 r. nr [...]. Uzasadniając swoją decyzję organ II instancji w pierwszej kolejności odniósł się do kwestii przedawnienia należności. Organ wskazał, że zgodnie z treścią art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, należności z tytułu składek za okres od 1 stycznia 1999 r. do 31 grudnia 2002 r. ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, a w przypadku przerwania biegu przedawnienia, o którym mowa w ust. 5, po upływie 10 lat licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. W świetle art. 24 ust. 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych bieg terminu przedawnienia przerywa odroczenie terminu opłacenia należności z tytułu składek, rozłożenie spłaty tych należności na raty i każda inna czynność zmierzająca do ściągnięcia tych należności, jeżeli o czynności tej został zawiadomiony dłużnik.

Z kolei należności z tytułu składek za okres od 1 stycznia 2003 r. do 31 grudnia 2011 r., zgodnie z art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2003 r.), ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. W myśl art. 24 ust. 5-5c tej ustawy nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednak po upływie terminu przedawnienia mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia.

Natomiast należności z tytułu składek za okres od 1 stycznia 2012 r., według organu II instancji, ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat. Organ wyjaśnił, że w przypadku należności z tytułu składek, dla których bieg terminu przedawnienia rozpoczął się przed 1 stycznia 2012 r. stosuje się 5-letni okres przedawnienia liczony od 1 stycznia 2012 r., chyba że przedawnienie zgodnie z dotychczasowymi przepisami nastąpiłoby wcześniej. Organ wskazał, że stosownie do art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w obecnym brzmieniu, należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 5 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 5-6. Jednak do 31 grudnia 2011 r. przepis ten stanowił, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia w którym stały się wymagalne.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych podkreślił, że 5-letni termin przedawnienia należności składkowych wprowadzono 1 stycznia 2012 r. ustawą z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. z 2011 r. poz. 1378). Jednak w art. 27 ustawy nowelizującej ustawodawca postanowił, że do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym mowa w art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, którego bieg rozpoczął się przed 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, z tym że bieg przedawnienia rozpoczyna się od 1 stycznia 2012 r. (ust. 1), zaś jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego terminu (ust. 2).

Organ II instancji stwierdził, że na gruncie ostatnio zacytowanej regulacji przyjmuje się, że według zasady wynikającej art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 16 września 2011 r. do należności składkowych nieprzedawnionych do 1 stycznia 2012 r. (wedle starych zasad z zastosowaniem 10-letniego okresu przedawnienia) ma zastosowanie 5-letni termin przedawnienia, z tym jednakże bardzo istotnym zastrzeżeniem, że liczy się go nie od daty ich wymagalności, tak jak o tym stanowi art. 24 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, ale od 1 stycznia 2012 r. Z kolei artykuł 27 ust. 2 tej ustawy z 2011 r. oznacza, zdaniem organu, że wybór odpowiedniego terminu przedawnienia pięcioletniego (liczonego od 1 stycznia 2012 r.) lub dziesięcioletniego (liczonego od daty wymagalności składki) zależy od tego, który z nich upłynie wcześniej.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych zaznaczył, iż szczegółowo zweryfikował zadłużenie na koncie płatnika składek i stwierdził, że składki nie przedawniły się z uwagi na podjęte czynności, które zawiesiły bieg przedawnienia, tj.:

1) wszczęcie postępowania w sprawie wydania decyzji o podleganiu do ubezpieczeń społecznych, ubezpieczenia zdrowotnego oraz Funduszu Pracy i Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych o czym wnioskodawca został zawiadomiony 16 listopada 2009 r. W dniu 17 czerwca 2010 r. wydana została decyzja nr [...] w sprawie podlegania przez K. D. ubezpieczeniom z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, od której złożył on odwołanie do Sądu. W dniu 6 grudnia 2010 r. uprawomocnił się wyrok oddalający to odwołanie od decyzji o podleganiu ubezpieczeniom w okresie od 7 sierpnia 1999 r. do 4 stycznia 2004 r. i od 1 lutego 2008 r. do 9 października 2009 r.

2) prowadzone postępowanie egzekucyjne: w dniu 24 maja 2011 r. wysłano do K. D. upomnienia (doręczone 30 maja 2011 r.) dotyczące: ubezpieczenia społecznego za okres od maja 2001 r. do stycznia 2004 r., lutego 2008 r., czerwca 2008 r., sierpnia 2008 r., od listopada 2008 r. do marca 2009 r.; ubezpieczenie zdrowotnego za okres od czerwca 2001 r. do września 2001 r., od listopada 2001 r. do kwietnia 2002 r., od czerwca 2002 r. do stycznia 2004 r., kwietnia 2008 r., lipca 2008 r., od września 2008 r. do października 2008 r., lutego 2009 r., października 2009 r.; Funduszu Pracy i Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres od maja 2001 r. do grudnia 2003 r., od lutego 2008 r., do marca 2008 r., czerwca 2008 r., od września 2008 r. do października 2008 r. W związku z brakiem spłaty zadłużenia w dniu 14 grudnia 2011 r. skierowano należności do przymusowego dochodzenia (Tytuły wykonawcze doręczone 30 grudnia 2011 r.) - postępowanie trwa do nadal.

3) abolicję: w dniu 4 lutego 2013 r. K. D. złożył wniosek o umorzenie należności na podstawie ustawy z dnia 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (Dz. U. z 2012 r. poz. 1551). W dniu 10 maja 2013 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T. wydał decyzję określającą warunki umorzenia należności, która uprawomocniła się 16 czerwca 2013 r., jednak w związku z brakiem spełnienia warunków do umorzenia należności na podstawie ustawy z dnia 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność organ w dniu 14 stycznia 2015 r. wydał decyzję nr [...] o odmowie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne za okres od grudnia 2001 r. do stycznia 2004 r., lutego 2008 r., czerwca 2008 r., sierpnia 2008 r., od listopada 2008 r. do lutego 2009 r., ubezpieczenie zdrowotne za okres od grudnia 2001 r. do kwietnia 2002 r., od czerwca 2002 r. do stycznia 2004 r., lutego 2009 r. oraz Fundusz Prący za okres od grudnia 2001 r. do stycznia 2004 r., lutego 2008 r., czerwca 2008 r., która stała się prawomocna od dnia 9 lipca 2015 r.

4) wpis do hipoteki: na podstawie decyzji o wysokości zadłużenia z dnia 31 sierpnia 2018 r. Nr [...] 8 października 2018 r. dokonano wpisu do hipoteki przymusowej w łącznej kwocie 66.405,74 zł na nieruchomości nr KW [...]

W związku z powyższym Zakład Ubezpieczeń Społecznych uznał, że zadłużenie na koncie płatnika składek jest aktualne i wymagalne.

W dalszej części swojej decyzji Zakład Ubezpieczeń Społecznych omówił przesłanki umorzenia należności z tytułu składek w przypadku ich całkowitej nieściągalności opisane w art. 28 ust. 3 pkt 1-6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz stwierdził, że w toku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego ustalono, że przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 ww. ustawy (śmierć zobowiązanego) nie wystąpiła z przyczyn oczywistych. W ocenie organu, również przesłanki określone w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4 i 4b ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie zachodzą, ponieważ nie pozyskano żadnych dokumentów, z których wynikałoby, że: sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 oraz art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy Prawo upadłościowe; nie nastąpiło zaspokojenie należności ani w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym ani w umorzonym postępowaniu upadłościowym. Według organu także przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie zachodzi natomiast dlatego, że nastąpiło wyrejestrowanie działalności, a jednocześnie nie wystąpił brak majątku niepodlegającego egzekucji – wnioskodawca jest bowiem współwłaścicielem majątku, na którym organ dokonał zabezpieczenia na poczet należności z tytułu składek. Także przesłanka określona w art. 28 ust. 3 pkt 4a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie zachodzi w niniejszej sprawie, ponieważ wysokość składek, o których umorzenie strona wnosi przekracza kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym. Z kolei przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie zachodzi, gdyż Naczelnik Urzędu Skarbowego lub Komornik Sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Zakład Ubezpieczeń Społecznych stanął na stanowisku, że przesłanka opisana w art. 28 ust. 3 pkt 6 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie zachodzi, gdyż nie można jednoznacznie stwierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. W stosunku do K. D. jest bowiem prowadzone postępowanie egzekucyjne przez Dyrektora Oddziału ZUS w T., które nie zostało ocenione przez organ egzekucyjny jako całkowicie nieskuteczne. W związku z powyższym organ uznał, że nie zachodzą żadne przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. Uniemożliwia to więc pozytywne rozstrzygnięcie wniosku w żądanym zakresie na podstawie art. 28 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Następnie Zakład Ubezpieczeń Społecznych omówił przesłanki umorzenia składek pomimo braku ich całkowitej nieściągalności opisane w art. 28 ust. 3a w związku z art. 32 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek (Dz. U. z 2003 r. nr 141 poz. 1365).

W zakresie wystąpienia przesłanki wymienionej w § 3 ust. 1 pkt 2 ww. rozporządzenia organ II instancji stwierdził, że zgromadzone dowody nie wskazują na to, że zadłużenie powstało na skutek nadzwyczajnych zdarzeń losowych, natomiast było wynikiem nieopłacania w ustawowym terminie płatności składek w czasie prowadzonej działalności gospodarczej. Odnośnie wystąpienia przesłanki § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia dotyczącej stanu zdrowia Zakład Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że nie neguje kłopotów zdrowotnych K. D. i podchodzi do nich ze zrozumieniem. Równocześnie jednak organ zauważył, że pomimo posiadania przez wnioskodawcę od lutego 1999 r. orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, w tym samym roku - w czerwcu założył on działalność gospodarczą, którą prowadził do października 2009 r. (z przerwą od stycznia 2004 r. do stycznia 2008 r.). Zdaniem organu, prowadzi to do wniosku, że orzeczony stopień niepełnosprawności nie był przeszkodą w prowadzeniu przez K. D. działalności zarobkowej i uzyskiwaniu dochodu. Ponadto ZUS wskazał, że z orzeczenia wydanego przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności w T. wynika, że wnioskodawca może podejmować pracę fizyczną lekką nie wymagającą pełnej sprawności kończyny górnej prawej. Brak jest tym samym, według organu, podstaw do stwierdzenia, że stan zdrowia uniemożliwia wnioskodawcy uzyskiwanie dochodu pozwalającego na spłatę należności względem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

W ocenie organu II instancji, ograniczone możliwości płatnicze wnioskodawcy, podnoszone jako jeden z głównych argumentów, nie mogą być uznane za przesłankę wystarczającą do umorzenia zaległości. Przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia nie odnosi się bowiem do subiektywnego odczucia dłużnika o dolegliwości z powodu konieczności zapłacenia zaległych składek, lecz oznacza obiektywną, wyjątkową sytuację, która zagraża podstawowemu bytowi zobowiązanego lub jego rodziny. Nie odnosi się więc ona do kłopotów finansowych, z uwagi na to, że każdy człowiek indywidualnie w ramach przysługującej mu samodzielności podejmowania decyzji, organizuje swoje sprawy zawodowe i osobiste.

ZUS zweryfikował powyższe fakty i ustalił, że od 11 września 2020 r. K. D. jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy w T., bez prawa do zasiłku. Wnioskodawca prowadzi samodzielne gospodarstwom domowe i ponosi tylko wydatki związane z opłatami eksploatacyjnymi w wysokości 50,00 zł miesięcznie oraz koszty związane z leczeniem w tej samej wysokości. Organ stwierdził, że według oświadczenia wnioskodawcy posiada on dochód z pracy dorywczej w wysokości 500,00 zł miesięcznie. Przedstawiona sytuacja materialna w jednoosobowym gospodarstwie domowym K. D. wzbudziła pewne zastrzeżenia organu w kontekście wykazanych wydatków związanych z utrzymaniem, gdyż poza kosztami związanymi z leczeniem, ponosi on tylko opłaty eksploatacyjne w wysokości 30,00 zł.

Ponadto Zakład Ubezpieczeń Społecznych wskazał, że aktualny dochód K. D. w gospodarstwie domowym kształtuje się na poziomie niższym od minimum socjalnego, który za IV kwartał 2020 r. wyniósł 1.269,30 zł dla jednoosobowego gospodarstwa pracowniczego. Pomimo to wnioskodawca nie oświadczył, aby korzystał z pomocy społecznej. Oznacza to, zdaniem organu, że jest on w stanie zaspokajać swoje potrzeby materialne bez pomocy państwa. Brak jest również informacji, aby wnioskodawca korzystał z innych instytucji wsparcia skierowanych do osób znajdujących się w niedostatku.

Jednocześnie organ II instancji zauważył, że podniesione przez K. D. okoliczności w istotny sposób nie odróżniają się od realiów finansowych osób, które również borykają się z trudnościami finansowymi. Obecna trudna sytuacja materialna wnioskodawcy jest spowodowana wyłącznie brakiem pracy, który nie wynika z całkowitego i trwałego wykluczenia z aktywności zawodowej. Organ wskazał, że wnioskodawca ma 45 lat i do osiągnięcia wieku emerytalnego pozostało mu 20 lat aktywności zawodowej wobec czego ZUS stanął na stanowisku, że obecna sytuacja finansowa K. D. jest przejściowa i przy dołożeniu należytej staranności i przestrzeganiu zasad prawidłowej gospodarki oraz stosownie do swoich sił umysłowych i fizycznych jest on w stanie znaleźć pracę. Zakład Ubezpieczeń Społecznych wskazał, że brak jest dokumentów potwierdzających całkowitą i trwałą niezdolność wnioskodawcy do podejmowania zatrudnienia. Posiadane orzeczenie o stopniu niepełnosprawności istnieje bowiem od 1991 r. i nie stanowiło przeszkody w podjęciu przez K. D. działalności gospodarczej. Ponadto od czasu wyrejestrowania działalności podejmował on zatrudnienie (np. "K..P.. B." K. P. w okresie od 10 maja 2017 r. do 1 czerwca 2018 r. czy K. W. "D. " w okresie od 4 listopada 2019 r. do 1 września 202Q r.). Ponadto obecnie uzyskuje dochód z pracy dorywczej. Biorąc pod uwagę powyższe ZUS upatruje szansę na wyegzekwowanie należności w przyszłości.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych zwrócił również uwagę na fakt, że K. D. swoją wieloletnią bierną postawą w stosunku do spłaty zadłużenia przyczynił się do tego, że na kwotę zadłużenia w dużej mierze składają się odsetki za zwłokę (stanowią dwukrotność należności głównej). Zaległości te dotyczą bowiem okresu lat 2001-2009. Zdaniem organu, wcześniejsze podjęcie się uregulowania zaległości zależało tylko od dobrej woli wnioskodawcy. Z tej możliwości jednak on nie skorzystał, pomimo tego, że dysponował środkami finansowymi, gdyż po zakończeniu prowadzenia działalności podejmował zatrudnienie.

W opinii organu II instancji, powyższa analiza prowadzi do wniosku, że K. D. w sposób rażący uchybił zasadzie obowiązującej wszystkich płatników, co do konieczności opłacania należnych składek. Wnioskodawca podjął się bowiem próby spłaty zadłużenia dopiero 8 marca 2021 r. wnosząc o rozłożenie na raty należności z tytułu składek, jednak pomimo wyrażonej przez organ zgody nie podpisał on umowy. Także z tego względu umorzenie nieopłaconych zaległości byłoby, według organu, w sprzeczności z interesem publicznym, gdyż premiowałoby osobę o biernej i roszczeniowej postawie wobec budżetu Państwa, a "karało" obywateli, którzy na bieżąco lub w ramach układu ratalnego realizują swoje zobowiązania.

Jednocześnie analizując aktualną sytuację finansową K. D. Zakład Ubezpieczeń Społecznych uznał, że nie bez znaczenia jest również posiadany przez niego majątek, na którym ZUS dokonał zabezpieczenia hipotecznego na poczet należności z tytułu składek, a który może gwarantować chociażby częściową spłatę zaległych składek, w następstwie ewentualnej licytacji przedmiotowej nieruchomości. W związku z tym organ nie znalazł podstaw do uchylenia decyzji z dnia 9 kwietnia 2021 r. nr [...].

Nie zgadzając się z powyższą decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w B. B. K. D. wniósł na nią skargę, w której podniósł, że organ nie wziął pod uwagę, że składki uległy przedawnieniu czy rażąco naruszono jego prawa jako obywatela. Ponadto organ nie wziął pod uwagę jego stanu majątkowego oraz braku możliwości zarobkowania. Skarżący oświadczył, że składki opłacał zgodnie z ustawą oraz płatnościami jakie mu przysługiwały kiedy prowadził działalność gospodarczą.

W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych podtrzymał swoje stanowisko w sprawie i wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności wskazać należy, że z uwagi na zgodny wniosek stron postępowania (pismo pełnomocnika organu z dnia 4 października 2021 r. i pismo skarżącego z dnia 9 października 2021 r.), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie skargę złożoną w niniejszej sprawie rozpoznał na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, stosownie do obowiązującego od dnia 15 sierpnia 2015 r. nowego brzmienia przepisu art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.; zwanej dalej p.p.s.a.). Zgodnie z tym przepisem, sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.

Stosownie do art. 3 § 1 p.p.s.a. sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zobowiązany jest natomiast do wzięcia z urzędu pod uwagę wszelkich naruszeń prawa, w tym także tych nie podnoszonych w skardze, które są związane z materią zaskarżonych aktów administracyjnych. Orzekanie odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa.

Na podstawie art. 135 p.p.s.a. Sąd podejmuje środki w celu usunięcia naruszenia prawa, w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego załatwienia sprawy.

Uwzględnienie skargi następuje w przypadkach naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a.), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt 1 lit. b p.p.s.a.), oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.). W przypadkach, gdy zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach sąd stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).

Poruszając się w tak zakreślonych ramach kontroli zgodności z prawem, Sąd doszedł do przekonania, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Ł. naruszają prawo w sposób powodujący konieczność ich wyeliminowania z obrotu prawnego.

Jedną z podstaw prawnych zaskarżonych decyzji stanowił przepis art. 28 ust. 2 i ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2021 r. poz. 423 ze zm., zwanej dalej u.s.u.s.). Zgodnie z treścią art. 28 ust. 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. W myśl ust. 3 art. 28 u.s.u.s. całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2020 r. poz. 1228 i 2320);

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

W przedmiotowej sprawie zastosowanie miał także przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s., w którym ustawodawca przewidział instytucję umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Przesłanki umorzenia należności w oparciu o przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. określone zostały w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. nr 141 poz. 1365), zgodnie z którym ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającej opłacenie należności.

Podkreślenia wymaga, że postępowanie w przedmiocie umorzenia "należności z tytułu składek" (a więc zgodnie z art. 24 ust. 2 u.s.u.s.: składek oraz odsetek za zwłokę, kosztów egzekucyjnych i kosztów upomnienia), unormowane w przywołanych powyżej przepisach art. 28 u.s.u.s., dotyczyć może tylko i wyłącznie należności istniejących, do których uiszczenia płatnik jest zobowiązany. Niedopuszczalne jest natomiast objęcie postępowaniem należności, które nie istniały bądź wygasły na skutek przedawnienia. W każdym przypadku przy rozpatrzeniu wniosku o umorzenie zaległych należności z tytułu składek (w tym odsetek) niezbędne jest więc ustalenie ich wymagalności na dzień wydania decyzji. Ustalenia takie powinny być dokonane w pierwszej kolejności, jeszcze przed analizą wystąpienia przesłanek warunkujących dopuszczalność umorzenia zaległych należności. W świetle powyższego uznać trzeba, że tylko wobec faktycznie istniejących należności można wydać rozstrzygniecie merytoryczne, załatwiające sprawę co do istoty, a więc poprzez umorzenie należności lub odmowę jej umorzenia. Od tych bowiem ustaleń uzależniona jest późniejsza treść rozstrzygnięcia. Stwierdzenie przedawnienia należności uniemożliwia bowiem prowadzenie postępowania w sprawie z wniosku o ich umorzenie i powoduje konieczność umorzenia powyższego postępowania z uwagi na bezprzedmiotowość.

Wskazane ustalenia są więc konieczne niezależnie od tego, czy strona się na nie powołuje. Organy powinny dać temu wyraz w uzasadnieniach swoich decyzji. Zatem przystępując do rozpatrzenia wniosku strony o umorzenie składek organy obowiązane były w pierwszej kolejności ustalić, czy są one wymagalne i przedstawić to szczegółowo w uzasadnieniach rozstrzygnięć.

Odnosząc się w tym kontekście do decyzji organu I instancji zauważyć należy, że organ ten stwierdził w niej, że wobec wymaganych na dzień złożenia wniosku zaległości podjęte zostały czynności skutkujące zawieszeniem biegu terminu przedawnienia: od 14 grudnia 2011 r., tj. od skierowania należności za okres 12.2001 r. - 10.2009 r. do przymusowego dochodzenia, okres zawieszenia trwa nadal i od 28 lutego 2013 r., tj. złożenia wniosku o umorzenie należności w oparciu o ustawę z dnia 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (Dz. U. z 2012 r. poz. 1551) do dnia 4 sierpnia 2015 r., tj. uprawomocnienia się decyzji odmawiającej umorzenia należności na podstawie ww. ustawy. Według organu I instancji okresu trwania tych postępowań nie uwzględnia się przy obliczaniu terminu przedawnienia. Organ I instancji podkreślił również, że dla zabezpieczenia należności z tytułu składek Zakładowi przysługuje hipoteka przymusowa na wszystkich nieruchomościach dłużnika. W dniu 21 maja 2018 r. oraz 31 sierpnia 2018 r. Zakład dokonał wpisu hipoteki zabezpieczając w całości swoje wierzytelności. Organ I instancji uznał zatem, że dochodzone należności nie uległy przedawnieniu i są nadal wymagalne.

Natomiast organ II instancji w swojej decyzji wskazał, że składki nie przedawniły się z uwagi na podjęte czynności, które zawiesiły bieg przedawnienia, tj.:

1) wszczęcie postępowania w sprawie wydania decyzji o podleganiu do ubezpieczeń społecznych, ubezpieczenia zdrowotnego oraz Funduszu Pracy i Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych zakończonego decyzją z dnia 17 czerwca 2010 r. nr [...]

2) prowadzenie postępowania egzekucyjnego dotyczącego: ubezpieczenia społecznego za okres od maja 2001 r. do stycznia 2004 r., lutego 2008 r., czerwca 2008 r., sierpnia 2008 r., od listopada 2008 r. do marca 2009 r.; ubezpieczenie zdrowotnego za okres od czerwca 2001 r. do września 2001 r., od listopada 2001 r. do kwietnia 2002 r., od czerwca 2002 r. do stycznia 2004 r., kwietnia 2008 r., lipca 2008 r., od września 2008 r. do października 2008 r., lutego 2009 r., października 2009 r.; Funduszu Pracy i Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres od maja 2001 r. do grudnia 2003 r., od lutego 2008 r., do marca 2008 r., czerwca 2008 r., od września 2008 r. do października 2008 r. - postępowanie to trwa nadal.

3) abolicję: w dniu 10 maja 2013 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w T. wydał decyzję określającą warunki umorzenia należności, która uprawomocniła się 16 czerwca 2013 r., jednak w związku z brakiem spełnienia warunków do umorzenia należności na podstawie ustawy z dnia 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność organ w dniu 14 stycznia 2015 r. wydał decyzję nr [...] o odmowie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne za okres od grudnia 2001 r. do stycznia 2004 r., lutego 2008 r., czerwca 2008 r., sierpnia 2008 r., od listopada 2008 r. do lutego 2009 r., ubezpieczenie zdrowotne za okres od grudnia 2001 r. do kwietnia 2002 r., od czerwca 2002 r. do stycznia 2004 r., lutego 2009 r. oraz Fundusz Prący za okres od grudnia 2001 r. do stycznia 2004 r., lutego 2008 r., czerwca 2008 r., która stała się prawomocna od dnia 9 lipca 2015 r.

4) wpis do hipoteki: w dniu 8 października 2018 r. na podstawie decyzji o wysokości zadłużenia z dnia 31 sierpnia 2018 r. Nr [...] dokonano wpisu do hipoteki przymusowej w łącznej kwocie 66.405,74 zł na nieruchomości nr [...]

Podkreślić należy, że obowiązkiem organów administracyjnych było wyjaśnienie treści podstawy prawnej, w oparciu o którą przyjęły, że nie doszło do przedawnienia należności. W okolicznościach analizowanej sprawy konieczność ta była tym bardziej uzasadniona, że najstarsze należności dotyczą grudnia 2001 r., a w tym okresie przepisy dotyczące przedawnienia składek zmieniały się wielokrotnie.

Problem przedawnienia należności z tytułu składek regulują przepisy art. 24 ust. 4-6 u.s.u.s. Przepis art. 24 ust. 4 u.s.u.s. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2002 r. stanowił, że należności z tytułu składek ulegały przedawnieniu po upływie 5 lat, a w przypadku przerwania biegu przedawnienia, o którym mowa w ust. 5, po upływie 10 lat licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Z kolei zgodnie z art. 24 ust. 5 u.s.u.s. bieg przedawnienia przerywało odroczenie terminu opłacenia należności z tytułu składek, rozłożenie spłaty tych należności na raty i każda inna czynność zmierzająca do ściągnięcia tych należności, jeżeli o czynności tej został zawiadomiony dłużnik. Stosownie natomiast do art. 24 ust. 6 u.s.u.s. bieg przedawnienia terminów określonych w ust. 4 i 5 ulega zawieszeniu od dnia śmierci spadkodawcy do dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku, nie dłużej jednak niż do dnia, w którym upłynęły 2 lata od śmierci spadkodawcy.

Z dniem 1 stycznia 2003 r. art. 24 ust. 4 u.s.u.s. został zmieniony przez art. 1 pkt 9 lit. a ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2002 r. nr 241 poz. 2074 ze zm.). Zgodnie z nowym brzmieniem tego przepisu, należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne, z zastrzeżeniem ust. 5-5d. Ustawa zmieniająca nie zawierała wyraźnego uregulowania kwestii międzyczasowych co do przedawnienia należności wymagalnych przed dniem jej wejścia w życie. Przyjmuje się, że upływ terminu przedawnienia, wynoszącego do dnia 31 grudnia 2002 r. - 5 lat, przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej, powodował skutek wygaśnięcia zobowiązania; natomiast w przypadku, gdy zobowiązanie to przed dniem 1 stycznia 2003 r. (data wejścia w życie ustawy z 18 grudnia 2002 r.) nie uległo przedawnieniu, to ma do niego zastosowanie zasada bezpośredniego działania ustawy nowej, co oznacza, że zobowiązanie z tytułu składek nieprzedawnionych przed dniem 1 stycznia 2003 r. ulega 10-letniemu przedawnieniu, a nie jak dotychczas przedawnieniu 5-letniemu. Taki pogląd wyrażony został m.in. w dwóch uchwałach Sądu Najwyższego: z dnia 2 lipca 2008 r. sygn. akt II UZP 5/08 (Lex nr 396253) i z dnia 8 lipca 2008 r. sygn. akt I UZP 4/08 (Lex nr 396249) oraz w orzecznictwie sądowoadministracyjnym (wyrok NSA z dnia 30 lipca 2009 r. sygn. akt II GSK 1102/08, wszystkie powołane w uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są opublikowane w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Przyjmuje się, że do nieprzedawnionych do 31 grudnia 2002 r. należności stosuje się nie tylko nowy, wydłużony, termin przedawnienia, ale również wszystkie nowe przepisy dotyczące okoliczności mających wpływ na bieg tego terminu, to jest jego przerwanie i zawieszenie, o ile wymienione w nowych przepisach podstawy przerwania lub zawieszenia biegu przedawnienia powstały po tej dacie. Skutki wcześniejszych zdarzeń oceniać zaś należy według przepisów obowiązujących w chwili ich zaistnienia (por: NSA w wyroku z dnia 30 września 2009 r. sygn. akt II GSK 72/09).

Mocą powołanej ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. został także zmieniony art. 24 ust. 5 u.s.u.s., zgodnie z którym nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia.

Dodano także ust. 5a-5d w brzmieniu:

"5a. Bieg terminu przedawnienia nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu od dnia zawarcia umowy, o której mowa w art. 29 ust. 1a, do dnia terminu płatności odroczonej należności z tytułu składek lub ostatniej raty.

5b. Bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia wszczęcia do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego oraz postępowania przed sądem.

5c. Bieg terminu przedawnienia przerywa ogłoszenie upadłości. Po przerwaniu bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się na nowo od dnia następującego po dniu uprawomocnienia się postanowienia o ukończeniu postępowania upadłościowego lub jego umorzeniu.

5d. Przedawnienie należności z tytułu składek wynikających z decyzji o odpowiedzialności osoby trzeciej lub następcy prawnego następuje po upływie 5 lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym decyzja została wydana".

Natomiast art. 24 ust. 6 u.s.u.s. stanowił, że bieg terminu przedawnienia, o którym mowa w ust. 4, ulega zawieszeniu od dnia śmierci spadkodawcy do dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku, nie dłużej jednak niż do dnia, w którym upłynęły 2 lata od śmierci spadkodawcy.

Przepis art. 24 ust. 5b z dniem 1 lipca 2004 r. uległ dalszej nowelizacji na postawie art. 10 pkt 10 lit. b ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2004 r. nr 121 poz. 1264) i otrzymał brzmienie: "bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego".

Na podstawie tejże nowelizacji po ust. 5d dodano także ust. 5e w brzmieniu: "bieg terminu przedawnienia zawiesza się, jeżeli wydanie decyzji jest uzależnione od rozstrzygnięcia zagadnienia wstępnego przez inny organ lub sąd. Zawieszenie biegu terminu przedawnienia trwa do dnia, w którym decyzja innego organu stała się ostateczna lub orzeczenie sądu uprawomocniło się, nie dłużej jednak niż przez 2 lata".

Z kolei w oparciu o art. 1 pkt 1 lit. b-c ustawy z dnia 28 kwietnia 2011 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2011 r. Nr 138, poz. 808), po ust. 5e omawianego przepisu dodano ust. 5f w brzmieniu: "w przypadku wydania przez Zakład decyzji ustalającej obowiązek podlegania ubezpieczeniom społecznym, podstawę wymiaru składek lub obowiązek opłacania składek na te ubezpieczenia, bieg terminu przedawnienia ulega zawieszeniu od dnia wszczęcia postępowania do dnia, w którym decyzja stała się prawomocna"), zaś ust. 6 otrzymał brzmienie: "bieg terminu przedawnienia, o którym mowa w ust. 4, ulega zawieszeniu od dnia śmierci spadkodawcy do dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia, nie dłużej jednak niż do dnia, w którym upłynęły 2 lata od śmierci spadkodawcy".

Kolejna zmiana okresu przedawnienia została wprowadzona od 1 stycznia 2012 r. Z tym dniem na podstawie art. 11 pkt 1 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. z 2011 r. nr 232 poz. 1378) zmieniono treść art. 24 ust. 4 u.s.u.s. i skrócono okres przedawnienia składek na ubezpieczenia społeczne z 10 do 5 lat. Zgodnie z art. 27 powołanej ustawy z dnia 16 września 2011 r., do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym mowa w art. 24 ust. 4 u.s.u.s., którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą z tym, że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Wedle zasady wynikającej z tego przepisu do należności składkowych nieprzedawnionych do 1 stycznia 2012 r. (według zasad z zastosowaniem 10-letniego okresu przedawnienia) ma zastosowanie 5-letni termin przedawnienia, z tym jednak bardzo istotnym zastrzeżeniem, że liczy się go nie od daty ich wymagalności, tak jak o tym stanowi art. 24 ust. 4 u.s.u.s., ale od dnia 1 stycznia 2012 r. Wyjątek od tej zasady ustanawia art. 27 ust. 2 ustawy z dnia 16 września 2011 r. stosownie do którego jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego przepisu (por: Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z dnia 27 czerwca 2013 r., sygn. akt III AUa 1656/12, Lex nr 1350353).

Należy także zauważyć, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 20 maja 2020 r. sygn. akt P 2/18, stwierdził, że art. 24 ust. 5 u.s.u.s. w zakresie, w jakim wyłącza przedawnienie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne zabezpieczonych hipoteką, jest zgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP.

Rozpatrując zagadnienie przedawnienia należności składkowych organy powinny mieć w polu widzenia powyższe ramy prawne. Inne regulacje obowiązywały bowiem w tej mierze w okresie do końca 2002 r., inne w okresie od 2003 r. do 2011 r., a jeszcze inne od 2012 r. Dotyczy to nie tylko samych okresów przedawnienia (5 lub 10 lat), ale także różnych okoliczności powodujących zawieszenie tego biegu. Do tego należy dostrzec istotną na gruncie tej sprawy problematykę intertemporalną dotyczącą nie tylko relacji pomiędzy zmieniającymi się okresami przedawnienia (5-10 lat), ale także wystąpienia i skuteczności poszczególnych okoliczności zakłócających bieg terminu przedawnienia.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpatrywanej sprawy Sąd wskazuje, że organy obu instancji nie przeprowadziły w uzasadnieniach swoich decyzji wyczerpującej analizy w oparciu o przedstawione przepisy kwestii przedawnienia poszczególnych składek. Zdaniem Sądu, organy obu instancji w żaden też sposób nie udokumentowały przytaczanych przez nie okoliczności mających wpływ na bieg terminu przedawnienia należności. Jeżeli bowiem organy wiążą skutki prawne w postaci zawieszenia biegu terminu przedawnienia z wszczęciem postepowania w sprawie wydania decyzji o podleganiu do ubezpieczeń społecznych, ubezpieczenia zdrowotnego oraz Funduszu Pracy i Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, czy też z prowadzonym postępowaniem egzekucyjnym, abolicją lub wpisem hipoteki przymusowej, to do akt tej sprawy należy dołączyć (odpisy albo oryginały) zawiadomień o wszczęciu postępowania, wydanych decyzji, upomnień, dowody ich doręczenia, czy wpisów do hipoteki, by Sąd mógł zweryfikować skuteczność tych czynności. W tym przejawia się m.in. kontrola sądowa zaskarżonych aktów administracyjnych. Jeżeli więc organy powołują się na jedną z przesłanek z art. 24 u.s.u.s. skutkującą zawieszaniem biegu przedawnienia należności z tytułu zaległych składek winny tą przesłankę wykazać stosownym dowodem dołączając go do akt sprawy.

Powyższe uchybienia uniemożliwiają Sądowi dokonanie pełnej kontroli zaskarżonych decyzji w zakresie tego, czy należności przynajmniej w dacie wydania tych decyzji nie uległy choćby częściowemu przedawnieniu.

Nieudokumentowanie przez organy podatkowe obu instancji okoliczności wpływających na bieg terminu przedawnienia należności składkowych stanowi naruszenie art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735 ze zm., zwanej dalej k.p.a.). Zgodnie bowiem z treścią art. 77 § 1 k.p.a. organ administracji publicznej jest zobowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, a według art. 80 k.p.a. organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Z treści tych przepisów wynika, że organ administracyjny wszystkie swoje twierdzenia o zdarzeniach prawnych istotnych w danej sprawie powinien wykazać poprzez załączenie do akt sprawy dokumentów obrazujących daną okoliczność. Wniosek dotyczący okoliczności faktycznych (w tym przypadku zakłócających bieg terminu przedawnienia) powinien być zatem oparty na dowodach zdobytych przez organ i sprawdzonych przezeń.

Podsumowując należy wskazać, że w świetle powyższych okoliczności ZUS zobowiązany były do przedstawienia w uzasadnieniach swoich decyzji stosowne analizy odnośnie kwestii przedawnienia poszczególnych składek oraz załączenia do akt administracyjnych niezbędnej dokumentacji, na podstawie której ustaliły, że należności z tytułu składek ciążących na skarżącym nie uległy przedawnieniu.

Odnosząc się natomiast do zarzutów skargi wskazać należy, że ocena tych argumentów na obecnym etapie sprawy jest przedwczesna, skoro organy nie ustaliły w sposób prawidłowy kwestii przedawnienia poszczególnych składek.

Mając na uwadze powyżej przedstawione naruszenia przepisów postępowania, które miały istotny wpływ na wynik sprawy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. Podstawą uchylenia decyzji wydanej przez ZUS w pierwszej instancji był art. 135 p.p.s.a. stanowiący, że sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Skoro także i ta decyzja została wydana z naruszeniem wskazanych wyżej przepisów, jej uchylenie stało się również konieczne.

Ponownie zatem rozpoznając sprawę ZUS w pierwszej kolejności powinien poddać analizie kwestię przedawnienia należności składkowych. W tym zakresie powinien mieć na uwadze regulacje prawne wskazane przez Sąd w uzasadnieniu wraz z zarysowanymi tam kwestiami intertemporalnymi. Po wtóre, powinien udokumentować wszystkie okoliczności, na które się powołuje w związku z instytucją zawieszenia biegu terminu przedawnienia należności składkowych. Dopiero po ustaleniu, że pozostały nieprzedawnione zaległości z tytułu składek organ powinien rozpoznać wniosek skarżącego o umorzenie tych zaległości w świetle przepisów art. 28 ust. 3 u.s.u.s. oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. nr 141 poz. 1365).

W przeciwnym wypadku winny umorzyć postępowanie w sprawie umorzenia zaległości z tytułu składek w odpowiednim zakresie.