Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt IV SA/Gl 437/06
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2007-04-27 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia WSA Teresa Kurcyusz-Furmanik Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska Sędzia WSA Małgorzata Walentek (spr.) Protokolant st.sekr.sąd. Alicja Sadowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 kwietnia 2007 r. sprawy ze skargi R. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...]r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia uchyla zaskarżoną decyzję i określa, że nie może być ona wykonana.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...]r. nr [...] Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych MOPS w Z., działając z upoważnienia Prezydenta Miasta Z., na podstawie art. art. 32 ust. 2, art. 48 ust. 3, art. 20 w zw. z art. 3 pkt 11 oraz art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. Nr 228, poz. 2255 ze zm.) oraz art. 104 k.p.a., ustalił R. K. kwotę nienależnie pobranego dodatku z tytułu samotnego wychowywania A. i M. W. pobranego na mocy decyzji nr z dnia [...]r. [...] w wysokości [...] zł, a także zażądał zwrotu w/w nienależnie pobranego dodatku oraz ustawowych odsetek w wysokości [...]zł.

W uzasadnieniu w pierwszej kolejności przywołano treść art. 30 ust 1 oraz ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Dalej wskazano, że decyzją z dnia [...]r. przyznano stronie zasiłek rodzinny oraz dodatek z tytułu samotnego wychowywania dzieci na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego. Następnie odnotowano, że w dniu [...]r. w wyniku przeprowadzonego postępowania wydano decyzję nr [...], którą uchylono poprzednią decyzję i odmówiono przyznania dodatku z tytułu samotnego wychowywania dzieci. Na tej podstawie stwierdzono, że w okresie od [...] 2004 do [...] 2005 r. strona nienależnie pobrała dodatek w łącznej kwocie [...]zł, w związku z czym zobowiązana jest do jego zwrotu wraz z odsetkami. Ponadto pouczono stronę o możliwości umorzenia bądź rozłożenia na raty kwoty nienależnie pobranego świadczenia.

W odwołaniu od powyższej decyzji R. K. wniosła o jej uchylenie. Podniosła, iż świadczenie jakie otrzymywała odebrano jej ze względu na fakt, iż mieszka wraz z konkubentem w tym samym budynku i dzieci mają kontakt z ojcem. Wskazała, że ojciec dzieci nie łożył na ich utrzymanie dlatego złożyła wniosek o pomoc w MOPS, który przyznał jej zasiłek i opłacał dzieciom obiady w szkole. Podkreśliła, że nie posiada środków na spłatę zadłużenia.

Decyzją z dnia [...]r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. utrzymało w mocy rozstrzygnięcia organu I instancji.

W uzasadnieniu przywołano treść art. 3 pkt 17a ustawy o świadczeniach rodzinnych stanowiącego definicję osoby samotnie wychowującej dziecko. Następnie podniesiono, że decyzją z dnia [...]r., w wyniku przeprowadzonego na podstawie § 14 ust. 2 rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawie świadczeń rodzinnych, organ I instancji stwierdził brak uprawnień strony do pobierania dodatku z tytułu samotnego wychowywania dziecka od [...] 2004 r. do [...] 2005 r. Od decyzji tej strona nie wniosła odwołania co każe wnioskować, że akceptowała to rozstrzygniecie. Zaskarżona decyzja jest zatem konsekwencją rozstrzygnięcia stwierdzającego brak uprawnień strony do pobierania przedmiotowego dodatku. Dalej przytoczono treść ust. 1 ust. 2 pkt 1 i 2 art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych regulujących obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia oraz sytuacji, w których świadczenie rodzinne uważa się za nienależnie pobrane. W konkluzji Kolegium podzieliło zdanie organu I instancji, że świadczenia rodzinne przyznano i wypłacono na podstawie fałszywych zeznań i świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia, mając na względzie fakt, że we wniosku z dnia [...]r. o ustalenia prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatku do tego zasiłku strona złożyła oświadczenie , że ojciec nie bierze żadnego udziału w procesie wychowawczym, a w wyniku postępowania weryfikującego z złożyła oświadczenia, z których jednoznacznie wynika, że ojciec dzieci ma jednak udział w ich wychowywaniu.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skarżąca wniosła o umorzenie długu powołując się na trudna sytuację rodzinną. Przytaczając argumentację zawarta w odwołaniu podała, że w okresie od 2002 do 2005 r. ojciec dzieci nie interesował się nimi, zaś niemożność otrzymania alimentów, o zasądzenie których wystąpiła do sądu w 2003 r. skłoniła ją do ubiegania się o przyznawany wówczas zasiłek.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych ( Dz. U. nr 153, poz. 1269 ) Sąd sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, w świetle art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm. Zwanej w skrócie P.p.s.a), że tylko ustalenie, iż zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, z naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innym naruszeniem przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy, może skutkować uchyleniem przez Sąd zaskarżonej decyzji.

Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a sąd dokonuje z urzędu kontroli rozstrzygnięć administracji publicznej pod względem ich zgodności z prawem i nie jest związany w tym zakresie zarzutami, podstawą prawną i wnioskami sformułowanymi w skardze.

Przeprowadzając, w oparciu o powyższe uregulowania, ocenę zgodności z prawem zaskarżonej decyzji należy stwierdzić, że uchybia ona przepisom prawa procesowego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, rzutującym również na poprawność zastosowania przepisów prawa materialnego, co uzasadniało konieczność jej wyeliminowania z obrotu prawnego.

Zaskarżoną decyzją utrzymano w mocy decyzję Kierownika Działu Świadczeń Rodzinnych MOPS w Z. z dnia [...]r., zgodnie z którą świadczenie w formie dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania A. i M. W. zrealizowane za okres od [...] 2004 r. do [...] 2005 r. w łącznej kwocie [...] zł, uznano za świadczenie nienależnie pobrane, podlegające zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami.

Decyzja nakazująca zwrot pobranego świadczenia została poprzedzona ostateczną decyzją Kierownika Działu Świadczeń Rodzinnych MOPS w Z. z dnia [...] r. Rozstrzygnięciem tym, wydanym w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję z dnia [...]r. przyznającą stronie świadczenia rodzinne wraz z dodatkami oraz ustalono prawo do zasiłku rodzinnego i dodatku z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego natomiast nie przyznano prawa do dodatku z tytułu samotnego wychowywania A. i M. W.. W decyzji tej organ przesądził zatem, iż skarżąca nie spełnia wszystkich warunków niezbędnych do otrzymania tegoż świadczenia. Uznał bowiem, na podstawie przeprowadzonego postępowania, że ojciec dzieci uczestniczy w ich wychowaniu.

W tej sytuacji w rozpoznawanym przypadku dla żądania zwrotu pobranego przez stronę świadczenia istotną stała się kwestia wystąpienia jednej z sytuacji o jakich mowa w art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w których świadczenie rodzinne uważa się za nienależnie pobrane. Bowiem tylko w przypadku

wykazania, że wystąpiła jedna z tych sytuacji, zgodnie z art. 30 ust. 1 tej ustawy pociąga za sobą obowiązek zwrotu świadczenia pobranego. Przepis art. 30 ust. 2 omawianej ustawy stanowi, że za nienależnie pobrane świadczenia uważa się:

1) świadczenia wypłacone pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania

2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia.

Organ pierwszej instancji w decyzji nakazującej zwrot nienależnie pobranego świadczenia nie wskazał, w oparciu o którą sytuację uznał pobrane przez stronę świadczenie za nienależne. Domniemywać jedynie można, że zastosowano dyspozycję wynikającą z art. 30 ust. 2 pkt 2 cyt. wyżej ustawy, skoro organ ten objął nakazem zwrotu świadczeń za okres od początku ich przyznania, a ponadto powołał się na decyzję wydaną w wyniku wznowienia postępowania, którą uchylił prawo do dodatku z tytułu samotnego wychowywania dzieci. Natomiast organ odwoławczy przyjął, że przyznanie świadczenia nastąpiło na skutek fałszywych zeznań oraz świadomego wprowadzenia w błąd organu przez skarżącą, a zatem uznał, że w sprawie zaistniała sytuacja określona w art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Przyjęcie, że pobrane świadczenie było nienależne w rozumieniu 30 ust. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych wymagało wykazania, że przyznanie tego świadczenia nastąpiło z winy strony. Zgodnie z tym przepisem tylko wówczas, gdy stronie można przypisać świadome wprowadzenie organu przyznającego świadczenie w błąd poprzez złożenie niezgodnych z prawdą zeznań, fałszywych dokumentów, czy zatajenie okoliczności stwierdzających rzeczywisty stan rzeczy można uznać, że świadczenie to było nienależnie pobrane i żądać na tej podstawie jego zwrotu zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Istotne w rozpoznawanej sprawie jest zatem to, czy strona skarżąca składając wniosek o przyznanie świadczeń świadomie wskazała nieprawdziwe dane bądź zataiła okoliczności, które były istotne dla ustalenia jej prawa do tych świadczeń. Przyjdzie stwierdzić, że w tym zakresie organ odwoławczy nie poczynił żadnych rozważań ograniczając się jedynie do podania, że we wniosku o przyznanie prawa do zasiłku rodzinnego i dodatków do tego zasiłku strona złożyła oświadczenie, iż ojciec dzieci nie bierze żadnego udziału w procesie wychowawczym, a w wyniku postępowania weryfikującego złożyła oświadczenia, z których jednoznacznie wynika, iż ojciec dzieci ma jednak udział w ich wychowaniu. Na tej to podstawie Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji, że świadczenie rodzinne przyznano i wypłacono na podstawie fałszywych zeznań i świadomego wprowadzenia w błąd organu, przy czym nie wyjaśniono na czym polegało owo świadome wprowadzenie w błąd, czy na celowym, umyślnym podaniu nieprawdziwych danych, czy też zatajeniu okoliczności istotnych dla ustalenia prawa do świadczeń. Nadto organ nie wskazał, jakie zeznania uznano za fałszywe, tym bardziej, że z akt sprawy nie wynika, aby skarżąca w postępowaniu o przyznanie świadczeń takie zeznania złożyła.

Zdaniem Sądu wyprowadzony przez organ wniosek nie znajdują dostatecznego uzasadnienia.

Przyjdzie zauważyć, iż w przypadku przyjęcia, że strona celowo zataiła (przemilczała) okoliczności prawnie istotne w sprawie, konieczne jest stwierdzenie, czy strona była świadoma, że fakty o których nie powiedziała, były istotne dla sprawy, a zatem czy zdawała sobie sprawę ze znaczenia tych faktów. Nie można bowiem mówić o świadomym wprowadzeniu w błąd w sytuacji, gdy strona nie zdawała sobie sprawy z prawnego znaczenia określonych faktów. To natomiast wiąże się z pouczeniem jej o tym jakie okoliczności faktyczne są istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Powyższe znajduje uzasadnienie w przepisie art. 9 k.p.a. statuującego zasadę obowiązku organów administracji publicznej informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw.

Zastosowanie art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych wymagało zatem wykazania, że strona była pouczona o treści art. 3 pkt 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych, że wyjaśniono jej jakie okoliczności decydują o uznaniu strony za osobę, która nie wychowuje dziecka wspólnie z jego ojcem. Z akt administracyjnych przesłanych Sądowi wynika, że strona we wniosku złożyła oświadczenie, iż zapoznała się z warunkami uprawniającymi do dodatku z tytułu samotnego wychowywania dziecka. Treść wniosku zawiera pouczenie o treści art. 12 ustawy o świadczeniach rodzinnych, brak natomiast jakichkolwiek dowodów wskazujących, że skarżąca została pouczona o treści art. 3 pkt 17 tej ustawy, który definiuje pojęcie osoby samotnie wychowującej dziecko, a tym samym, że wyjaśniono jej istotę wspólnego z drugim rodzicem wychowywania dziecka, czy też, że zadano jej jakiekolwiek pytania dotyczące rzeczywistych relacji pomiędzy skarżącą, jej dziećmi a ich ojcem. W sytuacji gdy skarżąca złożyła wniosek w dniu [...]r. wywodząc prawo do dodatku z tytułu samotnego wychowywania dzieci, obowiązkiem organu - przed ustaleniem jej prawa do tych świadczeń - było ustalenie, czy spełnia ona warunki wynikające z art. 3 pkt 17 cyt. ustawy, a zatem m.in., czy wspólnie nie wychowuje dzieci z ich ojcem. Z akt nie wynika aby organ poczynił jakiekolwiek ustalenia w tym kierunku. Natomiast jeżeli organ na podstawie stanu faktycznego nie wyjaśnionego na skutek własnych zaniedbań przyznał stronie w oparciu o jej wniosek świadczenia, do których, jak następnie przyjął w wyniku poczynionych ustaleń w ramach prowadzonego postępowania nadzwyczajnego, nie miała ona prawa, wadliwość ta, i jej konsekwencje materialne, zasadniczo nie powinny być uznane za wynik sprzecznego z prawem zachowania wnioskodawczyni, ani też za objaw złej woli z jej strony.

Trzeba stwierdzić, że organ odwoławczy w ogóle nie odniósł się do kwestii świadomego wprowadzenie w błąd organu pierwszej instancji przez skarżącą. O ile zatem organ ten uznał, że taka sytuacja zaistniała w sprawie, to niezbędne było wyjaśnienie okoliczności, które uzasadniały przyjęcie takiego ustalenia. Samo bowiem zdawkowe przytoczenie oświadczeń strony, bez rozważenia oraz oceny wszystkich okoliczności faktycznych oraz aspektów sprawy, zdaniem składu orzekającego, nie dawało wystarczających podstaw do przyjęcia wystąpienia przesłanki z art. 30 ust. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych uzasadniającej zwrot nienależnie pobranego świadczenia.

Ponadto budzi zastrzeżenia twierdzenie Kolegium, iż podziela ono zdanie organu I instancji, że świadczenie rodzinne przyznano na podstawie fałszywych zeznań. Jak już bowiem wskazano, Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych MOPS w Z. w decyzji o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia, poprzestając na przytoczeniu treści art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie podał, która z dwóch określonych tam sytuacji zachodzi w sprawie, jak również nie zawarł żadnej argumentacji w tym zakresie. Być może Kolegium przyjęło więc stanowisko zawarte w decyzji Kierownika DŚR MOPS w Z. o uchyleniu prawa do dodatku z tytułu samotnego wychowywania dzieci wydanej w wyniku wznowienia postępowania, w następstwie czego wszczęto postępowanie w sprawie zwrotu tego dodatku. W decyzji tej uznano bowiem, że skarżąca świadczenie to otrzymała na podstawie fałszywych dowodów, co może przejawiać się w fałszywych zeznaniach bądź też w fałszywym oświadczeniu strony. Jednakowoż budzi wątpliwości, czy stanowisko to zostało poprzedzone prawomocnym orzeczeniem sądowym (lub innego właściwego organu), jako że z uzasadnienia tej decyzji nie wynika by orzeczenie takie zostało wydane. Podkreślić natomiast wypadnie, że zastosowanie art. 145 § 1 pkt 1 k.p.a. ograniczone jest do sytuacji, gdy nieprawdziwość dowodu ma charakter kwalifikowany i wiąże się z popełnieniem przestępstwa, zaś ustawowy podział kompetencji organów państwowych wyłącza możliwość orzekania organów administracyjnych właściwych do wznowienia postępowania o przestępstwie jakim jest fałsz dowodów, chyba, że zachodzi sytuacja o której mowa w art. 145 § 2 k.p.a., co powinno znaleźć wyraz w motywach rozstrzygnięcia. Kwestia ta, jak się wydaje, umknęła uwadze Kolegium.

Podkreślić również należy, że przy ocenie czy nastąpiło świadome wprowadzenie w błąd organu nie bez znaczenia pozostaje problem związany z ustawowym pojęciem samotnego wychowywania dziecka, czego również organ nie rozważył. Zauważyć przyjdzie, że swoje oświadczenie, o niewychowywaniu dzieci razem z ich ojcem skarżąca składała w czasie, gdy pojęcie samotnego wychowywania dziecka było zdefiniowane w art. 3 pkt 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych, który w wyroku z dnia 18 maja 2005 r. sygn. akt K 16/04, Trybunał Konstytucyjny uznał za niezgodny z Konstytucją. W wyroku tym Trybunał stwierdził wręcz, że użyte w art. 3 pkt 17 sformułowanie nie pozwala na jednoznaczne określenie sytuacji, w której spełnione jest kryterium niewychowywania dziecka wspólnie z jego ojcem lub matką. Skoro zatem kryterium to było niejasne dla Trybunału Konstytucyjnego, to zachodzi zasadnicza wątpliwość, czy było ono zrozumiałe dla skarżącej, a tym bardziej, czy w czasie składania oświadczenia świadomie wprowadziła ona organ w błąd.

Mając na względzie przedstawione wyżej okoliczności Sąd doszedł do przekonania że sprawa nie została należycie wyjaśniona oraz oceniona, co uchybia art. 7 i 77 § 1 i 80 k.p.a. Nadto zaskarżona decyzja narusza art. 107 § 3 k.p.a. bowiem nie zawiera pełnych ustaleń faktycznych, dowodów na jakich organ się oparł, oceny ich wiarygodności, dostatecznych rozważań faktycznych i prawnych, nie wyjaśnia zastosowanej podstawy prawnej. Są to uchybienia istotne bowiem sąd nie jest powołany do samodzielnego dokonywania ustaleń w rozstrzyganej sprawie zarówno co do faktów jak i prawa. Obowiązki powyższe obciążają organ, a braki w tym zakresie stanowią o wadliwości wydanego aktu. Zdaniem Sądu organ odwoławczy w wyniku rozpatrywania odwołania powinien dogłębniej przeanalizować przesłanki materialnoprawne, rozpoznając sprawę niejako od nowa w jej całokształcie, tego jednak organ nie uczynił. Dlatego wydana przez organ decyzja jako przedwczesna i uchylająca się spod oceny legalności nie mogła się ostać.

Z przytoczonych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny uchylił zaskarżoną decyzję na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c i art. 152 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

W toku ponownego rozpatrzenia sprawy uwzględni organ wywody zaprezentowane w niniejszym uzasadnieniu. Nadto rzeczą organu będzie ewentualne uzupełnienie materiału sprawy w naprowadzonych kierunkach. Następnie organ dokona analizy merytorycznej całokształtu poczynionych ustaleń w zakresie przepisów prawa materialnego mającego zastosowanie w sprawie. Pełne ustalenia faktyczne i rozważania prawne pozwolą na wydanie decyzji, którą organ uzasadni w myśl art. 107 § 3 k.p.a..