Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 860/11
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2012-04-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono decyzję II i I instancji
Powołane przepisy: article: art. 1 ust. 1, art. 2 pkt 2
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.
article: art. 153
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Janina Guść (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Mariola Jaroszewska Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz Protokolant Sekretarz Sądowy Izabela Adamowicz po rozpoznaniu w dniu 12 kwietnia 2012 r. na rozprawie sprawy ze skargi J. W. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 20 września 2011 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 27 czerwca 2011 r., nr [...]; 2. przyznaje adwokatowi A. Ż. od Skarbu Państwa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego . kwotę 295,20 zł (dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) zawierającą należny podatek od towarów i usług tytułem wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną skarżącemu z urzędu.


UZASADNIENIE

W dniu 5 marca 2010 r. J. W. złożył do Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniosek o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej przez III Rzeszę. Wnioskujący wyjaśnił, iż w okresie od 1 stycznia 1942 r. do 20 października 1944 r. został przymusowo skierowany do pracy w gospodarstwie rolnym u niemieckiego bauera A. S. w miejscowości O. w powiecie c.. Zatrudniony był tam w charakterze robotnika rolnego i zmuszony był wykonywać zarówno prace polowe jak i prace w obejściu związane z hodowlą trzody i bydła. Z robót został zwolniony po tym jak zachorował. Wskazał nadto, że w dniu 9 maja 1942 r. jego rodzice i rodzeństwo zostali wywiezieni do obozu w P., gdzie przebywali do stycznia 1945 r.

Decyzją z dnia 9 kwietnia 2010 r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 marca 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), odmówił przyznania J. W. uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Organ stwierdził bowiem, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że wnioskodawca w okresie okupacji wykonywał pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania. W związku z powyższym, brak jest, w ocenie organu, podstaw do uznania, że praca ta przybrała szczególnie dotkliwą formę, o której mówi Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt: K 49/07 (Dz. U. Nr 220, poz. 1734) a to oznacza, że praca wykonywana przez wnioskującego nie była połączona z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska.

J. W. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, w którym wyjaśnił, że przez cały czas swojego pobytu na pracach przymusowych nie miał kontaktu z rodziną, która była wywieziona do obozu koncentracyjnego. Po zwolnieniu z robót tułał się po znajomych nie mogąc wrócić do domu. Nie mógł również odwiedzić rodziny w P. z obawy przed aresztowaniem. Wnioskujący przedstawił zaświadczenie od Dyrektora Archiwum Państwowego w B. poświadczające, że K. C. wraz ze swoimi dziećmi – B. i S. W. - oraz mężem B. C. przebywała od dnia 9 maja 1942 r. w Obozie Centrali Przesiedleńczej w P.

W wyniku ponownego rozpoznania sprawy, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, decyzją z dnia 11 czerwca 2010 r. nr [...], utrzymał w mocy decyzję własną z dnia 9 kwietnia 2010 r. ponieważ, w jego ocenie, nie wystąpił fakt deportacji, o którym mowa w art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 marca 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.).

Wojewódzki Sąd Administracyjny, wyrokiem z dnia 17 marca 2011 r. sygn. akt II SA/Gd 50/11, uchylił decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 11 czerwca 2010 r. oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia 9 kwietnia 2010 r.

W uzasadnieniu Sąd stwierdził, że przepis art. 2 pkt 2 lit. a) nie określa odległości, która pozwalałby na przyjęcie, że deportacja (wywiezienie) miała miejsce. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 określił, że z deportacją mamy do czynienia w przypadku przymusowej w przypadku "przymusowej zmiany dotychczasowego pobytu" i "wyrwania z dotychczasowego środowiska". Trybunał Konstytucyjny w powołanym wyroku nie nawiązał do pojęcia odległości. Dlatego należy uznać, że zarówno w świetle przywołanej regulacji, jak i stanowiska Trybunału Konstytucyjnego, decydujące znaczenie dla określenia istnienia deportacji (wywiezienia), będzie miało ustalenie czy nastąpiła przymusowa zmiana dotychczasowego miejsca pobytu oraz "wyrwanie" z dotychczasowego środowiska. W przypadku uznania, że takie okoliczności zaszły, za deportowaną (wywiezioną) można będzie uznać również osobę, która świadczyła pracę przymusową i znajdowała się w niedalekim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania. W wyroku tym Sąd wskazał, iż w świetle powołanego przepisu i przy uwzględnieniu stanowiska Trybunału Konstytucyjnego deportacja stanowiła szczególnie dotkliwą formę represji, która musiała się łączyć z przymusowym wywiezieniem, "wyrwaniem" i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Szczególnie uciążliwe było to zwłaszcza w odniesieniu do osób bardzo młodych lub w wieku podeszłym, których zdolności do samodzielnej egzystencji w nowym miejscu były znacznie ograniczone. Następowało to zaś kosztem znacznego pogorszenia warunków życiowych, w stosunku do warunków, istniejących w dotychczasowym miejscu pobytu lub zamieszkania. Nie obojętne były też warunki, w których osoby wywiezione musiały funkcjonować w miejscu deportacji oraz konieczność organizowania codziennego życia od podstaw. Decydującym w takim przypadku był jednak brak możliwości utrzymania dotychczasowych więzi rodzinnych, przyjacielskich i sąsiedzkich. Deportacja, wiązała się też niewątpliwie z życiem w otoczeniu wrogości, brakiem więzi społecznych, wyobcowaniem kulturowym i językowym, co dodatkowo pogłębiało charakter tej represji. Sąd wskazał, iż w związku z powyższym, istotnym jest ustalenie czy osoba skierowana do pracy przymusowej mogła odwiedzać dom rodzinny, znajomych oraz przyjaciół i czy mogła kontynuować istniejące więzi społeczne, czy wykonywała pracę przymusową z rodziną (nawet dalszą), dotychczasowymi sąsiadami, znajomymi; jakie okoliczności towarzyszyły wywiezieniu, w jakich warunkach praca była wykonywana. Sąd wskazał, iż organ nie poczynił żadnych ustaleń, pozwalających na jednoznaczne ustalenie czy skarżący był czy nie był deportowany do pracy przymusowej. Skarżący w wieku lat 15 został wywieziony do pracy przymusowej do miejscowości położonej w odległości około 3 km od swego miejsca zamieszkania. W tej sytuacji, organ powinien był ocenić ten fakt i w tym kontekście ustalić, czy przebywając w O. skarżący mógł kontaktować się ze swoją rodziną w N. D., odwiedzać ją i opuszczać miejsce pracy, czy też obowiązywał go zakaz opuszczania gospodarstwa. Sąd stwierdził, iż organ w zasadzie zaniechał dokonania jakichkolwiek ustaleń w niniejszej sprawie. Niesporne jedynie jest to, gdzie zamieszkiwał skarżący przed wywiezieniem i gdzie został przymusowo przesiedlony do pracy. Organ w szczególności zaniechał ustalenia, w jakich warunkach przebywał skarżący w gospodarstwie A. S., czy mógł je opuszczać, kontaktować się z rodziną i ją odwiedzać. Tymczasem, te okoliczności mają kluczowe znaczenie w niniejszym stanie faktycznym, a ich wyjaśnienie istotne konsekwencje dla bytu wniosku strony. Gdyby bowiem uznać, że pracując przymusowo na rzecz okupanta nawet w bliskiej odległości od swej rodzinnej miejscowości, skarżący został całkowicie odcięty od rodziny, bliskich, przyjaciół, to zasadna byłaby być może konkluzja o zaostrzonym charakterze represji, jakiej doznał skarżący w warunkach deportacji. Niewątpliwie bowiem skarżący wykonywał pracę przymusową a tożsamość miejsca pracy przymusowej z miejscem zamieszkiwania (bliskość tych miejscowości) nie koniecznie musi przesądzać o złagodzeniu doznanej represji, gdyż kluczowe znaczenie ma ustalenie relacji rodzinnych i sąsiedzkich skarżącego z miejscowością rodzinną. Złagodzenie represji przez wykonywanie pracy przymusowej w okolicy, z której skarżący, czy też jego rodzina pochodzili, mogłoby mieć miejsce, gdyby praca na rzecz okupanta nie była połączona z zakazem opuszczania gospodarstwa bez zgody właściciela. W sytuacji zaś obowiązywania takiego zakazu, złagodzenie represji z uwagi na niewielką chociażby odległość miejsca pracy przymusowej od tego typu miejscowości, wydaje się być co najmniej iluzoryczne. Sąd wskazał, iż organ nie odniósł się także do wieku skarżącego, a jest to okoliczność dość istotna w niniejszej sprawie. Inaczej bowiem należy ocenić, przymusową zmianę dotychczasowego pobytu, a zwłaszcza "wyrwanie" z dotychczasowego środowiska, w odniesieniu do dziecka, którym był wówczas skarżący, a inaczej w stosunku do osoby dorosłej. W takiej sytuacji inaczej ocenia się zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji (gdzie spała, jak wyglądał dzień takiej osoby, jak się odżywiała). Stwierdzenie takie skutkuje tym, że deportacja uzyskiwała bardziej dotkliwą formę. Sąd stwierdził, iż organ nie poczynił też żadnych ustaleń, dotyczących zmuszenia skarżącego do opuszczenia rodzinnego domu i świadczenia przymusowej pracy oraz zamieszkania w gospodarstwie, należącym do rodziny niemieckiej. Istotnym tu będzie, czy miało miejsce stałe zamieszkiwanie w niemieckim gospodarstwie i ciągły obowiązek świadczenia pracy, przez skarżącego. Rzutuje to bowiem na ocenę charakteru rozłąki z rodziną i najbliższymi (stała czy okresowa) oraz wskazuje na konieczność samodzielnej organizacji podstaw życia codziennego w nowym i nieprzyjaznym środowisku. Pozwoli to również na odniesienie się do twierdzeń skarżącego o szczególnie uciążliwym charakterze represji, który miał wynikać z braku więzi społecznych w nowym miejscu, używania języka niemieckiego, poniżania go i stosowania przemocy fizycznej. Sąd wskazał, iż organ miał obowiązek ustalić te wszystkie okoliczności, by móc stwierdzić, czy obowiązek przymusowej pracy skarżącego przybrał szczególnie dotkliwą formę, gdyż był połączony z wysiedleniem rozumianym jako przymusowa zmiana miejsca pobytu. Sąd wskazał, iż zaniechanie wyczerpującego wyjaśnienia tych okoliczności naruszało art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Organ dopuścił się również naruszenia art. 107 § 1 i 3 k.p.a., który wymaga, by uzasadnienie faktyczne decyzji w szczególności zawierało wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne – wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Tymczasem uzasadnienie decyzji obu instancji poza powołaniem tezy wyroku Trybunału Konstytucyjnego i fragmentów uzasadnienia tegoż wyroku, oraz częściowego odniesienia się do ubogiego materiału dowodowego sprawy, zawiera zdanie, w którym organ w sposób autorytatywny wskazał, że w przypadku strony nie został spełniony warunek deportacji do pracy przymusowej w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy. Dokonane jednak przez organ ustalenia nie pozwalają na przyjęcie stanowiska, że skarżący nie został deportowany do przymusowej pracy na rzecz okupanta.

Reasumując Sąd wskazał, że art. 2 pkt 2 ustawy nie zawiera żadnych wskazań co do odległości deportacji (wywiezienia), a Trybunał Konstytucyjny określił, że z deportacją mamy do czynienia w przypadku przymusowej zmiany miejsca dotychczasowego pobytu i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Te okoliczności powinny być zatem przedmiotem zainteresowania i ustaleń organu. Nie można bowiem wykluczyć sytuacji, w której strona była deportowana, mimo iż znajdowała się w niedalekim oddaleniu od dotychczasowego miejsca zamieszkania, gdyż w kontekście przymusowej zmiany dotychczasowego miejsca pobytu i wyrwania z dotychczasowego środowiska znaczenie traci odległość na jaką wywiezienie następuje. Sąd wskazał, iż w toku ponownie prowadzonego postępowania, organ, będąc związany przyjętą w niniejszym uzasadnieniu ocenę prawną, jak również po ponownym, dokładnym ustaleniu stanu faktycznego sprawy, w szczególności po przeprowadzeniu analizy wszystkich dowodów, a w razie potrzeby – uzupełnieniu materiału dowodowego, winien ponownie rozpatrzyć wniosek skarżącego o przyznanie świadczenia pieniężnego określonego w ustawie, w szczególności ocenić, czy w stosunku do skarżącego obowiązywał zakaz opuszczania gospodarstwa rolnego, na którym w trakcie wojny pracował.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, decyzją z dnia 27 czerwca 2011 r. nr [...], odmówił przyznania J. W. uprawnień do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. W ocenie organu, J. W. nie został bowiem deportowany (wywieziony) do pracy przymusowej w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

Organ wyjaśnił, iż w toku ponownego rozpoznawania sprawy uzupełnił materiał dowodowy o dokumentację znajdującą się w Fundacji "Polsko-Niemieckie Pojednanie" i na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego ustalił, że J. W. w styczniu 1942 r., został skierowany do pracy w gospodarstwie rolnym położonym w miejscowości O., znajdującej się w odległości około 2, 5 km od miejsca stałego zamieszkania – N. D.. W maju 1942 r. rodzina strony została uwięziona w obozie Centrali Przesiedleńczej w P., gdzie według oświadczenia strony, przebywała do wyzwolenia. Organ stwierdził, iż praca wykonywana w pobliżu miejsca zamieszkania, nawet jeżeli wiązała się z opuszczeniem domu rodzinnego i zamieszkaniem w miejscu zatrudnienia, co jest charakterystyczne dla stosunków wiejskich i specyfiki wykonywanych zajęć, nie spełnia dyspozycji zawartych w art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Natomiast, zdaniem organu, okoliczności w jakich praca była wykonywana, takie jak: młodociany wiek, warunki pracy, złe lub dobre traktowanie przez pracodawcę itp., nie mają znaczenia w tej kwestii.

J. W. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, kwestionując prawidłowość stanowiska, iż wywiezienie do pracy przymusowej do miejscowości znajdującej się w odległości kilku kilometrów nie może stanowić deportacji.

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, decyzją z dnia 20 września 2011 r. nr [...], utrzymał w mocy decyzję własną z dnia 27 czerwca 2011 r.

Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie organ wskazał, iż w toku ponownego rozpoznawania sprawy wykorzystano dokumentację znajdującą się w Fundacji "Polsko-Niemieckie Pojednanie" oraz dowód z pisemnego przesłuchania strony. Na podstawie tych dokumentów ustalono, że strona wprawdzie została zmuszona do opuszczenia rodzinnej miejscowości, jednak skierowano ją do pracy w miejscowości oddalonej o kilka metrów od miejsca stałego zamieszkania, a tym samym, w ocenie organu, nie można uznać, że nastąpiło odizolowanie od środowiska. Strona miała możliwość kontaktu z innymi Polakami przebywającymi i pracującymi w pobliżu miejscowości O. m.in. L. W. orz W. K., choć wiązało się to ze związanymi z nieprzychylnością okupanta trudnościami i ryzykiem szykan z jego strony. Strona nie przebywał jednak w nieznanym, obcym czy też wrogim środowisku. Nie można zatem uznać, że strona została deportowana do pracy przymusowej w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

Na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych J. W. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. Skarżący wskazał, iż nie zgadza się z zaskarżoną decyzją, albowiem, jako dziecko został oderwany od rodziców i rodzeństwa. Pracował ponad siły w nieludzkich warunkach. Spał w oborze razem ze zwierzętami. Jego rodzice i rodzeństwo 9 maja 1942 r. zostali uwięzieni w obozie P. i nie miał z nimi kontaktu do czasu wyzwolenia.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Organ podkreślił, że wysiedlenie strony nie wiązało się z pogorszeniem warunków klimatycznych, społecznych ani językowych a wiek wnioskodawcy nie może uzasadniać twierdzenia, że deportacja przybrała szczególnie dotkliwą formę, choć niewątpliwie subiektywnie, praca przymusowa była dla strony przeżyciem traumatycznym.

W piśmie procesowym z dnia 15 lutego 2012 r. skarżący zarzucił, iż zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem przepisów prawa materialnego, mającym istotny wpływ na rozstrzygnięcie tj.: art. 1 ust. 1 i art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1966 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, poprzez ich błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, iż lokalizacja deportacji do pracy przymusowej w stosunku do miejsc dotychczasowego zamieszkania wyłącza możliwość stosowania tej ustawy celem przyznania świadczenia pieniężnego, wbrew interpretacji dokonanej przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/2007 i mimo, że ustawa nie formułuje wymogu minimalnej odległości, na jaką poszkodowany musi być deportowany. Nadto skarżący podniósł zarzut naruszenia przepisów postępowania, mającego istotny wpływ na wynik sprawy: art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a., przez wydanie decyzji bez wnikliwego rozpatrzenia całokształtu materiału dowodowego, w szczególności bez odniesienia się do okoliczności faktycznych wskazanych przez skarżącego w jego zeznaniu oraz potwierdzających je dowodach w postaci dokumentów oraz art. 107 § 3 k.p.a. przez pobieżne przestawienie motywów rozstrzygnięcia i brak odniesienia się w uzasadnieniu decyzji do dowodów zebranych w toku postępowania.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz.1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje, w zakresie swojej właściwości, kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. W postępowaniu sądowym badana jest zatem wyłącznie legalność aktu administracyjnego, czyli jego zgodność z przepisami prawa materialnego i prawidłowość przyjętej przez organ procedury, która doprowadziła do wydania aktu.

Kontroli Sądu w niniejszej sprawie poddana została decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 20 września 2011 r., utrzymująca w mocy decyzję własną z dnia 27 czerwca 2011 r., odmawiającą przyznania skarżącemu uprawnienia do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej.

Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) – zwanej dalej ustawą. Zgodnie z treścią art. 1 ust. 1 ustawy, świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie. Przez represję, zgodnie z art. 2 pkt 2, należy rozumieć deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 - 1945 bądź b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.

Obecne brzmienie art. 2 pkt 2 ustawy zostało wprowadzone ustawą z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach do pracy przymusowej przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. z 2011 r., Nr 72, poz. 380), której przepisy weszły w życie w dniu 20 kwietnia 2011 r. Konieczność zmiany treści przepisu art. 2 pkt 2 ustawy została wywołana wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. w sprawie K 49/07 (Dz. U. Nr 220, poz. 1734 z dnia 23 grudnia 2009 r.), w którym stwierdzono, iż art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

W uzasadnieniu wyroku Trybunał Konstytucyjny wyjaśnił, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one również poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, najczęściej nieprzyjaznym środowisku. Trybunał wskazał, iż w języku potocznym "deportacja jest karą polegającą na skierowaniu skazanego do odległej miejscowości na przymusowy pobyt, zesłanie". Pierwotnym celem tak rozumianej deportacji jest wymierzenie sankcji w postaci pozbycia się z danego terytorium osób niepożądanych i ich ukarania przez izolację od dotychczasowego środowiska. Jednocześnie Trybunał Konstytucyjny wyraził pogląd, iż nie ma zastrzeżeń co do samej zasady ustawowej, aby świadczenia deportacyjne otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, wskazano m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej, co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi.

Kontrolowane w niniejszej sprawie decyzje wydane zostały w toku ponownego rozpoznawania wniosku J. W.o przyznanie uprawnień do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej przez III Rzeszę po uchyleniu mocą wyroku Wojewódzkiego Sądu z dnia 17 marca 2011 r. sygn. akt II SA/Gd 50/11 wcześniej wydanych w sprawie decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 9 kwietnia 2010 r. i z dnia 11 czerwca 2010 r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny uchylając decyzje odmawiające skarżącemu przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej przedstawił wykładnię pojęcia "deportacji do pracy przymusowej" oraz sformułował wskazania w zakresie ustaleń faktycznych koniecznych do poczynienia przed rozstrzygnięciem sprawy. Sąd podkreślił, że w toku ponownie prowadzonego postępowania, organ ustali czy przebywając w O. skarżący mógł kontaktować się ze swoją rodziną w N. D., odwiedzać ją i opuszczać miejsce pracy, czy też obowiązywał go zakaz opuszczania gospodarstwa. Sąd wskazał, że organ powinien ustalić również w jakich warunkach przebywał skarżący w gospodarstwie A. S., czy mógł je opuszczać, kontaktować się z rodziną i ją odwiedzać.

W tym miejscu wyjaśnić należy, iż stosownie do treści art. 153 z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1270 ze zm.) ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność były przedmiotem zaskarżenia. Wyrażona w powołanym przepisie zasada związania orzeczeniem sądu oznacza, że orzeczenie to oddziałuje na przyszłe postępowanie, tak administracyjne, jak i sądowoadministracyjne a tym samym zarówno organ administracji jak i sąd, rozpatrując sprawę ponownie, obowiązane są zastosować się do oceny prawnej oraz wskazań zawartych w uzasadnieniu wyroku. Przez ocenę prawną rozumie się wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich stosowania w rozpoznawanej sprawie. Wskazania co do dalszego postępowania stanowią konsekwencje oceny prawnej. Dotyczą one sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych oraz wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie dla uniknięcia wadliwości w postaci np. braków w materiale dowodowym lub innych uchybień procesowych.

Przepis art. 153 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ma charakter bezwzględnie obowiązujący a tym samym ani organ administracji publicznej ani sąd orzekając ponownie w tej samej sprawie nie mogą nie uwzględnić oceny prawnej i wskazań wyrażonych wcześniej w orzeczeniu sądu, gdyż są nimi związane. Niezastosowanie się przez organ administracji publicznej przy ponownym wydaniu decyzji do oceny prawnej wyrażonej przez sąd w wyroku, narusza zasadę związania organu oceną prawną i oznacza, że podjęty akt lub czynność są wadliwe.

W ocenie Sądu, organ wydając decyzję z dnia 27 czerwca 2011 r. nie uwzględnił oceny prawnej wyrażonej w wyroku Sądu, a ponownie rozpatrując sprawę organ zaniechał dokonania nakazanych przez Sąd ustaleń.

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w decyzji z dnia 27 czerwca 2011 r. stwierdził, iż praca wykonywana w pobliżu miejsca zamieszkania, nawet jeżeli wiązała się z opuszczeniem domu rodzinnego i zamieszkaniem w miejscu zatrudnienia, co jest charakterystyczne dla stosunków wiejskich i specyfiki wykonywanych zajęć, nie spełnia dyspozycji zawartych w art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Organ wskazał, iż okoliczności, w jakich praca była wykonywana, młodociany wiek, warunki pracy, złe lub dobre traktowanie przez pracodawcę nie mają znaczenia dla rozpoznania sprawy.

Organ przedstawił zatem odmienną, niż zawarta w wyroku z dnia z dnia 17 marca 2011 r., interpretację prawną treści art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Zakwestionował on bowiem możliwość zakwalifikowania jako deportacji wywiezienia do pracy przymusowej na odległość kilku kilometrów, co pozostaje w sprzeczności z wykładnią dokonaną w wydanym wyroku.

Ponownie rozpatrując sprawę, organ wbrew wytycznym zawartym w wydanym w sprawie wyroku, nie dokonał prawidłowego ustalenia okoliczności faktycznych niezbędnych do rozstrzygnięcia sprawy. Organ wskazał, że niewielka odległość dzieląca miejsce wykonywania przez skarżącego pracy przymusowej od miejsca dotychczasowego zamieszkiwania w domu rodzinnym przesądza o niemożliwości zakwalifikowania takiej represji jako deportacji. Sąd w wydanym wyroku, zobowiązał organ do ustalenia szeregu okoliczności niezbędnych do oceny charakteru doznanej represji. Z okoliczności wskazanych jako konieczne do ustalenia, organ ustalił jedynie, iż skarżący mógł się kontaktować z innymi Polakami – L. W. oraz W. K. przebywającymi i pracującymi w pobliżu miejscowości O.. Okoliczność ta nie świadczy o braku przesłanki wyrwania z dotychczasowego środowiska. Organ nie ustalił, czy osoby te były skarżącemu znane uprzednio przed deportacją, ani jaki charakter miał kontakt skarżącego z tymi osobami, co mogłoby umożliwić ocenę wpływu tego kontaktu na złagodzenie charakteru doznanej represji. Organ nie dokonał ustaleń i ocen wskazanych w wyroku z dnia 17 marca 2011 r. Przede wszystkim organ nie dokonał ustalenia kluczowej okoliczności, czy skarżący przebywając w O. mógł opuszczać miejsce pracy, czy mógł odwiedzać swoją rodzinę w N. D., a jeżeli nie, z jakich powodów. Organ nie ustalił istotnej z okoliczności czy skarżącego obowiązywał zakaz opuszczania gospodarstwa. Organ nie ustalił, czy mógł on kontaktować się ze swoją rodziną lub znajomymi w inny sposób, w szczególności czy osoby te mogły odwiedzać go w O..

W wydanym wyroku wskazano, iż zakaz kontaktu z dotychczasowym środowiskiem, złe warunki, złe traktowanie, wiek skarżącego mogą wskazywać na zaistnienie faktu deportacji. Organ nie dokonał ustaleń umożliwiających dokonanie oceny w tym zakresie.

Mając powyższe na uwadze, Sąd stwierdził, że orzekający w sprawie organ nie uwzględnił oceny prawnej i wskazań, co do dalszego postępowania zawartych w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 17 marca 2011 r. Organ nie dokonał ustalenia okoliczności faktycznych umożliwiających dokonanie oceny, czy w przypadku skarżącego miała miejsce deportacja w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy, Zaskarżona decyzja i decyzja ją poprzedzająca, zostały zatem wydane z naruszeniem prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy - art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a. oraz art. 153 ustawy Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi.

Biorąc pod uwagę powyższe Wojewódzki Sad Administracyjny, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, uchylił obie wydane w sprawie decyzje.

Rozpoznając sprawę ponownie organ administracji, mając na uwadze ocenę prawną zawartą w wyroku z dnia 17 marca 2011 r., zważy, iż wywiezienie do pracy przymusowej na odległość kilku kilometrów od dotychczasowego miejsca zamieszkania, może być ocenione jako deportacja do pracy przymusowej, oraz podejmie czynności mające na celu ustalenie okoliczności koniecznych do oceny charakteru doznanej represji, które, wbrew wytycznym zawartym w tym wyroku, nie zostały przez organ ustalone.

Na podstawie art. 250 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz § 19 pkt 1 i 8 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. nr 163, poz. 1348 ze zm.), Sąd przyznał adwokatowi A. Ż. od Skarbu Państwa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego kwotę 295, 20 zł tytułem wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną skarżącemu z urzędu, wraz z należnym podatkiem od towarów i usług