Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt IV SA/Gl 309/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2016-10-20 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2016 poz 718
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Szczepan Prax Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga - Gajewska Sędzia WSA Beata Kozicka (spr.) Protokolant Monika Rał po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 października 2016 r. sprawy ze skargi S. C. na decyzję Samorządowego kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oddala skargę.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. zaskarżoną decyzją z dnia [...]r. nr [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 23, ze zm., dalej: Kpa), art. 2 i n. ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r., poz. 1659 z ze zm.) oraz w związku z ustawą z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r., poz. 114, dalej: "ustawa" lub "u.ś.r.") – po rozpoznaniu odwołania S.C. od decyzji wydanej z upoważnienia Prezydenta Miasta K. przez Starszego Inspektora Działu Świadczeń Rodzinnych i Alimentacyjnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w K. z dnia [...] r. nr [...],

1) ustalającej, że świadczenia rodzinne w postaci zasiłku rodzinnego wraz z dodatkiem z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego 2014/2015 za okres od 1 września do 31 października 2014 r. w kwocie 1096 zł zostały nienależnie pobrane,

2) zobowiązującej S.C. do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w kwocie 1096 zł wraz z ustawowymi odsetkami naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty jego świadczeń do dnia spłaty, tj:

a) od kwoty 698 zł od dnia 1 października 2014 r.

b) od kwoty 398 zł od dnia 1 listopada 2014 r.;

3) ustalającej sposób spłaty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych poprzez wskazanie, że kwotę nienależnych świadczeń rodzinnych wraz z ustawowymi odsetkami naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty jego świadczeń do dnia spłaty, należy wpłacić do kasy MOPS lub na rachunek bankowy nr [...] Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w K. w terminie 30 dni od dnia, kiedy decyzja stanie się ostateczna – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

Uzasadniając rozstrzygnięcie, organ odwoławczy przybliżył dotychczasowy przebieg postępowania, według chronologii zdarzeń, wskazując przy tym prawne regulacje przedmiotu. W tych ramach – na wstępie – potwierdzając ustalenia poczynione przez organ pierwszoinstancyjny, przypomniał, że organ pierwszej instancji decyzją z dnia [...] r. Nr [...] przyznał stronie świadczenia rodzinne w postaci zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego 2014/2015 za okres od 1 listopada 2013 r. do 31 października 2014 r. Po ujawnieniu dochodów strony z tytułu świadczonej pracy w firmie A organ pierwszej instancji przytoczoną powyżej decyzją z dnia z dnia [...] r. (nr [...]) stwierdził, że strona nie poinformowała o zmianie sytuacji rodzinnej w rozumieniu art. 25 ustawy o świadczeniach rodzinnych, pomimo że była pouczona o braku prawa do pobierania, a tym samym uznał, że świadczenia wypłacone po dacie zaistnienia zmiany, są – jak podał – świadczeniami nienależnie pobranymi i podlegają zwrotowi. W toku postępowania administracyjnego ustalono bowiem, iż uzyskanie zatrudnienia od dnia 1 lipca 2014 r. przez S.C. spowodowało przekroczenie kryterium dochodowego, a mianowicie kwoty 539 zł od września 2014 r. Obliczając dochód – jak zaakcentował – uwzględniono takie składniki jak:

a) dochód męża strony za 2012 r. opodatkowany podatkiem dochodowym na zasadach ogólnych w wysokości 25225,98 zł;

b) łączny dochód rodziny za 2013 r., który wyniósł 25399,82 zł, co z kolie daje miesięcznie kwotę dochodu 2116,65 zł.

Następnie, na co zwrócił uwagę, dochód rodziny powiększono o dochód uzyskany z tytułu uzyskania zatrudnienia strony, czyli o kwotę 1222,24 zł, co dało miesięczną wysokość dochodu 3338,89 zł. Zatem w przeliczeniu na osobę w pięcioosobowej rodzinie strony wyniósł 667,77 zł. W związku z uzyskaniem przez stronę dochodu z tytułu zatrudnienia w firmie A skutkującym przekroczeniem ustawowego kryterium dochodowego, warunkującego prawo do świadczeń rodzinnych organ odwoławczy uznał prawidłowość orzeczenia pierwszoinstancyjnego.

Kolegium wskazało, że stosownie do art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się:

1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania;

2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia;

3) świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne (art. 30 ust. 2 cyt. ustawy).

4) świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt przedmiotowej sprawy zaakcentowało, że decyzja dotycząca zwrotu świadczeń nienależnie pobranych nie ma charakteru uznaniowego, a w prowadzeniu postępowania organ musi jedynie ustalić, czy została wydana decyzja ostateczna o uznaniu, że wypłaconej stronie świadczenia rodzinne były nienależnie pobranymi. Poczynienie pozytywnych ustaleń w tym zakresie oznacza, że organ ma obowiązek wydać decyzję nakazującą zwrot przez osobę uprawnioną wypłaconych na jej rzecz świadczeń wraz z ustawowymi odsetkami.

Mając to na uwadze, Kolegium podzieliło stanowisko organu pierwszej instancji, iż świadczenia rodzinne pobrane przez stronę za okres od 1 września do 31 października 2014 r. w kwocie 1096 zł są świadczeniami nienależnie pobranymi i podlegają zwrotowi, w związku z czym zaskarżona decyzja, jako zgodna z przepisami prawa – w jego ocenie – zasługuje na jej utrzymanie w mocy.

Odnosząc się do odwołania strony, w którym stwierdziła, że winę w tej sprawie ponosi MOPS w K., ponieważ został poinformowany o podjęciu przez nią pracy, wyjaśniło, iż z akt nie wynika, żeby strona uczyniła zadość powinnościom, o których została prawidłowo pouczona. Zaakcentowało, że strona została pouczona o treści art. 25 ustawy o świadczeniach rodzinnych, tj. że jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne – o przypadku:

po pierwsze – wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny,

po drugie – uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymywanych świadczeń.

Zatem – jak skonstatował – strona miała obowiązek ujawnić informację o podjęciu zatrudnienia, czego jednak nie uczyniła.

Jednocześnie Kolegium poinformowało stronę, iż zgodnie z art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.

W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach strona skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji i umorzenie postępowania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Zaskarżonej decyzji zarzuciła:

1) błędne ustalenie faktyczne sprowadzające się, że była świadoma przekroczenia wysokości przychodu i nienależnie pobieranego świadczenia, pomimo nie poinformowania jej o takiej sytuacji z chwilą złożenia przeze nią oświadczenia w przedmiocie wysokości przychodu,

2) naruszenie art. 7 i 77 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego poprzez wydanie decyzja bez dokonania dokładnego ustaleniem stanu faktycznego istotnego w sprawie w przedmiocie sposobu i terminu dowiedzenia się przeze stronę o przekroczeniu wysokości zarobków uzyskiwanych przez nią i jej i męża,

3) naruszenie zasady prawdy obiektywnej, z której wynika obowiązek wyczerpującego zbadania wszystkich okoliczności faktycznych związanych z daną sprawą, aby w ten sposób stworzyć jej rzeczywisty obraz i uzyskać podstawę do trafnego zastosowania przepisu prawa.

W jej motywach powtórzyła argumentację zawartą w odwołaniu. Podniosła, że organy orzekające w sprawie błędnie ustaliły stan faktyczny sprawy sprowadzając go – co do istoty – do uznania, że była świadoma przekroczenia wysokości osiągniętego dochodu, a tym samym nienależnie pobieranego świadczenia, czym naruszyły art. 7 i art. 77 § 1 Kpa. Doprowadziło to, w jej opinii, do naruszenia zasady prawdy obiektywnej, z której wynika obowiązek wyczerpującego zbadania wszystkich okoliczności faktycznych związanych z daną sprawą, aby w ten sposób stworzyć jej rzeczywisty obraz i uzyskać podstawę do trafnego zastosowania przepisu prawa. Wskazała, że systematycznie informowała o stosunku prawnym łączącym ją z pracodawcą, tj. najpierw o umowie zawartej na okres próby, a potem o umowie zawartej na czas określony oraz o wysokości osiągniętego przychodu. Pomimo tego nie była informowana o przekroczeniu przychodu, o którym dowiedziała się dopiero po otrzymaniu decyzji organu pierwszej instancji.

Autor skargi zaakcentował, że warunkiem uznania świadczenia za nienależnie pobrane jest wcześniejsze pouczenie świadczeniobiorcy o braku prawa do pobierania świadczenia przy zaistnieniu określonych okoliczności. Zaznaczył przy tym, że zgodnie z art. 25 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych osoba, o której mowa w art. 23 ust. 1 tej ustawy, jest zobowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia rodzinne. Świadczeniobiorca może wywiązać się z obowiązku wynikającego z art. 25 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych tylko wtedy, gdy okoliczność powodująca utratę prawa do świadczenia jest mu znana, czyli jest świadomy jej wystąpienia. Natomiast brak świadomości, że świadczenie od określonego momentu nie przysługuje, wyłącza możliwość uznania wypłaconego świadczenia za nienależnie pobrane. Decydujące w tej mierze znaczenie ma ustalenie, kiedy świadczeniobiorca dowiedział się o okoliczności powodującej utratę uprawnienia do świadczenia rodzinnego. Zwrócił przy tym uwagę, że zgodnie z powszechnie akceptowanym w orzecznictwie sądowym stanowiskiem nie można uznać pobranych świadczeń za nienależne, jeżeli strona przyjmowała je bez świadomości, że się jej nie należały (por. wyroki: WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 16 stycznia 2008 r. sygn. akt II SA/GO 645/07, WSA w Lodzi z dnia 7 lutego 2008 r. sygn. akt II SA/Łd 1105/07 i z dnia 7 lutego 2008 r. sygn. akt II SA/Łd 1107/07, wszystkie przywoływane w uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl., w skrócie: CBOSA), jak miało to – w jego ocenie – miejsce w niniejszej sprawie.

Podniósł także, że samo wystąpienie okoliczności w postaci większych zarobków, nie uzasadnia nakazania zwrotu świadczenia rodzinnego jako świadczenia nienależnie pobranego, gdyż osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musiała bowiem być świadoma, iż okoliczność, która powoduje ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych wystąpiła. Tym razem także na poparcie wyrażonego stanowisko przytoczył orzecznictwo sądowoadministracyjne podając wyrok WSA Olsztyn z dnia 26 marca 2011 r., sygn. akt II SA/Ol 124/11.

Na zakończenie strona skarżąca wyraziła pogląd, że wykładnia art. 30 ust. 2 pkt 1 w powiązaniu z art. 25 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych wskazuje, że dla ustalenia, od kiedy świadczenia rodzinne są pobierane nienależnie decydujące znaczenie ma chwila, w której świadczeniobiorca dowiedział się o okoliczności powodującej ustanie prawa do świadczeń. Ja dowiedziałam się o tym dopiero w chwilą odebrania przeze mnie kwestionowanej decyzji. Wobec tego – jak oceniła –zgodnie ze stanowiskiem wyrażonym przez WSA Gliwice w wyroku z dnia 15 kwietnia 2015 r. sygn. akt IV SA/GI 787/14 – nie można uznać pobranych świadczeń za nienależne, jeżeli strona przyjmowała je bez świadomości, że jej się nie należały.

W odpowiedzi na skargę, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

Zgodnie z treścią art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1066 ze zm.) sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Ponadto, stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r., poz. 718, ze zm. dalej także: p.p.s.a.), sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to, że sąd administracyjny bierze z urzędu pod rozwagę wszelkie naruszenia prawa niezależnie od treści podnoszonych w skardze zarzutów. Jednocześnie należy stwierdzić, że kryterium legalności podlega uwzględnieniu w fazie orzekania w granicach wyznaczonych w art. 145–150 p.p.s.a. albo w przepisach szczególnych.

Z brzmienia art. 145 § 1 p.p.s.a. wynika, że jedynie w przypadku, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, czy inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas – w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Sąd administracyjny nie rozpoznaje zatem spraw merytorycznie, a bada jedynie legalność zaskarżonej decyzji, tzn. ocenia, czy jest ona zgodna z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej.

W wyniku przeprowadzenia kontroli zaskarżonej decyzji w powyższym zakresie stwierdzić należało, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Przy wydaniu rozstrzygnięcia nie doszło bowiem do naruszenia przepisów prawa materialnego ani też przepisów postępowania. Jednocześnie uznanie świadczenia za nienależne jest uzależnione od spełnienia wskazanych w przepisach u.ś.r. przesłanek, a nie od zasady słuszności czy też sprawiedliwości społecznej, a nawet współżycia społecznego i wsparcia rodziny wielodzietnej.

W tym miejscu wskazać należy, że stan faktyczny sprawy ustalony przez organy i wskazywany przez stronę został zaprezentowany przy okazji omawiania dotychczasowego przebiegu postępowania. W ocenie Sądu brak jest zatem uzasadnionych podstaw do jego ponownego przedstawiania w tej części uzasadniania.

Podstawę wydania zaskarżonej decyzji z dnia [...] r. stanowiło stwierdzenie, że kwoty wypłaconych na rzecz skarżącej świadczeń rodzinnych w okresie od 1 września 2014 r. do 31 października 2014 r. były nienależnie pobranymi świadczeniami rodzinnymi, o których mowa w art. 30 ust. 1 i 2 pkt 1 u.ś.r.

Jednocześnie Sąd wskazuje, że w sprawie strony w tożsamym stanie prawnym i analogicznym stanie faktycznym, dotyczącym innego okresu świadczeniowego, tut. Sąd wyrokiem z dnia 22 września 2016 r., sygn. akt IV SA/Gl 308/16 oddalił skargę, wskazane tam argumenty Sąd meritii w pełni akceptuje i popiera uznając za własne.

Tym samym odnosząc się w pierwszej kolejności do regulacji prawnych przedmiotu podkreślenia wymaga, że zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Obowiązek zwrotu świadczenia z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. ma charakter następczy – uzależniony jest od tego czy strona była należycie pouczona o przesłankach, które w sposób negatywny warunkują pobieranie przyznanych jej świadczeń. Poza sporem jest to, że przygotowane wcześniej pouczenie (oświadczenie) adresowane do strony winno być czytelne, jasne i zrozumiałe dla świadczeniobiorcy – jak właśnie miało to miejsce z przedmiotowej sprawie. Na ostatniej stronie wniosku wytłuszczonym drukiem wskazano konsekwencje niedopełnienia obowiązków po stronie świadczeniobiorcy, a mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych. Pod treścią tegoż pouczenia nakreślony jest czytelny podpis strony wraz z datą 14 września 2014 r. W analogiczny sposób strona potwierdziła pozycję znajdującą się pod nr 4.3. tegoż wniosku, obejmującą rubrykę wymaganą do wypełnienia o uzyskanych dochodach, nie wskazując tych skutkujących wydaniem przedmiotowej decyzji.

W tym miejscu podkreślenia wymaga – na co także w skardze zwróciła uwagę strona skarżąca, błędnie jednak dokonując analizy przytoczonych wyroków sądów administracyjnych – że na tle regulacji wynikającej z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r odróżnia się "nienależne świadczenie" od "świadczenia nienależnie pobranego''. W orzecznictwie przedmiotu, notabene przytaczanym także przez stronę, podaje się że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Zarzut dotyczy tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została prawidłowo pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Dla ustalenia, od kiedy świadczenia są pobierane nienależnie, decydujące znaczenie ma chwila, w której świadczeniobiorca dowiedział się o okoliczności powodującej ustanie prawa do świadczeń, i z którą powinien zawiadomić organ o tej okoliczności (por. art. 30 ust. 2 pkt 1 w związku z art. 25 ust. 1 u.ś.r. – wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 6 czerwca 2013 r. o sygn. akt II SA/Łd 1211/12; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 26 października 2010 r. o sygn. akt VIII SA/Wa 538/10; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 13 stycznia 2011 r. o sygn. akt II SA/Sz 780/10; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 18 stycznia 2011 r. o sygn. akt II SA/Bd 1483/10).

Tymczasem w rozpatrywanej sprawie skarżąca wypełniając i podpisując wniosek mając świadomość i wiedzę – już w chwili występowania z wnioskiem – o faktycznym wykonywaniu przez nią pracy, a tym samym zarobkowaniu, uzyskanego dochodu nie wykazała w treści wniosku.

W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że w konsekwencji, sam podpis na druku wniosku o przyznanie świadczenia i brak wpisu osiągniętego dochodu – w przedmiotowej sprawie już w miesiącu lipcu 2014 r. – nie daje podstawy do domniemania, że strona nie została prawidłowo pouczona o takim obowiązku – por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 lutego 2013 r. o sygn. akt I OSK 1525/12.

Organy tak pierwszej, jak i drugiej instancji zasadnie uznały, że skarżąca pobrała zasiłki rodzinne wraz z dodatkami, za okres od 1 września 2014 r. do 31 października 2014 r., pomimo zaistnienia okoliczności powodujących utratę prawa do tych świadczeń, bowiem wbrew obowiązkowi – o którym była prawidłowo pouczona – nie poinformowała o uzyskaniu dochodu, którego następstwem było to, iż dochód jej rodziny w przeliczeniu na osobę przekroczył kryterium wskazane w art. 5 ust. 1 u.ś.r.

Odnosząc poczynione ustalenia do regulacji prawnych powtórzenia i zaakcentowania wymaga, że przywołane przepisy stanowią, że prawo do świadczeń rodzinnych przysługuje osobom wymienionym w art. 4 ust. 2 u.ś.r., czyli: rodzicom, jednemu z rodziców albo opiekunowi prawnemu dziecka, opiekunowi faktycznemu dziecka oraz osobie uczącej się, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę albo dochód osoby uczącej się nie przekracza kwoty 574 zł.

Zgodnie z brzmieniem art. 3 pkt 2 i 2a u.ś.r., pod pojęciem dochodu rodziny należy rozumieć przeciętny miesięczny dochód członków rodziny uzyskany w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy.

W świetle tych unormowań nie budzi wątpliwości, że – co do zasady – przesłanką warunkującą uzyskanie prawa do pobierania zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami jest, aby średnia miesięczna z sumy dochodów w rozumieniu art. 3 pkt 1 u.ś.r. uzyskanych przez wszystkich członków jego rodziny w ciągu roku kalendarzowego poprzedzającego okres zasiłkowy, podzielona przez liczbę osób wchodzących w skład tego gospodarstwa domowego, nie przekraczała kryterium dochodowego ustalonego stosownie do art. 5 ust. 1 u.ś.r.

Przyjdzie jednocześnie zaznaczyć, że ustawodawca przewidział możliwość modyfikowania wysokości dochodu branego pod uwagę przy ustalaniu uprawnień do świadczeń rodzinnych na wypadek, gdyby w sytuacji dochodowej danej rodziny nastąpiły zmiany polegające na pomniejszeniu lub zwiększeniu kwoty pozyskiwanych środków pieniężnych.

W tym celu ustanowiona została instytucja:

pierwsza – utraty dochodu, umożliwiająca ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego na podstawie dochodu rodziny pomniejszonego o dochód utracony (art. 5 ust. 4 u.ś.r.), i odpowiednio instytucja

druga – uzyskania dochodu, obligująca organy orzekające w tej kwestii do ustalenia rzeczonego prawa na podstawie dochodu rodziny powiększonego o dochód uzyskany (art. 5 ust. 4a u.ś.r.).

O utracie dochodu można jednak mówić tylko wtedy, gdy zachodzą przesłanki enumeratywnie wymienione w art. 3 pkt 23 u.ś.r. Jedną z nich (lit. c cytowanego przepisu) jest utrata zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, z wyłączeniem pracy wykonywanej na podstawie umowy o dzieło. Z uzyskaniem dochodu mamy natomiast do czynienia, jeśli stanowi ono efekt jednej z okoliczności wyraźnie wskazanych w art. 3 pkt 24 u.ś.r., wśród których pod lit. c) wymieniono uzyskanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, z wyłączeniem pracy wykonywanej na podstawie umowy o dzieło.

Bezsporne w sprawie jest, że skarżąca w okresie pobierania świadczenia uzyskała dochód z tytułu podjęcia zatrudnienia początkowo na okres próbny, a następnie na podstawie umowy o pracę. W uzasadnieniu decyzji organy pierwszej i drugiej instancji zasadnie stwierdziły, że skarżąca nie poinformowała o zmianie sytuacji rodzinnej, w rozumieniu art. 25 u.ś.r., pomimo że była prawidłowo pouczona o tym obowiązku, dlatego świadczenia wypłacone po dacie zaistnienia zmiany, są świadczeniami nienależnie pobranymi i podlegają zwrotowi. W aktach sprawy brak jest bowiem jakiejkolwiek informacji w tym zakresie, a wręcz przeciwnie. Sposób wypełnienia wniosku dowodzi, że strona o dochodach tych wspomniała, nie podając przy tym tych danych w sposób wymagany prawem. Poinformowanie o miejscu pracy i wysokości zarobków skarżącej nie zwalniał strony z obowiązku uwzględnienia tego stanu w złożonym osobiście przez nią wniosku o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego, znajdującym się w aktach administracyjnych, albowiem wniosek jako dokument urzędowy odzwierciedla stan w nim ujawniony. Poza sporem jest, że strona osiągnęła w roku podatkowym 2014 przychód ze stosunku świadczonej pracy na rzecz spółki A, czego dowodzi PIT-11 dołączony przez organ do akt sprawy oraz umowy o pracę na wskazane w nich okresy: od dnia 01 lipca 2014 r. do dnia 30 września 2014 r. i od dnia 01 października 2014 r. do dnia 30 czerwca 2015 r., a następnie od dnia 01 lipca 2015 r. do dnia 30 czerwca 2018 r.

Pouczenie i zapoznanie skarżącej z treścią art. 25 u.ś.r., tj. że przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymywanych świadczeń, osoba, o której mowa w art. 23 ust. 1, jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne (pouczenie dotyczące definicji "uzyskania dochodu" zawarte punkt 4.3. wniosku) i brak pożądanego prawnie działania, uzasadnia działania organów podjęte w stosunku do strony, a wyrażonych w zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej.

Podsumowując powtórzenia wymaga, że skarżącą wypełniając wniosek o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego w punkcie 4.3 (tabeli) nie uzupełniła rubryki o informację o uzyskaniu dochodu w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy lub po tym roku. Dodatkowo, podpisała wniosek oświadczając przy tym, że jest świadoma odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.

Podzielić zatem przyjdzie stanowisko, że miała szansę ujawnić informację nie tylko o podjęciu zatrudnienia, ale również o uzyskaniu dochodu, czego nie uczyniła mimo, iż była pouczona o przesłankach, które w sposób negatywny warunkują pobieranie wnioskowanych świadczeń, a w konsekwencji skutkują koniecznością ich zwrotu.

W tym miejscu – z uwagi na dyspozycję organu wyrażoną w objętej skargą decyzji – zaznaczyć należy, że art. 30 ust. 5 u.ś.r. zmieniony został przez art. 3 pkt 4 lit. c) ustawy z dnia 24 lipca 2015 r. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r., poz. 1302). Zmiana ta weszła w życie z dniem 18 września 2015 r. Poczynając od tej daty dopuszczalne jest w jednej decyzji ustalenie kwoty nienależnie pobranego świadczenia oraz obowiązku jej zwrotu.

W rozpatrywanej sprawie decyzja organu pierwszej instancji wydana została dnia [...] r., a drugiej instancji w dniu [...] r., a zatem po wejściu w życie powołanej zmiany. Okoliczności tej zresztą nie neguje strona skarżąca.

Zdaniem składu orzekającego możliwe jest zatem jednoczesne orzekanie o tych sprawach, czyli w jednej decyzji administracyjnej orzekanie o ustaleniu świadczeń rodzinnych za świadczenia nienależnie i określenie zasady ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Przeciwny pogląd prezentowano we wcześniejszym orzecznictwie sądów administracyjnych – por. np.: wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 5 stycznia 2012 r., sygn. akt II SA/Bd 1263/11; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 13 lipca 2011 r., sygn. akt IV SA/Po 438/11; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 lipca 2010 r., sygn. akt I OSK 620/10; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy, sygn. akt II SA/Bd 846/11; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 8 grudnia 2009 r., sygn. akt II SA/Łd 804/09.

Nadto określając sposób zapłaty nienależnie pobranych świadczeń organy pierwszej i drugiej instancji wskazały numer rachunku na który należy dokonań wpłaty kwoty określonej w pkt 1 i powtórzonej w pkt 2 decyzji, zawierając to w części dyspozytywnej decyzji, (omyłkowo wskazując przy tym kwotę z decyzji, co do której orzekał tut. Sąd wyrokiem z dnia 22 września 2016 r., sygn. akt IV SA/Gl 309/16) czego czynić nie musiały albowiem jest to faza wykonania decyzji, tym samym określenie to nie ma wpływu na treść merytoryczną decyzji – o czym także szerzej powyżej – w której ustalono, że świadczenia rodzinne w postaci zasiłku rodzinnego wraz z dodatkiem z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego 2014/2015 za okres od 1 września 2014 r. do 31 października 2014 r. w kwocie 1096 zł zostały nienależnie pobrane i zobowiązano stronę do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w kwocie 1096 zł wraz z ustawowymi odsetkami naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty jego świadczeń do dnia spłaty, tj.:

a) od kwoty 698 zł od dnia 1 października 2014 r.

b) od kwoty 398 zł od dnia 1 listopada 2014 r.

Wartości te zostały szczegółowo zaprezentowane także w uzasadnieniu objętej skargą decyzji, zresztą kwestii tej nie kwestionuje także strona skarżąca.

Na zakończenie podkreślenia wymaga, czego zdaje się – z uwagi na argumenty podniesione w skardze – nie spostrzegła strona skarżąca, że organ odwoławczy, w treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji, pouczył i poinformował ją, że zgodnie z art. 30 ust. 9 u.ś.r., organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.

W rozpoznawanej sprawie dokonano sprawdzenia okoliczności, które stanowiły przesłanki nienależnego świadczenia w rozumieniu art. 30 u.ś.r. i zgromadzono materiał dowodowy pozwalający na udokumentowanie wystąpienia w sprawie tych przesłanek. Z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy wynika, że skarżąca była pouczona o okolicznościach, których wystąpienie powoduje brak prawa do świadczeń rodzinnych w tym do zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami (we wniosku, jak i decyzji przyznającej zawarto stosowne pouczenia).

W tym stanie rzeczy należało stwierdzić, że doszło do wypłaty świadczeń rodzinnych w związku z zaistnieniem okoliczności powodujących ustanie prawa do tych świadczeń, a w konsekwencji doszło do nienależnego pobrania owych świadczeń w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. według stanu prawnego, w jakim organ ten orzekał w sprawie.

Na zakończenie Sąd wskazuje, że nie można wynikających z norm ustawowych praw i obowiązków stron stosunku administracyjnoprawego odczytywać wbrew woli ustawodawcy, gdyż godziłoby to w Konstytucyjne określone zasady legalizmu i praworządności. Normując prawo do przedmiotowej pomocy ustawodawca wprowadził wymogi podmiotowe i przedmiotowe określając ich ramy i granice w przywołanych powyżej przepisach.

Na marginesie podkreślenia wymaga także, że środki finansowe będące przedmiotem sporu pochodzą ze środków publicznych a zatem nie może budzić wątpliwości, że sposób ich wykorzystania musi być pod szczególną kontrolą, a wydatkowanie ich podlega rygorom wydatkowania środków budżetowych. W ugruntowanym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego podkreśla się, że przekazane środki nie tracą swego publicznoprawnego charakteru (np. uchwała Składu Siedmiu Sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 czerwca 2002 r., sygn. akt FPS 6/02, publ. ONSA 2003/1, poz. 8). Sąd zwraca uwagę, że ustawodawca zarówno w ustawie z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (tekst jedn. Dz.U. z 2013 r., poz. 885 ze zm., dalej: u.f.p.), jak i w ustawie z dnia 17 grudnia 2004 r. o odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych (tekst. jedn. Dz.U. z 2013 r., poz. 168 ze zm., dalej u.d.f.p.) w sposób jednoznaczny, unormował zasady gospodarowania środkami publicznymi. Wskazując, że prawidłowość gospodarowania nimi podlega ochronie określonej m.in. regulacjami normującymi odpowiedzialność za naruszenie dyscypliny finansów publicznych.

Tym samym organy orzekające nie mogły zadośćuczynić żądaniu strony skarżącej, gdyż zobowiązane są działać przede wszystkim na podstawie obowiązujących w dacie orzekania przepisów prawa, o czym stanowi art. 7 Konstytucji RP i art. 6 Kpa. Tylko łączne spełnienie wyszczególnionych przez ustawodawcę, a szeroko wskazanych powyżej warunków pozwalałoby na pozytywne załatwienie przedmiotowego wniosku a tym samym przyznanie racji argumentom strony, co jednakże nie mogło z przyczyn podanych powyżej odnieść oczekiwanego dla niej skutku.

Mając powyższe na uwadze Sąd uznał – jak wykazano wyżej – że organy nie naruszyły reguł prowadzenia postępowania dowodowego i prawidłowo ustaliły istotne dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności. Wniosek organu odwoławczego wyprowadzony z zebranego w sprawie materiału dowodowego nie wykracza poza swobodną ocenę dowodów, więc nie stanowi naruszenia prawa. Sąd ocenił także zupełność uzasadnienia zaskarżonej decyzji i stwierdził jej zgodność z przepisami prawa. Tym samym, Sąd uznał, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa i działając na podstawie art. 151 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.