Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 480/13
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2013-10-10 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 156  par. 1  pkt 2
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dariusz Chaciński (spr.) Sędziowie: WSA Joanna Skiba WSA Jolanta Dargas Protokolant specjalista Ewelina Dębna po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 października 2013 r. sprawy ze skargi T. Z. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] stycznia 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia dotyczącego reformy rolnej oddala skargę.


UZASADNIENIE

T. Z. (następca prawny K. Z.) wnioskiem z dnia [...] listopada 2009 r. wystąpił do Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi o stwierdzenie nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] czerwca 1949 r., nr [...], utrzymującego w mocy orzeczenie Wojewody [...] z dnia [...] listopada 1948 r., nr [...] w przedmiocie podpadania pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13) – dalej: dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej – nieruchomości ziemskiej w Z. oraz nieruchomości ziemskiej w M., stanowiących byłą własność K. Z.

Po rozpatrzeniu tego wniosku Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] sierpnia 2012 r., nr [...],

1. stwierdził nieważność orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] czerwca 1949 r. oraz utrzymanego nim w mocy orzeczenia Wojewody [...] z dnia [...] listopada 1948 r., w części dotyczącej gruntów o pow. 25 ha, stanowiących części działek oznaczonych numerami [...] i [...] w rejestrze pomiarowym dla wsi i majątku Z., gm. S., ułożonego w 1933 r. przez mierniczego przysięgłego S. B., nabytych przez A. Z. na mocy aktu notarialnego sporządzonego w dniu [...] lipca 1934 r. w S. przez notariusza A. M. (Nr [...]);

2. umorzył postępowanie w części dotyczącej działki oznaczonej numerem [...] w rejestrze pomiarowym ułożonym w 1933 r., o pow. [...] ha, którą to działkę nabyli S. K., F. Ł. i A. D. na mocy aktu notarialnego sporządzonego w dniu [...] września 1934 r. w S. przez notariusza A. M. (Nr [...]);

3. odmówił stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] czerwca 1949 r. oraz utrzymanego nim w mocy orzeczenia Wojewody [...] o z dnia [...] listopada 1948 r., w pozostałej części.

W uzasadnieniu Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi stwierdził między innymi, że Wojewoda [...] ustalił powierzchnię nieruchomości ziemskiej w Z., należącej do K. Z., na podstawie protokołu przejęcia z dnia [...] października 1948 r. Powierzchnia podana w tym protokole została określona na podstawie rejestru prowadzonego przez miejscowego sołtysa. Słusznie zatem Minister Rolnictwa i Reform Rolnych, wydając orzeczenie w II instancji, oparł swoje ustalenia o Rejestry Pomiarowe sporządzone przez przysięgłych mierniczych i zatwierdzone przez odpowiednie urzędy ziemskie. Z dokumentów tych wynika, że K. Z. był właścicielem nieruchomości ziemskiej w Z. o pow. [...] ha oraz w M. o pow. [...] ha.

Kwestionowane orzeczenie rażąco narusza prawo w zakresie, w jakim obejmuje części nieruchomości zbyte przez K. Z. przed 1 września 1939 r. Stwierdza bowiem podpadanie pod dekret o reformie rolnej nieruchomości, które w dniu wejścia w życie przepisów dekretu nie były własnością K. Z. Umowa darowizny części nieruchomości K. Z. na rzecz A. Z. skutecznie przeniosła tytuł własności nieruchomości.

Wobec tego, że następcy prawni K. Z. nie mają interesu prawnego w postępowaniu o stwierdzenie nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] czerwca 1949 r. w części dotyczącej nieruchomości, które stały się własnością S. K., F. L. i A. D. na mocy aktu notarialnego z dnia [...] września 1934 r., należało umorzyć postępowanie nieważnościowe w tej części jako bezprzedmiotowe, ze względu na brak takiego żądania od osób mających w tym interes prawny.

Uzasadniając pkt 3 swojego rozstrzygnięcia Minister stwierdził, że brak jest podstaw do uwzględnienia zaświadczeń i oświadczeń o dokonanych umowach sprzedaży, jako dowodów świadczących o skutecznym przeniesieniu prawa własności na osoby trzecie. W konsekwencji brak jest podstaw do zastosowania do wymienionej części orzeczenia art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a.

Od pkt 3 powyższej decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2012 r. wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy złożył T. Z. stwierdzając, że w 1933 r. powierzchnia nieruchomości stanowiących własność K. Z. stanowiła [...] ha. Podniósł, że K. Z. dokonywał zbycia części swojej nieruchomości przed 1 września 1939 r., czego dowodzą protokoły przejęcia z dnia [...] listopada 1949 r., które to wskazują jako właścicieli inne osoby. Uznał za miarodajny protokół ustalenia użytków rolnych z dnia [...] lutego 1949 r., który wskazuje, że w skład nieruchomości wchodziło [...] ha lasów i ponad [...] ha nieużytków. W konkluzji stwierdził, że w 1944 r. wielkość nieruchomości ziemskiej stanowiącej własność K. Z. nie przekraczała [...] ha, a użytków rolnych [...] ha. Nieruchomość nie mogła więc podpadać pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Po rozpatrzeniu tego wniosku Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] stycznia 2013 r., nr [...], utrzymał w mocy własną decyzję z dnia[...]sierpnia 2012 r. w zaskarżonej części.

W uzasadnieniu Minister wskazał, że zgodnie z art. 93 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym (Dz. U. z 1928 r. Nr 36, poz. 341) przy wydawaniu orzeczenia organ odwoławczy nie był związany ustaleniami instancji niższej. Organ odwoławczy uprawniony był do dokonania zmiany zaskarżonej decyzji zarówno na korzyść (reformatio in peius), jak i na niekorzyść (reformatio in melius). Minister Rolnictwa i Reform Rolnych zasadnie wydał orzeczenie w II instancji, w oparciu o rejestry pomiarowe sporządzone przez przysięgłych mierniczych i zatwierdzone przez odpowiednie urzędy ziemskie. Z dokumentów tych wynika, że K. Z. był właścicielem nieruchomości ziemskiej w Z. o pow. [...] ha oraz w M. o pow. [...] ha.

Grunty orne stanowiły [...] ha w Z. oraz [...] ha w M., łąki [...] ha w Z. oraz [...] ha w M. oraz [...] ha pastwiska w Z. Grunty orne, łąki i pastwiska są użytkami rolnymi w rozumieniu dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Łączny obszar użytków rolnych nieruchomości ziemskiej w Z. i M. wynosił 102,6620 ha.

Przyjmując, że [...] ha darowanych A. Z. oraz [...] ha sprzedanych S. K., F. L. i A. D. stanowiło użytki rolne, to K. Z. był właścicielem nieruchomości ziemskiej o łącznej powierzchni [...] ha, w tym użytków rolnych [...] ha. Wobec tego, spełniona została norma obszarowa z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej (rozmiar użytków rolnych przekraczał 50 ha). Obszar ten, mający charakter ściśle rolniczy, mógł służyć realizacji celów reformy rolnej, wymienionym w art. 1 ust. 2 lit. a-c dekretu z dnia 6 września 1944 r. i w tej części zaskarżone orzeczenie nie narusza prawa.

Ponadto, w ocenie organu nadzorczego, Minister Rolnictwa i Reform Rolnych prawidłowo nie uwzględnił zaświadczeń i oświadczeń o dokonanych umowach sprzedaży, jako dowodów świadczących o skutecznym przeniesieniu prawa własności na osoby trzecie. Niezasadne jest także twierdzenie, zgodnie z którym dowodem dokonywania sprzedaży innych części nieruchomości przed dniem 1 września 1939 r. są protokoły przejęcia z dnia [...] listopada 1949 r., które wskazują jako właścicieli inne osoby. Protokoły przejęcia nieruchomości nie mogą świadczyć o fakcie jej zbycia. Dowodem takim może być wyłącznie księga wieczysta lub akt notarialny, na mocy którego dokonano przeniesienia własności nieruchomości. Protokoły przejęcia, sporządzane na typowych formularzach, mogą świadczyć jedynie o tym, że posiadaczem gruntu w chwili jego zajmowania była określona osoba. Ponadto protokół został sporządzony w 1949 r., zatem na jego podstawie nie sposób bezspornie ustalić, kiedy dokonano przeniesienia własności, a jest to wiedza niezbędna.

Kwestionowane orzeczenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] czerwca 1949 r. nie narusza także prawa w zakresie przejęcia na własność Skarbu Państwa lasu o pow. [...] ha, wchodzącego w skład nieruchomości ziemskiej w Z. Obszar ten mógł służyć realizacji celów reformy rolnej wymienionym w art. 1 ust. 2 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, w szczególności mógł być zarezerwowany na potrzeby wojskowe, jako teren dla działań i ćwiczeń wojskowych.

Zdaniem Ministra powierzchnia użytków wykazanych w rejestrach pomiarowych z lat trzydziestych XX w. jest bardziej miarodajna dla określenia stanu nieruchomości w dniu jej przejścia na własność Skarbu Państwa, tj. [...] września 1944 r., od powierzchni lasów wykazanych w protokole spisanym w dniu [...] lutego 1949 r. w sprawie ustalenia użytków rolnych w majątku Z. Z protokołu tego wynika, że w latach 1948 -1949 na przedmiotowej nieruchomości posadzono nowy las. Przedmiotowy protokół nie wskazuje przy tym, czy wcześniej dokonywano zalesienia oraz na jakiej powierzchni. Ponadto nie pozwala na ustalenie, kiedy posadzono las sosnowy i zagajnik. Protokół nie wskazuje także, co należy rozumieć przez pojęcie "wyręby wojenne" oraz kiedy dokładnie zostały one dokonane. Z wymienionych przyczyn, Minister Rolnictwa i Reform Rolnych wydając orzeczenie o podpadaniu nieruchomości pod przepisy dekretu o reformie rolnej słusznie odniósł się do danych z rejestrów pomiarowych z lat trzydziestych uznając, iż są one bliższe dla określenia stanu faktycznego przedmiotowej nieruchomości w dniu jej przejęcia na własność Skarbu Państwa.

Odnosząc się do twierdzenia wskazującego, że K. Z. dokonał zbycia w formie aktu notarialnego około [...] ha gruntu na rzecz swojego syna M. Z. w 1937 r., Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi uznał, że teza ta nie znajduje oparcia w zgromadzonym materiale dowodowym. Wprawdzie z pisma M. Z. z dnia 1 grudnia 1948 r. skierowanego do Ministerstwa Rolnictwa, a także oświadczeń wnioskodawców wynika, że wymieniony akt notarialny został zniszczony podczas działań wojennych, niemniej samo oświadczenie stron nie może decydować o tytule własności danej osoby. Dowodem własności może być wyłącznie dokument urzędowy sporządzony w przypisanej prawem formie i tylko na podstawie takiego dowodu organ administracji publicznej może zaakceptować istnienie tytułu własności do danej nieruchomości.

Za pozostający bez wpływu na wynik sprawy Minister uznał zarzut dotyczący dokonanych skreśleń w protokole przejęcia majątku Z. z dnia [...] października 1948 r. W ocenie organu nadzoru bezspornym jest, że wskazane skreślenia dokonane były w związku z korektą protokołu dokonaną na podstawie miarodajnego protokołu z 1933 r. Fakt ten wynika także z adnotacji znajdującej się w dolnej części pierwszej strony protokołu. Wzmiankowane skreślenia nie powinny być dokonane, niemniej nie wpływają one na ocenę kontrolowanej decyzji.

Osoby fizyczne będące aktualnymi właścicielami i użytkownikami wieczystymi nieruchomości wchodzących w skład przejętej nieruchomości K. Z. nie zostały zawiadomione o toczącym się postępowaniu, ze względu na fakt, że postępowanie to nie wywiera wpływu na ich uprawnienia prawnorzeczowe względem nieruchomości.

Skargę na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] stycznia 2013 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł T. Z. Zaskarżonej decyzji zarzucił:

1. naruszenie art. 7 K.p.a. oraz art. 77 § 1 K.p.a., polegające na braku wszechstronnego i pełnego rozpatrzenia zebranego w sprawie materiału dowodowego, prowadzącym do odmówienia stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] czerwca 1949 r. oraz utrzymującego go w mocy orzeczenia Wojewody [...] z dnia [...] listopada 1948 r., w części, w której nie została stwierdzona nieważność, pomimo istnienia rażącego naruszenia prawa, tj.

a) art. 2 ust. 1 pkt e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, poprzez przeznaczenie przedmiotowej nieruchomości ziemskiej należącej do K. Z. na cele reformy rolnej, pomimo, że ani powierzchnia łączna tych nieruchomości nie przekraczała 100 ha, ani powierzchnia użytków rolnych nie przekraczała 50 ha, albowiem ze [...] ha przejętych na cele reformy rolnej, [...] ha zostało zbyte bądź darowane przez K. Z. przed 1 września 1939 roku, a z pozostałej części [...] ha stanowiło lasy, [...] ha - podwórza, zabudowania, drogi, [...] ha - wody, [...] ha - nieużytki,

b) § 4 Rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, poprzez uznanie za użytki rolne podwórza, zabudowań, dróg oraz wody, w sytuacji gdy przepis ten stanowi, iż użytkami rolnymi są wyłącznie grunty orne, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe;

2. naruszenie art. 107 § 3 K.p.a., polegające na nie wskazaniu w uzasadnieniu decyzji faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, poprzez:

a) niewskazanie w uzasadnienia decyzji rozbieżności materiału dowodowego, tj. okoliczności które dowodzą, że w 1944 roku, poszczególne użytki wchodzące w skład nieruchomości ziemskich K. Z. miały inną wielkość niż te przedstawione w rejestrach pomiarowych z 1933 r.,

b) nieustosunkowanie się do zarzutów i twierdzeń strony odwołującej, a zwłaszcza niewskazanie z jakich powodów uznano, iż rejestry pomiarowe z 1933 r. są bardziej wiarygodnym źródłem informacji o wielkości i rodzajach użytków w 1944 r., niż szereg innych dokumentów sporządzonych głównie w latach 1948 i 1949;

3. naruszenie art. 156 § 1 K.p.a. w zw. z art. 16 K.p.a. poprzez stwierdzenie nieważności decyzji administracyjnej w części, w sytuacji gdy ta część decyzji wywiera wpływ na treść pozostałego rozstrzygnięcia.

Na tej podstawie skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz zasądzenie kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi podniesiono między innymi, że Wojewoda [...] w orzeczeniu z dnia [...] listopada 1948 r. ustalił, że powierzchnia ogólna nieruchomości ziemskich należącej do K. Z. położonych w Z. oraz M. wynosiła odpowiednio: [...] ha i [...] ha. Z powodu tego, że nieruchomości te zawierały ponad 50 ha użytków rolnych, Wojewoda uznał, iż cała nieruchomość podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej. Wojewoda [...] ustalił skład i wielkość nieruchomości ziemskich należących do K. Z. na podstawie protokołu przejęcia z dnia [...] października 1948 r. W związku z tym, iż faktycznych użytków było ok. [...] ha, Wojewoda [...] przy obliczaniu powierzchni użytków rolnych, aby uzyskać wymagany prawem obszar powyżej 50 ha, zaliczył do nich też [...] ha gruntów położonych pod podwórzami, zabudowaniami oraz drogami a także [...] ha wód.

Minister Rolnictwa i Reform Rolnych orzeczeniem z dnia [...] czerwca 1949 r. utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...], z tym że ogólny obszar nieruchomości ziemskich położonych w Z. ustalił na 117,6656 ha. W związku z tym, że powierzchnia ta przekraczała 100 ha, stwierdzono, iż nieruchomości należące do K. Z. podpadają pod przepisy dekretu o reformie rolnej. W decyzji pominięto więc kwestię rodzaju i ilości użytków wchodzących w skład gospodarstwa K. Z. Minister Rolnictwa i Reform Rolnych swoje ustalenia oparł o rejestry pomiarowe sporządzone i zatwierdzone przez odpowiednie urzędy ziemskie w 1933 r.

Bezsporne jest, że powierzchnia gruntów wchodzących w skład nieruchomości ziemskich należących do K. Z. w 1933 r. wynosiła [...] ha. Należy jednak podnieść, że po 1933 r., a przed 1 września 1939 r., K. Z. dokonywał zmian w swoim majątku. I tak, [...] ha ziemi zostało darowane aktem notarialnym z dnia [...] lipca 1934 r. dla żony A. Z. Z nieruchomości tej były później czynione kolejne rozrządzenia na rzecz osób trzecich. Następnie [...] ha zostało sprzedane aktem notarialnym z dnia [...] września 1934 r. S. K., F. L. i A. D. Ponadto: [...] ha zostało sprzedane C. P. (akt notarialny zaginął podczas II wojny światowej); [...] oraz [...] ha zostało sprzedane A. M. (akty notarialne zaginęły podczas II wojny światowej); [...] ha zostało darowane dla syna M. Z. (akt notarialny zaginął podczas II wojny światowej).

Należy jednak przyjąć, iż czynności cywilnoprawne prowadzące do zmiany właściciela przed 1 września 1939 r. miały miejsce. Świadczą o tym przede wszystkim protokoły przejęcia ziemi z dnia [...] listopada 1949 r. W protokołach tych wymienione są nieruchomości, które w 1933 r. stanowiły własność K. Z., a które to na mocy umów zawartych w latach 30-tych przed wybuchem wojny zostały sprzedane innym osobom. Przejmowane nieruchomości były we władaniu faktycznym tych osób.

W aktach sprawy znajdują się kopie protokołów przejęcia, z których ewidentnie wynika, iż grunty te wchodziły wcześniej w skład majątku Z. Zdaniem skarżącego należy pokreślić, iż w późniejszym czasie grunty te tym osobom zostały zwrócone. Z powyższego wynika, iż w czasie przejmowania dokonano ewidentnej manipulacji, zaliczając je do gruntów przejmowanego majątku Z. W aktach znajdują się również zaświadczenia Zarządu Gminnego w D., dotyczące nabycia nieruchomości przez C. P. i A. M.

Odejmując od [...] ha tylko obszar, który bezsprzecznie nie mógł podpadać pod dekret o reformie rolnej, tj. nieruchomości darowane przez K. Z. dla żony oraz sprzedane S. K., F.L. i A. D., ewidentnie widać, iż ogólna powierzchnia nieruchomości ziemskich będących we władaniu K. Z. we wrześniu 1944 r., nie wynosiła powyżej 100 ha.

W przedmiotowej sprawie kluczowa jest więc kwestia wielkości użytków rolnych wchodzących w skład nieruchomości należących do K. Z. Minister Rolnictwa i Reform Rolnych w decyzji z 1949 r. nie rozpatruje tej kwestii. Protokół przejęcia nieruchomości o powierzchni [...] ha z dnia [...] października 1948 r. został pokreślony, wpisano w nim dane dotyczące rodzaju i wielkości użytków z rejestrów pomiarowych z 1933 r. Wojewoda [...], co już wyżej zostało wspomniane, zaliczył – niezgodnie z § 4 Rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej – do użytków rolnych wody i grunty pod zabudowaniami, drogami.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi w decyzji z 2012 r., obliczając powierzchnię użytków rolnych, również posługuje się pomiarami z rejestru z 1933 r. Jest to działanie ewidentnie sprzeczne z prawem, pozwalające na dowolną manipulację powierzchniami i rodzajami użytków wchodzących w skład nieruchomości ziemskich stanowiących własność K. Z. Należy mieć cały czas na względzie, że datą decydującą o tym, czy dane nieruchomości ziemskie są użytkami rolnymi, jest data wejścia w życie dekretu o reformie rolnej.

Rodzaje i wielkości użytków wchodzących w skład nieruchomości ziemskich należących do K. Z. były wyszczególniane w protokołach przejęcia nieruchomości, oraz innych dokumentach z lat 1948 i 1949. Opierano się na rejestrach prowadzonych przez miejscowego sołtysa. I tak:

a) w protokole przejęcia na cele reformy rolnej nieruchomości ziemskich K. Z. z dnia [...] października 1948 r., obszar ogólny ustalono na [...] ha, w skład czego wchodzą: grunty orne – [...] ha, łąki – [...] ha, pastwiska – [...] ha, lasy – [...] ha, podwórza, zabudowania, drogi – [...] ha, wody – [...] ha, nieużytki – [...] ha,

b) w opisie składników majątkowych objętych protokołem zdawczo - odbiorczym z dnia [...] kwietnia 1949 r. obszar ogólny ustalono na [...] ha, w skład czego wchodzą: grunty orne – [...] ha, łąki – [...] ha, pastwiska – [...] ha, lasy – [...] ha, nieużytki – [...] ha.

Widać więc ewidentnie dość duże różnice pomiędzy rodzajami użytków pomiędzy rejestrami. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi przyjmuje, że przy ustalaniu wielkości i rodzaju użytków na dzień 6 września 1944 r. słusznie brano pod uwagę rejestry pomiarowe z roku 1933. Należy się jednak zastanowić, dlaczego bardziej adekwatne nie miałyby być pomiary z lat 1948-49, bliższe dacie, w której nieruchomość miałaby przejść na rzecz Skarbu Państwa.

Zgodnie z rejestrem pomiarowym z 1933 r. powierzchnia lasów wchodzących w skład gospodarstwa K. Z. wynosiła [...] ha. Natomiast z pomiarów z lat 1948-49 wynika, że powierzchnia lasów wchodzących w skład nieruchomości ziemskiej K. Z. wynosiła [...] ha (w opisie składników z dnia [...] kwietnia 1944 roku – [...] ha). Tak więc już wskazana wyżej różnica w powierzchni lasu może przemawiać za tym, że rejestry pomiarowe z roku 1933 nie mogły być miarodajne dla ustaleń poszczególnych wielkości i rodzajów użytków na rok 1944.

W protokole spisanym w dniu [...] lutego 1949 r. ustalono, że z lasu mającego powierzchnię [...] ha, w latach 1947 i 1948 posadzono [...] ha. Protokół ten nie zawiera żadnych ustaleń dotyczących pozostałych części uznanych jako lasy.

Ponadto w przedmiotowej sprawie została stwierdzona nieważność decyzji w części dotyczącej nieruchomości darowanej przez K. Z. dla swojej żony A. Jednakże uwzględnienie, że ta część decyzji jest obarczona wadą ma wpływ na treść pozostałej części orzeczenia. Uwzględnienie już tylko w tej części nieważności kwestionowanej w nadzorze decyzji powinno spowodować stwierdzenie nieważności jej całości.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

W ocenie sądu skarga podlegała oddaleniu.

Przedmiotem kontroli sądowej w niniejszej sprawie jest decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] stycznia 2013 r., utrzymująca w mocy pkt 3 decyzji tegoż Ministra z dnia [...] sierpnia 2012 r. Tylko bowiem ta część rozstrzygnięcia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2012 r. (pkt 3) została zaskarżona wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy, a następnie (po wyczerpaniu toku instancji) skargą do sądu administracyjnego. W pozostałej części (pkt 1 i 2) decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2012 r. stała się ostateczna w pierwszej instancji.

W pkt 3 decyzji z dnia [...] sierpnia 2012 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi odmówił natomiast stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] czerwca 1949 r. oraz utrzymanego nim w mocy orzeczenia Wojewody [...] z dnia [...] listopada 1948 r., "w pozostałym zakresie", czyli w części nie objętej pkt 1 i 2 decyzji z dnia [...] sierpnia 2012 r. Tak ujęty przedmiot skargi brzmi skomplikowanie, ale z tego właśnie powodu na początku uzasadnienia sąd przytoczył pełne brzmienie rozstrzygnięcia zawartego w decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2012 r., aby możliwe było ustalenie zakresu zaskarżenia.

Innymi słowy, skarżący T. Z. nie zgadza się z rozstrzygnięciem, że tylko część orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] czerwca 1949 r. oraz utrzymanego nim w mocy orzeczenia Wojewody [...] z dnia [...] listopada 1948 r., dotycząca gruntów o pow. [...] ha, nabytych przez A. Z. na mocy aktu notarialnego z dnia [...] lipca 1934 r., dotknięta jest wadą rażącego naruszenia prawa – art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13) i domaga się stwierdzenia nieważności tych orzeczeń w pozostałej części (poza zakresem zawartym w pkt 1 i 2 decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2012 r.).

Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] stycznia 2013 r. oraz pkt 3 decyzji ją poprzedzającej należy mieć na względzie, że ocena w nich wyrażona, a dotycząca zgodności z prawem orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] czerwca 1949 r. oraz utrzymanego nim w mocy orzeczenia Wojewody [...] z dnia [...] listopada 1948 r., odbywała się w trybie stwierdzenia nieważności, a nie w postępowaniu instancyjnym (zwykłym). Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi (jako organ nadzoru) kontrolował zatem, czy orzeczenia te nie są dotknięte jedną z wad określonych w art. 156 § 1 K.p.a., w szczególności wadą rażącego naruszenia prawa (art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a.), jak wskazywano we wniosku wszczynającym postępowanie nadzorcze. Jest to o tyle ważne, że o rażącym naruszeniu prawa możemy mówić jedynie wówczas, gdy treść decyzji pozostaje w wyraźnej i oczywistej sprzeczności z treścią prawa i gdy charakter tego naruszenia powoduje, że owa decyzja nie może być akceptowana jako akt wydany przez organ praworządnego państwa (zob. np. wyrok NSA z dnia 4.04.2012 r., II OSK 2565/10, LEX nr 1219119).

Istnieją wprawdzie sytuacje (ale należy je traktować jako wyjątkowe), że do stwierdzenia oczywistego naruszenia normy prawnej, będącej podstawą rozstrzygnięcia w postępowaniu "zwykłym", niezbędna jest weryfikacja stanu faktycznego ustalonego w tym ostatnim postępowaniu, gdyż od tego zależy ocena poprawności zastosowania przepisu prawa materialnego – w niniejszym przypadku art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, który stanowił podstawę orzeczeń zarówno Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] czerwca 1949 r., jak i Wojewody [...] z dnia [...] listopada 1948 r. Dodatkowy problem w niniejszej sprawie polega na tym, że obydwa organy w postępowaniu "zwykłym" orzekły o podpadaniu nieruchomości ziemskich K. Z. (w Z. i w M.) pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej – z różnych powodów.

Minister Rolnictwa i Reform Rolnych orzekł, że powierzchnia nieruchomości ziemskich przekraczała ogólną normę obszarową (100 ha), a Wojewoda [...] we wcześniejszym orzeczeniu uznał, że powodem przejęcia nieruchomości na cele reformy rolnej jest powierzchnia użytków rolnych, przekraczająca 50 ha. Zgodnie bowiem z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.

Minister Rolnictwa i Reform Rolnych w orzeczeniu z dnia [...] czerwca 1949 r., jak słusznie zauważył organ nadzoru, błędnie ocenił fakt dokonania darowizny na rzecz żony A. Z. [...] ha ziemi (aktem notarialnym z dnia [...] lipca 1934 r.) oraz sprzedaży [...] ha S. K., F. L. i A. D. (aktem notarialnym z dnia [...] września 1934 r.). To spowodowało, że w postępowaniu "zwykłym" organ odwoławczy niewłaściwie określił powierzchnię ogólną nieruchomości ziemskich stanowiących własność K. Z., która w rzeczywistości nie przekraczała 100 ha. Jednak z uwagi na to, że ocena zgodności z prawem obydwu rozstrzygnięć w przedmiocie reformy rolnej odbywała się w postępowaniu nadzwyczajnym, nie jest to okoliczność wystarczająca do stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...]czerwca 1949 r. w całości. Należy bowiem zbadać, czy orzeczenie to w istocie (finalnie) naruszyło rażąco art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, w takim znaczeniu, o jakim była mowa wyżej. Z tego punktu widzenia rację ma skarżący, że kluczowa dla rozstrzygnięcia sprawy jest kwestia wielkości użytków rolnych wchodzących w skład nieruchomości należących do K. Z.

W tej materii (dotyczącej powierzchni użytków rolnych nieruchomości należących do K. Z.) organ nadzoru dysponował kilkoma rozbieżnymi dowodami, przy czym rozbieżności występujących w tych dowodach nie można w żaden sposób wytłumaczyć ciągiem udokumentowanych zdarzeń.

Punkt wyjścia do ustalenia powierzchni poszczególnych użytków – na dzień wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej ([...] września 1944 r.) – wchodzących w skład nieruchomości ziemskiej w Z. musi stanowić rejestr pomiarowy z dnia [...] września 1933 r. majątku Z., a dla majątku w M. – protokół przejęcia z dnia [...] października 1948 r.

Wedle rejestru pomiarowego z 1933 r. majątek Z. miał ogólną powierzchnię [...] ha, w tym grunty orne [...] ha, łąki [...] ha, pastwiska [...] ha, las [...] ha, a reszta to piaski, wody, drogi i place zabudowane. Powierzchnia użytków rolnych tego majątku (grunty orne, łąki i pastwiska) stanowiła więc łącznie [...] ha ([...] + [...] + [...]).

Majątek M. miał ogólną powierzchnię [...] ha, w tym [...] ha gruntów ornych i [...] ha łąki.

Łączna powierzchnia użytków rolnych obydwu majątków, obliczona na podstawie powołanych wyżej dwóch dowodów stanowiących – jak zaznaczono wyżej – punkt wyjścia do dalszych obliczeń, stanowiła [...] ha ([...] + [...] + [...]). Nawet jeśli uwzględnimy udokumentowane rozporządzenie w drodze czynności prawnych częścią majątku K. Z. przed dniem 1 września 1939 r., w postaci umowy darowizny na rzecz żony A. ([...] ha) i sprzedaży na rzecz S. K., F. L. i A. D. ([...] ha), to i tak powierzchnia użytków rolnych nieruchomości ziemskich stanowiących własność K. Z. przekraczała 50 ha, a dokładnie wynosiła [...] ha.

Protokół przejęcia majątku Z. z dnia [...] października 1948 r., przed naniesionymi poprawkami, określał ogólną powierzchnię tego majątku na [...] ha, w tym między innymi grunty orne [...] ha, łąki [...] ha, pastwiska [...] ha i lasy [...] ha. W ocenie sądu protokół ten uwzględniał (w porównaniu do rejestru pomiarowego z 1933 r.) co najmniej darowiznę dokonaną na rzecz żony A. Z. ([...] ha), gdyż w opisie granic zawartym w tym protokole, przed wymienieniem poszczególnych użytków napisano, że "grunty orne, las i nieużytki" [K. Z.] graniczą od wschodu z gruntami żony Z. A., co odpowiada treści aktu notarialnego z dnia [...] lipca 1934 r., w którym stwierdza się, że przedmiotem darowizny są "wschodnie skrajne odcinki czworokątne pomienionych wyżej działek (...)". Jeśli do tego dodamy obszar użytków rolnych majątku M., to łączny obszar użytków rolnych, obliczony tylko w oparciu o protokoły przejęcia z dnia [...] października 1948 r., wyniesie [...] ha ([...] + [...] + [...] + [...] + [...]).

Reszta różnic pomiędzy rejestrem pomiarowym z 1933 r. a protokołem przejęcia majątku Z. z dnia [...] października 1948 r. nie została w żaden przewidziany w prawie sposób udokumentowana przez skarżącego, w tym między innymi to, w jaki sposób doszło do zwiększenia powierzchni lasu z ponad [...] ha do ponad [...] ha. W ocenie sądu różnice w powierzchni lasu nie mogły mieć jednak w tym wypadku wpływu na wynik sprawy, gdyż skarżący nie wykazał, że poza darowizną na rzecz żony A. i sprzedażą na rzecz S. K., F. L. i A. D., doszło do jakichkolwiek innych rozporządzeń z nieruchomości ziemskich K. Z. Użytki rolne, które w takich okolicznościach – jak należy uznać – stanowiły własność K. Z. przekraczały 50 ha, niezależnie od tego, jaka ostatecznie była powierzchni lasu, który użytkiem rolnym nie jest.

Rację ma bowiem Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, że oświadczenia osób fizycznych i zaświadczenia organu publicznego nie mogą zastąpić udokumentowania czynności prawnej, dla której wymagana jest forma aktu notarialnego. Oprócz wypisu z aktu notarialnego może to być wyłącznie odpis z księgi wieczystej, a takimi dowodami nie dysponował ani skarżący, ani organ nadzoru. Załączone do wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy protokoły przejęcia nieruchomości od innych osób fizycznych również w żaden sposób nie dokumentują sprzedaży nieruchomości, o jakich mowa w tych protokołach, ani ich nabycia od K. Z.

Dodać należy, że zgodnie z § 6 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 ze zm.) "Strona, ubiegająca się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. (1) pkt e), winna przedłożyć wojewódzkiemu urzędowi ziemskiemu dowody, stwierdzające dokładny obszar tej nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, a w braku takich dowodów zwrócić się do wojewódzkiego urzędu ziemskiego o sporządzenie dowodów pomiarowych na swój koszt." Dowody stwierdzające dokładny obszar nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju to między innymi udokumentowanie stanu swojej własności i stanu użytków, a w podaniu z dnia [...] października 1948 r. skierowanym do Urzędu Wojewódzkiego w [...] K. Z. nie udokumentował rozporządzeń swoją własnością, o jakich wspomina w tym piśmie. Nie wykazał bowiem faktu darowizny nieruchomości w M. na rzecz syna M. (syn również nie dysponował aktem notarialnym) oraz sprzedaży [...] ha z majątku Z. na rzecz C. P. i A. M.. Nie udokumentował tych okoliczności również skarżący w postępowaniu o stwierdzenie nieważności decyzji w przedmiocie reformy rolnej.

Jeśli więc sam K. Z. we wspomnianym podaniu z dnia [...] października 1948 r. podaje, że według niego powierzchnia użytków rolnych wynosiła [...] ha, ale nie potrafi udokumentować zbycia ponad [...] ha ([...] + [...]), to po koniecznym w takiej sytuacji dodaniu tych [...] ha (które wcześniej w rachunku prowadzącym do liczby [...] zostały odjęte) powierzchnia użytków rolnych stanowiących jego własność musiała przekraczać 50 ha.

Tak więc licząc powierzchnię użytków rolnych na trzy sposoby: 1) przyjmując za punkt wyjścia rejestr pomiarowy z 1933 r. i odejmując od niego udokumentowane (w świetle wymogów formalnych) rozporządzenie nieruchomościami na podstawie aktów notarialnych z [...] lipca i [...] września 1934 r.; 2) na podstawie protokołu przejęcia majątku w Z. z dnia [...] października 1948 r., ale przy wykazanym wyżej założeniu, że uwzględnia on darowiznę na rzecz żony; 3) na podstawie treści podania K. Z. z dnia [...] października 1948 r., ale przy założeniu, że nie udokumentował on rozporządzenia nieruchomością na ponad [...] ha – za każdym razem wychodzi, że powierzchnia użytków rolnych przekraczała 50 ha, jeśli dodajemy do tego powierzchnię użytków rolnych nieruchomości w M..

Nie można więc uznać, że w postępowaniu nadzorczym w sposób jednoznaczny zostało wykazane, że nie spełniono przesłanek do zastosowania art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. A tylko w takiej sytuacji – jednoznacznego zakwestionowania ustaleń dotyczących powierzchni użytków rolnych przejmowanej na rzecz reformy rolnej nieruchomości ziemskiej – możliwe byłoby stwierdzenie nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] czerwca 1949 r. oraz utrzymanego nim w mocy orzeczenia Wojewody [...] z dnia [...] listopada 1948 r., w zakresie szerszym, niż uczynił to Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi w pkt 1 decyzji z dnia [...] sierpnia 2012 r. Jednoznaczność ustaleń prowadzących do podważenia przesłanek przejęcia nieruchomości w oparciu o art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej jest niezbędna dla wykazania oczywistości naruszenia tego przepisu, co wyjaśniono na wstępie rozważań, a tej jednoznaczności w ustaleniu faktów zaprzeczających możliwości przejęcia na cele reformy rolnej zabrakło.

Ponadto, wbrew twierdzeniom skargi (zarzut 3), stwierdzenie nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] czerwca 1949 r. oraz utrzymanego nim w mocy orzeczenia Wojewody [...] z dnia [...] listopada 1948 r., w części dotyczącej gruntów o pow. [...] ha, nabytych przez A. Z. na mocy aktu notarialnego z dnia [...] lipca 1934 r. (pkt 1 decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2012 r.) nie miało wpływu na odmowę stwierdzenia nieważności tych orzeczeń w pozostałym zakresie, co zostało wykazane wyżej.

Mając to na uwadze sąd oddalił skargę, na podstawie art. 151 p.p.s.a.