Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt V SA/Wa 1014/11
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2011-08-10 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 ust. 1 lit. c
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 7, 11, 77, 80, 107 par. 3
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA - Małgorzata Rysz (spr.), Sędzia WSA - Beata Krajewska, Sędzia WSA - Krystyna Madalińska – Urbaniak, Protokolant specjalista - Monika Włochińska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 sierpnia 2011 r. sprawy ze skargi B. P. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne i Fundusz Pracy uchyla zaskarżoną decyzję


UZASADNIENIE

Wnioskiem z dnia 31 maja 2010 r. sprostowanym pismem z dnia 14 czerwca 2010 r. B. P. zwróciła się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych [...] Oddział w W. o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne i Fundusz Pracy za okres od 1 października 2002 r. do 31 grudnia 2005 r. oraz od 1 grudnia 2008 r. do 31 grudnia 2008 r. Uzasadniając wniosek podniosła, że znajduje się w bardzo trudnej sytuacji finansowej. W ocenie wnioskodawczyni opłacenie zaległych należności pozbawiłoby ją i jej rodzinę możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Wskazała, że samotnie wychowuje syna, który cierpi na przewlekłe zapalenia oskrzeli, płuc i ucha. Ojciec dziecka zaprzestał płacenia alimentów co dodatkowo pogłębiło problemy finansowe. Na koszty związane z wychowaniem i leczeniem syna musiała zaciągnąć kilka kredytów. Nie jest też w stanie na bieżąco opłacać czynszu. Zaległość z tego tytułu wynosi 9.734 zł.

Decyzją z dnia [...] października 2010 r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych [...] Oddział w Warszawie odmówił wnioskodawczyni umorzenia zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne w łącznej kwocie 32.043, 27 zł oraz Fundusz Pracy w łącznej kwocie 2.283,84 zł.

W uzasadnieniu organ wskazał, że w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna okoliczność pozwalająca na uznanie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek, o której mowa w art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2009 r. nr 205, poz. 1585 z późn. zm.) – dalej u.s.u.s., a tym samym brak jest możliwości umorzenia przedmiotowych należności w oparciu o ten przepis. Porównując zgromadzony w sprawie materiał dowodowy z przesłankami wymienionymi w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. określającymi przesłanki całkowitej nieściągalności organ wskazał w szczególności, że wobec wnioskodawczyni nie wystąpiła przesłanka braku majątku, z którego można egzekwować należności, gdyż wnioskodawczyni osiąga dochody z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej oraz zatrudnienia na podstawie umowy o pracę w J. Sp. z o.o. Ponadto jest właścicielką lokalu mieszkalnego o pow. 64,4 m2, o szacunkowej wartości ok. 335.000,00 zł oraz współwłaścicielem wraz z S. S.A. samochodu osobowego marki [...] z 2008 r., o szacunkowej wartości ok. 31.000,00 zł. Wobec zobowiązanej nie było też prowadzone postępowanie egzekucyjne, które wykazałoby brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję.

Następnie organ szczegółowo przedstawił materiał dowodowy zgromadzony w celu ustalenia, czy w przypadku zobowiązanej wystąpiła jedna z przesłanek mogących skutkować umorzeniem zaległych składek, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Wyjaśnił przy tym, że możliwość taką przewiduje art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365). Zgodnie z tym przepisem ww. składki mogą zostać umorzone, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

- gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

- poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

- przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Dalej organ wskazał, że zobowiązana samotnie wychowuje 10-letniego syna oraz prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z pełnoletnią córką, która w miarę możliwości partycypuje w kosztach utrzymania do wysokości 400,00 zł miesięcznie. Zobowiązana prowadzi pozarolniczą działalność gospodarczą, z której uzyskuje dochody wynoszące w okresie od 11.04.2010 r. do 11.07.2010 r. – 6.619,76 zł. Ponadto jest zatrudniona na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony w J. Sp. z o.o. i z tego tytułu w okresie od 05.2010 r. do 07.2010 r. otrzymała średnie miesięczne wynagrodzenie w wysokości 2 579,38 zł brutto (1 863,76 zł netto). Córka zobowiązanej prowadzi pozarolniczą działalność gospodarczą, z której za 07.2010 r. uzyskała dochody w kwocie 2 592,46 zł, ponadto od dnia 01.06.2010 r. jest zatrudniona na podstawie umowy o pracę w firmie A. Sp. z o.o. i z tego tytułu w okresie od 06.2010 r. do 07.2010 r. otrzymała średnie miesięczne wynagrodzenie w wysokości 4 036,43 zł brutto (2 878,57 zł netto). Organ zwrócił przy tym uwagę, że w piśmie z dnia 17.08.2010 r. zobowiązana wskazała, że jej córka w lipcu 2010 r. rozwiązała umowę z firmą, w była zatrudniona w oparciu o prowdzonoą działalność gospodarczą i uzyskuje dochód jedynie z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę w wysokości 1 500.00 zł miesięcznie.

Organ wskazał następnie, że B. P. ma zasądzone alimenty na syna od ojca dziecka - w wysokości 350,00 zł miesięcznie, jednak ich egzekucja komornicza w okresie od 17.09.2009 r. do 05.01.2010 r. była bezskuteczna, a zaległość z tego tytułu na dzień 08.01.2010 r. wynosiła 3 350,00 zł.

Powołując się na deklaracje podatkowe organ wskazał, że zobowiązana:

- w roku 2007 uzyskała dochód w wysokości 38.536,05 zł z tytułu wynagrodzenia ze stosunku pracy, a z prowadzonej działalności przychód w wysokości 30.854,18 zł (koszty uzyskania przychodów wynosiły 27 057,86 zł), ponadto odliczyła od podatku ulgę w wysokości 2.290,16 zł z tytułu wychowania dzieci oraz kwotę 1.799,77 zł z tytułu wydatków mieszkaniowych;

- w roku 2008 uzyskała dochód w wysokości 36.287,20 zł z tytułu wynagrodzenia ze stosunku pracy, a z prowadzonej działalności przychód w wysokości 23.622,06 zł (koszty uzyskania przychodów wynosiły 27.599,69 zł), ponadto odliczyła od podatku ulgę w wysokości 1.173,70 zł z tytułu wychowania dziecka oraz kwotę 811,85 zł z tytułu wydatków mieszkaniowych;

- w roku 2009 uzyskała dochód w wysokości 34.604,73 zł z tytułu wynagrodzenia ze stosunku pracy, a z prowadzonej działalności przychód w wysokości 23.966,44 zł (koszty uzyskania przychodów wynosiły 21.414,96 zł), ponadto odliczyła od podatku ulgę w wysokości 1.112,04 zł z tytułu wychowania dziecka.

Następnie organ zaznaczył, że zobowiązana nie posiada zaległości podatkowych. Posiada natomiast liczne zobowiązania z tytułu:

- kredytu hipotecznego, udzielonego dnia 29.06.2001 r. przez B. S.A na okres 120 miesięcy, opiewającego na kwotę 129 444,00 zł, którego rata wynosi, ok. 700,00 zł miesięcznie,

- kredytu przeznaczonego na zakup samochodu udzielonego przez S. S.A. dnia 20.01.2009 r. na okres 84 miesięcy, opiewającego na kwotę 44.270,34 zł, którego spłata wynosi 746.20 zł miesięcznie, a termin płatności ostatniej raty przypada na styczeń 2016 r.,

- kredytu gotówkowego przeznaczonego na cele konsumpcyjne udzielonego przez G. S.A, dnia 07.05.2008 r. na okres 60 miesięcy, opiewającego na kwotę 20 942,41 zł, którego spłata wynosi 510,86 zł miesięcznie, a termin płatności ostatniej raty przypada na maj 2013 r.,

- kredytu odnawialnego przeznaczonego na cele konsumpcyjne udzielonego przez S. S.A. z limitem w wysokości 7.000,00 zł zmniejszonym do 6.100,00 zł,

- zaległości czynszowych, które na dzień 28.06.2010 r. wynosiły 9 734,33 zł,

- kart kredytowych wydanych przez B. S.A., S. S.A. oraz L. S.A.

Nastepnie wskazano, że zobowiązana jest właścicielem majątku o znacznej wartości – lokalu mieszkalnego o pow. 64,4 m2, znajdującego się przy ul. [...] w P., o szacunkowej wartości ok. 335 000,00 zł, w którym zamieszkuje wraz z dziećmi, miesięczny czynsz wynosi 594,00 zł. Jest też współwłaścicielem wraz z S. S.A. samochodu osobowego marki [...] z roku 2008, o szacunkowej wartości ok. 31 000,00 zł.

W dalszej kolejności organ przedstawił dokumenty złożone przez zobowiązaną, wskazujące na wysokość bieżących miesięcznych wydatków. Wskazał również, że zgodnie ze sporządzonym przez B. P. zestawieniem, spłata zobowiązań wobec banków oraz wydatki związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego i leczeniem syna kształtują się w granicach ok. 4 640,00 zł - 4 770,00 zł miesięcznie.

Podsumowując organ wskazał, że miesięczny dochód gospodarstwa domowego prowadzonego przez zobowiązaną wynosi ok 7.300,00 zł – zobowiązana uzyskuje dochody w kwocie około 4300 zł miesięcznie, a jej córka w kwocie około 3000 zł. Porównując te dochody z wydatkami jakie co miesiąc ponosi zobowiązana organ wskazał, że regulowanie obciążeń wynikających z u.s.u.s. “będzie pewnym utrudnieniem w zaspokajaniu potrzeb" zobowiązanej i jej rodziny. Jednocześnie jednak zwrócił uwagę, że art. 28 ust. 3a u.s.u.s. uprawnia ZUS do uznaniowego wyrażenia zgody na umorzenie zaległych składek. Wydając decyzję w przedmiocie umorzenia ZUS powinien się zaś kierować nie tylko ważnym interesem dłużnika, lecz również mieć na uwadze fakt, że umorzenie jest nadzwyczajną forma wygaśnięcia nalezności z tytułu składek stanowiącą odstepstwo od zasady równego traktowania wszystkich ubezpieczonych.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy B. P. wskazała, że jej sytuacja fiansowa uległa dalszemu pogorszeniu – obniżyły się jej dochody z prowadzonej działalności gospodarczej, które są obecnie niższe od kosztów uzyskania przychodu. Nie stać jej na kupno jedzenia i leków dla syna, w mieszkaniu brak ciepłej wody, nie może jednak zaciągnąć na te wydatki kredytu bo nie ma już żadnej zdolności kredytowej. Jej córka wyprowadziła się z domu, ponieważ nie mogła poradzić sobie z tymi trudnościami.

Zobowiązana dodała ponadto, że musi opiekować się chorą matką, która we wrześniu przeszła udar mózgu, a rok wcześniej zawał. Podkreśliła też, że zakup mieszkania jest finansowany wieloletnim kredytem hipotecznym. Samochód – również zakupiony na kredyt – jest natomiast dla nej podstawowym narzędziem pracy, a poza tym jest jej potrzebny do odwożenia syna do szkoły w W.

Decyzją z dnia [...] lutego 2011 r. [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] października 2010 r. W uzasadnieniu przedstawił stan faktyczny sprawy i treść mających zastosowanie w sprawie przepisów u.s.u.s. oraz rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

Organ powołując się na zgromadzoną w sprawie dokumentację stwierdził, że w niniejszej sprawie nie wystąpiła całkowita nieściągalność. Rozważając zaistnienie w sprawie przesłanek uzasadniających umorzenie zaległości pomimo braku ich całkowitej nieściągalności organ powołał dowody i argumentację analogiczną do tej, którą posłużono się w uzasadnieniu decyzji z dnia [...] października 2010 r. Dodatkowo zaznaczył, że zobowiązana nie prowadzi już wspólnego gospodarstwa domowego z córką, która wyprowadziła się z domu. Obecnie prowadzi wspólne gospodarstwo z dziesięcioletnim synem i chorą matką, którą musi się opiekować.

Organ wskazał również, że w okresie od 10.07.2010 r. do 30.11.2010 r. B. P. uzyskała wpływy z tytułu pośrednictwa ubezpieczeniowego w kwocie 4.778,20 zł, z tytułu zatrudnienia w J. Sp. z o.o. uzyskuje natomiast miesięczne wynagrodzenie w kwocie 2.579,55 zł brutto (1863,90 zł netto). Matka B. P. otrzymuje zaś wojskową rentę rodzinną w wysokości 1.666,89 zł brutto (1.459,14 zł netto). Organ podkreślił też, że zobowiązana jest właścicielką majątku o znacznej wartości, tj. mieszkania o powierzchni 64,4 m² wartego około 335.000 zł oraz samochodu osobowego o wartości około 30.000 zł.

Podsumowując ZUS stwierdził, że co prawda opłacenie zaległych składek będzie stanowić utrudnienie w zaspokojeniu potrzeb życiowych zobowiązanej i jej rodziny, to jednak przyznanie ulgi w postaci umorzenia składek stanowi uprawnienie, a nie obowiązek organu. Ewentualne skorzystanie z tego uprawnienia musi być natomiast podyktowane nie tylko dbałością o ważny interes strony, lecz musi być też zgodne z zasadą równego traktowania wszystkich ubezpieczonych.

W skardze na powyższą decyzję B. P. wniosła o umorzenie zaległych składek powołując się na swoją trudną sytuację osobistą i finansową. Podniosła w szczególności, że jej miesięczny dochód z tytułu wynagrodzenia za pracę oraz z prowadzonej działalności gospodarczej (nie licząc kosztów uzyskania przychodów) wynosi 4275 zł. Miesięczne wydatki przekraczają znacznie tę kwotę i wynoszą 6397 zł. Zadłużenie z tytułu czynszu wzrosło już do kwoty 13.550 zł w związku z czym w mieszkaniu skarżącej odcięto dopływ ciepłej wody, a grozi jej również odcięcie ogrzewania. Wskazała, że łączne zadłużenie z tytułu zaciągniętych kredytów i niespłaconego czynszu wynosi 145.032 zł. Wartość kredytu na samochód, który jest skarżącej niezbędny w pracy i w życiu codziennym przekracza obecną cenę samochodu o 10.000 zł.

Skarżąca wymaga leczenia jednak nie wykupuje niezbędnych leków, ponieważ w pierwszej kolejności przeznacza pieniądze na leczenie i wychowanie syna. W opiece nad nim pomagała jej matka jednak doznała ona udaru i obecnie sama wymaga opieki. Skarżąca podkreśliła przy tym, że wbrew twierdzeniom organu nie prowadzi ze swoją matką wspólnego gospodarstwa domowego. Przyjeżdża tylko do niej codziennie, gotuje, sprząta, robi zakupy i zawozi do lekarza. Matka skarżącej otrzymuje miesięcznie 1459 zł renty, jednak jej wydatki przekraczają tę kwotę i wynoszą 2012 zł miesięcznie.

Skarżąca podniosła następnie, że firma w której pracuje znalazła się w trudnej kondycji finansowej i nie daje gwarancji dalszego zatrudnienia. Z kolei praca agenta ubezpieczeniowego, którą dodatkowo wykonuje skarżąca jest bardzo czasochłonna i stresująca, a firma ubezpieczeniowa narzuca limity sprzedażowe i w przypadku ich niewykonania często rozwiązuje umowy z agentami.

W odpowiedzi na skargę ZUS wniósł o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych [Dz.U. nr 153, poz. 1269] oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi [Dz.U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.], dalej – p.p.s.a., Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpoznając skargę sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Przy czym kontrola ta obejmuje stan faktyczny i prawny na dzień wydania decyzji. Stwierdzić należy, że powyższe regulacje określają podstawową funkcję sądownictwa i toczącego się przed nim postępowania. Dokonując oceny należy ustalić, czy zaskarżona decyzja odpowiada prawu i czy postępowanie prowadzące do jej wydania, nie jest obciążone wadami uzasadniającymi uchylenie rozstrzygnięcia.

W pierwszej kolejności należy wskazać, że stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to, że dokonując oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, Sąd ma prawo i obowiązek uwzględnić również te okoliczności, które wprawdzie nie zostały wskazane w skardze jako zarzut, ale które miały wpływ na tę ocenę.

Podkreślenia również wymaga, że o uprawnieniach i obowiązkach stron postępowania wynikających z przepisów prawa materialnego rozstrzygają jednak organy administracji, co w niniejszym przypadku oznacza, że rozstrzygnięcie w sprawie umorzenia należności z tytułu składek należy do kompetencji organów. Sąd administracyjny nie ma uprawnień do merytorycznego załatwienia sprawy administracyjnej, tj. dokonania umorzenia należności, zgodnie z wnioskiem zawartym w skardze nawet w przypadku uwzględnienia skargi.

Zgodnie z unormowaną w art. 7 k.p.a. zasadą prawdy obiektywnej organy administracji publicznej prowadzący postępowanie ma obowiązek zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, aby ustalić stan faktyczny sprawy zgodny z rzeczywistością. W szczególności jest obowiązany dokonać wszechstronnej oceny okoliczności konkretnego przypadku na podstawie analizy całego materiału dowodowego, a stanowisko wyrażone w decyzji uzasadnić w sposób wymagany przez przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego (np. wyrok NSA z dnia 26 maja 1981 r., SA 810/81, ONSA 1981, nr 1, poz. 45).

Mając powyższe na uwadze należy stwierdzić, że wobec treści wniosku o umorzenie zaległych należności wobec ZUS, wszczynającego kontrolowane przez Sąd postępowanie administracyjne, zastosowanie w sprawie miał - w szczególności- przepis art. 28 u.s.u.s., w którym ustawodawca przewidział instytucję umarzania należności z tytułu składek oraz § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

Stosownie do treści art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s. należności z tytułu składek, pod którym to pojęciem należy rozumieć składki, odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkową opłatę (art. 24 ust. 2 u.s.u.s.), mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wymienionych w ust. 3 tego artykułu. Wyliczenie zawarte w tym przepisie jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, daje możliwość umorzenia tych należności. Nawet wówczas oznacza to jednak dla organu podejmującego rozstrzygnięcie tylko możliwość umorzenia należności z tytułu składek, a nie prawny obowiązek ich umorzenia. Przy braku całkowitej nieściągalności, ustalanej według kryteriów wskazanych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., organ podejmujący decyzję na podstawie art. 28 ust. 2 tej ustawy pozbawiony jest w ogóle prawnej możliwości umorzenia należności z tytułu składek. Stosownie do dyspozycji art. 28 ust. 2 u.s.u.s. umorzenie składek jest dopuszczalne tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności co bezspornie nie ma miejsca w sytuacji skarżącej, z wyjątkiem szczególnego przypadku, o którym mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. Ten ostatni przepis stanowi bowiem, że należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, jeżeli zobowiązany, zgodnie § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365) wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągałoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Nie ulega wątpliwości, iż rozstrzygnięcie organu administracji publicznej w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek jest rozstrzygnięciem uznaniowym. Oznacza to, iż w takiej sytuacji organ ma prawo wyboru treści rozstrzygnięcia, przy czym zaznaczyć trzeba, iż wybór taki nie może być dowolny i musi wynikać z wszechstronnego oraz dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy (v. wyrok NSA z 2.02.1996 r., sygn. akt II S.A. 2875/95).

Wskazać też trzeba, iż w orzecznictwie sądowym, w szczególności orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie podkreślano szczególną wartość mieszkania, w którym zobowiązany zamieszkuje z rodziną, jako podstawę dla bytu i egzystencji człowieka i jego rodziny ( por. wyrok NSA z 20.03. 2007r .II GSK 345/2006, opubl. Lex 321267, wyrok z 21.05.2009r. II GSK 1045/08, Lex 564200 ). W wyroku z dnia 20 marca 2007 r. sygn. akt II GSK 345/06 NSA zauważył również, że " (...) gdy ustawodawca przewidział możliwość zastosowania umorzenia należności - w uzasadnionych wypadkach- organ odmawiając zastosowania tej instytucji zobowiązany był należycie wykazać, że okoliczności konkretnej sprawy nie uzasadniają potraktowanie jej w sposób szczególny (...) Sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych do środków pomocy państwa, nie jest bowiem zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym (...) norma prawna, która dopuszcza umorzenie należności w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, wobec permanentnie niezadowalającego stanu finansów ubezpieczeń społecznych, nie znalazłaby w praktyce ogóle zastosowania. Takie rozumienie byłoby natomiast sprzeczne ze społeczną funkcją omawianej instytucji prawnej".

W tym miejscu należy przypomnieć, iż ze względu na okoliczności podnoszone przez skarżącą, niezbędny zakres postępowania wyjaśniającego w niniejszej sprawie określał w znacznej mierze powyżej powołany przepis § 3 ust. 1 pkt 1 i pkt 3 ww. rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. Zatem, kierując się treścią tej regulacji prawnej, organ orzekając ponownie w sprawie miał obowiązek szczególnie wnikliwego wyjaśnienia sytuacji majątkowej skarżącej oraz rozważenia, czy zapłata zaległych składek wraz z opłatami dodatkowymi i kosztami upomnienia rzeczywiście może zagrozić egzystencji skarżącej i jej rodziny. Tymczasem w zaskarżonej decyzji ZUS stwierdził jedynie, że opłacenie zaległych składek będzie co prawda stanowić utrudnienie w zaspokojeniu potrzeb życiowych zobowiązanej i jej rodziny, jednak przyznanie ulgi w postaci umorzenia składek stanowi uprawnienie, a nie obowiązek organu.

Ocena materiału dowodowego została zatem niedopuszczalnie ograniczona. Organ wymienił jedynie dochody i wydatki skarżącej nie rozważając jednak ich wpływu na możliwość spłacenia zaległości.

W kontekście tego co wyżej powiedziano podkreślić należy, że w sprawach dotyczących ulg w spłacie należności składkowych, ZUS przytaczając jedynie treść przepisów mających zastosowanie w sprawie i opisując – chociażby szczegółowo – zgromadzony w sprawie materiał dowodowy bez przeprowadzenia jednak wnikliwej jego analizy, dopuszcza się naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. O pobieżnej analizie zgromadzonych dowodów świadczy w szczególności to, iż wymieniając mieszkanie skarżącej wśród składników majątku, z których możliwa byłaby ewentualna egzekucja należnych składek organ nie wziął pod uwagę oczywistych konsekwencji takiego postępowania, z uwzględnieniem jej sytuacji życiowej i majątkowej. Założył, iż fakt posiadania mieszkania jest okolicznością przemawiającą przeciwko umorzeniu zaległych składek, nie dostrzegając przy tym, że egzekucja z nieruchomości doprowadziłaby do pozbawienia rodziny zobowiązanej – i tak znajdującej się już w trudnym położeniu – mieszkania, a tym samym istotnie godziłaby w jej najżywotniejsze interesy. Nie uwzględnił, że mieszkanie to położone jest poza Warszawą, co w znacznej mierze wpływa na jego wartość, nie uwzględnił też znacznego zadłużenia ciążącego na skarżącej związanego z eksploatacją tego lokalu, co spowodowało m.in. odcięcie dopływu ciepłej wody.

Z kolei wskazując samochód skarżącej jako rzecz znacznej wartości, organ nie dostrzegł, iż jest on skarżącej niezbędny do pracy oraz, by dowozić chorego syna na leczenie i do szkoły. Przede wszystkim jednak organ nie wziął pod uwagę, że pozostały do spłaty kredyt na zakup tego samochodu przekracza już znacznie jego obecną wartość rynkową.

Reasumując to co wcześniej powiedziano - trzeba podkreślić, iż uzasadnienie zaskarżonej decyzji zbudowane w oparciu o schemat zawierający: przedstawienie sytuacji materialnej i osobistej strony, treść przepisów regulujących kwestie umorzenia zaległości wobec ZUS oraz jedno zdanie podsumowania, w którym organ stwierdza, że opłacenie zaległych składek będzie stanowić utrudnienie w zaspokojeniu potrzeb życiowych zobowiązanej i jej rodziny, jednocześnie wskazując, że przyznanie ulgi w postaci umorzenia składek stanowi uprawnienie, a nie obowiązek organu, choć bardzo obszerne, bez wątpienia nie spełnia wymogów wskazanych w art. 107 §3 k.p.a. Uzasadnienie jako jeden z elementów decyzji winno bowiem zawierać ocenę zebranego materiału dowodowego, dokonaną przez organ wykładnię stosowanych w sprawie przepisów prawa oraz ocenę przyjętego stanu faktycznego w świetle wskazanych w nim norm prawa materialnego.

Brak prawidłowego uzasadnienia decyzji, zwłaszcza tych o charakterze uznaniowym, uniemożliwia – w przypadku jej zaskarżenia – ustalenie, czy organ nie przekroczył granic przyznanego mu uznania administracyjnego. Swobodne uznanie nie może być bowiem tożsame z dowolnością. Z tego chociażby względu uzasadnienie winno być wnikliwe i logiczne oraz zawierające dostatecznie zindywidualizowane przesłanki występujące w sprawie. Należy przy tym podkreślić, że z uznaniowego charakteru decyzji nie wynika umocowanie do wydania decyzji odmownej w każdych okolicznościach sprawy. W sytuacji bowiem, gdy ustawodawca przewidział możliwość zastosowania umorzenia należności "w uzasadnionych przypadkach", organ odmawiając zastosowania tej instytucji zobowiązany jest należycie wykazać, że okoliczności konkretnej sprawy nie uzasadniają potraktowania jej w sposób szczególny.

Przez właściwe motywowanie decyzji organ realizuje również zasadę przekonywania, wyrażoną w art. 11 k.p.a. Zasada ta nie zostanie zrealizowana, gdy organ pominie milczeniem niektóre dowodowy zgromadzone w sprawie albo nie odniesie się do faktów istotnych dla sprawy i okoliczności podnoszonych przez stronę.

Sąd podkreśla, iż podejmując ponownie decyzję w przedmiocie umorzenia zaległych należności organ powinien opierając się na aktualnej sytuacji finansowej i majątkowej strony rozważyć okoliczności wyżej wskazane, a związane w szczególności z konsekwencjami ewentualnego pozbawienia skarżącej mieszkania. W swoich rozważaniach organ winien w szczególności zwrócić uwagę na ewentualną możliwość umorzenia w całości lub choćby w części zobowiązań wobec ZUS w oparciu o przesłanki zawarte w art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z rozporządzeniem Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r., w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

Z tych względów należało stwierdzić, że zaskarżona decyzja uznaniowa poprzez znaczące ograniczenie rozpatrzenia całości materiału dowodowego oraz lakoniczne uzasadnienie w istotnym zakresie naruszała przepisy postępowania ( art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz 107 §3 k.p.a.), w stopniu, który mógł mieć znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy i na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł jak w sentencji.