Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1180/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2018-06-21 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Stwierdzono nieważność zaskarżonej decyzji
Powołane przepisy: article: art. 2 ust. 1 lit. e
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Skiba Sędziowie WSA Małgorzata Boniecka – Płaczkowska (spr.) WSA Przemysław Żmich Protokolant specjalista Jolanta Dominiak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 czerwca 2018 r. sprawy ze skarg: Skarbu Państwa – Starosty [...] i [...] S.A. w [...] na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] czerwca 2017 r., nr [...] w przedmiocie reformy rolnej 1. stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji w części dotyczącej działki nr [...] o pow. [...] ha; 2. oddala skargę Skarbu Państwa - Starosty [...] w pozostałej części; 3. oddala skargę [...] S.A. w [...] w całości.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z [...] czerwca 2017 r., nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpatrzeniu odwołań M. P., E. D., G. B., A. R. i M. Z. od decyzji Wojewody [...] z [...] września 2014 r., nr [...]

- uchylił decyzję organu I instancji w całości

- stwierdził, że nieruchomość zabudowana budynkami fabrycznymi [...] oraz willą mieszkalną "B." wraz z otaczającym ją parkiem, obejmująca według ewidencji gruntów i budynków obrębu X.-miasto działki: nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...], nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...], nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...], nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha i nr [...] o pow. [...] ha - nie podlegała działaniu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze. zm.).

W uzasadnieniu Minister wskazał, że postępowanie o ustalenie, czy [...] w X., stanowiący część [...] podlegał działaniu przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej zostało wszczęte na wniosek złożony 1 marca 1999 r. przez J. Z.

Decyzją z [...] marca 2001 r., nr [...] Wojewoda [...] stwierdził, że [...] w X. podlega działaniu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, w uzasadnieniu wskazując, że przepisy dekretu, a w szczególności art. 6 nie wyłączały spod przejęcia na Skarb Państwa zakładów przemysłu [...] ([...], [...], [...]), znajdujących się w obrębie majątku ziemskiego. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] maja 2001 r., nr [...] uchylił decyzję Wojewody i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji, wskazując na konieczność uzupełnienia materiału dowodowego.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Wojewoda [...] decyzją z [...] września 2001 r., nr [...] stwierdził, że [...] został przejęty na mocy art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, bowiem jako jednostka organizacyjna funkcjonalnie powiązana z gospodarstwem rolnym, jakim była [...] mieści się w definicji nieruchomości ziemskiej. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] kwietnia 2002 r., nr [...] utrzymał w mocy decyzję organu I instancji.

Wobec śmierci J. Z. do postępowania wstąpili jego spadkobiercy: M. P., E. D., A. R., G. B. i M. Z. (postanowienie SR dla W. [...] z [...] I 2003 r., sygn. akt [...]).

Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokiem z 24 czerwca 2004 r., sygn. akt IV S.A. 207/02) uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody [...]. Sąd wskazał m.in., że nieruchomość zabudowana [...] nie znajdowała się na terenie nieruchomości ziemskich, o których mowa w art. 2 dekretu, lecz na terenie miasta X. Już tylko ta okoliczność wykluczała możliwość uznania, że nieruchomość ta podlegała działaniu dekretu o reformie rolnej.

Decyzją z [...] kwietnia 2005 r., nr [...] Wojewoda [...] uznał, że nieruchomość zabudowana [...] podpadała pod działanie przepisów dekretu o reformie rolnej. W dniu wejścia w życie przepisów dekretu, tj. 13 września 1944 r. – X. nie był miastem. Prawa miejskie uzyskał dopiero na podstawie uchwały Rady Miejskiej z [...] grudnia 1989 r., nr [...] w sprawie utworzenia miasta X. w województwie [...]. Decyzją z [...] stycznia 2006 r., nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi uchylił decyzję organu I instancji i umorzył postępowanie, wskazując na niewłaściwość organów administracji do wydawania decyzji w żądanym zakresie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 5 września 2006 r., sygn. akt IV SA/Wa 640/06 uchylił zaskarżoną decyzję Ministra podnosząc, że umorzenie postępowania administracyjnego w przedmiotowej sprawie pozostaje w sprzeczności z oceną prawną wynikającą z wyroku Sądu z 24 czerwca 2004 r.

Następnie Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] czerwca 2007 r., nr [...] utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] kwietnia 2005 r. stwierdzając, że nieruchomość podpadała pod działanie przepisów dekretu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokiem z 30 października 2007 r., sygn. akt IV SA/Wa 1579/07 uchylił zaskarżoną decyzję i decyzję organu l instancji. Sąd wskazał między innymi, że ustalenie, iż X. we wskazanej dacie był miastem będzie, jak wyjaśnił Sąd w wyroku z 24 czerwca 2004 r., wykluczało możliwość uznania, że nieruchomość podlegała działaniu dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Ustalenie przeciwne będzie skutkowało natomiast koniecznością przeprowadzenia przez organ postępowania mającego na celu wyjaśnienie, czy nieruchomość zabudowana [...] w X. miała charakter ziemski. Ponadto należy ustalić, czy w związku z wpisaniem nieruchomości do rejestru przedsiębiorstw miała ona charakter ziemski w takim znaczeniu, jak wskazał na to Sąd w wyroku z 24 czerwca 2004 r.

Decyzją z [...] maja 2008 r., nr [...] Wojewoda [...] uznał, że sporna nieruchomość została zasadnie przejęta na rzecz Skarbu Państwa na podstawie dekretu o reformie rolnej. Minister decyzją z [...] lipca 2008 r., nr [...] uchylił zaskarżoną decyzję i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia. Wyjaśnił, że w sprawie orzekał Sąd, a z akt sprawy nie wynika, żeby Wojewoda przeprowadził postępowanie zgodnie z wytycznymi Sądu.

Decyzją z [...] kwietnia 2009 r. Wojewoda [...] orzekł, że nieruchomość zajęta pod [...] X., oznaczona nr działek: [...] o pow. [...] ha, [...] o pow. [...] ha, [...] o pow. [...] ha, [...] o pow. [...] ha, [...] o pow. [...] ha, [...] o pow. [...] ha podpadała pod działanie przepisów dekretu o reformie rolnej.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] czerwca 2009 r., nr [...] uchylił decyzję Wojewody i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia. W uzasadnieniu wskazał, że organ nie uwzględnił wytycznych zawartych w wyrokach Sądu z 24 czerwca 2004 r. i z 30 października 2007 r. oraz poprzedniej decyzji Ministra.

Wojewoda [...] decyzją z [...] lutego 2010 r., nr [...] orzekł, że nieruchomość zajęta pod [...] X., oznaczona obecnie w ewidencji gruntów nr działek: [...] o pow. [...] ha, [...] o pow. [...] ha, [...] o pow. [...] ha, [...] o pow. [...] ha, [...] o pow. [...] ha, [...] o pow. [...] ha, stanowiąca część nieruchomości ziemskiej X. w Ordynacji Z. podpadała pod działanie przepisów dekretu o reformie rolnej.

Decyzją z [...] sierpnia 2010 r., nr [...] Minister uchylił zaskarżoną decyzję w całości i umorzył postępowanie przed organem I instancji. Organ odwoławczy przyjął, że brak jest podstawy prawnej do merytorycznego rozpoznania wniosku. W ocenie Ministra sprawy takie winny być rozpoznawane przez sądy powszechne.

Wyrokiem z 15 lutego 2011 r., sygn. akt IV SA/Wa 1950/10 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Sąd powołał m.in. podjętą 10 stycznia 2011 r. przez Naczelny Sąd Administracyjny w składzie siedmiu sędziów uchwałę (sygn. akt 1 OPS 3/10), że § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej może stanowić podstawę do orzekania w drodze decyzji administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] lutego 2013 r. nr [...] uchylił w całości decyzję Wojewody [...] z [...] lutego 2010 r. i przekazał sprawę organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia. Uzasadniając stanowisko wskazał między innymi, że konieczne będzie bezsporne ustalenie, jakie konkretnie nieruchomości (ewentualnie części nieruchomości) zostały zajęte pod [...] X., które z nich objęte są żądaniem strony, a następnie w jaki sposób były one wykorzystywane. Obszar objęty decyzją nie został bowiem sprecyzowany, nie wskazano granic gruntu objętego wnioskiem, nie ustalono, jakie nieruchomości zostały zajęte pod [...] w X., jakie zabudowania znajdowały się na poszczególnych działkach, jaki miały charakter i przeznaczenie i jaką pełniły funkcję 1 września 1939 r. Ponadto zauważono, że w toku postępowania nie wykazano, ażeby nieruchomość zabudowana willą "B." położoną na działce nr [...], była funkcjonalnie powiązana z nieruchomością zajętą pod [...] X.

W piśmie z [...] sierpnia 2013 r. wnioskodawcy doprecyzowali przedmiot żądania, występując z wnioskiem o wydanie decyzji stwierdzającej, że część nieruchomości zabudowanej budynkami fabrycznymi [...] oraz willą mieszkalną "B." wraz z otaczającym ją parkiem, obejmująca według ewidencji gruntów i budynków obrębu X.-miasto działki: nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...], nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...], nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...], nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha i nr [...] o pow. [...] ha nie podlegała działaniu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Z uwagi na okoliczność, że po sprecyzowaniu wniosku przedmiotem postępowania została objęta również działka nr [...], na której znajduje się tzw. willa "B." organ I instancji włączył do przedmiotowego postępowania odrębnie prowadzone dotychczas postępowanie dotyczące tejże nieruchomości.

Wojewoda [...] decyzją z [...] września 2014 r., nr [...] stwierdził, że nieruchomość zabudowana budynkami fabrycznymi [...] oraz willą mieszkalną "B." wraz z otaczającym ją parkiem, obejmująca według ewidencji gruntów i budynków obrębu X. - miasto działki: nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...], nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...], nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha i nr [...] o pow. [...] ha - podlegała działaniu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. W uzasadnieniu wskazano, że w dniu wejścia w życie dekretu X. nie miał statusu miasta, wobec czego nieruchomość zabudowana budynkami fabrycznymi [...] oraz willą "B." znajdowała się na terenie wiejskim. Zdaniem organu I instancji sporne nieruchomości mogły być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej i sadowniczej. Bez zaplecza majątku X. i innych majątków ziemskich [...], [...] nie mógł funkcjonować.

Odwołanie od decyzji Wojewody złożyli: M. P., E. D., G. B., A. R. i M. Z. Decyzji zarzucono naruszenie prawa materialnego, tj. art. 2 ust. 1 lit. e) w zw. z art. 1 ust. 1 dekretu wskutek błędnego ustalenia, że Osada X. (osada urzędniczo-robotnicza, silny organizm o charakterze miejskim) stanowiła nieruchomość ziemską, o której mowa w tym przepisie oraz poprzez przyjęcie, że majątek folwarku X., graniczący z nieruchomościami położonymi w Osadzie X., wykorzystywany do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie spełniał wymogi obszarowe do upaństwowienia w trybie dekretu i z mocy prawa podczas, gdy [...] położony na terenie Osady w X. nie mógł zostać przejęty, jako położony na terenie folwarku podobnie, jak nieruchomość zabudowana willą "B." wraz z otaczającym parkiem, a także inne zabudowane nieruchomości objęte wnioskiem. Zakwestionowano prawidłowość przyjęcia, że nieruchomości te położone były na nieruchomości wiejskiej. Osada urzędniczo-robotnicza nie posiadająca statusu miasta, ale stanowiąca silny organizm o charakterze miejskim zarówno jako siedziba [...], jak również w okresie po 1945 r., posiadająca zabudowę miejską oraz wszelkie urządzenia użyteczności publicznej (własną policję, straż pożarną, urząd pocztowy, sąd, szkołę, szpital, kino, kościół), zamieszkana przez wykwalifikowanych urzędników oraz robotników przemysłowych i fabrycznych, a także kadrę kierowniczą rodowej Ordynacji Z. nie stanowi terenu wiejskiego, a w konsekwencji nie może podpadać pod działanie dekretu, jako nadająca się na cele opisane w art. 1 ust. 2 lit. a)-e) dekretu. Zarzucono także dokonanie błędnej wykładni art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu poprzez przyjęcie, że surowce rolne pochodzące z gospodarstwa rolnego, jakim był folwark X. wraz z pozostałą częścią Dóbr Ordynacji Z. zapewniały zaplecze dla funkcjonowania działalności wytwórczej w rolnictwie. Odwołujący podnieśli, że organ I instancji pominął okoliczność, że Ordynacja Z. stanowiła majątek o zróżnicowanym charakterze z przewagą przemysłu leśnego oraz zakładów przemysłowych ([...] % majątku to grunty leśne; [...]% grunty rolne i zakłady przemysłowe - tartaki, fabryka [...], elektrownie, cukrownie) była w zasadzie majątkiem leśno-przemysłowym, nie rolnym. Zdaniem wnioskodawców sporne nieruchomości nie były w żaden sposób funkcjonalnie powiązane z częścią nieruchomości, która była wykorzystywana do prowadzenia działalności rolniczej. Stanowiły bowiem całość kompleksu przemysłowego w Osadzie X. Ponadto decyzja narusza, zdaniem odwołujących, art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu w zw. z art. 40 § 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z 27 czerwca 1934 r. Kodeks handlowy oraz art. 1 i 2 oraz art. 13 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z mocą ustawy Prawo przemysłowe, poprzez ich błędną wykładnię i uznanie, że przedsiębiorstwo handlowe [...] w X. może stanowić nieruchomość ziemską przeznaczoną na cele reformy rolnej; oraz w zw. z art. 3 ust. 1 lit. A pkt 14) ustawy z 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, poprzez niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że [...] o zdolności produkcyjnej powyżej [...] rocznie mogły stanowić nieruchomość ziemską przeznaczoną na cele reformy rolnej; ponadto w zw. z art. 1 ust. 2 dekretu wskutek uznania, że [...] stanowią przedsiębiorstwa przemysłu rolnego (spożywczego) bez konieczności wykazania istnienia związku funkcjonalnego pomiędzy nieruchomością fabryczną, a nieruchomością ziemską (rolną). Zarzucono także nieprawidłowe uznanie, że nieruchomość mieszkalna willa "B." zamieszkana przez urzędnika ordynacyjnego - buchaltera H. B. stanowiła nieruchomość ziemską, a tym samym naruszenie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Decyzji Wojewody [...] zarzucono także naruszenie szeregu przepisów postępowania: art. 153 ustawy ppsa, poprzez pominięcie oceny prawnej wyrażonej w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 24 czerwca 2004 r., art. 138 § 2 pkt 2 kpa, m.in. poprzez nieuwzględnienie wskazań zawartych w decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] lutego 2013 r., a także art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa poprzez niewyczerpujące zebranie dowodów oraz ich błędną ocenę.

P. [...] L. SA w L. wniosła o utrzymanie w mocy decyzji Wojewody. Argumentacja o miejskim charakterze nieruchomości jest, zdaniem Spółki, chybiona. W dniu wejścia w życie dekretu X. nie był miastem. Prawa miejskie uzyskał dopiero w 1989 r. W sensie formalnym zatem nieruchomość znajdowała się na obszarze wiejskim. Status wiejski nieruchomości potwierdza między innymi dowód, jakim jest postanowienie Wojewódzkiej Komisji do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw, z którego wynika, że przedsiębiorstwo [...] w X., ogłoszone w wykazie przedsiębiorstw w L. z [...] sierpnia 1947 r. zostało z tego wykazu wykreślone, a przyczyną skreślenia, jak wynika z uzasadnienia postanowienia był fakt, że [...] ten stanowił już własność Skarbu Państwa, jako część składowa nieruchomości ziemskiej, przejętej na podstawie dekretu o reformie rolnej. Podnoszone przez odwołujących cechy Osady X., które miałyby świadczyć o jej miejskim charakterze nie wykluczają wiejskiego, a zatem także ziemskiego charakteru nieruchomości. Sama nazwa Osada X świadczy o jej wiejskim, a nie miejskim charakterze.

Rozpoznając sprawę Minister wskazał, że zgodnie z art. 153 ppsa ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. Oznacza to, że wyżej powołany przepis ma charakter bezwzględnie obowiązujący. Ani organ administracji publicznej, ani sąd, orzekając ponownie w tej samej sprawie, nie mogą nie uwzględnić oceny prawnej i wskazań wyrażonych wcześniej w orzeczeniu sądu. Ocena prawna traci moc wiążącą w przypadku zmiany prawa, zmiany istotnych okoliczności faktycznych sprawy zaistniałych po wydaniu wyroku, bądź w przypadku wzruszenia we właściwym trybie orzeczenia zawierającego ocenę prawną (żadna z tych okoliczności nie miała miejsca w omawianej sprawie), lecz nie w wyniku odmiennej oceny znanych już i ocenionych faktów i dowodów.

Minister wskazał, że decyzja Wojewody [...] z [...] września 2014 r. nie odpowiada wskazaniom zawartym w wyrokach Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 24 czerwca 2004 r., sygn. akt IV SA 207/02, z 5 września 2006 r., sygn. akt IV SA/Wa 640/06, z 30 października 2007 r., sygn. akt IV SA/Wa 1579/07 oraz z 15 lutego 2011 r., sygn. akt IV SA/Wa 1950/10, a tym samym narusza art. 153 ppsa.

Minister stwierdził, że w sprawie nie są kwestionowane ustalenia faktyczne poczynione przez organ I instancji (umiejscowienie obiektu, historia powstania, etc.), lecz ich ocena. Minister uznał, że postępowanie dowodowe przeprowadzone zostało wyczerpująco, z tym, że organ I instancji wyciągnął wadliwe wnioski prowadzące w rezultacie do błędnego rozstrzygnięcia. W ocenie organu odwoławczego znajduje w sprawie zastosowanie art. 138 § 1 pkt 2 kpa, bowiem wadliwość dotyczy jedynie zważenia i osądu zebranego materiału dowodowego oraz prawidłowego i wszechstronnego uzasadnienia decyzji. Prawidłowo przeprowadzone postępowanie, zdaniem Ministra, powinno prowadzić do odmiennego rozstrzygnięcia. Minister uznał, że doszło także do naruszenia przepisów prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej oraz przepisów rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonywania dekretu PKWN o reformie rolnej. Zdaniem Ministra przedstawiona w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji interpretacja przepisów dekretu jest błędna i przeciwstawiająca się stanowisku i ocenom wyrażonym przez Trybunał Konstytucyjny i Sąd Najwyższy (uchwała TK z 19 IX 1990 r., W 3/89 i wyrok SN z 25 I 1995 r., III ARN 277/94), a także ugruntowanemu orzecznictwu Naczelnego Sądu Administracyjnego. Uzasadnia to konieczność uchylenia decyzji Wojewody [...] z [...] września 2014 r.

Minister podniósł, że w wyroku z 24 czerwca 2004 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził między innymi, że nieruchomość zabudowana [...] nie znajdowała się na terenie nieruchomości ziemskich, o których mowa w art. 2 dekretu, lecz na terenie miasta X. Już tylko ta okoliczność, zdaniem Sądu (bez potrzeby rozważania, czy [...] jest przedsiębiorstwem rolnym) wykluczała możliwość uznania, że nieruchomość ta podlegała działaniu dekretu o reformie rolnej. Za błędne Sąd uznał stanowisko organów, że nieruchomość położona na terenie miasta X, zabudowana browarem podlegała przejęciu na cele reformy rolnej, jako powiązana z majątkiem ziemskim "przez osobę właściciela". Taka interpretacja dekretu i celów, jakie dekret ten miał spełniać nie znajduje oparcia ani w przepisach tego dekretu, ani w treści manifestu PKWN. Żaden z tych aktów nie przewidywał konfiskaty wszelkiego mienia należącego do właścicieli ziemskich, niezależnie od tego czy mienie to było nieruchomością ziemską czy miejską. Żaden też z aktów prawnych wydanych w tym okresie nie przewidywał nacjonalizacji ordynacji, jako zbioru nieruchomości, bez względu na charakter tych nieruchomości. Zdaniem Sądu, przywołując treść art. 6 dekretu przeoczono, że przepis ten dotyczy nieruchomości ziemskich wymienionych w art. 2 "wraz z budynkami i całym inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na tych nieruchomościach przedsiębiorstwami przemysłu rolnego". Ponadto, w opinii Sądu, ocena czy określona nieruchomość wchodziła w sensie prawnym w skład kompleksu ziemskiego przejmowanego na cele reformy rolnej nie mogła być dokonana w oderwaniu od przeznaczenia i faktycznego wykorzystania tej nieruchomości.

Odwołując się do wyroku z 24 czerwca 2004 r., w kolejnym wyroku z 30 października 2007 r. (sygn. akt IV SA/Wa 1579/07), Sąd wskazał, że obowiązkiem organu było w pierwszej kolejności ustalić jaki status posiadała miejscowość X w dacie wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Sam fakt, że X uzyskał prawa miejskie [...] stycznia 1990 r. nie przemawia za tym, że takich praw nie posiadał [...] września 1944 r. W historii znane są bowiem przypadki utraty bądź odzyskiwania praw miejskich przez miejscowości. Stwierdzenie, że X we wskazanej dacie był miastem będzie wykluczało możliwość uznania, że nieruchomość podlegała działaniu dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Ustalenie przeciwne będzie skutkowało natomiast koniecznością przeprowadzenia przez organ postępowania mającego na celu wyjaśnienie, czy nieruchomość zabudowana browarem miała charakter ziemski, to jest, czy mogła być wykorzystywana na cele produkcji roślinnej, zwierzęcej lub sadowniczej. Ponadto należało określić, czy w związku z wpisaniem nieruchomości do rejestru przedsiębiorstw ([...] listopada 1922 r. przedsiębiorstwo [...] w X zostało wpisane do Rejestru Handlowego, jako odrębne przedsiębiorstwo zatrudniające [...] pracowników, którego właścicielem był kupiec M. [...]) nieruchomość ta miała charakter ziemski w takim znaczeniu, jak wskazał na to Sąd w wyroku z 24 czerwca 2004 r. Skarżący podnosili, że od szeregu lat, to jest jeszcze przed rokiem 1939 na nieruchomości prowadzona była działalność przemysłowa, a nie rolnicza.

Minister wyjaśnił, że na podstawie § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN strona mogła ubiegać się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Przy określaniu zakresu zastosowania dekretu o reformie rolnej bardzo istotne znaczenie mają cele, na jakie miały być przeznaczone przejmowane nieruchomości. Odpowiednio do art. 1 ust. 2 dekretu przeprowadzenie reformy rolnej obejmowało: upełnorolnienie istniejących gospodarstw karłowatych, małorolnych i średniorolnych, tworzenie nowych samodzielnych gospodarstw rolnych dla bezrolnych, robotników i pracowników rolnych oraz drobnych dzierżawców, którzy prowadzili samodzielne gospodarstwo domowe, a praca na roli stanowiła dla nich zawód dający główne źródło utrzymania, tworzenie w pobliżu miast i ośrodków przemysłowych gospodarstw dla produkcji ogrodniczo- warzywniczej, zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół oraz poddanych zarządowi państwowemu lub samorządowemu ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego, zarezerwowanie odpowiednich terenów pod budowę miast, kolonii mieszkaniowych i ogródków działkowych oraz terenów na potrzeby wojskowe, komunikacji publicznej lub melioracji.

Dla realizacji celów reformy rolnej miały być przejmowane na własność Państwa nieruchomości ziemskie sklasyfikowane według kryteriów podmiotowych i przedmiotowych wyszczególnione w art. 2 ust. 1 lit. b, c, d, e. W szczególności art. 2 ust. 1 lit. e) określił, że na cele reformy rolnej przeznaczone zostają nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województwa poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.

Minister wskazał, że w przypadku ustalenia, że dana nieruchomość spełniała normy obszarowe, przechodziła z mocy prawa, bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości na własność Skarbu Państwa - była obejmowana niezwłocznym zarządem państwowym wraz z budynkami i całym inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na tych nieruchomościach przedsiębiorstwami przemysłu rolnego.

Na podstawie zaświadczenia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego dokonywano jedynie wpisu w księdze wieczystej Skarbu Państwa w miejsce dotychczasowych właścicieli.

Minister wyjaśnił, że dekret nie definiował pojęcia nieruchomości ziemskiej na potrzeby przeprowadzenia reformy rolnej. Naczelny Sąd Administracyjny niejednokrotnie podkreślał, że pojęcie nieruchomości ziemskiej z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu zdefiniował Trybunał Konstytucyjny stwierdzając w uchwale z 19 września 1990 r. (Dz. U. z 1990 r. Nr 66, poz. 396), że należy przyjąć, iż ustawodawca poprzez określenie nieruchomości przymiotnikiem ziemskie miał na względzie te obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy. Intencją ustawodawcy było natomiast przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości albo ich części, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, z tym, że przez inne podmioty. Dekret nie dotyczył bowiem wszelkich nieruchomości, a jedynie nieruchomości określonego rodzaju, a mianowicie tych, służących realizacji celów wskazanych w art. 1 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Skoro zaś cele reformy rolnej polegały na tworzeniu lub powiększaniu gospodarstw rolnych, to na jego podstawie Państwo (by te cele zrealizować) mogło przejąć tylko te nieruchomości ziemskie, które się do tego nadawały.

Minister wskazał, że zabudowane budynkami fabrycznymi [...] nieruchomości, jak również willa "B.", graniczące bezpośrednio z terenem obecnego [...] Parku Narodowego (działka nr [...]), znajdujące się w pobliżu Pałacu [...], budynków Zarządu [...] i [...] na wodzie, w znacznej odległości od folwarku X nie nadawały się na cele reformy rolnej.

Jak wynika z załączonej do akt dokumentacji Archiwum Państwowego w Z. X położony jest nad W. na R., w jego zachodniej i środkowej części. Jego historyczne początki sięgają końca XVI w., kiedy to w 1593 r. kanclerz i hetman wielki koronny J, Z, nabył włość [...], obejmującą tereny dzisiejszej miejscowości. Wówczas to utworzono rezerwat [...] - X, od którego nazwę przyjęła osada (miejscowość [...]). Trzymano w nim zwierzęta, wśród nich [...],[...] ([...] jest symbolem [...] Parku Narodowego). W połowie XVII stulecia przy rezerwacie powstał pałacyk [...], który gościł królów polskich. Obok dworca [...] i parkanu zaczęły powstawać zakłady przemysłowe ([...], [...], [...] i [...], [...], [...], [...], [...]) oraz inne instytucje i budynki mieszkalne. Na przełomie XVII i XVIII wieku utworzono folwark [...].

Z faktów historycznych powszechnie znanych wynika, że w 1812 r. z Z. (miasta- [...]) do X przeniesiono siedzibę [...] i to ze X zarządzano całą [...]. Administrację Generalną [...] w X podzielono na działy: administracyjny, prawny, polityczny i ekonomiczny, stawiając na czele każdego z nich kierownika. W przededniu I wojny światowej Ordynacja dobrze prosperowała. Dochód przynosiła z folwarków, gospodarki leśnej, przemysłowej i handlu. W jej skład wchodziło [...] folwarków podzielonych między trzy klucze ziemskie ([...], [...], [...]) i tzw. administrację [...]. Pracowało w niej [...] [...], [...] [...], [...] [...], [...] [...], [...] [...], [...] [...], [...] w K., fabryka wyrobów [...], [...] nasion, [...] i [...]. W 1922 r. [...] liczyła [...] ha i była [...] majątkiem ziemskim II Rzeczypospolitej. Podstawą gospodarki [...] były lasy o powierzchni [...] ha, skupione w [...] leśnictwach.

Dla potrzeb Zarządu [...] na początku XIX w. w X naprzeciw kościółka na [...] (z lat 1741 - 1747) wybudowano kompleks budynków w stylu klasycystycznym. Na początku III dekady XIX w. w X powstała szkółka [...], wzniesiono [...], założono [...]. Utworzono fabrykę [...], produkowano [...], [...]i [...]. W X końca XIX w. funkcjonowały: urząd gminy i sąd gminny. W 1880 r. rozpoczęto budowę pałacu dla [...].

Minister wyjaśnił, że z treści uzasadnienia uchwały nr dla [...] Gminnej Rady Narodowej w X z dla [...] maja 1988 r. w sprawie wystąpienia z wnioskiem o utworzenie miasta X wynika, że wprawdzie w swej prawie [...]-letniej historii X nigdy nie był miastem, jednakże charakter zabudowy, zajęcia ludności i pełnione funkcje od dawna przemawiały za przyznaniem mu takiego statusu. Funkcjonujący w pierwszym okresie swojego istnienia, jako otoczenie leśnego pałacyku myśliwskiego X, z czasem rozwinął się do prężnego ośrodka administracyjnego [...] ze znaczną koncentracją zakładów przemysłowych. Jak wskazano w uchwale - należy domniemywać, że jedynie przypadek oraz brak większego zainteresowania XVII-XVII wiecznych decydentów dla [...] zadecydowały o nieubieganiu się o prawa miejskie - ponieważ X ze względu na zabudowę, rozwinięty przemysł i dużą liczbę ludności wyodrębniał się z okolicznych wsi, a nawet miast.

Organ odwoławczy podniósł, że miasto X w sensie formalnym utworzono dopiero uchwałą Rady Ministrów z dla [...] grudnia 1989 r. (M.P. z 1989 r. Nr dla [...], poz. dla [...]), jednakże nie może budzić wątpliwości, że badane nieruchomości położone były na terenie miejscowości posiadającej miejski charakter. Z samej definicji miasta wynika, że jest to jednostka osadnicza, charakteryzująca się dużą intensywnością zabudowy, małą ilością terenów rolniczych oraz ludnością pracującą poza rolnictwem (w przemyśle lub w usługach). Przyznania takiego charakteru miejscowości X już przed rokiem 1939 nie sposób odmówić.

Organ wskazał, że szkic lokalizacji nieruchomości "Dawnej [...].", objętych opracowaniem do celów prawnych na tle planu osady X N/W. należącej do Dóbr [...], złożony w Archiwum Państwowym w L., sporządzony przez geodetę M. W. obrazuje położenie nieruchomości zabudowanych budynkami fabrycznymi dla [...] (zespołu dla [...], zlokalizowanego przy ul. B.) oraz willą mieszkalną "B." wraz z otaczającym ją parkiem, obejmujących według ewidencji gruntów i budynków obrębu X- miasto działki: nr dla [...] o pow. dla [...] ha, nr dla [...] o pow. dla [...] ha, nr dla [...] o pow. dla [...], nr dla [...] o pow. dla [...] ha, nr dla [...] o pow. dla [...], nr dla [...] o pow. dla [...] ha, nr dla [...] o pow. dla [...] ha, nr dla [...] o pow. dla [...] ha, nr dla [...] o pow. dla [...] ha, nr dla [...] o pow. dla [...] ha, nr dla [...] o pow. dla [...] ha, nr dla [...] o pow. dla [...], nr dla [...] o pow. dla [...] ha, nr dla [...] o pow. dla [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha, nr [...] o pow. [...] ha. nr [...] o pow. [...] ha i nr [...] o pow. [...] ha. Nieruchomości te położone są tuż przy [...] Parku Narodowym (działka nr [...] bezpośrednio przylega do parku narodowego); tuż przy nieruchomościach fabrycznych [...] na południe znajduje się Pałac [...] (sąsiadujący z Willą B.; obecnie w pałacu tym mieści się Dyrekcja [...] Parku Narodowego), a na północ od tych nieruchomości - kościółek na wodzie pw. J. [...]. Naprzeciwko kościółka - na wschód - mieszczą się natomiast budynki Zarządu [...]; na północ od kościółka na wodzie [...], dalej rzeka W.; za rzeką domy mieszkalne administracji oraz wyłuszczarnia nasion na wschód od domów mieszkalnych administracji, a także fabryka mebli i leśniczówka na zachód. Natomiast folwark X znajdujący się w pobliżu willi "R." znajduje się w znacznej odległości od wymienionych nieruchomości, na północny zachód od fabryki [...]. Na mapie zaznaczono również szkołę, kino, gospodę (na zachód od kościółka) oraz pocztę, aptekę, szpital, urząd gminy i plac targowy znajdujące się w pobliżu domów mieszkalnych administracji.

Prowadzone początkowo odrębnie postępowanie dotyczące tzw. willi "B.", nieruchomości zabudowanej, położonej na działce nr [...] zostało włączone do niniejszego postępowania. Działka ta jest bowiem funkcjonalnie połączona z [...]. Działki nr [...], nr [...], nr [...], nr [...] i [...] - stanowią jedną niepodzielną nieruchomość, będącą własnością Skarbu Państwa, której dzierżawcą jest [...] SA w L..

Willa "B." została wybudowana w 1890 r. dla ścisłego kierownictwa zarządu Dóbr [...] (karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa Krajowego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków w W. Nr [...] dla obiektu willa "B."). Zamieszkiwał w niej szef [...] H. B. Nieruchomość ta położona jest w sąsiedztwie Pałacu [...] (nie objętego niniejszym postępowaniem). W trakcie oględzin ustalono, że znajduje się w bardzo złym stanie technicznym.

Działka nr [...] nigdy nie była wykorzystywana do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, pełniąc jedynie funkcję mieszkalną (rezydencjonalną).

Minister wskazał, że już sam opis usytuowania objętych wnioskiem nieruchomości, ich lokalizacja w pobliżu nieruchomości nie posiadających ziemskiego charakteru (lasy, tereny zabudowane, w zasadzie zbiór nieruchomości o cechach zespołów dworsko -pałacowo - parkowych, nie wykorzystywanych do produkcji rolnej), a także ich charakter i sposób wykorzystania (zabudowania fabryczne przedsiębiorstwa prowadzącego działalność handlową), prowadzi do wniosku, że nie stanowiły one nieruchomości ziemskich (nieruchomości o charakterze rolniczym) - nie były bowiem wykorzystywane i przeznaczone na cele rolnicze, tj. do produkcji roślinnej, zwierzęcej lub sadowniczej i już z tej tylko przyczyny nie mogły podlegać przejęciu na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Dekret nie dotyczył wszelkich nieruchomości, a jedynie tych nieruchomości, które mogły służyć realizacji jego celów wskazanych w art. 1. Skoro zaś cele reformy rolnej polegały przede wszystkim na tworzeniu lub powiększaniu gospodarstw rolnych, to na jego podstawie Państwo (by te cele zrealizować) mogło przejąć tylko te nieruchomości ziemskie, które się do tego nadawały. Badane nieruchomości nie mogły spełnić celów reformy rolnej, rozumianej w opisany sposób - nie mogły być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie, na cele produkcji roślinnej, zwierzęcej lub sadowniczej. Minister podkreślił, że badane nieruchomości nie wchodziły w skład folwarku przejętego na cele reformy rolnej, co również potwierdza, że nie miały charakteru ziemskiego. Stanowiły resztówkę przejętego majątku, o czym jednoznacznie świadczą dowody pośrednie: protokół spisany [...] września 1945 r. w sprawie przekazania zakładu przemysłowego [...], znajdującego się w resztówce majątku X na rzecz Powiatowej Spółdzielni "[...]" w Z. oraz postanowienie Wojewódzkiej Komisji do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw w L. z [...] sierpnia 1947 r., nr [...], z którego między innymi wynika, że przedsiębiorstwo z powołaniem się na dekret z 12 czerwca 1945 r. o przeniesieniu własności resztówek majątków rozparcelowanych na spółdzielnie Samopomocy [...] (Dz. U. z 1945 r. Nr 27, poz. 162) przekazane zostało spółdzielni.

Minister podkreślił, że celem żadnego z dekretów nacjonalizacyjnych, a także ustawy z 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz.U. z 1946 r., Nr 3, poz. 17) nie było upaństwowienie każdego [...], czy też każdej nieruchomości Ordynacji, co też podnosiły sądy orzekające w analizowanej sprawie (por. wyroki WSA w Warszawie z 24 VI 2004 r. oraz z 30 X 2007 r.).

Minister zauważył, że szczegółowy opis położenia i oszacowanie [...] X zawiera protokół z [...] lipca i [...] września 1946 r. (z oględzin Państwowego [...] X). Wynika z niego, że ogólna powierzchnia przejętego [...] (kompleksu fabrycznego) wynosiła około [...] ha [...] a gruntów znajdujących się pod osiedlem, zabudowaniami, ogrodami, stawem i drogami. Wśród zabudowań protokół wymienia: gmach zasadniczy [...] (fabryki) składający się z gmachu głównego i suszarni [...], salę maszyn i kotłowni; murowaną lodownię; przybudówkę; szopę na narzędzia; budynek ekonomiczny przy budynku mieszkalnym; kilka budynków gospodarczych; szopę na materiały drewniane; piwnice murowane dla pracowników przy domach, piwnice murowane jako skład na benzynę; szopy drewniane; stajnię i wozownię; stodołę; zabudowania gospodarcze przy budynkach: przybudówki; domy murowane mieszkalne z cegły, w tym domy piętrowe (są to domy dla służby; dom tzw. "[...]"; domy dla pracowników [...]; dom [...]), domy drewniane.

W protokole z [...] września 1945 r. w sprawie przekazania zakładu przemysłowego spółdzielni opisano również przejmowany majątek nieruchomy, tj. budynek - gmach fabryczny główny wraz z przybudówkami, lodownię z przybudówką, suszarnię drewna, garaże - murowane, [...] budynków mieszkalnych dla pracowników [...] wraz z należącymi do nich budynkami gospodarczymi. Granice terenu stanowiącego przedmiot postępowania zostały ustalone przez organ I instancji na aktualnych działkach ewidencyjnych w trakcie przeprowadzonych oględzin. Z czynności tej został spisany protokół z [...] maja 2014 r., do którego załączono mapy z zaznaczeniem poszczególnych badanych nieruchomości (załączniki nr 1 i 2). Ustalono w ten sposób, że budynek produkcyjny "starego" [...] powstałego w latach 1805-1806 wraz z elementami urządzeń przemysłowych oraz mury "nowego" [...] powstałego w latach 1834-1836, a także maszyna parowa zainstalowana w 1936 r., dawna portiernia i ujście wody [...] znajdują się na działce nr [...]. Na działce tej znajdują się również budynek stanowiący stację trafo, loch (piwnica). Dawny drewniany biurowiec, wybudowany przed rokiem 1939, znajduje się na działce nr [...]. Na działce nr [...] - budynek [...]. Ujęcie wody dla [...], które jest nadal wykorzystywane przy produkcji [...] oraz tzw. "Willa B." usytuowane są na działce nr [...]. Kolejny budynek, który przed rokiem 1939 pełnił funkcję przemysłową znajduje się na działce nr [...] (wybudowany w 1802 r.). Działka nr [...] przylega bezpośrednio do [...] Parku Narodowego.

Budynek [...] oraz budynek portierni objęte są ochroną konserwatorską decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z [...] stycznia 1969 r., nr [...].

Willa "B.", zlokalizowana na działce nr [...] znajduje się na obszarze wpisu do rejestru zabytków części układu przestrzennego X, ujętego w wojewódzkiej ewidencji zabytków (dokumentacja Ośrodka Dokumentacji Zabytków w W. - karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa Nr [...]). Szczegóły działalności [...] w X zostały przeanalizowane w załączonych do zgromadzonego materiału dowodowego publikacjach, tj. Historia [...] w X 1806-1986 i 160-Iecie [...] w X. Wynika z nich jednoznacznie, że nieruchomość ta stanowiła zespół budynków fabrycznych [...], którego podstawową działalnością była produkcja [...] (głównie [...]) i jego sprzedaż (działalność przemysłowa i handlowa). Produkcja [...] wynosiła w 1939 r. do [...] tys. hl. W okresie II wojny światowej [...] pracował wyłącznie dla okupanta. [...] rozprowadzano w beczkach [...] litrowych oraz w butelkach. Dzienny obciąg wynosił [...] do [...] hl oraz [...] butelek. Produkowano głównie [...]. [...] posiadał własne kierownictwo (kierownikiem w latach 1908-1938 był P. J.) i własne pomieszczenia biurowe: biuro kierownika, rachubę, kasę, kantor. Zatrudniano między innymi [...], [...], [...], magazynierów, stolarzy, mechaników, pisarza, fornala, [...], dozorcę [...], kasjera- kontrolera, komisanta, [...] zarządzającego, czeladników i uczniów [...].

Faktem historycznym powszechnie znanym jest przy tym, że sprzedaż, promocja i dystrybucja produkowanego w [...] [...] była podejmowana przez rodzinę Z. w okresie międzywojennym na terenie całego kraju. W tym celu między innymi w 1929 r. M. Z. zlecił malarzowi W. K. wykonanie projektu plakatu reklamowego. Nie był to mały lokalny [...], tylko znaczący gospodarczo zakład przemysłowy, który dla swej prawidłowej działalności nabywał surowce spoza majątku [...] z innych gospodarstw rolnych, nie tylko [...], lecz również spoza niej (np. [...] "c." sprowadzany był ze L.; por. J. K. "Historia [...] w X 1806-1986").

W ocenie Ministra stanowisko, że przedmiotowe nieruchomości zabudowane budynkami fabrycznymi [...] w X nie miały charakteru nieruchomości ziemskich, w takim znaczeniu, jak wskazał na to Sąd w orzeczeniu z 24 czerwca 2004 r. zasadne jest ponadto wobec okoliczności, że [...] listopada 1922 r. przedsiębiorstwo [...] w X zostało wpisane do rejestru handlowego [...] Nr [...], prowadzonego przez Sąd Okręgowy w Z., jako odrębne przedsiębiorstwo handlowe zatrudniające [...] pracowników, którego właścicielem był M. [...], zamieszkały w W. przy ul. [...], pod nazwą "M. [...]" [...] w X, powiatu [...]. Zgodnie z art. 1 dekretu Naczelnika Państwa o rejestrze handlowym z 7 lutego 1919 r. (Dz. U. z 1919 r., Nr 14, poz. 164; uchylający rozporządzenie Generalnego Gubernatora Warszawskiego z 1 listopada 1916 r., nr 227 o rejestrze firmowym i firmach handlowych, i rozporządzenia wykonawcze) przepisom tego dekretu podlegali wszyscy uznawani za handlujących przez kodeks handlowy lub przez inne ustawy, z wyjątkiem zajmujących się handlem drobnym. M. [...] został wpisany do rejestru, jako handlujący jednoosobowo. Kodeks handlowy wprowadzał definicję kupca, jako osoby prowadzącej przedsiębiorstwo zarobkowe. W dacie wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej [...] w X był zatem przedsiębiorstwem prowadzącym działalność przemysłową i zarobkową w rozumieniu rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 7 czerwca 1927 r. (z mocą ustawy) Prawo przemysłowe (Dz. U. z 1927 r., Nr 53, poz., 468), podlegającym wpisowi do rejestru handlowego oraz rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej z 27 czerwca 1934 r. Kodeks handlowy (Dz. U. Nr 57, poz. 503). Na badanych nieruchomościach przed 1939 r. była prowadzona działalność handlowa (zarobkowa, oparta na produkcji przemysłowej; na produkcji i sprzedaży [...]), a nie rolnicza.

Minister wyjaśnił, że nacjonalizacja przemysłu po 1944 r. następowała zgodnie z przepisami ustawy z 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. z 1946 r., Nr 3, poz. 17). Na podstawie art. 3 ust. 1 lit. A pkt 11 tej ustawy za odszkodowaniem Państwo przejmowało na własność także przedsiębiorstwa przemysłowe, stanowiące browary o zdolności produkcyjnej powyżej 15.000 hl rocznie (Dz. U. z 1946r. Nr 4, poz. 17). Natomiast w myśl lit. B tego przepisu przedsiębiorstwa przemysłowe nie wymienione pod A, jeżeli zdolne są zatrudnić przy produkcji na jedną zmianę więcej, niż 50 pracowników.

Minister zauważył, że przedsiębiorstwo [...] w X ogłoszone zostało w wykazie przedsiębiorstw do upaństwowienia w dniu 31 marca 1947 r. (Dz. Woj. Nr 7, poz. 44), co dodatkowo potwierdza jego handlowy, przemysłowy, a nie rolniczy charakter. Postanowieniem Wojewódzkiej Komisji do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw w L. z [...] sierpnia 1947r., nr [...] zostało jednak z tego wykazu skreślone. Uzasadnienie postanowienia wskazuje, że zasadniczą przyczyną skreślenia z wykazu przedsiębiorstw do upaństwowienia była okoliczność, że już zostało ono przejęte na rzecz Skarbu Państwa, a następnie z powołaniem się na dekret z 12 czerwca 1945 r. o przeniesieniu własności resztówek majątków rozparcelowanych na spółdzielnie Samopomocy [...] przekazane zostało na własność spółdzielni. Jak między innymi wskazała Komisja w przywołanym postanowieniu - skoro przedsiębiorstwo było już własnością Skarbu Państwa, upaństwawianie go stało się zbędne, a wręcz niedopuszczalne. Tak więc skreślenie z wykazu nastąpiło wyłącznie z przyczyn formalnych, a nie dlatego, że inaczej oceniono charakter przedsiębiorstwa.

Zdaniem Ministra nie może jednak budzić jakichkolwiek wątpliwości, że [...] w X prowadził działalność przemysłową i handlową, a nie rolniczą i nie podlegał przejęciu na cele reformy rolnej. Niewątpliwe jest przy tym, że stanowił resztówkę przejętego na cele reformy rolnej majątku. Poza sporem pozostaje również, że objęte wnioskiem nieruchomości fabryczne nie miały charakteru rolniczego - nie były i nie mogły być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej. Nie mogły więc być przeznaczone na cele reformy rolnej.

Minister nie zgodził się z twierdzeniem organu I instancji i stanowiskiem, jakie prezentuje również P. SA, że omawiane przedsiębiorstwo pozostawało w związku funkcjonalnym z gospodarstwami rolnymi majątku i nie mogłoby bez zaplecza majątku ziemskiego X oraz innych majątków ziemskich [...] funkcjonować. Zakład był położony w sposób, który pozwalał na jego wyraźne wyodrębnienie od majątku mającego ziemski (rolniczy) charakter. Był przy tym niezależny finansowo. Zajęcie stanowiska o braku takiego związku dodatkowo uzasadnia już sama okoliczność, że kilkukrotnie w swej historii był wydzierżawiany (por. opracowanie M. R. "160-lecie [...] w X"; kierownikami [...] w XIX w. byli: [...], [...], [...], [...]). Minister podkreślił, że na podstawie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej nacjonalizowano tylko te przedsiębiorstwa przemysłu rolnego, które znajdowały się na przejmowanych nieruchomościach ziemskich (art. 6 dekretu). Skoro browar w X zlokalizowany został na terenie miejscowości silnie zurbanizowanej, w bezpośrednim otoczeniu zabudowań mieszkalnych, czy użyteczności publicznej, a nie na terenie jakiejkolwiek nieruchomości ziemskiej - to znaczy, że nie został spełniony warunek przejęcia z art. 6 w zw. z art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] czerwca 2017 r. skargi złożyli: Skarb Państwa - Starosta Z. (sprawa o sygn. akt I SA/Wa 1180/17) oraz P. SA w L. (sprawa o sygn. akt I SA/Wa 1260/17).

Sąd, na podstawie art. 111 § 1 ppsa, zarządził połączenie spraw z wyżej wskazanych skarg, w celu ich łącznego rozpoznania i rozstrzygnięcia.

Skarżący Skarb Państwa – Starosta Z. zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie przepisów postępowania, w szczególności art. 77 § 2 i art. 80 kpa, poprzez nieustalenie:

- z jakich przyczyn dekret PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej nie znajduje zastosowania do przejętej nieruchomości, niewyjaśnienie statusu prawnego miejscowości X, a jedynie bezkrytyczne cytowanie zapadłych w sprawie orzeczeń sądowych wskazujących na miejski charakter miejscowości w bliżej nieokreślonych cezurach czasowych,

- błędne ustalenie, że nieruchomość przejęta na rzecz Państwa stanowiła zespół budynków fabrycznych [...], którego podstawą była produkcja i sprzedaż [...], poprzez pominięcie faktu, że [...] stanowił zakład przedsiębiorstwa przemysłu rolnego, którego podstawą produkcji były płody rolne [...], co w konsekwencji doprowadziło do naruszenia art. 6 ust. 1 dekretu,

- zignorowanie faktu, że w przeszłości oceniano już status prawny [...] i przejęto go na cele reformy rolnej. W tej sytuacji nieuprawnionym jest twierdzenie organu, że [...] w X został wykreślony z wykazu przedsiębiorstw do upaństwowienia wyłącznie z przyczyn formalnych. Ocena ta wydaje się błędna z uwagi na istniejący bezsporny dowód, jakim jest fakt przekazania majątku na rzecz Spółdzielni [...], a więc instytucji o charakterze typowo rolniczym,

- naruszenie art. 153 ppsa, poprzez przyjęcie definicji nieruchomości rolnej dokonanej przez organ orzekający w innej sprawie w sytuacji, kiedy ustawodawca nie zdefiniował w wydanym dekrecie, co oznacza termin nieruchomość rolna.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i o zasądzenie kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi rozwinięto powyższe zarzuty, wskazując m. in., że Starosta Z., jako reprezentant Skarbu Państwa gospodaruje nieruchomością zabudowaną [...]. Nieruchomość ta została wydzierżawiona na podstawie umowy z [...] października 2012 r. Obecny dzierżawca P. SA w L. został wyłoniony w drodze przetargu pisemnego nieograniczonego. Umowa została zawarta na [...] lat. Z tytułu zawartej umowy dzierżawy Skarb Państwa uzyskuje określony stały miesięczny dochód. Przedmiotową umową dzierżawca jest zobowiązany w szczególności do dokonywania na nieruchomość określonych nakładów, prowadzenia prac remontowych i modernizacyjnych.

Skarżący zarzucił, że w uzasadnieniu decyzji Minister podał, że nie zakwestionował ustaleń faktycznych poczynionych przez organ I instancji. Ponadto uznał, że postępowanie dowodowe zostało przeprowadzone prawidłowo. Dlatego niezrozumiałym jest dlaczego organ zasadniczo odmiennie ocenił ustalony stan faktyczny i orzekł zgoła odmiennie.

Skarżący wyraził wątpliwość, czy organ poczynił jakiekolwiek własne ustalenia faktyczne skoro cytuje treść uchwały Gminnej Rady Narodowej w X z 1988 r, a następnie na tej tylko podstawie stwierdza miejski charakter miejscowości X przed 1939 r. Organ nie podaje źródła na podstawie którego ustalił taki stan faktyczny. Skarżący powołując się na Wikipedię podał, że w momencie wkroczenia Armii Czerwonej licząca [...] ha ordynacja była wciąż przynoszącym dochód wielkim, sprawnie zorganizowanym przedsiębiorstwem ziemskim, posiadającym wiele zakładów przemysłowych.

Skarżący zarzucił, że organ skupił się na produkcie gotowym, jakim jest [...]. Natomiast w rzeczywistości był to zakład przedsiębiorstwa przemysłu rolnego, który produkował z płodów rolnych [...]. [...] był w pełni zależny od płodów rolnych folwarku X. Dokładnie taki, o jakim stanowi art. 6 ust. 1 dekretu.

W ocenie skarżącego za rolniczym charakterem nieruchomości zabudowanej [...] przemawia też fakt, że przedsiębiorstwo [...] w X zostało ogłoszone w wykazie przedsiębiorstw do upaństwowienia w dniu [...] marca 1947 r. Postanowieniem Wojewódzkiej Komisji do Spraw upaństwowienia przedsiębiorstw w L. z [...] sierpnia 1947 r. zostało z tego wykazu wykreślone. Przyczyną wykreślenia była okoliczność, że było już ono przejęte na rzecz państwa na cele reformy rolnej. Wobec tego nieuprawnione, w ocenie skarżącego, wydaje się stwierdzenie Ministra, że przyczyną wykreślenia była przesłanka wyłącznie natury formalnej. Ocena ta wydaje się tym bardziej błędna z uwagi na fakt przekazania majątku na Spółdzielnię [...], a więc instytucji u charakterze typowo rolniczym.

Skarżący nie zgodził się z oceną Ministra, że nieruchomość zabudowana [...] położona była w sposób, który pozwalał na jego wyraźne wyodrębnienie od majątku ziemskiego. Nie ustalono faktu i nie zbadano, że chłopi nie posiadali tyle płodów rolnych, aby wystarczało to na potrzeby [...].

Za całkowite nieprawdziwe i oderwane od rzeczywistości uznał skarżący stanowisko organu, że [...] w X zlokalizowany został na terenie miejscowości silnie zurbanizowanej, a nie na terenie nieruchomości ziemskiej. Miejscowość uzyskała prawa miejskie dopiero w 1990 r. Przy badaniu, czy przejęcie na cele reformy rolnej nastąpiło zgodnie z obowiązującym prawem, należy uwzględnić stan prawny i faktyczny z 1 września 1939 r., czego zdaniem skarżącego nie ustalono.

Skarżąca P. SA w L. zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie:

- art. 2 ust. 1 lit e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej,

- art. 6, 7, 8, 11. 15, 77 § 1, 80, 107 § 3 i 138 § 1 pkt 2 kpa.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz o zasądzenie kosztów postępowania. W uzasadnieniu skargi podniosła, że organ odwoławczy wydał decyzję reformatoryjną. Minister nie zakwestionował poczynionych ustaleń Wojewody w zakresie stanu faktycznego sprawy, uznając natomiast, iż organ I instancji wyciągnął z tego materiału wadliwe wnioski, prowadzące do błędnego rozstrzygnięcia. W ocenie skarżącej organ odwoławczy obowiązany był wskazać i wyjaśnić jednoznacznie, na czym polegały błędy Wojewody [...] w ocenie materiału dowodowego, w których obszarach stanu faktycznego i w zakresie jakich wniosków organ I instancji dopuścił się naruszenia zasady swobodnej oceny dowodów wyrażonej w art. 80 kpa. Minister nie wykazał takich błędów Wojewody.

Już sam ten fakt przesądza, zdaniem skarżącej, o wadliwości decyzji z punktu widzenia wymogów art. 107 § 3 kpa, a w dalszej kolejności podważa zasadność zastosowania przepisu art. 138 § 1 pkt 2 kpa w związku z art. 7 i 80 kpa.

Skarżąca podniosła, że organ II instancji przeprowadził własny wywód; przedstawił swój punkt widzenia i własną ocenę stanu sprawy. Uczynił to jednak zupełnie niezależnie i w całkowitym oderwaniu od uzasadnienia decyzji Wojewody [...]. W swoich wywodach nie odniósł się niemal zupełnie do toku rozumowania i wywodu organu I instancji. Decyzje te zawierają dwa całkowicie różne stanowiska wobec tego samego stanu faktycznego.

Z tych przyczyn, w ocenie skarżącej, decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi narusza również wyrażoną w art. 15 kpa zasadę dwuinstancyjności.

Skarżąca zarzuciła, że błędna jest ocena Ministra, że nieruchomości [...] wraz z willą "B.", nie miały ziemskiego charakteru, nie nadawały się na cele reformy rolnej, a tym samym nie podlegały przejęciu na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Wnioski organu odwoławczego w tym zakresie są całkowicie odmienne od ustaleń Wojewody.

Przyjmując ocenę odmienną Minister nie odniósł się jednak do dowodów i argumentacji Wojewody [...]. Zakwestionował je wyłącznie na podstawie własnych stosunkowo ogólnych rozważań, przeprowadzonych wyłącznie na płaszczyźnie historycznej.

Zdaniem skarżącej przytaczane przez organ odwoławczy dość ogólnie cechy Osady X, które miałyby świadczyć o jej "miejskim" charakterze, żadną miarą nie wykluczają "wiejskiego", a zatem także ziemskiego charakteru przedmiotowej nieruchomości. Sama nazwa "Osada X" świadczy o jej "wiejskim" a nie "miejskim" charakterze. Poza tym miejski lub wiejski charakter nieruchomości nie przesądza jeszcze, czy nieruchomość taka podlegała działaniu dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. O przydatności na cele reformy rolnej decyduje jej związek funkcjonalny z nieruchomością przejmowaną na cele reformy rolnej. Taki związek został, w niniejszej sprawie ustalony przez Wojewodę [...] na podstawie wszechstronnego i wyczerpującego postępowania dowodowego. Ustalenie to zostało jednak bezpodstawnie zakwestionowane przez organ odwoławczy - bez szerszego uzasadnienia.

Odnośnie willi "B.", znajdującej się na działce nr [...] skarżąca podniosła, że pałacowo - parkowy charakter danego obiektu nie wyłącza go spod działania dekretu o reformie rolnej. Takie obiekty podlegały przejęciu, jednak pod warunkiem ustalenia ich powiązania funkcjonalnego z nieruchomościami rolniczymi.

Zdaniem skarżącej Wojewoda wykazał związek funkcjonalny willi "B." (jak również pozostałych nieruchomości [...] w X), z nieruchomościami rolnymi, tj. z pozostałą częścią Dóbr [...]. Zasadnie przyjął, iż nieruchomości [...] wraz z willą stanowiły pewną gospodarczą całość spełniającą wymogi niezbędne do zakwalifikowania go jako przedsiębiorstwa przemysłu rolnego. Jednocześnie działalność tego przedsiębiorstwa rolnego była powiązana i uzależniona od zaplecza majątku ziemskiego X i pozostałych Dóbr [...]., jako że dobra te zapewniały surowce niezbędne do produkcji [...].

Odnosząc się do kwestii wpisu [...] do rejestru handlowego, skarżąca stwierdziła, że w wyniku takiego wpisu, [...] w X nie przestał być przedsiębiorstwem przemysłu rolnego, położonym na nieruchomości ziemskiej.

Spółka podniosła, że wpis do rejestru był warunkiem prawa do handlu.

Wpisu do rejestru dokonano na nazwisko M. [...] w 1922 r. W dacie zaś wejścia w życie dekretu, właścicielem był już J. Z. W rejestrze handlowym nie ma zaś żadnego wpisu na nazwisko J. Z.

Odnośnie umieszczenia nieruchomości [...] w wykazie przedsiębiorstw przeznaczonych do upaństwowienia skarżąca wskazała, że fakt wcześniejszego przejęcia [...] na cale reformy rolnej uniemożliwił zastosowanie wobec tych nieruchomości przepisów ustawy o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej i dobitnie świadczy o ich ziemskim i rolnym (a nie przemysłowym) statusie.

Odpowiadając na skargi organ wniósł o ich oddalenie i podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Uczestnicy postępowania M. P., E. D., G. B., A. R. i M. Z. w odpowiedzi na skargi (pismo z [...] maja 2018 r.) wnieśli o ich oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga Skarbu Państwa - Starosty Z. jest zasadna w części, jednakże z przyczyn odmiennych niż wskazane w jej treści, natomiast skarga P. SA w L. podlega oddaleniu, z uwagi na brak legitymacji skarżącej, w rozumieniu art. 50 § 1 ppsa, do żądania merytorycznej kontroli decyzji.

Zgodnie z art. 134 § 1 ppsa sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a (dot. spraw podatkowych). Wobec faktu, że skargę złożyła strona postępowania - Skarb Państwa dopuszczalne było skontrolowanie decyzji na podstawie wyżej wskazanego przepisu.

W niniejszym postępowaniu uczestniczyli oprócz spadkobierców byłych właścicieli nieruchomości ziemskiej, także podmioty, którym obecnie przysługuje tytuł prawnorzeczowy do nieruchomości objętych wnioskiem oraz skarżąca Spółka, która jest dzierżawcą działek będących własnością Skarbu Państwa.

Jak wynika z treści zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji przedmiotem orzekania była m. in. działka nr [...] o pow. [...] ha. Działka ta stanowiła własność J. S., co wynika z treści księgi wieczystej [...] prowadzonej przez Sąd Rejonowy z Z. W aktach administracyjnych znajduje się również odpis umowy kupna - sprzedaży tej działki z [...] czerwca 2010 r.

Do akt sądowych wpłynął odpis aktu zgonu (k. [...]), z którego wynika, że J. S. zmarł [...] grudnia 2015 r., tj. po wydaniu decyzji przez organ I instancji. Tymczasem zaskarżona decyzja Ministra została skierowana do J. S. J. S. jako właściciel działki wchodzącej w skład dawnej nieruchomości ziemskiej niewątpliwie miał przymiot strony przedmiotowego postępowania - w rozumieniu art. 28 kpa w zw. z § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. oraz art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Wobec tego zaskarżona decyzja została skierowana do osoby zmarłej. Wprawdzie kodeks postępowania administracyjnego nie zawiera przepisu, który stwierdzałby, że osoba zmarła nie może być stroną w sprawie, jednak wynika to z samej konstrukcji pojęcia strony (por. J. Borkowski (w:) B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego, Komentarz, Warszawa 1996, s. 183) i jej zdolności prawnej, którą ocenia się według przepisów prawa cywilnego (art. 30 § 1 kpa). Osoba fizyczna może być stroną postępowania, jeżeli ma zdolność prawną. Zgodnie z art. 8 Kodeksu cywilnego każdy człowiek od chwili urodzenia ma zdolność prawną. Zdolność prawna osoby fizycznej ustaje z chwilą jej śmierci. Konsekwencją utraty zdolności prawnej jest to, że w stosunku do osoby zmarłej nie można wszcząć i prowadzić postępowania administracyjnego i wydać decyzji. Należy podkreślić, że wydanie rozstrzygnięcia w stosunku do osoby zmarłej stanowi rażące naruszenie prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 kpa (por. wyroki NSA z 18 II 2016 r., sygn. akt I OSK 1150/14 lex 2114245, z 1 XII 2015 r., sygn. akt I OSK 626/14, z 14 XI 2001 r. sygn. akt I SA 2462/99, lex 82653).

Na ocenę zaistnienia wad, o których mowa w art. 156 § 1 pkt 2 kpa nie ma wpływu to, czy organ wiedział o śmierci strony postępowania oraz czy jego niewiedza była zawiniona czy też nie. Powołany przepis nie nawiązuje do wiedzy organu o okolicznościach skutkujących nieważnością decyzji.

Istotne jest, że następcy prawni zmarłej strony nie brali udziału w postępowaniu odwoławczym, a decyzja została skierowana do osoby nieżyjącej.

Z przyczyn wyżej omówionych decyzja Ministra w części, w jakiej orzeka w stosunku do działki, która była własnością J. S. jest obarczona wadą nieważności z art. 156 § 1 pkt 2 kpa.

Zważyć należy, że działka została wydzielona zarówno przedmiotowo (co do oznaczenia w ewidencji, powierzchni i granic) oraz podmiotowo - co do osoby właściciela. Nie było więc przeszkód, żeby w części stwierdzić nieważność zaskarżonej decyzji. Interes prawny J. S. dotyczył jedynie działki, której był właścicielem. Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 orzekł jak w 1 sentencji wyroku.

W pozostałej części skarga Skarbu Państwa- Starosty Z. jest niezasadna, gdyż zaskarżona decyzja nie narusza prawa.

W niniejszej sprawie wobec zapadłych wyroków obowiązkiem organów było zastosowanie się do przepisu art. 153 ppsa. Otóż Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z 24 czerwca 2004 r. wskazał, że błędne jest stanowisko organów, że nieruchomość położona w X, zabudowana [...] podlegała przejęciu na cele reformy rolnej, jako powiązana z majątkiem ziemskim przez osobę właściciela. Taka interpretacja dekretu i celów jakie miał spełniać nie znajduje oparcia w przepisach dekretu, ani w treści manifestu PKWN. Żaden z tych aktów nie przewidywał konfiskaty wszelkiego mienia należącego do właścicieli ziemskich. Żaden z tych aktów nie przewidywał nacjonalizacji ordynacji jako zbioru nieruchomości bez względu na charakter tych nieruchomości. Sąd wskazał, że nieruchomość zabudowana [...] nie znajdowała się na terenie nieruchomości ziemskich, o których mowa w art. 2 dekretu, lecz na terenie miasta. Już tylko ta okoliczność (bez potrzeby rozważania, czy [...] jest przedsiębiorstwem przemysłu rolnego) wykluczała możliwość uznania, że nieruchomość ta podlegała działaniu dekretu o reformie rolnej.

W wyroku z 5 września 2006 r. Sąd wskazał, że organy naruszyły przepis art. 153 ppsa oraz, że nie nastąpiła zmiana stanu prawnego.

Natomiast w wyroku z 30 października 2007 r. Sąd wskazując również na naruszenie przez organy art. 153 ppsa, zarzucił nieustalenie przez organy charakteru nieruchomości, mając na uwadze ocenę prawną Sądu, zobowiązał do ustalenia statusu miejscowości X. Sąd wskazał także, że ustalenie, iż X nie był miastem w dacie wejścia w życie dekretu o reformie rolnej, będzie skutkowało koniecznością przeprowadzenia przez organy postępowania mającego na celu wyjaśnienie, czy nieruchomość zabudowana [...] miała charakter ziemski w takim zakresie, jak wskazał to Sąd w wyroku z 24 czerwca 2004 r. Sąd polecił także dokonanie przez organy oceny, czy i jakie znaczenie ma wpisanie [...] listopada 1922 r. Przedsiębiorstwa [...] w X do rejestru handlowego, jako odrębne przedsiębiorstwo zatrudniające [...] pracowników, którego właścicielem był kupiec M. Ordynat Z.

Zaskarżona decyzja została wydana z zachowaniem zasady wynikającej z przepisu art. 153 ppsa. Minister uwzględnił wytyczne i wskazania Sądów zawarte w treści wyżej wskazanych wyroków. Natomiast decyzja Wojewody [...] nie odpowiadała wskazaniom zawartym w wyżej powołanych wyrokach. Wprawdzie postępowanie dowodowe zostało przeprowadzone w sposób wyczerpujący, jednak organ I instancji wyciągnął z niego błędne wnioski prowadzące w rezultacie do wadliwego rozstrzygnięcia. Prawidłowo więc Minister zastosował przepis art. 138 § 1 pkt. 2 kpa, gdyż wadliwość dotyczyła oceny zebranego materiału dowodowego oraz prawidłowego uzasadnienia decyzji, co skutkowało naruszeniem przez organ I instancji przepisów prawa materialnego, poprzez błędną wykładnię art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu oraz przepisów rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z marca 1945 r., skutkiem czego było wydanie wadliwego rozstrzygnięcia.

Podnieść należy, że dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej nie dotyczył wszelkich nieruchomości, a jedynie nieruchomości ziemskich. Z przepisów dekretu wynika, że na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko te nieruchomości ziemskie, które odpowiadają celom wskazanym w art. 1 ust. 2 dekretu. Tak więc nie chodzi tu o wszystkie nieruchomości, które mogły być nazwane jako ziemskie, ale o pewną ich kategorię, a mianowicie nieruchomości o charakterze rolniczym, które mogły służyć realizacji określonych celów, wymienionych w art. 1 ust. 2 dekretu. Państwo, aby te cele zrealizować, mogło przejąć tylko te nieruchomości ziemskie, które się do tego nadawały. Przy wyjaśnianiu pojęcia "nieruchomości ziemskie" należy uwzględnić normatywne cele reformy rolnej, zwłaszcza w nawiązaniu do art. 1 ust. 2 dekretu, który ustalał, dla realizacji jakich zamierzeń mają służyć nieruchomości przejmowane na potrzeby reformy rolnej. Pogląd taki zaprezentował Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów z 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06.

Wykładnia pojęcia "nieruchomość ziemska" w świetle ugruntowanego orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego i Wojewódzkich Sądów Administracyjnych nie budzi obecnie wątpliwości, a Minister dokonując interpretacji tego pojęcia posłużył się wykładnią przyjętą przez sądy administracyjne.

Natomiast ocena, czy część określonej nieruchomości podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu wymaga (oprócz ustalenia czy ta część nieruchomości posiada rolniczy charakter) zbadania, czy między tą częścią, a pozostałą rolniczą częścią majątku zachodzi, tzw. związek funkcjonalny. Przez związek funkcjonalny należy rozumieć stan swoistej interakcji między poszczególnymi częściami majątku polegający na tym, że część poddana badaniu nie może prawidłowo funkcjonować bez części stricte rolniczej i na odwrót. Dla istnienia związku funkcjonalnego nie wystarczy przy tym wykazać powiązań o charakterze podmiotowym, tj. przez osobę właściciela, o charakterze terytorialnym ani finansowym. Istotne jest to, czy w odniesieniu do danej części majątku można mówić o obiektywnie istniejących, trwałych cechach, wskazujących na funkcjonalną więź z częścią rolniczą.

W niniejszym postępowaniu prawidłowo Minister uznał, że będące przedmiotem wniosku nieruchomości nie podpadały pod działanie przepisów dekretu o reformie rolnej.

Jak wynika z akt sprawy (w tym szkicu lokalizacji nieruchomości "Dawnej [...]) nieruchomości zabudowane budynkami fabrycznymi [...] oraz willa "B.", graniczą bezpośrednio z terenem obecnego [...] Parku Narodowego. Znajdują się one w pobliżu Pałacu [...], budynków Zarządu [...] i kościółka na wodzie, w znacznej odległości od folwarku X. Działka nr [...], na której położona jest willa "B." jest funkcjonalnie połączona z browarem. Willa "B." została wybudowana w 1890 r. dla ścisłego kierownictwa zarządu Dóbr [...]. Zamieszkiwał w niej szef [...] H. B. Nieruchomość ta położona jest w sąsiedztwie Pałacu [...]. Z zebranych w sprawie dowodów nie wynika, aby działka nr [...] była wykorzystywana do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, pełniąc jedynie funkcję mieszkalną (rezydencjonalną).

Zważyć należy, że usytuowanie objętych wnioskiem nieruchomości, ich lokalizacja w pobliżu nieruchomości nie posiadających ziemskiego charakteru (lasy, tereny zabudowane), a także ich charakter i sposób wykorzystania (zabudowania fabryczne przedsiębiorstwa prowadzącego działalność handlową) uzasadnia przyjęcie, że nie stanowiły one nieruchomości ziemskich (nieruchomości o charakterze rolniczym) - nie były bowiem wykorzystywane i przeznaczone na cele rolnicze, tj. do produkcji roślinnej, zwierzęcej lub sadowniczej i już z tej tylko przyczyny nie mogły podlegać przejęciu na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Zważyć należy, że badane nieruchomości nie wchodziły w skład folwarku przejętego na cele reformy rolnej, co również potwierdza, że nie miały charakteru ziemskiego. Stanowiły resztówkę przejętego majątku.

Zauważyć należy, że z opisu położenia i oszacowania [...] X zawartego w protokole z [...] lipca i [...] września 1946 r. wynika, że ogólna powierzchnia przejętego [...] (kompleksu fabrycznego) wynosiła około [...] ha [...]. Protokół wymienia zabudowania fabryczne i domy dla pracowników [...]. W protokole z [...] września 1945 r. w sprawie przekazania zakładu przemysłowego spółdzielni opisano również przejmowany majątek nieruchomy.

Powołana przez Ministra dokumentacja wskazała, że [...] X nie był małym lokalnym [...], lecz znaczącym gospodarczo zakładem przemysłowym. Z akt sprawy nie wynika, aby, dla swojej produkcji wykorzystywał surowce miejscowe, w tym pochodzące z majątku byłego właściciela.

Ze wszystkich omówionych przyczyn prawidłowe jest stanowisko Ministra, że przedmiotowe nieruchomości zabudowane budynkami fabrycznymi [...] w X nie miały charakteru nieruchomości ziemskich, w takim znaczeniu, jak wskazał na to Sąd w wyroku z 24 czerwca 2004 r.

Należy także mieć na uwadze, że [...] listopada 1922 r. przedsiębiorstwo [...] w X zostało wpisane do rejestru handlowego [...], prowadzonego przez Sąd Okręgowy w Z., jako odrębne przedsiębiorstwo handlowe zatrudniające [...] pracowników. Zgodnie z art. 1 dekretu Naczelnika Państwa o rejestrze handlowym z 7 lutego 1919 r. przepisom tego dekretu podlegali wszyscy uznawani za handlujących przez kodeks handlowy lub przez inne ustawy, z wyjątkiem zajmujących się handlem drobnym. M. [...] został wpisany do rejestru, jako handlujący jednoosobowo. Kodeks handlowy wprowadzał definicję kupca, jako osoby prowadzącej przedsiębiorstwo zarobkowe. W dacie wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej [...] w X był zatem przedsiębiorstwem prowadzącym działalność przemysłową i zarobkową. Prawidłowo więc Minister stwierdził, że na spornych nieruchomościach przed 1939 r. była prowadzona działalność handlowa (zarobkowa, oparta na produkcji przemysłowej; na produkcji i sprzedaży [...]), a nie rolnicza.

Z kolei nacjonalizacja przemysłu po 1944 r. następowała na podstawie przepisów ustawy z 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej. Na podstawie art. 3 ust. 1 lit. A pkt 11 tej ustawy za odszkodowaniem Państwo przejmowało na własność także przedsiębiorstwa przemysłowe, stanowiące [...]. Przedsiębiorstwo [...] w X ogłoszone zostało w wykazie przedsiębiorstw do upaństwowienia w dniu [...] marca 1947 r. (Dz. Woj. Nr [...], poz. [...]), co dodatkowo potwierdza jego handlowy, przemysłowy, a nie rolniczy charakter. Postanowieniem Wojewódzkiej Komisji do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw w L. z [...] sierpnia 1947r., nr [...] zostało jednak z tego wykazu skreślone. Uzasadnienie postanowienia wskazuje, że zasadniczą przyczyną skreślenia z wykazu przedsiębiorstw do upaństwowienia przedsiębiorstwa była okoliczność, że już zostało ono przejęte na rzecz Skarbu Państwa. Jak wskazała Komisja w przywołanym postanowieniu - skoro przedsiębiorstwo było już własnością Skarbu Państwa, upaństwawianie go stało się zbędne, a wręcz niedopuszczalne. Oznacza to, że skreślenie z wykazu nastąpiło z przyczyn formalnych. Wobec tego chybione jest stanowisko skarżącego Skarbu Państwa, że umieszczenie nieruchomości w wykazie przedsiębiorstw do upaństwowienia przemawia za jej rolniczym charakterem.

Trafne jest stanowisko Ministra, że [...] w X prowadził działalność przemysłową i handlową, a nie rolniczą i nie podlegał przejęciu na cele reformy rolnej. Niewątpliwe jest przy tym, że stanowił resztówkę przejętego na cele reformy rolnej majątku.

Z przyczyn wyżej omówionych nie ma decydującego znaczenia, jaki status miała miejscowość X, skoro nieruchomość zabudowana [...] w X nie miała charakteru ziemskiego - nie mogła być wykorzystywana do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej. W spawie nie wykazano, aby pomiędzy spornymi nieruchomościami, w tym zabudowanymi [...] i willą "B.", a folwarkiem istniał związek funkcjonalny.

Skarżący Skarb Państwa zarzucając organowi wadliwe przeprowadzenie postępowania dowodowego nie przedstawił żadnych dowodów w sprawie. Stanowisko skarżącego, że produkcja [...] w [...] była oparta wyłącznie o produkty pochodzące z folwarku X - nie znajduje potwierdzenia w żadnych ze zgromadzonych w aktach dowodów. Takich dowodów nie przedstawia też skarżący.

Argumentacja zawarta w skardze nie podważa ustaleń faktycznych, że [...] nie był położony na terenie folwarku w X (niewątpliwe jest, że stanowił resztówkę przejętego na cele reformy rolnej majątku), prowadził działalność przemysłową i handlową, a nie rolniczą; objęte wnioskiem nieruchomości fabryczne nie miały charakteru rolniczego - nie były i nie mogły być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej i zwierzęcej, sadowniczej. Wobec czego nie mogły być przeznaczone na cele reformy rolnej.

Wbrew stanowisku skarżącego organ w sposób wyczerpujący rozpatrzył cały materiał dowodowy, oceniając na podstawie całokształtu dowodów, czy dana okoliczność została udowodniona. Stanowisko organu zostało szczegółowo omówione w uzasadnieniu decyzji. Wbrew twierdzeniom skarżącego Skarbu Państwa organ nie naruszył przepisów wskazanych w skardze.

Z przyczyn wyżej omówionych Sąd, na podstawie art. 151 ppsa, orzekł jak w pkt 2 sentencji wyroku.

Odnosząc się do skargi P. SA w L., wskazać należy, że skarga podlega oddaleniu z uwagi na brak legitymacji skargowej Spółki w rozumieniu art. 50 § 1 ppsa.

Zgodnie z tym przepisem uprawnionym do wniesienia skargi jest każdy, kto ma w tym interes prawny. Interes prawny to istniejący związek miedzy sferą praw i obowiązków skarżącego, a zaskarżonym aktem lub czynnością. Skarga może dotyczyć tylko "własnej sprawy administracyjnej", a więc przewidzianej w przepisach prawa administracyjnego możliwości konkretyzacji uprawnień i obowiązków stron stosunku administracyjnego, którymi są organ administracji publicznej i indywidualny podmiot.

Interes prawny oparty jest na normach administracyjnego prawa materialnego, w ramach którego winna istnieć norma prawa przewidująca w określonym stanie faktycznym i w odniesieniu do konkretnego podmiotu, możliwość wydania określonego aktu. Posiadanie interesu prawnego w postępowaniu administracyjnym oznacza wskazanie przepisu prawa powszechnie obowiązującego, na podstawie którego można skutecznie żądać czynności organu z zamiarem zaspokojenia jakiejś własnej potrzeby albo żądać zaniechania lub ograniczenia czynności organu, sprzecznych z potrzebami danego podmiotu, będącego stroną postępowania.

Mimo, że pojęcie podmiotu uprawnionego do wniesienia skargi nie jest tożsame z pojęciem strony, charakterystycznej dla postępowania administracyjnego, to konstrukcja art. 50 § 1 ppsa nie zrywa całkowicie powiązania z definicją strony z art. 28 kpa, bowiem o sytuacji podmiotów decydują podobne przesłanki, wiążące się z jednej strony z materialnoprawnym charakterem legitymacji oraz związkiem pomiędzy sferą indywidualnych praw i obowiązków wnoszącego skargę, a zaskarżonym aktem lub czynnością organu administracji. Istotne jest tu zatem rzeczywiste powiązanie pomiędzy sytuacją prawną podmiotu, a przedmiotem postępowania (por. J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2010, s. 143-144, por. też wyrok NSA z dnia 20 kwietnia 207 r., II OSK 2019/06).

Interes prawny może wiązać się także z przepisem prawa, należącym do innej niż prawo administracyjne gałęzi prawa, określającym, np. prawa rzeczowe (tak ograniczone jak i prawo własności).

Jak wynika z akt sprawy skarżącej Spółce nie przysługuje tytuł prawnorzeczowy do żadnej działki objętej zaskarżoną decyzją. Skarżąca jest dzierżawcą dziadek stanowiących własność Skarbu Państwa, na podstawie umowy dzierżawy z [...] października 2012 r., zawartej na [...] lat (w czasie toczącego się postępowania, w którym brała udział). W niniejszym postępowaniu przymiot strony mają jedynie następcy prawni byłego, przeddekretowego właściciela oraz podmioty, którym obecnie przysługuje tytuł prawnorzeczowy do nieruchomości objętej wnioskiem. Przymiotu strony nie kreuje natomiast status dzierżawcy. Oznacza to, że P. SA, jako dzierżawca nieruchomości, nie ma interesu prawnego w postępowaniu dotyczącym podpadania określonej nieruchomości pod działanie przepisów dekretu o reformie rolnej. Samo wcześniejsze uczestniczenie w postępowaniu i doręczenie decyzji określonemu podmiotowi nie czyni z niego automatycznie strony postępowania w rozumieniu art. 28 kpa. Podkreślić należy, że wniesienie skargi do sądu przez podmiot, który organ potraktował jako stronę postępowania i skierował do niego decyzję nie zwalnia sądu z badania tego interesu w znaczeniu materialnym.

Dlatego z przyczyn powyżej wskazanych Sąd orzekł jak w pkt 3 sentencji wyroku, z mocy art. 151 ppsa w zw. z art. 50 § 1 ppsa.