Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp., sygn. akt I SA/Go 542/10
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia: 2010-09-29 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 28 st. 3 a
journal: Dz.U. 1998 nr 137 poz 887
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.
article: art. 153 a, art. 145 § `1 pky 1 lit. a i c
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Alina Rzepecka (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Jacek Niedzielski Sędzia WSA Joanna Wierchowicz Protokolant Specjalista Marta Surmacz-Buszkiewicz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 września 2010 r. sprawy ze skargi I.K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne 1. uchyla zaskarżoną decyzję. 2. przyznaje radcy prawnemu M.K. od Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim kwotę 240 zł (dwustu czterdziestu złotych) powiększoną o należny podatek od towarów i usług tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.


UZASADNIENIE

Skarżąca I.K. dnia [...] lipca 2009 roku wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. skargę na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (zw. dalej: ZUS, Zakład Ubezpieczeń, Organ) z dnia [...] kwietnia 2010r.

nr [...] utrzymującą w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2007r. nr [...] w sprawie odmowy umorzenia kwoty 1.875 zł, z tytułu zaległych składek ubezpieczeniowych J.K., obciążających ją jako spadkobierczynię dłużnika.

W sprawie ustalono następujący stan faktyczny:

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia [...] lutego 2007r. (IXU 2668/06) przekazał wniosek o umorzenie przedmiotowej należności Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział - jako właściwemu do jego rozpoznania.

Decyzją z dnia [...] czerwca 2007r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił skarżącej umorzenia kwoty 1.875zł stanowiącej wartość ustalonego inwentarza stanu czynnego spadku po zmarłym (J.K.).

W motywach wskazał, że na Skarżącą jako spadkobiercę została przeniesiona odpowiedzialność za zaległe składki ubezpieczeniowe po jej synu – J.K.. Podkreślił, że widzi możliwość odzyskania w/w należności, że nie zostały spełnione przesłanki całkowitej nieściągalności, że Skarżąca osiąga dochód z renty, oraz że wobec niej nie było prowadzone postępowanie egzekucyjne.

Następnie stwierdził, że Skarżąca nie wykazała okoliczności, które pozwalałyby na umorzenie należności mimo braku całkowitej nieściągalności ze względu na jej ważny interes. Uznał, że spłata nie pociągnie dla Skarżącej zbyt ciężkich skutków i nie pozbawi jej możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. W jego ocenie umorzenie należności byłoby przedwczesne, działając na niekorzyść ubezpieczeń społecznych i innych funduszy.

W konsekwencji, decyzją z dnia [...] sierpnia 2007r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podzielając argumentację organu I instancji utrzymał w mocy zaskarżane orzeczenie.

Na skutek wniesionej skargi, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie

wyrokiem z dnia 15 kutego 2008r., (VSA/Wa 2615/07) z uwagi na naruszenie przepisów prawa materialnego oraz reguł postępowania administracyjnego uchylił zaskarżoną decyzję. Odwołując się do treści art.28 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 137, poz. 887 ze zm.; zw. dalej: u.s.u.s.) stwierdził, iż należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez

Zakład Ubezpieczeń Społecznych tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności

z zastrzeżeniem ust.3a, który pozwala na umorzenie należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Szczegółowe zasady tego umarzania zostały określone w §3 ust.1 pkt 1 - 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003r. (Dz. U. Nr 141, poz. 1365; zw. dalej: rozporządzenie z dnia 31 lipca 2003r.).

Sąd podkreślił, że fakultatywny charakter art.28 u.s.u.s. nie usprawiedliwia odstąpienia organu od ustosunkowania się do dowodów, wniosków i zarzutów podnoszonych przez stronę, jak miało to miejsce w niniejszym przypadku. Wskazał, że organ stwierdzając, iż w postępowaniu odwoławczym nie wystąpiły nowe przesłanki przemawiające za uchyleniem decyzji - nie dokonał ich jakiejkolwiek analizy i oceny z perspektywy mających zastosowanie w sprawie przepisów prawa materialnego. Nie rozważył

w sposób należyty sytuacji rodzinnej skarżącej spowodowanej śmiercią syna,

i w konsekwencji, jej sytuacji materialnej w kontekście wysokości otrzymywanej renty, kosztów utrzymania oraz podkreślanej przez skarżącą kwestii kosztów poniesionych

w związku z pogrzebem syna. Nie poddał również odpowiedniej analizie argumentów zawartych we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy dotyczących aktualnej sytuacji zdrowotnej skarżącej (śmierć syna i wydanie decyzji ZUS z dnia [...] września 2006r.), choć Skarżąca podkreślała, że równowartość ustalonego inwentarza stanu czynnego spadku została przeznaczona na pokrycie kosztów pogrzebu syna.

Sąd zobowiązał organ do szczegółowego rozważenia całości zgromadzonego

w sprawie materiału dowodowego, w tym argumentacji przedstawionej przez Skarżącą w toku postępowania administracyjnego, co musi następnie znaleźć wyraz w treści uzasadnienia decyzji. W szczególności poddania wnikliwej analizie takich aspektów sprawy, jak jej sytuację rodzinną (śmierć syna, samotne prowadzenie gospodarstwa domowego) oraz materialną -ze szczególnym uwzględnieniem konieczności ponoszenia wydatków związanych z pogrzebem syna, wieku Skarżącej, faktu pobierania przez nią świadczenia rentowego, kosztów utrzymania.

Ponowną decyzją - z dnia [...] sierpnia 2008r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nr [...] utrzymał w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.

Również i to orzeczenie Strona zaskarżyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego

(w Gorzowie Wlkp.), który następnie wyrokiem z dnia 29 stycznia 2009r., I SA/Go 981/08 uchylił przedmiotową decyzję z uwagi na naruszenie art.153 ustawy z dnia

30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., zw. dalej p.p.s.a. ); art.7, art.8, art.77 §1 i art.80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego ( Dz. U. z 2000r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.; zw. dalej: k.p.a. ) oraz art.28 ust.3a u.s.u.s. w zw. z §3 ust.1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r.

Skład orzekający w pierwszej kolejności stwierdził, że organ uchybił dyspozycji przepisu art.153 p.p.s.a. Wskazał na brak wnikliwej analizy stanu majątkowego i sytuacji rodzinnej - organ bowiem nie wziął pod uwagę, iż zobowiązanie Skarżącej powstało wskutek przeniesienia na nią odpowiedzialności za zaległości jej zmarłego syna,

a dochód ze spadku, który po zmarłym synu odziedziczyła przeznaczyła na koszty pogrzebu i nagrobek. Pominął też fakt, samotnego prowadzenia przez stronę gospodarstwa domowego, co w konsekwencji wiąże się z koniecznością samodzielnego ponoszenia wszelkich kosztów związanych z zaspakajaniem własnych potrzeb życiowych.

Sąd zauważył także, że w świetle zaleceń zawartych w poprzednim wyroku nie było

w sprawie podstaw do prowadzenia dodatkowego postępowania dowodowego.

Ostatecznie Sąd uznał zaskarżoną decyzję za dowolną, przekraczającą granice uznania administracyjnego. Każdą okoliczność podnoszoną przez Skarżącą oceniono bowiem tendencyjnie - jako nie dającą podstaw do uwzględnienia wniosku o umorzenie należności. Ponadto organ w swej ocenie pominął kilka okoliczności wskazanych przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie.

W kolejnej decyzji z dnia [...] czerwca 2009r., organ ponownie odmówił stronie umorzenia przedmiotowych zaległości.

Również i to orzeczenie, na skutek wniesionej skargi – stało się przedmiotem kontroli Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, który następnie wyrokiem z dnia

24 września 2009r. je uchylił.

W motywach Sąd wskazał, że w sprawie rozpoznawanej po raz trzeci spór zakreślił się do oceny zachowania przez organ dwóch zasadniczych elementów: realizacji zadań wskazanych w poprzednich wyrokach sądów administracyjnych wydanych w tej sprawie na tle obowiązku wypływającego z art.153 p.p.s.a. oraz zachowania granic uznania administracyjnego w ramach art.28 ust.3a u.s.u.s. w zw. z §3 rozporządzenia z dnia

31 lipca 2003r. Odnosząc się do kwestii związania wyjaśnił, że ocena prawna może dotyczyć także prawidłowości korzystania z uznania administracyjnego. Dla organu rozpatrującego ponownie sprawę ma ona charakter wiążący w tym sensie, w jakim był ona konsekwencją uchylenia poprzednio wydanej decyzji determinując treść wyroku kasatoryjnego. Dla niniejszego sądu oznacza zakaz formułowania ocen sprzecznych

z treściami poprzednich wyroków wydanych w tej sprawie oraz nakaz reagowania

w treści nowego rozstrzygnięcia w razie stwierdzenia braku zastosowania do

wskazań w zakresie dalszego postępowania administracyjnego (por. T. Woś [w:]

T. Woś, H. Knysiak-Molczyk, M. Romańska, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2009, s. 620 i 621).

Następnie Sąd omówił elementy uzasadnienia decyzji dowodzące, zignorowania

przez organ wskazówek zawartych w dwóch poprzednich wyrokach. Zaznaczył, że zakres argumentacji dotyczącej skonkretyzowanego poprzednimi orzeczeniami przedmiotu sporu pozostał bez jakichkolwiek zmian. Treść uzasadnienia decyzji z dnia [...] czerwca 2009r., w porównaniu z decyzją z dnia [...] sierpnia 2008r. jest identyczna.

W szczególności, rzecz dotyczy takich kwestii, jak: opozycji interesu skarżącej z celem działalności ZUS, wieku wnioskodawczyni, jej przewlekłej choroby, śmierci syna. Podkreślił, że organ wydając po raz trzeci decyzję powołał się na te same argumenty, które w dwóch poprzednich wyrokach zostały uznane za niewystarczające. Z tych względów decyzja narusza prawo.

Odnosząc się natomiast do kwestii uznania, którą ZUS przywołuje na obronę swojego stanowiska, Sąd podkreślił, że zakres swobody organu administracji, wynikający

z przepisów prawa materialnego, jest ograniczony ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, w tym art.7 k.p.a., co oznacza, że treść i zakres ochrony słusznego interesu indywidualnego w działaniach organów sięgają do granic kolizji z interesem społecznym.

Odwołując się następnie do uchwały Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 2000r. (jak też wymienionych orzeczeń tego Sądu) podkreślił, iż decyzja odmawiająca umorzenia

w całości lub w części należności z tytułu składek, podlega merytorycznej kontroli sądu. To oznacza, że do kompetencji sądu należy merytoryczna ocena zasadności wydanej

i podlegającej zaskarżeniu decyzji, w tym odmawiającej umorzenia w całości lub

w części należności z tytułu składek. W konsekwencji, nakłada to na organ administracji obowiązek wszechstronnego rozważenia występujących w sprawie okoliczności i ich zindywidualizowania. W szczególności przy decyzji odmownej rzeczą organu jest przedstawienie argumentów dotyczących konkretnej sprawy, nie zaś posługiwanie

się "blankietowym", schematem, który może znaleźć zastosowanie do innych rozstrzygnięć (por. wyrok NSA Naczelny Sąd Administracyjny z dnia 20 marca 2007r., sygn. akt II GSK 345/06, Lex nr 321267).

Sąd wskazał również, że rzeczą organu będzie rozważenie, czy w danej sytuacji faktycznej, która - w ocenie organu kwalifikuje się do zastosowania dobrodziejstwa umorzenia ze względu na interes obywatela - odmowa umorzenia nie narusza także interesu publicznego. System ubezpieczeń społecznych służy bowiem zaspokajaniu potrzeb wywołanych przez zdarzenia losowe i finansowanych przez ubezpieczonych na zasadzie rozłożenia ich ciężaru na osoby do nich następnie uprawnione. Mieszcząca się w tym systemie funkcja ochronna ubezpieczenia społecznego nie pozwala na egzekwowanie niespłaconych składek w każdej sytuacji, bez względu na konsekwencje dla zobowiązanego. Podkreślił, że skoro przepisy dopuszczają umorzenie należności

w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, powoływanie się na stan finansów Zakładu – wobec permanentnie niezadowalającego stanu finansów ubezpieczeń społecznych - oznaczałoby w praktyce generalną przeszkodę jego zastosowania w każdej sprawie. Takie zaś rozumienie byłoby oczywiście sprzeczne ze społeczną i prawną funkcją tej instytucji prawnej.

Podsumowując wskazał, że zadaniem organu pozostanie odniesienie się do ustalonego stanu faktycznego oraz, że w sprawie nadal pozostają aktualne wskazania zawarte

w poprzednio wydanych wyrokach sprowadzające się do poddania wnikliwej analizie sytuacji rodzinnej i życiowej skarżącej .

W obecnie zaskarżonym rozstrzygnięciu z dnia [...] kwietnia 2010r. Zakład Ubezpieczeń ponownie utrzymując w mocy decyzję pierwszoinstancyjną odmówił Skarżącej umorzenia przeniesionych na nią zaległości.

W ramach opisu stanu sprawy wskazał na dane wynikające z dokumentacji dołączonej do wniosku – wypis z treści orzeczenia Lekarza Orzecznika ZUS – z dnia [...] marca 2000r. z którego wynika, że wnioskodawczyni została uznana (trwale) za całkowicie niezdolną do pracy z powodu stanu narządu ruchu, oraz na oświadczenie Skarżącej,

że równowartość ustalonego inwentarza stanu czynnego spadku została przeznaczona na pokrycie kosztów pochówku i na tę okoliczność przedłożyła do sprawy rachunki

na kwoty 4.000,00 zł i 208,80 euro.

Ponadto wskazał, że z przeprowadzonego w dniu [...] czerwca 2008r, przez pracownika Ośrodka Pomocy Społecznej wywiadu środowiskowego wynika, że: Strona mieszka samotnie, jest wdową, nie pracuje zawodowo; utrzymuje się z renty, która wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym wynosi 1.159,17zł netto; z uwagi na chorobę kręgosłupa ma orzeczony do dnia [...] października 2012r. znaczny stopień niepełnosprawności; posiada mieszkanie własnościowe o wartości 24.000,00zł; nie posiada innych nieruchomości, ruchomości oraz zasobów pieniężnych i przedmiotów wartościowych; mieszkanie ma skromnie wyposażone, wymaga remontu i odnowienia: ogrzewane energią elektryczną, przy czym obecnie ogrzewana jest tylko kuchnia; stałe miesięczne wydatki Strony wnoszą 213.00zł. (w tym: czynsz-125,00zł, energia elektryczna- 44,00zł, gaz- 44,00zł.).

Wskazał również, że w piśmie z dnia [...] marca 2010r. (stanowiącym odpowiedź na uprzednie zapytanie ZUS) Skarżąca oświadczyła, że jej zmarły syn nie mieszkał

z nią, że przyjeżdżał jedynie na krótkotrwale odwiedziny, że w czasie tych wizyt nie pomagał jej finansowo, ani nie wspierał w żaden sposób materialnie, że wszystkie przedmioty znajdujące się w mieszkaniu zakupiła w latach 80-tych i należą tylko do niej, że raty z tytułu ceny za udział w gruncie spłaca w miarę możliwości finansowych, niesystematycznie, że na dzień [...] lutego 2010r. posiada zadłużenie z tytułu opłat za mieszkanie w wysokości 275,36zł., że koszty utrzymania mieszkania wzrosły oraz, że posiada zadłużenie u znajomych w wysokości 6.000,00zł. Podkreśliła również,

że ujawniona w spisie inwentarza przez komornika kwota 5.tys. zł "nie ma nic wspólnego z rzeczywistością", oraz przedłożyła zaświadczenie lekarskie o pojawieniu się kolejnego schorzenia.

W dalszej części, organ omówił treść przepisów mających w sprawie zastosowanie: art.28 ust.1-3 i ust.3a u.s.u.s., jak też §3 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003r.

i podkreślił, że nie zostały spełnione przesłanki całkowitej nieściągalności wynikające z art.28 ust.3 u.s.u.s..

Oceniając z kolei sprawę pod względem art.28 ust.3a w/w ustawy ZUS wyjaśnił, że

w tym przypadku mamy do czynienia z tzw. uznaniem administracyjnym. To oznacza, że prawo wyboru rozstrzygnięcia przysługuje organowi. Rozpatrując sprawę bierze pod uwagę nie tylko zebrany materiał dowodowy w sprawie i ważny interes osoby zobowiązanej, ale również stan finansów ubezpieczeń społecznych.

Następnie organ, mając na uwadze poczynione ustalenia wskazał, że: dochód Strony

z tytułu renty i dodatków w łącznej kwocie wynosi 1.301,08zł netto; stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem mieszkania kształtują się na poziomie 227,07zł.,

obowiązek spłacania rat z tytułu ceny za udział w gruncie wygasł w marcu 2010r. (akt notarialny z dnia [...] stycznia 2001r.); na inne wydatki (w tym m. in. na wydatki związane z zakupem leków, których wysokość zobowiązana nie wykazała) pozostaje kwota 1.074.01zł.; posiada również zobowiązania finansowe wobec innych wierzycieli - jak UMiG, ZGKiM, PKP. Gazowni i wobec p. K.D. za rozliczenie kosztów pogrzebu syna - nie ujawnia jednak wysokości tych kwot. W ocenie organu, fakt posiadania innych zobowiązań publicznoprawnych i prywatnoprawnych nie stanowi obligatoryjnej przesłanki przemawiającej za umorzeniem należności z tytułu składek, bowiem ich spłata nie może odbywać się kosztem składek ubezpieczeniowych. Wpływ składek tworzy fundusz ubezpieczeń społecznych (i inne fundusze jak zdrowotny czy Fundusz Pracy), z którego wypłacane są świadczenia np. renty, emerytury, zasiłki chorobowe, macierzyńskie i inne.

Odnosząc się do argumentu, że równowartość ustalonego inwentarza stanu czynnego spadku została przeznaczona na pokrycie kosztów pochówku syna (koszt wyniósł 4.000,00 zł i 208,80 euro) organ stwierdził, że dochodzenie należności przeniesionych na spadkobiercę może odbywać się z każdego innego majątku posiadanego przez spadkobiercę, bez względu na to na jakie cele została przeznaczona wartość spadku.

W kwestii wieku Strony (76 lat) organ stwierdził, że żadne przepisy nie ograniczają działań ZUS w zakresie dochodzenia należności ze względu na wiek osoby zobowiązanej. W tym względzie znaczenie ma przede wszystkim stan majątkowy

i możliwości płatnicze osoby zobowiązanej.

Odnosząc się do argumentu chorób Skarżącej, ZUS podkreślił, że §3 ust.1 pkt3 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003r. wskazuje, że ważny interes osoby zobowiązanej występuje wówczas, gdy choroba samej osoby zobowiązanej uniemożliwia jej pozyskanie środków pieniężnych na spłatę istniejącego zadłużenia (np. utrata miejsca pracy). Istotny zatem jest fakt utraty źródeł dochodów, umożliwiających przystąpienie do spłaty zadłużenia z tytułu składek. Organ, nie kwestionując istnienia przewlekłej choroby wnioskodawczyni nie stwierdził wystąpienie tej okoliczności bowiem wnioskodawczyni pozyskuje dochody z tytułu renty, które w jego ocenie dają możliwość spłaty zadłużenia. Jakkolwiek w orzeczeniu Powiatowego Zespołu Orzekania

o niepełnosprawności stwierdzono, że z uwagi na stopień niepełnosprawności wnioskodawczyni wymaga pomocy innych osób, to z zebranego materiału dowodowego nie wynika, by wnioskodawczyni korzystała z takiej pomocy oraz by ponosiła jakiekolwiek koszty z tym związane. Wskazał też, że z wywiadu środowiskowego z dnia [...] czerwca 2008r. wynika, że wnioskodawczyni ma dwie córki. Tym samym, mimo śmierci syna posiada jeszcze członków rodziny, którzy będą mogli pomóc wnioskodawczyni bądź to osobiście bądź przez zapewnienie opieki, jeżeli zajdzie taka konieczność ze względu na wiek i stan zdrowia.

Okoliczność nie otrzymania z [...] odszkodowania za śmierć syna, mimo opłacania składek, ZUS ocenił jako nie mającą znaczenia dla sprawy. Podkreślił też, że Strona nie zgadzając się ze stanowiskiem [...] może skorzystać z istniejących środków ochrony prawnej, nie wyłączając możliwości dochodzenia roszczeń na drodze postępowania sądowego.

Dalej organ wskazał, że instytucja umorzeniowa powinna być stosowana wobec

osób, które znajdują się w szczególnie trudnej sytuacji osobistej i majątkowej, a zatem takiej która odbiega od "przeciętnej" sytuacji innych osób zobowiązanych do spłaty należności. Z zebranego materiału dowodowego nie wynika, że sytuacja dłużniczki jest sytuacją szczególną w rozumieniu §3 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003r.

Według niego, mimo niewątpliwie tragicznego zdarzenia dla Strony jakim była śmierć syna, w przedmiotowej sprawie nie występują okoliczności uzasadniające umorzenie należności ze względu na ważny interes zobowiązanej. Uzyskiwany bowiem dochód

(w porównaniu do wysokości zadłużenia) nie wyklucza możliwości przystąpienia wnioskodawczyni do spłaty należności z tytułu składek. Podkreślił, że umorzenie należności – stanowi wyraz definitywnej rezygnacji uprawnionego organu z możliwości ich wyegzekwowania. Biorąc pod uwagę publicznoprawny charakter należności

z tytułu składek oraz uwzględniając cele na które są one przeznaczane - z funduszu ubezpieczeń społecznych (wypłaty emerytur i rent, zasiłków np. chorobowych, macierzyńskich i innych świadczeń), z funduszu zdrowotnego (świadczenia z opieki zdrowotnej) oraz z Funduszu Pracy (wyplata zasiłku dla bezrobotnych) i inne - organ odpowiedzialny za ich pobór zobligowany jest do szczegółowej staranności

i ostrożności w dysponowaniu nimi. Dotyczy to również, podejmowanych w warunkach uznania administracyjnego, decyzji w przedmiocie umorzenia tych należności,

a podejmując rozstrzygnięcie w tym zakresie organ jest zobowiązany do konfrontowania interesu dłużnika z interesem ogólnospołecznym. Uzasadnia to również wyjątkowy charakter instytucji umorzenia należności z tytułu składek.

Zatem organ, wobec okoliczności wynikających z uzasadnienia podjętej decyzji, uwzględniając nałożony na niego obowiązek dbałości o dobro finansów ubezpieczeń społecznych, dysponując prawem do umarzania należności na zasadzie uznania administracyjnego, postanowił nie umarzać należności z tytułu składek uznając, że umorzenie ich byłoby w obecnym stanie faktycznym przedwczesne i działałoby na niekorzyść finansów ubezpieczeń społecznych i innych funduszy, pozbawiając fundusze wpływu należnych i obowiązkowych składek.

W skardze na powyższą decyzję Strona ponownie podniosła, iż nie jest

w stanie spłacać długów spadkowych bez znacznego uszczerbku dla jej

koniecznego utrzymania. Podkreśliła, że koszt utrzymania osoby starszej, całkowicie niepełnosprawnej i wymagającej wsparcia osób trzecich jest bardzo wysoki. Wskazała, na dokumenty które są w posiadaniu ZUS, a które potwierdzają jej niepełnosprawność w stopniu znacznym. Konsekwencją jej złego stanu zdrowia jest niemożność samodzielnej egzystencji, poruszania się, konieczność opłacania pomocy, zakupu leków, środków higieny – na które musi przeznaczać ponad 500 zł. miesięcznie. Zwróciła uwagę też na inne istotne okoliczności – jak przymus zakupu żywności, czy też pampersów z uwagi na problemy urologiczne, jak również na niemożność ponoszenia kosztów ogrzewania mieszkania. Podkreśliła też, że z uwagi na fakt, że nie radzi sobie samodzielnie w postępowaniu sądowym, zmuszona została do skorzystania z pomocy prawnej profesjonalnego pełnomocnika. Stwierdziła także, że ZUS żądając zapłaty zobowiązań zmarłego ponad majątek spadkowy jaki pozostał po pochówku naruszył zasady współżycia społecznego. Prowadząc postępowanie wykorzystał on jej zły stan zdrowia, starość, bezradność i tragedię.

W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń wskazując na bezzasadność podnoszonych zarzutów wniósł o jej oddalenie.

W piśmie procesowym złożonym osobiście w dniu [...] września 2010r. pełnomocnik ustanowiony z urzędu zarzucił naruszenie: art.153 p.p.s.a. - przez nie zastosowanie się do wiążących wskazań zawartych w wyroku WSA z dnia 24 września 2009r. (sygn. Akt: II SA/Go 569/09); art.7 k.p.a. - przez załatwienie sprawy mając na względzie jedynie interes społeczny i nie uwzględnienie słusznego interesu strony; art.8 k.p.a. - przez wydanie decyzji, której treść odpowiada poprzednio uchylonym decyzjom; art.11 k.p.a. - przez niedostateczne uzasadnienie zasadności przesłanek, którymi organ kierował się przy wydawaniu decyzji odmawiającej umorzenia składek na ubezpieczenie społeczne; art.15 k.p.a. - przez nie ustosunkowanie się do wszystkich zarzutów odwołania, pozwalających na ocenę prawidłowości decyzji organu I instancji, w wyniku czego naruszone zostały gwarancje wynikające z zasady dwuinstancyjności postępowania; art.77 i art.80 k.p.a. – przez przyjęcie, iż nie zachodzą przesłanki do umorzenia składek ubezpieczeniowych, tylko na podstawie części zebranego materiału dowodowego, poddanego dowolnej i niewyczerpującej ocenie organu; art.28 ust.3a u.s.u.s.; §3 ust.1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003r. - przez błędne przyjęcie, iż nie zachodzą przesłanki do umorzenia składek, przez co organ przekroczył granicę przyznanego mu uznania administracyjnego. W motywach, obok opisu przebiegu dotychczasowego postępowania w sprawie pełnomocnik wskazał, że organ kolejny raz zignorował wskazania zawarte w wyroku Sądu, przez co naruszył art.153 p.p.s.a. Powielił bowiem treść argumentacji zawartej w uzasadnieniu poprzedniej, uchylonej, decyzji, dodając jedynie, iż skarżąca ma dwie córki oraz informacje wynikające z pisma z [...] marca 2010r.

W jego ocenie uzasadnienie zawiera logiczne sprzeczności, gdyż z jednej strony organ nie odmówił żadnemu z zebranych dowodów wiarygodności oraz mocy dowodowej,

z drugiej strony stwierdził, iż z materiału dowodowego wynika, że nie zachodzą przesłanki umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Wskazał, że organ kolejny raz, nie poddał szczegółowej analizie zebranego materiału dowodowego i nie przedstawił wystarczająco przesłanek, którymi kierował się przy wydawaniu decyzji odmawiającej umorzenia składek. Opisał co prawda sytuację rodzinną i materialną skarżącej, zaznaczył, że z uwagi na stopień niepełnosprawności wymaga pomocy innych osób i że z materiału dowodowego nie wynika, iż korzysta

z takiej pomocy, mimo iż ma dwie córki. Pominął jednak, w jakich relacjach żyje

skarżąca córkami, a także sytuację rodzinną i materialna samych córek. Bezpodstawnie przyjął, iż skarżąca ma z tego powodu zapewnioną ewentualną opiekę.

Wyjaśnił, iż to wiek i stan zdrowia, spowodowały nieporadność strony i w konsekwencji nie przedstawienie wysokości kwot wydawanych na leki, czy nie dochodzenie odszkodowania od [...]. Za dziwne uznał to, że organ nie posiada wiadomości na temat, ile skarżąca wydaje na leki, mimo że przeprowadzono na jego zlecenie wywiad środowiskowy/ chociaż brak było podstaw do podjęcia takiej czynności.

Według pełnomocnika, każdy fakt, wynikający z sytuacji rodzinnej i materialnej skarżącej, uznawano tendencyjnie jako przemawiający za odmową umorzenia zobowiązania, mimo że, organ sam stwierdził, iż strona posiada obecnie dodatkowo zadłużenie z tytułu opłat za mieszkanie, dług wobec znajomych, a także przedstawiła zaświadczenie lekarskie o nowym schorzeniu. Nie można więc uznać, iż organ wziął pod uwagę, przy wydawaniu decyzji, ważny interes osoby zobowiązanej, naruszył więc zasadę uznania administracyjnego, i wydał de facto decyzję dowolną. Zatem wydanie decyzji o niemalże identycznej treści narusza art.8 i art.11 k.p.a. i art.15 k.p.a.. Ponadto przez poddanie materiału dowodowego tak niewyczerpującej i jednostronnej ocenie, oraz pominięciu części dowodów, a następnie wydanie na tej podstawie decyzji odmawiającej umorzenie składek ubezpieczeniowych, organ naruszył art.77 i art.80 k.p.a. Zaznaczył też, że argumentacja organu, zdaje się być całkowicie podporządkowana interesom finansowym Zakładu, a każde umorzenie składek jest, jak stwierdził organ - "działaniem sprzecznym z interesem ZUS" - i jest niedopuszczalne.

Taka natomiast interpretacja jest całkowicie sprzeczna z podstawowymi zasadami postępowania administracyjnego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

Zaskarżona decyzja została bowiem wydana z naruszeniem przepisów materialnych oraz przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy.

W pierwszej kolejności należy podkreślić, że przedmiotowa sprawa dotyczy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. W tej mierze zatem zastosowanie mają odpowiednie (wskazane w decyzji) przepisy ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych oraz rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Niemniej jednak, okolicznością o znamiennym znaczeniu dla niniejszego postępowania jest fakt, że sprawa ta już po raz czwarty jest przedmiotem kontroli sądowoadministracyjnej. W istocie zatem - spór jaki wiodą

strony sprowadza się głównie do oceny zachowania przez organ dwóch zasadniczych elementów: realizacji zadań wskazanych w poprzednich wyrokach sądów administracyjnych wydanych w tej sprawie na tle obowiązku wypływającego z art.153 p.p.s.a. oraz zachowania granic uznania administracyjnego w ramach art.28 ust.3a u.s.u.s. w związku z §3 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003r.

W konsekwencji, Skład orzekający aktualnie, zobowiązany jest mieć na uwadze brzmienie normy prawnej – art.153 ppsa i wynikający z niego obowiązek orzekania

w ramach tzw. związania "oceną prawną oraz wskazaniami co do dalszego postępowania" formułowanych w poprzednich wyrokach wojewódzkich sądów administracyjnych.

Wydawać by się mogło, że problematyka ta została już w sposób klarowny

i wyczerpujący naświetlona w poprzednich orzeczeniach Sądów orzekających

w sprawie.

Analiza treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji dostarcza jednakże argumentów, potwierdzających naruszenie po raz kolejny przez organ dyspozycji art.153 p.p.s.a.

Zatem, jedynie gwoli przypomnienia należy wyjaśnić, że stosownie do brzmienia art.153 p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone

w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność były przedmiotem zaskarżenia.

Ponieważ ocena ta i wskazania, stosownie do art.141 §4 p.p.s.a., formułowane są

w uzasadnieniu wyroku, zatem moc wiążącą ma nie tylko samo rozstrzygnięcie, ale

i uzasadnienie.

Przez ocenę prawną rozumie się powszechnie wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich stosowania w rozpoznawanej sprawie. Pojęcie to obejmuje zarówno krytykę sposobu zastosowania normy prawnej w zaskarżonym akcie (czynności), jak i wyjaśnienie, dlaczego stosowanie tej normy przez organ, który wydał ten akt (czynność) zostało uznane za błędne.

Wskazania zaś co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencje

oceny prawnej. Dotyczą one sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych oraz wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie dla uniknięcia wadliwości w postaci np. braków w materiale dowodowym lub innych uchybień procesowych ( Komentarz do art.153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, (w:) B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, LEX, 2009,

wyd. III.).

Uściślając, z uwagi na przedmiot sprawy - ocena prawna może dotyczyć również prawidłowości korzystania z uznania administracyjnego. Dla organu rozpatrującego ponownie sprawę ma ona charakter wiążący w tym sensie, w jakim była ona konsekwencją uchylenia poprzednio wydanej decyzji determinując treść wyroku kasatoryjnego. Z kolei dla sądu orzekającego obecnie - oznacza zakaz formułowania ocen sprzecznych z treściami poprzednich wyroków wydanych w tej sprawie oraz nakaz reagowania w treści nowego rozstrzygnięcia w razie stwierdzenia braku zastosowania do wskazań w zakresie dalszego postępowania administracyjnego (por. T. Woś [w:] T. Woś, H. Knysiak-Molczyk, M. Romańska, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2009, s.620 i 621). (por. wyrok WSA

w Gorzowie Wlkp. sygnatura akt II 569/09)

Na zakończenie tej części rozważań, Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę pragnie wyjaśnić, że zważywszy na fakt, iż przepisy prawa materialnego regulujące zasady umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne były już przedmiotem analizy poprzednich składów orzekających, za zbędne uznał ponowne ich powoływanie i omawianie. Nadto, wszelkie wyrażone w tym względzie poglądy należy uznać za nader aktualne.

Zatem, uwzględniając powyższe uwagi jak też istotę sporu, w pierwszej kolejności należy przypomnieć, że już Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie

w swoim orzeczeniu ( co konsekwentnie zostało powtórzone w późniejszych wyrokach Wojewódzkich Sądów Administracyjnych w Gorzowie Wlkp.) zarzucił organowi brak należytej analizy sytuacji rodzinnej i materialnej Skarżącej – w szczególności w dwóch aspektach - śmierci syna i wydania decyzji ZUS z dnia [...] września 2006r., albowiem

jak orzekł, ma to szczególnie istotne znaczenie, z uwagi na twierdzenie Strony, że równowartość ustalonego inwentarza stanu czynnego spadku została przeznaczona na pokrycie kosztów pogrzebu syna i nagrobek.

W tej mierze organ ograniczył się do zaprezentowania stanowiska - co należy odnotować - identycznego, jak w poprzednich uzasadnieniach podjętych przez

siebie rozstrzygnięć – w myśl którego, dochodzenie należności przeniesionych na spadkobiercę może odbywać się z każdego innego majątku posiadanego przez spadkobiercę, bez względu na to na jakie cele została przeznaczona wartość spadku.

W konsekwencji, tak sformułowane - powtórzone motywy - skład orzekający obecnie

w sprawie, również ocenia jako niewystarczające. Cechuje je bowiem brak wnikliwej analizy sytuacji rodzinnej i majątkowej Skarżącej.

Wciąż aktualne pozostają także uwagi poprzednich składów orzekających, kierowane pod adresem ZUS, dotyczące nakazu rozważenia ważnego interesu Skarżącej

w kontekście przyczyn powstania jej zobowiązania względem organu oraz związanej

z tym jej sytuacji życiowej. Nadal brak w tym względzie stosownej, wnikliwej analizy, która zgodnie z wytycznymi Sądów, miała znaleźć wyraz w treści uzasadnienia decyzji.

Zakład Ubezpieczeń zignorował również jednoznacznie sformułowane wskazania wynikające z poprzednich wyroków, a dotyczące analizy takich kwestii jak chociażby: wiek skarżącej, jej stan zdrowia, choroby.

W ramach pierwszej z w/w okoliczności, ZUS po raz kolejny ograniczył się do sformułowania identycznych motywów z tymi przedstawionymi już w poprzednich swoich decyzjach. Powtórzył bowiem blankietowe stwierdzenie, że żadne przepisy nie ograniczają działań Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie dochodzenia należności ze względu na wiek osoby zobowiązanej, oraz że wiek Strony nie

jest przeszkodą w spełnieniu obowiązku opłacenia przeniesionych zobowiązań, znaczenie w tym zakresie ma przede wszystkim stan majątkowy i możliwości płatnicze osoby zobowiązanej.

Odnosząc się z kolei do sytuacji zdrowotnej Skarżącej, organ swoje dotychczasowe rozważania uzupełnił o wzmiankę, że Strona ma dwie córki, z pomocy których mogłaby ewentualnie skorzystać. Mając na względzie stan faktyczny wynikający ze zgromadzonego w sprawie materiału, trudno jest jednak uznać, że kwestia ta została poddana przez organ co najmniej minimalnej analizie w kontekście całokształtu okoliczności składających się na sytuację Skarżącej i możliwości zapewnienia jej ewentualnej opieki- skoro organ pominął milczeniem takie aspekty sprawy, jak chociażby to, że żadna z wyżej wymienionych osób nie ma miejsca zamieszkania w tej samej miejscowości co Skarżąca ( w przeprowadzonym wywiadzie środowiskowym podano adresy – [...]), sytuację rodzinną i materialną samych córek, czy choćby relacje w jakich Skarżąca z nimi żyje.

Podobnie Zakład Ubezpieczeń odniósł się do informacji o "nowym schorzeniu" Strony. W treści decyzji, miast przeprowadzenia wszechstronnych w tym względzie rozważań, wpływu tej okoliczności na sytuację rodzinną, majątkową Skarżącej, ograniczył się wyłącznie do odnotowania faktu załączenia przez Stronę dowodu potwierdzającego nową chorobę Strony.

Mając zatem na względzie poczynione powyżej uwagi, Sąd stanął na stanowisku, że zaskarżoną decyzję należało uznać za dowolną, wydaną w warunkach przekroczenia granic uznania administracyjnego. W istocie, organ z pominięciem wskazań wynikających z orzeczeń sądów zapadłych dotychczas w sprawie, oceniał każdą okoliczność podnoszoną przez Skarżącą tendencyjnie - jako nie dającą podstaw do uwzględnienia wniosku o umorzenie należności. Treść zaskarżonej decyzji dowodzi, że organ orzekając po raz czwarty powołał się na te same argumenty, które w trzech poprzednich wyrokach zostały uznane za niewystarczające.

Reasumując, biorąc pod uwagę powyższe ustalenia, Sąd stwierdził, iż zaskarżona decyzja, naruszając dyspozycję art.153 p.p.s.a., narusza tym samym reguły postępowania administracyjnego (wskazane w skardze i piśmie procesowym) oraz przepisy prawa materialnego (art.28 ust.3a u.s.u.s. i §3 ust.1 rozporządzenia z dnia

31 lipca 2003r. ).

Zakład Ubezpieczeń Społecznych obowiązany będzie ponownie rozpatrzyć sprawę

i wydać decyzję uwzględniając wskazania zawarte w niniejszy orzeczeniu jak też

w trzech poprzednich wyrokach: WSA w Warszawie z 15 lutego 2008r., oraz WSA

w Gorzowie Wlkp. z dnia 29 stycznia 2009r. i 24 września 2009r. - którymi jest związany, mając tym samym na uwadze, iż jego decyzja nie może być dowolna.

Kierując się zatem przedstawionymi względami, Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie powołanych wyżej przepisów oraz art.145 §1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.

Sędzia WSA Sędzia WSA Sędzia WSA

Joanna Wierchowicz Alina Rzepecka Jacek Niedzielski