Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 89/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2020-10-06 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Góra-Błaszczykowska, Sędzia WSA Piotr Borowiecki (spr.), Sędzia WSA Janusz Walawski, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 6 października 2020 r. sprawy ze skargi J. G. opiekuna prawnego ubezwłasnowolnionego całkowicie syna T. G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] października 2019 r., nr [...], Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej także: "Prezes ZUS" lub "organ") - działając na podstawie przepisu art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2020 r., poz. 53 - dalej także: "ustawa o emeryturach i rentach z FUS") - po rozpatrzeniu wniosku J. G. - opiekuna prawnego ubezwłasnowolnionego całkowicie syna T. G. (dalej także: "skarżąca" lub "strona skarżąca") z dnia [...] lutego 2019 r. o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku dla syna T. G., odmówił przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku.

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym.

W wyniku rozpatrzenia wniosku skarżącej J. G. z dnia [...] lutego 2019 r. o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku dla syna T. G. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, działając na podstawie przepisu art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, decyzją z dnia [...] października 2019 r., nr [...], odmówił stronie skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia.

W uzasadnieniu decyzji Prezes ZUS, powołując się na treść art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS - wskazał, że z powyższego przepisu wynika, iż przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki:

- wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną, w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym,

- wnioskodawca nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności,

- wnioskodawca nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek,

- wnioskodawca nie posiada niezbędnych środków utrzymania.

Jednocześnie, Prezes ZUS podkreślił, że warunki określone w powołanym wyżej przepisie cyt. ustawy muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Prezes ZUS stwierdził, że z dokumentacji rentowej zgromadzonej w niniejszej sprawie wynika, że na T. G. stał się całkowicie niezdolny do pracy w wieku 43 lat, zaś na przestrzeni 46 lat życia T. G. posiada tylko 3 miesiące i 1 dzień łącznych okresów składkowych.

Prezes ZUS wskazał, że w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy, jak i w 10-leciu przypadającym przed dniem zgłoszenia wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, T. G. udokumentował jedynie 3 miesiące okresu składkowego.

Jednocześnie, Prezes ZUS zauważył, że nie bez znaczenia pozostaje fakt, iż pierwsze udokumentowane objęcie ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi T. G. nastąpiło w dniu [...] lipca 2000 r., tj. po ukończeniu 27 roku życia.

Ponadto, Prezes ZUS wskazał, że w latach 2000-2016 T. G. nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi.

Mając powyższe na względzie, Prezes ZUS stwierdził, że - w jego ocenie - w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające stronie skarżącej przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionym wyżej okresie (przerwach w ubezpieczeniu) wobec T. G. nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy.

Organ zauważył, że całkowita niezdolność do pracy uniemożliwiająca kontynuowanie zatrudnienia została u T. G. ustalona orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] maja 2019 r. dopiero od stycznia 2017 r.

Jednocześnie, organ rentowy zauważył, że strona skarżąca nie wykazała, aby do tego czasu zachodziły jakieś inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych.

W związku z powyższym, Prezes ZUS uznał, że w tym stanie faktycznym, brak jest podstaw do przyznania stronie skarżącej świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

W piśmie z dnia [...] grudnia 2019 r. skarżąca, reprezentowana przez radcę prawnego, działając za pośrednictwem organu, wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na powyższą decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] października 2019 r.

W petitum skargi wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji z dnia [...] października 2019 r., strona skarżąca zarzuciła:

a) obrazę przepisów prawa materialnego, a mianowicie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS - poprzez jego niezastosowanie i uzależnienie przyznania świadczenia w drodze wyjątku od posiadania okresów składkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, podczas gdy powyższy przepis wskazuje, że warunkiem przyznania powyższego świadczenia jest posiadanie statusu osoby ubezpieczonej, w rozumieniu ustawy emerytalnej lub posiadanie statusu członka rodziny po ubezpieczonym;

b) obrazę przepisów prawa procesowego, mogącą mieć istotny wpływ na treść skarżonego rozstrzygnięcia, a mianowicie art. 107 § 3 k.p.a. - wyrażającą się w braku prawno-relewantnej argumentacji organu rentowego w pisemnych motywach skarżonej decyzji i w konsekwencji niewyjaśnienie, dlaczego przyznanie powyższego świadczenia organ uzależnia od posiadania okresów składkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, podczas gdy powyższy przepis art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wskazuje, że warunkiem przyznania wnioskowanego świadczenia jest posiadanie statusu osoby ubezpieczonej, w rozumieniu ustawy emerytalnej lub posiadanie statusu członka rodziny po ubezpieczonym.

W uzasadnieniu skargi strona skarżąca wskazała na wstępie, że T. G. w styczniu 2017 r. uległ wypadkowi, w wyniku którego został sparaliżowany, na skutek czego doznał przykurcza spastycznego czterokończynowego, stając się całkowicie niesamodzielny.

Strona skarżąca wskazała, na postanowienie Sądu Okręgowego w [...], [...] Wydziału [...], wydane w sprawie sygn. akt [...], na mocy którego T. G. został ubezwłasnowolniony całkowicie z powodu zaburzeń psychicznych. Strona skarżąca wskazała także na postanowienie Sądu Rejonowego [...] w [...],[...] Wydział [...], wydane w sprawie sygn. akt [...], którym to opiekunem prawnym nad ubezwłasnowolnionym całkowicie T. G. ustanowiono matkę J. G.

Strona skarżąca podniosła, że T. G. od stycznia 2018 r. przebywał na rehabilitacji neurologicznej w Szpitalu w [...], zaś w dniu składania skargi przebywał w Specjalistycznym Zakładzie Opieki Zdrowotnej "[...]" Sp. z o. o przy ul. [...] w [...] , gdzie jest rehabilitowany, zaś miesięczny pobyt we wskazanym zakładzie opieki zdrowotnej wynosi 800,00 złotych.

Ponadto, strona skarżąca wskazała, że T. G. w zasadzie przez cały okres swojego życia pracował, jednakże nie były to prace na umowę o pracę ani zlecenia. Strona skarżąca zauważyła, że T. G. był operatorem kamery i uczestniczył w procesie powstania takich polskich produkcji filmowych, jak "[...]", "[...]", "[...]", "[...]", "[...]", "[...]", "[...]" i wiele innych, a większość tych prac była wykonywana w ramach umowy o dzieło, co spowodowało, że nie posiadał on dodatkowego ubezpieczenia.

Strona skarżąca podniosła, że T. G. na podstawie decyzji z dnia [...] maja 2017 r. wydanej przez Prezydenta [...] miał przyznane do dnia [...] marca 2019 r. świadczenie w formie opłacania składki na ubezpieczenie zdrowotne. Ponadto, strona skarżąca wskazała, że na podstawie decyzji z dnia [...] marca 2018 r. Prezydenta [...], T. G. ma przyznany zasiłek pielęgnacyjny w wysokości 153,00 złotych miesięcznie. Strona skarżąca zaznaczyła także, że z kolei na mocy decyzji z dnia [...] maja 2018 r. wydanej przez Prezydenta [...], T. G. miał przyznany zasiłek stały w kwocie 481 złotych do dnia [...] października 2019 r., a od dnia [...] listopada 2019 r. do dnia [...] listopada 2019 r. wysokość zasiłku stałego wynosić będzie 160,33 złotych.

Niemniej, jak zauważyła strona skarżąca, powyższe zasiłki nie pokrywają nawet kosztów pobytu w Zakładzie Opieki Zdrowotnej [...] Sp. z o. o w [...], nie mówiąc już o innych dodatkowych środkach w walce z niepełnosprawnością.

Strona skarżąca zaznaczyła, że opiekę nad ubezwłasnowolnionym całkowicie T. G. sprawuje matka J. G., która brakującą kwotę za pobyt w szpitalu uiszcza z własnej emerytury.

Strona skarżąca podniosła, że organ rentowy, analizując stan faktyczny na kanwie niniejszej sprawy, wskazał na dodatkowe przesłanki uzasadniające przyznanie T. G. świadczenia w trybie specjalnym, uzależniając przyznanie wnioskowanego świadczenia od długości okresu składowego T. G.

Tymczasem, jak stwierdziła strona skarżąca, w świetle przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, nie sposób uznać, aby warunkiem przyznania wnioskowanego świadczenia było posiadanie wymaganego okresu składkowego. Zdaniem skarżącej, przepis ten wymaga jedynie, aby wnioskodawca posiadał status osoby ubezpieczonej.

W tej sytuacji, strona skarżąca zarzuciła, że poza zwróceniem uwagi na okoliczność związaną z brakiem wystarczającej ilości okresów składkowych, organ rentowy nie odniósł się do innych istotnych przesłanek uzasadniających przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Według strony skarżącej, w uzasadnieniu spornej decyzji Prezesa ZUS brak jest prawno-relewantnej argumentacji, z której jasno wynikałoby, dlaczego organ rentowy nie przyznał świadczenia, pomimo, że wspomniana okoliczność związana z posiadaniem odpowiedniego okresu składowego nie jest wymagana przez art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Tymczasem, w ocenie strony skarżącej, to właśnie zaistnienie szczególnych okoliczności winno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy.

Strona skarżąca wskazała, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie prawa do uzyskania emerytury bądź renty, związany jest regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania, co oznacza w szczególności, że organ ten powinien przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.) oraz podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Strona skarżąca podniosła, że organ jest zobowiązany również do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Ponadto, jak zauważyła skarżąca, Prezes ZUS zobowiązany był do wyczerpującego zebrania, rozpatrzenia, a następnie ocenienia całego materiału dowodowego (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.), a także uzasadnienia swojego rozstrzygnięcia zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a.

Strona skarżąca podkreśliła, że pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb, czy też niedostatku starającego się o to świadczenie, albowiem nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taką sytuację, która mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które - na gruncie ustawy emerytalnej - ograniczają, utrudniają, czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, który uprawnia do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Strona skarżąca wskazała, że zaistnienie tego rodzaju zdarzeń winno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy. Zdaniem strony skarżącej, chodzi tylko o zdarzenia albo trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodów ich skutków niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia, zaś szczególne okoliczności to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku.

Mając powyższe na względzie, strona skarżąca stwierdziła, że całkowicie ubezwłasnowolniony T. G. nie spełnia przesłanek do uzyskania w trybie zwykłym renty z tytułu niezdolności do pracy, pomimo, iż jest osobą niezdolną do pracy w stopniu znacznym, zaś jego niepełnosprawność powstała od dnia [...] stycznia 2017 r.

W tej sytuacji, strona skarżąca uznała, że świadczenie przewidziane w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest jedynym świadczeniem, jakie może zostać przyznane w ramach decyzji uznaniowej i w drodze wyjątku przez Prezesa ZUS.

W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Odnosząc się do zarzutów skargi, organ ponownie wskazał, że z akt sprawy nie wynika, aby zaistniały szczególne okoliczności wykluczające aktywność zawodową T. G. przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, tj. przed styczniem 2017 r. W tej sytuacji, organ uznał, że nie istniały zatem obiektywne przeszkody uniemożliwiające T. G. podjęcie zatrudnienia w celu zapewnienia sobie prawa do świadczeń oraz środków niezbędnych do utrzymania.

Prezes ZUS podkreślił, że w sprawach świadczeń przyznawanych w drodze wyjątku ważne są powody, dla których ubezpieczony nie mógł nabyć uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Organ wskazał zatem, że aby przyznać świadczenie w drodze wyjątku, należy wziąć pod uwagę całokształt okoliczności zachodzących w danej sprawie i dokonać ich oceny pod kątem szczególnych okoliczności, które spowodowały niespełnienie warunków do przyznania świadczenia na ogólnych zasadach ustawowych, a więc w trybie zwykłym.

Prezes ZUS wskazał, że przez "szczególne okoliczności" rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia.

Ustosunkowując się do ustaleń stanu faktycznego niniejszej sprawy, Prezes ZUS podkreślił, że istotne jest to, iż w latach 2000-2016 T. G. nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

Organ zauważył, że trudna sytuacja materialna, choć jest brana pod uwagę przy podejmowaniu decyzji, nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Jednocześnie, Prezes ZUS podkreślił, że - wbrew przekonaniu strony skarżącej - fakt, że T. G. jest obecnie bezsprzecznie pozbawiony prawa do świadczeń w trybie zwykłym nie daje mu automatycznie prawa do świadczenia w drodze wyjątku.

Mając powyższe na względzie, organ stwierdził, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwala przyjąć, że w sprawie zachodzą szczególne okoliczności, które były powodem niespełnienia warunków do uzyskania świadczeń na zasadach ogólnych.

Organ uznał ponadto, że trudne warunki materialne nie stanowią również wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku, albowiem świadczenie, o którym mowa w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione.

W przesłanym do Sądu piśmie procesowym z dnia [...] lutego 2020 r. strona skarżąc, reprezentowana przez radcę prawnego, wniosła o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z załączonego dokumentu w postaci orzeczenia z dnia [...]listopada 2019 r. o stopniu niepełnosprawności, w którym Miejski Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] postanowił zaliczyć T.G. do znacznego stopnia niepełnosprawności do dnia [...] listopada 2022 r., wskazując, że wspomniana niepełnosprawność istnieje od dnia [...] stycznia 2017 r.

Strona skarżąca wskazała, że wnosi o przeprowadzenie powyższego dowodu na okoliczność całkowitej niezdolności do pracy.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity Dz. U. z 2021 r., poz. 137), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

W świetle powołanych przepisów cyt. ustawy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w zakresie swojej właściwości, ocenia zaskarżoną decyzję administracyjną, postanowienie, czy też inny akt lub czynność z zakresu administracji publicznej dotyczącą uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa, z punktu widzenia ich zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego, według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tego aktu lub podjęcia spornej czynności. Chodzi więc o kontrolę aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywaną pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów słuszności.

Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (vide: art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm. - dalej także: "P.p.s.a.").

W ocenie Sądu, analizowana pod tym kątem skarga J. G., reprezentującej całkowicie ubezwłasnowolnionego syna T. G., nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2019 r., nr [...], odmawiająca przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku dla T. G., na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - nie narusza obowiązujących przepisów prawa.

Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Nie ulega wątpliwości, że z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.

Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. W tej sytuacji, brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku.

Ocena, czy w danej sprawie ww. przesłanki zostały spełnione należy do organu, który okoliczności danej sprawy musi poddać należytej analizie, czyniąc zadość regułom postępowania dowodowego określonym w Kodeksie postępowania administracyjnego. To jednak podmiot wnoszący o wszczęcie postępowania w sprawie powinien wykazać wszelkie okoliczności, wiążące się z dochodzonym świadczeniem. Nałożony na organ obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego - zgodnie z regułami określonymi w art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. - nie zwalnia bowiem strony postępowania od współudziału w realizacji tego obowiązku.

Należy jednocześnie bardzo wyraźnie podkreślić, że świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Brak niezbędnych środków utrzymania nie może być wyłączną przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych powołanej ustawy. Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności, nie spełnia on wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne.

Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności.

Ustawa o emeryturach i rentach nie precyzuje, jak należy rozumieć "szczególne okoliczności", zaistnienie których może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. Nie ulega jednak wątpliwości, że dokonując wykładni pojęcia szczególnych okoliczności, należy mieć na względzie cel, któremu służy tryb przyznawania świadczeń w drodze wyjątku. Celem tym jest to, żeby w indywidualnych i uzasadnionych przypadkach beneficjentami świadczeń przyznawanych w tym trybie były osoby, które nie mogły otrzymać świadczeń na zasadach ogólnych ze względu na niespełnienie wymaganych warunków ustawowych.

W tym miejscu warto zauważyć, że w dotychczasowym orzecznictwie sądów administracyjnych za szczególne okoliczności uważa się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które - wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego - stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Na szczególne okoliczności składają się wyłącznie zdarzenia niezależne od ubezpieczonego. Chodzi tylko o zdarzenia albo trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodów ich skutków niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia. "Szczególne okoliczności" to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. Pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy zatem wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają, czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych.

Należy zauważyć, że Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 20 kwietnia 2010 r., sygn. akt I OSK 130/10, wskazał, że przesłanka "szczególnych okoliczności" określona została przez ustawodawcę w postaci zwrotu ocennego, wymagającego od organu ustalenia odpowiednich faktów oraz ich oszacowania co do skali, czy też natężenia ich wystąpienia tak, aby można było tym faktom przypisać status okoliczności szczególnych. Dopiero kiedy ma miejsce ustalenie wystąpienia powyższych przesłanek, uruchomiona zostaje konstrukcja decyzji uznaniowej, na gruncie której organ może przyznać przedmiotowe świadczenie. Oznacza to, że nawet wówczas, gdy przesłanki te wystąpią, decyzja organu nie musi być decyzją przyznającą świadczenie, jeśli jakieś inne okoliczności (np. stan środków finansowych), to uniemożliwiają. Ponadto, świadczenie to może być przyznane "na zasadzie wyjątku", co wzmacnia uznaniowy charakter decyzji oraz wskazuje na zaostrzenie sposobu szacowania w ramach oceny faktów "szczególnych okoliczności", stanowiących najistotniejszą przesłankę merytoryczną, decydującą o zaktualizowaniu się możliwości przyznania tego świadczenia.

Za "szczególną okoliczność" na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok NSA z dnia 16 czerwca 2000 r., sygn. akt II SA 306/00), przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby.

Należy zauważyć, że w rozpoznawanej sprawie Prezes ZUS odmówił przyznania stronie skarżącej renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, ponieważ stwierdził, że w przypadku skarżącego nie wykazano, aby niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty w trybie zwykłym było spowodowane szczególnymi okolicznościami. Skarżący nie przedstawił bowiem dowodów, które potwierdzałyby, że np. to stan zdrowia uniemożliwiał mu podjęcie zatrudnienia w ustalonych w toku postępowania okresach przerw, w których nie wykonywał on pracy podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne.

Nie ulega wątpliwości, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, oceniając prawidłowość zastosowania przez Prezesa ZUS przesłanek przyznania świadczenia w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, nie mógł zignorować faktu, że zarówno w doktrynie, jak i w dotychczasowym orzecznictwie podkreśla się, iż wprawdzie przepisy cyt. ustawy nie uzależniają wprost przyznania świadczenia w drodze wyjątku od okresu odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne, to jednak przy ocenie sprawy nie można zupełnie pomijać tej okoliczności, albowiem świadczenie w drodze wyjątku jest nadal świadczeniem związanym ze stażem zatrudnienia oraz z okresem odprowadzania składek na to ubezpieczenie (por. m.in. wyrok WSA w Warszawie z dnia 4 listopada 2010 r., sygn. akt II SA/WA 1196/10). Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku nie jest wprost uzależnione od wielkości stażu ubezpieczeniowego, ale ocena zasadności wniosku o jego przyznanie nie powinna być czyniona w całkowitym oderwaniu od długości tych okresów, gdyż świadczenie to może być bowiem przyznane w razie nieznacznego niedopełnienia warunków do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych (por. m.in. wyrok WSA w Warszawie z dnia 13 października 2010 r., sygn. akt II SA/WA 1046/10). W konsekwencji, przyjmuje się, że inaczej należy więc oceniać sytuację osoby mającej niewielki okres ubezpieczenia od osoby, która udowodniła okresy ubezpieczenia niewiele odbiegające od wymaganych ustawowo (por. m.in. Łukasz Prasołek /w:/ Emerytury i renty z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Komentarz, pod red. B. Gudowskiej i dr hab. K. Ślebzaka, wyd. 1, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2013 i cyt. tam orzecznictwo, w tym m.in. wyrok NSA z dnia 12 marca 2009 r., sygn. akt I OSK 1023/08).

Sąd, oceniając legalność zaskarżonej decyzji na dzień jej wydania, stwierdza, że skarżący nie spełnia wszystkich (kumulatywnie) przesłanek niezbędnych do przyznania mu wnioskowanego świadczenia. Należy podkreślić, że świadczenie w drodze wyjątku nie stanowi świadczenia socjalnego, a zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet, gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą natomiast uzasadniać ubieganie się przez stronę skarżącą o świadczenia z tytułu pomocy społecznej oraz inne formy pomocy materialnej przewidzianej dla osób znajdujących się w niedostatku. W myśl art. 2 ust. 1 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, pomocą społeczną są obejmowane osoby, które same, przy wykorzystaniu własnych uprawnień, zasobów i możliwości nie są w stanie przezwyciężyć trudnych sytuacji życiowych.

Tymczasem, z dokumentacji rentowej zgromadzonej w niniejszej sprawie wynika, że na przestrzeni 46 lat życia, T. G. udokumentował jedynie 3 miesiące i 1 dzień łącznych okresów składkowych.

Zdaniem Sądu, wskazać należy jednocześnie, że nie bez znaczenia pozostaje fakt, iż pierwsze udokumentowane objęcie ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi T. G. nastąpiło dopiero w dniu [...] lipca 2000 r., czyli po ukończeniu przez niego 27 roku życia. Należy także dodać, że istotne dla rozstrzygnięcia sprawy był to, iż T. G. w bardzo długim okresie, tj. latach 2000-2016 nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem emerytalnym i rentowymi.

W tym miejscu, Sąd pragnie zwrócić uwagę, że w pełni zdaje sobie sprawę z tego, iż niestety w niektórych branżach, w tym m.in. w branży [...], występuje powszechna praktyka świadczenia usług na podstawie umowy o dzieło, niemniej wskazać należy jednocześnie, że Sąd nie mógł tej okoliczności traktować, jako nadzwyczajnej i zarazem usprawiedliwiającej brak objęcia przez długi okres T. G. ubezpieczeniem emerytalnym i rentowymi.

W tej sytuacji, Sąd uznał, że w niniejszej sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające stronie skarżącej przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, albowiem w wymienionych przerwach wobec strony skarżącej nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy.

Należy jednocześnie wyjaśnić w tym miejscu, że sąd administracyjny nie ma kompetencji do merytorycznego rozstrzygania spraw administracyjnych, co oznacza, że nie może zastępować, ani też wyręczać organów administracji publicznej w realizacji powierzonych im zadań w tym zakresie. To do organów administracyjnych, w tym wypadku Prezesa ZUS, należy prawidłowe ustalenie stanu faktycznego sprawy i zastosowanie prawidłowo zinterpretowanego przepisu prawnego. Postępowanie sądowoadministracyjne nie jest kontynuacją postępowania administracyjnego. W tym postępowaniu sąd administracyjny jedynie kontroluje działania organu administracji i opiera się na materiale dowodowym gromadzonym przez organy. Co do zasady, nie jest możliwe prowadzenie postępowania dowodowego przed sądem administracyjnym. Według art. 106 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić jedynie dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. W ocenie Sądu, w okolicznościach sprawy nie było konieczne prowadzenie uzupełniającego postępowania dowodowego.

Sąd nie kwestionuje trudnej sytuacji życiowej (zdrowotnej i finansowej) skarżącego. Rozumie jego położenie, jednakże oceniając legalność zaskarżonej decyzji na dzień jej wydania, stwierdzić trzeba, że skarżący nie spełniał wszystkich (kumulatywnie) przesłanek niezbędnych do przyznania mu wnioskowanego świadczenia.

Należy wyraźnie podkreślić, że świadczenie w drodze wyjątku nie stanowi świadczenia socjalnego i nie może opierać się wyłącznie na aktualnych potrzebach osoby o nie się ubiegającej, nawet, gdy są one tak zwyczajnie, po ludzku, uzasadnione.

Należy podkreślić, że ostatecznie w przypadku skarżącego całkowitą niezdolność do pracy uniemożliwiającą zatrudnienie ustalono orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] maja 2019 r. dopiero od stycznia 2017 r. A zatem, uznać trzeba, że przed tym okresem nie istniały całkowite przeszkody w podjęciu przez T. G. zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych.

Skoro skarżący nie wykazał innych szczególnych okoliczności w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które nie miał wpływu, to również sama trudna sytuacja materialna, choć brana pod uwagę przy podejmowaniu spornej decyzji, a także obecny niezaprzeczalnie zły stan zdrowia (całkowita niezdolność do pracy), nie mogły stanowić wystarczających przesłanek do przyznania wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku.

Mając powyższe na względzie, Sąd uznał, że - wbrew zarzutom strony skarżącej - organ przeprowadził prawidłowo postępowanie w tej sprawie, nie naruszając przy tym fundamentalnych zasad określonych w przepisach art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a.

Sąd stwierdził zatem, że Prezes ZUS zasadnie odmówił stronie skarżącej przyznania wnioskowanej renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, albowiem w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o prawidłowo zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ słusznie przyjął, iż nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Niewątpliwie, zgodzić się należy ze stroną skarżącą, że jej sytuacja zarówno zdrowotna, jak i materialna jest bardzo trudna. Nie budzi jakichkolwiek zastrzeżeń Sądu to, iż skarżący, będąc osobą chorą, całkowicie niepełnosprawną obciążony jest dużo większymi wydatkami związanymi chociażby z rehabilitacją, zakupem koniecznych leków, czy też regularnych wizyt lekarskich.

Niemniej, należy wyraźnie wskazać, że powyższe okoliczności nie są jednak wystarczające do przyznania świadczenia o charakterze typowo ubezpieczeniowym, którym cechuje się świadczenie w drodze wyjątku, przewidziane w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Powyższe świadczenie w żadnym razie nie może być traktowane, jako świadczenie o charakterze stricte socjalnym, albowiem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby ubiegającej się o to świadczenie, nawet gdy owe potrzeby rzeczywiście są uzasadnione.

Jak Sąd zauważył już wcześniej, wskazane wyżej potrzeby mogą jak najbardziej uzasadniać ewentualne ubieganie się przez stronę skarżącą o przyznanie świadczenia z tytułu pomocy społecznej, czy też o przyznanie innych form pomocy materialnej przewidzianej dla osób znajdujących się w niedostatku, lecz nie mogą one stanowić wyłącznej podstawy do przyznania spornego świadczenie w drodze wyjątku, który przewidziany został przez ustawodawcę w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Reasumując, stwierdzić należy, że zarzut naruszenia przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie jest zasadny. Ustalone w sprawie okoliczności faktyczne nie wyczerpują znamion szczególnie uzasadnionego przypadku. Według Sądu, zaskarżona decyzja Prezesa ZUS mieści się w ramach uznania administracyjnego, a granice tego uznania nie zostały przez organ przekroczone.

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ zawarł, w zgodzie z dyspozycją przepisu art. 107 § 3 k.p.a., szczegółowe uzasadnienie faktyczne, odwołując się do dowodów, w oparciu, o które dane fakty zostały ustalone.

Zdaniem Sądu, ustalone okoliczności faktyczne zostały rozpatrzone w kontekście przesłanek mogących uzasadniać prawo do świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 cyt. ustawy, zaś argumentacja organu przedstawiona w tym zakresie nie budzi jakichkolwiek zastrzeżeń.

Tym samym, Sąd uznał również, że Prezes ZUS nie dopuścił się w toku postępowania administracyjnego naruszenia zasady pogłębiana zaufania obywateli do organów praworządnego państwa, o której mowa w art. 8 § 1 k.p.a., albowiem prowadząc postępowanie w kontekście zastosowania przepisu art. 83 powołanej wyżej ustawy, wszechstronnie wyjaśnił wszelkie istotne okoliczności dotyczące analizowanej sprawy, jak również wyjaśnił w sposób precyzyjny i jednoznaczny zarazem, dlaczego - w świetle wskazanego przepisu - nie zachodzą podstawy do przyznania stronie skarżącej wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku.

Biorąc powyższe pod uwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w sentencji wyroku, działając na podstawie art. 151 P.p.s.a.