Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt II SA/Op 296/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2021-06-08 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 7, art. 23 ust. 1
journal: Dz.U. 2019 poz 670
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - tekst jedn.
article: art. 77, art. 86 i art. 136 par. 1
journal: Dz.U. 2018 poz 2096
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Sobieralski Sędziowie Sędzia WSA Elżbieta Kmiecik Sędzia WSA Beata Kozicka (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 8 czerwca 2021 r. sprawy ze skargi A. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 29 lipca 2019 r., nr [...] w przedmiocie uznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane i podlegające zwrotowi 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Opola z dnia 28 marca 2019 r., nr [...], 2) zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu na rzecz skarżącego A. G. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Przedmiotem postępowania jest skarga A. G. (dalej jako: skarżący lub strona), reprezentowanego przez profesjonalnego pełnomocnika, na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu (dalej także jako: Kolegium lub w skrócie: SKO) z 29 lipca 2019 r., nr [...], działającego na podstawie art. 1 ust 1 i art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (Dz. U. z 2018 r., poz. 570) oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096 ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2021 r., poz. 735), dalej jako: Kpa, utrzymującą w mocy, zaskarżoną w trybie odwoławczym przez stronę, decyzję Prezydenta Miasta Opola (dalej jako: organ lub Prezydent Miasta) z 28 marca 2019 r. nr [...], zobowiązującą go do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego za okres od 1 kwietnia do 30 września 2011 r. w łącznej kwocie 3000 zł wraz z ustawowymi odsetkami.

Argumentując podjęte rozstrzygnięcie, organ drugiej instancji – po zaakceptowaniu ustaleń i wywodów organu pierwszej instancji – przybliżył dotychczasowy przebieg postępowania, według chronologii zdarzeń, wskazując przy tym prawne regulacje przedmiotu. W tych ramach przypomniał, że skarżący wnioskiem złożonym 15 kwietnia 2011 r. do Miejskiego Centrum Świadczeń w Opolu, zwrócił się o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Wskazał, że w skład jego rodziny wchodzi on oraz jego matka: B. G. Decyzją z 19 kwietnia 2011 r. nr [...], organ przyznał mu świadczenie z funduszu alimentacyjnego w wysokości 500 zł miesięcznie na okres od 1 kwietnia do 30 września 2011 r.

W wyniku wznowienia postępowania, decyzją z 8 kwietnia 2015 r., nr [...], organ pierwszej instancji uchylił wyżej wymienione własne rozstrzygnięcie z 19 kwietnia 2011 r., i orzekł o nieprzyznaniu mu świadczenia z funduszu alimentacyjnego. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia wskazał, że wyszła na jaw nowa okoliczność, nieznana organowi przy rozpatrywaniu wniosku strony z 15 kwietnia 2011 r., dotycząca faktu zawarcia [...] 2010 r. związku małżeńskiego między B. G. a R. R. Informację w tym zakresie organ uzyskał po otrzymaniu 10 października 2014 r. odpisu skróconego aktu małżeństwa. Kontynuując swój wywód organ I instancji wskazał, że okoliczność ta spowodowała, iż rodzina strony składa się z trzech, a nie jak wskazano we wniosku – dwóch osób, i przy uwzględnieniu w dochodach rodziny również dochodu R. R., dochód na osobę w rodzinie przekraczał 725 zł. W związku z tym organ wyjaśnił, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego nie przysługuje stronie.

Następnie organ I instancji wszczął z urzędu postępowanie w sprawie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie świadczeniowym 2010/2011 w związku ze zmianą składu i dochodów rodziny. Po jego przeprowadzeniu decyzją z 27 października 2016 r., nr [...], organ ten, orzekł, że wypłacone świadczenie z funduszu alimentacyjnego dla A. G. za okres od 1 kwietnia 2011 r. do 30 września 2011 r. w łącznej kwocie 3.000 zł, jest nienależnie pobranym świadczeniem i podlega zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. W decyzji tej powołał się m.in. na art. 2 pkt 7 lit. b ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z z 2016 r., poz. 169 ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2021 r., poz. 877), dalej jako ustawa.

W wyniku rozpatrzenia odwołania SKO uchyliło wyżej wymienione rozstrzygnięcie i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, uwzględniając wskazania Kolegium, co do dalszego prowadzenia postępowania, organ pierwszoinstancyjny decyzją z 23 czerwca 2017 r. orzekł, że wypłacone świadczenie z funduszu alimentacyjnego dla A. G. za okres od 1 kwietnia 2011 r. do 30 września 2011 r. w łącznej kwocie 3.000 zł, jest nienależnie pobranym świadczeniem i podlega zwrotowi. W uzasadnieniu organ zreferował przebieg postępowania i wskazał, że w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia, co wypełniło przesłanki art. 2 pkt 7 lit. c ustawy pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W związku z tym uznał, że zgodnie z art. 23 ust. 1 ustawy A. G. jest obowiązany do zwrotu świadczenia.

Z rozstrzygnięciem tym ponownie nie zgodził się skarżący, po rozpatrzeniu jego odwołania, Kolegium decyzją z 30 października 2017 r., nr [...], utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu organ odwoławczy podkreślił, że w wyniku przeprowadzenia postępowania wznowieniowego organ pierwszej instancji uchylił swoją ostateczną decyzję przyznającą mu świadczenie z funduszu alimentacyjnego w wysokości 500 zł miesięcznie na okres od 1 kwietnia do 30 września 2011 r. oraz orzekł o nieprzyznawaniu mu tego świadczenia. W związku z tym, na podstawie art. 2 ust. 7 lit. c ustawy świadczenie z funduszu alimentacyjnego pobrane przez stronę w tym okresie jest nienależnie pobranym świadczeniem, a A. G. jest zobowiązany do jego zwrotu, stosownie do art. 23 ust. 1 tej ustawy.

Wyżej wymienione rozstrzygnięcie było przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu (sygn. akt II SA/Op 56/18, wszystkie powołane orzeczenia dostępne są na stronie: orzeczenia.nsa.gov.pl- dalej CBOSA), w wyniku rozpatrzenia której, Sąd uchylił zaskarżone rozstrzygnięcie oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Opole z 23 czerwca 2017 r., nr [...]. W uzasadnieniu wyroku Sąd podkreślił, że na mocy przepisów, które znajdują zastosowanie w niniejszej sprawie, nie było możliwe jednoczesne orzekanie w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego i w przedmiocie zwrotu tych świadczeń. Podkreślono, że obowiązek zwrotu świadczenia może zostać orzeczony dopiero wówczas, gdy określone świadczenie uznane zostanie w sposób ostateczny za nienależne. Innymi słowy, dopiero gdy uprawomocni się decyzja uznająca dane świadczenie za nienależnie pobrane, można o nim mówić jako o nienależnie pobranym i nakazywać – w odrębnej decyzji administracyjnej – jego zwrot.

Uwzględniając ocenę prawną i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w wyżej wymienionym orzeczeniu, stosownie do art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369, z późn. zm.; obecnie: Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.), dalej P.p.s.a., organ pierwszej instancji, po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z 28 sieprnia 2018 r., nr [...], orzekł, że wypłacone świadczenie z funduszu alimentacyjnego dla A. G. za okres od 1 kwietnia do 30 września 2011 r. w łącznej kwocie 3.000 zł, jest nienależnie pobranym świadczeniem, bowiem "w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą to świadczenie i odmówiono prawa do niego, co wypełniło przesłanki art. 2 pkt 7 lit. c ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów".

Z rozstrzygnięciem tym nie zgodził się skarżący, w wyniku wniesionego przez niego odwołania, SKO decyzją z 12 lutego 2019 r., nr [...], utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu Kolegium wywiodło, że "dla zastosowania przesłanki unormowanej w art. 2 pkt 7 lit. c ustawy decydujące znaczenia ma wyłącznie ustalenie, czy w sprawie wydano decyzję, którą po wznowieniu postępowania z przyczyn określonych w art. 145 § 1 Kpa, uchylono dotychczasową decyzję o przyznaniu świadczenia i orzeczono o odmowie jego udzielenia". Dalej organ odwoławczy wskazał, że "regulacja unormowana w art. 2 pkt 7 lit. c ustawy stanowi samodzielną podstawę do wydania rozstrzygnięcia w sprawie i wbrew zarzutom odwołania nie przewiduje ani ponownej oceny przesłanek przyznania świadczenia, ani istnienia po stronie świadczeniobiorcy określonego stanu świadomości o tym, czy uprawnienie do otrzymywania świadczenia przysługuje. Uchylenie w trybie wznowieniowym decyzji przyznającej świadczenie z funduszu alimentacyjnego i odmowa prawa do świadczenia, wprost obliguje organ do wydania decyzji uznającej świadczenie za nienależnie pobrane". Kontynuując Kolegium podkreśliło, że "wydaną w postępowaniu wznowieniowym decyzją z 8.04.2015 r., nr [...], organ I instancji uchylił swoją ostateczna decyzję z 19.04.201 1 r.. nr [...], przyznającą A. G. świadczenie z funduszu alimentacyjnego w wysokości 500 zł miesięcznie na okres od 1.04.201 1 r. do 30.09.201 1 r. oraz orzekł o nieprzyznaniu A. G. świadczenia z funduszu alimentacyjnego". W konsekwencji, stosownie do art. 2 ust. 7 lit. c ustawy, świadczenie z funduszu alimentacyjnego pobrane przez stronę w przedmiotowym okresie jest świadczeniem nienależnie pobranym. Kolegium podkreśliło również, że prowadzenie dodatkowego postępowania dowodowego w tej sprawie jest bezcelowe, bowiem dla zastosowania art. 2 ust. 7 lit. c ustawy nie ma znaczenia, czy strona celowo wprowadziła organ w błąd podając we wniosku o przyznanie świadczenia z funduszu alimentacyjnego określony skład rodziny. Wyżej wymienione rozstrzygnięcie SKO nie zostało zaskarżone.

Następnie organ I instancji wszczął z urzędu postępowanie w sprawie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego, po jego przeprowadzeniu decyzją z 28 marca 2019 r., nr [...], Prezydent Miasta Opola zobowiązał A. G. do zwrotu kwot wypłaconych za okres od 1 kwietnia do 30 września 2011 r. w łącznej kwocie 3.000 zł, wraz z ustawowymi odsetkami. W uzasadnieniu opisał przebieg dotychczasowego postępowania, wraz z rozstrzygnięciami zapadłymi w sprawie, a mającym wpływ na obecnie prowadzone postępowania w sprawie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Kontynuując swój wywód, organ I instancji wskazał, że świadczenia wypłacane z funduszu alimentacyjnego w wyżej wymienionym okresie, ustalone decyzją tego organu z 28 marca 2019 r. stanowią świadczenie nienależnie pobrane na kwotę 3.000 zł i podlegają zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami, które na dzień wydania rozstrzygnięcia w sprawie wynoszą 2.267,60 zł.

Z rozstrzygnięciem tym nie zgodził się skarżący, w odwołaniu jego pełnomocnik domagał się uchylenia rozstrzygnięcia i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji. Zarzucił naruszenie art. 77 i art. 86 Kpa, bowiem w ocenie pełnomocnika materiał dowodowy nie pozwala na ustalenie, że strona w sposób świadomy wprowadziła organ w błąd co do składu rodziny w celu uzyskania świadczenia, a organ zaniechał dowodu z przesłuchania strony na tę okoliczność. Dalej pełnomocnik strony zarzucił naruszenie: art. 107 § pkt 6 i § 3 oraz art. 11 Kpa poprzez niewskazanie w sentencji orzeczenia daty początkowej naliczenia odsetek oraz wysokości stawki odsetkowej, zaś w uzasadnieniu decyzji podstawy faktycznej oraz niewyjaśnienie podstawy prawnej do obciążenia skarżącego odsetkami ustawowymi od nienależnego świadczenia; art. 23 ust. 1 i art. 2 pkt 7 lit. c ustawy przez niewłaściwą wykładnię tych przepisów sprowadzająca się do tezy, iż wystarczającą przesłanką orzeczenia obowiązku zwrotu nienależnego świadczenia z funduszu alimentacyjnego jest wydanie decyzji ustalającej, że świadczenie uzyskane z funduszu alimentacyjnego jest świadczeniem nienależnie pobranym, natomiast bez znaczenia prawnego jest stan świadomości osoby pobierającej świadczenie; art. 23 ust. 1a i art. 2 pkt 7 lit. c ustawy przez ustalenie obowiązku zwrotu świadczenia wraz odsetkami, mimo iż podstawą prawną decyzji z 28 sierpnia 2018 r. był art. 2 pkt. lit. c ustawy. Podkreślił także, że organ I instancji stosuje jako podstawę prawną art. 23 ust. 1 ustawy w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2011 r., jednakże wbrew obowiązkowi wynikającemu z art. 107 § 3 Kpa nie wyjaśnił podstawy prawnej decyzji, czyli wskazał dlaczego zastosował przepisy w brzmieniu nieobowiązującym w dacie orzekania.

Przytoczoną na wstępie decyzją z 29 lipca 2019 r., nr [...], Kolegium utrzymało w mocy wyżej wymienione rozstrzygnięcie organu I instancji. W uzasadnieniu opisało szczegółowo przebieg postępowania, podstawy prawne mające zastosowanie w przedmiotowym stanie faktycznym i wskazało, że zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa. Argumentując swój wywód podkreśliło, że w myśl art. 3 obowiązującej od 1 stycznia 2012 r. ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. nr 205, poz. 1212), sprawy o świadczenia rodzinne i świadczenia z funduszu alimentacyjnego, do których prawo powstało przed dniem wejścia w życie tej ustawy, podlegają rozpatrzeniu na zasadach i w trybie określonych w przepisach dotychczasowych.

Dalej organ odwoławczy podkreślił, że w niniejszej sprawie prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego powstało przed 1 stycznia 2012 r., tj. przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej. Stosownie do przytoczonej wyżej reguły intertemporalnej należy zatem w sprawie zastosować stan prawny ukształtowany ustawą z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w jej brzmieniu sprzed nowelizacji dokonanej ustawą zmieniającą. W świetle art. 3 tej ostatniej ustawy decydujące znaczenie ma bowiem data przyznania prawa do świadczeń. W konsekwencji Kolegium przyjęło, że zastosowanie będą mieć przepisy ustawy w brzmieniu obowiązującym przed 1 stycznia 2012 r., podkreślając przy tym, że podobnie stanowisko wyraził tut Sąd w wyroku z 8 maja 2018 r., sygn. akt II SA/Op 56/18. Następnie zaznaczyło, że z tych samych względów należało wydać dwie odrębne decyzje: jedną w sprawie uznającą świadczenie za nienależnie pobrane, a drugą o jego zwrocie.

Po przytoczeniu treści przepisu materialnego określającego pojęcie "świadczenia nienależnie pobranego" wskazało, że art. 2 pkt 7 lit. c ustawy stanowił podstawę ustalenia, że wypłacone świadczenie z funduszu alimentacyjnego dla A. G. za okres od 1 kwietnia do 30 września 2011 r. w łącznej kwocie 3.000 zł, jest nienależnie pobranym świadczeniem. Okoliczność ta została orzeczona decyzją organu I instancji z 28 sierpnia 2018 r., nr [...] utrzymaną w mocy przez Kolegium decyzją z 12 lutego 2019 r., nr [...]. W konsekwencji w ocenie organu odwoławczego kwestia zaliczenia świadczenia do kategorii świadczeń nienależnie pobranych została już rozstrzygnięta decyzją ostateczną i "nie mogła być ona na nowo rozstrzygana w zaskarżonej decyzji". Dalej podkreśliło, że zart. 23 ustawy jednoznacznie wynika, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Brak w tym przepisie zastrzeżenia, iż obowiązek zwrotu jest uzależniony od jakichkolwiek innych okoliczności, niż pobranie przez osobę nienależnie świadczenia. Następnie odnosząc się do zarzutów odwołania organ odwoławczy wskazał, że "nie został naruszony art. 77 i art. 86 Kpa oraz nie było potrzebne dokonywanie wskazanych w odwołaniu dodatkowych ustaleń, dotyczących stanu faktycznego sprawy, w tym dotyczących złej wiary świadczeniobiorcy, czy też świadomego wprowadzenia przez niego organu w błąd, w celu uzyskania świadczenia". Organ ten zaznaczył, że orzeczenie pierwszoinstancyjne odnosiło się wyłącznie do "obowiązku zwrotu przedmiotowego świadczenia wraz z ustawowymi odsetkami", w ocenie Kolegium jest ono prawidłowe, bowiem decyzją ostateczną zostało ustalone, iż świadczenie to jest świadczeniem nienależnie pobranym, a ponadto na dzień wydania zarówno zaskarżonej, jak i niniejszej decyzji, nie upłynęły terminy określone w art. 23 ust. 3 i 5 ustawy. Odnosząc się do pozostałych zarzutów Kolegium podkreśliło, że trafnie pełnomocnik skarżącego podniósł niewyjaśnienie przez organ I instancji dlaczego w niniejszej sprawie, tak jak wskazał, zastosowanie znajdują przepisy ustawy w brzmieniu obowiązującym przed 1 stycznia 2012 r., niemniej wskazało, że okoliczność ta jest bezsprzeczna i została przez dostatecznie wyjaśniona w rozstrzygnięciu drugoinstancyjnym. Zdaniem Kolegium z uwagi na tę okoliczność, w sprawie nie mógł znaleźć zastosowania art. 23 ust. 1a dodany z dniem 1 kwietnia 2016 r., co skutkuje niezasadnością zarzutu poniesionego w odwołaniu. Dalej podkreśliło, że wskazanie w sentencji zaskarżonej decyzji daty początkowej naliczenia odsetek, byłoby nieuzasadnione, gdyż data ta wynika z art. 23 ust. 7 ustawy, na mocy którego odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego, do dnia spłaty. Kolegium zauważyło również, że świadczenia były wypłacane stronie, a zatem podmiotowi, który zna te daty. Dalej zauważyło, że również wysokość stawek odsetkowych wynika z przepisów powszechnie obowiązujących, a zatem ich określanie w sentencji decyzji byłoby nieuzasadnione.

Kontynuując swój wywód Kolegium odniosło się również do dokumentu znajdującego się w aktach sprawy dotyczącego sposóbu wyliczenia kwoty odsetek należnych na dzień wydania zaskarżonej decyzji. Podnosząc swoje zastrzeżenia podkreśliło, że "jako datę, od której naliczane są odsetki w odniesieniu do pierwszej wypłaty, dotyczącej nienależnie pobranego świadczenia za kwiecień 2011 r. w kwocie 500 zł, podano: 1.05.2011 r. (...) z harmonogramu (...) wynika, że wypłata ta miała miejsce 20.05.2011 r.".

W ocenie organu odwoławczego, jeżeli jest to data prawidłowa, odsetki od tej wypłaty, zgodnie art. 23 ust. 7 ustawy, powinny być naliczane nie od 1 maja 2016 r., lecz od 1 czerwca 2011 r., wobec czego w okresie od 1 czerwca 2011 r. do 22 grudnia 2014 r. wynosiłyby nie 237,21 zł a 231,68 zł. Następnie SKO wskazało, że w dokumencie tym "przyjęto, że wysokość odsetek od 1.01.2016 r. wynosi 7%, podczas gdy odsetki ustawowe od 1.06.2016 r. do dnia wydania zaskarżonej decyzji wynosiły 5%". Ponownie organ odwoławczy podkreślił, że w niniejszej sprawie zastosowanie ma stan prawny obowiązujący przed 1 stycznia 2012 r., a zatem nie stosuje się obowiązującej od 1 stycznia 2016 r. zmiany treści art. 23 § 1 ustawy, polegającej na wprowadzeniu dla osoby, która pobrała nienależne świadczenia, obowiązku ich zwrotu z "odsetkami ustawowymi za opóźnienie", które od 1 stycznia 2016 r. do dnia wydania zaskarżonej decyzji wynosiły 7%.

Dalej Kolegium podkreśliło, że strona nadal zobowiązana jest do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z "odsetkami ustawowymi", a następnie szczegółowo wyliczył wysokość należnych odsetek od każdej z 6 rat wypłaconego świadczenia nienależnego z 2011 r. Zdaniem organu odwoławczego nie było podstaw do wskazania tej kwoty w sentencji zaskarżonej decyzji. Natomiast ewentualne wadliwe jej określenie w uzasadnieniu kwestionowanej decyzji, nie uzasadniało jej uchylenia, a jedynie zobowiązywało Kolegium do przedstawienia powyższych wyjaśnień.

Reasumując SKO stwierdziło, że organ I instancji dysponował kompletnym materiałem dowodowym i w oparciu o jego analizę trafnie ustalił stan faktyczny sprawy, a następnie wydał rozstrzygnięcie, zgodne z obowiązującymi przepisami prawa.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu A. G., reprezentowany przez pełnomocnika, zarzucił wyżej wymienionej decyzji:

1. "naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, a to art. 23 ust 1 i art. 2 pkt 7 lit. c ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez niewłaściwą wykładnię tych przepisów sprowadzającą się do tezy, iż wystarczającą przesłanką orzeczenia o zwrocie nienależnego świadczenia z funduszu alimentacyjnego jest wydanie decyzji uchylającej decyzję o przyznaniu świadczenia i odmawiającej prawa do świadczenia, natomiast bez znaczenia prawnego jest stan świadomości osoby pobierającej świadczenie";

2. naruszenie przepisów postępowania mające wpływ na wynik sprawy, a to: art. 136 § 1 Kpa, 77 Kpa i art. 86 Kpa przez "nie przeprowadzenie dodatkowego postępowania w celu uzupełnienia dowodów i materiałów oraz zaniechanie zlecenia przeprowadzenia tego postępowania organowi pierwszej instancji w celu ustalenia czy strona w sposób <<świadomy>> wprowadziła organ administracyjny w błąd co składu rodziny w celu uzyskania nienależnego świadczenia oraz zaniechanie przeprowadzenia przez organ administracyjny dowodu z przesłuchania strony na powyższą okoliczność";

3. "naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, a to art. 23 ust 1a i art. 2 pkt 7 lit. c ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez ustalenie obowiązku zwrotu świadczenia wraz z odsetkami ustawowymi, mimo iż podstawa prawną decyzji z dnia 28.08.2018 r. była art. 2 pkt.7 lit. c ustawy".

Podnosząc te zarzuty autor skargi wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta Opola z dnia 28 marca 2019 r. nr [...] oraz zasądzenie na rzecz skarżącego poniesionych kosztów postępowania według norm przepisanych. Jednocześnie podkreślił, że skarżący nie uiścił przy wniesieniu skargi wpisu, stosownie do art. 239 § 1 pkt. 1 lit a P.p.s.a.

W uzasadnieniu skargi opisał przebieg postępowania, a następnie odnosząc się do zarzutu naruszenia prawa materialnego wskazał, że zgodnie z linią orzeczniczą powstałą w związku z postępowaniami o zwrot nienależnego świadczenia należy odróżnić pojęcie "nienależnego świadczenia" od pojęcia "pobierania nienależnego świadczenia". Pierwsze z wymienionych pojęć jest kategorią obiektywną. Dla uznania, iż świadczenie jest nienależne wystarczające jest stwierdzenie, iż obiektywnie zaistniały okoliczności przewidziane w art. 2 pkt. 7 lit a-f ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów tj. np wypłacono je bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, zaistniały okoliczności powodujące ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części. Spełnienie kryteriów obiektywnych wystarczające jest do wydania decyzji o uznaniu świadczenia za nienależne. Pojęcie "pobierania nienależnego świadczenia" natomiast odwołuje się do kryteriów subiektywnych związanych ze świadomością osoby pobierającej świadczenie. Do wypełnienia tego pojęcia zachodzi wówczas, gdy strona pobiera świadczenie w złej wierze tj. gdy wie lub przynajmniej w świetle okoliczności powinna wiedzieć, że świadczenie jej się nie należy. Warunkiem zatem orzeczenia o zwrocie nienależnego świadczenia, jak zaznaczył, jest ustalenie, iż osoba jej pobierająca była świadoma tego, iż pobiera świadczenie jej nienależne, co poparł stosownym orzecznictwem sądowoadministracyjnym. Podkreślił przy tym, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w wyrokach z 10 kwietnia 2018 r. w sprawach o sygn. II SA/Op 59/18 i II SA/Op 58/18, zapadłych w następstwie rozpoznania skargi A. G., w analogicznych sprawach podzielił przedstawione poglądy prawne wskazując, iż "spełnienie obiektywnej przesłanki z art. 2 pkt. 7 lit c w postaci wydania decyzji uchylającej decyzję o przyznaniu świadczenia i odmawiającej prawa do świadczenia nie jest wystarczające do wydania orzeczenia o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia. Dla wydania takiej decyzji konieczne jest bowiem ustalenie elementów subiektywnych leżących po stronie uprawnionego czyli tzw. <> czyli istnienia po jego stronie świadomości że świadczenie mu nie przysługuje". Kontynuując pełnomocnik, powołując się na orzecznictwo sądowoadministracyjne, wskazał, że "w przypadku braku odpowiedniego pouczenia strony o okolicznościach skutkujących utratą prawa do świadczenia wykluczyć należy świadomość strony o tym, iż pobiera świadczenie jej nienależne".

Autor skargi podkreślił przy tym, że "orzecznictwo nie ogranicza wymogu badania stanu świadomości osoby pobierającej świadczenie jedynie do przypadku, gdy świadczenie zostało przyznane lub wypłacone w wyniku świadomego wprowadzenia w błąd organu przez tą osobę. Podstawą orzeczenia o zwrocie nienależnego świadczenia musi być zatem ustalenie złej wiary podmiotu pobierającego świadczenie również w przypadku uprzedniego wydania decyzji uchylającej decyzję o przyznaniu świadczenia i odmawiającej przyznania świadczenia".

Zdaniem pełnomocnika skarżącego organ odwoławczy dopuścił się naruszenia prawa materialnego dokonując odmiennej wykładni art. 23 ust. 1 i art. 2 pkt lit c ustawy, zaznaczył przy tym, że materiał dowodowy, zgromadzony w sprawie, nie dawał podstaw do ustalenia, iż A. G. miał świadomość tego, iż świadczenie z funduszu alimentacyjnego mu nie przysługuje.

Dalej pełnomocnik przytoczył treść definicji "rodziny" z wyżej wymienionej ustawy i wskazał, że "o zaliczeniu danej osoby do rodziny w rozumieniu ustawy nie decydują kryteria pokrewieństwa, wspólnego zamieszkiwania, prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego, czy istnienia pomiędzy członkami rodziny obowiązku alimentacyjnego. Definicja przyjęta w ustawie różni się także od definicji rodziny przyjętej w innych aktach prawnych". Podkreślił przy tym, że złożony przez skarżącego wniosek o przyznanie świadczenia nie zawierał pouczenia, o tym kogo należy uwzględnić we wniosku jako członka rodziny w rozumieniu ustawy. W jego ocenie na podstawie dotychczas zgromadzonego materiału dowodowego nie sposób uznać, iż skarżący wiedział o tym, iż ojczym jest uznawany za członka rodziny w świetle ustawowej definicji. Kontynuując zaznaczył, że taką ocenę podzielił organ odwoławczy w uzasadnieniu poprzedniej decyzji uchylającej decyzję organu pierwszej instancji. W jego ocenie konieczne było uzupełnienie materiału dowodowego o dowód z przesłuchania stron w celu stwierdzenia "czy skarżący miał czy też nie miał świadomości tego, iż jego ojczym winien zostać uwzględniony we wniosku jak członek rodziny wnioskodawcy". Następnie odniósł się do regulacji postępowania dowodowego przed organami i wskazał, że art. 136 § 1 Kpa umożliwia organowi odwoławczemu przeprowadzenie dodatkowego postępowania, w celu uzupełnienia dowodów i materiałów w sprawie albo zlecenie przeprowadzenia tego postępowania organowi pierwszej instancji. Po czym podkreślił, że kwestię tą podnosił w odwołaniu wywiedzionym do Kolegium, a tym samym organ ten "w przypadku istniejących braków postępowania powinien je uzupełnić przez przeprowadzenie tego dowodu lub też zlecić przeprowadzenia go organowi pierwszej instancji. Organ odwoławczy dopuszczając się zaniechania przeprowadzenia odpowiednich czynności naruszył cytowane przepisy".

Równocześnie zauważył, że w dotychczasowych rozstrzygnięciech organy obu instancji nie zastrzegały obowiązku uiszczenia odsetek ustawowych z uwagi na zapis art. 23 ust. 1 a ustawy, albowiem podstawą orzeczenia o zwrocie był art 2 pkt.7 lit. c ustawy. Przepis te, na co zwrócił uwagę, nie przewidywał zaś możliwości zastrzeżenia w odsetek ustawowych w przypadku, gdy świadczenie uznano za nienależnie pobrane w związku z uchyleniem decyzji o przyznaniu świadczenia w wyniku wznowienia postępowania oraz odmówieniu prawa do świadczenia. Nadto zaznaczył, że "rozstrzygnięcie w tym zakresie było akceptowane przez organ odwoławczy, który decyzją z 30.10.2017 utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Po uchyleniu tej ostatniej decyzji wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego zaś organ pierwszej instancji rozszerzył obowiązek zwrotu świadczenia o odsetki ustawowe, organ drugiej instancji zaś podzielił jego stanowisko".

Zdaniem autora skargi stanowi to rażące nadużycie. W pierwszej kolejności zaznaczył, że decyzja organu I instancji z 28 sierpnia 2018 r. ustalająca, że świadczenie pobrane przez skarżącego jest świadczeniem nienależnym nie ustalała, iż należą się od niego ustawowe odsetki. Następnie podniósł, że "w tym zakresie powinny znaleźć zastosowanie przepisy obowiązujące w dacie orzeczenia o obowiązku zwrotu nienależnego świadczenia, a zatem a contrario przepis art. 23 ust. 1 a ustawy (...), nie przewidujący pobrania odsetek od nienależnie pobranego świadczenia w przypadku przewidzianym w art. 2 pkt. 7 lit c".

Pismem z 5 października 2020 r. pełnomocnik skarżącego wniósł o wstrzymanie wykonania decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z 29 lipca 2019 r. w sprawie [...], oraz decyzji Prezydenta Miasta Opola - Miejskie Centrum Świadczeń w Opolu z dnia 28 marca 2019 r. z nr [...], uzasadniając go niebezpieczeństwem wyrządzenia znacznej szkody oraz spowodowania trudnych do odwrócenia skutków wskutek wykonania decyzji. Dalej zaznaczył, że skarżący "nie posiada dochodów ani oszczędności umożliwiających wykonanie niniejszej decyzji. Jednym środkiem egzekucyjnym może być zajęcie, a następnie sprzedaż ruchomości strony postępowania". Natomiast w ocenie autor wniosku jego zastosowanie doprowadzi do niemożliwych do odwrócenia skutków, bowiem skarżący nie będzie mógł odzyskać ruchomości spieniężonych w postępowaniu egzekucyjnym. Dalej pełnomocnik strony podkreślił, że "zastosowanie tego środka egzekucyjnego doprowadzi do powstania znacznej szkody majątkowej po stronie skarżącego. Powszechnie wiadomym jest bowiem fakt, iż ruchomości w postępowaniu egzekucyjnym sprzedawane są znacznie poniżej swojej wartości handlowej. Strona postępowania poniesie zatem uszczerbek majątkowy w wysokości różnicy pomiędzy kwotą uzyskaną z egzekucji danego przedmiotu, a jego wartością handlową". Autor wniosku wskazał również na konieczność poniesienia kosztów postępowania egzekucyjnego.

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie podkreślając, że w uzasadnieniu decyzji szczegółowo wywiedziono powody dla których utrzymano w mocy decyzję organu I instancji "stąd odpowiedzi na te zarzuty pozostają takie same, jak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji". Podkreśliło, że stosownie do treści art. 153 P.p.s.a. zgodnie z wyrokiem WSA Opolu z 10 kwietnia 2018 r., sygn. akt II SA/Op 57/18, w przedmiotowej sprawie organy, a także sądy, zobowiązane są orzekać na podstawie przepisów ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2020 r. poz. 808 ze zm.) w brzmieniu obowiązującym przed 1 stycznia 2012 r., co w szczególności dotyczy art. 23 tej ustawy. Przypomniał, że na mocy przywołanego przepisu zasadne jest wydanie w sprawie dwóch odrębnych decyzji, tj. decyzji uznającą świadczenie za nienależnie pobrane oraz decyzji o jego zwrocie, a także wskazanie w drugiej z tych decyzji, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami oraz wyjaśnienie w jaki sposób odsetki te są wyliczane i za jakie okresy. Zaakcentowała, że stoi przy tym na stanowisku, że w drugiej decyzji nie ma potrzeby ustalania, czy świadczenia zostały nienależnie pobrane, skoro kwestia ta stanowi materię pierwszej decyzji. Kolegium wniosło o odstąpienie od zasądzenia kosztów postępowania w części poprzez miarkowanie wysokości wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika oraz o rozpatrzenie sprawy na posiedzeniu niejawnym.

Postanowieniem z 7 grudnia 2020 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu odmówił wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwołąwczego w Opolu z 29 lipca 2019 r., nr [...]. Sąd podkreślił, że wniosek nie przedstawia okoliczności świadczących o tym, że wykonanie decyzji wiąże się dla skarżącego z niebezpieczeństwem powstania znacznej szkody lub spowodowania trudnych do odwrócenia skutków. Argumenty wniosku w głównej mierze skupiono na ewentualnych skutkach zastosowania środków egzekucyjnych, mających na celu ściągnięcie nienależnych świadczeń. Faktu egzekwowania obowiązku pieniężnego nie można jednak utożsamiać z niebezpieczeństwem wyrządzenia znacznej szkody czy spowodowania trudnych do odwrócenia skutków. Jednocześnie podkreślono, że jest oparty na ogólnych twierdzeniach o złej sytuacji materialnej skarżącego, które w żaden sposób nie zostały uprawdopodobnione. Skarżący nie załączył do wniosku żadnych dokumentów mogących świadczyć o wystąpieniu po jego stronie negatywnych skutków wykonania decyzji. Pozwoliłoby to Sądowi na dokonanie oceny faktycznego wpływu jej wykonania na możliwości finansowe skarżącego. Dotyczy to w szczególności danych o osiąganych dochodach i kosztach niezbędnego utrzymania członków rodziny skarżącego. Sąd analizując akta sprawy, nie dostrzegł z urzędu przesłanek uzasadniających wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji. Tymczasem do oceny zasadności wniosku konieczne jest dysponowanie aktualnymi i pełnymi danymi o stanie majątkowym strony. Zweryfikowanie przez Sąd tego, czy wykonanie decyzji odbędzie się z uszczerbkiem dla majątku skarżącego, prowadząc do powstania znacznej szkody, bądź spowoduje trudne do odwrócenia skutki musi się odbywać z uwzględnieniem szczegółowych informacji o jego sytuacji majątkowej (posiadanym majątku ruchomym i nieruchomym), wysokości przychodów i wydatków, posiadanych środkach pieniężnych zgromadzonych na rachunkach bankowych a także sytuacji rodzinnej. Sąd zaznaczył przy tym, że wstrzymanie wykonania zaskarżonego aktu jest instytucją o charakterze wyjątkowym, stanowiącą odstępstwo od ogólnej reguły, w myśl której wniesienie skargi do sądu nie wstrzymuje wykonania zaskarżonego aktu. Zastosowanie wstrzymania wykonania skarżonego aktu może zatem nastąpić jedynie wówczas, gdy ujawnione zostaną okoliczności uzasadniające zastosowanie tej czynności procesowej. Natomiast konieczność uprawdopodobnienia okoliczności przemawiających za wstrzymaniem wykonania zaskarżonego aktu lub czynności spoczywa na wnioskodawcy. To na nim ciąży obowiązek przedstawienia okoliczności, które pozwolą ocenić, czy w danej sprawie zachodzi niebezpieczeństwo wyrządzenia znacznej szkody lub spowodowania trudnych do odwrócenia skutków. W konsekwencji orzekając na podstawie art. 61 § 3 i 5 P.p.s.a., Sąd odmówił wstrzymania wyżej wymienionej decyzji.

Skarżący, reprezentowany przez pełnomocnika, wniósł zażalenie, w uzasadnieniu którego wskazał, że orzeczenie WSA odmawiające wstrzymania wykonania decyzji sprowadzało się do uznania, że gdy decyzja zobowiązuje do świadczenia pieniężnego, to wstrzymanie wykonania decyzji nie jest możliwe, gdyż środki pieniężne są świadczeniem zamiennym, a co za tym idzie w przypadku uchylenia decyzji można je zwrócić skarżącemu. Jednakże w jego ocenie nie można zgodzić się z taką interpretacją art. 61 § 3 p.p.s.a. Następnie powielił argumentację wskazaną we wniosku o wstrzymanie wykonania decyzji.

W wyniku rozpatrzenia środka zaskarżenia Naczelny Sąd Administracyjny, postanowieniem z 24 lutego 2021 r., sygn. akt I OZ 17/21, oddalił zażalenie. W uzasadnieniu Sąd zaaprobował stanowisko pierwszoinstancyjne podkreślając, że "działania skarżącego reprezentowanego przez profesjonalnego pełnomocnika ograniczyły się do złożenia wniosku o wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji i wskazania, że wykonanie zaskarżonej decyzji negatywnie wpłynie na jego i tak już trudną sytuację finansową, gdyż nie posiada on środków pieniężnych umożliwiających spełnienie świadczenia, co może prowadzić do zajęcia i sprzedaży posiadanej przez niego ruchomości". Dalej NSA zaznaczyło, że strona nie wskazała, ani nie udokumentował okoliczności, które mogłyby spowodować możliwość wyrządzenia znacznej szkody lub trudnych do odwrócenia skutków. Ograniczono się jedynie do pobieżnego opisania swojej sytuacji, wskazując na te same okoliczności, na które powoływał się przed WSA.

Zarządzeniem z dnia 3 grudnia 2020 r. Przewodniczący Wydziału II Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. poz. 1842) i § 1 pkt 2 zarządzenia Prezesa WSA w Opolu z dnia 30 października 2020 r., nr 17/2020, w związku z § 3 zarządzenia Nr 39 Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego, zarządził rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie 3 sędziów.

Zarządzeniem z dnia 21 grudnia 2020 r. dokonano zmiany przedmiotu sprawy z "uznanie świadczeń z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane i podlegające zwrotowi" na "uznanie świadczeń z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane".

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 2167) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z brzmienia zaś art. 145 § 1 P.p.s.a. wynika, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a (który w przedmiotowej sprawie nie miał zastosowania). Stosownie do art. 135 P.p.s.a. sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.

W pierwszej kolejności wskazać należy, że na podstawie art. 153 P.p.s.a. organy administracji publicznej obu instancji ponownie rozpatrując sprawę, były związane oceną prawną i wskazaniami, co do dalszego postępowania wyrażonymi w wyroku WSA w Opolu z dnia 10 kwietnia 2018 r., sygn. akt II SA/Op 57/18. W uzasadnianiu tego orzeczenia Sąd wskazał, że organy błędnie rozpatrywały sprawę wszczętą z urzędu w przedmiocie uznania wypłaconego skarżącemu świadczenia z funduszu alimentacyjnego za niezależnie pobrane i równocześnie orzekając o jego zwrocie. Sąd ten uznał, że od czasu przyznania skarżącemu uprawnienia do świadczeń z funduszu alimentacyjnego przepisy ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentacji ulegały kolejnym nowelizacjom, wskazać trzeba, że w myśl reguły intertemporalnej wyrażonej w art. 3 obowiązującej od 1 stycznia 2012 r. ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. nr 205, poz. 1212 - w skrócie: ustawa zmieniająca), sprawy o świadczenia rodzinne i świadczenia z funduszu alimentacyjnego, do których prawo powstało przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, podlegają rozpatrzeniu na zasadach i w trybie określonych w przepisach dotychczasowych. Co ważne, przepis ten nie został uchylony przez kolejne zmiany omawianej ustawy i powinien mieć zastosowanie w niniejszej sprawie, w której istotną okolicznością jest to, że decyzją z dnia 23 września 2011 r. Prezydent Miasta Opola przyznał stronie świadczenie z funduszu alimentacyjnego w wysokości 500 zł miesięcznie na okres od 1 października 2011 r. do 30 września 2012 r. Natomiast w myśl art. 18 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentacji (w brzmieniu aktualnie oraz poprzednio obowiązującym), decyzja przyznająca te świadczenia jest decyzją ustalającą prawo do świadczeń. Sąd zwrócił także uwagę, że prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego dla skarżącego powstało przed dniem 1 stycznia 2012 r., tj. przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej, zatem - stosownie do przytoczonej wyżej reguły intertemporalnej - należało w kontrolowanej sprawie zastosować stan prawny ukształtowany ustawą z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009 r. nr 1, poz. 7, z późn. zm.), w jej brzmieniu sprzed nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r. Na powyższą ocenę nie ma wpływu to, że część świadczeń została przyznana i wypłacona za okres po 1 stycznia 2012 r., skoro w świetle art. 3 ustawy zmieniającej decydujące znaczenie ma data przyznania prawa do świadczeń.

Analizując natomiast przepisy przedmiotowej ustawy obowiązujące do 31 grudnia 2011 r., podkreślił, że kwestię zwrotu świadczeń regulował art. 23 ust. 1, wedle którego osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Z kolei definicję "nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego zawierał, ale i zawiera, art. 2 punkt 7 tej ustawy.

Równocześnie zaznaczenia wymaga, że tut. Sąd wyrokiem z 22 grudnia 2020 r., sygn akt II SA/Op 295/20 uchylił decyzję SKO w Opolu z 5 marca 2019 r. utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta Miasta Opola o uznaniu, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone stronie za okres od 1 października 2011 r. do 30 września 2012 r. w łącznej kwocie 6000 zł jest nienależnie pobranym świadczeniem.

Podkreślenia przy tym wymaga, że materialnoprawną podstawą wydania zaskarżonej decyzji jest art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (obecnie: Dz. U. z 2021 r., poz. 877, jednakże bez zasadniczych zmian w brzmieniu regulacji stanowiących przedmiot działania organów, w szczególności jej art. 2 pkt 7 oraz art. 23 ust. 1 i ust. 7), dalej przytaczaną jako: ustawa. Zgodnie art. 2 pkt 7 ustawy ilekroć w ustawie jest mowa o nienależnie pobranym świadczeniu – oznacza to świadczenia z funduszu alimentacyjnego: a) wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części, b) przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia, c) wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia, d) wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów, e) (uchylona) f) wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję, g) wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu – po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 9 ust. 4b.

Z kolei zgodnie z art. 23 ust. 1 i ust. 7 tej ustawy – odpowiednio: osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu (art. 23 ust 1) oraz – odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego, do dnia spłaty (ust. 7).

Przy czym, co zostało pominięte przez organy, ustawodawca ustanowił, że "nienależnie pobrane świadczenia" to m.in. wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia (por. art. 2 pkt 7 lit. c ustawy).

Z przytoczonych przepisów wynika, iż za nienależnie pobrane świadczenie uważa się świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub części. A jednocześnie osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami (art. 23 ust. 1 ustawy). W drugiej zaś kolejności dostrzeżenia wymaga, że przesłanki wskazane w art. 2 pkt 7 lit. a) czy b) ustawy odwołują się zaś do świadomości świadczeniobiorcy, do jego winy w ujęciu subiektywnym, czy też przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia – zob. wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 8 listopada 2017 r., sygn. akt II SA/Rz 1023/17 i przywołane tam orzecznictwo (wszystkie przywoływane w uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl., w skrócie: CBOSA).

Podkreślenia wymaga zatem, że w uzasadnieniu rozstrzygnięcia tak pierwszoinstancyjnego jak i drugoinstancyjnego całkowicie pominięto dokonanie oceny stanu faktycznego sprawy i okoliczności towarzyszących złożeniu ale przed wszystkim wypełnieniu formularza wniosku, a zatem tego czy skarżący miał świadomość, że domaga się świadczenia, które jemu się nie należy. Zasadnym jest zatem zarzut podniesiony w skardze naruszenia art. 136 § 1, art. 77 oraz art. 86 k.p.a., czyli przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. Ustalając zwrot nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego organ musi mieć na uwadze, że w postępowaniu poprzedzającym tj. o uznaniu świadczeń za nienależnie pobrane zobowiązany jest ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego w rozumieniu art. 2 pkt 7 ustawy. Zdaniem Sądu przyjęcie, że pobrane świadczenie było nienależne w rozumieniu art. 2 pkt 7 ustawy wymagało jednoznacznego określenia przesłanki wypełniającej to uznanie, a zatem wykazania negatywnego zachowania świadczeniobiorcy ukierunkowanego na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych. Wynika to z faktu, że zgodnie z treścią art. 2 pkt 7 i 23 ust. 1 ustawy obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko pojęciem "nienależnego świadczenia", lecz z zaistnieniem "świadczenia nienależnie pobranego". Wskazane sformułowania nie są zaś pojęciami tożsamymi. W orzecznictwie zwraca się bowiem uwagę na to, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania). Przyjmuje się ponadto, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia (por. wyrok NSA z 14 grudnia 2009 r. sygn. I OSK 826/09).

Podsumowując ten wywód podkreślenia wymaga, że dokonując wykładni ww pojęć należy odróżniać "nienależnie pobrane świadczenia" od "świadczenia nienależnego". "Nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, zaś "świadczeniem nienależnie pobranym" jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania) (por. wyroki WSA w Krakowie z dnia 21 stycznia 2016 r. sygn. akt III SA/Kr 1037/15, w Poznaniu z dnia 24 stycznia 2013 r., sygn. akt II SA/Po 782/12 oraz z dnia 22 października 2010 r., sygn. akt II SA/Po 478/10, publ. CBOSA). Do wydania decyzji o uznaniu świadczeń za nienależnie pobrane nie wystarczy ustalenie, że świadczenie zostało wypłacono mimo "ustania albo wstrzymania prawa do świadczeń". Ustalenie tych okoliczności pozwala jedynie na wniosek, że świadczenie jest świadczeniem nienależnym. Natomiast dla zastosowania wskazanej przez organy podstawy prawnej niezbędne jest wykazanie, że osoba, która to świadczenie pobrała miała lub powinna mieć świadomość tego, że świadczenie jej nie przysługiwało. Dla skutecznego postawienia stronie zarzutu nienależnie pobranego świadczenia należy wykazać, że osoba uprawniona została prawidłowo poinformowana, jakie okoliczności powodują ustanie prawa do świadczeń. "Nienależne świadczenie" traktowane jest zatem jako pojęcie obiektywne, występujące wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, zaś "świadczenie nienależnie pobrane", to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania).

Nie bez znaczenia przy odkodowaniu tych pojęć i regulujących je norm pozostaje wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 23 czerwca 2008 r. sygn. P 18/06 publ. OTK–A 2008/5/83, w którym wskazano cechy relewantne osób uprawnionych do pomocy w przypadku braku wypełniania obowiązku alimentacyjnego ze strony osób zobowiązanych. Trybunał wskazał, że taką cechą powinna być bez wątpienia niemożność wyegzekwowania alimentów mimo sądowego tytułu egzekucyjnego i trudna sytuacja materialna. Kryteria te są bezpośrednio powiązane z celami świadczenia wypłacanego osobom, których podstawowe potrzeby życiowe nie są zaspokajane na skutek niepłacenia alimentów przez dłużników alimentacyjnych (najczęściej ojca/matki lub obojga rodziców). W ocenie Sądu orzekające w sprawie organy pominęły zupełnie uwarunkowania aksjologiczne regulacji prawnej stosowanej ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Już sam tytuł aktu prawnego wskazuje na preferencje ustawodawcy, podkreśla je nota bene również preambuła, w której ustanowiono, że "dostarczanie środków utrzymania osobom, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb, a w szczególności dzieciom, jest w pierwszej kolejności obowiązkiem wskazanych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym członków ich rodziny, konstytucyjna zasada pomocniczości nakłada na państwo obowiązek wspierania jedynie tych osób ubogich, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb i nie otrzymują należnego im wsparcia od osób należących do kręgu zobowiązanych wobec nich do alimentacji, wspieranie osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej z powodu niemożności wyegzekwowania alimentów należy łączyć z działaniami zmierzającymi do zwiększenia odpowiedzialności osób zobowiązanych do alimentacji". Zauważenia w tym miejscu wymaga, że tut. Sąd wyrokiem z 22 grudnia 2020 r., sygn akt II SA/Op 295/20 uchylił decyzję SKO w Opolu z 5 marca 2019 r. utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta Miasta Opola o uznaniu, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone stronie za okres od 1 października 2011 r. do 30 września 2012 r. w łącznej kwocie 6000 zł jest nienależnie pobranym świadczeniem. W wyroku tym Sąd orzekł, że postępowanie nadzwyczajne w przedmiocie wznowienia, o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. c ustawy, jest prowadzone niezależnie od postępowania w przedmiocie ustalenia świadczeń nienależnie pobranych i zwrotu tych świadczeń. W postępowaniach nadzwyczajnych kwestia świadomości osoby pobierającej świadczenia, że ono jej się nie należy, nie jest badana. Organ ocenia w nich tylko czy zachodzą podstawy wznowieniowe, wymienione w art. 145 k.p.a. (podobnie w procedurze stwierdzenia nieważności). Oznacza to, że gdy na skutek postępowań nadzwyczajnych odpadnie podstawa prawna przyznania świadczeń, tj. gdy zostanie wyeliminowana decyzja o przyznaniu tych świadczeń, to pobrane w takich sytuacjach świadczenie można zakwalifikować wyłącznie jako "świadczenie nienależne". Skoro jednak ustawodawca przewidział w art. 23 ust. 1 ustawy, że zwrotowi podlega "świadczenie nienależnie pobrane", a nie "świadczenie nienależne", a jednocześnie jako "świadczenie nienależnie pobrane" w art. 2 pkt 7 lit. c tej ustawy potraktował także wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia, to w takim przypadku organ orzekając o uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane, powinien zbadać, czy strona była świadoma tego, że świadczenie jej się nie należy. Zdaniem Sądu organ powinien w każdym wypadku oceniać winę strony. Podobnie wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 14 grudnia 2009 r., sygn. akt I OSK 826/09, zauważając, że obowiązek zwrotu świadczenia nienależnego obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych oświadczeń lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia.

Mając powyższe na uwadze zwłaszcza wyrok tut. Sądu z 22 grudnia 2020 r., sygn akt II SA/Op 295/20 uchylający decyzję SKO w Opolu z 5 marca 2019 r. utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta Miasta Opola o uznaniu, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone stronie za okres od 1 października 2011 r. do 30 września 2012 r. w łącznej kwocie 6000 zł jest nienależnie pobranym świadczeniem, Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c i art. 135 ustawy P.p.s.a. orzekł jak w sentencji. O kosztach orzeczono stosownie do art. 205 § 1 P.p.s.a., w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r., poz. 1800 ze zm.).