Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp., sygn. akt II SA/Go 253/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia: 2021-05-19 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1, art. 17 ust. 1a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c, art. 153
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Michał Ruszyński Sędziowie Sędzia WSA Adam Jutrzenka - Trzebiatowski Asesor WSA Jarosław Piątek (spr.) Protokolant sekr. sąd. Magdalena Komar po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 maja 2021 r. sprawy ze skargi K.O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy z dnia [...] r., nr [...], II. przyznaje od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. na rzecz adwokat A.W. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych, powiększoną o należną stawkę podatku od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu.


UZASADNIENIE

Wnioskiem złożonym w dniu 19 listopada 2020 r. K.O. zwróciła się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad babcią G.R..

Wójt Gminy decyzją z dnia [...] grudnia 2020 r., nr [...] odmówił K.O. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad G.R..

W uzasadnieniu wydanej decyzji organ I instancji zwrócił szczególną uwagę na treść art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.; dalej u.ś.r.), który stanowi, iż świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje następującym osobom:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Dalej organ I instancji podał, że w oświadczeniu dołączonym do wniosku strona podała, że nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, ze względu na sprawowanie opieki nad babcią. Organ wyjaśnił również, że w wyniku przeprowadzonego, w oparciu o art. 23 ust. 4aa u.ś.r., wywiadu środowiskowego ustalono, iż K.O. sprawuje osobistą opiekę nad swoją babcią, z którą zamieszkuje od 10 lat. W okresie od 1 listopada 2017 r. do 30 października 2020 r. strona otrzymywała specjalny zasiłek opiekuńczy, w związku ze sprawowaną opieką nad babcią.

Następnie Wójt Gminy wskazał, że zgodnie z art. 17 ust. 1a u.ś.r osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3. lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Mając na uwadze powyższe organ I instancji w zaskarżonej decyzji wskazał, że mąż osoby wymagającej opieki nie żyje, a z przedłożonych w toku prowadzonego postępowania oświadczeń wynika, iż wnioskodawczyni jest jedyną osoba, która może sprawować opiekę nad G.R., ponieważ jej dzieci prowadzą gospodarstwa rolne, co wiąże się z całodobową pracą w gospodarstwie. Nadto organ zaznaczył, że córka G.R. – H.O. - zmaga się z ciężką chorobą i sama wymaga opieki, natomiast syn G.R. – R.R. oraz jej pozostałe wnuki pracują zawodowo i nie mogą zrezygnować z zatrudnienia.

Organ podał, że z przedłożonego wraz z wnioskiem orzeczenia o niepełnosprawności z [...] marca 2017 r., nr [...], wynika, iż niepełnosprawność G.R. istnieje od 70-go roku życia, natomiast stosownie do art. 17 ust 1b u.ś.r. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Wójt Gminy powołał także treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., 38/13, w którym Trybunał stwierdził, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad dorosłą osobą niepełnosprawną ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Organ zauważył, że przytoczony wyrok nie uchylił art. 17 ust. 1b u.ś.r., nie uchylił decyzji przyznających świadczenia, ani nie wykreował prawa do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa, bowiem Trybunał Konstytucyjny orzekł jedynie o niekonstytucyjności części normy wynikającej z w/w przepisu. W ocenie organu poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należy wyłącznie do ustawodawcy, który z uwagi na społeczne skutki wydawanych rozstrzygnięć powinien tego dokonać bez zbędnej zwłoki. Jednocześnie Wójt Gminy wskazał, że organy administracji publicznej swoje rozstrzygnięcia wydają na podstawie przepisów obowiązujących w dacie podejmowania decyzji, chyba że przepisy nowego aktu stanowią inaczej.

Organ I instancji wyjaśnił następnie, że, że zgodnie z art. 17 ust. 5 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli:

1) osoba sprawująca opiekę:

a) ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym,

b) ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego łub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów;

2) osoba wymagająca opieki:

a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności,

b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu;

3) na osobę wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury:

5) na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawo do zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów;

6) na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.

Organ wskazał także, że zarejestrowanie w powiatowym urzędzie pracy jako osoba poszukująca pracy lub posiadanie statusu bezrobotnego nie ma wpływu na uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 ust. 6 u.ś.r.), prawo do świadczeń rodzinnych ustala się począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami, do końca okresu zasiłkowego Zgodnie z (art. 24 ust. 2 u.ś.r.), prawo do zasiłku pielęgnacyjnego lub świadczenia pielęgnacyjnego ustala się na czas nieokreślony, chyba że orzeczenie o niepełnosprawności lub orzeczenie o stopniu niepełnosprawności zostało wydane na czas określony ( art. 24 ust. 4 u.ś.r.). Nadto organ wyjaśnił, że zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów.

Mając na uwadze powyższe, na podstawie analizy zgromadzonych w toku postępowania dokumentów organ ustalił, że K.O. nie ma ustalonego prawa do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym. Wójt Gminy podkreślił także, że nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b u.ś.r., ponieważ niepełnosprawność G.R. powstała w wieku 70 lat.

Pismem z [...] stycznia 2021 r. skarżąca wniosła odwołanie od powyższej decyzji wskazując, że nieprzerwanie od 10-ciu lat sprawuje opiekę nad babcią, za zgodą pozostałych członków rodziny. Strona podniosła, że od 1 listopada 2017 r. do 30 października 2020 r. otrzymywała specjalny zasiłek opiekuńczy z tytułu opieki nad G.R.. Skarżąca podkreśliła, że rezygnując z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, z uwagi na konieczność opieki nad niepełnosprawną babcią, pozbawiła się możliwości otrzymywania co najmniej pensji minimalnej.

W ocenie strony zaskarżona decyzja narusza art. 190 ust. 1 Konstytucji RP oraz prawo materialne przez jego błędną wykładnię i zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. i powołała treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., K 38/13, w którym niniejszy przepis uznano za niezgodny z art. 32 Konstytucji RP w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną, po ukończeniu przez tę osobę określonego wieku (18 lub 25 roku życia) kiedy ta niepełnosprawność powstała. Strona podniosła, że brak działań legislacyjnych eliminujących zakwestionowaną przez Trybunał Konstytucyjny normę prawną został w całości przerzucony na obywatela, co rzutuje na jej sytuację materialną. Skarżąca wskazała także, że zgodnie ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 11 lutego 2016 r., II SA/Po 1068/15 organy rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w obecnym stanie prawnym mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania świadczenia wynikające z art. 17 ust. 1 b u.ś.r., z wyłączeniem części tego przepisu uznanego za niekonstytucyjny. Zdaniem strony skarżącej przyjęcie przez organ, że niekonstytucyjność przepisu nie przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego jest sprzeczne z zasadami państwa prawa.

Samorządowe Kolegium Odwoławczego decyzją z dnia [...] stycznia 2021 r., nr [...], utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu tej decyzji Kolegium wskazało, że organ I instancji słusznie odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, jednak w ocenie SKO przyjętą przez organ podstawę prawną zaskarżonej decyzji - art. 17 ust. 1b u.ś.r. - uznać należy za nieprawidłową, bowiem w/w przepis powinien być stosowany z pominięciem kryterium wieku, kiedy niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała.

Następnie organ odwoławczy wyjaśnił, że w przedmiotowej sprawie istotne jest ustalenie kręgu osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny względem G.R.. Kolegium wskazało, że na podstawie art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie łub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Dalej organ II instancji podał, że zgodnie z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 ze zm., dalej: k.r.o.) obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Na podstawie natomiast art. 132 k.r.o. obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Kolegium wyjaśniło następnie, że zestawienie przepisów u.ś.r. z przepisami ustawy k.r.o. wskazuje katalog osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji - według kolejności tego zobowiązania. SKO zwróciło uwagę, że zobowiązany do alimentacji w dalszej kolejności może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności są małoletni, nie ma osób spokrewnionych w bliższym stopniu, nie ma opiekuna faktycznego lub osoby będącej rodziną zastępczą spokrewnioną albo legitymują się one orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a pkt 2 i 3 u.ś.r.).

Zdaniem organu odwoławczego bezspornym jest, że w przedmiotowej sprawie dzieci G.R. żyją i nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co uzasadnia odmowę przyznania K.O. (wnuczce) świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. W trakcie przeprowadzonego w dniu [...] grudnia 2020 r. wywiadu środowiskowego ustalono, że G.R. wraz z K.O. prowadzą wspólne gospodarstwo domowe, skarżąca zrezygnowała z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad babcią około 3 lata temu, natomiast czworo dzieci G.R. oraz siedmioro dorosłych wnucząt nie są w stanie sprawować opieki w takim zakresie, jak strona, ponieważ pracują zawodowo, przebywają poza granicami państwa lub zajmują się gospodarstwem. Powyższe ustalenia uzasadniają zatem odmowę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, nadto SKO zaznaczyło, że obowiązek sprawowania opieki nie ogranicza się wyłącznie do osobistych starań, może przybrać także formę świadczeń pieniężnych.

Pismem z dnia [...] lutego 2021 r. K.O. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. skargę na powyższą decyzję, zarzucając jej naruszenie:

1) art. 190 w zw. z art. 2 i art. 8 ust. 1 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej, poprzez zastosowanie art. 17 ust. 1b u.ś.r. z pominięciem wyroku Trybunału Konstytucyjnego wydanego w sprawie K 38/13, co przełożyło się na uznanie przez organ odwoławczy, że świadczenie pielęgnacyjne nie należy się, z uwagi na to, iż niepełnosprawność babci powstała w wieku powyżej granicy wskazanej w art. 17 u.ś.r., podczas gdy zgodnie z w/w wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego niniejszy przepis w tym zakresie jest niezgodny z art. 32 Konstytucji;

2) art. 17 ust. 1a pkt 2 i 3 u.ś.r., poprzez interpretację tego przepisu w sposób niezgodny z celami tej regulacji, przez co organ błędnie uznał, że nie należy się stronie świadczenie pielęgnacyjne.

Na podstawie tak sformułowanych zarzutów skarżąca wniosła o uchylenie decyzji organu II instancji, wyznaczenie rozprawy oraz przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia z kosztów sądowych oraz wyznaczenia pełnomocnika z urzędu.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. 2021 r., poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Stosownie natomiast do art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r.- Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.; dalej jako p.p.s.a.), uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie decyzji następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze – w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu.

W sprawie jest bezsporne, że skarżąca zrezygnowała z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad swą babcią G.R., która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia [...] marca 2017 r. Z tego orzeczenia wynika, iż niepełnosprawność ta istnieje od 70 roku życia wyżej wymienionej. SKO zasadnie uznało, że organ I Instancji nieprawidłowo zastosował przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r., ponieważ ww. przepis powinien być stosowany z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności. Art. 17 ust.1b u.ś.r., stanowi, iż świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Przepis ten bowiem wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., K 38/13, w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W związku z tym w orzecznictwie utrwalone jest stanowisko, iż nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., której niekonstytucyjność została stwierdzona powyższym wyrokiem (por. wyrok NSA z dnia 26 kwietnia 2019 r., I OSK 8/19, www.orzeczenia.nsa.gov.pl – dalej CBOSA)

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce lub ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Zgodnie zaś z art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Wskazać trzeba, że celem świadczenia pielęgnacyjnego jest częściowe zrekompensowanie utraconych zarobków rodzicom (i innym krewnym) osoby niepełnosprawnej, którzy mimo zdolności do pracy nie podejmują pracy zarobkowej lub z niej rezygnują z uwagi na konieczność sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się stosownym orzeczeniem o niepełnosprawności. Pomoc finansowa państwa ma rekompensować opiekunowi osoby niepełnosprawnej podjęcie decyzji o rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Sąd rozpoznający niniejszą sprawę podziela stanowisko wyrażone w orzecznictwie sądów administracyjnych, że dokonując wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. należy mieć na uwadze cel regulacji zawartej w przepisach ustawy o świadczeniach rodzinnych - przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia. W art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych – obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (art. 129 § 1 k.r.o.). Krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym (art. 129 § 1 k.r.o.). Z powyższych przepisów jednoznacznie wynika, że obowiązek alimentacyjny nie obciąża zstępnych rodzeństwa. Na podstawie art. 135 § 1 i 2 k.r.o. zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego (§ 1); a wykonanie obowiązku alimentacyjnego względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie albo wobec osoby niepełnosprawnej może polegać w całości lub w części na osobistych staraniach o utrzymanie lub o wychowanie uprawnionego; w takim wypadku świadczenie alimentacyjne pozostałych zobowiązanych polega na pokrywaniu w całości lub w części kosztów utrzymania lub wychowania uprawnionego (§ 2). Z kolei przepis art. 132 k.r.o. wskazuje okoliczności warunkujące powstanie obowiązku alimentacyjnego osób potencjalnie zobowiązanych do alimentacji, stanowiąc, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje w myśl tego przepisu dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.

Wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie osób w pierwszym stopniu pokrewieństwa i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji wyłącznie w sytuacji, gdy osoby w pierwszym stopniu pokrewieństwa nie żyją, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności narusza konstytucyjną zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP). Odmienna wykładnia omawianych przepisów mogłaby doprowadzić do pozbawienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jedynej osoby mogącej faktycznie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym. Byłoby to sprzeczne z konstytucyjną zasadą sprawiedliwości społecznej oraz wynikającą z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP zasadą szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (por. wyroki NSA z dnia 5 listopada 2015 r., I OSK 1062/14, z dnia 13 listopada 2015 r., I OSK 1230/14, z dnia 21 czerwca 2017 r., I OSK 829/16, 16 kwietnia 2020 r., I OSK 115/19 z dnia 7 maja 2020 r., I OSK 2831/19; 4 grudnia 2020 r., I OSK 1947/20, CBOSA).

W orzecznictwie zwrócono również uwagę, iż zawarte w art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. sformułowanie "nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu" nie zostało zdefiniowane u.ś.r. Uprawnia to ustalenia jego znaczenia przy zastosowaniu dyrektywy języka potocznego. W języku polskim zwrot "nie ma" w formie bezokolicznikowej przyjmuje dwa znaczenia: pierwsze - "nie mieć", "nie posiadać", drugie – "nie znajdować się", "być nieobecnym". Pierwsze znaczenie odwołuje się do posiadania czegoś lub kogoś przez określony podmiot. W drugim przypadku użycia zwrotu "nie ma" wyrażana jest bliskość przestrzenna podmiotu z określoną osobą (rzeczą) lub jej obecność przy niej, razem z nią w tym samym miejscu, w bliskiej odległości. Jest to więc znaczenie o charakterze przestrzenno-lokalizacyjnym. Są to znaczenia odmienne, co prowadzi do wniosku, iż na gruncie reguł semantycznych nie jest możliwe ustalenie jednoznacznego znaczenia tej normy, gdyż reguły te prowadzą do dwóch różnych wyników. Struktura gramatyczna interpretowanego wyrażenia również nie prowadzi do wyjaśnienia jego znaczenia. Wynik samej tylko wykładni językowej zwrotu użytego w art. 17 ust. 1a pkt 3 u.ś.r. "nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu" pozwala na zastosowanie tego przepisu do sytuacji, w których osoby spokrewnione w pierwszym stopniu nie żyją (i w tym sensie ich nie ma), jak również do tych wypadków, w których osoby spokrewnione w pierwszym stopniu znajdują się w innym miejscu niż miejsce zamieszkania osoby, nad którą powinna być sprawowana opieka albo znajdują się w takiej sytuacji życiowej, że nie mają możliwości dotarcia do miejsca zamieszkania osoby, nad którą powinna być sprawowana opieka i nie są w stanie z tego powodu wywiązać się z ciążącego na nich obowiązku opieki nad wymagającym tego członkiem rodziny w miejscu jego zamieszkania (zob. wyrok NSA z 4 grudnia 2020 r., I OSK 1974/20, CBOSA).

Zdaniem Sądu nie można zatem podzielić stanowiska Kolegium, że tylko legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności powodowałoby zwolnienie osób zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności i możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom innym niż spokrewnionym w pierwszym stopniu w stosunku do osoby wymagającej opieki.

W rozpoznawanej sprawie organ II instancji wskazał, że G.R. posiada czworo dzieci, które pracują zawodowo. Powyższe uzasadnia zdaniem organu odwoławczego odmowne załatwienie wniosku, zgodnie z literalnym brzmieniem art. 17 ust. 1a pkt 2 i pkt 3 u.ś.r. W ocenie Sądu powyższe stanowisko nie jest prawidłowe. Wskazać trzeba, że oceny, czy osoba spokrewniona w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki nie jest w stanie takiej opieki świadczyć, należy dokonać zgodnie z logiką i zasadami doświadczenia życiowego (m.in. z uwzględnieniem wieku, stanu zdrowia, sytuacji osobistej i życiowej), przy czym analiza przesłanek dokonywana jest pod kątem okoliczności uniemożliwiających jedynie w sposób obiektywny, a więc niezależny od woli osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, sprawowanie przez te osoby opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (por. wyrok NSA z dnia 16 kwietnia 2020 r., I OSK 1115/19, CBOSA, wyrok WSA w Białymstoku z dnia 18 października 2016 r. sygn. II SA/Bk 581/16, wyrok WSA w Lublinie z dnia 26 listopada 2019 r., II SA/Lu 466/19, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 27 stycznia 2021 r., IV SA/Po 1239/20 CBOSA). Wyjaśnianie kwestii czy na wnioskodawcy ciąży obowiązek alimentacyjny wówczas, gdy żyją osoby bliżej spokrewnione z osobą niepełnosprawną wymagającą opieki, powinno odbywać się z zachowaniem wszystkich reguł postępowania dowodowego określonych w kodeksie postępowania administracyjnego, a więc przy uwzględnieniu całokształtu materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.).

Należy dodać, że sam fakt zatrudnienia osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu nie zwalnia jej z obowiązku alimentacyjnego (por. wyrok NSA z dnia 16 kwietnia 2020 r., I OSK 1220/19, CBOSA). Zdaniem Sądu wskazana okoliczność nie może jednak automatycznie przesądzać w każdej sprawie o odmowie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, niezależnie od innych okoliczności mogących wskazywać na brak obiektywnej możliwości sprawowania opieki przez osoby spokrewnione w pierwszym stopniu. Z akt sprawy wynika, że organy nie dokonały jakichkolwiek ustaleń odnośnie rzeczywistych możliwości podołania przez dzieci G.R. ciążącemu na nich obowiązkowi alimentacyjnemu. Odmówiono skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie podejmując żadnych czynności celem ustalenia - obiektywnej - możliwości sprawowania opieki nad matką przez jej zstępnych. Nie może budzić wątpliwości, że obowiązek alimentacyjny nie musi polegać na świadczeniu pomocy w postaci osobistych starań, ale może polegać na opłacenie kosztów opieki sprawowanej przez inną osobę. Stanowisko, że osoby obciążone obowiązkiem alimentacyjnym mogą opłacić osobę trzecią dla zapewnienia opieki nad niepełnosprawną matką, mimo że co do zasady – słuszne, powinno jednak zostać poparte dowodami pozwalającymi je zweryfikować (wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 22 lipca 2020 r., II SA/Rz 535/20, CBOSA). Zdaniem Sądu nie można uznać, że bez znaczenia pozostaje sytuacja rodzinna i finansowa zstępnych G.R.. Skarżąca zwracała uwagę, że jest jedyną osobą, która może sprawować opiekę nad babcią. Powyższe uzasadnia wniosek, że organy odmówiły przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, nie badając nawet obiektywnych możliwości sprawowania opieki przez zstępnych nad G.R., jak również możliwości pokrywania przez nich kosztów jej wykonywania przez inne osoby.

Zdaniem Sądu w analizowanej sprawie występuje również inna istotna okoliczność, która nie została dostatecznie wyjaśniona przez orzekające w sprawie organy. Z uzasadnienia decyzji organu I instancji wynika, że skarżąca w okresie od 1 listopada 2017 r. do 30 października 2020 r. pobierała specjalny zasiłek opiekuńczy z tytułu opieki nad G.R.. Podkreślić należy, iż zgodnie z art. 16a ust. 1 u.ś.r. przesłanką przyznania tego świadczenia jest również istnienie obowiązku alimentacyjnego w świetle wyżej wymienionych przepisów k.r.o., w tym również określającego kolejność tego obowiązku. Organy w żaden sposób - wbrew obowiązkom wynikającym z art. 7, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. - nie odniosły się w jaki sposób zmieniły się okoliczności, które mają decydujące znaczenie do określenia kręgu osób zobowiązanych, iż uznały, że obowiązek alimentacyjny skarżącej względem G.R. aktualnie już nie istnieje, gdyż w pierwszej kolejności zobowiązane są do alimentacji dzieci wyżej wymienionej. Wskazać również trzeba, że zgodnie z art. 8 § 2 k.p.a., organy administracji publicznej bez uzasadnionej przyczyny nie odstępują od utrwalonej praktyki rozstrzygania spraw w takim samym stanie faktycznym i prawnym. Przez utrwaloną praktykę należy rozumieć zgodne z prawem, akceptowane przez sądy, stabilne, jednolite, ustandaryzowane i wieloletnie oraz znane publicznie postępowanie organów administracji publicznej przy rozstrzyganiu spraw tego samego rodzaju w takich samych stanach faktycznych i prawnych. Innymi słowy, z uwagi na treść powyższego przepisu organy, w takich samych stanach faktycznych, nie mogą wydawać różnych rozstrzygnięć. Zasada orzekania zgodnie z utrwaloną praktyką nie oznacza uzyskania na mocy jednej decyzji niezbywalnego prawa podmiotowego przez stronę lecz jest to nakaz nieodstępowania bez uzasadnionej przyczyny, w kolejnych postępowaniach rozstrzyganych na podstawie tych samych unormowań, od dotychczasowo przyjętej linii orzeczniczej (por. wyrok NSA z dnia 10 czerwca 2020 r., II OSK 3971/19, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 27 stycznia 2021 r., IV SA/Po 1239/20, CBOSA, M. Jaśkowska, M. Wilbrandt-Gotowicz, A. Wróbel, Komentarz do art. 8 Kodeksu postępowania administracyjnego. LEX/el., 2018).

Z powyższych względów Sąd uznał, że w sprawie nie zostały wyjaśnione wszystkie istotne dla jej rozstrzygnięcia okoliczności. Tylko zaś prawidłowo ustalony, pełny stan faktyczny sprawy pozwoli na weryfikację zgłoszonego przez skarżącą żądania. Nienależyte ustalenie stanu faktycznego sprawy mogło doprowadzić do pozbawienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osoby która faktycznie sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. W ocenie Sądu zbyt formalistyczna i nieuwzględniająca konstytucyjnych wartości wykładnia przepisu art. 17 ust. 1a pkt 2 i 3 u.ś.r. przez organy spowodowała również naruszenie przepisów postępowania (art. 7, art. 77 § 1, art. 107 § 3 k.p.a.), które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.

O kosztach pełnomocnika z urzędu orzeczono na podstawie art. 250 p.p.s.a. w związku z oraz § 21 ust. 1 pkt. 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (t.j. Dz. U. 2019 r., poz. 18). Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy orzekające stosownie do przepisu art. 153 p.p.s.a. uwzględnią ocenę prawną wyrażoną w niniejszym uzasadnieniu wyroku.