Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 2049/05
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2006-03-30 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6293 Przejęcie gospodarstw rolnych
Skarżony organ: Minister Obrony Narodowej
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Jarosław Stopczyński, Sędziowie sędzia WSA Łukasz Krzycki, asesor WSA Agnieszka Wójcik (spr.), Protokolant Artur Dral, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 marca 2006 r. sprawy ze skargi J. K. na decyzję Ministra Obrony Narodowej z dnia [...] stycznia 2002 r. nr [...] w przedmiocie przejęcia na własność Państwa nieruchomości uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Ministra Obrony Narodowej z dnia [...] sierpnia 2001 r.


UZASADNIENIE

Minister Obrony Narodowej decyzją z dnia [...] sierpnia 2001r. po rozpatrzeniu wniosku J. K. o stwierdzenie nieważności decyzji Ministra Obrony Narodowej z dnia [...] lutego 1966 r. o przejęciu na własność Państwa nieruchomości położonej w B. przy ul. [...] na podstawie art. 157 1 i 2 art. 158 1 kpa odmówił stwierdzenia jej nieważności.

W uzasadnieniu decyzji wskazał, że przedmiotowa nieruchomość figuruje na wykazie nieruchomości poniemieckich i opuszczonych znajdujących się pod zarządem gminy i miasta B. według stanu na dzień 1 czerwca 1949 od 1948 r. znajdowała się w rzeczywistym władaniu organów wojskowych. Powyższy wykaz nieruchomości poniemieckich i opuszczonych potwierdza, że przedmiotowa nieruchomość pozostawała pod zarządem państwowym. Zgodnie z art. 17 pkt 2 lit. b ustawy z dnia 25 lutego 1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym, przesłanką przejęcia na własność Państwa mienia była utrata władania tym mieniem przed 31 grudnia 1954 r. oraz jego pozostawania w faktycznym władaniu państwowej jednostki organizacyjnej w dniu wejścia w życie powołanej ustawy. W ocenie organu powyższy wymóg w stosunku do przedmiotowej nieruchomości został spełniony. Warunkiem zaś stwierdzenia nieważności jest wskazanie przepisu prawa naruszonego w sposób rażący w dacie wydania decyzji. Materiał dowodowy nie potwierdza by kwestionowana decyzja została wydana z rażącym naruszeniem przepisów prawa.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Minister Obrony Narodowej decyzją

z dnia [...] stycznia 2002 r. utrzymał w mocy powyższą decyzję, podtrzymując

dotychczasowe argumenty. Jednocześnie dodał, że sporna nieruchomość została oddana do użytkowania jednostce organizacyjnej resortu obrony narodowej jako nieruchomość poniemiecka, choć brak jest dokumentów potwierdzających, że nieruchomość ta w rzeczywistości stanowiła mienie poniemieckie w rozumieniu przepisów dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych

i poniemieckich. Nieruchomość jest umieszczona w wykazie nieruchomości poniemieckich i opuszczonych, według stanu na dzień 1 czerwca 1949 r., ale brak jest dowodów, że w stosunku do omawianej nieruchomości prowadzone było

postępowanie w trybie przepisów rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 21 maja 1946 r. o określeniu osób, których majątek przechodzi na własność Skarbu Państwa. Bezspornym jest, że była właścicielka utraciła władanie przedmiotową nieruchomością przed 31 grudnia 1954 r., a w okresie od co najmniej 1948 r. nie występowała z wnioskiem o przywrócenie władania nieruchomością, choć przepisy dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich, jak i ustawy o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym taką możliwość stwarzały.

Skargę na powyższą decyzję wniósł J. K. podnosząc, że organ oparł swoje rozstrzygnięcie na literalnej wykładni art. 17 pkt 2 lit. b ustawy z dnia 25 lutego 1958r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym, przyjmując, iż wystarczającymi przesłankami przejęcia na własność Państwa przedmiotowej nieruchomości była utrata władania nad nią przed dniem 31 grudnia 1954 r. oraz jej pozostawanie w momencie wejścia w życie ustawy - w faktycznym władaniu państwowej jednostki organizacyjnej. Powyższa wykładnia jest nieścisła

i niepełna, gdyż nie uwzględnia końcowej części zdania, określającej warunek powodujący niemożność zastosowania postanowień ustawy. Dokonując takiej wykładni organ nie zbadał zdaniem skarżącego zebranych dowodów i nie przeanalizował treści cytowanej ustawy, a zwłaszcza art. 17 pkt 2 lit. b w kontekście wyroków NSA z dnia 21 grudnia 1992 r. w sprawie IV S.A. 1054/92 oraz z dnia 15 lutego 1994 r. o sygn. akt IV S.A. 2222/96 zapadłego na tle stanu faktycznego niniejszej sprawy. W przedmiotowej sprawie owo władanie, o jakim mowa w art. 17 pkt 2 lit. b wynikało z faktu traktowania nieruchomości jako poniemieckiej, opuszczonej i z tego powodu znajdującej się we władaniu Gminy Miasta B. Stanowisko organu, iż przepisy cytowanej ustawy dotyczyły także mienia, nad którym osoby uprawnione utraciły władanie przed dniem 31 grudnia 1954 r. i które pozostawało w faktycznym władaniu państwowych jednostek organizacyjnych bez tytułu prawnego jest dowolną interpretacją pozostającą w sprzeczności z poglądami doktryny oraz jednoznacznego orzecznictwa.

Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 9 października 2003 r. oddalił - jako niezasadną - powyższą skargę J. K. W uzasadnieniu Sąd stwierdził, iż analiza przepisów stanowiących podstawę wydania decyzji z dnia [...] lutego 1966 r. - tj. art. 9 ust., 1 i ust. 2, art. 2, art. 15 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 17 ust. 2 lit. b ustawy z dnia 25 lutego 1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym (Dz. U. Nr 11, poz. 37) -wskazuje, że miała ona zastosowanie do przedsiębiorstw pozostających w dniu wejścia w życie ustawy pod zarządem państwowym ustanowionym na podstawie dekretu z dnia

16 grudnia 1918 r. w przedmiocie przymusowego zarządu państwowego (Dz. Pr.P.P. Nr 21, poz. 67 ze zm.), ale nie tylko. Według art. 17 ustawy zawarte w niej postanowienia stosuje się również do zakładów elektrycznych, objętych w zarząd na podstawie art. 6 i 7 ustawy z dnia 4 lipca 1947 r. o planowanej gospodarce energetycznej (Dz. U. Nr 52, poz. 271), przedsiębiorstw i innego mienia, których władanie osoby uprawnione utraciły w okresie do dnia 31 grudnia 1954 r. i które pozostają w faktycznym władaniu państwowych jednostek organizacyjnych.

W ocenie Sądu, brzmienie tego przepisu nie pozostawia wątpliwości, że oprócz zakładów elektrycznych, dotyczy on przedsiębiorstw (innych niż te wymienione w art. 2 ustawy) i innego mienia nie będących pod zarządem państwowym ustanowionym na podstawie dekretu w przedmiocie przymusowego zarządu państwowego. Za taką interpretacją art. 17 przemawia również art. 19 ustawy, według którego przejęciu na własność Państwa podlegały domy jednorodzinne, działki budowlane, a także mienie stanowiące własność osobistą.

Zdaniem Sądu zaprezentowany w skardze pogląd, że przez pojęcie "inne mienie" zawarte w art. 17 pkt 2 lit. b ustawy rozumie się mienie objęte przymusowym zarządem państwowym ustanowionym na podstawie dekretu z dnia 16 grudnia 1918r. nie znajduje uzasadnienia. Przepisy ustawy z dnia 25 lutego 1958 r.

o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym, nie miały zastosowania do zakładów elektrycznych, przedsiębiorstw i innego mienia, jeżeli władanie nimi przez państwowe jednostki organizacyjne opierało się na tytule prawnym wynikającym z przepisów szczególnych, innych niż dekret lub ustawy

o planowanej gospodarce energetycznej. Objęcie we władanie spornej nieruchomości przez jednostkę wojskową nastąpiło w dniu 11 maja 1951 r. jako nieruchomości poniemieckiej. Przeprowadzone postępowanie administracyjne nie ujawniło dowodów, które pozwoliłyby przyjąć, że nieruchomość ta w rzeczywistości stanowiła mienie poniemieckie w rozumieniu przepisów dekretu z dnia 8 marca 1946r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich. Przyjąć zatem należy, że zebrane dowody świadczą jedynie o tym, że przedmiotowa nieruchomość pozostawała

w faktycznym władaniu państwowej jednostki organizacyjnej. Nie można natomiast uznać aby dokumenty te wskazywały "że władanie nieruchomością przez gminę,

a następnie przez jednostkę wojskową opierało się na tytule prawnym wynikającym

z przepisów szczególnych, innych niż te o których mowa w cytowanym art. 17 ustawy. Odnosząc się do wyroku z dnia 15 lutego 1999 r. sygn. akt IV S.A. 2222/96 wydanego w przedmiotowej sprawie orzekającego o uchyleniu decyzji, Sąd mając na uwadze, iż podstawą uchylenia była nie błędna wykładnia prawa lecz uchybienia procesowe, uznał, iż ocena prawna wyrażona w tym wyroku nie wiąże Sądu. Ocena prawna - w rozumieniu art. 30 ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym wiąże sąd i organy w danej sprawie, jeżeli pozostaje w związku z zakresem kontroli przeprowadzonej przez sąd administracyjny, a wobec tego wiążąca może być tylko ta ocena, której logiczną konsekwencją było uchylenie zaskarżonego orzeczenia (wyrok SN z dnia 13 czerwca 2002 r. sygn. akt III RN 106/O 1, wyrok NSA z dnia 10 czerwca 1998 r. sygn. akt I S.A. 1071/97).

J. K. złożył skargę kasacyjna od powyższego wyroku, "z powodu rażącego naruszenia prawa materialnego i procesowego", tj. art. 17 pkt 2 lit. b ustawy

o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym, przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, a nadto art. 30 ustawy

o Naczelnym Sądzie Administracyjnym, przez błędną jego wykładnię, czego następstwem było nie zastosowanie do sprawy normy tegoż przepisu oraz art. 21 ustawy o NSA w związku z art. 7 i 8 kpa, art. 22 ust. 2 pkt 1 i 3 ustawy o NSA i art. 59 ustawy o NSA w związku z art. 77 1 kpa, poprzez niewłaściwe ich zastosowanie, co miało istotny wpływ na zakres zapadłego wyroku.

Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 19 lipca 2005r. uznając skargę za zasadną, uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, wskazując, iż w rozpoznawanej sprawie dokładnie nie został oceniony stan prawny przedmiotowej nieruchomości a właśnie jego ocena ma zasadnicze znaczenie dla kwestii prawidłowości kwestionowanego orzeczenia Ministra Obrony Narodowej z dnia [...] lutego 1966 r. w sprawie przejęcia na własność Państwa nieruchomości położonej w B. przy ul. [...]. Jak to słusznie podniesiono w skardze kasacyjnej, możliwość zastosowania ustawy z dnia 25 lutego 1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym (Dz. U. Nr 11, poz. 37) do innego mienia, stosownie do art. 17 pkt 2 lit. b, zachodziła wtedy, gdy osoby uprawnione utraciły władanie nad tym mieniem do dnia 31 grudnia 1954 r. i które to mienie pozostawało w faktycznym władaniu państwowych jednostek organizacyjnych, chyba że to władanie opierało się na innym tytule prawnym wynikającym z przepisów szczególnych innych, aniżeli przepisy tej ustawy. Bezsporne jest, iż właścicielka przedmiotowej nieruchomości utraciła władanie przed dniem 31 grudnia 1954 r. i nieruchomość ta pozostawała we władaniu państwowej jednostki organizacyjnej. Natomiast nie zostało dokładnie wyjaśnione, czy władanie to nie opierało się na określonym innym tytule prawnym. Wprawdzie sąd dokonał analizy przepisów dotyczących mienia poniemieckiego

i opuszczonego w kontekście stanu prawnego przedmiotowej nieruchomości, jednakże bez dokonania stosownych do zapisów znajdujących się w wykazie nieruchomości poniemieckich i opuszczonych znajdujących się pod zarządem gminy miasta B. na dzień 1 czerwca 1949 r., sąd nie mógł stwierdzić, iż przedmiotowa nieruchomość nie została potraktowana jako majątek poniemiecki. Jeżeli zaś był to taki majątek, to stosowanie do art. 2 ust. 1 pkt b dekretu z dnia 8 marca 1946 r.

o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87 z późn.zm.)

z mocy prawa przeszedł na własność Skarbu Państwa i nie podlegał powołanemu przepisowi art. 17 pkt 2 lit.b. ustawy z dnia 25 lutego 1958 r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje:

Uprawnienia Wojewódzkich Sądów Administracyjnych, określone przepisami m.in. art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych ( Dz. U. nr 153, poz. 1269) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi ( Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.- zwanej dalej p.p.s.a.) sprowadzają się do kontroli działalności organów administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami kodeksu postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego.

Jednocześnie należy wskazać, że Wojewódzki Sąd Administracyjny

w Warszawie, ponownie rozpoznając sprawę - w której uprzednio wydany przez WSA wyrok, został w wyniku uwzględnienia skargi kasacyjnej uchylony przez Naczelny Sąd Administracyjny - związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny, zgodnie z art. 190 p.p.s.a.

W niniejszej sprawie przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Ministra Obrony Narodowej z dnia [...] stycznia 2002r. utrzymująca w mocy poprzedzającą ją decyzję tego organu z dnia [...] sierpnia 2001r. odmawiająca stwierdzenia nieważności decyzji Ministra Obrony Narodowej z dnia [...] lutego 1966 r. o przejęciu na własność "Państwa nieruchomości położonej w B. przy ul. [...].

Dokonanie oceny tej decyzji, co do jej zgodności z prawem, poddane jest więc specyficznym regułom odnoszącym się do kontroli decyzji wydanych w trybach nadzwyczajnych. Instytucja stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej ma bowiem w prawie bardzo istotne znacznie. Przede wszystkim z tego powodu, że jest to instytucja procesowa stanowiąca wyjątek od ogólnej zasady trwałości ostatecznych decyzji administracyjnych (art. 16 § 1 k.p.a.). Przepis art. 156 § 1 k.p.a. nakłada zatem na organ administracji publicznej obowiązek nie tylko stwierdzenia niewątpliwego naruszenia prawa, ale zarazem wykazania, że było to rażące naruszenie prawa. Postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności oznacza bowiem, że sprawa nie toczy się już w trybie zwykłym i stwierdzenie nieważności decyzji wydanej w trybie zwykłym dopuszczalne jest jedynie w przypadku stwierdzenia wyjątkowo ciężkiego naruszenia prawa. Do wzruszenia decyzji nie wystarczy zatem stwierdzenie zaistnienia naruszenia prawa mającego wpływ na wynik sprawy, ale musi to być rażące naruszenie prawa. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. wyrok NSA z dnia 23 grudnia 2004r. Sygn. akt OSK 992/04, wyrok NSA z dnia 18 lipca 1994r. sygn. akt V SA 535/94) przyjmuje się, że z rażącym naruszeniem prawa mamy do czynienia, gdy łącznie zostaną spełnione trzy przesłanki: zachodzi oczywistość naruszenia konkretnego przepisu, za uznaniem naruszenia za rażące przemawia charakter naruszonego przepisu oraz racje ekonomiczne, społeczne -skutki, które wywołała decyzja są niemożliwe do zaakceptowania z punktu widzenia wymagań praworządności. Oczywistość naruszenia prawa polega na niewątpliwej sprzeczności pomiędzy treścią rozstrzygnięcia a przepisem prawa stanowiącym podstawę prawną decyzji. Skutki, które wywołuje decyzja uznana za rażąco naruszająca prawo, to gospodarcze lub społeczne skutki naruszenia, których wystąpienie powoduje, że nie jest możliwe zaakceptowanie decyzji jako aktu wydanego przez organ praworządnego państwa.

Odnosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy,

a równocześnie uwzględniając treść wytycznych zawartych w wyroku NSA należy wskazać, iż w ocenie Sądu, Minister Obrony Narodowej nie rozważył wszystkich istotnych okoliczności sprawy co mogło mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia.

Orzeczenie Ministra Obrony Narodowej z dnia [...] lutego 1966 r. o przejęciu na własność Państwa nieruchomości położonej w B., jako postawę prawną rozstrzygnięcia powołuje przepisy art. 9 ust. 1 i ust. 2 , art. 15 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 17 ust. 2 lit.b ustawy z dnia 25 lutego 1958r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym (Dz.U z 1958r. Nr 11 poz. 37). Jak podniósł Naczelny Sąd Administracyjny możliwość zastosowania w/w ustawy, do przejęcia na własność Państwa innego mienia, stosownie do art. 17 pkt 2 lit. b, zachodziła wtedy, gdy osoby uprawnione utraciły władanie nad tym mieniem do dnia 31 grudnia 1954 r. i które to mienie pozostawało w faktycznym władaniu państwowych jednostek organizacyjnych, chyba że to władanie opierało się na innym tytule prawnym wynikającym z przepisów szczególnych innych, aniżeli przepisy tej ustawy. W rozpoznawanej sprawie jak wynika z akt administracyjnych, właścicielka przedmiotowej nieruchomości utraciła władanie nad nieruchomością przed dniem 31 grudnia 1954 r. i nieruchomość ta pozostawała we władaniu państwowej jednostki organizacyjnej.

Organ prowadzący postępowanie nieważnościowe wskazał natomiast, czy władanie to nie opierało się na określonym innym tytule prawnym. Podniósł jedynie, iż sporna nieruchomość została oddana do użytkowania jednostce organizacyjnej resortu obrony narodowej jako nieruchomość poniemiecka, ale brak jest dokumentów potwierdzających, że nieruchomość ta w rzeczywistości stanowiła mienie poniemieckie w rozumieniu przepisów dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87 z późn. zm.). Nieruchomość jest umieszczona w wykazie nieruchomości poniemieckich i opuszczonych, według stanu na dzień 1 czerwca 1949 r., ale brak jest dowodów, że w stosunku do omawianej nieruchomości prowadzone było postępowanie w trybie przepisów rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 21 maja 1946 r. o określeniu osób, których majątek przechodzi na własność Skarbu Państwa. Jak wynika z akt sprawy przedmiotowy wykaz został sporządzony przez Rejonowy Urząd Likwidacyjny w B., który stosownie do art. 7 ww. dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich, był organem właściwym, m.in. do zabezpieczenia, kontroli i sporządzenia inwentarza takich majątków. W wykazie przedmiotowa nieruchomość określona jest skrótowym "pon.", co prawdopodobnie należy odczytywać jako "poniemieckie" w odróżnieniu od skrótu "opuszcz.".

Organ winien był zatem wyjaśnić, czy sporna nieruchomość faktycznie została przejęta jako majątek poniemiecki na podstawie przepisów dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich, czy też nie. Wyjaśnienie tej kwestii ma bowiem istotne znacznie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. Zgodnie bowiem z art. 2 ust. 1 pkt b dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich z mocy samego prawa przechodził na własność Skarbu Państwa wszelki majątek m.in. obywateli Rzeszy Niemieckiej z wyjątkiem osób narodowości polskiej lub innej przez Niemców prześladowanej, o ile nie podlegał wyłączeniu z tego przejścia.

Jeżeli więc nieruchomość jako majątek poniemiecki z mocy samego prawa przeszła na własność Skarbu Państwa, to nie podlegała ona przejęciu na podstawie przepisu art. 17 pkt 2 lit. b. ustawy z dnia 25 lutego 1958 r, a zatem brak było podstaw prawnych do wydania decyzji o przyjęciu tej nieruchomości w oparciu

o powyższe przepisy.

Jednocześnie należy podnieść, iż zgodnie ze stanowiskiem Naczelnego Sądu Administracyjnego uznanie nieruchomości za poniemiecką nie wymagało przeprowadzenia postępowania w trybie przepisów rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 21 maja 1946 r. o określeniu osób, których majątek przechodzą na własność Państwa (Dz U Nr 28, poz. 182). Takiego postępowania wymagało jedynie wykazanie, że jest się osobą narodowości polskiej, co wynika

z § 5 rozporządzenia, który odwołuje się do § 1 określającego kogo uważa się za osoby narodowości polskiej i osoby należące do innej narodowości prześladowanej przez Niemców oraz §6 rozporządzenia. Oczywiście w takiej sytuacji znaczenie ma wyjaśnienie czy takie postępowanie było prowadzone.

Organ winien również szerzej odnieść się do charakteru tej nieruchomości, bowiem w w aktach sprawy pomija się, że nieruchomość ta stanowiła hotel.

Uzupełnienie przez organ materiału dowodowego o ustalenia, w oparciu

o które możliwe będzie ustalenie, czy sporna nieruchomość została przejęta z mocy prawa na rzecz Państwa, jako majątek poniemiecki, czy też nie, pozwoli na przyjęcie czy faktycznie w rozpoznawanej sprawie zachodziły przesłanki uzasadniające przejęcia spornej nieruchomości na podstawie ustawy z dnia 25 lutego 1958r.

o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym.

Mając na uwadze powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c) oraz art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzekł jak w sentencji.