Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2998/13
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2014-02-20 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1-5
journal: Dz.U. 2006 nr 139 poz 992
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.
article: art. 188, art. 151, art. 207 § 2
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie : Przewodniczący: Sędzia NSA Marek Stojanowski (spr.) Sędziowie: Sędzia NSA Małgorzata Pocztarek Sędzia WSA del. Dorota Jadwiszczok Protokolant st. asystent sędziego Dorota Kozub-Marciniak po rozpoznaniu w dniu 20 lutego 2014 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 12 czerwca 2012 r. sygn. akt II SA/Rz 356/12 w sprawie ze skargi R. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z dnia [...] stycznia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok i oddala skargę; 2. odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 12 czerwca 2012 r. sygn. akt II SA/Rz 356/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z dnia [...] stycznia 2012 r. nr [...] oraz utrzymaną nią w mocy decyzję Wójta Gminy [...] z dnia [...] grudnia 2011 r. nr [...] , którą odmówiono R. S. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Powyższy wyrok zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy.

Z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności dziadkiem – S. K. wystąpiła R.S..

Decyzją z [...] grudnia 2011 r. działając przez upoważnionego Kierownika GOPS Wójt Gminy [...] odmówił wnioskodawczyni przyznania żądanego świadczenia. Organ I instancji ustalił, że S.K. jest osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, natomiast R.S. jest jego wnuczką. Wobec tego w rozumieniu przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży na niej obowiązek alimentacyjny, od którego w świetle przepisów art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm., dalej także, jako: "ustawa") uzależnione jest prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Jednak zgodnie z art. 17 ust. 1a cyt. ustawy należy ona do osób zobowiązanych alimentacyjnie w późniejszym stopniu, a w pierwszej kolejności zobowiązanymi są jej ojciec K.K. oraz siostra ojca. Ta ostatnia z uwagi na stały pobyt w USA nie może sprawować opieki nad S.K., jednak w ocenie organu I instancji może ją sprawować K.K., albowiem praca, którą wykonuje w ramach stosunku pracy nie stanowi podstawy do zwolnienia go z obowiązku alimentacyjnego względem swego ojca.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w R. ponownie rozpoznając sprawę – na skautek wniesionego odwołania – utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I Instancji.

W uzasadnieniu Kolegium przedstawiło katalog osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, a jednocześnie – mając na uwadze przepis art. 17 ust. 1a powołanej ustawy – stwierdziło, że osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku, gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo, gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki. Podzielając ustalenia faktyczne organu I instancji organ odwoławczy uznał, że fakt pozostawania K.K. w zatrudnieniu nie mógł zostać uznany za okoliczność wyczerpującą przesłankę z art. 17 ust. 1a ustawy, która aktualizowałoby uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego wnioskodawczyni (wnuczki S.K.). Przyczyna niemożności sprawowania opieki powinna mieć, bowiem charakter obiektywny, niezależny od woli osób spokrewnionych w pierwszym stopniu.

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z dnia [...] stycznia 2012 r. wniosła R.S.. Wyjaśniła, że ojciec ma 54 lata, nie może zrezygnować z zatrudnienia, ponieważ utrzymuje dom i uczącego się syna. Zrezygnowanie z zatrudnienia mogłoby stanowić poważne trudności w znalezieniu przez niego zatrudnienia w przyszłości w powodu wieku i pogorszyłoby sytuację majątkową rodziny. Dlatego na prośbę ojca po ukończeniu studiów zaopiekowała się dziadkiem, rezygnując przez to z podjęcia zatrudnienia, które mogłaby z łatwością znaleźć. Nie ma w rodzinie innych osób, które mogłyby się nim zaopiekować, ponieważ starszy brat również pracuje, a młodszy jeszcze się uczy.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie uchylił decyzje organów obu instancji.

W uzasadnieniu wyroku, Sąd I instancji przytaczając treść art. 17 ust. 1 oraz art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych, w brzmieniu obowiązującym w dacie orzekania, wskazał, że syn S.K., a ojciec skarżącej – K.K. jest zatrudniony w [...] S.A. Córka K.K. przebywa w USA. Niesporne jest, że R.S. nie pracuje, a wedle jej oświadczenia opiekuje się swym dziadkiem.

W ocenie Sądu I instancji przyjęta przez organy wykładnia art. 17 ust. 1a powołanej ustawy, sprowadzającej się do twierdzenia, że pozostawanie w zatrudnieniu osoby zobowiązanej do alimentacji w pierwszym stopniu i brak rezygnacji z takiego zatrudnienia, wykluczać ma, w świetle art. 17 ust. 1a powołanej ustawy możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji w stopniu dalszym, nie jest uprawniona.

Przytoczony art. 17 ust. 1a ustawy istotnie wprowadza pewną kolejność, gdy chodzi o możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Dokonując jednak wykładni tego przepisu należy zwrócić uwagę, że ustawodawca odwołał się w nim do zwrotu "osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki, o której mowa w ust. 1". Taki zwrot niedookreślony wymaga, w ocenie Sądu I instancji, dokonania niezbędnych ustaleń faktycznych, których na gruncie prowadzonego postępowania administracyjnego nie dokonano. Uzasadniony, przeto jest zarzut naruszenia przez orzekające organy art. 7 i 77 K.p.a. nakazujących wyjaśnić wszechstronnie stan faktyczny sprawy przed podjęciem rozstrzygnięcia, brak takich ustaleń prowadził zaś do nietrafnej wykładni przepisów prawa materialnego – art. 17 ust. 1a ustawy, co miało, zdaniem Sądu, niewątpliwie wpływ na wynik sprawy. Powołując się na stanowisko przedstawione przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 12 stycznia 2012 r. sygn. akt I OSK 1672/11 i podzielając wyrażony w nim pogląd, Sąd I instancji uznał, że organy nie przeprowadziły dokładnego postępowania wyjaśniającego w aspekcie charakteru pracy K.K., uzyskiwanego przez niego wynagrodzenia za pracę, stopnia wywiązywania się z alimentacji wobec swego ojca – S.K. (np. zapewnianie wyżywienia, zamieszkania, pokrywania opłat) oraz sprawowania rzeczywistej opieki nad S.K. przez R. S. Wymaga to, zatem uzupełnienia na etapie postępowania przed organem I instancji, z tych względów uzasadnione było uchylenie nie tylko zaskarżonej decyzji, ale i na zasadzie art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej, jako: :P.p.s.a"), decyzji ją poprzedzającej. O ile w wyniku tych ustaleń organ uzna, że K.K. wywiązuje się w części ze swego obowiązku alimentacyjnego dostarczając np. środków finansowych na zaspokajania potrzeb życiowych, zaś R.S. faktycznie sprawuje opiekę nad S.K., to przyzna jej świadczenie pielęgnacyjne.

Skargę kasacyjną do Naczelnego Sądu Administracyjnego wywiodło Samorządowe Kolegium Odwoławcze w R. wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Rzeszowie, a także o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono:

1. naruszenie prawa materialnego (art. 174 pkt 1 P.p.s.a.), tj.: art. 17 ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, iż:

➢ wykonywanie pracy zawodowej przez osobę spokrewnioną w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wypełnia przesłankę "niemożności sprawowania opieki", aktualizującą możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie spokrewnionej w stopniu dalszym,

➢ przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie spokrewnionej w stopniu dalszym z osobą wymagającą opieki jest uzależnione od "stopnia wywiązywania się z alimentacji" względem tej osoby przez krewnego w bliższym stopniu (np, poprzez dostarczanie osobie wymagającej opieki środków finansowych na zaspokojenie potrzeb życiowych), co nie koresponduje w żadnej mierze z przesłanką "niemożności sprawowania opieki" przez osobę bliżej spokrewnioną, o której mowa w art. 17 ust. la ustawy o świadczeniach rodzinnych;

2. naruszenie przepisów postępowania (art. 174 pkt 2 P.p.s.a.). tj.:

➢ art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a, w zw. z art. 7 i art. 77 § 1 K.p.a. poprzez uwzględnienie skargi przez Sąd, pomimo, iż zaskarżona decyzja organu odwoławczego (podobnie jak poprzedzająca ją decyzja Wójta

Gminy [...]) nie została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, które mogłoby mieć istotny wpływ na wynik sprawy, skoro w świetle art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych (i jego wykładni przyjętej przez organ) ustalenie charakteru pracy K.K., wysokości jego zarobków oraz stopnia wywiązywania się z alimentacji wobec ojca nie stanowiły okoliczności mających znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy,

➢ art. 141 § 4 w zw. z art. 153 P.p.s.a. przez zaniechanie ujęcia w uzasadnieniu wyroku szczegółowych wskazań, co do dalszego postępowania w sprawie i pozostawienia ich ocenie organowi administracji, co w konsekwencji uniemożliwia realnie związanie stanowiskiem Sądu zawartym w wyroku, skoro Sąd nie wyjaśnił żadnych kryteriów, według których organy miałyby ocenić wpływ charakteru pracy, wysokości zarobków K. K. oraz stopnia wywiązywania się przez niego z alimentacji wobec ojca na uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej R. S., co dla prawidłowej realizacji wskazań Sądu było niezbędne, skoro przepisy regulujące przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego do kryteriów tych się nie odnoszą, które to uchybienia miały istotny wpływ na wynik sprawy, skoro bezpośrednio skutkowały wadliwą oceną zaskarżonej decyzji jako naruszającej przepisy postępowania, stanowiąc jedną z przyczyn niezasadnego uwzględnienia skargi przez Sąd także na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c P.p.s.a., zamiast jej oddalenia.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnego organ wskazał, że utrzymując w mocy decyzję pierwszoinstancyjną organ odwoławczy uznał, iż fakt pozostawania K. K. w zatrudnieniu nie stanowi okoliczności, która w sposób obiektywny uniemożliwia mu sprawowanie opieki nad ojcem. Nie miał przy tym - w ocenie organu - znaczenia charakter wykonywanej pracy, czy wysokość zarobków uzyskiwanych przez K. K., skoro niezależnie od nich z chwilą rezygnacji z zatrudnienia po stronie K. K. nie byłoby żadnych przeszkód w podjęciu opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Na gruncie niniejszej sprawy nie chodziło, bowiem o to, czy K.K. jest w stanie zrezygnować z zatrudnienia (uwzględniając nawet różne uwarunkowania związane z sytuacją majątkową rodziny), lecz o to, czy rezygnując z niego byłby w stanie opiekować się niepełnosprawnym ojcem. Na tak postawione pytanie należało zaś udzielić odpowiedzi twierdzącej, albowiem postępowanie wyjaśniające przeprowadzone w sprawie nie dało podstaw do przyjęcia odmiennych w tym zakresie wniosków. Sama skarżąca przyznała, że jej ojciec opiekuje się stale jej dziadkiem w godzinach wieczornych i nocnych. Skoro, zatem K.K. jest w stanie sprawować opiekę nad własnym ojcem w tym czasie, to logicznie przyjąć należało, iż byłby w stanie - obiektywnie przyjmując - czynić to także w szerszym (a wymaganym w tym przypadku) wymiarze, gdyby zrezygnował z pracy. To do osoby, na której ciąży obowiązek alimentacyjny w pierwszej kolejności należy rozważenie, czy w sytuacji osobistej, rodzinnej i majątkowej, w jakiej się znajduje lepszym rozwiązaniem będzie rezygnacja z zatrudnienia w celu sprawowania osobistej opieki nad wymagającym tego krewnym, czy też np. pozostanie w zatrudnieniu i przeznaczenie części uzyskiwanych środków na pokrycie kosztów opieki na niepełnosprawnym krewnym. Organ wskazał także, że należy przyjąć, iż w obu przypadkach osoba zobowiązana do alimentacji realizowałaby swój obowiązek względem osoby bliskiej (w pieniądzu lub poprzez osobiste starania), zaś wybór sposobu alimentacji zależałby w istocie od woli tej osoby. Tym samym, na gruncie niniejszej sprawy, opisywane przez skarżącą przeszkody w sprawowaniu przez jej ojca bezpośredniej opieki nad S. K. leżą w sferze subiektywnej oceny celowości oraz skutków rezygnacji przez niego z zatrudnienia, nie zaś w sferze "możliwości" sprawowania przez niego opieki. Interpretacja spornego przepisu, nakazująca de facto organom (badającym zaistnienie przesłanki zawartej w art. 17 ust. la ustawy o świadczeniach rodzinnych) uwzględnienie wpływu rezygnacji z zatrudnienia przez osobę zobowiązaną do alimentacji w pierwszej kolejności na sytuację materialną rodziny wykracza poza normę w nim zawartą, skoro nakazuje względnie okoliczności, które nie dotyczą wyłącznie osoby, która nie jest w stanie sprawować opieki.

Za sprzeczną z literalnym brzmieniem art. 17 ust. la ustawy o świadczeniach rodzinnych uznał organ taką jego wykładnię, w myśl której częściowe wywiązywanie się z obowiązku alimentacyjnego przez osobę zobowiązaną do alimentacji w pierwszej kolejności stanowi przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji w dalszym stopniu. Nadto nie jest rzeczą organów administracji orzekających o przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego badanie zakresu wywiązywania się z obowiązku alimentacyjnego członków rodziny wobec swoich krewnych. Z treści art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych wynika, iż ustawodawca odwołał się do regulacji Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczących obowiązku alimentacyjnego jedynie w zakresie podmiotowym, tj. określając krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 ust. 1 pkt 2) oraz kolejność (pierwszeństwo) uprawnienia krewnych do tego świadczenia (art. 17 ust. 1a). Nie uzależnił zaś przyznania świadczenia pielęgnacyjnego od stopnia wywiązywania się z szeroko rozumianego obowiązku alimentacyjnego przez osoby zobowiązane do alimentacji.

Dalej organ wskazał, że w sposób nieuprawniony Sąd I instancji pominął, iż S.K. oprócz syna K. K. posiada także córkę (przebywającą na stałe w Stanach Zjednoczonych), którą obowiązek alimentacyjny obciąża w takim samym stopniu, jak jej brata. Zakresu realizacji tego obowiązku przez córkę S.K. Sąd nie nakazał jednak organom uwzględnić przy ponownej analizie sprawy.

Postanowieniem z dnia 30 kwietnia 2013 r. sygn. akt I OSK 2335/12 Naczelny Sąd Administracyjny zawiesił postępowanie sądowe uznając, że rozstrzygnięcie, jakie zapadnie w sprawie o sygn. akt I OSK 1774/12 będzie miało wpływ na wynik sprawy. W przywołanej sprawie, Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 4 kwietnia 2013 r., przedstawił składowi siedmiu sędziów tego Sądu do rozstrzygnięcia budzące poważne wątpliwości zagadnienie prawne: "czy osobie, którą nie obciąża obowiązek alimentacyjny względem pełnoletniego członka rodziny, legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym i która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad tym niepełnosprawnym członkiem rodziny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne na podstawie przepisów art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.)?"

Naczelny Sąd Administracyjny w dniu 25 listopada 2013 r. podjął uchwałę w sprawie o sygn. akt I OPS 5/13, w której wskazał, że "osobie, którą nie obciąża obowiązek alimentacyjny względem pełnoletniego członka rodziny, legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym i która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad tym niepełnosprawnym członkiem rodziny, nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne na podstawie art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych".

Z uwagi na fakt podjęcia przez Naczelny Sąd Administracyjny uchwały w sprawie o sygn. akt I OPS 5/13 Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 19 grudnia 2013 r. podjął zawieszone postępowanie sądowe.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W myśl art. 174 P.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, 2) naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Naczelny Sąd Administracyjny związany jest podstawami skargi kasacyjnej, bowiem według art. 183 § 1 P. p. s. a., rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Związanie Naczelnego Sądu Administracyjnego podstawami skargi kasacyjnej wymaga prawidłowego ich określenia w skardze kasacyjnej. Oznacza to konieczność powołania konkretnych przepisów prawa, którym zdaniem skarżącego Sąd uchybił, uzasadnienia ich naruszenia a w razie zgłoszenia zarzutu naruszenia prawa procesowego wykazania dodatkowo, że to wytknięte uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

W przypadku, jeżeli nie ma naruszeń przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a zachodzi jedynie naruszenie prawa materialnego, Naczelny Sąd Administracyjny może uchylić zaskarżone orzeczenie i rozpoznać skargę. W tym przypadku Sąd orzeka na podstawie stanu faktycznego przyjętego w zaskarżonym wyroku (art.188 P.p.s.a.).

W rozpoznawanej sprawie zasadny okazał się zarzut skargi kasacyjnej dotyczący naruszenia prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych.

Zgodnie z art. 17 ust 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w brzmieniu obowiązującym w dniu wydania zaskarżonej do sądu administracyjnego decyzji, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1. matce albo ojcu,

2. innym osobom, na których, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, z późn. zm.), ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności,

3. opiekunowi faktycznemu dziecka

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W myśl z kolei art. 17 ust 1a tej ustawy, osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo, gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki, o której mowa w ust. 1.

Z powyższych przepisów wynika, że prawo ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne wywodzi się z obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w art. 128 K.r.o., który sprowadza się do obowiązku dostarczania środków utrzymania (niekiedy także środków wychowania) i obciąża krewnych w linii prostej (zstępnych i wstępnych) oraz rodzeństwo. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala przy tym kolejność zobowiązanych, w związku z czym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo, gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 K.r.o.).

Uregulowanie zawarte w art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych i powyższa regulacja kodeksowa (art. 132 K.r.o.) posługują się tym samym zwrotem pojęciowym, odnoszącym się do osoby zobowiązanej w bliższej kolejności do udzielania pomocy potrzebującemu członkowi rodziny, to jest "gdy osoba ta nie jest w stanie". Obowiązek alimentacyjny może, bowiem polegać albo na świadczeniu określonych sum pieniężnych, albo na dostarczaniu w naturze określonej ilości produktów potrzebnych do życia, bądź też na osobistych staraniach. W sytuacji, gdy zobowiązany do alimentacji wybiera ten ostatni sposób wspomagania potrzebującej osoby mu bliskiej, polegający na rezygnacji z zatrudnienia po to, by osobistym staraniem wspierać tę osobę, z pomocą przychodzi mu Państwo. Osoba zobowiązana do alimentacji otrzymuje w zaistniałej sytuacji pomoc polegającą na przyznaniu jej tzw. świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych). Świadczenie to jest niejako surogatem wynagrodzenia za pracę. Jest to, bowiem określona przepisami kwota pieniężna, z którą wiąże się również opłacanie przez Państwo składek emerytalno-rentowych. Podkreślenia wymaga w tym miejscu, że pomoc świadczona w taki sposób przez Państwo jest przeznaczona jednak dla konkretnych przypadków to jest dla osób, które obciąża obowiązek alimentacyjny. Zaakcentować należy, że obowiązek ten powstaje z mocy prawa a nie z wyboru dokonanego w danej rodzinie przez jej członków. Uprawnienie do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego uzyska osoba "zobowiązana w dalszej kolejności" dopiero w sytuacji, gdy brak będzie osoby zobowiązanej w pierwszej kolejności do alimentacji, to jest, gdy takiej osoby nie będzie albo, gdy osoba taka nie będzie w stanie sprawować opieki nad potrzebującym. To nie rodzina, bowiem decyduje, komu spośród jej członków winno być przyznane świadczenie pielęgnacyjne a decyduje o tym przepis prawa. Z tego powodu zawarte w art.17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych uregulowanie prawne, musi być wykładane przy zastosowaniu przesłanek obiektywnych, do których nie należy sam fakt pozostawania w zatrudnieniu. Okoliczność ta jest, bowiem wynikiem dokonanego w sposób świadomy wyboru przez określoną osobę i nie zwalnia przy tym tej osoby z obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego. W takim przypadku obowiązek ten nie przybierze wprawdzie świadczenia pomocy w formie starań osobistych ale może polegać na np. opłaceniu osoby trzeciej, która tę opiekę zapewni. Może nią być również inny członek rodziny, który nie jest zobowiązany w danym momencie do alimentacji, choć mieści się w kręgu osób zobowiązanych do niej w dalszej kolejności.

W rozpoznawanej sprawie do uzyskania wskazanego świadczenia pielęgnacyjnego uprawnione są dzieci S.K. – syn i córka. Z akt sprawy wynika, że córka S.K. przybywa w USA, natomiast niemożność sprawowania opieki nad ojcem przez syna K.K. (a ojca R. S.) jest skutkiem wyboru przez niego pracy zawodowej. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego fakt pozostawania w zatrudnieniu pozostaje bez wpływu na istnienie obowiązku alimentacyjnego i możliwości sprawowania opieki (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 lipca 2012 r. sygn. akt I OSK 198/12). W tej sytuacji nie dochodzi, więc do nabycia obowiązku alimentacyjnego przez dalszego krewnego, tj. wnuczkę R. S.

Skoro tak to w sprawie znajduje zastosowanie pogląd wyrażony w uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 listopada 2013 r. sygn. akt I OPS 5/13, w której Sąd wskazał, że "osobie, którą nie obciąża obowiązek alimentacyjny względem pełnoletniego członka rodziny, legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym i która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad tym niepełnosprawnym członkiem rodziny, nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne na podstawie art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych".

W uzasadnieniu tej uchwały Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że w art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych został zawarty ściśle określony katalog osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, zakreślony m.in. przesłanką pozostawania osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby będącej pod jej opieką. Nie sam fakt opieki nad osobą niepełnosprawną, czy też rezygnacja dla jej sprawowania z zatrudnienia, lecz szczególna więź prawna pomiędzy osobą opiekuna a osobą niepełnosprawną wyróżnia grupę uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Sąd podkreślił, że cechą relewantną podmiotów potencjalnie uprawnionych do tego świadczenia jest rezygnacja z zatrudnienia dla wywiązania się z szeroko rozumianego obowiązku alimentacyjnego. Celem tych regulacji jest, bowiem, to by osoba zmuszona do rezygnacji z zatrudnienia w wykonaniu ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego sama nie popadła w niedostatek, tracąc źródło utrzymania. Nie jest natomiast intencją ustawodawcy wspieranie wszystkich osób, które dobrowolnie podejmują się opieki nad niepełnosprawnym członkiem szeroko rozumianej rodziny.

Naczelny Sąd Administracyjny w obecnym składzie w pełni podziela wyrażone w ww. uchwale stanowisko. Tym samym należało uznać, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w zaskarżonym wyroku dokonał błędnej wykładni art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych. W ocenie NSA brak obowiązku alimentacyjnego po stronie osoby ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne na podstawie powołanych przepisów, stanowi negatywną przesłankę do przyznania takiego świadczenia. R.S. w stosunku do S.K. nie jest osobą, na której ciąży obecnie obowiązek alimentacyjny, a zatem nie może uzyskać świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym dziadkiem.

W tych okolicznościach stwierdzić należy, że zaskarżona do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z dnia [...] stycznia 2012 r. nr [...] oraz utrzymana nią w mocy decyzja Wójta Gminy [...] z dnia [...] grudnia 2011 r. nr [...] o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, odpowiadają prawu.

Wobec skutecznego podniesienia zarzutu naruszenia prawa materialnego, zaistniały przesłanki do zastosowania przepisu art. 188 P.p.s.a. i rozpoznania skargi w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym, a w konsekwencji do jej oddalenia na podstawie powyższego przepisu w związku z art. 151 P.p.s.a. W pkt. 2 wyroku orzeczono na podstawie art. 207 § 2 P.p.s.a.