Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 895/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2013-03-06 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: Art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135, art. 153, art. 269 par. 1
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: Art. 17 ust. 1, art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 2006 nr 139 poz 992
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.
article: Art. 32 ust. 1
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.
Teza: 1.	Małżonek - jako członek rodziny - należy do kręgu osób, na których w rozumieniu art. 17 ust. 1

pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - w brzmieniu tego przepisu

nadanym ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz

ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2011 r. nr 205, póz. 1212) ciąży

obowiązek alimentacyjny.

2.	Pozostawanie w związku małżeńskim osoby wymagającej opieki ze względu na znaczny stopień

niepełnosprawności, nie stanowi negatywnej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego

drugiemu z małżonków, z tej tylko przyczyny, że nie legitymuje się on orzeczeniem o znacznym

stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a).

3.	Przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego małżonkowi sprawującemu opiekę faktyczną nad

małżonkiem legitymującym się znacznym stopniem niepełnosprawności, uzależnione jest od

spełnienia pozostałych przesłanek, warunkujących możliwość ubiegania się o to świadczenie.

TEZY

1.	Małżonek - jako członek rodziny - należy do kręgu osób, na których w rozumieniu art. 17 ust. 1

pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - w brzmieniu tego przepisu

nadanym ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz

ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2011 r. nr 205, póz. 1212) ciąży

obowiązek alimentacyjny.

2.	Pozostawanie w związku małżeńskim osoby wymagającej opieki ze względu na znaczny stopień

niepełnosprawności, nie stanowi negatywnej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego

drugiemu z małżonków, z tej tylko przyczyny, że nie legitymuje się on orzeczeniem o znacznym

stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a).

3.	Przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego małżonkowi sprawującemu opiekę faktyczną nad

małżonkiem legitymującym się znacznym stopniem niepełnosprawności, uzależnione jest od

spełnienia pozostałych przesłanek, warunkujących możliwość ubiegania się o to świadczenie.


SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Piotr Lechowski (spr.) Sędziowie WSA Bożenna Blitek WSA Tadeusz Wołek Protokolant Renata Nowak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 marca 2013 r. sprawy ze skargi S. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 23 maja 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 23 maja 2012r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpatrzeniu odwołania S. G. od decyzji Wójta Gminy, działającego przez Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej, z dnia [...] 2012r., nr [...], orzekającej o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad mężem M. G., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

Jako podstawę prawną decyzji Organ odwoławczy wskazał przepisy art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego ( Dz. U. 2000r., nr 98, poz. 1071 ze zm.), dalej K.p.a oraz art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych ( Dz. U. z 2006r., nr 139, poz. 992 ze zm.), dalej u.ś.r.

Uzasadniając decyzję Samorządowe Kolegium odwoławcze wskazało na następujące okoliczności faktyczne i motywy prawne przyjęte za podstawę rozstrzygnięcia.

Zaskarżoną decyzją organ I instancji odmówił S. G. (dalej skarżąca) przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad mężem. W uzasadnieniu podniósł, że zgodnie z art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. świadczenie nie przysługuje małżonkowi osoby wymagającej opieki.

W odwołaniu skarżąca podniosła, że w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008r. sygn. akt P 27/07 pozostawanie w związku małżeńskim nie stanowi przeszkody w przyznaniu świadczenia. Przytoczyła również wyrok WSA w Olsztynie z dnia 17 stycznia 2012r., sygn. akt II SA/Ol 982/11, w którym sąd stwierdził konieczność uchylenia decyzji odmawiającej świadczenia na tej podstawie.

W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy przytoczył treść przepisów art. 17 ust. 1 i ust. 5 u.ś.r. w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 19 sierpnia 2011r. o zmianie ustawy oświadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawionym do alimentów ( Dz. U. z 2011r., nr 205, poz. 1212). Organ podkreślił, że decyzja w przedmiocie przyznania lub odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego należy do "decyzji związanych i organ nie ma swobody rozstrzygnięcia".

Wskazano, że w stanie prawnym ustalonym już po wyroku Trybunału Konstytucyjnego, w myśl art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba, że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z takiego brzmienia przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze wyprowadziło stanowisko, że świadczenie pielęgnacyjne, co do zasady nie przysługuje w przypadku, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, z jednym tylko wyłączeniem, mianowicie w przypadku, w którym to współmałżonek osoby wymagającej opieki legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wówczas świadczenie takie mogło by zostać przyznane, jednakże innemu niż ten małżonek członkowi rodzinny, na którym ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby wymagającej opieki. Wskazano, że skarżąca, która wystąpiła o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad niepełnosprawnym w znacznym stopniu mężem, sama nie legitymuje się takim orzeczeniem, a zatem nie zostały spełnione ustawowe przesłanki do przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, co uzasadniło utrzymanie w mocy zaskarżonej decyzji.

Skargę do Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego wniosła S. G. z wnioskiem o jej uwzględnienie wraz z poprzedzającą decyzją organu I instancji. Skargę oparto na zarzutach naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 2 oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania decyzji oraz na naruszeniu art. 107 § 3 kpa przez brak należytego uzasadnienia.

Zarzut naruszenia prawa materialnego oparto na literalnym odczytaniu przez Organy przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. prowadzącym do sprzeczności z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r. (sygn. P 27/07 ) oraz postanowieniem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 czerwca 2010r. (sygn. S1/10), z pominięciem ustalenia, czy skarżąca należy do kręgu osób, które w świetle art. 17 ust. 1 pkt 2 u.ś.r. mogą ubiegać się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, przytaczając argumentację z uzasadnienia zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył:

Skarga jest uzasadniona.

Zgodnie z przepisem art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych ( Dz. U. nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) w związku z art. 3 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. tj. 2012, poz. 270 z późn. zm.) – dalej ustawa p.p.s.a. – kryterium kontroli sądowoadministracyjnej zaskarżonej decyzji stanowi jej zgodność z prawem. Stosownie do przepisu art. 134 § 1 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, sprawując tę kontrolę Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Dokonana na powyższych zasadach kontrola zaskarżonej decyzji prowadzi do wniosku przyjętego na wstępie, aczkolwiek nie całą argumentację skargi Sąd podziela.

Istotę zagadnienia prawnego, na którym oparto zaskarżoną decyzję stanowi kwestia, czy w świetle stanu prawnego obowiązującego w dniu 23 maja 2012r. tj. w dacie wydania zaskarżonej decyzji małżonek osoby, która legitymowała się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, należał do kręgu osób, którym przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, a jeżeli tak to pod jakimi warunkami.

Stan prawny obowiązujący w dniu wydania zaskarżonej decyzji, ukształtowany został od dnia 14 października 2011r. tj. od dnia wejścia w życie przepisów ustawy z dnia 19 sierpnia 2011r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów ( Dz. U. 2011, nr 205, poz. 1212).

W zakresie przepisu art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych ( Dz. U. 2006, nr 139, poz. 992 tj. ze zm.) – dalej u.ś.r. – w poprzednio obowiązującym od 1.01.2010r. brzmieniu, wprowadzono od dnia 14 października 2011r. następujące zmiany:

W przepisie art. 17 ust. 1 pkt 2, po słowach : innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. kodeks rodzinny i opiekuńczy ( Dz. U. nr 9, poz. 59 z późn. zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny dodano słowa : " z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności".

W art. 17 ust. 5 określającym, okoliczności w których świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje:

- w punkcie 1) określającym jakie ustalone prawo osoby sprawującej opiekę wyłącza to świadczenie, dodano prawo do "renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa o renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno – rentowego";

- dodano pkt 1a) w brzmieniu; "osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na inną osobę w rodzinnie lub poza rodziną",

- w punkcie 2 ) lit. a, po słowach; pozostaje w związku małżeńskim, dodano słowa "chyba, że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności",

- w punkcie 4) po słowach osoba w rodzinie ma ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10 albo do świadczenia pielęgnacyjnego na – w miejsce słów na to lub inne dziecko w rodzinie – dodano słowa; : tę lub inną osobę, w rodzinie lub poza rodziną".

Jak wynika z uzasadnienia projektu ustawy z dnia 19 sierpnia 2011r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (druk Sejmu RP VI Kadencji Nr druku 3897) projektowana ustawa dotyczyła głównie zmian związanych z koniecznością dostosowania przepisów obu ustaw do wyroków Trybunału Konstytucyjnego z dnia 30 czerwca 2009r. w sprawie o sygn. akt P 45/08 ( Dz. U. Nr 110, poz. 910) oraz z dnia 22 września 2009r. w sprawie o sygn. akt P 46/07 ( Dz. U. Nr 159, poz. 1261). Przedmiotem pierwszego z tych wyroków było stwierdzenie niekonstytucyjności niektórych przepisów Rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej z dnia 2 czerwca 2005r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o świadczenia rodzinne ( Dz. U. Nr 105, poz. 861 ze zm.) dotyczących obliczania dochodu rodziny. Przedmiotem drugiego było stwierdzenie niezgodności z Konstytucją RP, art. 5 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej ( Dz. U. nr 86, poz. 732 ze zm.).

Dalsze projektowane zmiany przepisów dotyczących m. in. świadczenia pielęgnacyjnego miały charakter dodatkowy a ich celem było wyeliminowanie powstałych nieścisłości związanych z interpretacją dotyczącą m.in. świadczenia pielęgnacyjnego, zasiłku pielęgnacyjnego oraz dostosowanie przepisów powyższych ustaw do zmian wynikających z prawa podatkowego i prawa europejskiego.

Zgodnie z uzasadnieniem projektu wprowadzenie dodatkowego warunku w przepisie art. 17 ust. 1 pkt 2, miało na celu wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego u osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności i wykluczenie fikcyjnego pobierania świadczenia przez członków rodzinny, którzy faktycznie nie są w stanie sprawować opieki nad osobą niepełnosprawną, gdyż same wymagają pomocy ze strony osób trzecich.

Natomiast wprowadzone zmiany w art. 17 ust. 5 miały pełnić funkcję dodanych negatywnych przesłanek prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez:

1) pozbawienie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osób, które mają ustalone prawo do określonych świadczeń emerytalno-rentowych;

2) uniemożliwienie otrzymywania więcej niż jednego świadczenia pielęgnacyjnego w rodzinie;

3) uniemożliwienie otrzymywania z tytułu opieki nad daną osobą więcej niż jednego świadczenia pielęgnacyjnego.

Natomiast wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008r., sygn. P 27/07 ( Dz. U. 2008, nr 138, poz. 872, OTK-A 2008/6/1007), zapadł na tle stanu prawnego ustawy o świadczeniach rodzinnych obowiązującego w dniu 29 maja 2008r. ( Dz. U. Nr 70, poz. 416) co wynika z orzeczenia Trybunału.

W tej dacie w myśl przepisu art. 17 ust. 1 świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej mogło przysługiwać tylko matce lub ojcu dziecka albo opiekunowi faktycznemu dziecka legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniem stałej lub długotrwałej opieki w procesie leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Przy tak określonym przepisem art. 17 ust. 1, kręgu osób, którym mogło przysługiwać świadczenie pielęgnacyjne, z uwagi na konieczność opieki nad dzieckiem, przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a – w brzmieniu obowiązującym jeszcze od 1 września 2005r. – stanowił, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeżeli osoba wymagająca opieki (a więc dziecko, o którym mowa w ust. 1 ) pozostaje w związku małżeńskim.

Wprowadzenie w treść przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 a nastąpiło na podstawie art. 27 pkt 13 lit. b ustawy z dnia 22 kwietnia 2005r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych i o zaliczce alimentacyjnej ( Dz. U. nr 48, poz. 732). Z uzasadnienia projektu tej ustawy ( Sejm RP IV Kadencji Nr druku 3393) w odniesieniu do zmian ustawy o świadczeniach rodzinnych, a w szczególności – zmian w art. 17 ust. 1 (wykreślenie "opiekuna prawnego") oraz do nadania ust. 5 nowego brzmienia, w tym przez wprowadzenie pkt 2) lit. a, wynika, że przepis ten wprowadzono stojąc na stanowisku, że gdy " osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, w takiej sytuacji tworzy się nowa rodzina i obowiązek wsparcia i pomocy przejmuje małżonek; ponadto będą miały miejsce trudności opisane przy zmianie 12". W tym punkcie 12 uzasadnienia projektu uzasadniano "dodanie nowego wzoru oświadczenia z uwagi na konieczność weryfikacji prawa do świadczeń w trakcie okresu zasiłkowego".

Wprowadzenie tej zmiany, korelowało z przyjętym przez ustawodawcę wówczas stanowiskiem, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego może przysługiwać tylko rodzicom dziecka albo opiekunowi faktycznemu dziecku.

Przedmiotem rozstrzygnięcia wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008r., P 27/07 wyżej opisanym, była natomiast konstytucyjność tylko przepisu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, co wyraźnie wynika z treści orzeczenia. Przepis art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych uznany został za niekonstytucyjny, w takim zakresie w jakim uniemożliwiał nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny. W istocie zatem za niekonstytucyjny uznany został przepis co do oznaczenia kręgu osób wymagających opieki, przez pominięcie innych, pełnoletnich członków rodziny, którzy też wymagają opieki ze względu na znaczną niepełnosprawność. Natomiast w uzasadnieniu wyroku, podkreślając, że orzeczenie o niekonstytucyjności dotyczy wyłącznie art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, Trybunał Konstytucyjny zwrócił uwagę ustawodawcy, że do organów stosujących przepisy o świadczeniu pielęgnacyjnym należeć będzie ocena skutków stwierdzenia niekonstytucyjności art. 17 ust. 1 w powiązaniu z innymi przesłankami określającymi prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, a w szczególności w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a.

Powyższy wyrok Trybunału Konstytucyjnego kontynuował stanowisko, zajęte w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 15 listopada 2006r. w sprawie P/25/05 (OTK-A 2006/10/151, Dz. U. 2006 nr 209, poz. 1550 ) względem przepisu art. 27 ust. 1, 2 i 3 ustawy z dnia 29 listopada 1990r. o pomocy społecznej, który uniemożliwiał nabycie prawa do zasiłku stałego obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny. W tym zakresie przepis dotyczący świadczenia, które w ustawie o świadczeniach rodzinnych zastąpione zostało świadczeniem pielęgnacyjnym, uznany został za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Na tle tych wyroków w sprawie o odmowę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad małżonkiem, Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 26 lutego 2009r., I OSK 533/08 ( Lex 518238) zajął stanowisko, że wykładania w kontekście wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 15 listopada 2006r. ( decyzja była wydana w październiku 2007r.) prowadzi do wniosku, że określając krąg podmiotów objętych dyspozycją art. 17 ust. 1 ustawy, którym służy świadczenie pielęgnacyjne organy winny się kierować treścią i zakresem obowiązku alimentacyjnego, o jakim mowa w art. 128 i 129 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ( k.r.o), a w odniesieniu do małżonków – treścią art. 23 k.r.o.

Od dnia 2 stycznia 2009r. na podstawie przepisu art. 1 ustawy z dnia 17 października 2008r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. 2008, nr 225, poz. 1456), przepis art. 17 ust. 1 uzyskał nowe brzmienie, w myśl którego świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. kodeks rodzinny i opiekuńczy ( Dz. U. nr 9, poz. 59 z późn. zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny, a także opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad dzieckiem legitymującym się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniem stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz koniecznością stałego współudziału opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymizującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Treść przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a, pozostała bez zmian. Na tle tego stanu prawnego, Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 30 kwietnia 2010r., I OSK 115/10 ( Lex nr 594927) uwzględnił skargę kasacyjną od wyroku WSA oddalającego skargę na decyzję Samorządowego Kolegium odwoławczego odmawiającą przyznania małżonkowi świadczenia pielęgnacyjnego z powołaniem wyłącznie na przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych.

W uzasadnieniu tego wyroku wskazano, że dodanie przepisu pkt 2 lit. a w ust. 5 art. 17 miało miejsce wówczas gdy świadczenie pielęgnacyjne było związane wyłącznie ze sprawowaniem opieki nad dzieckiem.

Na tle nowego stanu prawnego, w którym przepisem art. 17 ust. 1 uwzględniając wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008r. (sygn. akt P 27/07) prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przyznano osobom, na których zgodnie z przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny i to nie tylko względem dziecka niepełnosprawnego ale także innej osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że właściwą dla wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych jest wykładnia systemowa i celowościowa, a nie wykładnia gramatyczna, literalna, godząca w konstytucyjną zasadę równości, z art. 32 Konstytucji, na której oparty był wyrok Trybunału Konstytucyjnego. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny zajął stanowisko, że samo pozostawanie w związku małżeńskim, nie stoi na przeszkodzie przyznania na rzecz współmałżonka świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli zostaną spełnione pozostałe przesłanki, warunkujące – co do zasady – możliwość ubiegania się o ten rodzaj świadczenia. Podobne stanowisko, na tle wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a zajął Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 7 grudnia 2009r., I OSK 723/09 (Lex nr 582494).

Trybunał Konstytucyjny postanowieniem z dnia 1 czerwca 2010r. sygn. S1/10 (OTK – A 2010/5/54, Lex nr 602861) przedstawił Sejmowi RP uwagi dotyczące działań ustawodawczych zmierzających do zapewnienia spójności zasad przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

W uzasadnieniu stwierdzono, że literalne brzmienie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a ustawy o świadczeniach rodzinnych jest niedostosowane do aktualnych zasad przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego i sprzeczne z Konstytucją, oraz że w obecnym stanie prawnym brak ratio legis wymogu by przyznawanie świadczenia pielęgnacyjnego było dopuszczalne tylko wówczas, gdy osoba wymagająca opieki nie pozostaje w związku małżeńskim.

Zarazem Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu tego postanowienia przyjął, że forma wsparcia w postaci świadczenia pielęgnacyjnego – pod warunkiem spełnienia przesłanek ustawowych – powinna przysługiwać m.in. małżonkowi w związku z opieką nad drugim małżonkiem, implicite przyjmując, że małżonkowie objęci są obowiązkiem alimentacyjnym.

Na gruncie przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego podkreśla się sporny charakter jako obowiązku alimentacyjnego – wyrażonego w art. 27 k.r.o. obowiązku małżonków przyczyniania się do zaspokojenia potrzeb rodziny, a stanowiącego rozwinięcie nałożonego art. 23 k.r.o. na małżonków obowiązku m.in. wzajemnej pomocy i współdziałania dla dobra rodziny ( Por. np. Andrzejewski Marek w Komentarz EL.Lex do art. 27 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).

Zgodzić się należy ze stanowiskiem zawartym w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 13 lipca 2011r., III CZP 39/11 ( OSN 2012/3/33, Lex nr 852349), że nałożony art. 27 k.r.o. na małżonków obowiązek ma co prawda alimentacyjny charakter, ale nie jest to obowiązek alimentacyjny sensu stricto w rozumieniu art. 128 in oraz art. 60 k.r.o. Zarazem w uchwale tej podkreślono, że szerokie ujęcie obowiązku określonego art. 27 k.r.o. jako obowiązku alimentacyjnego ma zastosowanie na użytek innych postępowań niż w przedmiocie zasądzenia alimentów.

Rozważając odpowiedź na postawione na wstępie pytanie, czy małżonek należał do kręgu osób, o których mowa w art. 17 ust. 1 w stanie prawnym, w którym zapadła zaskarżona decyzja, wyjść należy od przypomnienia, że ustawa o świadczeniach rodzinnych, przepisem art. 2 pkt 2 do świadczeń rodzinnych zalicza także świadczenia opiekuńcze w postaci zasiłku pielęgnacyjnego i świadczenia pielęgnacyjnego.

Ustawa w przepisie art. 3 pkt 16 definiowała rodzinę jako odpowiednio następujących członków rodziny: małżonków, rodziców dzieci, opiekuna faktycznego dzieci oraz pozostające na utrzymaniu dzieci w wieku do ukończenia 25 roku życia, a także dziecko, które ukończyło 25 rok życia legitymujące się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli w związku z tą niepełnosprawnością rodzinie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne; do członków rodziny nie zalicza się dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, dziecka pozostającego w związku małżeńskim, a także pełnoletniego dziecka posiadającego własne dzieci.

Zarazem ustawa w przepisie art. 3 pkt 21 dla jej potrzeb zdefiniowała znaczny stopień niepełnosprawności.

W dacie wydania zaskarżonej decyzji przepis art. 17 ust. 1 ustawy stanowił, że: świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce lub ojcu,

2) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. kodeks rodzinny i opiekuńczy, ciąży obowiązek alimentacyjny z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności,

3) opiekunowi faktycznemu dziecka

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz koniecznością stałego udziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Nadto dodany z mocą od dnia 1 stycznia 2010r. punkt 1a stanowił, że osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki, o której mowa w ust. 1.

Powyższe brzmienie przepisu art. 17 ust. 1 prowadzi w drodze wykładni językowej do następujących wniosków:

- przepis ust. 1 określa, krąg podmiotów uprawnionych do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego (łącząc powstanie uprawnienia z warunkiem rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej),

- podmioty określone w punktach 1 i 2, to osoby, na których ciąży obowiązek alimentacyjny wobec niepełnosprawnego ( w określonym zakresie) dziecka lub innej osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności,

- świadczenie pielęgnacyjne może przysługiwać także opiekunowi faktycznemu dziecka tj. w rozumieniu art. 3 pkt 14 – osobie faktycznie opiekującej się dzieckiem, jeżeli wystąpiła do sądu rodzinnego o przysposobienie dziecka. Przyznanie świadczenia jest wówczas możliwe bez istnienia stosunku pokrewieństwa między przysposabiającym a mającym być przysposobionym.

- świadczenie pielęgnacyjne nie może przysługiwać osobom nie spokrewnionym w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jeżeli same dotknięte są znacznym stopniem niepełnosprawności ( arg. z ust. 1 pkt 2 in fine).

- osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, nie są wyłączone z prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, nawet gdy same są dotknięte znacznym stopniem niepełnosprawności ( a contrario i ust. 1 a).

Przepis art. 17 ust. 5 miał następujące brzmienie:

Świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli:

1) osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego;

1a) osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na inną osobę w rodzinie lub poza rodziną;

2) osoba wymagająca opieki:

a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności,

b) została umieszczona w rodzinie zstępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej z dzieckiem, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, albo w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu, z wyjątkiem zakładów opieki zdrowotnej,

3) osoba w rodzinie ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury na to dziecko,

4) osoba w rodzinie ma ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10 albo do świadczenia pielęgnacyjnego na tę lub inną osobę w rodzinie lub poza rodziną,

5) na osobę wymagającą opieki członek rodziny jest uprawniony za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.

Gramatyczna wykładnia postanowień ust. 5 art. 17 ustawy prowadzi do następujących wniosków:

- przedmiotem regulacji są okoliczności wyłączające powstanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (świadczenie nie przysługuje), leżące po stronie;

a) osoby sprawującej opiekę (faktyczną), określone pkt 1 i 1a,

b) osoby wymagającej opieki (tj. dziecka niepełnosprawnego lub dorosłego ze znacznym stopniem niepełnosprawności) określone w pkt 2 lit. a i b,

c) osoby w rodzinie ( innej niż sprawująca opiekę i wymagająca opieki), określone w pkt 3, 4 i 5.

- w obrębie rodziny świadczenie pielęgnacyjne może przysługiwać tylko jednej osobie na osobę w rodzinie lub poza rodziną ( ust. 5 pkt 1a w zw. z pkt 4)

- ustawa nie wyłącza bezwzględnie powstania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji gdy osoba wymagająca opieki jest osobą pozostającą w związku małżeńskim (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a in principio " pozostaje w związku małżeńskim, chyba, że...").

W świetle powyższego mając na uwadze, że świadczenie pielęgnacyjne jest świadczeniem rodzinnym (art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych), że ustawa do rodziny zalicza także małżonków (art. 3 pkt 16), że ustanowiony przepisem art. 27 w zw. z art. 23 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, obowiązek małżonków m.in. wzajemnej pomocy i zaspokojenia potrzeb rodziny ma charakter alimentacyjny (nie będąc obowiązkiem alimentacyjnym s. stricto), przyjął Wojewódzki Sąd Administracyjny, że małżonek – jako członek rodziny – należy do kręgu osób, na których w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych ciąży obowiązek alimentacyjny.

Sam fakt pozostawania w związku małżeńskim osoby wymagającej opieki nie przesądza o tym, że nie może powstać prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Wniosek ten znajduje oparcie w powołanym wyżej orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego i Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Nadane przepisowi art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a, od 14 października 2011r. nowe brzmienie, przez dodanie słów "chyba, że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności" w drodze wykładni językowej, gramatycznej, prowadzi do sprzeczności z, określonymi przepisami art. 17 ust. 1 pkt 2 i ust. 1a regułami określającymi warunki, pod którymi świadczenie pielęgnacyjne może przysługiwać innej niż rodzice osobie, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby wymagającej opieki.

Dosłowne rozumienie przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a, prowadzi do wniosku, że wtedy przysługuje świadczenie pielęgnacyjne małżonkowi, gdy drugi małżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z przepisu natomiast art. 17 ust. 1 pkt 2 wynika nie przewidujące odstępstw uregulowanie, że świadczenie pielęgnacyjne nie może przysługiwać osobom (innym niż matka lub ojciec) ze znacznym stopniem niepełnosprawności. Osoby takie wyłączone są z kręgu podmiotów, które mogą otrzymać świadczenie pielęgnacyjne, z tytułu nie podjęcia lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu opieki nad osobą legitymująca się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Niewątpliwie zatem małżonek w znacznym stopniu niepełnosprawny nie może otrzymać świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad inną niż dziecko osobą ( oczywiście po spełnieniu warunków powstania tego prawa).

Jednakże oparcie zaskarżonej decyzji na dosłownym brzmieniu przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a, i odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej z tego względu, że jako małżonek osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, sama nie legitymuje się takim orzeczeniem, w świetle stanowiska Trybunału Konstytucyjnego zawartego w uzasadnieniu wyroku z 18 lipca 2008r. P 27/07 i postanowienia z dnia 19 sierpnia 2011r. sygn. S1/10, wyżej powołanych, naruszało by statuowaną przepisem art. 32 ust. 1 Konstytucji RP zasadę równości wobec prawa.

Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny podziela stanowisko sądów administracyjnych opowiadające się za taką prokonstytucyjną wykładnią przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, według której pozostawanie w związku małżeńskim osoby wymagającej opieki z uwagi na znaczny stopień niepełnosprawności, nie stanowi negatywnej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego drugiemu z małżonków, z tej tylko przyczyny, że nie legitymuje się on orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności ( Por. np. wyroki WSA w Krakowie z 2013.01.24, III SA/Kr 314/12 – niepubl, WSA w Warszawie z 2012.07.04, I SA/Wa 728/12 Lex nr 12126/79, WSA w Rzeszowie 2012.03.29 II SA/Rz 135/12, Lex nr 1138787, WSA w Rzeszowie z 2012.02.16, II SA/Rz 1147/11 Lex nr 1125597, WSA we Wrocławiu z 2012.07.12, IV SA/Wr 668/11, Lex nr 1146149).

Legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności przez małżonka starającego się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na faktyczną opiekę nad drugim małżonkiem również niepełnosprawnym w znacznym stopniu, wyklucza w istocie wnoszącego o przyznanie świadczenia małżonka, z kręgu podmiotów uprawnionych do jego otrzymania ( art. 17 ust. 1 pkt 2 in fine).

W tej sytuacji, o kolejności osób, którym przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, decyduje przepis art. 17 ust. 1a.

Natomiast przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego małżonkowi sprawującemu opiekę faktyczną nad małżonkiem legitymującym się znacznym stopniem niepełnosprawności, uzależnione jest od spełnienia pozostałych przesłanek, warunkujących możliwość ubiegania się o to świadczenie. Nadal aktualne jest tu – co do zasady – stanowisko zawarte w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2010.04.30 I OSK 115/10, Lex nr 594927).

Przesłanki pozytywne określa przepis art. 17 ust. 1 in fine, a należy do nich nie podejmowanie lub rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Kwestia spełnienia tych przesłanek nie była przedmiotem ustaleń organów, wobec zajętego stanowiska, że brak po stronie skarżącej orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, uniemożliwia przyznanie jej świadczenia z tytułu opieki nad mężem.

Z przedstawionych akt administracyjnych wynika, że małżonek skarżącej legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, orzeczeniem Lekarza Rzeczoznawcy Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego uznany został za trwale całkowicie niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym. Zarazem skarżąca 2.04.2012 złożyła oświadczenie, że nie pracuje i nie podejmuje zatrudnienia z uwagi na opiekę nad mężem, przy czym opłaca sobie składki na ubezpieczenie KRUS.

Na rozprawie skarżąca wyjaśniła, że wspólnie z mężem ma gospodarstwo rolne o pow. 3.60 ha przeliczeniowych, z którego 70 arów zachowała, a pozostała część wydzierżawiła, umową zawartą przed Starostą. Zachowanej części nie obrabia.

Nie było zatem przedmiotem ustaleń, czy po stronie skarżącej zachodzą przesłanki pozytywne przewidziane art. 17 ust. 1 in fine warunkujące przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego oraz czy nie zachodzą negatywne przewidziane w art. 17 ust. 5 pkt 1, 1a.

Zaskarżona decyzja i utrzymana nią w mocy decyzja organu I instancji, w następstwie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy, zapadły przy niewyjaśnieniu okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia.

W odniesieniu do spełnienia przewidzianego art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych warunku nie podjęcia lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się znacznym stopniem niepełnosprawności, ponownie rozpoznając sprawę będą organy miały na uwadze stanowisko zawarte w uchwale 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2012.12.11 I OPS 5/12, Lex nr 1230181. W myśl tej uchwały prowadzenie gospodarstwa rolnego przez rolnika stanowi negatywną przesłankę przyznania tej osobie świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 22 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych ( Dz. U. z 2006, nr 139, poz. 992 ze zm.).

W obszernym uzasadnieniu tej uchwały naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnił także pojęcie "prowadzenia gospodarstwa rolnego", które obejmuje działalność rolnika mającą charakter wykonywania pracy lub czynności w gospodarstwie jak i zarządzanie tylko gospodarstwem.

Naczelny Sąd Administracyjny zajął stanowisko, że na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych, do rolnika prowadzącego gospodarstwo rolne nie ma zastosowania pojęcie " rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej", a zatem rolnik prowadzący gospodarstwo nie może spełnić przesłanki z art. 17 ust. 1 ustawy.

Zajęte w uchwale 7 sędziów NSA stanowisko, jest dla sądów administracyjnych wiążące na zasadach określonych przepisem art. 269 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Z tych względów ponownie rozpatrując sprawę należy ustalić obszar gospodarstwa rolnego należącego do skarżącej i jej męża oraz treść umowy dzierżawy części gospodarstwa zawartej przed Starostą i podstawę opłacenia składki do KRUS przez skarżącą. W oparciu o powyższe ustalenia winny organy zająć stanowisko, czy skarżąca zrezygnowała lub nie podejmuje zatrudnienia w rozumieniu art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych mając na uwadze, że nie spełnia tego wymogu rolnik, który prowadzi gospodarstwo rolne.

Zgodnie z art. 153 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia.

Mając powyższe na uwadze orzeczono jak w sentencji w oparciu o przepis art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( tj. D. U. 2012, poz. 270).