Postanowienie WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 779/15
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2015-08-18 00:00:00+02:00 ()
Symbol z opisem: 6132 Kary pieniężne za naruszenie wymagań ochrony środowiska
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Inspektor Ochrony Środowiska
Treść wyniku: Odmówiono przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika
Powołane przepisy: article: art. 246 par. 1, art. 252 par. 1, art. 255
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie - Michał Sułkowski po rozpoznaniu w dniu 18 sierpnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku D. W. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi D. W. i S. W. na decyzję Głównego Inspektora Ochrony Środowiska z dnia [...] grudnia 2014 r. znak: [...] w przedmiocie wymierzenia kary pieniężnej postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy.


UZASADNIENIE

D. W. i S. W. w złożonym na urzędowym formularzu wniosku z dnia 16 czerwca 2015 r. zwrócili się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych.

D. W. wskazał w oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, że zatrudniony jest w wymierzę pełnego etatu. Podał, że z powodu przebudowy drogi i budowy ronda w pobliżu zakładu prowadzonego przez niego z S. W., w 2015 r. nastąpiło ograniczenie sprzedaży, co zmusiło ich do zaciągnięcia kredytu w celu wywiązania się z zaciągniętych zobowiązań. Wskazał, że w gospodarstwie domowym pozostaje z małoletnim synem i żoną, przy czym pomiędzy małżonkami obowiązuje rozdzielność majątkowa.

Obydwaj skarżący wskazali w uzasadnieniu wniosku, że stan majątkowy uniemożliwia im poniesienie wydatków na pełnomocnika, bez uszczerbku dla prowadzenia dalszej działalności gospodarczej oraz utrzymania siebie i rodziny, a także spłacania zaciągniętych kredytów. Powołali się również na skomplikowany charakter sprawy oraz niewystarczającą znajomość przepisów mających w niej zastosowanie.

Skarżący dołączyli do wniosku wydruki zeznań podatkowych za 2014 r. oraz harmonogram spłat kredytu zaciągniętego w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą. Wynika z niego, że kwota udzielonego kredytu wyniosła 350.000,00 zł, zaś miesięczna rata kredytu wynosi 6.913,25 zł.

Ponieważ oświadczenie z dnia 16 czerwca 2015 r. było niewystarczające do oceny rzeczywistych możliwości płatniczych skarżących oraz budziło wątpliwości, pismami z dnia 30 czerwca 2015 r. każdego z nich wezwano do nadesłania w terminie 14 dni dokumentów źródłowych oraz dodatkowych oświadczeń potwierdzających ich stan rodzinny, majątkowy i dochody. D. W. zobowiązano:

a) do nadesłania wyciągów z wszelkich posiadanych przez niego rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych oraz lokat terminowych za miesiące: kwiecień, maj, czerwiec bieżącego roku, w tym rachunków bankowych otwartych dla prowadzonej przez niego działalności gospodarczej;

b) do nadesłania dokumentu (np. aktualnego zaświadczenia pracodawcy o wysokości wynagrodzenia) potwierdzającego wysokość dochodu uzyskiwanego rzez jego żonę;

c) do nadesłania wyciągów z wszelkich posiadanych przez jego żonę rachunków bankowych za miesiące: kwiecień, maj, czerwiec bieżącego roku;

d) w związku z oświadczeniem o nieposiadaniu nieruchomości:

– do nadesłania zaświadczenia z urzędu gminy (miasta) potwierdzającego, że nie jest podatnikiem żadnego z wymienionych podatków: podatku od nieruchomości, podatku rolnego, podatku leśnego; jeżeli zaś jest podatnikiem któregoś z tych podatków – wskazującego, jakiego i od jakich nieruchomości;

– do nadesłania oświadczenia, gdzie mieszka (w domu/w mieszkaniu) i jaki posiada tytuł prawny do zamieszkiwanego lokalu;

– do nadesłania oświadczenia wyjaśniającego, czyją własność stanowi lokal, którego adres podał w zeznaniu podatkowym za 2014 rok;

e) do nadesłania dokumentów (np. kopii dowodów wpłat, poleceń przelewów, wyciągu z rachunku bankowego z zaznaczeniem odpowiednich pozycji) wskazujących wysokość, ponoszonych w okresie ostatnich trzech miesięcy, stałych, niezbędnych wydatków w gospodarstwie domowym (np. opłat za energię elektryczną, gaz).

W odpowiedzi D. W. złożył do akt sprawy:

a) wyciąg z własnego rachunku bankowego za okres od 1 kwietnia do 23 lipca 2015 r.;

b) wyciągi z rachunku bankowego otwartego dla prowadzonej przez niego wspólnie z S. W. działalności gospodarczej ([...]) za okresy: od 1 do 30 kwietnia 2015 r., od 1 do 31 maja 2015 r. i od 1 do 30 czerwca 2015 r.;

c) dodatkowe oświadczenie z dnia 18 lipca 2015 r. Powtórzył w nim, że pozostaje z żoną w rozdzielności majątkowej i dodał, że jest z nią w separacji od około 2 lat. Stwierdził, że nie ma wiedzy o dochodach żony, przez co nie może również przedłożyć wyciągów z jej rachunków bankowych. Wedle jego wiedzy, żona otrzymuje świadczenie rehabilitacyjne i wraz z synem zamieszkuje w mieszkaniu spółdzielczym, udostępnionym przez jej rodziców. D. W. oświadczył dalej, że mieszka wraz z rodzicami w lokalu spółdzielczym, którego najemcą jest ojciec – R. W. Skarżący wskazał, że nie może udokumentować, jakie kwoty przekazuje na gaz, prąd itp., ponieważ nie spodziewał się, że dokumenty potwierdzające te opłaty będą potrzebne do wykazania wydatków w gospodarstwie domowym. Stwierdził, że jest to kwota około 1.000 zł.

Mając powyższe na uwadze, należało zważyć, co następuje.

Zgodnie z art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej powoływanej również jako ppsa, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje:

1) w zakresie całkowitym - gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania;

2) w zakresie częściowym - gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

Jak wynika z treści powołanego przepisu instytucja przyznania prawa pomocy ma wyjątkowy charakter. Pomoc ta stosowana jest wobec osób nieposiadających żadnego dochodu lub oszczędności lub posiadających bardzo skromny dochód lub oszczędności, a więc wobec tych osób, które znajdują się w bardzo ciężkiej sytuacji materialnej, pozwalającej na zaspokojenie jedynie podstawowych potrzeb życiowych. Należy przy tym zauważyć, że dokonując oceny, czy sytuacja materialna strony kwalifikuje ją do przyznania prawa pomocy należy brać pod uwagę nie tylko wysokość uzyskiwanych dochodów ale również stan majątkowy.

Brzmienie art. 246 § 1 ppsa nie pozostawia również wątpliwości co do tego, że to na osobie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania okoliczności uzasadniających uwzględnienie jej wniosku. Znajduje to potwierdzenie w treści art. 252 § 1 ppsa oraz art. 255 ppsa. Zgodnie z pierwszym ze wskazanych przepisów osoba fizyczna, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy, jest zobowiązana do złożenia oświadczenia dotyczącego jej stanu majątkowego oraz podania dokładnych danych o stanie rodzinnym. Przepis art. 255 ppsa stanowi natomiast, że, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.

Jeżeli więc oświadczenie strony złożone na formularzu PPF jest niewystarczające lub budzi wątpliwości, to wydanie prawidłowego orzeczenia w przedmiocie prawa pomocy jest możliwe dopiero po złożeniu w trybie art. 255 ppsa uzupełniających to oświadczenie dokumentów źródłowych lub dodatkowych oświadczeń. Jeśli natomiast strona postępowania uchyla się od złożenia niezbędnych do oceny jej sytuacji materialnej dokumentów, to brak jest podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w tym zakresie.

Uwzględniając powyższe, należy w pierwszej kolejności stwierdzić, że D. W., pomimo upływu wyznaczonego terminu (zwrotne potwierdzenie odbioru w dniu 8 lipca 2015 r. znajduje się na karcie nr 89 akt sprawy), nie wykonał należycie wezwania z dnia 30 czerwca 2015 r. Ponieważ oświadczenie z dnia 16 czerwca 2015 r. i dołączone do niego dokumenty źródłowe są niewystarczające do dokonania pełnej i jednoznacznej oceny możliwości płatniczych strony, skarżący uniemożliwił tym samym uwzględnienie przedmiotowego wniosku.

Po pierwsze, niewiarygodne i sprzeczne są twierdzenia skarżącego dotyczące sytuacji rodzinnej. W oświadczeniu złożonym na urzędowym formularzu skarżący podał, że pozostaje w gospodarstwie domowym wraz z żoną i małoletnim synem. Wezwany do udokumentowania stanu majątkowego żony oświadczył natomiast, że jest nią w separacji, a żona wraz z synem mieszkają w innym lokalu. Wskazał ponadto, że mieszka razem z rodzicami w lokalu spółdzielczym, nie podając jednak jakichkolwiek danych o ich majątku i dochodach.

Zmienne i niepoparte jakimikolwiek dokumentami oświadczenia wnioskującego nie pozwalają na ustalenie jego rzeczywistej sytuacji rodzinnej, a w konsekwencji określenie możliwości płatniczych.

Skarżący najpierw wymienił żonę i syna jako osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym, następnie, stwierdzając, że jest z żoną w separacji, nie uwiarygodnił tego oświadczenia w jakikolwiek sposób (np. odpisem orzeczenia o separacji). Powoływana zaś przez niego rozdzielność majątkowa sama w sobie nie zwalnia z obowiązku wykazania sytuacji majątkowej małżonki. Zgodnie bowiem z art. 27 zd. 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2015 r., poz. 583 ze zm.) małżonkowie są obowiązani, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Stosownie zaś do treści art. 23 zd. 2 tej samej ustawy małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy oraz do współdziałania dla dobra rodziny. Nawet więc, jeśli skarżący nie prowadzi z żoną wspólnego gospodarstwa domowego, a między małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa, to nadal obydwoje zobowiązani są do zaspokajania potrzeb rodziny. W konsekwencji wykazanie sytuacji materialnej obojga małżonków, co najmniej w zakresie wystarczającym do ustalenia rzeczywistych możliwości płatniczych małżonka ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy, jest konieczne dla pozytywnego rozstrzygnięcia o żądaniu strony.

Wobec powyższego, stwierdzenie D. W., że pomiędzy nim i żoną obowiązuje rozdzielność majątkowa i nie prowadzą oni wspólnego gospodarstwa domowego, a skarżący nie ma dostępu do dokumentów dotyczących osiąganego przez nią dochodu, należy uznać za niewystarczające.

Wobec oświadczenia skarżącego o zamieszkiwaniu wraz z rodzicami w lokalu spółdzielczym nie ma też racjonalnych przesłanek, by zakładać, że prowadzi on odrębne - jednoosobowe - gospodarstwo domowe. Co więcej, jak wynika z wyciągu z rachunku bankowego drugiego ze skarżących, opłaty związane z eksploatacją mieszkania, którego adres D. W. podaje, jako adres zamieszkania (z rodzicami), uiszczane są z rachunku bankowego S. W. Na rachunek ten wpłacane są także znaczne kwoty przez ojca skarżącego R. W. (przykładowo 9 kwietnia 2015 r.: 20.000,00 zł).

Powyższe ustalenia także podają w wątpliwość wiarygodność oświadczenia strony o sytuacji rodzinnej.

Po drugie, wnioskujący, pomimo jednoznacznie sformułowanego wezwania, nie wyjaśnił wątpliwości, jakie nasuwa oświadczenie o jego majątku nieruchomym. Nie nadesłał żądanego zaświadczenia (lit. c wezwania z dnia 30 czerwca 2015 r.) i stwierdził, że mieszka z rodzicami w lokalu spółdzielczym. Podana w urzędowym formularzu informacja o braku majątku nieruchomego nie może być jednak uznana za wiarygodną wobec danych przedstawionych na wyciągu z rachunku bankowego S. W. Otóż w dniu 9 kwietnia 2015 r. z rachunku tego dokonano przelewu na kwotę 20,52 zł tytułem podatku od nieruchomości, przy czym jako wpłacającego wskazano D. W.

Po trzecie, nienależyte wykonanie wezwania do udokumentowania niezbędnych wydatków powoduje, że nie sposób ustalić relacji wysokości dochodu skarżącego do kosztów koniecznego utrzymania.

Gdy tak, jak w przedmiotowej sprawie, oświadczenie o sytuacji finansowej i rodzinnej wnioskującego o przyznanie prawa pomocy jest niewystarczające do dokonania pełnej oceny jego możliwości płatniczych i budzi wątpliwości, referendarz sądowy, decydując o przeniesieniu kosztów postępowania ze strony na Skarb Państwa, nie może poprzestać wyłącznie na niepopartych jakimikolwiek wiarygodnymi dokumentami, gołosłownych twierdzeniach strony. W takiej sytuacji konstrukcja powołanego wyżej art. 255 ppsa zakłada obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem (referendarzem sądowym) w ustalaniu rzeczywistych możliwości płatniczych (por. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 października 2013 r. sygn. akt II OZ 794/13. Niepublikowane).

Deklarowany zaś przez wnioskującego brak możliwości wygospodarowania dodatkowych środków na pokrycie kosztów postępowania powinien wiązać się m.in. z konicznością skrupulatnego planowania wydatków gospodarstwa domowego, która to wiedza powinna znaleźć odzwierciedlenie w złożonym do akt sprawy, dokładnym oświadczeniu o ponoszonych wydatkach.

Wobec twierdzenia strony, o niedysponowaniu rachunkami za energię elektryczną, czy gaz, należy zauważyć, że wezwanie z dnia 30 czerwca 2015 r. (lit. g) nie determinowało sposobu udokumentowania niezbędnych wydatków. Wskazano w nim w szczególności, że może ono polegać na nadesłaniu kopii dowodów wpłat, bądź wyciągu z rachunku bankowego z zaznaczeniem odpowiednich pozycji. Wyjaśnienie skarżącego wskazujące, że nie może udokumentować wydatków na gaz, czy energię elektryczną, ponieważ nie spodziewał się, że będą one kiedyś potrzebne, jest więc po pierwsze niewystarczające, a po drugie, niewiarygodne. Należy bowiem przypomnieć, że rozliczenia opłat za energię elektryczną, gaz i czynsz za lokal mieszkalny, którego adres D. W. podaje, jako adres zamieszkania, widoczne są na rachunku bankowym S. W. (np. 14 kwietnia 2015 r.: opłata za energię elektryczną i czynsz; 2 czerwca 2015 r.: opłata za gaz; 11 czerwca 2015 r.: opłata za energię elektryczną i czynsz). Nie wiadomo jednak, czy i ewentualnie jaką część tych opłat ponosi D. W.

Po czwarte, mając na uwadze, że obaj skarżący powołują się na fakt zaciągnięcia kredytu na spłatę zobowiązań związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej, należy podkreślić, że koszty sądowe należy traktować, jako wydatki bieżące w budżecie gospodarstwa domowego, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Wydatki ponoszone na spłatę zaciągniętych kredytów i pożyczek zasadniczo nie mają więc pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowoadministracyjnego (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 17 lipca 2008 r. sygn. akt II OZ 761/08. Niepublikowane. Dostępne: LEX nr 486700 oraz http://orzeczenia.nsa.gov.pl, z dnia 15 czerwca 2010 r. sygn. akt I OZ 427/10, z dnia 7 października 2010 r. sygn. akt I OZ 749/10 i z dnia 16 lipca 2010 r. sygn. akt I OZ 535/10. Niepublikowane. Dostępne: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Obciążenia tego typu można by zaliczyć do kosztów koniecznego utrzymania, jeżeli strona w wiarygodny sposób wykazałaby, że zaciągnięte przez nią kredyty, czy pożyczki w całości zostały przeznaczone na pokrycie wydatków o niezbędnym charakterze, jak np. wydatki na leczenie, czy zabezpieczenie potrzeb mieszkaniowych. Brak jest natomiast jakichkolwiek przesłanek, które pozwalały przyznać pierwszeństwo przed kosztami sądowymi, należnościom wynikającym z kredytu zaciągniętego w związku z prowadzeniem działalności gospodarczej.

Po piąte, na rachunku bankowym otwartym dla działalności gospodarczej prowadzonej przez obu skarżących ([...]), na początek okresu ujętego na nadesłanych wyciągach (1 kwietnia 2015 r.) saldo wyniosło nieco ponad 11.153 zł, a na koniec tego okresu - 21 zł. Należy przy tym wskazać, że w dniu poprzedzającym zaksięgowanie wskazanego salda ujemnego, z rachunku dokonano spłaty raty kredytu w wysokości 6.913,25 zł. Z kolei środki na spłatę kredytu zostały w tym samym dniu wpłacone przez R. W. Na rachunek, poza wpłatami dokonywanymi przez S. W. i R. W., wpływały płatności za faktury (przykładowo: w dniu 26 maja 2015 r. od [...] sp. z o.o. 5.475,00 zł; czy w dniu 8 czerwca 2015 r. od [...] s.c. 3.349,88 zł). Za pomocą rachunku dokonywano też płatności faktur wystawianych na [...] (przykładowo: w dniu 8 kwietnia 2015 r. - 11.706,84 zł i – 10.987,31 zł; w dniu 22 czerwca 2015 r. - 371,85 zł). W dniu 25 czerwca 2015 r. dokonano też realizacji zajęcia egzekucyjnego na kwotę 796,24 zł.

Jakkolwiek z rachunku bankowego otwartego dla prowadzonej przez skarżących działalności gospodarczej egzekwowano zaległości wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, a skarżący powołują się na znaczący spadek zysków spowodowany przebudową drogi, to okoliczności te nie świadczą o ich niewypłacalności. Pisma z dnia 23 maja i 24 czerwca 2015 r., których kopie skarżący złożyli do akt sprawy, wskazują bowiem, że nieuregulowanie zobowiązań wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie było konsekwencją niewypłacalności, tylko braku informacji o zaleganiu z płatnościami. Informacje widoczne na nadesłanym wyciągu z rachunku bankowego [...] wskazują zaś, że jest on regularnie zasilany wpłatami, a strony dokonują za jego pomocą bieżących rozliczeń, nie tylko związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej (w dniach 11 czerwca i 11 maja 2015 r. dokonano przelewów kwot po 900 zł tytułem "zabezpieczenia na dzieci" na rachunek J. W.).

Po szóste, wobec wszystkich opisanych wyżej wątpliwości, jakie budzą oświadczenia skarżącego, biorąc pod uwagę, że uzyskuje on wynagrodzenie ze stosunku pracy w wysokości od ponad 1.900 zł do ponad 2.150 zł netto miesięcznie (według wyciągu z rachunku bankowego – pozycje zakreślone przez stronę), ponadto prowadzi wspólnie z S. W. działalność gospodarczą, a także w ramach limitu kredytowego w rachunku bankowym (1.000 zł), ma możliwość dokonywania rozliczeń (np. na zakup żywności, czy odzieży) nie znajdujących pokrycia w aktualnie posiadanych środkach, należy stwierdzić, że nie wykazał on, iż bez uszczerbku w koniecznym utrzymaniu, nie jest w stanie ponieść kosztów profesjonalnej pomocy prawnej.

Nie można tracić z pola widzenia, że skarżący kwestionują przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie decyzję administracyjną, którą wymierzono im karę pieniężną w związku z prowadzoną przez nich działalnością gospodarczą. W tej sytuacji przyznanie prawa pomocy jest nieuzasadnione również z tego względu, że w konsekwencji stanowiłoby ono sfinansowanie z budżetu państwa kosztów prowadzenia przez skarżących działalności gospodarczej. Wbrew przekonaniu wnioskujących, ewentualny uszczerbek dla dalszego prowadzenia działalności gospodarczej, nie wpływa na ocenę zdolności do poniesienia kosztów sądowych. W razie czasowych trudności w prowadzeniu działalności gospodarczej, koszty pomocy radcowskiej mogą zostać pokryte np. z zaciągniętego kredytu. Jak podają skarżący, wysokość uruchomionej "linii kredytowej" wynosi prawie 300.000 zł (uzasadnienie skargi, karta nr 5 akt sprawy). Z nadesłanego harmonogramu spłat (karta nr 70 akt sprawy) wynika z kolei, że zaciągnęli oni kredyt w wysokości 350.000,00 zł.

Ponoszenie kosztów sądowych zawsze powoduje określony uszczerbek utrzymania. Nie uzasadnia to jednak jeszcze przyznania prawa pomocy chyba, że strona wykaże, że sytuacja materialna, w jakiej się znajduje uniemożliwia jej poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania albo, że poniesienie pełnych kosztów postępowania spowoduje uszczerbek w jej koniecznym utrzymaniu. D. W. nie wykazał, że spełnia przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Nie wykonał należycie wystosowanego doń wezwania, podczas gdy złożone przez niego oświadczenia o dochodach i majątku oraz o stanie rodzinnym budzą wątpliwości, co do zgodności z rzeczywistym stanem rzeczy. Analiza nadesłanych przez stronę dokumentów wskazuje natomiast, że bez uszczerbku w koniecznym utrzymaniu, jest ona w stanie ponieść koszty profesjonalnej pomocy prawnej.

Z powyższych względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 258 § 2 pkt 7 ppsa, należało orzec jak w postanowieniu.