Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt I SA/Gl 608/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2021-10-14 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6118 Egzekucja świadczeń pieniężnych, zabezpieczenie zobowiązań podatkowych
Hasła tematyczne: Egzekucyjne postępowanie
Skarżony organ: Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku: Zasądzono zwrot kosztów postępowania
Uchylono zaskarżone postanowienie
Powołane przepisy: article: art. 64e § 1 pkt 2, § 5
journal: Dz.U. 2020 poz 1427
law: Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Kandut, Sędzia WSA Bożena Pindel (spr.), Asesor WSA Katarzyna Stuła-Marcela, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 14 października 2021 r. sprawy ze skargi A S.A. w B. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia kosztów egzekucyjnych 1) uchyla zaskarżone postanowienie, 2) zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach na rzecz strony skarżącej kwotę 597 (pięćset dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Postanowieniem z [...], nr [...] Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Katowicach działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 w związku z art. 144 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm.; dalej: K.p.a.) oraz art. 17, art. 18 oraz art. 64e § 1 i § 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1996 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1427 ze zm.; dalej: u.p.e.a. lub ustawa egzekucyjna) – po rozpatrzeniu zażalenia A S.A. w B. na postanowienie Naczelnika [...] [...] Urzędu Skarbowego w S. z [...], nr [...] odmawiające umorzenia kosztów egzekucyjnych w kwocie [...] złotych, pobranych od Spółki w toku egzekucji administracyjnej prowadzonej na podstawie tytułów wykonawczych Burmistrza Miasta P. z [...] r. nr od [...] do [...], dotyczących podatku od nieruchomości za okres luty-grudzień 2004 r. − uchylił w całości zaskarżone postanowienie i orzekł o odmowie umorzenia kosztów egzekucyjnych w kwocie [...] złotych, pobranych od Spółki w toku egzekucji administracyjnej prowadzonej na podstawie tytułów wykonawczych Burmistrza Miasta P. z [...], nr od [...] do [...].

Podstawą rozstrzygnięcia był następujący stan faktyczny i prawny.

Organ egzekucyjny Naczelnik [...] [...] Urzędu Skarbowego w S. na podstawie tytułów wykonawczych z [...] r. (nr od [...] do [...]) wystawionych przez wierzyciela Burmistrza Miasta P., obejmujących zaległości zobowiązanej A’ S.A. (obecnie A S.A.; dalej Spółka, skarżąca) w podatku od nieruchomości za okres luty-grudzień 2004 r., wszczął postępowanie egzekucyjne, dokonując w jego toku czynności egzekucyjnych, za które naliczył zgodnie z art. 64 u.p.e.a., opłaty według stawek w nim określonych, wynoszące łącznie kwotę [...] złotych, w tym opłatę manipulacyjną i opłatę za dokonane czynności egzekucyjne.

Postanowieniem z [...] r. organ egzekucyjny określił koszty egzekucyjne w wysokości [...] zł.

Pismem z 16 września 2016 r. Spółka wniosła o zwrot kosztów egzekucyjnych w kwocie [...] zł wraz z odsetkami, pobranych od Spółki w toku egzekucji administracyjnej prowadzonej na ww. podstawie tytułów wykonawczych powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 r., sygn. akt SK 31/14, w którym orzekł o niezgodności z Konstytucją przepisów u.p.e.a. w zakresie, w jakim przepisy te nie określają maksymalnej wysokości opłaty za czynności egzekucyjne oraz maksymalnej wysokości opłaty manipulacyjnej. Uznała, że nałożone na Spółkę koszty egzekucyjne, w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego były nienależne.

Pismem z 4 października 2016 r. organ egzekucyjny wezwał Spółkę do sprecyzowania wniosku z dnia 16 września 2016 r. poprzez wskazanie, czy należy go traktować jako żądanie wynikające ze skargi o wznowienie postępowania z dnia 16 września 2016 r.

W odpowiedzi Spółka pismem z 13 października 2016 r. wyjaśniła, że wniosek w sprawie zwrotu kosztów egzekucyjnych jest odrębnym wnioskiem o umorzenie kosztów egzekucyjnych na podstawie art. 64e § 2 u.p.e.a. Spółka na podstawie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 r., sygn. akt SK 31/14 wywodziła, że skoro przepisy, na podstawie których ustalono wysokość kosztów egzekucyjnych, uznane zostały za niezgodne z Konstytucją, to w jej sprawie występuje ważny interes publiczny przemawiający za umorzeniem nałożonych na Spółkę kosztów egzekucyjnych, a w rezultacie również za ich zwrotem na rzecz Spółki.

Postanowieniem z [...] r. organ egzekucyjny odmówił wszczęcia postępowania. Spółka wniosła zażalenie na ww. postanowienie, a w wyniku jego rozpoznania, Dyrektor Izby Skarbowej w Katowicach postanowieniem z [...] r. uchylił w całości ww. postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.

Organ egzekucyjny pismem z 20 listopada 2017 r. wezwał Spółkę do uzupełnienia wniosku z 16 września 2016 r. na podstawie przepisów ustawy z dnia 30 kwietnia 2004 r. o postępowaniu w sprawach dotyczących pomocy publicznej. W odpowiedzi (pismo z 1 grudnia 2017 r.) Spółka wyjaśniła, że wniosek z 16 września 2016 r. nie jest wnioskiem o pomoc publiczną lecz wnioskiem o umorzenie kosztów egzekucyjnych na podstawie art. 64e § 2 u.p.e.a., ze względu na ważny interes publiczny w kontekście zasad współżycia i sprawiedliwości społecznej. Jednocześnie podniosła, że wniosek o zwrot kosztów egzekucyjnych sformułowała jako żądanie umorzenia przedmiotowych kosztów. Spółka uważała, że w konsekwencji złożony wniosek o umorzenie kosztów egzekucyjnych stanowi jedynie formę techniczną zwrotu tych nienależnie pobranych od Spółki kosztów egzekucyjnych.

Postanowieniem z [...] r. organ egzekucyjny odmówił umorzenia kosztów egzekucyjnych.

Dyrektor Izby Administracji Skarbowej rozpoznając zażalenie Spółki postanowieniem z [...] r. uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy organ egzekucyjny postanowieniem z [...] r. odmówił umorzenia kosztów egzekucyjnych w kwocie [...] zł, pobranych od Spółki w toku egzekucji administracyjnej prowadzonej na podstawie ww. tytułów wykonawczych. W uzasadnieniu postanowienia organ egzekucyjny szczegółowo odniósł się zarówno do przesłanek art. 64e § 2 u.p.e.a., jak i treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 r.. Wskazał na uznaniowy charakter tego typu orzeczeń i stwierdził, że w jego ocenie nie zachodzą przypadki omówione w art. 64e § 2 u.p.e.a., a przede wszystkim nie dopatrzył się ważnego interesu publicznego wymienionego w art. 64e § 1 pkt 2 u.p.e.a., na który powołuje się Spółka.

W zażaleniu Spółka zarzuciła zaskarżonemu postanowieniu naruszenie przepisów:

- art. 6, art. 7, art. 8 § 1, art. 77, art. 80 K.p.a. poprzez dokonanie błędnej analizy stanu faktycznego sprawy, skutkującej stwierdzeniem braku istnienia przesłanek do umorzenia kosztów egzekucyjnych,

- art. 64e § 1 w związku z art. 64e § 2 pkt 2 u.p.e.a. poprzez brak umorzenia kosztów egzekucyjnych w niniejszej sprawie, pomimo że wystąpiły ku temu przesłanki, tj. przemawia za tym ważny interes publiczny.

Wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i orzeczenie w tym zakresie co do istoty sprawy.

Dyrektor Izby Administracji Skarbowej – rozpoznając zażalenie Spółki – powołał art. 64e § 1, § 2 i § 5 u.p.e.a. oraz art. 7 i art. 18 K.p.a.

Wskazał, że w świetle ukształtowanej w doktrynie i zaakceptowanej w orzecznictwie sądów administracyjnych koncepcji interpretacyjnej przepisów zbudowanych na zasadzie uznania administracyjnego nawet stwierdzenie, że w sprawie występują okoliczności świadczące o spełnieniu określonych przepisami przesłanek, może, lecz nie musi prowadzić to do rozstrzygnięcia pozytywnego dla wnioskodawcy.

Wyjaśnił, że działając w granicach uznania administracyjnego, przed wydaniem orzeczenia na podstawie art. 64e u.p.e.a., dokonuje oceny pod kątem realizowania się przesłanek do umorzenia kosztów egzekucyjnych. Spółka we wniosku jak i w pismach wyjaśniających nie powołała się i nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść kosztów egzekucyjnych bez znacznego uszczerbku dla swojej sytuacji finansowej (pkt 1 ww. przepisu nie ma zastosowania). Również pkt 3 nie ma zastosowania, bowiem wyegzekwowano wszystkie należności objęte ww. tytułem wykonawczym wraz z odsetkami i kosztami egzekucyjnymi. Przesłanka natomiast "interesu publicznego", o której mowa w art 64e § 2 pkt 2 u.p.e.a., nie została przez ustawodawcę zdefiniowana. Pojęcie to powinno być oceniane z uwzględnieniem takich wartości wspólnych dla całego społeczeństwa jak sprawiedliwość, bezpieczeństwo, zaufanie do organów państwa, a także wyeliminowanie sytuacji, gdy rezultatem zapłaty należności będzie obciążenie Skarbu Państwa kosztami pomocy. Z drugiej zaś strony interes publiczny nie może być utożsamiany z subiektywnym przekonaniem wnioskodawcy o zasadności umorzenia tych kosztów.

W ocenie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej zaskarżone postanowienie jest prawidłowe, bowiem organ egzekucyjny zasadnie zauważył, że w wyroku z 28 czerwca 2016 r., SK 31/14 Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności przepisów art. 64 § 1 pkt 4 (opłata za dokonanie czynności zajęcia wierzytelności) i art. 64 § 6 (oplata manipulacyjna) w zakresie, w jakim nie określono maksymalnej wysokości tych opłat, a nie że opłata jest nienależna. Organ egzekucyjny słusznie w zaskarżonym postanowieniu przytoczył też wyrok NSA z 19 grudnia 2019 r., I GSK 762/19. Wskazał także, że uwolnienie zobowiązanego od obowiązku ponoszenia kosztów egzekucyjnych poprzez ich zwrot, czy umorzenie, stanowi zaś wyjątek od tej zasady. Wszyscy bowiem muszą być traktowani na równi przez organy państwowe i nikt nie może mieć pozycji uprzywilejowanej względem innych. Umarzanie kosztów egzekucyjnych, a zatem rezygnacja z dochodu dla budżetu państwa, nie leży w szeroko rozumianym interesie publicznym, bowiem ze środków tych są finansowane różne zadania wykonywane przez państwo, m. in. takie jak: porządek publiczny, bezpieczeństwo publiczne, zdrowie publiczne, utrzymanie porządku społecznego, cele polityki społecznej, ochronę pracowników, ochronę środowiska naturalnego, zabezpieczenie rzetelnego wymiaru sprawiedliwości i inne, w tym i udzielanie dotacji na różne cele.

Dodał, że w sprawie o umorzenie kosztów egzekucyjnych nie można podnosić zasadności ich wysokości (powołał wyrok NSA z 14 września 2018 r., II FSK 1081/18), bowiem postępowanie prowadzone na podstawie art. 64e u.p.e.a. służy ewentualnemu umorzeniu powstałych już w określonej wysokości kosztów egzekucyjnych, nie zaś kwestionowaniu powstania i wysokości tych kosztów. Ponadto powołał się na wyroki NSA:

- z 29 marca 2019 r., I GSK 990/18 i stwierdził, że postępowanie w sprawie umorzenia kosztów egzekucyjnych nie jest właściwą płaszczyzną do kwestionowania wysokości i zasadności kosztów egzekucyjnych, bowiem ma ono na celu zbadanie wystąpienia przesłanek umorzeniowych, a nie dokonywanie wtórnej kontroli przebiegu postępowania egzekucyjnego i zasądzonych w jego ramach kosztów,

- z 13 maja 2016 r., II GSK 2820/14 podnosząc, że zobowiązany zmierzając do podważenia sposobu obliczenia kosztów powinien złożyć wniosek o wydanie postanowienia w sprawie kosztów egzekucyjnych, na które przysługuje zażalenie (art. 64c § 3, § 7 i § 8 u.p.e.a.).

W skardze Spółka (reprezentowana przez doradę podatkowego) wniosła o uchylenie postanowienia organu II instancji w całości oraz o zasądzenie kosztów postępowania. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzuciła naruszenie:

a) art. 64e § 2 pkt 2 u.p.e.a. poprzez stwierdzenie, że umorzenie kosztów egzekucyjnych w niniejszej sprawie nie jest zasadne, pomimo iż za ich umorzeniem przemawia ważny interes publiczny, w postaci doprowadzenia sytuacji prawnej Spółki do zgodności z wyrokiem TK z dnia 28 czerwca 2016 r., o sygn. SK 31/14, z uwagi na uprzednie pobranie od Spółki ww. kosztów egzekucyjnych w zawyżonej kwocie, z uwagi na niekonstytucyjne brzmienie przepisów ustawy,

b) art. 7, art. 8 § 1, art. 77 § 1, art. 80 K.p.a. w zw. z art. 18 u.p.e.a. polegające na braku pełnego merytorycznego rozpoznania sprawy przez organ odwoławczy, skutkującym stwierdzeniem nieistnienia przesłanek umorzenia kosztów egzekucyjnych.

W uzasadnieniu Spółka zarzuciła organom obu instancji dokonanie analizy z pominięciem, czy w przedmiotowej sprawie za umorzeniem wnioskowanych kosztów egzekucyjnych, przemawia ważny interes publiczny, w oderwaniu od najważniejszej okoliczności potwierdzającej zasadność wniosku Spółki, czyli wyroku TK. W ocenie Spółki przeprowadzona w ten sposób weryfikacja zasadności umorzenia Spółce kosztów egzekucyjnych jest wadliwa i wynika z braku wnikliwego przeanalizowania wszystkich okoliczności sprawy. Powołała się na najnowsze (i całkowicie przemilczane przez organ II instancji) orzecznictwo sądów administracyjnych, dotyczącym wpływu wyroku TK na rozstrzyganie spraw w przedmiocie umorzenia kosztów egzekucyjnych, tj. sprawy o sygn. akt I SA/Gl 1067/20, II FSK 3498/18, I SA/Gl 760/18, I SA/Gl 523/20 i inne.

Podkreśliła, że pojęcie ważnego interesu publicznego oznacza m.in. stosowanie się do wyroków Trybunału Konstytucyjnego. Zapewniające wzmacnianie praworządności respektowanie zasad porządku prawnego, polegające m.in. na stosowaniu się do wytycznych płynących z orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, w oczywisty sposób leży w szeroko pojętym ważnym interesie publicznym.

Podsumowując uznała, że pominięcie wyroku TK podczas weryfikacji zaistnienia w przedmiotowej sprawie przesłanek uzasadniających możliwość umorzenia kosztów egzekucyjnych, świadczy o wadliwości stanowiska zajętego przez organ, sformułowanego bez uprzedniego dokonania wnikliwej analizy wszystkich okoliczności niniejszej sprawy. W ocenie Spółki, okoliczności niniejszej sprawy (tj. fakt iż koszty egzekucyjne, o których umorzenie wystąpiła Spółka, zostały pobrane w oparciu o niekonstytucyjne przepisy) przemawiają za tym, że spełniona została przesłanka ważnego interesu publicznego.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy, wnosząc o oddalenie skargi, podtrzymał stanowisko zawarte w zaskarżonym postanowieniu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpoznając sprawę w trybie uproszczonym zważył, co następuje.

Kontroli Sądu – na podstawie art. 3 § 1 i § 2 pkt 2 w związku z art. 119 pkt 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.; dalej P.p.s.a.) – podlegało postanowienie odmawiające umorzenia kosztów egzekucyjnych w wysokości [...] zł pobranych od skarżącej Spółki w toku postępowania egzekucyjnego prowadzonego na podstawie tytułów wykonawczych wierzyciela z [...] r.

Na podstawie art. 145 § 1 P.p.s.a. sądy administracyjne badają czy kwestionowana decyzja/postanowienie nie uchybia przepisom prawa materialnego lub procesowego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy albo dającym podstawę do wznowienia postępowania. Nadto badają czy organ administracyjny nie dopuścił się uchybień skutkujących nieważnością decyzji, przy czym, jak stanowi przepis art. 134 § 1 P.p.s.a., sądy administracyjne rozstrzygają w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związanymi zarzutami i wnioskami skargi, a zatem oceniają legalność decyzji/postanowienia również z urzędu.

Przeprowadzona przez Sąd w niniejszej sprawie kontrola aktu administracyjnego we wskazanym wyżej aspekcie wykazała, że zaskarżone postanowienie zostało wydane z naruszeniem prawa w stopniu obligującym do jego wyeliminowania z obrotu prawnego, lecz także z innych przyczyn niż wskazano w skardze.

Stan faktyczny jest w zasadzie bezsporny, a istota sporu sprowadza się do oceny tego, czy organy działając na podstawie art. 64e § 1 u.p.e.a. zasadnie odmówiły umorzenia ww. kosztów egzekucyjnych.

Bezspornie, w toku skutecznie prowadzonego w 2009 r. przez organ egzekucyjny postępowania, zostały od zobowiązanej (A’ S.A. w K.) pobrane koszty egzekucyjne. Z akt administracyjnych wynika, że postanowieniem z [...] r. organ egzekucyjny określił koszty egzekucyjne dotyczące tytułów wykonawczych od nr [...] do nr [...], w wysokości [...] zł na podstawie art. 64c § 7 w związku z art. 64 § 1 pkt 4 i § 6 u.p.e.a. (karta 61 akt administracyjnych), które zostało utrzymane w mocy postanowieniem Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach z [...] r. (karta 105 akt).

Poprzednik prawny skarżącej, tj. A’ S.A. (okoliczność niekwestionowana), złożyła w organie egzekucyjnym w dniu 20 września 2016 r. dwa wnioski z 16 września 2016 r.:

- pierwszy, dotyczący zwrotu kosztów egzekucyjnych (karta 66), stanowiący podstawę prowadzonego w niniejszej sprawie postępowania,

- drugi, stanowiący "Skargę o wznowienie postępowania" (karta 69).

W obu pismach, jako podstawę ich złożenia, powołano wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 r. sygn. akt SK 31/14, który orzekł, że:

– art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. w zakresie, w jakim nie określa maksymalnej wysokości opłaty za dokonane czynności egzekucyjne, jest niezgodny z wynikającą z art. 2 Konstytucji zasadą zakazu nadmiernej ingerencji w związku z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji;

– art. 64 § 6 u.p.e.a. w zakresie, w jakim nie określa maksymalnej wysokości opłaty manipulacyjnej, jest niezgodny z wynikającą z art. 2 Konstytucji zasadą zakazu nadmiernej ingerencji w związku z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji.

Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wymienionego wyroku wskazał, że nie budzi wątpliwości konstytucyjnych dopuszczalność stosowania stawek stosunkowych (procentowych) jako jednej z metod określania wysokości danin publicznych, także opłat. W tym sposobie określania wysokości danin publicznych, uwzględniając obiektywny wymiar danej opłaty, co do zasady nie bierze się pod uwagę sytuacji indywidualnego podmiotu, który te opłaty uiszcza. Stawki stosunkowe są obciążeniem proporcjonalnym do wysokości konkretnej kwoty podlegającej egzekucji. Tak określona wysokość opłaty egzekucyjnej może nie być w pełni adekwatna do nakładu pracy organu egzekucyjnego i stopnia skuteczności jego działań w konkretnej egzekucji. Jest to jednak sytuacja konstytucyjnie dopuszczalna. W tym zakresie ustawodawca ma bowiem znaczną swobodę regulacyjną. Z samej też istoty opłat wynika, że nie zawsze wiążą się one z ekwiwalentnym świadczeniem podmiotu publicznego.

Trybunał stwierdził, że brak określenia górnej granicy opłaty, o której mowa w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. oraz opłaty manipulacyjnej powoduje, że w pewnych warunkach następuje całkowite wręcz zerwanie związku między świadczeniem organu egzekucyjnego, a wysokością ponoszonych za dokonanie tych czynności opłat. Opłaty te nie są wtedy formą zryczałtowanego wynagrodzenia organu prowadzącego egzekucję za podejmowane czynności, ale z perspektywy podmiotu obciążonego kosztami stają się jedynie sankcją pieniężną.

Stosownie do art. 190 ust. 1 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Wchodzą w życie z dniem ogłoszenia, chyba że Trybunał określi inaczej (art. 190 ust. 3).

Zgodnie z art. 64e § 1 u.p.e.a., organ egzekucyjny może umorzyć w całości lub w części przypadające na jego rzecz koszty egzekucyjne. Stosownie do art. 64e § 2 tej ustawy, koszty egzekucyjne mogą być umorzone, jeżeli:

1) stwierdzono nieściągalność od zobowiązanego dochodzonego obowiązku lub gdy zobowiązany wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów egzekucyjnych bez znacznego uszczerbku dla swojej sytuacji finansowej;

2) za umorzeniem przemawia ważny interes publiczny;

3) ściągnięcie tylko kosztów egzekucyjnych spowodowałoby niewspółmierne wydatki egzekucyjne.

Zgodnie zaś z przepisem art. 64e § 5 u.p.e.a., na postanowienie w sprawie umorzenia kosztów egzekucyjnych służy zażalenie zobowiązanemu i wierzycielowi niebędącemu jednocześnie organem egzekucyjnym. Z treści powołanych wyżej przepisów wynika, że rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia kosztów egzekucyjnych ma charakter uznaniowy.

Nie budzi wątpliwości – zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych – że można skutecznie złożyć wniosek o umorzenie kosztów egzekucyjnych po ich wyegzekwowaniu. Naczelny Sąd Administracyjny uznał bowiem, że wykładnia przepisu art. 64e § 1 i 2 u.p.e.a., która wykluczała możliwość skutecznego złożenia wniosku o umorzenie kosztów egzekucyjnych po ich wyegzekwowaniu w drodze czynności egzekucyjnej, o jakiej mowa w art. 80 u.p.e.a. narusza zasadę zaufania do organów państwa (art. 8 K.p.a. w związku z art. 18 u.p.e.a.). Również piśmiennictwo aprobująco odnosi się do dopuszczalności umorzenia kosztów egzekucyjnych już po ich wyegzekwowaniu. Wskazuje się, że dopuszczenie możliwości złożenia wniosku o umorzenie kosztów postępowania egzekucyjnego już po ich wyegzekwowaniu to rozwiązanie racjonalne, ponieważ co prawda koszty egzekucyjne są ściągane w toku postępowania egzekucyjnego, lecz ich ostateczną wysokość można ustalić dopiero wraz z zakończeniem postępowania egzekucyjnego, gdy żadne dalsze czynności generujące koszty egzekucyjne nie mogą już być podjęte (por. wyroki NSA z 26 lipca 2016 r., II FSK 1746/14 oraz z 10 stycznia 2020 r., II FSK 491/18 i przywołane tam poglądy doktryny; dostępne, podobnie jak inne wskazane w uzasadnieniu orzeczenia, w internetowej bazie orzeczeń http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Składowi orzekającemu znane jest stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażone w wyrokach:

- z 28 lutego 2019 r., II FSK 3498/18, w którym stwierdzono, że skoro wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 28 czerwca 2016 r. sygn. akt SK 31/14, może stanowić podstawę do wznowienia postępowania i ponownego rozpoznania sprawy z uwzględnieniem wskazań zawartych w wyroku, które powinny być uwzględnione przy ocenie prawnych podstaw wydanej decyzji, to tym bardziej powinien być rozważony w ramach przesłanek umorzenia kosztów egzekucyjnych;

- z 25 lutego 2021 r., III FSK 2340/21, w którym dostrzeżono cel orzeczenia Trybunału Kostytucyjnego, a więc doprowadzenie do sytuacji, w której zobowiązanego w postępowaniu egzekucyjnym będą obciążały tylko takie koszty, nawet jeżeli ich wysokość jest określona ryczałtowo, które pozostają w związku z kosztami działania organu egzekucyjnego. Zwrócono również uwagę na wartość konstytucyjną, jaką jest obrona i dochodzenie praw jednostki w postępowaniu sądowym w zakresie wynikającym z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, jak i z mającej swe źródło w klauzuli demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji) zasady ochrony zaufania obywatela do państwa i stanowionego przezeń prawa, w tym przeświadczenia obywatela, iż racjonalny ustawodawca, kierując się zasadami poprawnej legislacji, ustanawia takie uregulowania, które zapewnią jednostce efektywną ochronę sądową jej konstytucyjnych praw i wolności w relacji z organami administracji publicznej. Innymi słowy należy dopuścić aby strona postępowania mogła osiągnąć cel wynikający z orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego nie tylko poprzez uruchomienia procedury wprost przewidzianej dla takiej sytuacji, ale także w innym postępowaniu, o ile jest to prawnie dopuszczalne. Rozważając zakres i treść pojęcia ważnego interesu publicznego nie można zignorować argumentacji Trybunału Konstytucyjnego, który zakwestionował sposób obliczania wysokości kosztów egzekucyjnych tylko dlatego, że postępowanie dotyczy umorzenia tychże kosztów. Podkreślenia wymaga, na co zwrócił uwagę NSA, że w tej sprawie strona skarżąca nie żądała umorzenia kosztów egzekucyjnych w całości ale w części, w zakresie w jakim przekraczają 40.000 zł.

NSA zaaprobował tym samym, że strona dla wykazania ważnego interesu publicznego uzasadniającego umorzenie kosztów egzekucyjnych w części, powołuje się na argumentację konstytucyjną, która w konsekwencji doprowadziła do podważenia przyjętego w ustawie sposobu obliczania kosztów egzekucyjnych – bez określenia maksymalnej wysokości tych kosztów.

Rozpoznając niniejszą sprawę nie można tracić z pola widzenia, że skarżąca oprócz wniosku o umorzenie kosztów egzekucyjnych złożyła także wniosek o wznowienie postępowania na podstawie art. 145a K.p.a. Organ egzekucyjny postanowieniem z [...] r. wszczął na wniosek skarżącej z dnia 16 września 2016 r. postępowanie w sprawie wznowienia postępowania zakończonego ostatecznym postanowieniem tego organu z dnia [...] r. (karta 98 akt administracyjnych); jak wyżej wskazano organ egzekucyjny określił tym postanowieniem wysokość kosztów egzekucyjnych. Sądowi z urzędu wiadomo, że tut. Sąd wyrokiem z 26 marca 2019 r., I SA/Gl 1090/18 uchylił postanowienie organu odwoławczego z [...] r. w przedmiocie odmowy uchylenia po wznowieniu postępowania postanowienia w sprawie określenia kosztów egzekucyjnych, które dotyczyło ww. postanowienia z [...] r. organu egzekucyjnego określającego obciążające skarżącą koszty egzekucyjne w łącznej kwocie [...] zł (wyrok jest nieprawomocny). W uzasadnieniu tego wyroku stwierdzono, że skarga o wznowienie postępowania wniesiona na podstawie art. 145a K.p.a., choć została złożona z zachowaniem terminu o którym mowa w art. 145a § 2 k.p.a., to równocześnie po upływie terminu, o którym mowa w art. 146 § 1 k.p.a., który przewiduje możliwość uchylenia ostatecznej decyzji organu, z przyczyny określonej art. 145a, w terminie pięciu lat od dnia doręczenia tej decyzji. Pięcioletni termin o którym mowa w art. 146 § 1 K.p.a. upłynął w przedmiotowej sprawie w dniu 26 lipca 2015 r. Upływ terminu, o którym mowa w art. 146 § 1 K.p.a. ogranicza bowiem możliwość organu rozstrzygnięcia we wznowionym postępowaniu co do istoty sprawy na podstawie art. 151 § 1 pkt 2 K.p.a. Wówczas organ jest zobowiązany do wydania orzeczenia stwierdzającego wydanie decyzji czy postanowienia z naruszeniem prawa i wskazującego w uzasadnieniu na okoliczności z powodu, których nie uchylił decyzji czy postanowienia. Zdaniem Sądu organ nadzoru bezzasadnie odmówił uchylenia swego postanowienia określającego koszty egzekucyjne, które kontrolowane było w postępowaniu wznowieniowym. Wobec tego, że wspomniane postanowienie dotknięte zostało wadą określoną w art. 145a K.p.a., organ działając na podstawie art. 151 § 2 K.p.a. w związku z art. 126 K.p.a., winien stwierdzić wydanie zaskarżonego postanowienia (orzekającego o kosztach egzekucyjnych) z naruszeniem prawa oraz wskazać okoliczności z powodu, których nie uchylił tego postanowienia.

Odnosząc się do uruchomionego przez skarżącą trybu wznowienia postępowania odnieść się także trzeba do wyroku NSA z 21 lipca 2020 r., II FSK 1383/18, w którym stwierdzono, że sam fakt uregulowania procedury wznawiania postępowań administracyjnych w sprawach, w których oparto rozstrzygnięcie na przepisie uznanym następnie za niezgodny z Konstytucją, nie wyklucza możliwości odwołania się do innych środków prowadzących do osiągnięcia celu, jakim jest ukształtowanie sytuacji prawnej podmiotu w sposób zgodny ze stanem prawnym wynikającym z wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Wszelkie bowiem nadzwyczajne instrumenty proceduralne, będące w dyspozycji organów stosujących prawo, mogą być wykorzystane jako środek restytucji konstytucyjnego stanu rzeczy. Ta kompetencja, a także wykorzystanie jako metody wykładni prawa, interpretacji zgodnej z Konstytucją, są wyrazem operacjonalizacji art. 8 ust. 2 Konstytucji ("Przepisy Konstytucji stosuje się bezpośrednio, chyba, że Konstytucja stanowi inaczej") w odniesieniu do władzy publicznej, jaką są sądy (tak Trybunał Konstytucyjny w wyroku SK 53/03). Zdaniem NSA wykładnia przepisów postępowania administracyjnego oraz postępowania egzekucyjnego w tak szczególnym stanie faktycznym, jaki zaistniał w tej sprawie, musi więc być dokonana z uwzględnieniem wymogu, który przewiduje art. 190 ust. 4 Konstytucji, tj. wymogu zapewnienia stronie postępowania możliwości wzruszenia aktu ingerującego w jej prawa podmiotowe na podstawie przepisu, który został uznany za niezgodny z Konstytucją. Innymi słowy niedopuszczalna jest taka wykładnia przepisów danej procedury, które doprowadzi do pozbawienia strony uprawnienia o charakterze konstytucyjnym, tj. uprawnienia do wznowienia postępowania w szerokim znaczeniu. Chodzi przy tym o każdą procedurę, która doprowadzi do ukształtowania sytuacji prawnej strony z uwzględnieniem konsekwencji wynikających z wyroku TK stwierdzającego niezgodność z Konstytucją przepisu, który był podstawą ingerencji w prawa podmiotowe tej strony (wyrok zapadł w sprawie ze skargi tej samej strony skarżącej).

W realiach rozpoznawanej sprawy skarżąca domaga się umorzenia kosztów egzekucyjnych pobranych w toku prawidłowo prowadzonego postępowania egzekucyjnego w 2009 r.; z treści wniosku należy wywieść, że domaga się ich umorzenia w całości (sprawa niniejsza). Jednocześnie uruchomiła tryb nadzwyczajny w przedmiocie wznowienia postępowania w sprawie określenia kosztów egzekucyjnych, które dotyczyło ww. postanowienia z [...] r. organu egzekucyjnego określającego obciążające skarżącą koszty egzekucyjne (sprawa toczyła się pod sygn. I SA/Gl 1090/18). Z wyżej powołanych wyroków NSA wynika, że w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 28 czerwca 2016 r., SK 31/14 strona ma możliwość uruchomienia obu trybów i tym samym kwestionowania wysokości naliczonych kosztów postępowania egzekucyjnego, względnie ich umorzenia w całości lub w części. Skoro judykatura nie neguje takiej możliwości, to jednak w ocenie składu orzekającego, nie jest możliwe równoległe prowadzenie obu postępowań w sprawie tych samych kosztów egzekucyjnych, co mogłoby prowadzić do dwukrotnego orzekania w tym samym przedmiocie sprawy.

Zatem ponownie rozpoznając sprawę organ odwoławczy winien przede wszystkim ocenić, w którym z ww. postępowań winien podjąć czynności, a w którym zastosować środki przewidziane w K.p.a., zgodnie z delegacją z art. 18 u.p.e.a. (w tej kwestii podobnie wypowiedział się tut. Sąd w wyroku z 22 września 2021 r., I SA/Gl 597/21).

Niezależnie organ zwróci uwagę, że w orzecznictwie dość powszechnie się przyjmuje, że w każdym przypadku złożenia wniosku o umorzenie należnych kosztów egzekucyjnych organ egzekucyjny powinien przeprowadzić postępowanie wyjaśniające, czy zachodzą okoliczności (przesłanki) wskazane m.in. w przepisie art. 64e § 2 pkt 2 u.p.e.a. (tj., jeżeli za umorzeniem przemawia ważny interes publiczny). Przesłanki te powinny być oceniane indywidualnie w zależności od ustalonych okoliczności faktycznych występujących w konkretnej, rozpoznawanej sprawie (zob. wyrok NSA z 28 stycznia 2009 r., II FSK 319/08). Jednocześnie organ, w ramach tej przesłanki, powinien zbadać (pomimo, że ustawodawca nie powiązał kosztów postępowania egzekucyjnego w administracji z jego efektywnością oraz realnymi nakładami pracy organu egzekucyjnego), czy koszty egzekucyjne nie przekształciły się w dokuczliwą sankcję, w sposób nieuzasadniony obciążającą stronę zobowiązaną. Skarżąca bowiem już we wniosku powoływała się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 28 czerwca 2016 r., jako na okoliczność, którą należało brać pod uwagę przy rozpoznawaniu przedmiotowego wniosku, co stanowi niewątpliwie argument do rozważenia za istnieniem ważnego interesu publicznego, a już na pewno wprost odnosi się do przesłanki określonej w art. 64e § 2 pkt 2 u.p.e.a. Należy jednak podkreślić, że w dotychczasowym orzecznictwie sądów administracyjnych wydanym po wyroku Trybunału Konstytucyjnego podnoszono, że jednym z elementów uzasadniających ewentualne umorzenie kosztów egzekucyjnych jest rażący brak adekwatności naliczonych kosztów egzekucyjnych do rzeczywiście poniesionych kosztów przez organ egzekucyjny (por. ww. wyrok NSA z 25 lutego 2021 r.). Niezależnie w licznych sprawach prowadzonych przez sądy administracyjne w związku z określeniem wysokości kosztów egzekucyjnych uwzględnia się ten aspekt omawianego wyroku TK, zgodnie z którym bez wątpienia wysokość i zasady pobierania tych opłat powinny być ukształtowane w taki sposób, aby zapewnić finansowanie aparatu egzekucyjnego. Funkcja fiskalna opłat w egzekucji powinna polegać na uzyskaniu częściowego przynajmniej zwrotu kosztów funkcjonowania tego aparatu. Istotne jest jednak zachowanie przez ustawodawcę racjonalnej zależności między wysokością opłat w egzekucji, a czynnościami organów, za podjęcie których opłaty te zostały naliczone.

Z tych względów Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. orzekł o uchyleniu zaskarżonego postanowienia.

O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 i 205 § 2 P.p.s.a. zasądzając od organu odwoławczego na rzecz strony skarżącej kwotę 597 zł, obejmującą uiszczony wpis sądowy (100 zł), koszty zastępstwa procesowego (480 zł) przewidziane w § 2 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 16 sierpnia 2018 r. w sprawie wynagrodzenia za czynności doradcy podatkowego w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1687) oraz opłata od pełnomocnictwa (17 zł).