Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 806/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2019-02-27 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151, art. 153
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
article: art. 37a ust. 7-9
journal: Dz.U. 2014 poz 1160
law: Ustawa z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji i restrukturyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Donata Starosta (spr.) Sędzia WSA Anna Jarosz Asesor sądowy WSA Maria Grzymisławska-Cybulska Protokolant st.sekr.sąd. Justyna Hołyńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 lutego 2019 r. ze skargi Spółki A na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] czerwca 2018 r. nr [...] w przedmiocie odszkodowania za nieruchomość oddala skargę


UZASADNIENIE

Starosta [...] decyzją z [...] kwietnia 2018 r. nr [...] wydaną na podstawie art.1 04 ustawy z dnia [...] czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 1257 ze zm., zwanej dalej "k.p.a."),

art. 37a ust. 7, 8 i 9 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego Polskie Koleje Państwowe (t.j. Dz. U. z 2014 r. poz. 1160 ze zm., zwanej dalej "u.k.p.k.p."), art. 130 ust. 1 i 2, art. 132 ust 1a i art. 134 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. gospodarce nieruchomościami (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 121 ze zm., zwanej dalej "u.g.n.") po rozpatrzeniu wniosku M. Z. z dnia [...] grudnia 2007 r. w sprawie ustalenia wypłaty odszkodowania za nieruchomość położoną w G. przy ul. [...], oznaczonej w ewidencji gruntów : obręb G. , ark. mapy [...], dz. nr [...] o pow. [...] ha, zapisanej w księdze wieczystej [...] (poprzednio [...]) prowadzonej przez Sąd Rejonowy w G., stanowiącej grunt wchodzący w skład linii kolejowej

1.ustalił odszkodowanie za wyżej opisaną nieruchomość na rzecz M. Z. odszkodowanie w wysokości [...] zł.

2. zobowiązał Spółkę A do wypłaty odszkodowania w/w osobom w terminie 14 dni od dnia w którym decyzja ta stanie się ostateczna.

Wnioskiem z dnia [...] grudnia 2007 r. M. Z. wystąpił do Starosty o ustalenie i wypłatę odszkodowania za nieruchomość położoną w G., oznaczonej w ewidencji gruntów : obręb G., ark. mapy [...], dz. nr [...] o pow. [...] ha, zapisanej w księdze wieczystej [...] prowadzonej przez Sąd Rejonowy w G..

Wojewoda w decyzji nr [...] z dnia [...] grudnia 2007 r. potwierdził, że nabycie przez Skarb Państwa prawa własności gruntu następuje za odszkodowaniem zgodnie z treścią art. 37a u.k.p.k.p., a w uzasadnieniu swej decyzji stwierdził, że dotychczasowym właścicielom przysługuje roszczenie o odszkodowanie. Ustalenie i wypłata odszkodowania nastąpi na wniosek dotychczasowego właściciela złożony do Starosty [...] do dnia [...] grudnia 2007 r. według zasad i trybu określonych w przepisach o odszkodowaniach za wywłaszczone nieruchomości, a zobowiązanym do wypłaty odszkodowania będzie Spółka A.

Odwołanie od powyższej decyzji w ustawowym terminie wniosła Spółka A (dalej także jako skarżąca) wnosząc o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji Starosty [...] z dnia [...] kwietnia 2018 r. i orzeczenie co do istoty sprawy, poprzez odmowę ustalenia i odmowę wypłaty odszkodowania, ewentualnie o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji Starosty [...] z dnia [...] kwietnia 2018r. i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji.

Zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie:

1. naruszenie art. 37a ust. 1 w zw. z ust. 7 zd. 1 u.k.p.k.p. poprzez ich zastosowanie w sytuacji, gdy nie wystąpiły ku temu ustawowe przesłanki polegające na przyjęciu, iż w okolicznościach przedmiotowej sprawy zostały spełnione przesłanki ustalenia i wypłacenia odszkodowania;

2. naruszenie art. 37a ust. 7 zd. 3 u.k.p.k.p. poprzez przyjęcie, że sporna działka nie pozostawała do dnia [...] maja 2003r. nieprzerwanie w posiadaniu samoistnym Spółki A.A. przez okres 30 lat, jak również nieuwzględnienia faktycznego władania nieruchomością jak właściciel przez skarżącą od niemal 1875 roku;

3. art. 37a ust. 9 u.k.p.k.p. w zw. z art. 130 ust. 1 u.g.n., poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na ustaleniu wysokości odszkodowania za wywłaszczenia według stanu na dzień wydania decyzji wywłaszczeniowej (tj. na dzień [...] czerwca 2016 r.) w sytuacji, gdy wysokość tego odszkodowania winna zostać ustalona wg stanu gruntu na dzień [...] czerwca 2003 r.,

4. art. 134 ust. 1 i art. 135 ust. 1 i 2 u.g.n. w zw. z art. 37a ust. 7 i 9 u.k.p.k.p. poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że podstawą ustalania wysokości odszkodowania stanowi wartość rynkowa nieruchomości (gruntu) w sytuacji, gdy z uwagi na rodzaj i charakter wywłaszczanej nieruchomości biegły winien określić jej wartość odtworzeniową i to oddzielnie dla gruntu i oddzielnie do pozostałych części składowych,

5. art. 9 i 10 ust. 1 k.p.a. poprzez zaniechanie informowania strony postępowania o stanie faktycznym i prawnym sprawy oraz nie dopuszczenia strony do czynnego udziału w toczącym się postępowanie, choćby poprzez zaniechaniu doręczenia stronie opinii biegłego szacującego wysokość odszkodowania za wywłaszczenia, a tym samym uniemożliwienia stronie zaskarżenia w/w wyceny,

6. naruszenie art. 6 k.p.a. poprzez nieprawidłowe ustalenie normy prawnej wynikającej z art. 37a ust. 7 u.k.p.k.p. mającej istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy,

7. art. 107 § 3 k.p.a. poprzez niewskazanie podstaw prawnych rozstrzygnięcia,

8. art. 77 § 1 k.p.a. poprzez:

- niezebranie i nie wyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności faktycznych sprawy w tym dotyczących posiadania samoistnego nieruchomości przez okres 30 lat przez odwołującego,

- niejednoznaczne wnioski organu I instancji oparte na teoretycznych rozważaniach,

- brak jednoznacznego stanowiska organu dotyczących stanu prawnego przedmiotowej nieruchomości,

- brak jednoznacznego uzasadnienia stanowiska że nastąpiło ustanowienie służebności i jej nabycie przez Spółkę A sytuacji gdy przedsiębiorstwo państwowe władało całymi nieruchomościami,

- błędną ocenę dowodów i faktów dotyczących przedmiotowej sprawy.

Wojewoda decyzją z [...] czerwca 2018 r. nr [...] utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy.

W uzasadnieniu swej decyzji Wojewoda wyjaśnił, że włączył do niniejszej sprawy, na czas prowadzenia postępowania, akta sprawy znak [...], zakończonej decyzją Wojewody z [...] lutego 2017 r., w której organ II instancji pozyskał istotne, również dla niniejszej sprawy, dowody.

Wojewoda ustalił, że dla niniejszej sprawy charakter kluczowy odgrywa akt notarialny z [...] lutego 1885 r. (dalej: "akt z 1885 r."), który okazał się podstawą obciążenia ograniczonym prawem rzeczowym dla wielu ksiąg wieczystych prowadzonych obecnie przez Sąd Rejonowy w G.. Dzięki jego odszukaniu udało się ustalić treść powstałej w XIX wieku służebności gruntowej, które to prawo wygasło dopiero wskutek konfuzji [...] czerwca 2003 r.

Wojewoda przyjął, że nieruchomością władnącą dla nieruchomości wywłaszczonej będącej przedmiotem niniejszego roszczenia o odszkodowanie był grunt objęty księgą wieczystą G. t. [...] k. [...].

Dzisiaj obszar stanowiący część terenu, na którym funkcjonowała Cukrownia G. to m.in. działka numer [...], arkusz mapy [...], obręb G., zapisana w księdze wieczystej [...] Wskazana działka w przeszłości stanowiła w części np. parcelę numer [...] (wydzieloną z dawnej parceli, na której funkcjonowała fabryka cukru). Jest to część dawnej nieruchomości władnącej, chociaż brak stosownego wpisu w dziale I-SP tej księgi wieczystej.

Przedmiotowa nieruchomość to obecnie działka nr [...], arkusz mapy [...], obręb G.. Jest ona aktualnie zapisana w księdze wieczystej o numerze [...] [...], jako przedmiot własności Skarbu Państwa i użytkowania wieczystego spółki [...], na podstawie decyzji Wojewody z [...] grudnia 2007 r., znak [...] Wcześniej ów grunt zapisany był w księdze wieczystej [...] jako własność wnioskodawcy. To z tego powodu w dziale III księgi wieczystej [...] pojawił się wpis "Opisane bliżej w § 1 umowy z dnia [...] lutego 1885 r. prawo korzystania z drogi poprzez nieruchomość do Cukrowni G. wpisano dla tej ostatniej na podstawie wspomnianej umowy z [...] października 1885 r.

Wspomniany wpis obciąża większą liczbę nieruchomości położonych w G.. Źródłem wpisu tego ograniczonego prawa rzeczowego jest we wszystkich księgach wieczystych (poza jedną) jego przeniesienie z poprzednich ksiąg wieczystych (z których odłączano kolejno wydzielane grunty). Macierzystą - "główną'' - księgą wieczystą jest księga wieczysta G. t. [...] k. [...]. Pierwotny wpis nastąpił w niej na podstawie umowy z [...] lutego 1885 r., w dniu [...] października 1885 r., na podstawie zarządzenia Królewskiego Sądu Rejonowego w G. z tego dnia.

Skoro wiadomo, jaka nieruchomość była władnąca - pod względem oznaczenia hipotecznego ([...] t. [...] k. [...]) - to jest oczywiste, że każda kolejna nieruchomość wydzielona z pierwotnej nieruchomości, miała status (przymiot) władnącej.

Reasumując, władnąca była nieruchomość zapisana w księdze wieczystej G. t. [...] k. [...], w tym niektóre parcele wydzielone na przełomie lat 80 i 90 XIX wieku w związku z działaniami inwestycyjnymi podejmowanymi przez Cukrownię G., a potem Powiat [...]. Parcele o numerach [...], [...], [...], [...] i [...] kupił Powiat [...]. Skoro doszło do skutecznego nabycia prawa własności tych parcel, stanowiących fragment pierwotnej nieruchomości władnącej, to Powiat [...] wykonywał uprawnienia wynikające ze służebności gruntowej (jako właściciel nieruchomości władnącej), do czasu aż przestał on (Powiat W., a następnie Powiat W.) istnieć. Z kolei następca prawny Powiatu [...] w postaci Powiatu [...] utracił wszelki majątek nieruchomości z dniem [...] kwietnia 1950 r. z uwagi na art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 20 marca 1950 r. terenowych organach jednolitej władzy państwowej (Dz. U. z 1950 r. Nr 14, poz. 130, z późn. zm., dalej : "ustawa o jednolitej władzy państwowej z 1950 r."), na rzecz Skarbu Państwa.

Wojewoda wyjaśnił, że nie można wykluczyć alternatywnego ciągu wydarzeń. Mogło bowiem być też tak. że w rzeczywistości Cukrownia G. nigdy skutecznie nie zbyła na rzecz Powiatu [...], żadnego fragmentu nieruchomości władnącej. W rezultacie nie stał się właścicielem tych gruntów Powiat G. (z chwilą likwidacji Powiatu [...]), gdyż ich właścicielem nadal była Cukrownia G.. Niemniej nawet przyjmując taki rozwój wydarzeń wskazano, iż wszystkie nieruchomości Cukrowni G. - w szczególności zapisane w księgach wieczystych o następujących oznaczeniach: 1) G., t. VIII k. [...], G. t. [...] [...] - stały się własnością Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13, z późn. zm., dalej: "dekret o reformie rolnej"). Tak więc jeżeli nawet Skarb Państwa nie nabył prawa własności części nieruchomości władnącej dla istniejącej służebności gruntowej, na podstawie przejęcia majątku Powiatu Gnieźnieńskiej na mocy art. 32 ust. 2 ustawy o jednolitej władzy państwowej z 1950 r., to doszło do tego kilka lat wcześniej z mocy samego prawa w oparciu o dekret o reformie rolnej.

Jeżeli gruntów stanowiących nieruchomość władnącą nie nabył nigdy Powiat W., a następnie z chwilą jego likwidacji (jak i Powiatu [...] - po odrodzeniu się Państwa [...]), to teoretycznie dojść mogło do "nieużywania służebności" w latach 1893 r. - 1944 r. (rok wejścia w życie dekretu o reformie rolnej) lub 1950 r. (rok wejścia w życie ustawy o jednolitej władzy państwowej z 1950 r.).

Decyzją Wojewody z [...] grudnia 2007 r., znak [...], stwierdzono, że Skarb Państwa nabył z mocy art. 37a ust. 1 ustawy o PKP własność, a Spółka A prawo użytkowania wieczystego, względem nieruchomości stanowiącej działkę numer [...], arkusz mapy [...]. obręb G.. Powyższa decyzja jest ostateczna i pozostaje w obiegu prawnym.

Wnioskodawca pismem z [...] grudnia 2007 r. wystąpił do Starosty [...] z wnioskiem o ustalenie odszkodowania za działkę nr [...].

Wartość rynkową przedmiotowej działki ustalono w oparciu o sporządzony w sprawie operat szacunkowy z [...] lutego 2018 r. przez rzeczoznawcę majątkowego J. T.-W. na kwotę [...]zł.

Powyżej ukazany stan faktyczny Wojewoda ustalił na podstawie dokumentów zgromadzonych przede wszystkim w aktach "bliźniaczej" sprawy, zakończonej decyzją Wojewody z [...] lutego 2017 r., znak [...] Dokumenty te nie budziły wątpliwości Wojewody - gdzie część z nich stanowi dokumenty urzędowe wytworzone w XIX i XX wieku.

Organ odwoławczy wskazał, że jedyną okolicznością, co do której można mieć uzasadnione obawy, że nie została należycie dowiedziona, jest to, czy w istocie Powiat W. nabył od Cukrowni G., na mocy umowy z 1893 r., parcele o numerach: [...], [...], [...], [...] i [...]. Ta wątpliwość może wynikać bowiem z tego, że albo wskutek zaniedbania nie uporządkowano stanu prawnego ujawnionego w księgach wieczystych stanu prawnego tych nieruchomości albo też w przeszłości doszło do określonych zdarzeń (czynności prawnych), których nie zdołano odtworzyć. Niemniej w ocenie Wojewody historia wydarzeń, związanych z powstaniem [...] wieku, dowodzi, że Powiat [...] musiał nabyć jakieś grunty od Cukrowni G..

Wojewoda stwierdził, że przedmiotowa nieruchomość w myśl art. 37a ust. 1 u.p.k.p. została "wywłaszczona", a zarazem nie ziściła się negatywna przesłanka dla przyznania odszkodowania, określona w zdaniu drugim art. 37a ust. 7 u.k.p.k.p.

Zgodnie z art. 37a ust. 1 u.k.p.k.p. grunty wchodzące w skład linii kolejowych pozostające w dniu 28 lutego 2003 r. we władaniu Spółki A niestanowiące własności Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego lub Spółki A stają się z dniem [...] czerwca 2003 r. z mocy prawa własnością Skarbu Państwa za odszkodowaniem, z zastrzeżeniem ust. 7 powołanego przepisu prawnego. Odszkodowanie będzie ustalane i wypłacane według zasad i trybu określonych w przepisach o odszkodowaniach za wywłaszczone nieruchomości, na wniosek dotychczasowego właściciela gruntu, złożony w okresie od dnia 1 czerwca 2003 r. do dnia 31 grudnia 2007 r. Po upływie tego okresu roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje. Roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje również w przypadku, gdy grunt, o którym mowa w ust. 1, pozostawał do dnia 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym Spółki A lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat. Odszkodowanie wypłaca Spółka A

Posiadaczem samoistnym jest osoba, która rzeczą faktycznie włada jak właściciel. Stan faktyczny (posiadanie) często idzie w parze z tytułem prawnym do rzeczy (własność), jednak można być posiadaczem samoistnym, nie będąc równocześnie właścicielem rzeczy. Ważna jest sama wola władania rzeczą we własnym imieniu, a nie tytuł prawny do niej. Posiadanie samoistne może prowadzić do nabycia własności poprzez zasiedzenie rzeczy. Posiadanie samoistne zostało zdefiniowane w art. 336 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz. U. z 2018 r. poz. 155, z późn. zm., dalej: "k.c." lub "kodeks cywilny"). Nie można posiadać samoistnie rzeczy, jeżeli posiada się tytuł prawny stanowiący źródło posiadania zależnego. Posiadaczem zależnym rzeczy jest jej: dzierżawca, biorący w używanie, najemca (czyli podmiot mający tytuł obligacyjny), jak i użytkownik, wykonujący uprawnienia wynikające ze służebności osobistej, czy gruntowej (a zatem osoba, której przysługuje ograniczone prawo rzeczowe). Takie rozróżnienie pomiędzy posiadaniem samoistnym, a posiadaniem zależnym występowało także: 1) w art. 296 prawa rzeczowego, obowiązującego od 1 stycznia 1947 r. do 31 grudnia 1964 r.; 3) w § 862 i 872 ustawy z dnia 18 sierpnia 1896 r. - Burgerliches Gesetzbuch (Dziennik Ustaw Rzeszy z 1896 r., Nr 21, poz. 2321 z późn. zm., a następnie przekład urzędowy w Zbiorze Ustaw Ziem Zachodnich z 1923 r., tom X, dalej: "niemiecki kodeks cywilny" lub "BGB"), obowiązującej od 1 stycznia 1900 r. na ziemiach byłego zaboru pruskiego do 31 grudnia 1946 r. na tzw. Ziemiach Zachodnich Rzeczpospolitej Polskiej, przy czym w tym akcie posiadanie zależne określano mianem posiadania pośredniego; 3) w przepisach tytułu siódmego części pierwszej Landrechtu pruskiego, przy czym w tym ostatnim akcie "dzisiejszy" posiadacz zależny określany jest jako tzw. posiadacz niezupełny, zaś jego przeciwieństwem był posiadacz zupełny, będący co do zasady właścicielem nieruchomości.

Zgodnie z art. 336 k.c. posiadaczem samoistnym rzeczy jest ten kto rzeczą faktycznie włada jak właściciel. Natomiast posiadaczem zależnym jest ten, kto rzeczą faktycznie włada jak użytkownik, zastawnik, najemca, dzierżawca lub mający inne prawo, z którym łączy się określone władztwo nad cudzą rzeczą. W przypadku posiadania zależnego ustawodawca posługuje się szeroką listą praw podmiotowych, z którymi łączy się określone władztwo nad cudzą rzeczą

Skoro negatywną przesłanką dla przyznania odszkodowania z tytułu zdarzenia, o jakim mowa w art. 37a ust. 1 u.k.p.k.p. jest fakt posiadania samoistnego gruntu przez spółkę PKP lub jej poprzednika prawnego, to wymaga rozważenia, czy fakt posiadania samoistnego dotyczy poprzedników prawnych spółki PKP, ale w takim rozumieniu, jak to ocenia się przy zasiedzeniu nieruchomości (a zatem wszelkich poprzedników prawnych w zakresie wykonywanego w rozumieniu cywilistycznym posiadania samoistnego, którymi mogą być dowolne osoby fizyczne lub prawne), czy chodzi tutaj o poprzedników prawnych spółki w PKP w sensie dosłownym. Tymi poprzednikami byliby bowiem: 1) przedsiębiorstwo państwowe "[...]", działające w okresie od [...] listopada 1995 r. do [...] października 2000 r. na podstawie ustawy z dnia 6 lipca 1995 r. o przedsiębiorstwie państwowym "[...]" (Dz. U. z 1995 r. Nr 95, poz. 474), w okresie od [...] maja 1989 r. do [...] listopada 1995 r. na podstawie ustawy z dnia [...] kwietnia 1989 r. o przedsiębiorstwie państwowym "[...] Koleje Państwowe" (Dz. U. z 1989 r. Nr 26, poz. 138), w okresie od [...] grudnia 1960 r. do [...] maja 1989 r. na podstawie ustawy z dnia 2 grudnia 1960 r. o kolejach (Dz. U. z 1960 r. Nr 54, poz. 311), a od [...] września 1926 r. do [...] grudnia 1960 r. w oparciu o rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 września 1926 r. o utworzeniu przedsiębiorstwa "Polskie Koleje Państwowe" (Dz. U. z 1926 r. Nr 97, poz. 568), które od [...] lutego 1952 r., czyli wejścia w życie Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej uchwalonej przez Sejm Ustawodawczy w dniu 22 lipca 1952 r. (Dz. U. z 1952 r. Nr 33, poz. 232) do [...] lutego 1989 r., a zatem wejścia w życie ustawy z dnia 31 stycznia 1989 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny. (Dz. U. z 1989 r. Nr 3, poz. 11), powierzonym mieniem zarządzało w imieniu Skarbu Państwa w ramach jednolitego funduszu własności państwowej; 2) bezpośrednio Skarb Państwa, lecz poprzez Ministerstwo Komunikacji w okresie od [...] lutego 1919 r. do [...] stycznia 1921 r. na podstawie dekretu z dnia 7 lutego 1919 r. o przejściu kolei zbudowanych przez b. władze okupacyjne pod zarząd Ministerstwa Komunikacji (Dz. Pr. P. P. z 1919 r. Nr 14, poz. 155), zaś w okresie o [...] stycznia 1921 r. do [...] września 1926 r. Ministerstwo Kolei Żelaznych w oparciu o ustawę z dnia 14 grudnia 1920r. w sprawie przejęcia kolei, zbudowanych przez b. władze okupacyjne, pod zarząd Ministerstwa Kolei Żelaznych (Dz. U. z 1921 r. Nr 3, poz. 5), czyli jednostki których zadaniem było sprawowanie zarządu nad kolejami publicznymi.

W ocenie Wojewody, art. 37a ust. 7 zdanie trzecie u.k.p.k.p. należy interpretować ściśle. Wskazany przepis formułuje bowiem wyjątek od zasady słusznego odszkodowania za wywłaszczenie, unormowanej w art. 21 ust. 2 Konstytucji RP. W myśl ugruntowanej w polskiej kulturze prawnej zasady exceptiones non sunt extendendae, a zatem wyjątków nie należy interpretować rozszerzająco. Taki kierunek wykładni art. 37a ust. 7 zdanie trzecie u.k.p.k.p., zaproponował Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 16 grudnia 2010 r. (sygn. akt I OSK 263/10). Oznacza to, że negatywną przesłanką dla przyznania odszkodowania może być to, że posiadanie samoistne przez nieprzerwany okres 30 lat przysługiwało spółce PKP, a ewentualnie przedsiębiorstwu państwowemu [...], które z kolei w okresie zasady jednolitego funduszu własności państwowej realizowało uprawnienia właścicielskie Skarbu Państwa, a co najwyżej samemu Skarbowi Państwa, nim wskazane przedsiębiorstwo powstało. W art. 37a ust. 7 zd. trzecie mowa jest bowiem o poprzednikach prawnych spółki PKP, lecz w ujęciu organizacyjnym. Nie ma zatem podstaw by uznawać, z tego tylko powodu, iż negatywna przesłanka wiąże się ze stanem faktycznym, jakim jest posiadanie samoistne (zdefiniowane przez kodeks cywilny), że chodzi tutaj o poprzedników prawnych w zakresie posiadania samoistnego, prowadzącego do zasiedzenia. Poprzednikami prawnymi w zakresie posiadania samoistnego, w takim ujęciu jak to ocenia przy liczeniu upływu terminu prowadzącego do zasiedzenia, są bowiem wszelcy poprzedni posiadacze samoistni nieruchomości (E. Gniewek, Komentarz do art. 176 kodeksu cywilnego, Zakamycze 2001). Gdyby przyjąć taką interpretację, dopuszczalne byłoby doliczanie do 30 letniego okresu posiadania samoistnego spółki PKP, okresu posiadania nieruchomości przez - w niniejszym przypadku - Powiat W., a następnie Powiat G., łącznie w latach 1919-1949. Tymczasem ani Powiat W., ani Powiat G. nie są poprzednikami prawnymi spółki PKP, skoro przedmiotowa kolejka była kolejką powiatową, zarządzaną przez jednostkę samorządu terytorialnego. Takiej interpretacji powołanego art. 37a ust. 7 zdanie trzecie u.k.p.k.p. Wojewoda się sprzeciwił, gdyż byłaby ona nie do pogodzenia z treścią art. 21 ust. 2 Konstytucji RP, statuującą zasadę słusznego odszkodowania za wywłaszczenie. Jest bowiem oczywiste, że w takim ujęciu niemal zawsze "znalazłby się" okres 30 lat posiadania samoistnego, przez jakikolwiek podmiot prawa. Taki pogląd, że nie można uwzględniać okresu posiadania przez podmioty, które władały gruntem przed odzyskaniem przez Polskę niepodległości, zaprezentował także WSA w Poznaniu w wyroku z 3 lipca 2013 r., sygn. akt II SA/Po 422/13, zapadłym w granicach niniejszej sprawy.

Po drugie istotne jest to, czy art. 37a ust. 7 zdanie trzecie u.k.p.k.p. obejmuje okres 30 lat nieprzerwanego posiadania w czasie od [...] maja 1973 r. do [...] maja 2003 r., czy też ustawodawca miał tutaj na myśli jakikolwiek okres nieprzerwanego posiadania przez 30 lat, w czasie jednak gdy nieruchomość pozostawała we władaniu spółki PKP lub jej poprzedników prawnych. Zdaniem Wojewody dopuszczalna w tym miejscu jest interpretacja, iż negatywna przesłanka dla przyznania odszkodowania została zrealizowana, gdy spółka PKP lub jej poprzednicy prawni posiadali nieruchomość nieprzerwanie przez 30 lat jako posiadacze samoistni od 1919 r. (gdy zarząd nad kolejami objęło Ministerstwo Komunikacji) do [...] maja 2003 r. Nie wynika bowiem z treści art. 37a ust. 7 zdanie trzecie u.k.p.k.p., by ustawodawcy chodziło tutaj o okres ostatnich 30 lat poprzedzających datę 31 maja 2003 r. Taki też pogląd zaprezentował Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 21 września 2011 r. (sygn. I OSK 1671/10, a także WSA w Poznaniu w wyroku z 3 lipca 2013 r., sygn. akt II SA/Po 422/13, zapadłym w granicach niniejszej sprawy), przy czym za początkowy moment rozpoczęcia biegu samoistnego posiadania nieruchomości, uznał datę wejścia w życie rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 września 1926 r. o utworzeniu Przedsiębiorstwa "Polskie Koleje Państwowe" (Dz. U. z 1948 r. Nr 43, poz. 312).

Wysokość należnego odszkodowania ustala się, ze względu na art. 37a ust. 9 u.k.p.k.p., według stanu z dnia [...] czerwca 2003 r., przy czym nie uwzględnia się wzrostu jego wartości spowodowanego trwałymi nakładami poczynionymi po utracie władania gruntem przez dotychczasowego właściciela. Nadto uwzględnia się wartości z dnia, w którym następuje ustalenie odszkodowania. Ustalenie wysokości odszkodowania następuje na podstawie wiadomości specjalnych rzeczoznawcy majątkowego, który sporządza na potrzeby postępowania administracyjnego operat szacunkowy. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego odszkodowanie za utracone prawo własności musi być "słuszne". Jednym z mechanizmów służących zabezpieczeniu zasady "słusznego odszkodowania" jest tzw. "zasada korzyści" wywłaszczonego unormowana wart. 134 ust. 3 i 4 u.g.n.

Wojewoda uznał, iż jest zobowiązany do oceny operatu szacunkowego w zakresie formalnym, a także wartości dowodowej dokumentu.

Istota służebności gruntowej charakteryzuje się tym, że nieruchomość można obciążyć na rzecz właściciela innej nieruchomości (nieruchomości władnącej) prawem, którego treść polega na tym, że "właściciel nieruchomości władnącej może korzystać w oznaczonym zakresie z nieruchomości obciążonej" (art. 285 § 1 k.c.). Jest to więc ogólnie określone uprawnienie właściciela nieruchomości władnącej do czynnego korzystania z cudzej (obciążonej) nieruchomości. Równocześnie zaś właściciel (każdoczesny) nieruchomości obciążonej jest zobowiązany do znoszenia (pati) stanu uprawnionego korzystania z jego nieruchomości przez właściciela nieruchomości władnącej [A. Wąsiewicz (w:) System prawa cywilnego. Prawo własności i inne prawa rzeczowe Wrocław, s. 693],

Podkreślono, że ani Landrecht pruski, ani niemiecki kodeks cywilny nie przewidywały instytucji wygaśnięcia z mocy prawa służebności gruntowej ujawnionej w księdze wieczystej prowadzonej dla nieruchomości obciążonej. Taką możliwość wprowadził dopiero art. 128 § 1 prawa rzeczowego i wymagał dla ziszczenia się tego skutku upływu 20 lat jej niewykonywania.

Przyjęto, że "poprzednicy prawni" spółki PKP, tj. Powiat G., Powiat W., P. W. i nawet Cukrownia G., nie byli posiadaczami samoistnymi obszaru odpowiadającego działce numer [...], wydzielonej z nieruchomości obciążonej przedmiotową służebnością gruntową.

Przedmiotowa nieruchomość to część dawnego majątku V. K., który to majątek (grunt) obciążony został służebnością gruntową na rzecz gruntu zapisanego w księdze wieczystej G. t. [...] k. [...] (tj. nieruchomości władnącej). O tym, że ta służebność miała charakter gruntowej przesądza treść aktu notarialnego z [...] lutego 1885 r., a nadto zarządzenia z [...] października 1885 r.

Przedmiotowa służebność została, zgodnie z ówczesnymi przepisami, ujawniona w księdze wieczystej prowadzonej dla gruntów obciążonych G. t. [...] k. [...]. Przyjmując, że w okresie od 1893 r. do 1949 r. nie była ona używana, ponieważ właścicielem nieruchomości władnącej nie były: Powiat W., a po odrodzeniu się Rzeczpospolitej: Powiat W., a następnie Powiat G. (a zatem posiadające samodzielność organizacyjną - jednostki samorządu terytorialnego, będące podmiotami praw i obowiązków, które zarządzały samorządową kolejką dojazdową), nie mogła ona wygasnąć z mocy prawa wskutek nieużywania, gdyż takiej możliwości nie przewidywał ani Landrecht pruski, ani niemiecki kodeks cywilny.

Następnie te fragmenty dawnej nieruchomości władnącej w 1944 r. nabył Skarb Państwa na mocy dekretu o reformie rolnej. Wynika to z zaświadczeń wydanych na podstawie tego dekretu, którym jako dowodom urzędowym przysługuje domniemanie prawdziwości. Z kolei w 1949 r. kolejka, dotychczas samorządowa, została przejęta przez Skarb Państwa i włączona w struktury istniejącego od 1926 r. przedsiębiorstwa państwowego [...]. Od tego momentu dopiero poprzedniczka prawna spółki [...], w ścisłym rozumieniu, była w stanie w ogóle posiadać obszar odpowiadający dzisiejszej działce numer [...]. Jednak przedsiębiorstwo państwowe PKP, jakkolwiek było odrębną osobą prawną, to od momentu wejścia w życie Konstytucji PRL, czyli m.in. zasady jednolitego funduszu własności państwowej (art. 8), potwierdzonej przez art. 128 k.c., była podmiotem korzystającym z ustanowionej w 1885 r. służebności gruntowej. Z art. 128 § 1 i 2 k.c. wynikało, iż socjalistyczna własność ogólnonarodowa (państwowa) przysługuje niepodzielnie Państwu, zaś granicach swej zdolności prawnej państwowe osoby prawne wykonują w imieniu własnym, względem zarządzanych przez nie części mienia ogólnonarodowego uprawnienia płynące z własności państwowej. Skoro tereny wokół dworca "[...]." stanowiły od [...] września 1944 r. (tj. momentu wejścia w życie dekretu o reformie rolnej) własność Skarbu Państwa, to od późniejszego momentu przejęcia Gnieźnieńskiej i Wrzesińskiej Kolei Dojazdowej przez Skarb Państwa, przedsiębiorstwo państwowe PKP zarządzało, w imieniu Skarbu Państwa, tymi terenami. Tym samym we własnym imieniu wykonywało płynące z prawa własności Skarbu Państwa względem tych uprawnienia. Tym uprawnieniem było posiadanie zależne działki numer [...] w granicach ustalonych służebnością gruntową z 1885 r., ponieważ rzeczone grunty przy dworcu "[...]." to fragmenty dawnej nieruchomości władnącej. Nieruchomość ta zachowała status nieruchomości władnącej, mimo niewpisania jej w księgę wieczystą z wpisem odzwierciedlającym fakt, iż jest ona nieruchomością władnącą, ponieważ zezwalały na to poszczególne normy intertemporalne: 1)art. 187 ustawy wprowadzającej BGB w zakresie nieruchomości władnącej; 2) art. XXX ustawy wprowadzającej prawo rzeczowe; 3) art. XXXIX ustawy wprowadzającej kodeks cywilny. W rezultacie nie jest możliwe uznanie, że przedsiębiorstwo państwowe PKP posiadało obszar odpowiadający działce numer [...] jak posiadacz samoistny, skoro posiadało grunty Skarbu Państwa (jako zarządca) będące nieruchomością władnącą dla działki numer [...].

Wojewoda wskazał, że nie można jednak wykluczyć, że Powiat [...] nabył w 1893 r. od Cukrowni G. opisywane w decyzji parcele o powierzchni [...] ha pod: rozbudowę kolejki i budowę dworca "[...].". W rezultacie był on właścicielem tych fragmentów nieruchomości władnącej do czasu jego przekształcenia się w Powiat W., a następnie w Powiat G.. Jednak i w takim przypadku Skarb Państwa stał się właścicielem przedmiotowych gruntów z mocy prawa z dniem wejścia w życie ustawy o jednolitej władzy państwowej z 1950 r. W konsekwencji tymi terenami kolejowymi zarządzało także przedsiębiorstwo państwowe [...].

Przedsiębiorstwo państwowe [...] mogło wykonywać uprawnienia Skarbu Państwa wypływające z prawa własności przedmiotowej nieruchomości, ale z uwagi na art. 128 § 2 k.c. zgodnie z którym państwowe osoby prawne w granicach swojej zdolności prawnej wykonywały, w imieniu własnym, względem zarządzanych przez nie części mienia ogólnonarodowego, uprawnienia płynące z własności państwowej. Innymi słowy, przedsiębiorstwo państwowe [...] wykonywało zarząd lub zarząd i użytkowanie względem tych terenów.

Wykonując w stosunku do mienia państwowego, w stanie prawnym obowiązującym przed dniem 1 lutego 1989 r. uprawnienia właścicielskie przedsiębiorstwom państwowym służyło tylko prawo określone zarówno w doktrynie jak i orzecznictwie jako "zarząd", "zarząd operatywny" lub "zarząd i użytkowanie" (por. System prawa cywilnego, t. II, Wyd. Ossolineum 1977, s. 67 i nast.). Sposób wykonywania zarządu wydzielonych części mienia ogólnonarodowego (państwowego) określał art. 141 k.c.

Jak wyjaśnił to Sąd Najwyższy w orzeczeniu z 14 czerwca 1963 r., sygn. akt I C 336/63 (publ. OSNC 1964, nr 11, poz. 223), było to prawo swoiste, odmienne od znanych ustawodawstwu praw rzeczowych, w szczególności własności i ograniczonych praw rzeczowych. Powstawanie tego prawa oraz jego przenoszenie regulowały różne, często podustawowe akty prawne, na przykład uchwały Rady Ministrów. Przyjmowane bowiem było założenie, że obrót dokonuje się w obrębie jednolitej własności państwowej i nie wymaga to regulacji ustawowej. Najczęściej, jako prawną podstawę przekazywania mienia państwowego w zarząd i użytkowanie przedsiębiorstwom państwowym stanowiły przepisy art. 3 dekretu z 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych (Dz. U. z 1952 r. Nr 4, poz. 31) rozporządzenia Rady Ministrów o tej samej treści z 2 sierpnia 1949 r. (Dz. U. Nr 47, poz. 354). Powszechnie też przyjmowano, że prawo zarządu mieniem państwowym może powstać na mocy przepisów regulujących powstanie i funkcjonowanie określonej państwowej jednostki organizacyjnej. Pogląd taki był przyjmowany zarówno w doktrynie (por. Z. Truszkiewicz, Gospodarka gruntami i wywłaszczanie nieruchomości. Komentarz, wyd. Zakamycze 1995, s. 345) jak i w wyrokach NSA o sygn. akt I OSK 583/05 i I OSK 674/05. Podobnie Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały składu 7 sędziów z 16 listopada 1990 r., sygn. akt AZP 10/90, (publ. w OSNC 1991, nr 4, poz. 39) stwierdził, że "przekazywanie w drodze decyzji administracyjnej gruntów lokalnych "w zarząd" okręgowym dyrekcjom dróg publicznych jest zbędne i niecelowe, skoro wcześniej już uzyskały one prawo do pełnienia tego zarządu mocą ustawy o drogach publicznych".

Zdaniem Wojewody poprzednik prawny spółki [...], posiadając nieruchomość władnącą, będącą własnością Skarbu Państwa, mógł wykonywać uprawnienia wynikające z ustanowionej w 1885 r. służebności gruntowej. Nie była w tej mierze potrzebna jakakolwiek decyzja administracyjna, tym bardziej, że tego rodzaju formę oddawania nieruchomości w zarząd lub zarząd i użytkowanie wprowadziło dopiero rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 4 października 1958 r. w sprawie zasad i trybu przekazywania w ramach administracji państwowej przedsiębiorstw, instytucji oraz zakładów, nieruchomości i innych obiektów majątkowych (Dz. U. z 1958 r. Nr 67, poz. 332), a następnie rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 31 maja 1962 r. w sprawie przekazywania terenów w miastach i osiedlach (Dz. U. z 1962 r. Nr 35, poz. 159), wydane na podstawie art. 11 ust. 3 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. z 1961 r. Nr 32, poz. 159). Wcześniej nie było w systemie prawnym norm, na podstawie których teoretycznie miałaby zostać wydana jakakolwiek decyzja potwierdzająca ów fakt. Dlatego Wojewoda uznał, że faktyczne objęcie gruntów Skarbu Państwa w posiadanie, przez poprzednika prawnego spółki PKP, było równoznaczne z tym, że doszło do ustanowienia zarządu, a tym samym zgodnie z art. 128 § 2 k.c., korzystania z uprawnień wynikających ze służebności gruntowej z 1885 r.

Na podstawie art. 37a ust. 1 u.k.p.k.p., Spółka A stała się użytkownikiem wieczystym gruntów, które dotychczas były obciążone służebnością gruntową. W efekcie doszło do konfuzji w rozumieniu art. 247 k.c., gdyż ten sam podmiot posiadał dwa prawa rzeczowe: prawo użytkowania wieczystego oraz ograniczone prawo rzeczowe, gdzie pierwsze z nich ma zakres szerszy od drugiego. Nabyte prawo użytkowania wieczystego pochłonęło uprawnienia wynikające z XIX-wiecznej służebności gruntowej.

Organ odwoławczy uznał, iż operat szacunkowy biegłej J. T.-W. jest wiarygodny i może stanowić podstawę ustalenia wartości rynkowej nieruchomości, według zasad wynikających z art. 130 ust. 1 u.g.n. w zw. z art. 37a ust. 7 u.k.p.k.p.

Wymagania formalne jakie powinien spełniać operat szacunkowy wyznaczają normy prawne zawarte w przepisach rozdziału 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 21 września 2004 r. w sprawie wyceny nieruchomości i sporządzania operatu szacunkowego (Dz. U. Nr 207, poz. 2109 z późn. zm.). Zdaniem Wojewody przedmiotowy operat szacunkowy zawiera te elementy formalne, których łączne współwystępowanie pozwala przyjąć jego przydatność dla celów dowodowych.

Analiza operatu szacunkowego wskazuje, iż wycenę oparto na metodzie zgodnej z art. 154 ust. 1 u.g.n. i przy uwzględnieniu takich nieruchomości, które obiektywnie uznać można za podobne. Z tych względów Wojewoda operatowi szacunkowemu autorstwa J. T.-W. przyznał wartość dowodową dla celów niniejszego postępowania administracyjnego.

Odnosząc się do zarzutów zawartych przez spółkę PKP w odwołaniu, Wojewoda stwierdził, że są one nieuzasadnione. Za chybione w szczególności uznano zarzuty naruszenia przepisom ustawy o komercjalizacji PKP. W ocenie organu II instancji spełnione zostały przesłanki ustalenia odszkodowania na rzecz M. Z.. Organ szczegółowo wyjaśnił, jaka winna być prawidłowa interpretacja kwestii samoistnego posiadania oraz faktycznego władania nieruchomością.

Niezrozumiały dla organu odwoławczego jest zarzut błędnego ustalenia wysokości odszkodowania według stanu nieruchomości na dzień wydania decyzji wywłaszczeniowej (30 czerwca 2016 r.), ponieważ stan nieruchomości uwzględniono (zgodnie ze stanowiskiem strony) na dzień 1 czerwca 2003 r.

Organ II instancji nie dopatrzył się również naruszenia art. 10 ust. 1 k.p.a. W ocenie Wojewody strona była informowana o stanie sprawy, w szczególności otrzymała możliwość zapoznania się z aktami i wypowiedzenia co do zgromadzonych w nich dowodów, po zakończeniu postępowania przed organem I instancji, a przed wydaniem decyzji administracyjnej.

Na marginesie wskazano, że w "bliźniaczej" sprawie, dotyczącej ustalenia i wypłaty odszkodowania za grunty, stanowiące część dawnego majątku V. K. i jego żony M. K., opartej na niemal identycznym stanie faktycznym, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z 31 sierpnia 2017 r., sygn. akt IV SA/Po 335/17, oddalił skargę spółki [...] przyznając rację Wojewodzie, który orzekł o utrzymaniu w mocy decyzji Starosty [...], orzekającej o ustaleniu i wypłacie odszkodowania na rzecz wnioskodawców.

Skargę na powyższą decyzję w ustawowym terminie wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu PKP S.A. Oddział Gospodarowania Nieruchomościami w P. wnosząc o jej uchylenie w całości i zasądzenie od organu na rzecz skarżącej kosztów postępowania.

Zaskarżonej decyzji zarzucono:

I. Naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy:

1. art. 6 k.p.a. poprzez nieprawidłowe ustalenie normy prawnej wynikającej z art. 37a ust. 7 u.k.p.k.p. mającej istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy,

2. art. 7, 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a. polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego wbrew ciążącemu na organie II instancji na mocy art. 77 § 1 k.p.a. obowiązkowi w tym zakresie w szczególności poprzez:

- niezebranie i nie wyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności faktycznych sprawy niezbędnych do wydania decyzji,

- niedokonanie przez Wojewodę wszechstronnej oceny materiału dowodowego w szczególności błędne przyjęcie że skarżąca nie posiadała samoistnie nieruchomości przez 30 lat,

- błędną ocenę dowodów i faktów dotyczących przedmiotowej sprawy,

- nie zgromadzenie kompletnego materiału dowodowego i nie zweryfikowanie okoliczności podniesionych przez skarżącą w odwołaniu i w konsekwencji niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz sporządzenie uzasadnienia niezgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a.

3. art. 107 § 2 k.p.a. poprzez nierozpoznanie wszystkich zarzutów podniesionych w odwołaniu oraz niewskazanie podstaw prawnych rozstrzygnięcia,

4. art. 8 i 107 § 3 k.p.a. przez nienależyte uzasadnienie zaskarżonej decyzji z uwagi na zawarcie w nim zbyt ogólnych stwierdzeń i nie odniesienie się do zarzutów podniesionych w odwołaniu, co uniemożliwia dokonanie kontroli zaskarżonej decyzji, w szczególności niewyjaśnienie które fakty Wojewoda uznał za udowodnione, dowody na których oparł rozstrzygnięcie oraz dlaczego innym dowodom odmówił wiarygodności,

5. art. 9 i 10 ust. 1 k.p.a. poprzez zaniechanie informowania strony postępowania o stanie faktycznym i prawnym sprawy oraz nie dopuszczenie strony do czynnego udziału w toczącym się postępowanie, choćby poprzez zaniechanie doręczenia stronie opinii biegłego szacującej wysokość odszkodowania za wywłaszczenie, a tym samym uniemożliwienia stronie zaskarżenia w/w wyceny.

II. Naruszenie przepisu prawa materialnego:

1.naruszenie art. 37a ust. 1 w zw. z ust. 7 zd. 1 u.k.p.k.p. poprzez ich zastosowanie w sytuacji, gdy nie wystąpiły ku temu ustawowe przesłanki polegające na przyjęciu, iż w okolicznościach przedmiotowej sprawy zostały spełnione przesłanki ustalenia i wypłacenia odszkodowania.

2.naruszenie art. 37a ust. 7 zd. 3 u.k.p.k.p. poprzez przyjęcie, że sporna działka nie pozostawała do dnia [...] maja 2003r. nieprzerwanie w posiadaniu samoistnym Spółki A przez okres 30 lat, jak również nieuwzględnienia faktycznego władania nieruchomością jak właściciel przez skarżącą od niemal 1875 roku i braku doliczenia okresu posiadania poprzednika prawnego.

3. art. 37a ust. 9 u.k.p.k.p. w zw. z art. 130 ust. 1 u.g.n., poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na ustaleniu wysokości odszkodowania za wywłaszczenia według stanu na dzień wydania decyzji wywłaszczeniowej (tj. na dzień [...] czerwca 2016r.) w sytuacji, gdy wysokość tego odszkodowania winna zostać ustalona wg stanu gruntu na dzień 1 czerwca 2003r.,

4. art. 134 ust. 1 i art. 135 ust. 1 i 2 u.g.n. w zw. z art. 37a ust. 7 i 9 u.k.p.k.p. poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że podstawą ustalania wysokości odszkodowania stanowi wartość rynkowa nieruchomości (gruntu), w sytuacji gdy z uwagi na rodzaj charakter wywłaszczanej nieruchomości biegły winien określić jej wartość odtworzeniową i to oddzielnie dla gruntu i oddzielnie do pozostałych części składowych.

W uzasadnieniu skargi zarzucono, że Wojewoda błędnie przyjął iż skarżąca nie posiadała przedmiotowej nieruchomości przez 30 lat. Zdaniem skarżącej fakt pozostawania nieruchomości do dnia [...] maja 2003 r. nieprzerwanie w posiadaniu samoistnym poprzednika prawnego Spółki A., tj. przez okres 30 lat, jest bezsporny. [...] faktycznie władała nieruchomością jak właściciel od 1875 roku. Obecna Spółka A istnieje nieprzerwanie od 1920 r.

Negatywna przesłanka dla przyznania odszkodowania została zrealizowana, gdyż spółka [...] lub jej poprzednicy prawni posiadali nieruchomość nieprzerwanie przez 30 lat jako posiadacze samoistni od 1919 r. do [...] maja 2003 r. Z przepisów ustawy nie wynika, że ustawodawcy chodziło o okres 30 lat poprzedzających datę [...] maja 2003 r. przy doliczenie okresu poprzedników prawnych. Zatem PKP posiadało tą nieruchomość znacznie dłużej. W tej sprawie nie przeprowadzono postępowania dowodowego na okoliczność władania przedmiotowym gruntem przez Spółka A. przez 30 lat. Wykazanie posiadania samoistnego przez 30 lat musi być jednoznaczne i niebudzące wątpliwości, gdyż ustawodawca łączy z tą okolicznością utratę prawa do odszkodowania. Organ pierwszej instancji nie wyjaśnił w sposób nie budzący wątpliwości kiedy doszło do faktycznego zajęcia spornej nieruchomości przez poprzednika prawnego Spółki A mógł on objąć przedmiotowy grunt w posiadanie już w dniu [...] września 1926 r., tj. z momentem wejścia w życie rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 września 1926 r. o utworzeniu przedsiębiorstwa "Polskie Koleje Państwowe" (Dz U. z 1948 r., Nr 43, poz. 312).

Decyzja ustalająca wysokość odszkodowania należy do decyzji uznaniowych, które wymagają wnikliwego i logicznego uzasadnienia (wyrok NSA z dnia 19 lipca 1982 r., sygn. II SA 883/82). Czynienie podstawą ustaleń opinii biegłego szacującego wysokość odszkodowania za wywłaszczenia, która nie została doręczona stronie, a tym samym uniemożliwienie stronie zgłoszenia zastrzeżeń, stanowi naruszenie reguł procedury zawartych w art. 7, 75 § 1, art. 77 §1, art. 80 k.p.a. (wyrok WSA w Poznaniu z 23.10.2007 r. II SA/Po 351/07).

Zdaniem skarżącej zaniechanie przez organ doręczenia jej opinii biegłego szacującego wysokość odszkodowania za wywłaszczenia, uniemożliwiło jej wypowiedzenie się co do jej treści. Organ w ramach toczącego się postępowania, zawiadomił stronę jednie o wszczęciu postępowania w sprawie i o jego zakończeniu. Zaniechując informowania strony o każdej czynności jaka w sprawie była wykonana, w szczególności o czynnościach dowodowych organ dopuścił się istotnego naruszenia przepisów postępowania uzasadniających uchylenie wydanej decyzji.

Odnosząc się do naruszenia przepisów prawa materialnego zaznaczono, iż zarzuty zawarte w odwołaniu nadal pozostają zasadne. Skarżąca wykazała, że od 1875 r. przedmiotowa nieruchomość była użytkowana nieprzerwanie przez Spółkę A i jej poprzedników prawnych, bowiem na działce tej przebiegała linia kolejowa relacji [...]. Wobec powyższego Spółka A była do dnia [...] maja 2003 r. samoistnym posiadaczem przedmiotowej nieruchomości, ponieważ korzystała z niej począwszy od lat 70-tych XIX wieku nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat. Dlatego z uwagi na powyższe roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje. Podkreślono, że skarżącą chroni także domniemanie posiadania samoistnego mające swą podstawę w art. 339 k.c. Zgodnie, z tym przepisem ten, kto faktycznie włada rzeczą jest posiadaczem samoistnym. Tym samym to na wnioskodawcy, który domaga się przyznania od Spółki A. odszkodowania ciąży obowiązek wykazania, że tego posiadania nie było, a co w niniejszej sprawie w rezultacie nie zostało uczynione. Skarżąca zarzuciła, że całkowicie błędne jest stanowisko polegające na przyjęciu, że ustanowienie służebność gruntowej na rzecz Cukrowni G. wyklucza uznanie Spółki A jako posiadacza samoistnego gruntu. Przyjęcie nawet, iż początkiem [...] jest dzień [...] września 1926 r. kiedy to weszło w życie rozporządzenie Prezydenta RP z dnia [...] września 1926r. o utworzeniu przedsiębiorstwa [...] Koleje Państwowe (Dz. U. z 1948 r., nr 43, poz. 312), nie stanowi to dowodu na to, że nowe utworzone przedsiębiorstwo było następcą prawnym jakiejkolwiek osoby prawnej, zaś istnienie służebności gruntowej na rzecz Cukrowni [...] w żaden sposób nie ograniczyło praw [...] Kolei Państwowych, które stanowiły odrębną od Cukrowni osobę prawną z różnym zakresem praw i obowiązków. Z chwilą gdy tory kolejowe zostały przejęte przez poprzedników prawnych Spółki A i użytkowane w zakresie prowadzonego ruchu kolejowego nie sposób przyjąć, aby posiadanie Spółki A nie było posiadaniem samoistnym, a cel, któremu służyć miała służebność pozostał już osiągnięty.

W art. 2 ust. 2 u.k.p.k.p. postanowiono, że Spółka A wstępuje we wszystkie stosunki prawne, których podmiotem było PKP, bez względu na charakter tych stosunków.

Odnosząc się do wysokości odszkodowania skarżąca wskazała, że art. 37a ust. 9 u.k.p.k.p. stanowi, iż "podstawę do ustalenia wysokości odszkodowania stanowi wartość gruntu według stanu z dnia [...] czerwca 2003 r., przy czym nie uwzględnia się wzrostu jego wartości spowodowanego trwałymi nakładami poczynionymi po utracie władania gruntem przez dotychczasowego właściciela". Zgodnie z art. 130 ust. 1 u.g.n. "wysokość odszkodowania ustala się według stanu, przeznaczenia i wartości, wywłaszczonej nieruchomości w dniu wydania decyzji o wywłaszczeniu. W przypadku gdy starosta, wykonujący zadanie z zakresu administracji rządowej, wydaje odrębną decyzję o odszkodowaniu, wysokość odszkodowania ustala się według stanu i przeznaczenia nieruchomości w dniu pozbawienia lub ograniczenia praw, a w przypadkach, o których mowa w art. 98 ust. 3 i art. 106 ust. 1, według stanu i przeznaczenia nieruchomości odpowiednio w dniu wydania decyzji o podziale lub podjęcia uchwały o przystąpieniu do scalenia i podziału oraz jej wartości w dniu wydania decyzji o odszkodowaniu. Przepis art. 134 stosuje się odpowiednio". Zatem zdaniem skarżącej organy dokonały błędnej wykładni i niewłaściwie zastosowały w/w przepisy prawa, ustalając wysokości odszkodowania za wywłaszczenia według stanu na dzień wydania decyzji wywłaszczeniowej (tj. na dzień [...] czerwca 2016r.). Z wyżej cytowanego przepisu ustawy o komercjalizacji i restrukturyzacji przedsiębiorstwa państwowego [...] wynika, że wysokość odszkodowania za wywłaszczenie winna zostać ustalona wg stanu gruntu na dzień [...] czerwca 2003r Przepis ten jest przepisem lex specialis w stosunku do przepisów ustawy o gospodarce nieruchomościami. Zatem zastosowano niewłaściwą podstawę prawną, a Wojewoda nie odniósł się do tego zarzutu w uzasadnieniu swej decyzji.

Zgodnie z art. 134 ust. u.g.n. "Podstawę ustalenia wysokości odszkodowania stanowi, z zastrzeżeniem art. 135, wartość rynkowa nieruchomości". W myśl art.135 u.g.n. "Jeżeli ze względu na rodzaj nieruchomości nie można określić jej wartość rynkowej, gdyż tego rodzaju nieruchomości nie występują w obrocie, określa się wartość odtworzeniową. Przy określaniu wartości odtworzeniowej nieruchomości oddzielnie określa się wartość gruntu i oddzielnie wartość jego części składowych. W świetle art. 37a ust. 9 u.k.p.k.p. błędnie przyjęto, że podstawą ustalenia wysokości odszkodowania stanowi wartość rynkowa nieruchomości, gdy z uwagi na rodzaj wywłaszczanej nieruchomość, biegły winien określić jej wartość odtworzeniową. Nie jest bowiem możliwe - jak dokonał tego biegły, a co zaaprobował Wojewoda - zastosowanie do wyceny nieruchomości metody porównawczej, gdyż brak jest nieruchomości mogących stanowić podstawę do porównania.

Wojewoda w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie podtrzymując swą dotychczasową argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

W niniejszej sprawie Sąd stwierdził, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co wynika z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2017 r. poz. 2188 ze zm.). Oznacza to, że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302, zwana dalej "p.p.s.a."). Stosownie do tego przepisu sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

W myśl art. 145 § 1 p.p.s.a. w przypadku, gdy sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem.

Nie ulega więc wątpliwości, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Przy tym z mocy art. 134 § 1 p.p.s.a. tejże kontroli legalności sąd dokonuje także z urzędu, nie będąc związany zarzutami i wnioskami powołaną podstawą prawną.

Przedmiotem niniejszego postępowania sądowoadministracyjnego jest ocena prawidłowości decyzji Wojewody z [...] czerwca 2018 r. nr [...] utrzymującej w mocy decyzję Starosty [...] z [...] kwietnia 2018r. nr [...] przyznającą M. Z. odszkodowanie za nieruchomość położoną w G. przy ul. [...], oznaczoną w ewidencji gruntów : obręb G. , ark. mapy 93, dz. nr [...] o pow.[...] ha, zapisaną w księdze wieczystej [...] (poprzednio [...]) prowadzonej przez Sąd Rejonowy w G., stanowiącej grunt wchodzący w skład linii kolejowej.

Materialnoprawną podstawę wydania kontrolowanej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia [...] września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego" [...]" (t.j. Dz. U. z 2014 r. poz. 1160 ze zm., dalej u.k.p.k.p.).Zastosowanie znalazły także przepisy ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. gospodarce nieruchomościami (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 121 ze zm., dalej u.g.n.)

Stosownie do art. 37a ust. 1 ust. 1 u.k.p.k.p., grunty wchodzące w skład linii kolejowych pozostające w dniu [...] lutego 2003 r. we władaniu Spółki A niestanowiące własności Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego lub Spółki A stają się z dniem [...] czerwca 2003 r. z mocy prawa własnością Skarbu Państwa za odszkodowaniem, z zastrzeżeniem ust. 7. Wspomniany art. 37a ust. 7 u.k.p.k.p. stanowi, że odszkodowanie, o którym mowa w ust. 1, będzie ustalane i wypłacane według zasad i trybu określonych w przepisach o odszkodowaniach za wywłaszczone nieruchomości, na wniosek dotychczasowego właściciela gruntu, złożony w okresie od dnia [...] czerwca 2003 r. do dnia [...] grudnia 2007 r. Po upływie tego okresu roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje. Roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje również w przypadku, gdy grunt, o którym mowa w ust. 1, pozostawał do dnia [...] maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym Spółki A lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat.

Z powyższego uregulowania wynika, że odszkodowanie za uwłaszczone w trybie art. 37a ust. 1 u.k.p.k.p. grunty przysługuje w wypadku łącznego spełnienia dwóch warunków: wniosek o odszkodowanie został złożony pomiędzy dniem [...] czerwca 2003 r. a dniem [...] grudnia 2007 r. i jednocześnie dany grunt nie pozostawał do dnia [...] maja 2003 r. w samoistnym posiadaniu Spółki A lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez trzydzieści lat.

Wskazane w art. 37a ust. 7 u.k.p.k.p. wyjątki od zasady przyznania odszkodowania należy interpretować ściśle. W przepisie tym chodzi o grunt wchodzący w skład linii kolejowych pozostający w dniu 28 lutego 2003 r. we władaniu Spółki A., nie stanowiący własności Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego lub Spółki A Jeśli taki grunt pozostawał do dnia [...] maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym Spółki A lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat, roszczenie odszkodowawcze nie przysługuje. Nie ma przy tym znaczenia, kto w okresie 30 - letniego samoistnego posiadania przez Spółkę A i jej poprzedników prawnych był właścicielem gruntu. (tak NSA w wyroku z dnia 16.12.2010r. o sygn.. I OSK 263/10, publ. Lex nr 1081014)

Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę miał na uwadze, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 6 listopada 2013 r. sygn. akt IV SA/Po 403/13 uchylił poprzednią Wojewody z dnia z dnia [...] lutego 2013 r. nr [...] uchylającą decyzję Starosty [...] przyznającą wnioskodawcom odszkodowanie. Tak więc zarówno organy administracji rozpoznając ponownie niniejszą sprawę, jak i Sąd orzekający w niniejszym postępowaniu, na podstawie art. 153 p.p.s.a. pozostawały związane oceną prawną oraz wskazaniami co do dalszego postępowania, wyrażonymi w powyżej opisanym wyroku WSA.

Zgodnie z art. 153 p.p.s.a., ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia. Przez ocenę prawną należy rozumieć sąd o prawnej wartości sprawy. Ocena prawna może dotyczyć stanu faktycznego, wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego, prawidłowości korzystania z uznania administracyjnego oraz kwestii zastosowania określonego przepisu prawa jako podstawy do wydania decyzji. Wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencję oceny prawnej. Dotyczą one sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych i wskazanie kierunku, w którym winno zmierzać przyszłe postępowanie (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2012 r., s. 397 uw. 1, 2; M. Jagielska, J. Jagielski, R. Stankiewicz, w: red. R. Hauser, M. Wierzbowski, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2011 r., s. 544, Nb 1-3).

Artykuł 153 p.p.s.a. ma charakter bezwzględnie obowiązujący, co oznacza, że ani organ administracji publicznej, ani sąd, orzekając ponownie w tej samej sprawie, nie mogą nie uwzględnić oceny prawnej i wskazań wyrażonych wcześniej w orzeczeniu sądu, gdyż są nimi związane. Nieprzestrzeganie tego przepisu w istocie podważałoby obowiązującą w demokratycznym państwie prawnym zasadę sądowej kontroli nad aktami i czynnościami organów administracji i prowadziło do niespójności działania systemu władzy publicznej. Związanie oceną prawną wyrażoną w wyroku (uzasadnieniu orzeczenia) oraz wynikającymi z niej wskazaniami co do dalszego postępowania oznacza, że organ nie może formułować nowych ocen prawnych, sprzecznych z wyrażonym wcześniej poglądem, lecz obowiązany jest do podporządkowania się jemu w pełnym zakresie oraz konsekwentnego reagowania w razie stwierdzenia braku zastosowania się do wskazań w zakresie dalszego postępowania przed organem administracji publicznej (wyrok NSA z: 30.7.2009 r., II FSK 451/08, Lex nr 526493; 23.9.2009 r., I FSK 494/09, Lex nr 594010; 13.7.2010 r., I GSK 940/09, Lex nr 594756; wyrok WSA we Wrocławiu z 14.1.2010 r., I SA/Wr 1591/09, Lex nr 559604). Wyrażenie przez sąd w prawomocnym wyroku uchylającym kwestionowane orzeczenie oceny prawnej oraz wskazań co do dalszego postępowania determinuje zatem zakres sądowej kontroli legalności orzeczenia wydanego w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy przez organy administracji publicznej. Kwestia, czy po ponownym rozpatrzeniu sprawy organ podporządkował się wskazaniom sądu i jego ocenie prawnej stanowi główne kryterium kontroli poprawności nowo wydanego rozstrzygnięcia (por. wyrok NSA z dnia 20 kwietnia 2011 r., sygn. akt II OSK 729/10; http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W takiej sytuacji sąd administracyjny jedynie weryfikuje sposób wywiązania się organów ze skierowanych do nich wskazań, nie wnika on natomiast w materię objętą zakresem wcześniejszych ocen (wyrok NSA z dnia 21.4.2010 r., II FSK 2129/08, Lex nr 596261).

Co do zasady więc kontrola Sądu w rozpoznawanej sprawie ograniczała się do oceny ustaleń Wojewody dotyczących okoliczności, iż przedmiotowy grunt nie pozostawał do dnia 31 maja 2003 r. w samoistnym posiadaniu [...] lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez trzydzieści lat, a także oceny prawidłowości ustalenia wysokości odszkodowania.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu we wspomnianym już wyroku z dnia 6 listopada 2013 r. sygn. akt IV SA/Po 403/13 przyjął, że spełnione zostały pozytywne przesłanki ustalenia i wypłaty odszkodowania. Wskazał, że przedmiotowa działka pozostawała w dniu [...] lutego 2003 r. we władaniu Spółki A nie stanowiła w tej dacie własności Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego lub Spółki A co zostało potwierdzone ostateczną decyzją Wojewody z dnia [...] grudnia 2007 r. Powyższą decyzją potwierdzony został fakt nabycia przez Skarb Państwa, z mocy prawa z dniem [...] czerwca 2003 r. prawa własności gruntu wchodzącego w skład linii kolejowej.

Ponadto wniosek o odszkodowania został złożony [...] grudnia 2007 r., a więc w zakreślonym przez przepisy prawa terminie.

Wobec powyższego zasadnicze znaczenie w przedmiotowej sprawie miało ustalenie, czy spełniona została negatywna przesłanka określona w art. 37a ust. 7 zd. trzecie u.k.p.k.p., a więc Spółka A i jej prawni poprzednicy posiadali nieruchomość samoistnie przez okres przynajmniej trzydziestu lat przed dniem [...] maja 2003r., a także, czy posiadanie to nie zostało przerwane. Sąd sprawie o sygn. IV SA/Po 403/13 wskazał, że ani w analizowanym przepisie, ani w pozostałych przepisach ustawy o restrukturyzacji PKP, jak również w przepisach do których odsyła art. 2 ust. 6 u.k.p.k.p., nie została zawarta definicja posiadania samoistnego. Należy zatem przyjąć - zgodnie zresztą ze stanowiskiem, prezentowanym w sprawie przez organy administracji publicznej, że pojęcie posiadania samoistnego należy rozumieć w taki sposób, w jaki reguluje je prawo cywilne (zob. wyroki Wojewódzkich Sądów Administracyjnych: w Poznaniu, z dnia 17 marca 2011r., sygn. akt IV SA/Po 944/10; w Krakowie, z dnia 24 lutego 2011r, sygn. akt II SA/Kr 1311/10; w Gdańsku, z dnia 23 października 2008r., sygn. akt II SA/Gd 543/08, publ. CBOSA). Posiadanie zatem - zgodnie z art. 336 k.c. może być samoistne, wówczas posiadaczem jest ten, kto rzeczą faktycznie włada jak właściciel, bądź też zależne - jeżeli posiadacz włada rzeczą jak użytkownik, zastawnik, najemca, dzierżawca lub mający inne prawo, z którym łączy się określone władztwo nad cudzą rzeczą. Wypada również zastrzec, że w myśl art. 337 k.c., posiadacz samoistny nie traci posiadania przez to, że oddaje drugiemu rzecz w posiadanie zależne. Od posiadacza odróżnić należy również dzierżyciela, którym stosownie do art. 338 k.c. jest ten, kto rzeczą faktycznie włada za kogo innego. W świetle art. 37a ust. 7 zd. 3 u.k.p.k.p. roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje wówczas, gdy nieprzerwane, trzydziestoletnie posiadanie było posiadaniem samoistnym. A contrario należy więc wskazać, że nie stanowi negatywnej przesłanki ustalenia odszkodowania posiadanie zależne nieruchomości przez PKP, ani też jej dzierżenie. Dodatkowo Sąd uzupełnił swe wywody o dwa domniemania, wynikające z przepisów prawa cywilnego. Zgodnie z art. 339 k.c. domniemywa się, że ten, kto rzeczą faktycznie włada, jest posiadaczem samoistnym. Natomiast art. 340 k.c. nakazuje domniemywać ciągłość posiadania, zastrzegając, że niemożność posiadania wywołana przez przeszkodę przemijającą nie przerywa posiadania.

Sąd w przywołanym wyroku wiążąco przesądził, że dla realizacji negatywnej przesłanki ustalenia odszkodowania, o której mowa w art. 37a ust. 7 zd. 3 u.k.p.k.p., konieczne jest, aby w okresie trzydziestu lat, poprzedzającym dzień [...] maja 2003 r. - czyli od dnia [...] maja 1973 r., dana nieruchomość znajdowała się w tak właśnie rozumianym, samoistnym posiadaniu Spółki A. lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez trzydzieści lat. Okolicznością powszechnie znaną jest, że podmiot o nazwie [...] powstał [...] stycznia 2001 r. w wyniku komercjalizacji przedsiębiorstwa państwowego [...]. Dopiero zatem od tego dnia mógł być posiadaczem nieruchomości. Dla spełnienia negatywnej przesłanki ustalenia odszkodowania konieczne zatem jest, aby nieruchomość znajdowała się w samoistnym posiadaniu poprzedników prawnych Spółki A

Wyjaśniono, że posiadanie występuje przy równoczesnym istnieniu fizycznego elementu władania rzeczą, określanego jako corpus possessionis, oraz psychicznego elementu animus rem sibi habendi, rozumianego jako zamiar władania rzeczą dla siebie (por. J. Ignatowicz (w:) Kodeks cywilny. Komentarz, t. 1, red. J. Ignatowicz, Warszawa 1972, s. 768-769; A. Kunicki (w:) System..., s. 830; E. Skowrońska-Bocian (w:) Kodeks cywilny. Komentarz, red. K. Pietrzykowski, t. I, Warszawa 1999, s. 681). Nie budzi szczególnych wątpliwości interpretacyjnych element "władania rzeczą" (corpus). Bez wątpienia chodzi tu o dostrzegalny fakt fizycznego władztwa nad rzeczą, "zatrzymania" rzeczy, jej "używania", "korzystania"(zob. Komentarz do art. 336 Kodeksu cywilnego, Lex). Drugim współwystępującym, niezbędnym elementem cywilistycznej konstrukcji posiadania, jest psychiczny czynnik zamiaru władania ("zawładnięcia") rzeczą dla siebie (animus rem sibi habendi). Wymaga to szczególnego podkreślenia w przypadku posiadania niepopartego tytułem prawnym, który mógłby wynikać z nawiązanego stosunku prawnego, w przypadku posiadania "bezprawnego". Zatem zamiar władania rzeczą "dla siebie" rozstrzyga o posiadaniu w rozumieniu art. 336 k.c. Teoretycznie decyduje tutaj wewnętrzna, subiektywna wola posiadania. W praktyce należy też dążyć do jej uszanowania. Wobec trudności dowodowych można i trzeba kierować się według zamanifestowanych na zewnątrz przejawów władania rzeczą. Przejawia się ona przecież w postępowaniu posiadacza wobec otoczenia (por. J. Ignatowicz (w:) Kodeks..., s. 769).

Zatem przepisy kodeksu cywilnego dla przyjęcia posiadania samoistnego wymagają jedynie, aby posiadacz władał i chciał władać rzeczą jak właściciel. Podkreślono, że nie uzależniają one charakteru posiadania od dobrej bądź złej wiary posiadacza. Co więcej, z przepisów art. 172 § 1 k.c., zakładającego możliwość zasiedzenia nieruchomości również przez posiadacza w złej wierze, czy art. 342 k.c., zakazującego naruszenia posiadania nawet wówczas, gdy posiadacz jest w złej wierze wynika, że kwestia dobrej albo złej wiary pozostaje bez wpływu na samoistność posiadania. Zaznaczono, że samoistny posiadacz rzeczy w złej wierze, który w czasie biegu zasiedzenia zwraca się do właściciela lub innej osoby, którą uważa za właściciela, z ofertą nabycia własności tej rzeczy w drodze umowy, nie pozbawia swego posiadania przymiotów samoistności, chyba że z innych okoliczności wynika, iż rezygnuje z samodzielnego i niezależnego od woli innej osoby władania rzeczą (tak Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 28 kwietnia 1999r., sygn. akt l CKN 430/98, OSNC 1999, zeszyt 1, póz. 198). W ocenie Sądu orzekającego w sprawie o sygn. IV SA/Po 563/14 PKP S.A. bądź jej poprzednik prawny będzie posiadaczem samoistnym w rozumieniu art. 37a ust. 7 zdanie trzecie u.k.p.k.p. nie tylko wówczas, gdy skarżąca nie wiedziała i nie mogła wiedzieć, że nie jest właścicielem, czyli w wypadku dobrej wiary, ale również wtedy, kiedy miała świadomość, że prawo własności jej nie przysługuje, albo z łatwością mogła się o tym dowiedzieć, a więc była w złej wierze. Zbieżny pogląd prezentowany jest w orzeczeniach sądów administracyjnych, zapadłych na gruncie tego przepisu (zob. wyroki: NSA z dnia 21 września 2011r., sygn. akt l OSK 1671/10 oraz WSA w Gdańsku z dnia 9 czerwca 2009r., sygn. akt II SA/Gd 198/10, publ. CBOSA). Stwierdzono, że zła wiara posiadacza nie stoi na przeszkodzie przyjęciu, że był on posiadaczem samoistnym.

Kolejnym elementem składającym się na negatywną przesłankę ustalenia odszkodowania za nieruchomość, jest wymieniony w art. art. 37a ust. 7 zdanie trzecie u.k.p.k.p. wymóg, aby posiadanie samoistne trwało nieprzerwanie przez trzydzieści lat.

W niniejszej sprawie okolicznością kluczową dla jej rozstrzygnięcia jest więc prawidłowe ustalenie, czy działka nr [...] pozostawała do dnia [...] maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym Spółka A lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat. Jest to bowiem okoliczność, od ustalenia której zależy czy w rzeczywistości istnieją w sprawie przesłanki przemawiające za wyłączeniem możliwości przyznania odszkodowania. Wykazanie posiadania samoistnego przez 30 lat do dnia [...] maja 2003 r. musi być jednoznaczne i niebudzące wątpliwości, gdyż ustawodawca łączy z tą okolicznością utratę prawa do odszkodowania (por. wyrok NSA z 21.09.2011 r. sygn. akt I OSK 1671/10, LEX nr 1131481).

Sąd powołał się na treść orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, który w uzasadnieniu postanowienia z dnia 24 maja 2010 r. sygn. akt P 13/09 (OTK-A 2010/4/44) wskazał, że przedsiębiorstwa państwowe, a takim przed komercjalizacją były również PKP, zarówno na podstawie dekretu z dnia 26 października 1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. z 1960 r., nr 18, poz. 111), jak i na podstawie obecnie obowiązującej ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. z 2002 r., nr 112, poz. 981, ze zm.) posiadały osobowość prawną. Szczególne przepisy sektorowe dotyczące kolei tego nie zmieniały.

Sąd przypomniał, że regulacja prawna własności państwowej była w okresie powojennym od początku skomplikowana. Zanim skrystalizowała się zasada tzw. jednolitego funduszu własności państwowej, toczono spory o to, kto jest podmiotem własności mienia zarządzanego przez przedsiębiorstwo państwowe: samo przedsiębiorstwo, czy Skarb Państwa. Spór przesądził wreszcie art. 128 § 1 k.c., stanowiący, że własność państwowa przysługuje niepodzielnie państwu, natomiast państwowe osoby prawne wykonują tylko - względem zarządzanych przez nie części mienia państwowego - uprawnienia wynikające z własności państwowej (§ 2). Teoria jednolitego funduszu własności państwowej przetrwała do [...] lutego 1989 roku. Z zasady tej wynikało, że własność przysługuje jednolicie i niepodzielnie Państwu również co do tych przedmiotów, które zostały przydzielone wyodrębnionym państwowym jednostkom organizacyjnym wyposażonym w osobowość prawną. Teoria ta dotyczyła jednak tylko własności, a nie faktycznego władztwa nad rzeczą, które w przedmiotowej sprawie sprowadza się do posiadania samoistnego.

Na tle wykładni art. 128 § 2 k.c. stanowiącego, że w granicach swej zdolności prawnej państwowe osoby prawne wykonują w imieniu własnym względem zarządzanych przez nie części mienia ogólnonarodowego uprawnienie płynące z własności państwowej, powstało w nauce prawa oraz w orzecznictwie zagadnienie charakteru praw przysługujących w odniesieniu do tego mienia państwowym osobom prawnym. Reprezentowane były przy tym diametralnie różne poglądy, poczynając od stanowiska odmawiającego państwowym osobom prawnym jakichkolwiek praw do mienia ogólnonarodowego, do poglądu przyznającego osobom - ze względu na znajdujące się w ich dyspozycji mienie - prawo własności. Między tymi stwierdzeniami istniało także wiele poglądów pośrednich.

Powyższe wywody mogą mieć w niniejszej sprawie zastosowanie jedynie pomocnicze. Zakładając bowiem racjonalność ustawodawcy, który w analizowanym przepisie art. 37a ust. 7 u.k.p.k.p. dopuścił możliwość istnienia negatywnej przesłanki, pozwalającej na odmowę przyznania poprzednim właścicielom odszkodowania za przejętą na rzecz Skarbu Państwa nieruchomość, w rozważaniach dotyczących posiadania samoistnego nie może mieć zastosowania teoria odmawiająca posiadającym osobowość prawną państwowym osobom prawnym, do jakich zaliczają się przedsiębiorstwa państwowe, a takim przed komercjalizacją były również [...], prawa do możliwości posiadania samoistnego nieruchomości stanowiących własność osób trzecich (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 9 września 2010 roku, sygn. akt II SA/Gd 465/10, CBOSA).

Odnosząc się do powyższego Sąd w omawianej sprawie wskazał, że przedmiotowa działka została na etapie budowy linii kolejowej obciążona służebnością drogi na rzecz Cukrowni w G.. Okoliczność ta została stwierdzona na podstawie wpisu w księdze wieczystej i nie jest kwestionowane przez strony postępowania. Natomiast rozbieżność powstała co do dalszego losu tej służebności. Dalej Sąd wskazał, że jeżeli postępowanie dowodowe wykaże, że na działce z torami kolejowymi, ustanowiona została służebność drogi na rzecz PKP bądź jej poprzedników prawnych, to fakt ten uniemożliwia uznanie, że grunt ten pozostawał do dnia [...] maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym [...] lub jej poprzedników prawnych. Z kolei ustalenie, że działka, stanowiąca własność wnioskodawców nie pozostawała do 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym skarżącego nieprzerwanie przez 30 lat, nakazuje zastosować normę zawartą w art. 37a ust. 7 u.k.p.k.p.

Wracając na grunt aktualnego etapu postępowania w niniejszej sprawie należy przypomnieć, że powyżej przytoczona wykładnia jest wiążąca dla organów administracji i Sądu orzekającego w niniejszej sprawie.

W świetle prawidłowo ustalonego stanu faktycznego powyższa wykładnia prowadzi do wniosku, że skarżąca i jej poprzednicy prawni nie byli posiadaczami samoistnymi działki nr [...]. Byli natomiast jej posiadaczami zależnymi z racji przysługującej im służebności drogi. Konkluzja ta prowadzi do wniosku, że w kontrolowanym przypadku nie występuje określona w art.37 ust.7 zd. trzecie u.k.p.k.p. negatywna przesłanka przyznania odszkodowania byłym (wskutek wywłaszczenia) właścicielom i ich następcom prawnym. Tym samym zasadnie organy administracji przyznały odszkodowanie wnioskodawcy.

Już w wyroku z dnia 28 marca 2012 r., o sygn. akt IV SA/Po 929/11, dotyczącym działki sąsiedniej nr [...], ark. mapy 89 WSA w Poznaniu wskazał, że "jeżeli postępowanie dowodowe wykaże, że na działce z torami kolejowymi, ustanowiona została służebność drogi na rzecz [...] bądź jej poprzedników prawnych, to fakt ten uniemożliwia uznanie, że grunt ten pozostawał do dnia [...] maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym [...] lub jej poprzedników prawnych". Z kolei ustalenie, że działka, stanowiąca własność wnioskodawców nie pozostawała do 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym skarżącej nieprzerwanie przez 30 lat, nakazuje zastosować normę zawartą w art. 37a ust. 7 u.k.p.k.p. Sąd podkreślił, że ustalenie faktu korzystania przez Spółkę A i jej poprzedników prawnych z nieruchomości odjętej wnioskodawcom, z ograniczonego prawa rzeczowego, jakim jest służebność drogi, wyklucza uznanie, że Spółka A jest samoistnym posiadaczem gruntu. Podobne stanowisko zajął WSA w Poznaniu w prawomocnym wyroku z 12 czerwca 2013 r. o sygn. IV SA/Po 386/13.

Dodatkowo należy wskazać, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w dniu 7 kwietnia 2017 r. w analogicznym stanie faktycznym wydał pod sygn. IV SA/Po 335/17 prawomocny wyrok dotyczący sąsiedniej działki nr [...] na mocy którego przyznano odszkodowanie wywłaszczonym podmiotom.

Sąd orzekający podziela w pełni przedstawioną tam wykładnię prawa dokonaną na podstawie stanu faktycznego analogicznego do ustalonego w sprawie niniejszej. Należy zgodzić się z tezą, że Wojewoda dokonał prawidłowej oceny, że służebność gruntowa ustanowiona została w 1885 r. i wszyscy kolejni właściciele kolejki wąskotorowej i toru kolejowego korzystali z tej służebności. Wojewoda prawidłowo uznał również, że służebność ta nie wygasła, co organ potwierdził obszerną analizą obowiązujących od 1885 r. przepisów prawa.

Ponadto Sąd w pełni podzielił ustalenia Wojewody, że w 1944 r. na mocy dekretu o reformie rolnej Skarb Państwa nabył fragmenty nieruchomości władnącej, a w 1949 r. kolejka, dotychczas samorządowa, została przejęta przez Skarb Państwa i włączona w struktury istniejącego od 1926 r. przedsiębiorstwa państwowego [...]. Od tego momentu dopiero poprzedniczka prawna skarżącej spółki, w ścisłym rozumieniu, była w stanie w ogóle posiadać teren działki oznaczonej aktualnie numerem [...]. Jak trafnie zauważył Wojewoda, pomimo że przedsiębiorstwo państwowe [...] było odrębną osobą prawną, to od momentu wejścia w życie Konstytucji PRL z 1952 r., czyli m.in. zasady jednolitego funduszu własności państwowej, była podmiotem korzystającym z ustanowionej w 1885 r. służebności gruntowej. Zgodnie z nieobowiązującym już art. 128 § 1 i 2 k.c. socjalistyczna własność ogólnonarodowa (państwowa) przysługuje niepodzielnie Państwu, zaś w granicach swej zdolności prawnej państwowe osoby prawne wykonywały w imieniu własnym, względem zarządzanych przez nie części mienia ogólnonarodowego uprawnienia płynące z własności państwowej. Tym samym jak trafnie stwierdził Wojewoda, skoro tereny wokół dworca stanowiły od momentu wejścia w życie dekretu o reformie rolnej własność Skarbu Państwa, to od późniejszego momentu przejęcia obecnej działki nr [...] przez Skarb Państwa, przedsiębiorstwo państwowe [...] zarządzało, w imieniu Skarbu Państwa, tymi terenami. Tym samym we własnym imieniu wykonywało płynące z prawa własności Skarbu Państwa względem tych gruntów, uprawnienia. Tym uprawnieniem było natomiast posiadanie zależne działki numer [...] w granicach ustalonych służebnością gruntową z 1885 r.

Przedmiotowe prawo służebności gruntowej wygasło dopiero [...] czerwca 2003 r. poprzez nabycie przez PKP na podstawie art. 37a ust. 1 u.k.p.k.p. prawa własności nieruchomości obciążonej służebnością gruntową. Wskazane powyżej okoliczności faktyczne potwierdzają, że [...] mogła być jedynie posiadaczem zależnym nieruchomości stanowiącej obecnie działkę o nr [...]. Okoliczność ta ma na tyle doniosłe znaczenie w rozpoznawanej sprawie, że przesądza ona, iż w sprawie nie wystąpiła negatywna przesłanka ustalenia odszkodowania z art. 37a ust. 7 u.k.p.k.p.

W konsekwencji Sąd jako niezasadne ocenił zarzuty podniesione w skardze. Wbrew twierdzeniom skarżącej ustalenia dokonane przez Wojewodę potwierdzają, że w sprawie nie wystąpiła negatywna przesłanka z art. 37a ust. 7 u.k.p.k.p. W ocenie Sądu nie zasługują na uwzględnienie twierdzenia skarżącej jakoby była ona posiadaczem samoistnym przedmiotowej nieruchomości od 1875 r. skoro z prawidłowych ustaleń Wojewody wynika, że aktem notarialnym z [...] lutego 1885 r. obciążono przedmiotową nieruchomość ograniczonym prawem rzeczowym. Skoro więc zostało wykazane, że przedmiotowa nieruchomość obciążona była służebnością gruntową, a [...] była posiadaczem zależnym tej nieruchomości, to nie sposób uznać, aby PKP, ani też jej poprzednicy prawni, byli posiadaczem samoistnym przedmiotowej nieruchomości do dnia 31 maja 2003 r. nieprzerwanie przez trzydzieści lat (por. wyroki WSA w Poznaniu z dnia 5 czerwca 2013 r. sygn. akt IV SA/Po 255/13, z dnia 6 listopada 2013 r. sygn. akt IV SA/Po 402/13 oraz z dnia 25 czerwca 2014 r. sygn. akt IV SA/Po 563/14; IV SA/Po 333/17, publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Przechodząc do kontroli zaskarżonej decyzji pod kątem wysokości ustalonego odszkodowania Sąd stwierdza, że również w tym zakresie zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Głównym dowodem w zakresie ustalenia wysokości odszkodowania jest operat szacunkowy sporządzony przez uprawnionego rzeczoznawcę J. T.-W.. Sąd orzekający podzielił ocenę organu odwoławczego, iż operat szacunkowy biegłej J. T.-W. jest wiarygodny i może stanowić podstawę ustalenia wartości rynkowej nieruchomości, według zasad wynikających z art. 130 ust. 1 u.g.n. w zw. z art. 37a ust. 7 u.k.p.k.p.

Należy podkreślić, że dokonywanie oceny prawidłowości operatu przez organizację zawodową rzeczoznawców majątkowych nie wyłącza ogólnych zasad oceny dowodu, jakim jest operat szacunkowy. Na organach administracji publicznej ciąży obowiązek dokładnego wyjaśnienia sprawy, w tym dokonania oceny na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a). W sprawie dotyczącej ustalenia odszkodowania oznacza to obowiązek oceny wiarygodności sporządzonej przez rzeczoznawcę majątkowego opinii, a w konsekwencji oceny jej mocy dowodowej. Operat szacunkowy stanowi opinię biegłego w związku z posiadaną przez rzeczoznawcę majątkowego specjalistyczną wiedzą w zakresie wyceny nieruchomości. Opinia ta powinna zostać zweryfikowana i oceniona przez organ administracyjny z należytą starannością zarówno pod kątem formalnym, jak i materialnym. Obowiązkiem organu jest ocena operatu w świetle obowiązujących przepisów prawa i w tym zakresie zbadanie, czy zawiera on wszystkie wymagane prawem elementy treści oraz czy został sporządzony i podpisany przez uprawnioną osobę. Wprawdzie organ nie dysponuje wiedzą specjalistyczną i nie może wkraczać w merytoryczną zasadność opinii rzeczoznawcy majątkowego, jednakże jego obowiązkiem jest przede wszystkim zweryfikowanie treści operatu szacunkowego i ustalenie, czy jest on jasny, logiczny i spójny, czy nie zawiera błędów (także rachunkowych), niejasności, pomyłek czy braków. W przypadku stwierdzenia jakichkolwiek niejasności, błędów bądź braków organ winien wezwać rzeczoznawcę do ich usunięcia, natomiast w sytuacji powzięcia jakichkolwiek wątpliwości winien wezwać biegłego do ich wyjaśnienia i zajęcia jednoznacznego stanowiska w danej kwestii.

Uzasadnienie zaskarżonej decyzji pozwala stwierdzić, że Wojewoda dokonał prawidłowej oceny operatu szacunkowego sporządzonego przez uprawnionego rzeczoznawcę. Organ stwierdził, że operaty jest prawidłowy i może stanowić podstawę do ustalenia odszkodowania. Wojewoda prawidłowo ocenił, że rzeczoznawca majątkowy właściwie zidentyfikował wycenianą nieruchomość, określił jej przeznaczenie w dacie wywłaszczenia. Ustalenia biegłego dają się zweryfikować dzięki zgromadzonym w aktach postępowania dowodom.

Należy się zgodzić z Wojewodą, że niezrozumiały jest zarzut błędnego ustalenia wysokości odszkodowania według stanu nieruchomości na dzień wydania decyzji wywłaszczeniowej (30 czerwca 2016 r.), ponieważ stan nieruchomości uwzględniono (zgodnie ze stanowiskiem strony) na dzień 1 czerwca 2003 r.

Skarżąca spółka została poinformowana o zakończeniu zbierania dowodów w sprawie i przed wydaniem decyzji miała możliwość zapoznania się z operatem szacunkowym. Tym samym bezzasadne są zarzuty braku doręczenia operatu spółce. Organ nie miał takiego obowiązku. Brak też w niniejszej sprawie naruszeń procedury administracyjnej, które mogłyby mieć wpływ na wynik sprawy.

W związku z powyższym skargę oddalono na podstawie art. 151 p.p.s.a.