Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 96/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2021-09-30 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę

SENTENCJA

Dnia 30 września 2021 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Edyta Podrazik Sędziowie: Sędzia WSA Wiesława Batorowicz (spr.) Sędzia WSA Jan Szuma po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 30 września 2021 roku sprawy ze skargi D. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] grudnia 2020 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Dnia [...] października 2020 r. (data wpływu do Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w K.: [...] października 2020 r.) D. K. (zwana dalej "wnioskodawcą" lub "Skarżącą") złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad swoją siostrą – L. K., która jak wskazano we wniosku, jest stanu zamężnego. Do wniosku dołączono także odpis skrócony aktu zgonu W. K. oraz K. K.. Poza tym dołączono oświadczenia dzieci L. K. – M. K. oraz B. T., w których odmawiają jej opieki z uwagi na posiadanie rodzin i pracy zawodowej. Mąż L. K. – L. K. oświadczył, iż z uwagi na problemy z chorobą alkoholową nie będzie zajmować się żoną. Fakt zmagania się z uzależnieniem został potwierdzony toczącym się postępowaniem przed Sądem Rejonowym w S. z wniosku Prokuratury Rejonowej w S. w przedmiocie zastosowania przymusowego leczenia odwykowego względem L. K.. Do wniosku dołączono także orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności L. K..

Dnia [...] listopada 2020 r., z uwagi na pandemię wirusa [...], odbyła się rozmowa telefoniczna, w wyniku której ustalono, że L. K. pozostaje w separacji z mężem, a jej dwoje dorosłych dzieci odwiedzają ją sporadycznie z uwagi na obowiązki rodzinne i zawodowe. W związku z tym dzieci nie są w stanie wspierać matki ani usługowo, ani rzeczowo. L. K. prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. L. K. zamieszkuje wraz z L. K., na odrębnej kondygnacji. Sam posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. L. K. pobiera świadczenie emerytalne. Jedynie wnioskodawca pomaga siostrze w wykonywaniu podstawowych czynności domowych, którą odwiedza ją raz w tygodniu. L. K. jest w stanie załatwić sprawy urzędowe, przygotować posiłek, nie wymaga pomocy przy higienie osobistej.

Decyzją z dnia [...] listopada 2020 r. nr [...] Prezydent Miasta K. (zwany dalej "Prezydentem" lub "organem I instancji") odmówił wnioskodawcy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad siostrą – L. K. ur. dnia [...] listopada 1956 r. Prezydent wskazał w uzasadnieniu decyzji, że z uwagi na niespełnienie warunku dotyczącego momentu powstania niepełnosprawności L. K. orzeczono jak w sentencji decyzji. Organ I instancji przywołał bowiem treść art. 17, szczególnie art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zmianami, zwanej dalej "u.ś.r."). Prezydent powołał także wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13, w którym stwierdzono niekonstytucyjność art. 17 ust. 1b u.ś.r., jednakże w tym wyroku zaniechano derogacji wskazanego przepisu. Jednocześnie z uwagi na treść art. 6 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 256 ze zmianami, zwanej dalej "k.p.a.") organ administracji publicznej ma obowiązek działać na podstawie i w granicach przepisów prawa powszechnie obowiązującego. Stąd nie było możliwości orzeczenia w inny sposób.

W terminowo wniesionym odwołaniu wnioskodawca nie zgodziła się z rozstrzygnięciem organu I instancji. Jak twierdzi, jest jedyną osobą, która sprawuje opiekę nad siostrą L. K.. Wspiera siostrę, mimo iż sama jest bezrobotna.

Decyzją z dnia [...] grudnia 2020 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. (zwane dalej "SKO w K.", "Kolegium" lub "organem II instancji") utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji w całości. Kolegium wskazało w uzasadnieniu decyzji, że argumentacja Prezydenta jest błędna z uwagi na zastosowanie przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. Trybunał Konstytucyjny wspomnianym powyżej orzeczeniem orzekł o niekonstytucyjności tego przepisu w zakresie, w jakim uzależnia się przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego od momentu powstania niepełnosprawności. Organ I instancji powinien zastosować przepis art. 17 u.ś.r. z pominięciem niekonstytucyjnego przepisu. Kolegium szeroko omówiło wyrok Trybunału Konstytucyjnego.

W drugiej części uzasadnienia organ II instancji podkreślił, iż odmowa przyznania świadczenia była jednak uzasadniona z uwagi na to, że L. K. posiada bliską rodzinę, której członkowie są zobowiązani do spełnienia względem niej świadczenia alimentacyjnego przed wnioskodawcą. Wynika to bowiem z regulacji ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359, zwanej dalej "k.r.o."). W myśl art. 128 k.r.o. zstępni są zobowiązani do świadczenia alimentacyjnego przed wstępnymi, a wstępni przed rodzeństwem. Wnioskodawca jest osobą zobowiązaną do świadczeń alimentacyjnych względem siostry, jednakże w tym obowiązku wyprzedzają ją mąż oraz dzieci L. K..

W pierwszej kolejności zobowiązany jest mąż L. K. – L. K.. Pomimo jego zaniechań w opiece nad żoną, nie jest on zwolniony z obowiązku alimentacyjnego, gdyż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W dalszej kolejności, do zobowiązań alimentacyjnych powołani są także dzieci L. K. – M. K. oraz B. T.. Te osoby także nie legitymują się orzeczeniami o niepełnosprawności. Dopiero wobec braku wstępnych i zstępnych świadczenie pielęgnacyjne przysługiwałoby wnioskodawcy. Przeszkody uniemożliwiające sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną leżące po stronie wstępnych i zstępnych muszą mieć charakter obiektywny.

SKO w K. uznało, że decyzja organu I instancji choć oparta na błędnej argumentacji to jednak odpowiada prawu.

Skarżąca złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu działając samodzielnie. Skarżąca wniosła o uchylenie decyzji SKO w K. oraz poprzedzającej ją decyzji Prezydenta, a także o obciążenie organu II instancji kosztami postepowania sądowego w całości. Podniesiono zarzut naruszenia:

1) art. 17 ust. 1a, art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. poprzez odmowę przyznania świadczenia z tytułu opieki nad siostrą L. K.;

2) art. 6, art. 7, art. 7a, art. 8, art. 77, art. 80, art. 81a k.p.a. poprzez odmowę przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tego powodu, że jej siostra pozostaje formalnie w związku małżeński, chociaż na pomoc męża uzależnionego od alkoholu, z którym pozostaje w faktycznej separacji nie może liczyć, podobnie jak na pomoc dzieci zamieszkujących od niej w odległości od 30 do 70 km. Jest to inne naruszenie przepisów postepowania, które ma wpływ na wynik sprawy.

Zdaniem Skarżącej, obowiązujące reguły wykładni prawa wskazują na konieczność stosowania dyrektyw wykładni celowościowej i systemowej przed wykładnią językową. To miałoby doprowadzić do uznania, że pozostawanie formalnie w związku małżeńskim nie powinno stanowić przeszkody w przyznaniu wnioskowanego świadczenia. Skarżąca sprawuje opiekę nad siostrą, gdyż także jest zobowiązana do świadczeń alimentacyjnych na postawie art. 128 k.r.o. Zastosowanie przepisów prawa w niniejszej nie wypełnia wartości konstytucyjnych, które wskazują na konieczność zapewnienia pomocy i opieki osobom z niepełnosprawnościami. Skarżąca uważa, że mąż z powodu choroby, a dzieci z uwagi na pracę i obowiązki rodzinne nie są w stanie obiektywnie pomóc L. K..

Faktyczne sprawowanie opieki w związku z rezygnacją z pracy lub jej niepodejmowaniem powinno spotkać się ze wsparciem ze strony Państwa.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie. SKO w K. odniosło się do zarzutów podniesionych w skardze, jednakże uznało ich bezzasadność. Organ II instancji wskazał przede wszystkim, że członkowie rodziny L. K. podjęli subiektywne decyzje, które nie zwalniają ich z obowiązków alimentacyjnych. W zaskarżonej decyzji przedstawiono bowiem, że tylko obiektywne przeszkody mogą uwolnić członków rodziny od obowiązku sprawowania opieki nad osobą ze znacznym stopniem niepełnosprawności.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie.

Na wstępnie należy zwrócić uwagę, że niniejsza sprawa została rozpoznana w trybie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1842 ze zmianami). Zgodnie z powołanym przepisem: "Przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów". W związku z tym zarządzeniem z dnia [...] sierpnia 2021 r. Przewodniczący Wydziału II. tut. Sądu skierował sprawę do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w dniu [...] września 2021 r.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 137) sądy administracyjne sprawują kontrolę nad działalnością administracji publicznej przyjmując jako kryterium kontroli zgodność z prawem. Ponadto, zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zmianami, zwanej dalej "p.p.s.a.") w zakresie realizowanej kontroli, Sąd nie jest związany granicami skargi, w związku z czym zarzuty podniesione w jej treści nie wyznaczają kierunku analizy podejmowanej przez Sąd.

Przedmiotem niniejszego postępowania jest ocena zgodności z prawem decyzji SKO w K. utrzymującej w mocy decyzję Prezydenta w sprawie odmowy przyznania Skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaną opieką nad jej siostrą – L. K..

Podstawę prawną do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej stanowi art. 17 ust. 1 oraz ust. 1a u.ś.r. Powołane przepisy stanowią kolejno: "Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności."

Bezspornym jest, że Skarżąca jest siostrą wymagającej opieki L. K. i tym samym są one ze sobą spokrewnione w pierwszym stopniu. W takiej sytuacji zastosowanie ma art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., gdyż tylko w tym zakresie można ustalić relację łączącą Skarżącą z siostrą L. K.. Powołany przepis odsyła do kręgu osób wskazanych w k.r.o., na których ciąży obowiązek alimentacyjny. Ustawodawca wyłącza natomiast spośród tych osób adresatów, którzy legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Zgodnie z treścią art. 128 k.r.o. obowiązek alimentacyjny to obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania. Należy jednocześnie zauważyć, że obowiązek alimentacyjny małżonka (w stosunku do współmałżonka) wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych i innych, o których mowa w tytule II. k.r.o. pt. "Pokrewieństwo i powinowactwo", co wynika nie tylko z usytuowania przepisów, ale z ich treści, przy czym obowiązek alimentacyjny małżonka wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych nawet w sytuacji, gdy małżonkowie są w separacji lub po rozwodzie. Na marginesie należy podkreślić, że w toku wywiadu środowiskowego stwierdzono, iż L. i L. małż. K. pozostają w separacji, jednakże nie przedłożono żadnego prawomocnego orzeczenia sądowego w tym zakresie. Należy zatem uznać to za okoliczność niewiarygodną.

Zgodnie bowiem z art. 23 k.r.o. małżonkowie mają równe prawa i obowiązki w małżeństwie. Są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Z kolei art. 130 k.r.o. stanowi, że obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. Wobec powyższego bezspornie małżonek należy do tego kręgu. Skoro małżonek jest pierwszą osobą z kręgu zobowiązanych do alimentacji po ustaniu, unieważnieniu lub orzeczeniu separacji małżeństwa, to tym bardziej jest on pierwszym zobowiązanym do dostarczania środków utrzymania współmałżonkowi i opieki w trakcie trwania małżeństwa, na podstawie art. 27 k.r.o.

Sąd ma też na uwadze powszechnie prezentowany w orzecznictwie sądowym pogląd o wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. zmierzającej do uniknięcia ograniczenia się do jednego rodzaju wykładni tego przepisu – językowej.

Z istoty świadczenia pielęgnacyjnego wynika, że przysługuje ono nie osobie wymagającej opieki, ale osobie, która tę opiekę sprawuje. Ma ono za zadanie przynajmniej częściowo zrekompensować wydatki ponoszone przez rodzinę w związku z koniecznością zapewnienia opieki i pielęgnacji niepełnosprawnej osobie. Stąd też sam fakt pozostawania w związku małżeńskim przez osoby wymagające opieki nie może być uważany za przesłankę odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nie jest obiektywnie zdolny tego obowiązku wypełnić, a zrealizować tę pomoc jest w stanie - w zastępstwie współmałżonka nie mającego takiej możliwości - osoba zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności. Należy mocno wyeksponować słowo "obiektywnie", które oddaje istotę zdolności oraz możliwości udzielenia pomocy oraz opieki tak w przypadku małżonka jak i w przypadku wszystkich innych zobowiązanych do świadczeń alimentacyjnych na podstawie k.r.o. Wspomniane przyczyny obiektywne to takie, które są niezależne od woli i samego zobowiązanego do świadczeń alimentacyjnych (wyrok WSA w Krakowie z dnia 23 marca 2021 r., sygn. akt III SA/Kr 1277/20, dostępny na stronie: https://orzeczenia.nsa.gov.pl – Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, zwana dalej "CBOSA"). Takimi okolicznościami może być np. przebywanie w zakładzie karnym, przebywanie w zamkniętym zakładzie leczniczym, innym zakładzie administracyjnym, w którym władztwo zakładowe ogranicza sposobność określonego postępowania, a także wiek połączony ze stopniem zniedołężnienia, który obiektywnie nie pozwala na podjęcie się opieki nad osobą niepełnosprawną. Nie można nie odnieść wrażenia, że taką przesłanką jest także choroba, która uniemożliwia zadbanie o siebie samego.

W skardze zarzucono, iż organy poprzestały na literalnym brzmieniu 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., a zdaniem Skarżącej konieczne jest odwołanie się do wykładni systemowej i celowościowej tego przepisu, która winna doprowadzić do takiego jego rozumienia, że pozostawanie w związku małżeńskim nie zawsze jest przeszkodą w przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie zobowiązanej do alimentacji. Ponadto, zdaniem Skarżącej, ciąży na niej obowiązek alimentacyjny wobec siostry (rodzeństwo). Pozostawanie w związku małżeńskim nie zawsze stanowi przeszkodę w przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie zobowiązanej do alimentacji. Konieczne jest każdorazowe ustalenie, czy małżonek osoby niepełnosprawnej jest obiektywnie w stanie sprawować nad nią opiekę (wyrok WSA w Szczecinie z dnia 15 kwietnia 2021 r., sygn. akt II SA/Sz 1086/20, dostępny w CBOSA).

Odnosząc się do tych zarzutów należy zatem wskazać, że wbrew twierdzeniu Skarżącej Kolegium uzasadniając podstawę rozstrzygnięcia stwierdziło, że negatywna przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wynikająca z przywołanego przepisu powinna umożliwić przyznanie tego świadczenia jeśli niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale tylko wówczas, gdy drugi małżonek - nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i od jego woli. W tym zakresie wskazać należy, że do takich obiektywnych przyczyn można zaliczyć wiek lub stan zdrowia współmałżonka osoby niepełnosprawnej, uniemożliwiający mu sprawowanie opieki nad osobą jej wymagającą. Bezspornym jest, że orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności mogłoby zwolnić L. K. z obowiązku udzielania pomocy, co wynika z obowiązku alimentacyjnego.

Należy mieć jednak na względzie następującą okoliczność, która zdaniem Sądu w składzie orzekającym została błędnie oceniona przez Kolegium. L. K. posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, a nadto mierzy się z chorobą alkoholową. Fakt ten potwierdza wniosek Prokuratora Rejonowego w S. o skierowaniu L. K. na przymusowe leczenie. Problem alkoholowy, który urasta do rozmiarów wymagających interwencji ze strony organów państwa potwierdza jedynie fakt, że osoba uzależniona wykazuje się niemożnością zadbania o własną osobę. W takiej sytuacji nie sposób stwierdzić, że L. K. jest osobą zdolną do sprawowania opieki nad swoją żoną – L. K.. W orzecznictwie potwierdza się jednocześnie, że choroba alkoholowa może stanowić obiektywną przesłankę uniemożliwiającą sprawowanie opieki (zob. np. wyrok WSA w Opolu z dnia 29 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Op 274/21, a także wyrok WSA w Lublinie z dnia 21 sierpnia 2020 r., sygn. akt II SA/Lu 220/20, dostępne w CBOSA).

Osoba zmagająca się z chorobą alkoholową posiada znaczne trudności w zakresie zatroszczenia się o swoje potrzeby, szczególnie te, które mają odwodzić ją od nałogu. Trudności w walce z nałogiem uniemożliwiają jakiekolwiek dzielenie swojej atencji w zakresie obarczenia tej osoby obowiązkiem sprawowania opieki nad osobą wymagającą jej.

W tym zakresie, należy stwierdzić, że argumentacja Kolegium nie jest zasadna, a tym samym zarzut Skarżącej jest częściowo zasadny. Jednakże nie zmienia to faktu, że zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Dalsze rozważania SKO w K. dowodzą zasadności rozstrzygnięcia, a wiąże się to z faktem, że dzieci L. K. są spokrewnione z nią w stopniu wyprzedzającym Skarżącą w zakresie wykonywania obowiązku alimentacyjnego. Jak wskazano w toku postępowania przed organem I instancji, dzieci L. K. – M. K. oraz B. T. mają własne rodziny oraz pracują zawodowo i z tego względu nie mogą opiekować się matką. Skarżąca konsekwentnie neguje tę argumentację, jednakże czyni to niezasadnie.

Wobec braku ustawowego doprecyzowania, w jakich przypadkach przyjąć należy, że osoba spokrewniona w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki nie jest w stanie takiej opieki świadczyć, oceny tej okoliczności należy dokonać zgodnie z logiką i zasadami doświadczenia życiowego (m.in. z uwzględnieniem wieku, stanu zdrowia, sytuacji osobistej i życiowej), przy czym analiza przesłanek dokonywana jest pod kątem okoliczności uniemożliwiających jedynie w sposób obiektywny, a więc niezależny od woli osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, sprawowanie przez te osoby opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Wyjaśnianie tego czy na wnioskodawcy ciąży obowiązek alimentacyjny wówczas, gdy żyją osoby bliżej spokrewnione z osobą niepełnosprawną wymagającą opieki, powinno odbywać się z zachowaniem wszystkich reguł postępowania dowodowego z k.p.a., a więc przy uwzględnieniu całokształtu materiału dowodowego stosownie do art. 80 k.p.a. (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 19 czerwca 2019 r., sygn. akt IV SA/Po 202/19, dostępny w CBOSA).

Zgodnie z art. 132 k.r.o. obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Tylko legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności powodowałoby zwolnienie osób zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności i możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom. (por. wyrok NSA z dnia: 21 lutego 2019 r., sygn. akt I OSK 3804/18, 16 kwietnia 2020 r., sygn. akt I OSK 1220/19, dostępne w CBOSA). Nie istnieje bowiem bezwzględny zakaz przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego wobec osób zobowiązanych w dalszej kolejności, jednak zobowiązanie to musi wynikać z obiektywnych okoliczności, na co wskazywały sądy administracyjne.

Argumentacja, iż sprawowanie opieki nad niepełnosprawną matką jest obiektywnie niemożliwe z uwagi na posiadanie własnych rodzin oraz pracy zawodowej, a to uzasadnia przejście obowiązku alimentacyjnego na osobę spokrewnioną w dalszej kolejności jest niedopuszczalna. Obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w art. 144 § 1 k.r.o., ma charakter obowiązku ustawowego i nie jest to obowiązek o charakterze posiłkowym (wyrok NSA z dnia 17 grudnia 2020 r., sygn. akt I OSK 1399/20, dostępny w CBOSA). Sąd w składzie orzekającym podziela dominujący w orzecznictwie pogląd, iż wykonywanie zatrudnienia przez dzieci osoby wymagającej opieki czy nawet zamieszkiwanie w innej miejscowości nie stanowią obiektywnej okoliczności przesądzającej o tym, że nie są one w stanie sprawować opieki nad rodzicem (zob. np. wyrok WSA w Opolu z dnia 22 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Op 79/21, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 12 maja 2021 r., sygn. akt IV SA/Po 66/21, wyrok WSA w Gdańsku z dnia 11 marca 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 1201/20 dostępne w CBOSA). Tak jak wskazano powyżej, przesłanki obiektywne to takie, które są niezależne od woli, a na ich wystąpienie nie ma się żadnego wpływu. Posiadanie rodziny i praca zawodowa niewątpliwie może utrudniać sprawowania opieki nad matką, szerzej – spełnianie obowiązku alimentacyjnego, jednakże te okoliczności nie uniemożliwiają tego.

Trzeba mieć na względzie również i tę okoliczność, że świadczenie alimentacyjne nie musi polegać na fizycznym sprawowaniu opieki nad osobą wymagającą jej. Podobnie uznał Sąd Najwyższy, przyjmując, że: "Obowiązek alimentacyjny należy do kategorii stosunków obligacyjnych, a ze względu na swe źródło należy do zobowiązań prawnorodzinnych. Polega on na czynnościach mających na celu zaspokojenie potrzeb osoby, która sama utrzymać się nie może, a więc na różnorakich świadczeniach. Obejmuje on dostarczanie środków utrzymania, a w razie potrzeby także środków wychowania" (uchwała SN z dnia 24 maja 1990 r., sygn. akt III CZP 21/90, dostęp: System Informacji Prawnej LEX nr 3575). Z kolei w doktrynie wskazuje się: "W art. 128 k.r.o. ustawodawca określił również przedmiot świadczenia alimentacyjnego, który stanowią środki utrzymania, a w miarę potrzeby także środki wychowania osoby uprawnionej. W przepisie chodzi o świadczenie pieniężne" (G. Jędrejek, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2019). Zatem niemożność sprawowania osobistej opieki przez dzieci osoby wymagającej opieki przez wzgląd na pracę, nie stanowi zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego, którego celem jest dostarczanie środków niezbędnych do egzystencji osoby uprawnionej. Obowiązek alimentacyjny nie jest bowiem związany z osobistą opieką (zob. także wyrok WSA w Gliwicach z dnia 3 marca 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 1440/20, dostępny w CBOSA).

Dotychczasowe rozważania Sądu prowadzą do jednoznacznego wniosku, że Skarżąca jest nieuprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego, a jej zarzuty podniesione w skardze są niezasadne w ostatecznym rozrachunku. Osoba L. K. istotnie może nie dawać rękojmi należycie sprawowanej opieki, stąd, zdaniem Sądu w składzie orzekającym, nie można twierdzić, że Skarżąca nie mogłaby być uprawnioną do tego świadczenia przed nim. Jednakże, z uwagi na fakt, że L. K. posiada dzieci, które w myśl k.r.o. są zobowiązane do świadczeń alimentacyjnych przed Skarżącą, fakt ten uniemożliwia przyznanie jej świadczenia alimentacyjnego. Gdyby dzieci L. K. legitymowały się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności lub występowałyby okoliczności, które obiektywnie uniemożliwiają sprawowanie im opieki nad matką, Skarżąca byłaby wówczas uprawniona do otrzymania takiego świadczenia. Na ten czas, nie ma żadnej przesłanki przyznania tego świadczenia, mimo iż Skarżąca faktycznie zajmuje się swoją siostrą, czego Sąd, ani organy administracji publicznej nie negują. Dodatkowo należy podkreślić, że dzieci L. K. nie muszą sprawować faktycznej opieki tj. zajmowanie się nią przy wykonywaniu czynności dnia codziennego. Obowiązek alimentacyjny, jak wskazano powyżej, to także obowiązek świadczeń pieniężnych, szerzej – materialnych.

W przedmiotowej sprawie spełniony został natomiast warunek do przyznania tego świadczenia wynikający z art. 17 ust. 1b u.ś.r.. W tym zakresie Sąd w pełni podziela stanowisko SKO w K., uwzględniające wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, w którym orzeczono o niekonstytucyjności wprowadzenia do u.ś.r. kryterium wieku powstania niepełnosprawności, jako przesłanki uzależniającej uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, zarówno co do jego skutków, jak i kluczowego znaczenia w okolicznościach niniejszej sprawy. Z tego powodu, rozpoznając niniejszą sprawę, organy obu instancji zobowiązane były uwzględnić wskazany wyrok, w którym Trybunał Konstytucyjny uznał przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Zaskarżona decyzja powyższe uwzględnia.

Organ I instancji powinien mieć na względzie to, że jeżeli Trybunał Konstytucyjny, który jest tzw. "negatywnym ustawodawcą" stwierdza niekonstytucyjność przepisu prawnego w zakresie, w jakim jego zastosowanie może mieć wpływ na wynik sprawy, to żaden organ władzy publicznej, ani żaden podmiot stosujący prawo nie może powoływać się na niego, pomimo zaniechania derogacji. Tym właśnie cechuje się wyrok zakresowy Trybunału Konstytucyjnego. Przepis art. 6 k.p.a. nie oznacza, że można stosować przepis prawa, który został uznany za niekonstytucyjny w zakresie, w jakim jego zastosowanie miałoby wpływ na wynik sprawy. Literalne brzmienie przepisu nie może stanowić jedynej przesłanki zastosowania go. Cel, jakiemu ten przepis służy jest główną przyczyną jego zastosowania. Trybunał Konstytucyjny w powołanym wyroku wskazał jasno, co nie jest celem tego przepisu, jaki i samej u.ś.r. Stąd, zastosowanie art. 17 ust. 1b u.ś.r. było niezgodne z prawem, co zasadnie podkreśliło SKO w K..

Kończąc podkreślenia wymaga, że decyzja w sprawie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie jest decyzją uznaniową. To decyzja związana, co oznacza, że organ zobowiązany jest do przyznania świadczenia w przypadku spełnienia przez wnioskodawcę wszystkich przesłanek określonych w ww. przepisach. Organ nie może natomiast według swojego uznania przyznać świadczenie kierując się zasadami współżycia społecznego, czy też słuszności, w razie nawet ciężkiej sytuacji życiowej (por. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 29 maja 2019 r., sygn. akt II SA/Gl 426/19, dostępny w CBOSA).

Mając powyższe na uwadze Sąd doszedł do przekonania o niezasadności zarzutów podniesionych w skardze. Nie znaleziono także innych podstaw uzasadniających uchylenie zaskarżonej decyzji. W związku z tym Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę, o czym orzeczono w sentencji wyroku.