Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1674/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2017-01-23 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Przejęcie mienia
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2016 poz 23
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c
journal: Dz.U. 2016 poz 718
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz Sędziowie WSA Marta Kołtun – Kulik (spr.) WSA Przemysław Żmich Protokolant referent stażysta Joanna Berbecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 stycznia 2017 r. sprawy ze skargi Województwa L. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2016 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz Województwa L. kwotę 680 (sześćset osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] sierpnia 2016 r., nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi po rozpatrzeniu odwołania B. K. od decyzji Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 2013 r., nr [...] w punkcie 1 uchylił zaskarżoną decyzję w części w której stwierdza, że zespół dworsko - parkowy, o powierzchni [...] ha, stanowiący część działki nr [...], obręb [...], (gmina [...], powiat [...], województwo [...]), oznaczony na wyrysie z mapy ewidencyjnej symbolem [...] podlegał pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej; w punkcie 2 stwierdził, że nieruchomość wymieniona w punkcie 1 nie podpada pod działanie przepisów dekretu oraz w punkcie 3 utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję w pozostałym zakresie.

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Pismem z dnia 26 lutego 1998 r. M. M., jako następca prawny byłej właścicielki majątku ziemskiego [...], A. K., wystąpiła do Wojewody [...] o wydanie decyzji stwierdzającej, że dwór wraz z otaczającym go parkiem o powierzchni [...] ha, położony na terenie gminy [...], (województwo [...]), nie podpadał pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] grudnia 1998 r., nr [...] orzekł, że nieruchomość ziemska "[...] " o powierzchni [...] ha wraz z zespołem dworsko - parkowym, podlegała w całości pod działanie art. 2 ust. 1 lit e dekretu.

Po rozpoznaniu odwołania z dnia 29 grudnia 1998 r. wniesionego przez M. M. od decyzji Wojewody [...], Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] stycznia 2007 r., nr [...] uchylił zaskarżoną decyzję i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji.

Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] lipca 2010 r., nr [...] umorzył postępowanie.

Pismem z dnia 13 lipca 2011 r. B. K. złożyła kolejny wniosek o wydanie decyzji stwierdzającej, że nieruchomość usytuowana na terenie działki nr [...], we wsi [...] (gmina [...], województwo [...]), o powierzchni [...] ha, nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit e dekretu.

Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] kwietnia 2013 r., nr [...] orzekł, że zespół dworsko – parkowy (stanowiący część dawnego majątku ziemskiego pn. "[...]"), położony w granicach działki nr [...], w miejscowości [...] (gmina [...], powiat [...], województwo [...]), o powierzchni [...] ha, podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Odwołanie od decyzji z dnia [...] kwietnia 2013 r. złożyła B. K. zarzucając organowi pierwszej instancji dokonanie błędnego ustalenia, że dwór wraz z parkiem pozostawał w związku funkcjonalnym z gospodarczą częścią majątku.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi ww. decyzją z dnia [...] sierpnia 2016 r. w punkcie 1 uchylił zaskarżoną decyzję w części, w której stwierdza, że zespół dworsko - parkowy, o powierzchni [...] ha, stanowiący część działki nr [...], obręb [...], (gmina [...], powiat [...], województwo [...]), oznaczony na wyrysie z mapy ewidencyjnej symbolem [...] podlegał pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej; w punkcie 2 stwierdził, że nieruchomość wymieniona w punkcie 1 nie podpada pod działanie przepisów dekretu; oraz w punkcie 3 utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję w pozostałym zakresie.

W uzasadnieniu decyzji Minister wskazał, że przedmiotem postępowania odwoławczego jest dokonanie oceny zasadności wydania zaskarżonej decyzji organu pierwszej instancji, odnoszącej się do przejęcia na rzecz Skarbu Państwa części majątku [...] - tj. zespołu dworsko - parkowego położonego na terenie obecnej działki nr [...], w gminie [...], powiat [...], województwo [...]. Na cele reformy rolnej została przejęta nieruchomość ziemska [...]. Wpis zamieszczony w księdze hipotecznej "[...]" wskazuje, że dobra należące do A. K. przeszły na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Dokonane ustalenia potwierdza również "Ewidencja nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi, stan na dzień 1 stycznia 1948 r." oraz "Ewidencja nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi, stan na dzień 1 października 1946 r." Rozbieżności dotyczące dokładnego obszaru nieruchomości nie mają znaczącego wpływu na ocenę dopuszczalności przejęcia majątku [...] na podstawie dekretu, skoro bezsporny jest fakt, że powierzchnia nieruchomości przekroczyła obszar [...] ha.

Dalej organ stwierdził, że ocena, czy nieruchomość obejmująca działkę, obecnie oznaczoną nr [...], obręb [...] (gmina [...]), podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, wymaga zbadania charakteru gruntów wchodzących w jej skład. Dokonując analizy użytków mieszczących się na terenie działki nr [...], organ odwoławczy oparł się w głównej mierze na dokumentach przesłanych przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...] Delegatura w [...], na podstawie których zostało ustalone, że na terenie objętym prowadzonym postępowaniem znajdował się sad, park, a także zabudowania, tj. dwór, budynek gospodarczy, oficyna oraz fragment stajni i wozowni (usytuowanej na pograniczu dwóch działek nr [...] i [...]). Park położony był w centralnej i wschodniej części działki nr [...]. W oparciu o treść Ewidencji dawnego zespołu dworskiego "[...] " oraz mapy "Zespół dworski w [...] gmina [...]" został ustalony dokładny przebieg granic kompleksu parkowego, a także jego kompozycja przestrzenna. Południową granicę parku stanowiła droga dojazdowa prowadząca do budynku dworu. Od wschodu założenie oddzielał szpaler drzew (z gatunku kasztanowiec). Północną granicę tworzył rząd drzew świerkowych wraz z rosnącymi miejscowo, pojedynczymi drzewami z gatunku jesion wyniosły, brzoza brodawkowata i topola osika. Natomiast zachodnią część wyznaczały dwa okazałe dęby szypułkowe oraz pozostałości szpaleru świerkowego. Organ zaznaczył, że zamieszczony w "Ewidencji dawnego zespołu dworskiego "[...] " opis układu przestrzennego parku przedstawia stan nieruchomości na dzień sporządzenia recenzji, tj. 1987 r. Jednakże z "Ewidencji dawnego zespołu dworskiego [...] ", "Metryczki parku w [...] ", decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia [...] lipca 1995 r., nr [...] wynika, że granice kompleksu parkowego od czasu jego powstania do dnia opracowania wymienionych dokumentów nie uległy zmianie. Dokonując analizy kompozycji założenia Minister wskazał, że "Ewidencja dawnego zespołu dworskiego [...] " oraz mapa "Zespół dworski w [...] gmina [...]" przedstawiają park jako obszar składający się z dwóch rodzajów użytków: terenu zadrzewionego oraz przestrzeni porośniętej trawą. Drzewa rosły w centralnej i wschodniej części działki nr [...]. Natomiast trawiasta przestrzeń wypełniała zachodnią część kompleksu parkowego, a także teren pomiędzy wyspowo skupionymi drzewami i krzewami. "Ewidencja dawnego zespołu dworskiego [...]" prezentuje, że wnętrze założenia parkowego również nie zmieniło się znacząco. Pomimo, że część drzew została wycięta i dokonano nowych nasadzeń, kompleks parkowy na przestrzeni lat zachował swój krajobrazowy charakter. Reasumując organ przyjął, że skoro układ przestrzenny i kompozycja parku nie zmieniły się przez 67 lat, to wskazane dokumenty stanowią wiarygodny dowód pozwalający na odtworzenie granic i aranżacji założenia według stanu na dzień wejścia w życie dekretu, tj. 13 września 1944 r. bądź na okres zbliżony. W oparciu o informacje zawarte w wymienionych dokumentach Minister ustalił, że park zajmował tylko część nieruchomości objętej prowadzonym postępowaniem, tj. teren o łącznej powierzchni ok. [...] ha, odpowiadający obszarowi oznaczonemu obecnie symbolem Br-Pslll (grunty rolne zabudowane), Br-RIVa (grunty rolne zabudowane), Pslll (pastwiska trwałe), na wyrysie z mapy ewidencyjnej obecnej działki nr [...], obręb [...], gmina [...], powiat [...], województwo [...].

Następnie Minister wskazał, że z mapy "Zespół dworski w [...] gmina [...]" wynika, iż w granicach nieruchomości objętej postępowaniem znajdowały się również użytki rolne, tj. sady. Stanowiły one podłużne pasmo ziemi, położone w zachodniej części działki nr [...], poza granicami założenia parkowego wyznaczonymi w "Ewidencji dawnego zespołu dworskiego [...]". Sad mieszczący się na terenie działki nr [...] stanowił tylko fragment większego kompleksu ogrodowego, umiejscowionego na terenie sąsiadującej działki nr [...] (nieobjętej prowadzonym postępowaniem). Usytuowanie sadu na skraju działki nr [...] (obszar odpowiadający terenowi oznaczonemu na wyrysie z mapy ewidencyjnej symbolem S-Pslll), tuż przy granicy z jednej strony z założeniem parkowym i z drugiej strony kompleksem ogrodów owocowych, którego jest częścią, przesądza o fakcie, że należy go łączyć z gospodarczą a nie rezydencjalną częścią majątku. Ponadto mapa "Zespół dworski w [...] gmina [...]" prezentuje, że na obszarze zaklasyfikowanym jako użytki rolne znajdował się również fragment budynku stajni i wozowni. Jednakże jego istnienie nie zmienia faktu, że cała powierzchnia sadu wraz z budynkiem mieszczącym się w jego granicach, miała rolniczy charakter.

Organ stwierdził, że część dokumentów zgromadzonych w aktach postępowania nie zawiera informacji potwierdzających położenie parku na terenie majątku [...]. W świetle okoliczności sprawy Minister przyjął, że nie wszystkie dowody mogą decydować o kształcie rozstrzygnięcia wydanego przez organ. Najbardziej rzeczowymi i merytorycznymi dowodami, które pozwalają na ustalenie charakteru użytków mieszczących się na działce nr [...], z uwzględnieniem stanu nieruchomości na dzień wejścia w życie dekretu (tj. 13 września 1944 r.), bądź na okres zbliżony, są materiały przesłane przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...], Delegatura w [...], tj. decyzja Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia [...]lipca 1995 r., "Ewidencja dawnego zespołu dworskiego w [...]gmina [...]" (sporządzona przez mgr inż. J. L., mgr J. S. w 1987 r.), mapa "Zespół dworski w [...] gmina [...]" (wykonana przez mgr J. L.) oraz "Metryczka parku w [...]" (opracowana przez mgr J. S. w 1987 r.). Pomimo, że dokumenty zostały sporządzone ponad 40 lat po wejściu w życie dekretu, to jednak w porównaniu z pozostałymi dowodami zgromadzonymi w aktach sprawy, odzwierciedlają w sposób najbardziej wiarygodny i precyzyjny układ i kompozycje parku w jego pierwotnych granicach. Natomiast z protokołu przejęcia majątku [...] z dnia [...] października 1944 r., "Ewidencji nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi, stan na dzień [...] październik 1946 r.", "Ewidencji nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi, stan na dzień [...] stycznia 1948 r.", "Ewidencji nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi, stan na dzień [...] grudnia 1948 r.", protokołu zdawczo - odbiorczego z dnia [...] lutego 1947 r., "Operatu pomiarowego - parcelacji majątku [...]" z 1946 r., protokołu z dnia 30 marca 1950 r. nie wynika, aby w majątku znajdował się park. Dokumenty te nie stanowią wiarygodnych dowodów, w oparciu o treść których organ odwoławczy mógłby orzec, że na terenie nieruchomości [...] nie było w ogóle parku. Ponadto Minister podkreślił, że w protokołach i ewidencjach widnieją dane dotyczące powierzchni i rodzaju użytków należących do majątku [...], które nie pokrywają się z informacjami zamieszczonym w innych dowodach, sporządzonych w zbliżonym czasie, tj. w odstępie kilku miesięcy. W ocenie organu rozbieżności dotyczące oznaczenia parku wynikają prawdopodobnie z faktu, że przy dokonaniu pomiarów gruntów park został zakwalifikowany do innej kategorii użytków.

Organ odwoławczy zaznaczył także, że w aktach sprawy widnieje również "Plan ogólny dóbr [...]" (według stanu z 1927 r.) oraz "Plan ogólny dóbr [...]" (według stanu obecnego, przy czym plan nie zawiera żadnych informacji identyfikujących datę, na jaką została dokonana klasyfikacja użytków). Z dokumentów tych wynika, że działka objęta prowadzonym postępowaniem oznaczona została jako ogród. W ocenie Ministra wymienione mapy nie stanowią wiarygodnego dowodu pozwalającego na przyjęcie, że cały obszar obecnej działki nr [...] stanowił użytek rolny. Informacje zamieszczone w legendzie map nie są na tyle precyzyjne, aby na ich podstawie można było stwierdzić, że termin "ogród" dotyczy ogrodu owocowego bądź warzywnego, a nie ogrodu dekoracyjnego (parku).

Następnie Minister podkreślił, że ocena, czy część określonej nieruchomości ziemskiej podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wymaga również zbadania, czy między tą częścią a pozostałą - rolniczą - częścią majątku zachodził tzw. związek funkcjonalny. W rozpatrywanej sprawie istnienie związku funkcjonalnego ocenione być musi w stosunku do objętej żądaniem wnioskodawcy nieruchomości, tj. działki nr [...], obręb [...] (gmina [...], powiat [...], województwo [...]), z wyłączeniem jej części oznaczonej na wyrysie z mapy ewidencyjnej jako sad (o powierzchni [...] ha), która jako użytek rolny podlegała pod działanie dekretu. Na podstawie mapy "Zespół dworski w [...] gmina [...]" zostało ustalone, że na terenie parku znajdowały się trzy budynki, tj. dwór, oficyna oraz budynek gospodarczy. Dwór położony był w centralnej części założenia parkowego, powstał pod koniec XIX w., został wzniesiony na planie prostokąta, murowany z cegły i kamienia, otynkowany, parterowy z facjatą, częściowo podpiwniczony. Organ wskazał, że z dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy, w szczególności z danych pochodzących z "Karty ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa", jak również z "Ewidencji dawnego zespołu dworskiego - [...]" nie wynika, aby dwór był w jakikolwiek sposób wykorzystywany do celów działalności rolniczej. Nie można również stwierdzić jego architektonicznego przystosowania do sprawowania bieżącego zarządu nad folwarkiem, w szczególności nie wykazano istnienia żadnego biura czy kantoru, który mógłby trwale służyć celom działalności administracyjnej. Zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą sądów administracyjnych, rezydencje mieszkalne ziemiaństwa co do zasady nie podlegały przepisom dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Teza ta znajduje również odzwierciedlenie w prowadzonym postępowaniu, bowiem nie sposób wskazać takich cech dworu w [...], które przemawiałyby za istnieniem wyjątku od tej zasady. Dokonując charakterystyki kolejnego obiektu mieszczącego się na terenie działki nr [...] Minister stwierdził, że w nieznacznej odległości od dworu położona była oficyna. W części dokumentów zabudowanie to zostało zaklasyfikowane jako rządcówka (tj. w protokole zdawczo - odbiorczym z dnia [...] lutego 1947 r., protokole zdawczo - odbiorczym z dnia [...] listopada 1950 r., a także mapie Ośrodka [...] stanowiącej załącznik do protokołu zdawczo - odbiorczego z dnia [...] listopada 1950 r.). W protokole przejęcia Ośrodka [...] z dnia [...] lipca 1945 r. budynek został nazwany - dom administratora (oficyna). "Ewidencja dawnego majątku [...]" wskazuje natomiast, że była to wyłącznie oficyna. Jednakże, jak stwierdził Minister, nie można jednoznacznie przyjąć, że niewielki budynek położony przy dworze był niezbędny do prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa rolnego. Dokonując oceny charakteru i przeznaczenia obiektu, organ oparł się na informacjach zawartych w "Ewidencji dawnego zespołu dworskiego - [...]". Z dokumentu wynika, że oficyna była użytkowana przez rodzinę właściciela. Podczas okupacji niemieckiej budynek dworu zajmowała niemiecka straż graniczna. Natomiast oficyna była wykorzystywana do celów mieszkalnych przez właściciela majątku i jego rodzinę. Ponadto Minister podkreślił, że poza nazwą "rządcówka" przewijającą się w części dokumentów, nie ma żadnych informacji potwierdzających, że budynek stanowił centrum zarządzania gospodarstwem rolnym. Dokonując na podstawie mapy "Zespół dworski w [...] gmina [...]" oceny kolejnego obiektu mieszczącego się na terenie działki nr [...] (tj. budynku gospodarczego), organ odwoławczy wyjaśnił, że w aktach sprawy nie ma informacji stwierdzających, iż zabudowanie było wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej i zwierzęcej, nie wyłączając produkcji ogrodniczej, sadowniczej i rybnej. Ponadto jego położenie na terenie parku, w nieznacznej odległości od dworu pozwala uznać, że stanowił jeden z obiektów należących do kompleksu dworskiego. Natomiast mapa Ośrodka [...] nie potwierdza istnienia tego budynku. Z dokumentu wynika, że na tym terenie znajdował się tylko pałac, rządcówka i studnia. W konsekwencji organ stwierdził, że nawet przy uznaniu, iż w okresie zbliżonym do dnia wejścia w życie dekretu na terenie działki nr [...], znajdował się budynek gospodarczy, to nie ma żadnych dowodów potwierdzających, że obiekt ten podsiadał rolny charakter. Organ odwoławczy przeprowadził również analizę powiązania terytorialnego zespołu dworsko - parkowego z gospodarczą częścią majątku [...]. W oparciu o treść "Ewidencji dawnego zespołu dworskiego [...]" zostało ustalone, że budynek dworu usytuowany był na północ od folwarku, w odległości około 150 m. Z mapy "Zespołu dworskiego w [...] gmina [...]" wynika, że dwór wraz z otaczającym go parkiem były naturalnie oddzielony od pozostałej części majątku, do którego należały zabudowania rolnicze. Dokonując oceny położenia poszczególnych obiektów Minister stwierdził, że kuźnia, stodoła, obora i czworak (mieszczące się na działce nieobjętej prowadzonym postępowaniem), znajdowały się za drogą. Ponadto mapa Ośrodka Zamieście prezentuje, że w majątku wyodrębnione zostało tzw. podwórze, tj. obszar poza granicami zespołu, przylegający do niego od południa, w skład którego wchodziły obora i stodoła.

W konsekwencji, Minister nie podzielił stanowiska prezentowanego przez Wojewodę [...] w decyzji z dnia [...] kwietnia 2013 r., że zespół dworsko - parkowy, usytuowany na obszarze części działki nr [...], oznaczonej na wyrysie z mapy ewidencyjnej jako [...] pozostawał w związku funkcjonalnym z gruntami majątku [...] służącymi do produkcji rolnej. Zdaniem organu, przeprowadzone postępowanie wykazało, że pomiędzy dworem i kompleksem parkowym, a częścią gospodarczą nieruchomości ziemskiej [...] nie zachodziła zależność funkcjonalna, uniemożliwiająca funkcjonowanie obu tych części niezależnie od siebie. Natomiast sad położony na terenie części działki nr [...], określonej jako S-Pslll, stanowił użytek rolny, który podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Skargę na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2016 r., nr [...] wniosło Województwo [...]. Zaskarżonej decyzji zarzucono:

1) naruszenie przepisu prawa materialnego art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej przez błędną jego wykładnię i zastosowanie, polegającą na tym, że organ wydający decyzję w drugiej instancji bezpodstawnie przyjął, że budynki dworskie, oficyny, budynek gospodarczy na części działki nr [...], określone w decyzji jako zespół dworsko-parkowy, o powierzchni [...] ha, stanowiący część działki nr [...], obręb [...], (gmina [...], powiat [...], województwo [...]), oznaczony na wyrysie z mapy ewidencyjnej symbolem [...] nie podlegał pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, nie miał związku z nieruchomością ziemską folwark [...] przejętą na cele reformy rolnej protokołem z [...] października 1944 r., podczas gdy zespół ten nie był wyodrębniony fizycznie od pozostałej części nieruchomości ziemskiej o łącznej powierzchni [...] ha, gdy w bezpośrednim sąsiedztwie dworu nie było parku, tylko podwórze, ogród, sad, podczas gdy były w bezpośrednim sąsiedztwie dworu budynki gospodarcze związane z produkcją rolną oraz w bezpośrednim sąsiedztwie dworu były budynki mieszkalne, oficyna, czworaki, w których mieszkali pracownicy związani z działalnością rolniczą na nieruchomości ziemskiej przejmowanej na cele reformy rolnej, w tym administrator P. E.;

2) naruszenie przepisów postępowania administracyjnego - art. 6, art. 7, art. 8, art. 76 §1, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. przez błędną ocenę dowodów zgromadzonych w sprawie, przez oparcie ustaleń co do faktów mających istotne znaczenie dla sprawy: związku funkcjonalnego nieruchomości działki nr [...] z nieruchomością ziemską przejętą na cele reformy rolnej, powierzchni działki nie podlegającej reformie rolnej istnienia i powierzchni parku i ogrodu na domniemaniach, w tym na domniemaniu, że granice parku od 1944 r. do 1987 r. nie uległy zmianie, a nie na dokumentach i innych dowodach ustalających sposób zagospodarowania i wykorzystywania nieruchomości działki nr [...] na dzień jej przejęcia na cele reformy rolnej, oparcie rozstrzygnięcia na dokumentach otrzymanych od Konserwatora Zabytków ustalających stan oraz opis układu przestrzennego parku, zagospodarowania nieruchomości na 1987 r., które oparte są na założeniach oraz na dokumencie z 11 lipca 1995 r. "Ewidencji dawnego zespołu dworskiego w [...] gmina [...], mapie "Zespół dworski w [...] gmina [...] wykonanej przez J. L. oraz Metryczce parku w [...] opracowanej przez J. S. w 1987 r., które to dokumenty zostały sporządzone ponad 40 lat po dacie przejęcia nieruchomości na Skarb Państwa, a nie dowodach z dokumentów ustalających stan przejętego majątku w bliskim okresie czasu po przejęciu nieruchomości, w tym na dowodach przekazanych Ministerstwu Rolnictwa i Rozwoju Wsi (w związku z żądaniem Ministerstwa pismem z dnia 9 grudnia 2015 r. nr [...]) przez Województwo [...] przy piśmie z dnia 9 lutego 2016 r. znak [...];

3) naruszenie przepisów postępowania - art. 104 § 2 oraz art. 107 § 1 i § 3 k.p.a., gdyż rozstrzygnięcie organu drugiej instancji jest nieprecyzyjne, nie określa dokładnie przedmiotu rozstrzygnięcia przez wydzielenie działki, która zdaniem organu drugiej instancji nie podlegała przejęciu na cele reformy rolnej, ustalenia powierzchni działki określonej w decyzji organu odwoławczego w rozstrzygnięciu [...] ha dokonano z rażącym naruszeniem § 6 Rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51 z późn.zm.); ponadto uzasadnienie zaskarżonej decyzji pozostaje w sprzeczności ze zgromadzonym materiałem dowodowym, organ odwoławczy przy ocenie dowodów naruszył art. 80, art. 7, art. 8, art. 9, k.p.a. oraz narusza art. 104 § 2 oraz art. 107 § 1 i § 3 k.p.a. oraz § 6 Rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51 ze zm.);

4) naruszenie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. w związku z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, przez uchylenie zgodnej z prawem decyzji Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 2013 r., nr [...], podczas gdy zgodnie z art. art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, w świetle dowodów zgromadzonych w postępowaniu administracyjnym cała działka nr [...] podlegała przejęciu na Skarb Państwa w trybie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Skarżący ponadto na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a. wniósł o dopuszczenie dowodu z dokumentów:

a) pisma Archiwum Państwowego w [...] z dnia [...] października 2011 r. nr [...];

b) kopii protokołu z dnia [...] października 1944 r. w sprawie przejęcia na cele Reformy Rolnej na mocy Dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6.9.1944 r. o wprowadzeniu Reformy Rolnej majątku [...] wraz z załącznikiem nr 1 - spis budynków majątku [...];

c) załącznika Nr 2 - Lista ordynariuszy maj. [...] - załącznik nr 2 do protokołu z [...] października 1944 r., o którym mowa w pkt 2, z akt, z zespołu akt Archiwum Państwowego w [...] "Urząd Wojewódzki [...], Dział Rolnictwa i Reform Rolnych sygn. [...], Nr [...]- przesłanego przy piśmie Archiwum Państwowego w [...] z [...] października 2011 r.;

d) załącznika Nr 3 - Lista pracowników dniówkowych majątku [...] załącznik nr 3 do protokołu z [...] października 1944 r., o którym mowa w pkt 2, - z zespołu akt Archiwum Państwowego w [...] "Urząd Wojewódzki [...] przesłanego przy piśmie Archiwum Państwowego w [...] z [...]października 2011 r.;

e) protokołu zdawczo-odbiorczego spisanego dnia [...] lutego 1947 r. w ośrodku szkolnym [...] gm. [...] - z zespołu akt Archiwum Państwowego w [...]"Urząd Wojewódzki [...], Dział Rolnictwa i Reform Rolnych sygn. [...], karta (strona) 7;

f) protokołu przekazania pow. lekarzowi wet. w [...], obiektów przeznaczonych na lecznicę wet. wydzielonych z maj [...], gm. [...] z dnia [...] lutego 1945 r. - odpis - z zespołu akt Archiwum Państwowego w [...] "Urząd Wojewódzki [...], Dział Rolnictwa i Reform Rolnych sygn. [...], karta (strona) 5;

- na okoliczność, że cała nieruchomość ziemska majątek [...] podlegała przejęciu na cele reformy rolnej, w tym sporna działka [...]; zatrudniania pracowników oraz zamieszkiwania pracowników związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego w budynkach mieszkalnych majątku [...]. Jednocześnie skarżący wskazał, że dokumenty, o których dopuszczenie wnioskuje dotyczą faktów istotnych dla rozpoznania przedmiotowej skargi i są niezbędne do wyjaśnienia wątpliwości istotnych dla wyniku sprawy prowadzonej przed Sądem, a ich dopuszczenie nie przedłuży postępowania przed Sądem. Dokumenty te zostały przekazane organowi odwoławczemu przy piśmie Województwa [...] z 9 lutego 2016 r., jednakże nie zostały opisane i ocenione przez organ odwoławczy w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

W związku z powyższym skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz zasądzenia kosztów postępowania według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji.

Na rozprawie w dniu 9 stycznia 2017 r. Sąd oddalił zgłoszone przez skarżącego wnioski dowodowe, wskazując że powyższe dokumenty znajdują się w aktach administracyjnych sprawy.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Skarga jest uzasadniona.

Przedmiotem oceny organów orzekających było ustalenie, czy zespół dworsko - parkowy stanowiący część dawnego majątku ziemskiego pn. "[...]", gmina [...], położony w granicach działki nr [...] podlegał działaniu przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

W związku z powyższym wyjaśnić należy, że zgodnie z treścią art. 2 ust. 1 ww. dekretu na cele reformy rolnej przeznaczone były nieruchomości ziemskie, które przechodziły na rzecz Skarbu Państwa bezzwłocznie i bez żadnego wynagrodzenia. Podkreślenia wymaga, że chociaż przywołany dekret nie zawiera definicji legalnej "nieruchomości ziemskiej" to jednak w orzecznictwie powszechnie przyjmuje się, że właściwa w tym zakresie jest definicja tego pojęcia wyrażona w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. (sygn. akt TK W 3/89 OTK 1990/1/26). W uchwale tej Trybunał stwierdził zaś, że "ustawodawca przez określenie nieruchomości przymiotnikiem miał na względzie te obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy. Wniosek taki znajduje bowiem uzasadnienie zarówno w tytule dekretu (o przeprowadzeniu reformy rolnej), jak też w treści niektórych jego przepisów (art. 1 ust. 2 lit. a) i b), art. 6, art. 11 ust. 1) oraz w przepisach rozporządzenia wykonawczego do dekretu (§ 6)." Analiza tych przepisów – zdaniem Trybunału Konstytucyjnego – prowadziła zatem do wniosku, że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tylko tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, z tym że przez inne podmioty. Z przepisów tych nie wynika natomiast, ażeby na cele reformy rolnej były przeznaczone nieruchomości nie mające takiego charakteru a więc nie pozostające w funkcjonalnej łączności z gospodarstwem rolnym a wydzielone prawnie lub fizycznie przed 1 września 1939 r. Wspomniana uchwała Trybunału Konstytucyjnego, choć nie stanowi źródła prawa to jednak niewątpliwie ma charakter dyrektywy interpretacyjnej w procesie stosowania prawa.

W orzecznictwie jednolicie prezentowany jest pogląd o znaczeniu związku funkcjonalnego zespołu dworsko- parkowego z gospodarstwem rolnym, jako niezbędnej przesłance dla uznania, iż rezydencja właściciela nieruchomości ziemskiej przeszła na rzecz Państwa w myśl dekretu o reformie rolnej. Wobec braku definicji związku funkcjonalnego, ustalenie co do występowania takiej zależności jest możliwe jedynie poprzez odwołanie do bardziej szczegółowych tez ukształtowanych w orzecznictwie sądowym, które wskazuje, że o związku funkcjonalnym nie mogą decydować m.in.: powiązania podmiotowe, finansowe czy terytorialne; brak wyodrębnienia prawnego części rezydencjalnej; nie oddzielenie ogrodzeniem ze wszystkich stron; zamieszkiwanie właściciela na terenie nieruchomości ziemskiej czy korzystanie przez właścicieli z dóbr w postaci żywności czy środków finansowych wytwarzanych przez majątek ziemski. Natomiast w orzecznictwie podkreśla się, że istotne znaczenie dla istnienia związku funkcjonalnego ma to skąd prowadzony był zarząd nad gospodarstwem oraz gdzie zamieszkiwał zarządca.

W ocenie Sądu takiej oceny wyczerpująco Minister nie dokonał, tym bardziej, że również uzasadnienie decyzji organu pierwszej instancji w tym zakresie jest pobieżne, co nie przesądza jeszcze, iż decyzja Wojewody nie odpowiada prawu.

Organ odwoławczy uchylając decyzję organu pierwszej instancji i orzekając, że zespół dworsko - parkowy o powierzchni [...] ha, stanowiący część dawnego majątku ziemskiego pn. "[...]" nie podpadał pod działanie przepisów dekretu o reformie rolnej stwierdził, iż z akt sprawy nie wynika jednoznacznie, aby był on powiązany funkcjonalnie z przejętym majątkiem ziemskim. Zdaniem organu odwoławczego, postępowanie dowodowe (Minister opisał dokumenty, na których oparł swoje rozstrzygnięcie: tj.: decyzji Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia [...] lipca 1995 r., Ewidencji dawnego zespołu dworskiego w [...], gmina [...], mapie: "Zespół dworski w [...] gmina [...]", Metryczce parku w [...]) nie wykazało, aby "dwór był w jakikolwiek sposób wykorzystywany do celów działalności rolniczej". Organ odwoławczy wskazał, że "nie można również stwierdzić architektonicznego przystosowania do sprawowania bieżącego zarządu nad folwarkiem, w szczególności nie wykazano istnienia żadnego biura czy kantoru, który mógłby trwale służyć celom działalności administracyjnej". Minister wykluczył także zarządzanie majątkiem z budynku położonego w nieznacznej odległości od dworu, na terenie działki nr [...], wskazując, że "nie można jednoznacznie przyjąć, że niewielki budynek (...) był niezbędny do prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa rolnego". Organ odwoławczy przyjął również, że także z kolejnego budynku gospodarczego położonego także na działce nr [...] zarząd ten nie był sprawowany albowiem organ nie odnalazł żadnych informacji wskazujących na to, iż obiekt ten miał charakter rolny. Ponadto Minister wskazał, że także mapa Ośrodka [...] nie potwierdza istnienia tego budynku.

Powyższe stanowisko Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi skład orzekający w sprawie uznał za przedwczesne.

I tak Sąd podzielił zarzuty skargi co do tego, iż organ odwoławczy oparł swoje rozstrzygnięcie bezpodstawnie wyłącznie na ww. dokumentach otrzymanych od Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...], Delegatura w [...], czyli na powołanej decyzji z dnia [...]lipca 1995 r., Ewidencji dawnego zespołu dworskiego w [...] gmina [...], mapie: "Zespół dworski w [...] gmina [...]", Metryczce parku w [...]- ustalających stan oraz zagospodarowanie nieruchomości na 1987 r. Słusznie podniesiono w skardze, iż organ pominął w ocenie dokumenty sporządzone w bliskim okresie po dacie przejęcia majątku. Z protokołu przejęcia majątku [...] z dnia [...] października 1944 r. wyraźnie wynika, że wraz z majątkiem ([...] ha) przejmowano: budynki mieszkalne, tj: dom mieszkalny właściciela, dom mieszkalny służby, czworaki, gajówka, dom mieszkalny oraz budynki gospodarcze, tj: stodoła, warsztaty, obora, stajnia-chlewnia. Z kolei z protokołu zdawczo - odbiorczego z dnia [...] lutego 1947 r. wynika, że budynek wskazany w protokole z 1944 r. stanowił rządcówkę o czym świadczą tożsame wymiary tych budynków (dł. [...] szer. [...]). Protokołem przejęcia z 1944 r. przejmowano również inwentarz martwy (maszyny rolnicze) oraz uwidoczniono w nim listę pracowników majątku [...] (załącznik nr 3) i listę ordynariuszy (załącznik nr 2). Z załącznika nr 2 wynika, że administratorem był E. P., który objął 6 października 1944 r. majątek w zarząd.

W konsekwencji Sąd zauważa, że w sytuacji gdy brak jest dowodów na to, że we dworze były wydzielone odrębne pomieszczenia przeznaczone na potrzeby sprawowania zarządu, to zważywszy na wielkość przejmowanego majątku, dużą zabudowę gospodarczą wraz z zapleczem maszynowym, budynek dla administratora (nazwany rządcówką), osobę administratora - nie sposób przyjąć, że tak ogromnym majątkiem nikt nie kierował. A takie wnioski można wywieść z uzasadnienia decyzji organu odwoławczego skoro ten wykluczył i zarząd z dworu i zarząd z oficyn położonych na działce nr [...]. Wobec powyższego jeżeli Minister uznał, że zespół dworsko-parkowy nie podlegał pod działanie przepisów dekretu o reformie rolnej z uwagi na okoliczność, że organ nie stwierdził administrowania z budynku mieszkalnego właściciela i pozostałych oficyn na działce nr [...] (pomimo, że administrator w osobie E. P. uwidoczniony był na liście stanowiącej załącznik do protokołu z 1944 r.), to powinien wskazać skąd zarząd tym majątkiem odbywał się i przez kogo był wykonywany aby wykluczyć jednoznacznie powiązanie funkcjonalne zespołu dworsko-parkowego z pozostałą częścią majątku ziemskiego.

Ponadto zauważenia wymaga, że decyzja Wojewody [...] dotyczyła zespołu dworsko-parkowego położonego na działce nr [...] o obszarze [...] ha. Minister uznał, że tylko [...] ha z tego obszaru podlegała pod działanie dekretu o reformie rolnej albowiem stanowiła sad czyli użytek rolny (str. 8 decyzji), stąd w tej części rozstrzygnięcie Wojewody utrzymał w mocy (pkt 3 zaskarżonej decyzji). Pomimo tego w sentencji decyzji w pkt 1 Minister stwierdził, że chodzi o zespół dworsko-parkowy o obszarze [...] ha. W konsekwencji, należy podzielić zarzuty skargi, że i w tym zakresie Minister nie ustrzegł się błędu.

W konsekwencji, powyżej dostrzeżone uchybienia skutkują uchyleniem decyzji organu drugiej instancji.

W tej sytuacji, ponownie rozpoznając sprawę, organ odwoławczy będzie miał na względzie poczynione w uzasadnieniu wyroku rozważania. Prowadząc postępowanie, Minister oceni zgromadzony materiał dowodowy z uwzględnieniem dokumentów opisujących stan majątku i sposób administrowania z najbliższych dat od jego przejęcia, następnie ponownie wywiedzie z tego wnioski i opisze (zgodnie z treścią art. 107 § 3 k.p.a.) w uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia.

Biorąc powyższe pod uwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. z 2016 r. Dz. U. poz. 718, ze zm.), orzekł jak w sentencji