Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 712/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2012-11-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 135, art. 145 par 1 pkt 1 lit. a, c, art. 200, 205 par. 2, 210
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 2 pkt 2
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

SENTENCJA

Dnia 13 listopada 2012 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Stępień Sędziowie Sędzia WSA Renata Kubot-Szustowska Sędzia NSA Grzegorz Szkudlarek (spr.) Protokolant asystent sędziego Beata Czyżewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 listopada 2012 roku przy udziale Prokuratora Prokuratury Apelacyjnej w Łodzi K. G. sprawy ze skargi E. Z. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...]; 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz E. Z. kwotę 400 (czterysta) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] roku, Nr [...], po rozpoznaniu wniosku E. Z. o ponowne rozpatrzenie sprawy utrzymał w mocy własną wcześniejszą decyzję z dnia [...] roku, Nr [...] o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego.

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w uzasadnieniu decyzji z dnia [...] roku wyjaśnił, iż materialno – prawną podstawę rozstrzygnięcia w sprawie stanowiły przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). Przepis artykułu 1 tej ustawy przewiduje prawo do świadczenia pieniężnego dla osób, które podlegały represjom określonym w ustawie, z tym że nie dla wszystkich osób, które doznały represji okresu wojennego i powojennego. Rodzaje represji, których doznanie uprawnia do ubiegania się o przyznanie świadczenia pieniężnego, zostały wymienione enumeratywnie w art. 2 ustawy i obejmują osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych, bądź deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 roku lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 lub Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 roku do dnia 5 lutego 1946 roku oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.

Dla wydania decyzji pozytywnej, na podstawie art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, konieczne jest więc łączne wystąpienie dwóch przesłanek. Po pierwsze, niezbędnym jest ustalenie, że osoba została deportowana (wywieziona) do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 roku lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Po drugie, koniecznym jest stwierdzenie, iż praca była wykonywana w warunkach deportacji przez okres co najmniej 6 miesięcy.

Z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, iż E. Z. w marcu 1941 roku wraz z całą rodziną oraz pozostałym mieszkańcami wsi został wysiedlony z rodzinnej miejscowości W. Okoliczność tę potwierdzają zeznania świadków, ankieta matki skierowana do Powiatowego Biura Dowodów Osobistych w S., karta osobowa oraz zaświadczenie Archiwum Państwowego. Organ w toku postępowania wyjaśniającego uzyskał także dokumenty z akt Ł. J. – siostry wnioskodawcy, akta sprawy matki strony H. Z. znajdujące się w Fundacji "Polsko-Niemieckie Pojednanie" oraz dopuścił dowód z przesłuchania wnioskodawcy. Z zaświadczenia Archiwum Państwowego wynika, iż wysiedlenie z miejsca zamieszkania miało związek z budową na tym terenie poligonu wojskowego. W tym miejscu organ zauważył, iż w czasie okupacji często zdarzały się wysiedlenia całych miejscowości bądź gmin w związku z zajęciem terenu przez III Rzeszę, co potwierdzili podczas przesłuchania zarówno wnioskodawca, jak i jego siostra. Wnioskodawca wraz z rodziną trafił początkowo do sąsiedniej miejscowości W. Tam rodzice zostali skierowani do pracy w gospodarstwie rolnym zarządzanym przez osobę narodowości niemieckiej. W październiku 1941 roku rodzina przeniosła się do miejscowości C., pow. T., gdzie zamieszkali u Polaków. Po krótkim pobycie w tej miejscowości, w listopadzie 1941 roku, rodzina zamieszkała w miejscowości B. u gospodarza niemieckiego, u którego rozpoczęli pracę rodzice strony. W kwietniu 1942 roku ojciec wnioskodawcy otrzymał nakaz pracy w niemieckiej firmie budowlanej. Pozostali członkowie rodziny na przełomie marca i kwietnia 1942 roku przenieśli się do sąsiedniej wsi C., gdzie zamieszkali wraz z innymi rodzinami u Polaka. Matka strony pracowała w dalszym ciągu w gospodarstwach rolnych zarządzanych przez Niemców. Także wnioskodawca pracował od marca 1943 roku w takim gospodarstwie wypasając zwierzęta, wykonując prace w polu i obejściu. Zapisy w ankiecie skierowanej do Powiatowego Biura Dowodów Osobistych oraz w karcie osobowej potwierdzają, że miejscem zamieszkania w czasie okupacji była miejscowości C., gm. Z. Z akt sprawy matki wnioskodawcy wynika, że w czasie wojny pracowała w okresie od listopada 1940 roku do stycznia 1945 roku we wsi B. Wnioskodawca nie potrafił w sposób wiarygodny wyjaśnić rozbieżności co do daty początku pracy matki w tym gospodarstwie.

W tak ustalonym stanie faktycznym organ uznał, iż w sprawie nie zaistniał fakt deportacji do pracy przymusowej w rozumieniu przepisów ustawy. Wysiedlenie z miejsca zamieszkania nie miało bowiem na celu skierowania do pracy, lecz było związane z utworzeniem na tych terenach poligonu wojskowego. Po wysiedleniu rodzina tułała się po różnych miejscowościach, przebywając zarówno u Polaków, jaki i u Niemców, by ostatecznie zamieszkać u Polaka. Rodzice oraz dzieci pracowali u różnych gospodarzy w miejscach swojego pobytu. W czasie wojny Polaków obowiązywał nakaz wykonywania pracy na rzecz III Rzeszy i podlegały mu także osoby wysiedlone.

Podnoszona przez stronę okoliczność, jaką była utrata rodzinnego gospodarstwa była niewątpliwie formą represji. Jednakże uprawnienie do świadczenia pieniężnego nie przysługuje z tytułu wysiedlenia (a co się z tym wiąże utratą domu czy gospodarstwa i brakiem możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu), lecz z tytułu deportacji do pracy przymusowej.

W skardze skierowanego do sądu administracyjnego E. Z. wnosząc o uchylenie decyzji drugiej, jak i pierwszej instancji oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania wskazał na naruszenie prawa materialnego poprzez niewłaściwą wykładnię i błędne zastosowanie – tj. art. 1 pkt 1 i art. 2 pkt 1 lit. "a" ustawy z dnia 31 maja 1996 roku poprzez przyjęcie, że wysiedlenie wnioskodawcy i jego rodziny choć było formą represji nie miało charakteru deportacji do pracy przymusowej oraz art. 1, art. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji RP poprzez pozbawienie skarżącego prawa do świadczenia pieniężnego w sytuacji gdy inne osoby wysiedlone z tej samej lub sąsiedniej miejscowości, znajdujące się w identycznej sytuacji faktycznej i prawnej, uzyskały świadczenie pieniężne. Zdaniem autora skargi w sprawie doszło także do naruszenia przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy – tj. art. 7, art. 8, art. 9, art. 35 § 3, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 1 i 3 Kodeksu postępowania administracyjnego.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując zarzuty zaprezentowane w uzasadnieniu kwestionowanego rozstrzygnięcia.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Stosownie do postanowień art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 roku, poz. 270 ze zm.), Sądy administracyjne sprawują w zakresie swojej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej. Oznacza to, iż Sąd bada zgodność z prawem (legalność) zaskarżonego rozstrzygnięcia pod kątem jego zgodności z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej.

Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi).

Materialno – prawną podstawę rozstrzygnięcia w sprawie stanowił przepis art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395, powoływanej dalej skrótowo jako "ustawa"). Zgodnie z treścią tego przepisu, represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945, bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 roku do dnia 5 lutego 1946 roku oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.

Powołując cytowany przepis wskazać należy także na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku (sygn. akt: K 49/07, publ: Dz. U. Nr 220, poz. 1734 z dnia 23 grudnia 2009 roku). Zgodnie z tezą tegoż wyroku, art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi.

W opinii Trybunału Konstytucyjnego, sformułowane w art. 2 pkt 2 ustawy, bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszają zasadę równości. Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia.

Przenosząc te uwagi na grunt niniejszej sprawy skład orzekający uznał, że w stanie faktycznym sprawy doszło do uchybienia art. 7, 77 § 1 i art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego. Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 Kodeksu postępowania administracyjnego). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (zasada swobodnej oceny dowodów – art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego). Obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego jest związany ściśle z przyjętą zasadą swobodnej oceny dowodów.

W stanie faktycznym sprawy, warunkiem przyznania świadczenia pieniężnego na gruncie ustawy z dnia 31 maja 1996 roku jest stwierdzenie faktu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej. Zdaniem składu orzekającego, organy winny ustalić, czy w sprawie miała miejsce deportacja w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy nadanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku. Przy uwzględnieniu przepisów ustawy i cytowanego wyroku, Sąd uznał, że deportacja musiała łączyć się z przymusowym wywiezieniem, wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Stan deportacji najczęściej wiązał się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. W czasie tym dochodziło do ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Osoba deportowana zwykle nie miała możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu rodzinnym.

Z dokumentów załączonych do akt administracyjnych wynika, że skarżący w marcu 1941 roku wspólnie z rodziną został wywieziony z rodzinnej miejscowości. Rodzina wielokrotnie zmieniała miejsce zamieszkania przebywając zarówno w polskich domach, jak i w gospodarstwach rolnych zarządzanych przez Niemców. W rodzinnej miejscowości utworzony był poligon wojskowy. Podczas deportacji skarżący był dzieckiem, urodził się w 1937 roku. W czasie okupacji rodzice skarżącego zostali skierowani do pracy przymusowej w gospodarstwie rolnym zarządzanym przez Niemca. Następnie ojciec skarżącego otrzymał nakaz pracy w niemieckiej firmie budowlanej. Również skarżący będąc kilkuletnim dzieckiem pracował przymusowo przy wypasie zwierząt, wykonując prace polowe i w gospodarstwie rolnym. Do domu rodzina powróciła po zakończeniu wojny.

W tak ustalony stanie faktycznym organ uznał, że nie zaistniała szczególna dolegliwość związana z represją (deportacją) do pracy przymusowej. Zdaniem składu orzekającego stanowisko takie jest wadliwe. Po pierwsze, zakwestionować należy pogląd organu, iż strona była deportowana na skutek działań wojennych, a nie w celu wykonywania pracy, gdyż w jego rodzinnej miejscowości zorganizowano poligon. Przesiedlenie strony w takich okolicznościach, w ocenie organu, nie miało na celu skierowania do pracy przymusowej. W obliczu zgromadzonych w sprawie dowodów, w szczególności wobec stwierdzenia przez organ, iż skarżący pracował przy wypasie zwierząt, przy pracach polowych i w gospodarstwie, z poglądem organu nie sposób się zgodzić. Fakt zorganizowania poligonu w rodzinnej miejscowości skarżącego jest potwierdzonym dokumentem w postaci zaświadczenia Archiwum Państwowego i nie jest okolicznością sporną w sprawie. Tym niemniej okoliczność ta nie wyklucza deportacji do pracy przymusowej w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 31 maja 1996 roku. Innymi słowy, przy okazji zorganizowania, w danej miejscowości, poligonu wojskowego jej mieszkańcy mogli być deportowani do pracy przymusowej. Przyjęcie przeciwnego poglądu, w sytuacji gdy skarżący wykazał, iż na deportacji świadczył pracę, zdaniem Sądu, wymaga wykazania racji organu odpowiednimi dowodami, a w każdym razie zakwestionowania faktu świadczenia pracy przez skarżącego podczas deportacji.

Na marginesie podkreślić należy, że wszelkie okoliczności objęte postępowaniem dowodowym miały miejsce ponad 70 lat temu, do tego zarówno strona postępowania, jak i powołani świadkowie to osoby starsze. Okoliczności te organ powinien uwzględnić w trakcie oceny poszczególnych dowodów i faktów zaistniałych w sprawie.

Mając powyższe na względzie, Sąd orzekł jak w wyroku na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" przy zastosowaniu art. 135 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. O zwrocie kosztów postępowania Sąd postanowił w punkcie drugim wyroku na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 w zw. z art. 210 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

ko