Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt VI SA/Wa 336/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2012-04-19 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6171 Radcowie prawni i aplikanci radcowscy
Hasła tematyczne: Zawody prawnicze
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 36 do 36 ze zn. 6, art. 36 ze zn. 8 ust. 11 i 12, ust. 14 pkt 4
journal: Dz.U. 2010 nr 10 poz 65
law: Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych - tekst jednolity.
article: par. 5 pkt 3
journal: Dz.U. 2009 nr 70 poz 606
law: Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 29 kwietnia 2009 r. w sprawie zespołu do przygotowania zestawu pytań testowych oraz zadań  na egzamin radcowski oraz wykazu tytułów aktów prawnych.
article: art. 151
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Małgorzata Grzelak Sędziowie Sędzia WSA Jolanta Królikowska-Przewłoka Sędzia WSA Danuta Szydłowska (spr.) Protokolant st. sekr. sąd. Jan Czarnacki po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 kwietnia 2012 r. sprawy ze skargi J. B. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej II stopnia nr 3 przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego, który został przeprowadzony w dniach 14-17 czerwca 2011 r. z dnia [...] grudnia 2011 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego oddala skargę


UZASADNIENIE

Zaskarżoną uchwałą z dnia [...] grudnia 2012 r. Komisja Egzaminacyjna II Stopnia, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 KPA, art. 368 ust. 1, 9 i 12 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2010 r. Nr 10, poz. 65 ze zm.) po rozpatrzeniu odwołania J.B.-L. utrzymała w mocy uchwałę nr [...] z dnia [...] lipca 2011 r. Komisji Egzaminacyjnej nr 2 do przeprowadzenia egzaminu radcowskiego w 2011 r. z siedzibą w W. w sprawie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego.

W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia Komisja wyjaśniła, iż wskazaną wyżej uchwałą został ustalony negatywny wynik z egzaminu radcowskiego - zdająca z części pierwszej egzaminu otrzymała ocenę dostateczną, z drugiej części egzaminu ocenę dobrą, z trzeciej części ocenę dostateczną, z czwartej części ocenę niedostateczną oraz z piątej części ocenę bardzo dobrą. W tej sytuacji, w myśl art. 366 ust. 1 ustawy o radcach prawnych wynik końcowy jest negatywny.

Dokonując analizy obowiązującego stanu prawnego z punktu widzenia zakresu orzekania, Komisja stwierdziła, iż szczegółowe ustosunkowanie się Komisji Egzaminacyjnej II stopnia winno obejmować te zarzuty i argumenty, które zostały zawarte w odwołaniu, ale ocena i rozstrzygnięcie, co do zaskarżonej uchwały musi wiązać się z całościową oceną jej zasadności, zgodnie z zasadą dwukrotnego rozpoznania sprawy, co do istoty.

Komisja uznała zarzuty sformułowane w odniesieniu do oceny wystawionej przez egzaminatorów z zakresu pracy pisemnej z części czwartej (prawo gospodarcze) za niezasadne. Podniosła, iż dokonując oceny apelacji sporządzonej przez egzaminowaną należy przede wszystkim ustalić, czy doszło do popełnienia przez zdającą takiego błędu, który miałby charakter dyskwalifikujący pracę. W związku z tym należy dokonać oceny, jakie skutki prawne wywołuje zaproponowana przez zdającą reprezentacja spółki akcyjnej przy zawieraniu umowy zbycia udziałów z osobami będącymi członkami zarządu tej spółki, gdyż dotyczące tej kwestii rozwiązanie zastosowane w ocenianej pracy, zdaniem obu egzaminatorów, miało charakter dyskwalifikujący i legło u podstaw wystawienia oceny niedostatecznej.

Komisja wyjaśniła, iż zgodnie z art. 379 § 1 KSH w umowie między spółką a członkiem zarządu, spółkę reprezentuje rada nadzorcza albo pełnomocnik powołany uchwałą walnego zgromadzenia. Przepis ten jest przepisem bezwzględnie wiążącym i ma zastosowanie do wszystkich umów zawieranych przez spółkę z członkami zarządu, tak wynikającymi ze stosunku spółki, jak i we wszystkich innych sprawach. Nie chodzi tu zatem tylko o stosunki prawne, w których dana osoba występuje wprost w charakterze członka zarządu (np. przy zawieraniu umowy o pracę w charakterze członka zarządu), ale o jakiekolwiek umowy między spółką a osobami, które aktualnie pełnią funkcję członka zarządu (np. umowa kupna-sprzedaży samochodu spółki przez członka zarządu). Pogląd ten jest powszechnie przyjmowany w doktrynie. Reprezentują go m.in.: J. Tomkiewicz. J. Bloch. Spółki, s. 100-102; A. Szajkowski, [w:] Soltysiński, Szajkowski, Szwaja, Komentarz KSH. t. I. s. 1073-1074: J. Frąckowiak, [w:] Frąckowiak, Kidyba, Kruczalak, Opalski, Popiołek. Pyzioł. Komentarz, s. 616; J. P. Naworski, [w:] Naworski, Strzelczyk, Raglewski, Siemiątkowski. Potrzeszcz, Kodeks, t. I. s, 609. uw. 3; W. Popiołek, [w:J Strzępka, Komentarz, t. U, wyd. 3, s. 240-241, Nb 3; A. Kidyba, Komentarz KSH, t. II, s. 412-413, uw. 1; R. Czerniawski, Komentarz. Spółka akcyjna, s. 369. uw. 3: M. Litwińska-Werner, Komentarz KSH, wyd. 2, s. 576- 577. Nb 1: M. Rodzynkiewicz, Komentarz, s. 355, uw. 1.

Odmienne stanowisko zaprezentował Sąd Najwyższy w wyroku z dnia z 23 marca 1999 r. (II CKN 24/98. OSN 1999. z. I 1, poz. 187) w którym poszedł w kierunku zawężenia zakresu przepisu art. 203 KH (obecnie art. 210 § 1 KSH albo art. 379 § 1 KSH) jako odnoszącego się tylko do umów związanych ze sprawowaną funkcją członka zarządu. Powyższa wykładnia zwężająca nie znajduje oparcia w treści art. 379 § 1 KSH (art. 210 § 1 KSH, dawnego art. 203 KH) i jest wskutek tego nietrafna i spotkała się z krytyką doktryny (glosy do tego wyroku tj.: I. B. Mika. OSP 1999, z. 12, poz. 219, T. Gregorczuk, T. Mróz, MoP 2000, Nr 4. s. 231 i nast.. M. Litwińska. PPH 2000. Nr 6. s. 40 i nast.; A. Ambroziewicz, PiP 2000, Nr 7, s. 103 i nast.; J. P. Naworski, PS, 2000, Nr 7-8. s. 150 i nast.; P. Drapała, PS 2000, Nr 7-8, s. 168 i nast.; Z. Kuniewicz, PS 2000, Nr 9, s. 128 i nast.; K. Rudnicki, Pr. Sp. 2001, Nr 1, s. 54 i nast. Natomiast Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 13 marca 2001 r. (111 SA 68/00 Przegl. Pod. 2001, Nr 10 s. 63) stwierdził, że "przepis art. 203 KH (obecnie art. 210 § I KSH a na gruncie spółki akcyjnej art. 379 § 1 KSH) nie wprowadzał rozróżnienia między pojęciem "członek zarządu" a "członek zarządu działający jako osoba trzecia". Przepis ten używa tylko pojęcia "członek zarządu" i odnosi się do wszystkich umów, jakie członek zarządu może zawierać ze spółką.

Naruszenie przepisu art. 379 § 1 KSH powoduje nieważność czynności prawnej, ze względu na treść art. 58 § 1 KC w zw. z art. 2 KSH (czynność prawna sprzeczna z prawem jest nieważna). Za takim stanowiskiem wypowiadała się już pod rządem kodeksu handlowego doktryna por. T. Dziurzyński. [w:] Dziurzyński, Fenichel, Honzatko, Komentarz, s. 357-358; K. Kruczalak, Spółki prawa handlowego i cywilnego, Gdańsk 1992. s. 108: A. Szajkowski, [w:] Sołtysiński, Szajkowski, Szwaja. Komentarz KH. t. I. s. 1073; A. Kidyba, Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością. Komentarz, Warszawa 1999, s. 335-342. Odosobniony był pogląd M. Allerhanda, Komentarz, s. 336 (..umowa, zdziałana przez zarząd z członkiem zarządu, nie jest nieważna, chociaż zarząd nie powinien był jej dokonać, a wynika to z art. 198 § 2 i 3 KH).

Pod rządem Kodeksu spółek handlowych w doktrynie dominuje pogląd o stosowaniu sankcji nieważności z art. 58 § 1 KC wskutek naruszenia zasad reprezentacji spółki z art. 379 § 1 KSH. Reprezentują go m. in. A. Szajkowski. [w:] Sołtysiński, Szajkowski, Szwaja, Komentarz KSH, W. Popiołek, ([w:] Strzępka. Komentarz, t. 11. wyd. 3. s. 240. Nb 2) oraz A. Kidyba (Komentarz KSH, t. II. s. 416-417. uw. 3); M. Bielecki (Zagadnienia związane z reprezentacją spółki z o.o. w umowach z członkami zarządu. R. Pr. 2002. Nr 2. 44-45); A. Koniewicz (Konsekwencje prawne naruszenia art. 210 KSH (art. 379 KSH), PPH 2006, Nr 7, s. 16-20). Odmienne stanowisko wyraża J. P. Naworski (|w: | Naworski. Strzelczyk. Raglewski. Siemiątkowski. Potrzeszcz. Komentarz. Spółka akcyjna, t. I, s. 613. uw. 13). uważając, że do przypadku naruszenia art. 379 § 1 KSH znajduje zastosowanie przepis art. 39 KC, a nie przepis art. 58 § 1 KC.

Pogląd o nieważności umowy zawartej sprzecznie z art. 379 § 1 KSH dominuje również w orzecznictwie sądów apelacyjnych, Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Biorąc powyższe pod uwagę, Komisja stwierdziła, że pomimo występujących rozbieżności w poglądach na temat zakresu stosowania art. 379 § KSH i skutków prawnych jego naruszenia, prawidłowe rozwiązanie zadania egzaminacyjnego z prawa gospodarczego polegało na zastosowaniu reprezentacji przewidzianej powołanym przepisem, gdyż każda inna koncepcja obarczona była poważnym ryzykiem uznania umowy za nieważną, co w kontekście kryteriów oceny egzaminu radcowskiego, mogło uzasadniać wystawienie oceny niedostatecznej. Przygotowanie bowiem umowy sprzedaży udziałów, która może być dotknięta tak poważną wadą prawną, może oznaczać, że poziom znajomości przepisów z zakresu prawa gospodarczego, jest niewystarczający do stwierdzenia, że osoba zdająca egzamin będzie w stanie zapewnić profesjonalną obsługę prawną, bez narażania potencjalnych klientów na szkodę.

Zdaniem Komisji nie można pominąć i tego, że w samej pracy egzaminacyjnej nie znalazła się żadna informacja wskazująca na to, aby zdająca była świadoma istnienia problemu prawnego w zakresie reprezentacji spółki, który miała rozstrzygnąć i dopiero w odwołaniu przytacza różnego rodzaju argumenty, mające uzasadniać poprawność przyjętej koncepcji. Nadto do poważnych uchybień należy zaliczyć także brak skutecznego zabezpieczenia zapłaty ceny w postaci ustanowienia prawa zastawu na rzeczy ruchomej, nieprawidłowe określenie formy zmiany umowy (art. 180 KSH w zw. z art. 77 § 1 KC). czy też brak precyzji w redagowaniu postanowień umownych odnoszących się do sformułowania warunku zawieszającego

Zdaniem Komisji nie zasługują również na uwzględnienie twierdzenia skarżącej o możliwości sanacji nieprawidłowej reprezentacji spółki akcyjnej, przez jej potwierdzenie, gdyż, pomijając bezzasadność takiego poglądu, celem egzaminu radcowskiego jest między innymi weryfikacja znajomości prawa przez zdających, a nie rozważanie, czy w praktyce zastosowane przez zdającego kontrowersyjne rozwiązanie - po podjęciu dodatkowych czynności - ostatecznie mogłoby osiągnąć rezultat. Treść ocenianej pracy nie budzi bowiem wątpliwości co do tego, iż egzaminowana nie zwróciła w ogóle uwagi na regulację zawartą w art. 379 § 1 KSH i konsekwencje nie zastosowania tego przepisu co świadczy o niewystarczającym opanowaniu przez egzaminowaną materiału prawniczego i umiejętności stosowania prawa w praktyce.

Komisja stwierdziła, iż biorąc pod uwagę kryteria określone w art. 364 i art. 365 ust. 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych oraz treść umowy sporządzonej przez egzaminowaną wystawienie oceny niedostatecznej z pracy należało uznać za zasadne.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, J.B.-L., zwana dalej skarżącą, wniosła uchylenie zaskarżonych uchwał i ustalenie pozytywnego wyniku z egzaminu radcowskiego.

Podniosła zarzut naruszenia prawa procesowego tj.:

- art. 7, 77 § 1 i art. 80 KPA polegający na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, w szczególności brak ustalenia, czy niezastosowanie przez Skarżąca przepisu art. 379 § 1 KSH w pracy z części czwartej egzaminu radcowskiego miało charakter dyskwalifikujący pracę i powinno przesądzać o negatywnej ocenie;

- art. 8 i 107 § 3 KPA poprzez nienależyte uzasadnienie zaskarżonej uchwały z uwagi na zawarcie w nim zbyt ogólnych twierdzeń i niejednoznacznych ocen co uniemożliwia realizację zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa oraz uniemożliwia dokonanie kontroli zaskarżonej uchwały, a w szczególności posługiwanie się niejednoznacznym określeniem "może" na okoliczność skutków niezastosowanie przez Skarżąca przepisu art. 379 § 1 KSH w pracy z części czwartej egzaminu radcowskiego;

- art. 9 i 11 KPA poprzez niedostateczne wyjaśnienie podstaw i przesłanek utrzymania w mocy uchwały Komisji Egzaminacyjnej nr 2, w szczególności brak merytorycznego odniesienia się do wszystkich zarzutów podniesionych przez Skarżącą oraz uznanie, że oceny i uzasadnienia obu egzaminatorów spełniają wymagania przewidziane URP;

- art. 8 KPA poprzez brak pogłębiania zaufania obywateli do organów administracji publicznej poprzez wydawanie odmiennych decyzji przy istnieniu tożsamych stanów faktycznych i prawnych, a mianowicie uznanie przez Komisję Egzaminacyjna II stopnia, że w przypadku jednego odwołującego się (tu: Skarżąca) niezastosowanie przepisu art. 379 § 1 KSH w pracy z części czwartej egzaminu radcowskiego skutkowało tak poważną wadą prawną, że uzasadniało wystawienie oceny niedostatecznej, podczas gdy w przypadku innego odwołującego się ta sama wada prawna pozwalała na wystawienie oceny pozytywnej;

oraz prawa materialnego tj.

- art. 364 pkt 1 i art. 365 pkt 2 URP poprzez ich niewłaściwe zastosowanie do oceny części czwartej egzaminu radcowskiego polegające na uznaniu wyłącznie jednego elementu zadania za decydujący o ocenie niedostatecznej, podczas gdy egzamin radcowski polega na sprawdzeniu ogólnego przygotowania prawniczego do wykonywania zawodu radcy prawnego, co skutkowało podjęciem przez Komisję Egzaminacyjną II stopnia Nr 3 uchwały o utrzymaniu w mocy zaskarżonej uchwały Komisji Egzaminacyjnej Nr 2;

- naruszenie art. 49 TFUE w sprawie swobody przedsiębiorczości i art. 56 TFUE w sprawie swobody przepływu usług, polegające na bezzasadnym utrzymaniu w mocy uchwały Komisji Egzaminacyjnej nr 2 z dnia [...] lipca 2011 r., co skutkuje brakiem ustalenia pozytywnego wyniku z egzaminu radcowskiego, dającego podstawę do złożenia wniosku o wpis na listę radców prawnych, a w konsekwencji uniemożliwia Skarżącej przyznanie prawa wykonywania zawodu radcy prawnego i świadczenia usług pomocy prawnej na rynku wewnętrznym Unii, co jest nieproporcjonalne do celu jakim jest zagwarantowanie klientom profesjonalnej obsługi prawnej;

- naruszenie art. 14 (6) dyrektywy 2006/123/WE polegające na tym, że w składzie Komisji Egzaminacyjnej oraz Komisji Egzaminacyjnej II stopnia byli członkowie, bezpośrednio lub pośrednio, konkurencyjni wobec osoby przystępującej do egzaminu radcowskiego (tu: Skarżącej).

W uzasadnieniu skargi skarżąca rozwinęła podniesione zarzuty wskazując m.in., iż Komisja nie rozstrzyga czy niezastosowanie przepisu art. 379 § 1 KSH miało charakter dyskwalifikujący pracę. Treść zaskarżonej uchwały jest dowodem na to, że Komisja Egzaminacyjna II stopnia wybiórczo zacytowała orzecznictwo i doktrynę w przedmiocie skutków niezastosowania przepisu art. 379 § 1 KSH oraz zakwestionowała prawidłowość orzecznictwa Sądu Najwyższego i przedstawicieli doktryny. Komisja oparła się i powtórzyła ocenę przedstawioną przez Komisję Egzaminacyjną, w tym pomyliła "umowę" z "apelacją" i zignorowała fakt, że jeden z egzaminatorów oparł swoją ocenę jedynie na kwestii zastosowania przepisu art. 379 § 1 KSH oraz nie wziął pod uwagę żadnych innych elementów pracy. Skoro Komisja uznaje, że w orzecznictwie i doktrynie są dwa różne poglądy na temat skutków niezastosowanie art. 379 § 1 KSH to powinna stanąć na wysokości zadania, żeby definitywnie opowiedzieć się za jedną z nich lub przyznać, że kwestia jest problematyczna, a co za tym idzie nie może stanowić o dyskwalifikacji pracy. Konkluzja wyłaniająca się z uzasadnienia zaskarżonej uchwały, że w ocenie Komisji Egzaminacyjnej II stopnia niezastosowanie art. 379 § 1 KSH "mogło" skutkować nieważnością przygotowanej umowy sprzedaży udziałów nie jest satysfakcjonująca. Skoro Komisja nie rozstrzygnęła czy zdająca popełniła taki błąd, który dyskwalifikowałby pracę, to nie miała podstaw do podjęcia decyzji, że niezastosowanie art. 379 § 1 KSH świadczy o tym, iż egzaminowana nie jest wystarczająco przygotowana do samodzielnego świadczenia pomocy prawnej. Ponadto, Komisja Egzaminacyjna II stopnia nienależycie uzasadniła swoją uchwałę, co przejawia się w niskiej jakości dyskusji merytorycznej, użyciu szeregu ogólnych stwierdzeń i przedstawieniu niejednoznaczych ocen. W ocenie skarżącej uzasadnienie jest powierzchowne, tendencyjne, lakoniczne i zmierza wyłącznie do wykazania zasadności uchwały Komisji Egzaminacyjnej.

Dodatkowo, Komisja Egzaminacyjna II stopnia nie odniosła się do wszystkich podniesionych zarzutów, pomijając przykładowo analizę braków, jakimi dotknięte zostały uzasadnienia przygotowane przez egzaminatorów Komisji Egzaminacyjnej, czy adekwatność i proporcjonalność wystawionych ocen do celu, jakim jest sprawdzenie ogólnego przygotowania od wykonywania zawodu radcy prawnego. Skarżąca stwierdziła, iż przyjęcie przez Komisję Egzaminacyjną II stopnia, że oceny i uzasadnienia obu egzaminatorów Komisji Egzaminacyjnej spełniają wymagania przewidziane URP jest oczywiście bezzasadne i nie ma oparcia w stanie faktycznym niniejszej sprawy co poddaje pod wątpliwości okoliczności, czy Komisja zapoznała się szczegółowo z odwołaniem i stanem faktycznym sprawy. Naruszenia art. 8 KPA skarżąca upatruje w wydawaniu odmiennych decyzji przy istnieniu tożsamych stanów faktycznych i prawnych.

W ocenie skarżącej Komisja dopuszcza się tych samym błędów, co Komisja Egzaminacyjna naruszając art. 364 pkt 1 i art. 365 pkt 2 URP poprzez ich niewłaściwe zastosowanie do oceny części czwartej egzaminu radcowskiego polegające na uznaniu wyłącznie jednego elementu zadania za decydujący o ocenie niedostatecznej, podczas gdy egzamin radcowski polega na sprawdzeniu ogólnego przygotowania prawniczego do wykonywania zawodu radcowskiego.

Skarżąca podkreśliła, iż sporządzenie zadania z zakresu części czwartej egzaminu radcowskiego było zadaniem złożonym, zawierającym w sobie elementy prawa gospodarczego, cywilnego oraz rodzinnego. Prawidłowo sporządzona umowa mogła zawierać przynajmniej czternaście ze wskazanych założeń i elementów oraz powinna była odpowiadać ogólnym warunkom ważnie sporządzonej umowy. Dlatego też prawidłowa ocena zadania z zakresu części czwartej egzaminu radcowskiego powinna odzwierciedlać zakres tego zadania oraz brać pod uwagę liczne elementy umowy będącej przedmiotem zadania. Tylko w ten sposób można ustalić przygotowanie prawnicze osoby zdającej do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego, wypełniając tym samym przesłanki przepisu art. 364 pkt 1 URP.

Oparcie się na jednym wybranym kryterium przesądzającym ocenę pracy przeczy zasadzie zgodnie, z którą egzamin radcowski ma na celu sprawdzenie ogólnego przygotowania do samodzielnego wykonywania zawodu radcy prawnego. Dokonując oceny przygotowania zdającego należy wziąć bowiem pod uwagę, że prace przygotowywane są w warunkach egzaminacyjnych, które odbiegają od realiów pracy radcy prawnego, a więc co do zasady nie spełniają kryteriów "absolutności".

W dalszej części uzasadnienia, skarżąca powołując się na orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej stwierdziła, iż znajduje się w sytuacji, w której występuje łącznik z prawem wspólnotowymi w rezultacie ma do niej zastosowanie art. 49 i 56 TFUE. Podniosła, iż zamieszkiwała legalnie i uzyskała w innym państwie członkowskim (Wielka Brytania) tytuł akademicki studiów podyplomowych w zakresie prawa (L.L.M) na University of London, Queen Mary College (2006-2007), który ułatwia dostęp do zawodu solicitor, zamieszkiwała legalnie i praktykowała prawo w ramach stażu zagranicznego (i prowadzonej działalności gospodarczej) dla międzynarodowej kancelarii prawnej w innym państwie członkowskim (Belgia) (2010-2011), obecnie zamieszkuje i świadczy usługi prawne dla tej samej międzynarodowej kancelarii prawnej w innym państwie członkowskim (Wielka Brytania) (2012). Mając powyższe na uwadze zdaniem skarżącej, należy uznać, że utrzymanie w mocy przez Komisję Egzaminacyjną II stopnia uchwały Komisji Egzaminacyjnej nr 2 z dnia [...] lipca 2011 r. narusza art. 49 TFUE i art. 56 TFUE poprzez bezprawne i nieproporcjonalne do celu ograniczenie podstawowych wolności Skarżącej, w tym swobody przedsiębiorczości polegającej na podejmowaniu i wykonywaniu działalności prowadzonej na własny rachunek na terytorium innego państwa członkowskiego oraz prawo do swobody przepływu usług polegające na świadczeniu usług wewnątrz Unii. Podkreśliła, że rezultatem niezastosowania jednego przepisu prawa w pracy z części czwartej egzaminu radcowskiego przesądziło o dyskwalifikacji nie tylko jednej części egzaminu, ale całego egzaminu końcowego bez możliwości poprawienia negatywnie ocenionej części w krótkim odstępie czasu lub zrekompensowania oceny negatywnej ocenami z pozostałych części egzaminu.

Natomiast naruszenie art. 14. (6) dyrektywy 2006/123/WE polega na tym, że w składzie Komisji Egzaminacyjnej oraz Komisji Egzaminacyjnej II stopnia orzekali członkowie (radcowie prawni), bezpośrednio lub pośrednio konkurencyjni wobec Skarżącej.

W odpowiedzi na skargę Minister Sprawiedliwości wnosząc o jej oddalenie podtrzymał dotychczasową argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej uchwały.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga podlega oddaleniu, gdyż zaskarżona uchwała nie narusza prawa.

Szczegółowy tryb składania egzaminu radcowskiego został uregulowany w art. od 36 do 369 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2010r. Nr 10 poz. 65 ze zm.) oraz w rozporządzeniu wykonawczym Ministra Sprawiedliwości z dnia 29 kwietnia 2009 r. w sprawie zespołu do przygotowania zestawu pytań testowych oraz zadań na egzamin radcowski oraz wykazu tytułu aktów prawnych (Dz. U. z 2009 r. Nr 70 poz. 606), wydanym na podstawie art. 36 ust. 12 w/w ustawy.

Wynik egzaminu radcowskiego ustalany jest w drodze uchwały Komisji Egzaminacyjnej (art. 366 ust. 2 ustawy), od której przysługuje zdającemu odwołanie do Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości (komisji odwoławczej) w terminie 14 dnia od dnia otrzymania zaskarżonej uchwały (art. 36(8) ust. 1 ustawy o radcach prawnych. Natomiast od uchwały komisji odwoławczej służy skarga do sądu administracyjnego (art. 368 ust. 11 ustawy o radcach prawnych.

W myśl przepisu art. 368 ust. 12 omawianej ustawy do postępowania przed komisją odwoławczą stosuje się odpowiednio przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. Oznacza to, że w sprawie znajduje odpowiednio zastosowanie art. 138 KPA, w myśl którego zgodnie z zasadą dwuinstancyjności organ odwoławczy obowiązany jest ponownie rozpoznać i rozstrzygnąć sprawę rozstrzygniętą decyzją organu I instancji z zastrzeżeniem rozwiązania przyjętego w art. 138 § 3 KPA. Organ odwoławczy nie może zatem ograniczyć się do kontroli decyzji organu I instancji a obowiązany jest ponownie rozstrzygnąć sprawę (patrz m.in. wyrok NSA z 22 marca 1996 r. Sa/Wr 1996/95 ONSA 1997, Nr 1, poz. 35, wyrok NSA z 14 sierpnia 1987, IV SA 385/87).

Zgodnie z art. 368 ust. 14 pkt 4 ustawy o radcach prawnych Minister Sprawiedliwości określi, w drodze rozporządzenia m.in. tryb i sposób działania komisji odwoławczej.

W oparciu o tę delegację ustawową Minister Sprawiedliwości wydał Rozporządzenie z dnia 24 września 2009 r. w sprawie komisji egzaminacyjnej li stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego (Dz. U. z 2009 Nr 164, poz. 1314).

Zgodnie z § 5 pkt 3 tegoż rozporządzenia przewodniczący lub członek komisji odwoławczej, o którym mowa w ust. 2 pkt 2, sporządza pisemną opinię dotyczącą zasadności poszczególnych zarzutów podniesionych w odwołaniu wraz ze stanowiskiem. Głosowanie jest jawne. W pierwszej kolejności komisja odwoławcza głosuje nad ostateczną oceną testu lub pracy pisemnej z tej części egzaminu radcowskiego, która została zakwestionowana w odwołaniu, następnie komisja odwoławcza głosuje w sprawie uchwały komisji egzaminacyjnej do przeprowadzenia egzaminu radcowskiego o wyniku egzaminu radcowskiego.

Rozporządzenie to reguluje m.in. tryb i sposób działania komisji odwoławczej, nie zmienia jednak (i nie może zmieniać) norm wynikających z odpowiedniego stosowania przepisów KPA. Rozporządzenie to również wskazuje, że przedmiotem ostatecznej oceny Komisji Odwoławczej jest cała uchwała Komisji Egzaminacyjnej.

Organ odwoławczy rozpatruje więc sprawę ponownie merytorycznie w jej całokształcie mając w szczególności na uwadze przepisy art. 7, 77 § 1 i 107 § 3 KPA, tj. ma on obowiązek rozpatrzyć wszystkie żądania strony i ustosunkować się do nich w uzasadnieniu swojej decyzji.

Uznając zarzuty skargi za nieuzasadnione w pierwszej kolejności podkreślenia wymaga, że werdykt egzaminatora w przedmiocie wystawienia oceny cząstkowej korzysta z "luzu decyzyjnego", na co wskazuje przepis art. 36(5) ust. 2 ustawy o radcach prawnych w myśl którego, oceny rozwiązania każdego z zadań z części drugiej do piątej egzaminu radcowskiego dokonują niezależnie od siebie dwaj egzaminatorzy z dziedzin prawa, których dotyczy praca pisemna, jeden spośród wskazanych przez Ministra Sprawiedliwości, drugi spośród wskazanych przez Krajową Radę Radców Prawnych, biorąc pod uwagę w szczególności zachowanie wymogów formalnych, właściwość zastosowanych przepisów prawa i umiejętność ich interpretacji, poprawność zaproponowanego przez zdającego sposobu rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony, którą zgodnie z zadaniem reprezentuje.

Każdy z egzaminatorów sprawdzających pracę pisemną wystawia ocenę cząstkową, sporządza pisemne uzasadnienie wystawionej oceny cząstkowej i przekazuje je niezwłocznie przewodniczącemu komisji egzaminacyjnej, który załącza wszystkie uzasadnienia ocen cząstkowych dotyczące prac zdającego do protokołu z przebiegu egzaminu radcowskiego (v. art. 365 ust. 3 ustawy o radcach prawnych).

Rozstrzygnięcia podejmowane w sprawie ustalenia wyniku egzaminu adwokackiego są rozstrzygnięciami o charakterze uznaniowym. Oznacza to, iż egzaminatorzy i komisje podejmujące uchwały, w ramach posiadanej profesjonalnej wiedzy ustalają wyniki zdających przy zachowaniu pewnego luzu decyzyjnego, który związany jest z oceną stanu faktycznego i tylko jawne wyjście poza jego granice może stanowić podstawę do przyjęcia, że naruszenie prawa miało charakter rażący. W związku z tym Sąd może jedynie w sprawach, w których organy wydają decyzje (podejmują uchwały) o charakterze uznaniowym, badać czy nie zostały przekroczone granice uznania oraz czy organ nie dopuścił się istotnych uchybień w procesie oceny pracy i czy odniósł się do wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia. Należy, bowiem mieć na uwadze tę okoliczność, że Sąd nie jest rodzajem trzeciej komisji egzaminacyjnej ani nie jest rodzajem superarbitra, gdyż nie zastępuje organów powołanych przez Ministra Sprawiedliwości w ich kompetencjach oceny zakwestionowanej pracy.

Sądowa kontrola uchwały Komisji, polega, zatem na zbadaniu, czy organ nie dopuścił się rażących uchybień, czy dysponował niezbędnym materiałem dowodowym uzasadniającym rozstrzygnięcie sprawy i czy dokonał wszechstronnej oceny okoliczności faktycznych istotnych dla takiego rozstrzygnięcia. Jest to, więc kontrola prawidłowości postępowania poprzedzającego wydanie uchwały i jego zgodności z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 KPA.

W niniejszej sprawie Komisja Egzaminacyjna II stopnia odniosła się do w sposób wystarczający do zarzutów podnoszonych w odwołaniu od uchwały nr [...] z dnia [...] lipca 2011 r. Komisji Egzaminacyjnej do przeprowadzenia egzaminu radcowskiego z siedzibą w Warszawie uzasadniając swoją opinię, co do poprawności oceny Komisji i wykazując nietrafność podniesionych zarzutów. Komisja II Stopnia opisała pracę skarżącej wskazując na uchybienia, które w jej ocenie, tak jak w ocenie egzaminatorów, nie kwalifikowały tego zadania na ocenę pozytywną (w punktacji 3 do 6).

Komisja wskazała, iż podstawą, dla której praca skarżącej polegająca na sporządzeniu projektu umowy, została oceniona negatywnie, było w szczególności przyjęcie, że spółkę akcyjną przy umowie zawieranej z jej członkiem zarządu, może reprezentować dwóch pozostałych członków zarządu, brak skutecznego zabezpieczenia zapłaty ceny w postaci ustanowienia prawa zastawu na rzeczy ruchomej, nieprawidłowe określenie formy zmiany umowy (art. 180 KSH w zw. z art. 77 § 1 KC) oraz brak precyzji w redagowaniu postanowień umownych odnoszących się do sformułowania warunku zawieszającego.

Nie dokonując oceny pracy skarżącej, lecz wyłącznie mając ją na uwadze, jako stan faktyczny sprawy, należy podzielić argumentację Komisji II Stopnia, co do istotnych jej stwierdzeń. Wnioski komisji (w części zasadniczej pokrywające się z wnioskami egzaminatorów) zostały wyciągnięte po przeprowadzeniu postępowania w oparciu o istniejący materiał dowodowy w sprawie i właściwie uzasadnione.

Trafne wywody merytoryczne zawarte w zakwestionowanej uchwale pozwalają na pominięcie i nieprzytaczanie w tym miejscu ponownie argumentów dotyczących mankamentów pracy sporządzonej przez skarżącą. W ocenie Sądu, uzasadnienie zaskarżonej uchwały wskazuje na to, że ocena rozwiązania zadania z prawa gospodarczego została dokonana w aspekcie zachowania wymogów formalnych umowy, prawidłowości zastosowanych przepisów prawa i umiejętności ich interpretacji a także poprawności zaproponowanego przez zdającego sposobu rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony, którą zgodnie z zadaniem reprezentuje.

Komisja wywiodła, iż sporządzenie przez skarżącą umowy, która może być uznana za bezwzględnie nieważną wobec naruszenia art. 379 § 1 KSH, świadczy o niewystarczającym przygotowaniu egzaminowanej do wykonywania zawodu radcy prawnego, co w szczególności wyraża się w nieodpowiednim opanowaniu materiału prawniczego i braku wystarczającej umiejętności stosowania prawa w praktyce.

W ocenie Sądu, ocena dokonana przez organ nie nosi znamion dowolności. Wykonywanie zawodu radcy prawnego wymaga połączenia dwóch podstawowych elementów: wiedzy zawodowej i zasad etyki. Istota zawodu radcy prawnego zdefiniowana jest w przepisach art. 4 ust. 1, art. 6 ust. 1 i art. 7 oraz art. 2 ustawy o radcach prawnych.

Art. 4 ust.1 Wykonywanie zawodu radcy prawnego polega na świadczeniu pomocy prawnej, z wyjątkiem występowania w charakterze obrońcy w postępowaniu karnym i w postępowaniu w sprawach o przestępstwa skarbowe.

Art. 6 ust.1 Zawód radcy prawnego polega na świadczeniu pomocy prawnej, a w szczególności na udzielaniu porad prawnych, sporządzaniu opinii prawnych, opracowywaniu projektów aktów prawnych oraz występowaniu przed sądami i urzędami

Art. 7. Pomocą prawną jest w szczególności udzielanie porad i konsultacji prawnych, opinii prawnych, zastępstwo prawne i procesowe

Art. 2. Pomoc prawna świadczona przez radcę prawnego ma na celu ochronę prawną interesów podmiotów, na których rzecz jest wykonywana.)

Przytoczone przepisy kładą wyraźny akcent na pomoc prawną, która ma być świadczona w celu ochrony interesów mocodawcy. Prowadzenie przez radcę prawnego praktyki zawodowej wymaga posiadania odpowiedniej wiedzy teoretycznej oraz umiejętności praktycznych, dających gwarancję należytego wykonywania zawartych zobowiązań, tzn. wykonywania ich zgodnie z określonymi standardami merytorycznymi. Egzamin zawodowy stanowi formę weryfikacji umiejętności zawodowych kandydata na radcę prawnego. Radca prawny, świadcząc pomoc prawną, która obejmuje także występowanie przed sądami i trybunałami, występuje jako pełnomocnik procesowy strony, działając w jej imieniu z bezpośrednimi dla niej skutkami. Z powyższych względów za zasadne należy uznać argumenty organu, który poszczególne braki i uchybienia w pracy pisemnej kandydatki zakwalifikował jako istotne w stopniu dyskwalifikującym przedmiotową pracę. W uzasadnieniu uchwały organ podał przesłanki podjętego rozstrzygnięcia, a przytoczona na ten temat argumentacja odnosi się do istotnych w sprawie okoliczności faktycznoprawnych.

W konsekwencji wadliwość sporządzonej przez skarżącą umowy uzasadniała otrzymaną przez nią ocenę niedostateczną z tej części egzaminu radcowskiego. W rozpatrywanej sprawie ocena konkretnego pisma została uzasadniona w sposób wystarczający przez egzaminatorów i mimo surowości, nie narusza ona zasad swobodnej oceny, w którą Sąd nie może ingerować.

W konsekwencji za bezzasadny należy uznać zarzut naruszenia art. 49 i 56 TFUE.

Odnosząc się do stanowiska skarżącej dotyczącego różnorodnych rozstrzygnięć w przedmiocie oceny prac z zakresu prawa gospodarczego, należy zauważyć, iż każda sprawa dotycząca ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego rozstrzygana uchwałami komisji egzaminacyjnych jest sprawą indywidualną w rozumieniu art. 1 ust. 1 KPA. Indywidualizm takiej sprawy powoduje, że nigdy nie jest ona rozpoznawana porównawczo, ponieważ uchwały komisji egzaminacyjnych konkretyzują normy prawa materialnego - ustawy o radcach prawnych - wyłącznie w odniesieniu do indywidualnie oznaczonego zdającego i wyłącznie w jego sprawie.

Nieuzasadniony pozostaje także zarzut dotyczący naruszenia art. 14 (6) dyrektywy 2006/123/WE. Sąd podziela stanowisko organu zawarte w odpowiedzi na skargę, iż członkowie komisji egzaminacyjnych (w tym zwłaszcza osoby piastujące urząd sędziego) nie są podmiotami konkurencyjnymi wobec skarżącej. Ponadto jak stanowi pkt 88 preambuły powołanej dyrektywy "Przepis dotyczący swobody świadczenia usług nie powinien mieć zastosowania w przypadkach w których zgodnie z prawem wspólnotowym dana działalność jest w państwie członkowskim zastrzeżona dla przedstawicieli określonego zawodu np. wymóg, zgodnie z którym porad prawnych mogą udzielać jedynie prawnicy".

Reasumując Sąd stwierdził, że w niniejszej sprawie postępowanie zostało przeprowadzone w sposób prawidłowy, a zgromadzony materiał dowodowy dawał podstawę do wydania uchwały ustalającej negatywny wynik z egzaminu radcowskiego. Rozstrzygnięcia organów obu instancji zostały uzasadnione w sposób odpowiadający prawu. Organy te w żadnym stopniu nie dopuściły się naruszenia przepisów prawa procesowego i materialnego wskazanych w skardze, w tym także naruszenia konstytucyjnej zasady równości wobec prawa.

Wobec niezasadności zarzutów skargi oraz niestwierdzenia przez Sąd z urzędu tego rodzaju uchybień, które mogłyby mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia, które sąd ma obowiązek badać z urzędu - skargę należało oddalić.

Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia, 2002 r.- Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2012 r., poz. 270) orzekł jak w sentencji.