Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2900/19
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2020-12-02 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art 17 ust. 5 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 2018 poz 2220
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jedn.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Czesława Nowak-Kolczyńska sędzia NSA Tamara Dziełakowska sędzia del. WSA Ireneusz Dukiel (spr.) po rozpoznaniu w dniu 2 grudnia 2020 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej B. W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 14 maja 2019 r. sygn. akt III SA/Kr 225/19 w sprawie ze skargi B.W. na decyzję [...] w [...] z dnia [...] stycznia 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 14 maja 2019 r., sygn. akt III SA/Kr 225/19, oddalił skargę B. W. (dalej zwanej stroną lub skarżącą) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] (dalej zwanego organem odwoławczym lub Kolegium) z dnia [...] stycznia 2019 r., nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Wyrok zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

Kierownik Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] , działający z upoważnienia Burmistrza Miasta [...] (dalej jako organ I instancji lub Kierownik MOPS) decyzją z dnia [...] października 2018 r., nr [...], odmówił B. W. (dalej jako strona lub skarżąca) przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką sprawowaną nad synem M. J. (dalej zwanego synem).

W uzasadnieniu decyzji Kierownik MOPS powołał się na przepis art. 17 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 2220, dalej jako ustawa lub w skrócie u.ś.r.) i stwierdził, iż nie jest możliwym przyznanie stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na syna strony, ponieważ legitymuje się on orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności (niezdolność do pracy orzeczona przez orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych), jak również pozostaje w związku małżeńskim (zgodnie z odpisem skróconego aktu małżeństwa).

W odwołaniu na powyższą decyzję strona podniosła, iż syn jest niewidomy od urodzenia i to ona pobierała na niego "zasiłek z powodu choroby". Jest pod jej stałą opieką i to ona się nim zajmuje, ponieważ jest matką. Syn nie żyje ze swoją żoną (jest z nią w separacji), a w sądzie toczy się sprawa o rozwód.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] (dalej zwane organem odwoławczym lub Kolegium) decyzją z dnia [...] stycznia 2019 r., znak: [...], utrzymało decyzję organu I instancji w mocy. Organ odwoławczy wskazał, iż materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 17 u.ś.r. i wyjaśnił, iż w myśl powyższego przepisu, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje m. in. osobie, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, jeżeli nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, przy czym nie mogą wystąpić przesłanki negatywne, wyłączające prawo do tego świadczenia, określone w art. 17 ust. 5 ustawy.

Kolegium stwierdziło, iż strona nie jest uprawniona do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne na syna albowiem legitymuje się on orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Ponadto pozostaje on nadal w związku małżeńskim, a z dokumentów zgromadzonych w sprawie nie wynika, aby żona osoby wymagającej opieki legitymowała się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Zdaniem organu odwoławczego tym samym zaszła jedna z przesłanek negatywnych, wymienionych w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., z którego wynika, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Posiadanie tego orzeczenia przez współmałżonka osoby wymagającej opieki, jest jedynym wyjątkiem określonym przez ustawodawcę w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., pozwalającym na przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego innej uprawnionej osobie, pomimo że osoba, która wymaga opieki pozostaje w związku małżeńskim.

Ustawodawca nie określił innych dodatkowych warunków, będących podstawą do odmowy przyznania prawa do ww. świadczenia osobie, na której ciąży obowiązek alimentacyjny wobec osoby wymagającej opieki, pozostającej w związku małżeńskim, obejmujących np. wymóg wspólnego zamieszkiwania przez małżonków, czy prowadzenia przez nich wspólnego gospodarstwa domowego.

Kolegium podkreśliło, iż nie neguje faktu sprawowania opieki strony nad synem, nie mniej jednak przesłanki wymienione w omawianym art. 17 ust. 5 u.ś.r. mają charakter rozłączny, co oznacza, że wystąpienie jakiejkolwiek z nich powoduje, że świadczenie pielęgnacyjne nie może zostać przyznane, nawet jeżeli osoba składająca wniosek o to świadczenie spełnia przesłanki pozytywne, wymienione w art. 17 ust. 1 i ust. 1a tej ustawy. Powyższe oznacza, że w sprawie zachodzi jedna z przesłanek negatywnych, wymienionych w art. 17 ust. 5 ustawy, tj. w pkt 2 lit. a) tego przepisu, uzasadniająca odmowę przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Organ odwoławczy wskazał ponadto, iż z cytowanego na wstępie przepisu art. 17 ust. 1 ustawy wynika, że świadczenie pielęgnacyjne może zostać przyznane tylko w związku ze sprawowaniem osobistej opieki nad osobą niepełnosprawną i to tylko osobą, której niepełnosprawność została stwierdzona jednym z dwóch następujących rodzajów orzeczeń:

a) orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo

b) orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy syn strony legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności.

Na powyższą decyzję Kolegium strona wniosła skargę, podnosząc, że syn jest osobą niewidomą od urodzenia i pozostaje pod jej stałą opieką ("potrzebuje 24h na dobę pomocy drugiej osoby"). Wskazała ponadto, że nie dopilnowała tego, że syn ma orzeczony umiarkowany stopień niepełnosprawności, ale ponieważ syn ma "stać na komisji, to już tego dopilnuje".

Kolegium w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie i podtrzymało dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Sąd wojewódzki oddalając skargę na powyższą decyzję organu odwoławczego z dnia [...] października 2018 r. wskazał w pierwszej kolejności, iż po dokonaniu analizy materiału dowodowego znajdującego się w aktach administracyjnych, stwierdzić należy, że w niniejszej sprawie nie tylko brak przesłanki pozytywnej do przyznania świadczenia ale występuje przesłanka negatywna. Przede wszystkim syn skarżącej nie legitymuje się orzeczeniem z art. 17 ust. 1 ustawy uprawniającym jego matkę do uzyskania wnioskowanego świadczenia. Nie posiada bowiem ani orzeczenia o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji ani orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Sąd wojewódzki zwrócił uwagę, iż w aktach sprawy znajduje się orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] grudnia 2016 r. stwierdzające całkowitą niezdolność syna skarżącej do pracy do dnia [...] grudnia 2021 r. Zgodnie z art. 3 pkt 20b u.ś.r. oznacza to, że syn skarżącej legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym, a nie znacznym stopniu niepełnosprawności.

Sąd I instancji, w kontekście podanej przez skarżącej informacji, że jej syn będzie się starał o zmianę tego orzeczenia, uznał za prawidłowe dokonane przez Kolegium pouczenie, że skarżącej będzie mogło być przyznane świadczenie pielęgnacyjne w przypadku zmiany stanu faktycznego polegającego na uzyskaniu przez jej syna wymaganego przepisami ustawy orzeczenia o niepełnosprawności oraz uzyskania prawomocnego orzeczenia o rozwodzie, przy zachowaniu pozostałych przesłanek warunkujących przyznanie tego świadczenia.

Sąd wojewódzki wskazał także, iż w związku z brakiem, na dzień wydania zaskarżonej decyzji, orzeczenia o niepełnosprawności, rozważania organów, choć prawidłowe, co do wystąpienia w sprawie jednej z przesłanek negatywnych, wymienionych w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., miały nieistotny wpływ na ocenę kontrolowanych decyzji. Podkreślono jednakże, iż ze względu na zarzuty odwołania, a później skargi, prawidłowo organy wskazały, że z tego przepisu jednoznacznie wynika, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Posiadanie tego orzeczenia przez współmałżonka osoby wymagającej opieki, jest jedynym wyjątkiem określonym przez ustawodawcę, pozwalającym na przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego innej uprawnionej osobie, pomimo że osoba, która wymaga opieki pozostaje w związku małżeńskim. W ocenie Sądu I instancji z akt niniejszej sprawy nie wynika jednakże, aby żona syna skarżącej legitymowała się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Skarżąca nie wykazała tego składając wniosek, jak również ani w odwołaniu ani w skardze.

W skardze kasacyjnej pełnomocnik strony zaskarżył wydany wyroku w całości, zarzucając naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię, niezgodną z celem ustawy oraz konstytucyjną zasadą równości (tj. art. 32 ust. 1 Konstytucji RP), ochrony dobra rodziny (tj. art. 18 Konstytucji RP) i pomocy osobom niepełnosprawnym (tj. art. 69 Konstytucji RP) i przyjęcie, że pozostawanie w związku małżeńskim przez syna strony stanowi podstawę odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w sytuacji, gdy syn skarżącej pozostaje ze swoją żoną w separacji, nie żyje z nią w związku, a przed sądem zawisła sprawa o orzeczenie rozwodu, zaś syn strony znajduje się pod stałą opieką swojej matki, tj. skarżącej.

Zarzucono także naruszenia przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie:

1) art. 145 § 1 pkt 1) lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7 i 77 k.p.a. poprzez oddalenie skargi skarżącej na decyzję Kolegium i utrzymanie jej w mocy pomimo wystąpienia przy wydawaniu zaskarżonej decyzji Kolegium uchybień polegających na niepodjęciu wszystkich czynności niezbędnych do dokładnego ustalenia podstaw przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej;

2) art. 145 § 1 pkt 1) lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 10 § 1 i art. 81 k.p.a., poprzez oddalenie skargi skarżącej na decyzję Kolegium i utrzymanie jej w mocy pomimo wystąpienia przy wydawaniu decyzji Kolegium uchybienia polegającego na braku zapewnienia skarżącej czynnego udziału w postępowaniu i umożliwienia skarżącej przed wydaniem decyzji Kolegium wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań;

3) art. 145 § 1 pkt 1) lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 97 § 1 pkt 4) k.p.a. poprzez oddalenie skargi skarżącej na decyzję Kolegium i utrzymanie jej w mocy pomimo wystąpienia przy wydawaniu decyzji Kolegium uchybienia polegającego na braku zawieszenia postępowania do momentu rozstrzygnięcia o rozwodzie syna skarżącej;

4) art. 145 § 1 pkt 1) lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 8 § 1, art. 9 i art. 11 k.p.a., poprzez oddalenie skargi skarżącej na decyzję Kolegium i utrzymanie jej w mocy pomimo wystąpienia przy wydawaniu decyzji Kolegium uchybienia polegającego na (i) braku prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie skarżącej do władzy publicznej, (ii) braku należytego i wyczerpującego informowania skarżącej o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków - w tym także brak jasnego poinformowania skarżącej, że podstawą przyznania Skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej może być nie tylko orzeczenie lekarza orzecznika ZUS, lecz także orzeczenie o niepełnosprawności wydane przez [...] , oraz (iii) braku wyjaśnienia skarżącej zasadności przesłanek przy załatwieniu sprawy.

W oparciu o tak sformułowane zarzuty wniesiono o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku, względnie, w razie uznania, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona, o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i uchylenie zaskarżonej decyzji Kolegium, a także wniesiono o zasądzenie na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa radcowskiego według norm przepisanych, względnie przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu ze środków Skarbu Państwa.

Organ odwoławczy nie wniósł odpowiedzi na skargę kasacyjną.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Granice te determinują kierunek postępowania Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wobec niestwierdzenia w niniejszej sprawie przesłanek nieważności postępowania, Naczelny Sąd Administracyjny dokonał oceny podstaw i zarzutów kasacyjnych, stwierdzając, że skarga kasacyjna nie opiera się na usprawiedliwionych podstawach.

Podnieść również trzeba, iż w sytuacji, kiedy skarga kasacyjna zarzuca naruszenie prawa materialnego oraz naruszenie przepisów postępowania, co do zasady w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zarzuty naruszenia przepisów postępowania, jednakże w niniejszej sprawie, mając na uwadze charakter podniesionych zarzutów, Naczelny Sąd Administracyjny dokona łącznie oceny zaskarżonego wyroku, odnosząc się do istoty postępowania kontrolowanego przez Sąd I instancji.

Na wstępie stwierdzić należy, że wszystkie zarzuty sformułowane w skardze kasacyjnej, sprowadzają się w istocie do twierdzenia, że Sąd I instancji nieprawidłowo dokonał oceny legalności zaskarżonej decyzji, gdyż nie dostrzegł, iż organy błędnie interpretowały przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. przyjmując, że pozostawanie w związku małżeńskim syna skarżącej stanowi podstawę odmowy przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji gdy jednocześnie nie podjęły niezbędnych czynności do dokładnego ustalenia, że syn skarżącej znajduje się pod stałą opieką swojej matki, gdyż pozostaje ze swoją żoną w separacji, a przed sądem zawisła sprawa o orzeczenie rozwodu, co dodatkowo winno być podstawa do zawieszenia toczącego się postępowania administracyjnego.

Dodatkowo na tym tle zarzucono uchybienia co do uniemożliwienia stronie czynnego udziału w postępowaniu wraz z brakiem właściwego poinformowania skarżącej o przebiegu tego postępowania i wymogach prawnych warunkujących przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

Z zarzutami tymi nie sposób się zgodzić, gdyż generalnie nie dotyczą one istoty rozpoznawanej sprawy, która koncentrowała się wokół kwestii braku spełnienia podstawowej pozytywnej przesłanki przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad pełnoletnim synem, a mianowicie nieposiadania przez syna skarżącej wymaganego orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczenia o niepełnosprawności, w którym zawarto wskazania o konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

W tym miejscu podnieść należy, iż wskazana w art. 17 u.ś.r. regulacja dotycząca świadczenia pielęgnacyjnego przewiduje przesłanki pozytywne, jaki i przesłanki negatywne, warunkujące przyznanie tego świadczenia osobom o nie wnioskującym. Nie ulega wątpliwości, iż w pierwszej kolejności spełnione winny być przesłanki pozytywne, a dopiero po ich zrealizowaniu następuje dalszy etap procedowania polegający na eliminowaniu przesłanek negatywnych. Dopóki zatem nie dojdzie do ziszczenia się wymaganych przesłanek pozytywnych, dopóty nie ma potrzeby analizowania wystąpienia przesłanek negatywnych. Często jednak organ, tak jak to miało miejsce w kontrolowanej sprawie, kierując się względami ekonomii procesowej bądź odpowiadając na przyjętą argumentację stron i uczestników postępowania, prowadzi jednoczesne czynności i przedstawia wywody prawne odnoszące się obu przesłanek. Taki sposób procedowania nie zmienia jednak ogólnej konstatacji, że brak realizacji obligatoryjnej przesłanki pozytywnej warunkuje odmowę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego bez względu na wynik badania czy występują w sprawie przesłanki negatywne.

W przedmiotowej sprawie syn skarżącej nie legitymował się w dniu wydania decyzji Kolegium, jak też w dniu wyrokowania przez Sąd wojewódzki, wymaganym na mocy art. 17 ust. 1 u.ś.r. orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Tego stwierdzenia skarżąca ani jej pełnomocnik nie kwestionowali oświadczając jedynie, że wystąpiono o takie orzeczenie i że zostanie ono niezwłocznie przedstawione po jego uzyskaniu. Do dnia wyrokowania przez Sąd kasacyjny do akt postępowania nie przedstawiono takiego orzeczenia, pomimo zawarcia w skardze kasacyjnej oświadczenia, że "Dopiero na etapie sporządzenia niniejszej skargi skarżąca uzyskała pełną informację o tym, że może również wystąpić o przyznanie świadczenia na podstawie orzeczenia zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności, wskutek czego [syn skarżącej] niezwłocznie o takie orzeczenie wystąpił. Przy tym skarżąca będzie informować Naczelny Sąd Administracyjny o postępach sprawy i ewentualnym uzyskaniu przez [syna] orzeczenia w tym zakresie".

Rację miał zatem co do zasady Sąd I instancji wskazując w uzasadnieniu, że "w związku z brakiem, na dzień wydania zaskarżonej decyzji, orzeczenia o niepełnosprawności, rozważania organów, choć prawidłowe, co do wystąpienia w sprawie jednej z przesłanek negatywnych, wymienionych w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., miały nieistotny wpływ na ocenę kontrolowanych decyzji."

W konsekwencji należało uznać, że sformułowane w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia przepisów postępowania nie mogły zostać uwzględnione, gdyż jako odnoszące się do kwestii wtórnej, tj. okoliczności związanych z pozostawaniem syna skarżącej w związku małżeńskim z osobą, która nie zamieszkuje z nim i nie sprawuje nad nim opieki, a jednocześnie wniosła pozew rozwodowy, nie mogły z definicji mieć istotnego wpływu na wynik sprawy, a tym samym spełniać wymogów podstawy kasacyjnej z art. 174 pkt 2 p.p.s.a.

Jedynie na marginesie rozważań podnieść można, iż wbrew zarzutom skargi kasacyjnej, skoro skarżąca chce uzyskać korzyść, która nie wynika wprost z obowiązującego przepisu, to w takim przypadku, w ocenie Sądu, organ nie ma obowiązku samodzielnie poszukiwać dowodów na okoliczności subiektywne jak np. brak możliwości sprawowania opieki nad synem przez jego żonę. To na wnioskodawcy spoczywa obowiązek przedstawienia dowodów, skoro chce wywodzić skutki prawne z danej okoliczności.

Trudno też mówić o naruszeniu obowiązku informacyjnego, czy też prawa strony do czynnego udziały w postępowaniu administracyjnym, skoro na dalszym etapie postępowania sądowoadministracyjnego strona nie przedstawiła argumentacji świadczącej o wpływie tych uchybień na przebieg postępowania i jego rozstrzygnięcie.

Podobnie za nieuzasadniony uznać trzeba zgłoszony zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię, niezgodną z celem ustawy oraz konstytucyjnymi zasadami ochrony dobra rodziny, równości i pomocy osobom niepełnosprawnym wyrażanymi w art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 69 Konstytucji RP.

Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela pogląd, dotyczący wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., wyrażony w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 sierpnia 2020 r., sygn. akt I OSK 599/20, który opiera się na szeregu wcześniejszych wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego, w tym zwłaszcza z dnia 23 stycznia 2020 r., sygn. akt I OSK 2462/19, z dnia 14 grudnia 2018 r., sygn. akt I OSK 3539/18, z dnia 20 stycznia 2016 r., sygn. akt I OSK 3283/14, z dnia 27 listopada 2014 r., sygn. akt I OSK 1219/13, z dnia 6 listopada 2014 r., sygn. akt I OSK 251/14, i z dnia 20 września 2013 r., sygn. akt I OSK 2623/12, w którym przyjęto, że "pozostawanie podopiecznego w związku małżeńskim, gdy małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza - co do zasady - z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku. Ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wyraźnie wskazał bowiem, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym. Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Z przepisu art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej k.r.o.) wynika bowiem, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto, są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Podkreślenia wymaga, że nawet w przypadku ustania małżeństwa w wyniku rozwodu, stosownie do art. 60 § 1 k.r.o., małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i który znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego małżonka rozwiedzionego dostarczania środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego. Przepis art. 130 k.r.o. wskazuje natomiast, że obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. Dopóki zatem istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są przedstawionym wyżej rygorom prawnym właśnie ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Rygory te nie są bowiem wynikiem jedynie woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń w sferze opiekuńczej. (...) Jak to trafnie wyjaśnił Sąd pierwszej instancji wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. pozwala stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Ani organ ani Sąd nie mają bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Rygoryzm spornego przepisu, którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada celom ustawy.

W związku z powyższym właściwie Sąd I instancji przyjął, że ograniczenie ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. ze względu na sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim wyłącznie do sytuacji, w której współmałżonek takiej osoby legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy. Podkreślić przy tym należy, że realizacja tego obowiązku może przybrać formę świadczeń osobistych, sprawowania opieki lub też może mieć wymiar finansowy, sfinansowania osoby, która w miejsce małżonka (i w ramach jego obowiązku alimentacyjnego) będzie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym współmałżonkiem."

W przywołanym wyroku z dnia 11 września 2020 r., sygn. akt I OSK 599/20, trafnie argumentowano też, iż "przyjęta przez Sąd pierwszej instancji wykładnia przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych nie jest sprzeczna z wyrażoną w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP zasadą równości wobec prawa. Zasady tej nie można rozumieć jako nakaz identycznego traktowania wszystkich osób, zobligowanych do alimentacji. Więź istniejąca pomiędzy małżonkami ma bowiem zupełnie inny wymiar od powiązań rodzinnych występujących pomiędzy krewnymi. W niniejszym przypadku nie można też mówić o naruszeniu art. 18 Konstytucji RP, który stanowi ogólną ramę zobowiązującą państwo do zapewnienia rodzinie pomocy i ochrony nie konkretyzując warunków jej przyznania i pozostawiając tym samym ustawodawcy określenie form i przesłanek jej świadczenia. Okoliczność wprowadzenia przez ustawodawcę określonej kolejności dla członków rodziny w prawie do ubiegania się przez nich o przyznanie świadczenia socjalnego, nie oznacza bowiem, że państwo nie wywiązuje się z obowiązku ochrony związku małżeńskiego, macierzyństwa i rodzicielstwa".

Identyczne uwagi można podnieść także co do zarzutu niezgodności dokonanej przez Sąd I instancji wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. z wyrażoną w art. 69 Konstytucji RP zasadą pomocy osobom niepełnosprawnym skoro przyjęta interpretacja w żadnej mierze nie ogranicza pomocy w zabezpieczeniu egzystencji takich osób, ich przysposobienia do pracy czy komunikacji społecznej.

Mając na względzie powyższe argumenty i uznając, że zaskarżony wyrok – w granicach wyznaczonych skargą kasacyjną – odpowiada prawu, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 182 § 2 p.p.s.a. orzekł o oddaleniu skargi kasacyjnej.

O kosztach pomocy prawnej udzielonej w ramach prawa pomocy orzeka, na podstawie art. 254 p.p.s.a., właściwy wojewódzki sąd administracyjny.