Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt III SA/Wr 200/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2017-05-31 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: *Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 28
journal: Dz.U. 2016 poz 963
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jedn.
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Magdalena Jankowska-Szostak, (sprawozdawca), Sędziowie Sędzia WSA Sędzia WSA Ireneusz Dukiel, Małgorzata Malinowska-Grakowicz, Protokolant Katarzyna Kiermacka, po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 31 maja 2017 r. sprawy ze skargi A. S. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] grudnia 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ZUS, organ, Zakład) działając w szczególności na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zm.; dalej: k.p.a.), art. 28 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jednolity: Dz. U. z 2016 r., poz. 963; dalej: u.s.u.s.), utrzymał w mocy swoją uprzednią decyzję z dnia [...] 2016 r. nr[...] , odmawiającą A. S. (dalej: skarżąca, strona, zobowiązana) umorzenia zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie własne płatnika.

Decyzja została podjęta przy następujących okolicznościach sprawy.

Pismem z dnia [...] 2016 r. A. S. zwróciła się z prośbą o odstąpienie od wszczęcia egzekucji i jednocześnie o umorzenie zaległości z tytułu nieopłaconych składek. Uzasadniając swój wniosek, zobowiązana informowała, że jest matką samotnie wychowującą [...] -letniego syna, zaznaczyła że nigdy nie zwracała się z prośbą o udzielenie ulgi, nigdy też nie uzyskała żadnej pomocy z ZUS, mimo iż uważała, że jako matce samotnie wychowującej dziecko, która nie uzyskuje dochodu, pozwalającego na opłacanie składek i utrzymanie dziecka, przysługuje jej zwolnienie z opłacania składek.

W odpowiedzi na pisma ZUS zobowiązana przedłożyła organowi, wniosek o umorzenie należności z tytułu składek - uzupełnienie do wniosku z dnia [...].2016 r, oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej, oświadczenie przedsiębiorcy o nieotrzymaniu pomocy publicznej de minimis, formularz informacji przedstawianych przy ubieganiu się o pomoc de minimis. pismo wnioskodawczym wyjaśniające obecną sytuację rodzinną i majątkową, pismo zobowiązanej skierowane do Szkoły Podstawowej w O., skierowanie do poradni okulistycznej, oświadczenie wnioskodawczym kierowane do Szkoły Podstawowej w D., opinia nr [...] z poradni psychologiczno-pedagogicznej, postanowienie Sądu Rejonowego w O. – [...] Wydział Rodzinny i Nieletnich, informacja z Kuratorium Oświaty w O., pismo informujące o likwidacji działalności gospodarczej wraz z potwierdzeniem nadania do Urzędu Miasta i Gminy M., zgłoszenie zakończenia działalności gospodarczej kierowane do Urzędu Skarbowego w L.S..

Dodatkowo zobowiązana opisuje swoją trudną sytuację życiową, rodzinną oraz materialną, w której znalazła się w wyniku problemów osobistych, staraniem się o alimenty na dziecko, brakiem środków finansowych na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Informuje także o zdarzeniach, które miały miejsce w szkole jej syna i które wpłynęły na jego stan zdrowia. Zobowiązana wykazuje sprawy sądowe, które zmuszona była prowadzić z nieuczciwymi przedsiębiorcami, które, jak oświadcza, próbowały od niej wymusić spłatę wyimaginowanego zadłużenia. Wskazuje także na problemy, które miała w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, skargami od klientów na nierzetelne załatwianie spraw, brakiem zapłaty za wykonaną pracę. Zobowiązana powołuje się na chorobę brata i ojca, którzy wymagają jej opieki i zaangażowania w codzienne obowiązki.

Decyzją z [...] 2016 r. odmówiono stronie umorzenia należności z tytułu składek ubezpieczeniowych.

W uzasadnieniu decyzji Organ I Instancji wskazał, iż po rozważeniu wszystkich okoliczności faktycznych przedmiotowej sprawy, nie wystąpiły przesłanki stanowiące podstawę umorzenia zaległych należności.

Strona złożyła wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy. Uzasadniając poinformowała, że umorzenie zadłużenia wpłynie na poprawę jej sytuacji materialnej. Wskazała na problemy zdrowotne oraz trudności w znalezieniu zatrudnienia, czego konsekwencją jest narastające zadłużenie. Wyjaśniła, że będzie musiała zrezygnować z dzierżawy obiektu, w którym mieszka z synem, wskazała na konieczność podjęcia opieki nad chorym ojcem i bratem.

Do wniosku o ponowne rozpatrzenie umorzenia dołączono pismo dotyczące ustalenia prawa do zasiłku, z którego wynika, ojciec zobowiązanej miał udar, po którym stracił sprawność i możliwość samodzielnego funkcjonowania, natomiast brat A. S. cierpi na chorobę L. – C. i przebył zabieg resekcji połowy żołądka.

Zaskarżoną decyzją organ, po ponownym rozpatrzeniu sprawy, utrzymał w mocy swoją decyzję o odmowie umorzenia zaległości. Powołał się na przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych: art. 28 ust, 1, ust. 2. ust. 3. Podzielił stanowisko zawarte w decyzji I instancji co do tego, że nie zachodzą przesłanki umorzenia, o jakich mowa w art. 28 ust. 3 warunkujące umorzenie zadłużenia w oparciu o całkowitą nieściągalność. Organ zaznaczył, że wykluczenie zastosowania pozostałych przypadków wymienionych w art. 28 ust. 3 pkt 1, 2, 4 i 4b wynika z faktu, że okoliczności podlegające ocenie z punktu widzenia poszczególnych przesłanek w przedmiotowej sprawie nie wystąpiły.

Organ przyjął, iż w badanej sprawie nie znajdzie zastosowania przesłanka określona przez ustawodawcę w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. Zostało ustalone, że zaprzestanie prowadzenia działalności nie miało miejsca przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, bowiem zobowiązana jest właścicielką nieruchomości gruntowej o powierzchni [...] ha, położonej w K. [...], gmina K., o numerze księgi wieczystej [...].

Dodatkowo organ przyjął, że ze zgromadzonej w toku postępowania dokumentacji wynika, iż zaległe składki przekraczają wartość kosztów upomnienia, które aktualnie wynoszą [...] zł, co za tym idzie, brak jest podstaw do zastosowania przesłanki określonej w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s.

Organ wskazał, że w sprawie nie zachodzą również przesłanki o których mowa w pkt 5) i 6), gdyż zarówno naczelnik urzędu skarbowego jak i komornik sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Organ wyjaśnił ponadto, że przedmiotowe należności objęte są postępowaniem egzekucyjnym prowadzonym przez Dyrektora Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w L., jak i Naczelnika Urzędu Skarbowego, tym samym, w opinii organu, nie można uznać, za oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Organ odwoławczy przyjął, że przedstawiony stan faktyczny nie daje podstawy do przyjęcia, że niniejsza przesłanka z art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych została spełniona.

W wyniku przeprowadzonej analizy sytuacji zobowiązanej, organ nie kwestionował, że wnioskodawczyni aktualnie może posiadać problemy finansowe, jednak, zdaniem organu, przedstawiony stan faktyczny nie daje podstawy do przyjęcia, że przesłanka art. 28 ust. 3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych została spełniona.

Organ przyjął, że wnioskodawczym nie wykazała i nie udowodniła, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić przedmiotowych należności bez pozbawienia siebie i rodziny możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, co oznacza brak podstaw do uznania za spełnioną przesłankę określoną w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r.

Odnosząc się do kolejnej przesłanki z § 3 ust. 1 rozporządzenia, organ zaznaczył, że w sprawie tej nie zaistniała przesłanka umorzenia należności wynikająca z § 3 ust. 1 pkt. 2 tegoż rozporządzenia, ponieważ A. S. nie powołała się na okoliczności wskazane w tym przepisie. Zdaniem organu nie została również spełniona przesłanka z § 3 ust. 1 pkt. 3 rozporządzenia. Zarówno Zakład w zaskarżonej decyzji, jak również organ po ponownym przeanalizowaniu sprawy nie kwestionował faktu, że zobowiązana ma problemy zdrowotne. Jednak z dołączonego do akt sprawy materiału dowodowego nie wynika, że wnioskodawczym posiada orzeczenie o trwałej, całkowitej niezdolności do pracy. Organ wskazał, że do akt sprawy nie zostały dołączone dokumenty z których wynikałaby również, że członkowie jej rodziny wymagają sprawowania przez zobowiązaną opieki w sposób wykluczający możliwość podjęcia przez nią zatrudnienia. Tym samym w opinii organu za niespełniony należało uznać szczególny przypadek określony w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. Organ w ocenie możliwości zastosowania wobec zobowiązanej możliwości umorzenia zaległości na podstawie powoływanego rozporządzenia wskazał ponownie, że jest ona właścicielką nieruchomości gruntowej o powierzchni [...] ha, położonej w K. [...], gmina K., o numerze księgi wieczyste j[...].

Kwestionując decyzję z dnia [...] 2016 r. skarżąca podkreśliła ponownie swoją trudną sytuację materialną i rodzinną, wskazała również na przedawnienie roszczeń dochodzonych przez Zakład.

W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał dotychczasowe stanowisko w tej sprawie wnosząc o jej oddalenie.

W rozważaniach nad stanem faktycznym i prawnym sprawy Sąd

przyjął, co następuje:

Według art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. 2014 r., poz. 1647 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości, między innymi poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 § 2 tej ustawy). Zakres kontroli administracji publicznej obejmuje również orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (art. 3 § 1 w związku z § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. 2016 r., poz. 718, zwanej dalej w skrócie "p.p.s.a.").

Kryterium legalności przewidziane w art. 1 § 2 ustawy ustrojowej umożliwia sądowi administracyjnemu wyeliminowanie z obrotu prawnego zarówno decyzji administracyjnej uchybiającej prawu materialnemu, jeżeli naruszenie to miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" p.p.s.a.), jak też rozstrzygnięcia dotkniętego wadą warunkującą wznowienie postępowania administracyjnego (lit. "b"), a także wydanego bez zachowania reguł postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. "c").

Zasady podlegania ubezpieczeniu społecznemu określają przepisy u.s.u.s., które w sposób ścisły regulują sytuację pozwalające ubiegać się o umorzenie należności z tytułu ubezpieczenia społecznego. Zgodnie z art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4 (ust. 1).

Oznacza to, że należności z tytułu składek, co do zasady, mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności (ust. 2), z zastrzeżeniem ust. 3a.

Całkowita nieściągalność, w rozumieniu powołanego przepisu zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze;

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne (ust. 3).

Stosownie do art. 28 ust. 3a powołanej ustawy, należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, mogą być w uzasadnionych przypadkach, określonych w § 3 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. Nr 141, poz. 1365), umarzane, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Zgodnie z § 3 ust. 1 tego rozporządzenia, ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Zauważyć trzeba, że umorzenie należności składkowych, na podstawie art. 28 ust. 1 u.s.u.s. oraz ust. 2 i 3 tej ustawy, ustawodawca oparł na konstrukcji swobodnego aktu administracyjnego tzw. uznania administracyjnego. Taka forma działania organu administracji oznacza, że organ ten nie jest obowiązany do wydania jednoznacznej w treści decyzji w razie spełnienia czy zaistnienia ściśle określonych warunków (por. J. Boć, T. Kuta, Prawo administracyjne, PWN, Warszawa 1984). Podjęcie rozstrzygnięcia w oparciu o uznanie administracyjne (dyspozycja przepisu stanowiącego podstawę aktu swobodnego skonstruowana m.in. poprzez użycie zwrotu "organ może" ) stanowi skorzystanie z uprawnienia administracji do ukształtowania w danej sprawie i w danym stanie faktycznym oraz w ramach obowiązujących reguł procesowych skutków prawnych w ramach pewnej swobody zakreślonej przepisami prawa materialnego. Innymi słowy, działając w ramach swobodnego uznania, organ administracji ma możliwość wyboru rozstrzygnięcia w określonym stanie faktycznym.

Powyższe nie oznacza, że organ, korzystając z możliwości działania na zasadzie uznania administracyjnego, może podejmować decyzje w sposób dowolny. Takim dowolnym rozstrzygnięciem byłoby działanie wedle schematu: jeżeli można rozstrzygnąć na korzyść strony, lecz nie ma obowiązku tego robić, żądanie nie zostanie uwzględnione bez wyjaśnienia motywów albo z podaniem pewnej ogólnej zasady, którą organ zawsze się kieruje. Organ administracji, podejmując w indywidualnej sprawie decyzję w oparciu o uznanie administracyjne, ma obowiązek zgodnie z art. 7 k.p.a. wyważyć słuszny interes obywateli, w tym strony postępowania, i interes społeczny, co prowadzi do wniosku, że w przypadku gdy nie sprzeciwia się temu interes publiczny, organ powinien podjąć decyzję na korzyść strony postępowania. Rozważenie obu interesów tj. słusznego interesu obywateli oraz interesu publicznego znaleźć musi wyraz w uzasadnieniu decyzji, aby umożliwić kontrolę instancyjną lub ewentualną kontrolę sądową rozstrzygnięcia opartego na uznaniu administracyjnym.

Uznanie administracyjne nie może więc oznaczać dowolności, czemu służą określone przez ustawodawcę wskazówki wyboru. Organ przy wydawaniu decyzji o charakterze uznaniowym obowiązany jest do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w przepisach przesłanki. Dopiero w ten sposób przeprowadzona analiza stanu faktycznego sprawy stanowi materiał będący podstawą do wydania decyzji o charakterze uznaniowym. Ma to szczególne znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy organ ma pozbawić obywatela pewnych praw, nałożyć na niego obowiązek czy odmówić mu możliwości skorzystania z uprawnień przewidzianych przez prawo, jak miało to miejsce w przedmiotowej sprawie (zob. wyrok NSA z dnia 10 października 2007 r., II GSK 176/07, LEX nr 399183).

Rozstrzyganie podjęte w ramach uznania wymaga więc od organu poczynienia ustaleń dokonanych w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.), tj. przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku wydania decyzji o przekonującej treści (art. 11 k.p.a.).

Uznaniowy, charakter decyzji w przedmiocie umorzenia musi z kolei mieć wpływ na zakres i sposób jej kontroli w toku postępowania przed sądem administracyjnym. W orzecznictwie i doktrynie wskazuje się zazwyczaj, że ocenie ze strony sądu podlega w takich przypadkach jedynie poprawność postępowania dowodowo-wyjaśniającego i wynikających zeń konkluzji, nie zaś samo rozstrzygnięcie. Z tych też względów szczególnie istotne jest należyte uzasadnienie przez organ swojego stanowiska, które powinno być logiczne, spójne i znajdować oparcie w zebranym materiale dowodowym. Uzasadnienie takiej decyzji, jako jeden z elementów, powinno zawierać ocenę zebranego materiału dowodowego, dokonaną przez organ wykładnię stosowanych w sprawie przepisów prawa oraz ocenę przyjętego stanu faktycznego w świetle wskazanych w nim norm prawa materialnego.

Brak prawidłowego uzasadnienia decyzji, zwłaszcza tych o charakterze uznaniowym, uniemożliwia, w przypadku jej zaskarżenia, ustalenie, czy organ nie przekroczył granic przyznanego mu uznania administracyjnego. Swobodne uznanie nie może być tożsame z dowolnością, dlatego uzasadnienie powinno być wnikliwe i logiczne oraz zawierające dostatecznie zindywidualizowane przesłanki występujące w sprawie.

Sądowa kontrola legalności decyzji wydanych w ramach uznania administracyjnego sprowadza się więc do zbadania, czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem wyjaśniającym, czy Zakład Ubezpieczeń Społecznych prawidłowo zebrał materiał dowodowy i rozważył wszystkie okoliczności, w tym kierunkowe wskazówki wyboru mogące mieć wpływ na wybór możliwości rozstrzygnięcia w zakresie udzielenia bądź odmowy udzielenia ulgi.

Oceniając w świetle powyższego zaskarżoną decyzję stwierdzić należy, że decyzja ta, z powodu naruszenia powyżej analizowanych przepisów proceduralnych, jest wadliwa w stopniu uzasadniającym jej uchylenie. Organ wbrew obowiązkom wynikającym z naczelnych zasad postępowania administracyjnego, tj. wbrew art. 7, art. 77 § 1 i 107 k.p.a. nie wyjaśnił i nie uzasadnił wystarczająco podjętego rozstrzygnięcia, uniemożliwiając w zasadzie Sądowi jego kontrolę.

Powyższe uchybienia Sąd dostrzegł w ocenie przesłanki umorzenia wskazanej w art. 28 ust. 3a u.s.u.s, w szczególności w § 3 w ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r.. Sąd stwierdza, że Zakład nie przeprowadził należycie postępowania merytorycznego, którego wynik uprawniałby do zaakceptowania jego stanowiska w tej kwestii.

Jak wskazano wcześniej, uznanie administracyjne nie może oznaczać dowolności, czemu służą określone przez ustawodawcę dyrektywy wyboru określonego zachowania organu, w tym zawarte w § 3 w ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Wskazany przepis stanowi w tym zakresie m.in., że zaległe składki mogą być umorzone, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności, co ma podstawowe znaczenie w rozpatrywanej sprawie, w przypadku gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Z ustaleń organu wynika, że skarżąca jest właścicielką nieruchomości gruntowej o powierzchni [...] ha, położonej w K. [...], gmina K., o numerze księgi wieczystej [...] dodatkowo dzierżawi domek drewniany o powierzchni [...] m, w którym mieszka z synem. Organ wskazał na dochody skarżącej uzyskiwane z prowadzonej przez nią działalności gospodarczej. Natomiast wskazał jakie ewentualnie uzyskuje dochody skarżąca po zlikwidowaniu przez nią działalności gospodarczej. Organ przyjął, że wydatki związane z utrzymaniem skarżącej i syna wynoszą [...] zł. miesięcznie, tego ustalenia dokonał na podstawie oświadczenia zobowiązanej.

W rozpoznawanej sprawie bezspornym jest, że zobowiązana wychowuje samodzielnie syna, ojciec dziecka nie pomaga skarżącej w żaden sposób, matka skarżącej nie żyje, ojciec i brat są poważnie chorzy od ponad siedmiu lat Z akt sprawy wynika, że zobowiązana cierpi na depresję, która nie pozwala jej na podjęcie pracy zawodowej (opina psychologiczna z [...] 2016 r.), ojciec skarżącej J. S. jest trwale niezdolny do pracy (zaświadczenia orzecznika ZUS z [...] 2015 r.). Brat J. S. S. jest od [...] roku życia w stopniu umiarkowanym niepełnosprawny (orzeczenie o stopniu niepełnosprawności z [...] 2015 r.), natomiast syn skarżącej M. S. choruje na nadciśnienie tętnicze ora tachykardię (zaświadczenie lekarskie z [...] 2016 r.).

Skarżąca jako jedną z przyczyn zadłużenia podaje depresję spowodowana ciężka sytuacją życiową, w szczególności śmiercią matki, trudnościami adaptacyjnymi syna w dodatkowo chorobą brata i ojca. Powyższe okoliczności nie znalazły swojego odniesienia w treści zaskarżonej decyzji, w jej uzasadnieniu, w zakresie odniesienia do przesłanki o jakiej mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 wymienionego rozporządzenia, tj. rozważenia zależności pomiędzy opłaceniem należności z tytułu składek a możliwością zaspokojenia niezbędnych potrzeb bytowych rodziny. Nie ustalono jakie są rzeczywiste koszty utrzymania i inne niezbędne wydatki skarżącej i jej syna. Organ nie wskazał jakie realnie posiada dochody skarżąca po zlikwidowaniu przez nią działalności gospodarczej.

Tym samym ZUS w rozpatrywanej sprawie odnosząc się w uzasadnieniu decyzji do sytuacji życiowej i finansowej skarżącej nie ustalił, czy na poziomie uzyskiwanych dochodów i aktualnego budżetu domowego możliwe jest realne wywiązanie się skarżącej ze zobowiązania wobec ZUS i czy zapłata zaległości, może zagrozić egzystencji skarżącej, co ma znaczenie z punktu widzenia przesłanki określonej w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Organ nie odniósł więc warunków umorzenia określonych w wymienionym przepisie do stanu faktycznego niniejszej sprawy, tj. konkretnych warunków skarżącej, nie dokonując oceny, czy sytuacja skarżącej jest tego rodzaju, że opłacenie przez nią należności z tytułu składek pozbawiłoby skarżącą i jej syna możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Co prawda obowiązek wykazania przesłanek uzasadniających umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne obciąża wnioskodawcę, niemniej jednak organ powinien ocenić wszystkie okoliczności sprawy w sposób odpowiadający treści art. 80 k.p.a. Zgodnie z art. 7 k.p.a. organ administracji publicznej powinien wyjaśniać dokładnie stan faktyczny danej sprawy, zbierając i rozpatrując cały materiał dowodowy w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.). Zasada prawdy obiektywnej jest naczelną zasadą postępowania administracyjnego, wpływającą na kwestię odpowiedniego rozłożenia ciężaru dowodu w tym postępowaniu. Organ winien generalnie przeprowadzać niezbędne dowody z urzędu (zasada oficjalności postępowania) oraz wnioskowane przez stronę (zob. m.in., B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2006, s. 68-69).

Uzasadnienie zaskarżonej decyzji w odniesieniu do wskazanej w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia przesłanki nie spełnia wymogów, o których mowa w art. 107 § 3 k.p.a. Uzasadnienie to ogranicza się bowiem w zasadzie do przytoczenia przepisu warunkującego umorzenie należności. Organ uzasadniając rzekomo przejściowy charakter sytuacji życiowej skarżącej wskazał, że co prawda nie kwestionuje faktu, że A. S. ma problemy zdrowotne, jednak z dołączonego do akt sprawy materiału dowodowego nie wynika, że wnioskodawczym posiada orzeczenie o trwałej, całkowitej niezdolności do pracy. Organ zauważył , że w opinii psychologa stwierdzono, że obecnie choroba nie pozwala wnioskodawczym na podjęcie stałej pracy zawodowej, jednak wskazując na sformułowanie zawarte w opinii psychologicznej, że przepisane leki "wyrównały jej poziom stresu i umożliwiły wykonywanie niektórych zleceń", podkreślił, że nie można wykluczyć, że zobowiązana w wyniku dalszych działań terapeutycznych odzyska zdrowie i będzie mogła podjąć zatrudnienie pozwalające na spłatę zadłużenia.

Tymczasem uzasadnienie decyzji Zakładu powinno wskazywać na bardzo wnikliwe wyjaśnienie sytuacji majątkowej wnioskodawczyni, jej zdolności płatniczych przy uwzględnieniu obecnej sytuacji życiowej ( po zaprzestaniu przez nią prowadzenia działalności gospodarczej, niezbędnych wydatków, w tym kosztów leczenia (także tych kosztów utrzymania nie wynikających bezpośrednio z kwestionariusza o możliwościach płatniczych płatnika składek), a więc dotyczących zakupu żywności, odzieży, leków, kosztów związanych z opieką nad dzieckiem itp.

W konsekwencji organ nie wyjaśnił również jaka jest rzeczywista możliwość spłaty zadłużenia, nie przedstawił przy tym jakie konkretnie w sytuacji życiowej skarżącej są realne szanse wyjścia skarżącej z pogłębiającej się spirali zadłużenia. Nie uwzględnił również faktu, że sytuacja zdrowotna skarżącej jest do końca wyjaśniona, tak więc założenie, że w niedługim czasie podejmie on pracę czy wznowi prowadzenie działalności gospodarczej nie jest okolicznością dla poparcia tezy o przejściowych problemach finansowych skarżącej. Takiego działania organu nie można uznać za prawidłowe. Dodatkowo przyjęcie, że skarżąca mimo braku jakiegokolwiek dochodu na rodzinę ma realną możliwość spłaty zaległego zadłużenia i spłata ta nie pozbawi zobowiązanej środków niezbędnych do zaspokojenia podstawowych potrzeb nie znajduje uzasadnienia nie tylko w realiach niniejszej sprawy, ale równie w doświadczeniu życiowym, którymi powinien kierować się organ przy rozstrzyganiu tego rodzaju okoliczności.

Sąd stwierdza, że rozpoznając niniejsza sprawę organ sam sobie przeczy z jednej strony bowiem wskazuje na dochód z działalności gospodarczej zobowiązanej jako jedyny osiągany przez skarżącą i stwierdza, że skarżąca zaprzestała prowadzenia tej działalności, z drugiej zaś wyjaśnia, że sam fakt posiadania dochodów w wysokości, która nie pokrywa w pełni jej potrzeb nie jest zdarzeniem uzasadniającym żądanie strony. Organ nie wskazuje jednak jakie dochody skarżącej, która bezspornie zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej ma na myśli. Takie działanie organu nie zasługuje na akceptację, bowiem odstąpienie od możliwości umorzenia należności powinny być oparte na argumentach przesądzających. Sąd wskazuje, że uzasadnieniem dla odmowy umorzenia długu na podstawie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie mogą być okoliczności, czy zdarzenia przyszłe i niepewne, a takimi są powoływane przez organ ewentualne efekty przyszłych działań terapeutycznych, jakie podjąć powinna skarżaca.

Sąd podkreśla, że automatyczne stwierdzenie organu, że nie można wykluczyć sytuacji, w której skarżąca odzyska zdrowie i będzie mogła podjąć zatrudnienie, które umożliwi jej spłatę zadłużenia nie może być zdaniem Sądu skuteczną receptą na poprawę sytuacji życiowej zobowiązanej.

Oceniając istnienie "uzasadnionych przyczyn umorzenia", o których mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz wykładając § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia wykonawczego do tego przepisu należy także, zdaniem Sądu, mieć na względzie, że wolą ustawodawcy było niedopuszczenie do popadania dłużników w coraz większą biedę i niemożność wyjścia z zadłużeń (tak wyrok NSA z dnia 8 września 2015 r., sygn. akt. II GSK 1807/14, opubl. CBOSA).

Jeszcze raz podkreślić należy, że organ podnosząc, że składki nie są w sprawie całkowicie nieściągalne, nie rozważył w ogóle, czy sytuacja, którą może spowodować egzekucja zaległych składek, nie będzie dla skarżącego zbyt ciężka i nie odniósł się do realnych konsekwencji egzekucji tych należności. Takiej oceny organ powinien, zdaniem Sądu dokonać mając na uwadze, że prawa każdego obywatela m.in. do ochrony pracy, ochrony zdrowia, rodziny itp. są objęte gwarancjami konstytucyjnymi, a zatem przesłanki stosowania ulg w zapłacie należności publicznoprawnych winny być zazwyczaj interpretowane przez pryzmat możliwości realizacji tych gwarancji. Tym istotniejsze jest zatem, by organ właściwy w sprawach umorzenia należności z tytułu składek, przy badaniu przesłanek określonych w powołanym rozporządzeniu odniósł się wyczerpująco do ustalonych w postępowaniu faktów i potwierdził lub wykluczył zagrożenie wskazanych wartości wnioskującego o ulgę. To, czy nawet w razie ich potwierdzenia, organ zdecyduje o odmowie przyznania ulgi z uwagi na inne wartości, należy do sfery uznania administracyjnego, jednak należyte ustalenie faktycznej sytuacji strony i jej przeanalizowanie w kontekście wpływu postępowania egzekucyjnego na jej zdolność utrzymania jest obowiązkiem organu, a sformułowane na podstawie tej analizy wnioski muszą spełniać kryteria stawiane swobodnej ocenie dowodów. Stąd też uzasadnienie decyzji w tej kwestii nie może być ogólnikowe, ale poczynione w nim rozważania i postawione wnioski muszą - w kontekście ustalonych faktów - poddawać się ocenie co do poprawności rozumowania, warunku uwzględnienia wszystkich ważnych elementów sytuacji strony oraz wszechstronności oceny (co do zaistnienia przesłanek umorzenia). W przeciwnym wypadku można mówić o naruszeniu zasady zaufania do organów Państwa (art. 8 k.p.a.) oraz zasady przekonywania (art. 11 k.p.a.).

W tym kontekście organ powinien również jeszcze raz rozważyć, czy ocena że w rozpatrywanej sprawie nie zachodzi sytuacja ujęta w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, to jest "przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności" jest w pełni uzasadniona wobec konsekwentnie zgłaszanej przez skarżącą okoliczności związanej z leczeniem psychiatrycznym. Nadto organ rozważając możliwość zastosowania ww. przesłanki nie odniósł się w żaden sposób do przedłożonego przez skarżącego zaświadczenia lekarskiego dokumentującego stan zdrowia u dwunastoletniego syna skarżącej wskazujące występujące u niego nadciśnienie i tachykardię.

Uzasadnienie zaskarżonej decyzji nie spełnia wymogów, o których mowa w art. 107 § 3 k.p.a. Uzasadnienie to ogranicza się bowiem w zasadzie do przytoczenia przepisów warunkujących umorzenie należności, przytoczenia sytuacji majątkowej skarżącej. Dodatkowo organ przywołuje ogólne stwierdzenia o powinności skarżącej do płacenia składek na ubezpieczenia społeczne, co jest oczywiste i nie jest kwestionowane.

Ponownie podkreślenia wymaga, że uzasadnienie decyzji organu powinno zaś zawierać wnikliwe wyjaśnienie sytuacji majątkowej wnioskodawcy, jego zdolności płatniczych przy uwzględnieniu dochodów i niezbędnych wydatków oraz rozważenie wpływu egzekucji konkretnej kwoty należności na sytuację życiową zobowiązanego, w tym przede wszystkim jego zdolność do utrzymania. Okoliczności uzasadniające odmowę umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne powinny być przeanalizowane i omówione w sposób nie budzący żadnych wątpliwości, szczególnie gdy decyzja dotyczy sfery elementarnych potrzeb skarżącego - posiadania środków niezbędnych do przeżycia. Konieczne jest skonfrontowanie sytuacji materialnej strony z wysokością zaległej należności i wskazanie dochodów, które zdaniem organu - byłyby wystarczające na pokrycie zadłużenia (wyrok z NSA dnia 10 października 2007 r., II GSK 176/07, publ. LEX nr 399183 oraz CBOSA).

Powyższe prowadzi do wniosku, że w postępowaniu uchybiono zasadom procedury administracyjnej, nakazującym dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego poprzez wszechstronne rozważenie materiału dowodowego. Dopiero wszechstronne wyjaśnienie sprawy w kontekście przepisów prawa materialnego (zwłaszcza art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych), przy zachowaniu przepisów postępowania administracyjnego, w tym w szczególności przedstawionych powyżej, daje prawo do podjęcia decyzji (z uwagi na jej fakultatywny charakter), nawet odmownej - w sytuacji zaistnienia przesłanek pozwalających na umorzenie należności.

Rozpatrując ponownie sprawę organ powinien wyeliminować wszystkie wskazane przez Sąd wadliwości i właściwie, wnikliwie odnieść przesłanki umorzenia zawarte w § 1 ust. 1 i 3 rozporządzenia do konkretnej sytuacji skarżącej, na którą składa się sytuacja zdrowotna i finansowa skarżącej i jej rodziny, oraz realnie ocenić możliwości podjęcia przez skarżąca pracy, która pozwoli jej utrzymać syna oraz spłacić zadłużenie.

Mając powyższe na względzie, działając na podstawie art. 145 § 1 lit. "c" p.p.s.a w zw. z art. 135 p.p.s.a Sąd orzekł jak w sentencji wyroku.