Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt III SA/Wr 559/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2013-01-23 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: *Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 28
journal: Dz.U. 2009 nr 205 poz 1585
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity.
article: art. 7;  art. 80;  art. 107 par. 1 i 3
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: par. 3 ust. 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Magdalena Jankowska-Szostak, Sędziowie Sędzia NSA Józef Kremis (sprawozdawca), Sędzia NSA Anna Moskała, Protokolant Katarzyna Dziok, po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 23 stycznia 2013 r. sprawy ze skargi W. K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu zaległych składek na ubezpieczenie społeczne I. oddala skargę; II. przyznaje adw. A. M. od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu – kwotę 295,20 zł (dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych i dwadzieścia groszy) z VAT tytułem nieopłaconej pomocy prawnej.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] października 2012 r. (nr [...]) Zakład Ubezpieczeń Społecznych – po wniosku W. K. o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją tego organu z dnia [...] lipca 2012 r. (nr [...]) odmawiającą umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenia zdrowotne i Fundusz Pracy (łącznie [...] zł, z okres od kwietnia 2011 r. do listopada 2011 r.) – utrzymał w mocy pierwszoinstancyjne rozstrzygnięcie, powołując się na art. 138 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm., zwanej dalej w skrócie k.p.a.) w zw. z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm., zwanej dalej w skrócie u.s.u.s.).

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Zakład Ubezpieczeń Społecznych przywołał – ujęte w art. 28 ust. 3 u.s.u.s – przesłanki całkowitej nieściągalności składek stwierdzając, że do rozpatrywanej sprawy mogą odnosić się tylko okoliczności wymienione w art. 28 ust. 3 pkt 3 (nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa), pkt 4a (wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym), pkt 5 (naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję) i pkt 6 (jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne) u.s.u.s.

Powołując się na zebrany materiał dowodowy, organ wywiódł, że – mimo zaprzestania przez wnioskodawcę działalności gospodarczej – nie wystąpiły pozostałe okoliczności ujęte w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s., gdyż zobowiązany ma majątek ruchomy oraz nieruchomy i uzyskuje dochody z tytułu umowy zlecenia.

Według organu, w rozpatrywanym przypadku nie występuje także przesłanka wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s., ponieważ poczynione ustalenia wskazują, że zaległe składki znacznie przekraczają wartość kosztów upomnienia, które aktualnie wynoszą 8,80 zł.

Również okoliczności opisane w art. 28 ust. 3 pkt 5 i 6 u.s.u.s. nie występują w sprawie, albowiem organy prowadzące postępowanie egzekucyjne nie stwierdziły u skarżącego braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję, przy czym nie jest oczywiste, że z majątku ruchomego i nieruchomego oraz z dochodów wnioskodawcy nie uzyska się w postępowaniu egzekucyjnym kwot przekraczających wydatki egzekucyjnego.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych sięgnął następnie po § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), wydanego na podstawie art. 28 ust. 3b u.s.u.s.

Organ ustalił, że wydatki wnioskodawcy obejmują: miesięczne koszty prowadzenia gospodarstwa domowego – [...] zł (w tym czynsz – [...] zł; energia elektryczna – ok. [...] zł; Internet – [...] zł), leczenia – [...] zł; składki członkowskie w D. Izbie Lekarskiej – [...] zł; eksploatacja samochodu: ubezpieczenie OC – [...] zł rocznie, paliwo i konserwacja – [...] zł miesięcznie. Wnioskodawca ma także zobowiązania kredytowe w "A" – [...] zł oraz w "B" – [...] zł, przy czym kredyt w "A" spłaca w ratach po [...] zł miesięcznie.

W oświadczeniu o przychodach wnioskodawca powołał się na trudną sytuację życiową, gdyż dochody z dwóch miejsc pracy są bardzo niskie, nie ma pacjentów, a wynagrodzenie z tytułu umowy zlecenia zawartej [...] sierpnia 2012 r. z A. K.-C., prowadzącą Przychodnię Stomatologiczną – "C", stanowi wartość brutto pojedynczej usługi stomatologicznej w wysokości 30% kwoty płaconej przez pacjenta, natomiast za wykonanie prac objętych umową zlecenia zawartej [...] lipca 2012 r. z "D" sp. z o.o. uzyskał [...] zł netto.

Organ zauważył, że określenie wynagrodzenia w sposób przyjęty w umowie zlecenia z [...] sierpnia 2012 r., uniemożliwia ustalenie faktycznych przychodów wnioskodawcy, jednakże – skoro wnioskodawca wywiązuje się z zobowiązań wobec banku – nie można przyjąć, by wnioskodawca wykazał, że spłacanie należności z tytułu składek pozbawiłoby go zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Wypełnianie przez wnioskodawcę zobowiązań finansowych wobec banku, przy jednoczesnym umorzeniu należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, które służą zapewnieniu bezpieczeństwa socjalnego, powodowałoby bowiem zaspokojenie innych wierzycieli, w tym banków, z pokrzywdzeniem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, kosztem świadczeń na rzecz ubezpieczonych, których składki tworzą zasadniczo fundusz ubezpieczeniowy. W takim stanie rzeczy organ uznał, że w rozpatrywanej sprawie wnioskodawca nie wykazał przesłanek określonych w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

Według Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, do wnioskodawcy nie można też odnieść sytuacji ujętej w § 3 ust. 1 pkt 2 tego rozporządzenia, albowiem postępowanie wyjaśniające nie wykazało, by po stronie wnioskodawcy wystąpiły straty materialne wynikłe ze zdarzeń nadzwyczajnych lub klęsk żywiołowych. W ocenie organu, argument wnioskodawcy o braku pacjentów reflektujących na usługi stomatologiczne oraz o niezawarciu umowy z NFZ nie daje podstaw do uznania takich zdarzeń za nadzwyczajne w rozumieniu wspomnianego przepisu.

Zdaniem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, postępowanie wyjaśniające nie dostarczyło także podstaw do zastosowania wobec wnioskodawcy § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia, ponieważ wnioskodawca nie wykazał, by stan jego zdrowia lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiał zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu W. K. – nawiązując do zaskarżonej decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2012 r. – napisał, że jest "ponownie zaskoczony w unikaniu przez ZUS prawidłowego rozpatrzenia sprawy i wydania postanowienia o umorzeniu zaległych składek za okres 7,5 m-ca w roku 2011".

Podniósł przy tym, że:

1) W decyzjach ZUS [...] i [...] zafałszowano dane dotyczące miesięcznego utrzymania skarżącego, przyjmując dochód z 2010 r. na lata 2011 i 2012, "po dwukrotnym moim statusie bezrobotnego bez prawa do zasiłku oraz informacji, że jestem bez środków na utrzymanie". Zakład Ubezpieczeń Społecznych powinien znać minimum socjalne, a we wskazanych decyzjach "nawet nie wyliczono mego skromnego dochodu w tych okresach".

2) Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie rozpatrywał sprawy pod kątem unormowań zawartych w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych i rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r.

3) Powołanie się organu na fakt regulowania zadłużenia wobec banku jest wykroczeniem ZUS poza swoje obowiązki, "ponieważ nie informuję z jakich środków i kto tego dokonuje. Poza tym uczciwość nakazuje zwrot spożytkowanych na utrzymanie pieniędzy, natomiast wpłacanie kredytowo na własne ubezpieczenie, które może być mi świadczone, gdy dożyję 67 lat – jest czysto teoretyczne".

4) Bulwersujące jest "stwierdzenie ZUS o "decyzji administracyjnej" – bez podania uzasadnienia, bo jest to jednoznaczne o negowaniu Rozporządzenia Ministra Pracy o możliwości umorzenia i przekładaniu decyzji urzędniczej ponad decyzję Zwierzchnika – Ministra. Posługiwanie się przez ZUS w piśmie do mnie o solidaryzmie ubezpieczenia – jest oczywistą demagogią – przy stwierdzeniu w TV Premiera – że na każdego emeryta ktoś musi pracować, stąd takie zdanie – do mnie – jest niemal ubliżające".

W podsumowaniu wywodów skarżący stwierdził, że ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych "nie zawiera klauzuli zabraniającej płatnikowi składek na własne ubezpieczenia społeczne z własnych dochodów, prawa o decydowaniu przez siebie o swoich zgromadzonych składkach".

W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko zajęte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Oceniając zaskarżoną decyzję według kryterium zgodności z prawem (art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych, Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm., w zw. z art. 3 § 2 pkt 1 i art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, tekst jednolity Dz. U. z 2012 r., poz. 270, zwanej dalej w skrócie p.p.s.a.), Sąd stwierdził, że organy wydające kwestionowane rozstrzygnięcie nie przekroczyły granic uznania administracyjnego, odmawiając skarżącemu umorzenia należności wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Indywidualne akty administracyjne podejmowane w trybie art. 28 u.s.u.s. w zw. z § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365, zwanego dalej w skrócie: rozp. 2003) należą do zbioru rozstrzygnięć o charakterze uznaniowym, przy czym nie można zapominać, że instytucja umorzenia przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych należności z tytułu składek może być stosowana jedynie w nadzwyczajnych przypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami.

Normując możliwość umorzenia (w całości lub w części) należności z tytułu składek ustawodawca uzależnił sięgnięcie po taki rodzaj ulgi w zobowiązaniach publicznoprawnych przede wszystkim od ustalenia całkowitej nieściągalności tychże długów (art. 28 ust. 1 i ust. 2 u.s.u.s.), tworząc równocześnie zamknięty katalog przypadków nieściągalności (art. 28 ust. 3 u.s.u.s.). Jedynie względem należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia dopuszczono umorzenie – w uzasadnionych przypadkach – tych długów mimo braku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3a u.s.u.s.), upoważniając ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego do sformułowania, w drodze rozporządzenia, szczegółowych zasad umarzania wspomnianych należności, z uwzględnieniem przesłanek uzasadniających umorzenie, ważnego interesu osoby zobowiązanej do opłacenia należności z tytułu składek oraz stanu finansów ubezpieczeń społecznych (art. 28 ust. 3b u.s.u.s.).

Powołując się na delegację ustawową (art. 28 ust. 3b u.s.u.s.), Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej wydał w dniu 31 lipca 2003 r. rozporządzenie w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. W § 3 ust. 1 tego źródła prawa przewidziano możliwość umorzenia przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Organy prowadzące postępowanie administracyjne w rozpoznawanej sprawie niewadliwie ustaliły, że w przypadku skarżącego nie zaistniały okoliczności zaliczone przez ustawodawcę do zdarzeń świadczących o całkowitej nieściągalności. Wykazały przy tym, że ze względu na charakter zdarzeń ujętych w art. 28 ust. 3 pkt 1-2 i pkt 4 u.s.u.a., nie mogły one znaleźć zastosowania do skarżącego, natomiast pozostałe zdarzenia nie wystąpiły w stanie faktycznym sprawy.

W zakresie unormowania zawartego w art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. poprawnie ustalono, że – mimo zaprzestania przez skarżącego działalności gospodarczej – nie wystąpił jednocześnie brak majątku, z którego można egzekwować należności, gdyż zobowiązany nie został pozbawiony majątku a przy tym uzyskuje dochody z tytułu umowy zlecenia.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych niewadliwie również ustalił, że w rozpatrywanym przypadku nie występują także okoliczności wymienione w art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s., wykazując, że zaległe składki znacznie przekraczają wartość kosztów upomnienia, które w okresie postępowania wyjaśniającego wynosiły 8,80 zł.

Nie można też organom prowadzącym postępowanie skutecznie zarzucić błędnych ustaleń w zakresie objętym art. 28 ust. 3 pkt 5 i 6 u.s.u.s., skoro organy prowadzące postępowanie egzekucyjne wobec skarżącego nie stwierdziły po jego stronie braku majątku, z którego można egzekwować należności (pkt 5), ani też, że w rozpatrywanym przypadku nie jest oczywiste, że z majątku ruchomego i nieruchomego oraz z dochodów wnioskodawcy nie uzyska się w postępowaniu egzekucyjnym kwot przekraczających wydatki egzekucyjnego (pkt 6).

Zakład Ubezpieczeń Społecznych sięgnął następnie po § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Ponieważ zaległe należności dotyczyły składek na własne ubezpieczenia skarżącego jako płatnika tych składek, organy oceniły wniosek strony według kryteriów określonych w § 3 ust. 1 rozp. 2003. Powołując się na ten przepis należy zauważyć, że prawodawca – niezwalniając organu administracji publicznej z obowiązku podejmowania wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interes obywateli (art. 7 k.p.a.) – postanowił niedwuznacznie, że ewentualne umorzenie zaległości składkowych zależy od wykazania przez zobowiązanego, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Takie rozwiązanie proceduralne jest w pełni uzasadnione, albowiem to zobowiązany dzierży argumenty przemawiające na rzecz ewentualnego umorzenia jego długów, wszak już elementarne doświadczenie życiowe pozwala domniemywać, że zna on najlepiej swój stan majątkowy, osiągane dochody i ponoszone wydatki, co pozwala zbilansować te wartości i ustalić, czy z pozostającej części aktywów możliwe jest świadczenie na poczet wymagalnego długu. Organ prowadzący postępowanie w pierwszej instancji poinformował stronę (oświadczenie skarżącego wraz z pouczeniem dnia 8 czerwca 2012 r.) o przesłankach ewentualnego umorzenia zaległych należności, wskazując na potrzebę przedstawienia przez wnioskodawcę dowodów, w szczególności zaś dokumentów, które miałyby odzwierciedlać faktyczną sytuację majątkową wnioskodawcy oraz pozwalały na zbilansowanie dochodów i wydatków jego gospodarstwa domowego.

W rozpoznawanej sprawie organy niewadliwie przyjęły, że twierdzenia skarżącego – zawarte we wniosku z dnia [...] czerwca 2011 r., w oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz o sytuacji materialnej czy też w odwołaniu od decyzji pierwszoinstancyjnej – o jego stanie majątkowym i bilansie między dochodami a wydatkami, nie zostały poparte dowodami, które pozwoliłyby ustalić i ocenić rzeczywiste warunki, w jakich znajdował się skarżący w chwili podejmowania zaskarżonej decyzji.

Przy ocenie zgodności z prawem zaskarżonej decyzji nie można bowiem nie zauważyć, że w oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz o sytuacji materialnej skarżący napisał "nie posiadam dochodu" (s. 2, punkt 6), "nie posiadam" majątku ruchomego i nieruchomego (s. 3, punkt 11a), z wyjątkiem mieszkania spółdzielczego własnościowego (s. 3, pkt 11b), środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku bankowym (s. 3, punkt 11e), w zakresie zaś stałych wydatków związanych z utrzymaniem wskazał, że opłaty miesięczne obejmują: czynsz – [...] zł; prąd – ok. [...] zł; Internet – [...] zł; lekarstwa – [...] zł (s. 5, punkt 15a).

W oświadczeniu tym umieszczono także wydatki związane z eksploatacją samochodu [paliwo i niezbędna konserwacja – [...] zł miesięcznie; ubezpieczenie OC – [...] zł rocznie (s. 5, punkt 15c)], a także płatną miesięcznie składkę ([...] zł) z tytułu członkostwa skarżącego w D. Izbie Lekarskiej (s. 4, punkt 12d).

W części dotyczącej zobowiązań pieniężnych skarżący oświadczył, że z tytułu zaciągniętych kredytów ma łącznie [...] zł, w tym w "A" – [...] zł i w "B" – [...] zł (s. 4, punkt 12b, 12c), oraz u osób fizycznych "w rodzinie" (s. 4, punkt 12e), przy czym miesięczna rata wobec "A" wynosi [...] zł (s. 4, punkt 12h).

W punkcie 17 oświadczenia (s. 6) dotyczącym prognozy wyjścia z kryzysu finansowego skarżący napisał: "przy obecnym stanie majątkowym nie ma możliwości powrotu do prywatnej praktyki stomatologicznej", zaś w dodatkowych informacjach mogących mieć wpływ na rozstrzygnięcie wniosku o umorzenie lub ulgę (s. 6 punkt 19) wyjaśnił, że przez sześć miesięcy – od [...] grudnia 2011 r. do [...] maja 2012 r. pracował na ½ etatu, a obecnie jest bezrobotnym, bez prawa do zasiłku, fizycznie – bez środków do życia.

Wskazane przez skarżącego zatrudnienie odzwierciedla świadectwo pracy wydane skarżącemu przez firmę "E" w O.

W aktach administracyjnych sprawy znajduje się także zaświadczenia wydane w dniu [...] sierpnia 2012 r. przez firmę "C" z którego wynika, że skarżący od [...] sierpnia do [...] października 2012 r. "jest zatrudniony na podstawie umowy-zlecenia w Przychodni Stomatologicznej "C", ul. [...], [...] W.". W umowie zlecenia z dnia [...] sierpnia 2012 r. postanowiono (§ 2 pkt 1), że za wykonanie czynności opisanych w § 1 zleceniodawcy "przysługiwać będzie wynagrodzenie, którego wysokość zależna będzie od liczby i rodzaju wykonanych w danym okresie rozliczeniowym usług stomatologicznych", przy czym "strony uzgadniają wartość brutto pojedynczej usługi stomatologicznej na 30% kwoty płaconej przez pacjenta" (§ 2 pkt 2 umowy).

W dokumentacji sprawy jest również umowa zlecenia nr [...] zawarta w dniu [...] lipca 2012 r. na okres od [...] lipca do [...] lipca 2012 r. między "D" sp. z o.o. we W. (jako zleceniodawcą) a W. K. (jako przyjmującym zlecenie), z której postanowień wynika, że za wykonane prace zleceniodawca wypłaci zleceniobiorcy – w terminie "na 10 dzień każdego miesiąca" kwotę brutto [...] zł. Do umowy tej dołączono rachunek [...] z dnia [...] lipca 2012 r., w którym skarżący obciążył "D" sp. z o.o. kwotą [...] zł.

Z kolei w oświadczeniu z dnia [...] sierpnia 2012 r. o zapoznaniu się ze zgromadzonym dowodowym w sprawie wniosku o umorzenie należnych składek ([...] kwietnia – [...] listopada 2011 r.), skarżący stwierdził: "W chwili obecnej jestem w bardzo trudnej sytuacji życiowej, gdyż dochody moje z dwóch miejsc pracy są bardzo małe. Nie ma prawie w ogóle pacjentów. Wykonuję pracę w ramach umowy zlecenia, z wyszczególnieniem w ramach tych umów (30% od kwot, które pozostawiają w tych placówkach pacjenci przyjęci przeze mnie). Te placówki to "D" ul. [...] i Zakład dr A. K.-C. we W. ul. [...]. Kwoty które otrzymałem za poprzedni miesiąc wystarczają tylko na dojazdy do W. Jestem bez środków do życia."

W kontekście przedstawionych przez skarżącego dochodów i wydatków nie można Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych skutecznie zarzucić przekroczenia granic oceny dowodów zakreślonych w art. 80 k.p.a., ani też uznać zaskarżonej decyzji za całkowicie dowolną, a więc wykraczającą poza sferę uznania administracyjnego. Organy orzekające w sprawie nie miały dostatecznych podstaw do odtworzenia rzeczywistej sytuacji strony skarżącej. W kontekście § 3 ust. 1 rozp. 2003, który – ze wspomnianych już motywów – nakłada na dłużnika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych obowiązek wykazania, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, a więc w istocie okoliczności korzystnych dla dłużnika, nie ma podstaw do przerzucenia ciężaru dowodu w tym zakresie na Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Powinnością organów w takiej sytuacji jest bowiem ocena i weryfikacja zarówno twierdzeń wnioskodawcy, jak i mających je wesprzeć dowodów i argumentów, nie zaś zastępowanie wnioskodawcy w poszukiwaniu okoliczności, których wykazanie leży po stronie osoby zobowiązanej.

Jeżeli więc skarżący powołuje się w oświadczeniu z dnia [...] czerwca 2012 r. (o stanie rodzinnym i majątkowym oraz o sytuacji materialnej) na brak po jego stronie jakichkolwiek aktywów, a jednocześnie deklaruje comiesięczne wydatki w kwocie około [...] zł, w tym także zobowiązania kredytowe wobec banków, a przy tym nie wyjaśnia w żaden racjonalny sposób jak faktycznie zaspokaja swoje potrzeby (co jest źródłem ich finansowania), to nie sposób organom administracji publicznej, uznającym taką deklarację za niewiarygodną, postawić zarzutu przekroczenia granic oceny dowodów zakreślonych w art. 80 k.p.a., a w konsekwencji również zarzutu wyjścia poza sferę uznania administracyjnego przy odmowie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

Oceny tej nie może zmienić również późniejsze uzupełnienie dokumentacji o dwie mowy zlecenia, z których skarżący wywodzi, że jego dochody "z dwóch miejsc pracy są bardzo małe".

Jeśli chodzi o umowę z dnia [...] sierpnia 2012 r., to sformułowany w niej sposób ustalania wynagradzania zleceniobiorcy (§ 2 umowy), jako "wartość brutto pojedynczej usługi stomatologicznej na 30% kwoty płaconej przez pacjenta" nie pozwalał ustalić faktycznego wynagrodzenia, skarżący zaś nie skonkretyzował realnych dochodów, jakie przypadły mu według przyjętego sposobu liczenia w okresie obowiązywania umowy, tj. od dnia [...] sierpnia 2012 r. do dnia [...] października 2012 r.

Z kolei w umowie z dnia [...] lipca 2012 r., zawartej na okres od [...] lipca 2012 r. do [...] lipca 2012 r., przewidziano wynagrodzenie dla zleceniobiorcy w kwocie brutto [...] zł, co – po dokonaniu stosownych odliczeń – dało skarżącemu kwotę [...] zł, ujętą w rachunku z dnia [...] lipca 2012 r. Nawet doliczenie tej kwoty do dochodów skarżącego nadal nie pozwala zrównoważyć wydatków wykazanych przez skarżącego, które – jak twierdzi – realnie poniósł, ponieważ po stronie aktywów istnieje wciąż znaczny deficyt, skarżący zaś nie wykazał z jakich środków pokrył wydatki. Wprawdzie w punkcie 12c oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz o sytuacji materialnej skarżący wskazał też na zadłużenie u osób fizycznych – "w rodzinie" – jednakże nie określił ani kwoty takich długów, ani ewentualnego wykorzystania uzyskanych z tego tytułu kwot.

Skoro skarżący nie przedstawił zasługującej na uwzględnienie kalkulacji rzeczywiście uzyskiwanych dochodów – wszak już elementarne zasady doświadczenia życiowego wskazują, że przy deklarowanym dochodzie i przedstawionych wydatkach wręcz niemożliwa byłaby egzystencja w jednoosobowym gospodarstwie domowym – przeto organy prowadzące postępowanie nie przekroczyły granic swobodnej oceny dowodów (art. 80 k.p.a.), gdy zakwestionowały wiarygodność oświadczenia (deklaracji) skarżącego co do braku innych dochodów po jej stronie.

Stanowisko takie znajduje wsparcie w orzecznictwie, według którego § 3 ust. 1 rozp. 2003 "wymaga od zobowiązanego wykazania, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie uiścić powstałych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny. A zatem ciężar udowodnienia zaistnienia przesłanek do umorzenia spoczywa na zobowiązanym. Treść przepisu należy więc odnieść do konkretnej sytuacji, tak, aby organ miał podstawy przypuszczać, że zapłata należności (jednorazowa, w ratach lub w drodze egzekucji) spowoduje egzystencjalną ruinę bytu zobowiązanego i jego rodziny. Nie wystarczy, gdy zobowiązany wskaże na uciążliwości i trudności w zapłacie narosłych należności" (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 grudnia 2006 r., III SA/Wa 2449/06).

Organy niewadliwie ustaliły, że w rozpoznawanej sprawie nie występuje również przesłanka określona w § 3 ust. 1 pkt 2 rozp. 2003, gdyż wnioskodawca nie wykazał poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności. Trudno odmówić racji Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych, gdy ten nie zakwalifikował argumentu skarżącego o braku pacjentów w gabinecie stomatologicznym do zbioru "klęsk żywiołowych" czy "nadzwyczajnych zdarzeń", o których mowa w § 3 ust. 1 pkt 2 rozp. 2003, wszak takie zjawiska społeczno-gospodrcze, jak spadek popytu na pewne towary lub usługi (podobnie jak wzrost tego wskaźnika), stanowią element działalności gospodarczej, są zatem wkalkulowane w ryzyko działania każdego (a więc nie tylko skarżącego) przedsiębiorcy, który nie może takiego ryzyka przerzucać na organy emerytalno-rentowe i podmioty opłacające składki z tego tytułu.

Nie można również postawić organom skutecznego zarzutu naruszenia w § 3 ust. 1 pkt 3 rozp. 2003 (niemożność opłacenia zaległych składek w przypadku "przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności"), gdyż postępowanie wyjaśniające nie wykazało istnienia wymienionych w tym przepisie przesłanek.

Odnosząc się do zarzutów skargi trzeba zauważyć, że organy rozpatrujące sprawę badały i oceniały nie tylko sytuację materialną skarżącego w latach 2010-2011 (w aktach sprawy znajdują się stosowne PIT-y), ale – co istotne – również stan materialny w 2012 r., uwzględniając w postępowaniu umowy zlecenia z [...] lipca 2012 r. i [...] sierpnia 2012 r., co potwierdza uzasadnienie zaskarżonej decyzji.

Nie sposób też zgodzić się z zarzutem, że "Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie rozpatrywał sprawy pod kątem unormowań zawartych w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych i rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia [...] lipca 2003 r." Przeczą temu wywody organu dotyczące kwestii tzw. całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3 u.s.u.s.) oraz odniesienie unormowań ujętych w § 3 ust. 1 rozp. 2003 r. do stanu faktycznego sprawy.

Wbrew zapatrywaniu skarżącego, powołanie się organy na fakt regulowania zadłużenia wobec banku nie jest wykroczeniem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych poza swoje obowiązki. Jeżeli bowiem rozpatruje się wniosek o umorzenie zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, to organy prowadzące sprawę muszą dokonać bilansu między przychodami a obciążeniami wnioskodawcy wynikającymi zarówno ze stosunków publicznoprawnych (np. stosunek prawny z ubezpieczenia społecznego czy stosunek podatkowo-prawny), jak i ze stosunków cywilnoprawnych (np. umowa pożyczki, umowa kredytu bankowego). Nie można przecież nie zauważać zależności między wykonaniem zobowiązań cywiloprawnych i publicznoprawnych w przypadku, gdy stan majątku dłużnika ogranicza lub wyłącza zaspokojenie obu rodzajów zobowiązań. W takiej sytuacji zaspokojenie jednego z wierzycieli może prowadzić do pokrzywdzenia innych. Dlatego też w postępowaniu egzekucyjnym przyjęto zasadę, według której należności o charakterze publicznoprawnym, a więc także z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, zaspokajane są przed wierzytelnościami o charakterze cywilnoprawnym (art. 1025 Kodeksu postępowania cywilnego) jakie wynikają z umów pożyczki (zobowiązania pieniężne "w rodzinie" bez określenia wysokości – punkt 12e oświadczenia skarżącego o stanie rodzinnym i majątkowym oraz o sytuacji materialnej) i kredytu bankowego (punkt 12c tego oświadczenia).

Inaczej zatem niż uważa skarżący (pisząc w skardze: "nie informuję z jakich środków i kto tego dokonuje"), to na ubiegającym się o umorzenie zaległości składkowych spoczywa – jak wcześniej wywiedziono – ciężar wykazania w jaki sposób pokrywane są zobowiązania przy deklarowanym braku dochodu lub mniejszym dochodzie aniżeli przedstawione wydatki i skąd zobowiązany uzyskuje (i w jakiej wysokości) świadczenia. Przy zaniechaniu przedstawienia wskazanych okoliczności wnioskodawca naraża się na odmowę zadośćuczynienia jego wnioskowi, niemożliwe bowiem staje się realne zbilansowanie aktywów i pasywów po stronie zobowiązanego.

Nie zasługuje na aprobatę zapatrywanie skarżącego na kwestę powinności wykonania zobowiązania cywilnoprawnego (z umowy pożyczki i umowy kredytu bankowego) oraz obowiązku płatności bieżących składek na ubezpieczenie społeczne, gdy w zdaniu: "uczciwość nakazuje zwrot spożytkowanych na utrzymanie pieniędzy, natomiast wpłacanie kredytowo na własne ubezpieczenie, które może być mi świadczone, gdy dożyję 67 lat – jest czysto teoretyczne", dokonuje swoistej gradacji zobowiązań według kryterium "uczciwości", nie dostrzegając ustawowego obowiązku (art. 6 u.s.u.s.) partycypacji przedsiębiorców, pracowników i pracodawców w tworzeniu funduszu ubezpieczeń społecznych.

Trzeba wreszcie zauważyć, że – odmiennie niż twierdzi skarżący – uzasadnienie zaskarżonej decyzji nie uchybia regułom przewidzianym w art. 107 § 1 i § 3 k.p.a. w stopniu dyskwalifikującym podjęte rozstrzygnięcie [art. 145 § 1 pkt 1 lit. c)], odzwierciedla bowiem ustalony przez organy stan faktyczny, odnosi go do właściwych regulacji ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i wskazuje na okoliczności, które uniemożliwiły uczynienie zadość wnioskowi skarżącego.

Z tych względów – stosownie do dyspozycji art. 151 p.p.s.a. – należało orzec jak w punkcie I sentencji wyroku.

Podstawę prawną rozstrzygnięcia zawartego w punkcie II sentencji stanowił art. 250 p.p.s.a.