Wyrok NSA, sygn. akt I SA 1924/00
NSA w Warszawie (przed reformą)
Data orzeczenia: 2001-01-26 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 614  Oświata, szkolnictwo wyższe, nauka, działalność badawczo-rozwojowa i archiwa
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1
journal: Dz.U. 1983 nr 38 poz. 173
law: Ustawa z dnia 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach.
article: art. 217 par. 2 pkt 1-2
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz. 1071
law: Obwieszczenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 9 października 2000 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego.
Teza: Ustawa z dnia 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach /Dz.U. nr 38 poz. 173 ze zm./ stwarza w art. 17 ust. 1 możliwość odmowy udostępnienia materiałów archiwalnych, jeżeli narusza to prawnie chroniony interes Państwa.

TEZY

Ustawa z dnia 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach /Dz.U. nr 38 poz. 173 ze zm./ stwarza w art. 17 ust. 1 możliwość odmowy udostępnienia materiałów archiwalnych, jeżeli narusza to prawnie chroniony interes Państwa.


SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu sprawy ze skargi Stefana R. na postanowienie Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych z dnia 25.08.2000 r. odmawiające wydania zaświadczeń - oddala skargę.


UZASADNIENIE

Naczelny Dyrektor Archiwów Państwowych postanowieniem z dnia 25.08.2000 r. utrzymał w mocy postanowienie Dyrektora Archiwum Państwowego w G. z dnia 25.07.2000 r. (...), odmawiające wydania Stefanowi R. zaświadczeń w postaci:

1/ uwierzytelnionej kserokopii dokumentu wpisu na niemiecką listę narodowościową ojca strony - Georga R., ur. dnia 21.11.1927 r. w N. C.,

2/ uwierzytelnionej kserokopii dokumentu wpisu na niemiecką listę narodowościową dziadka strony - Ludwiga R., ur. w 1903 r.,

3/ uwierzytelnionej kserokopii dokumentu wpisu na niemiecką listę narodowościową babki strony - Marii R., ur. w 1906 r.

Pismem z dnia 1.06.2000 r. Stefan R. złożył wniosek w przedmiocie wydania zaświadczenia, dotyczącego wpisania na niemiecką listę narodowościową /volkslista/ ojca wnioskodawcy Georga R., dziadka wnioskodawcy - Ludwiga R. oraz babki wnioskodawcy - Marii R.

Dyrektor Archiwum Państwowego w G., działający jako organ I instancji stwierdził, że przedmiotem postępowania jest wydanie zaświadczenia w rozumieniu art. 217 par. 1 Kpa, bowiem czynność przybicia na wykonanej kserokopii dokumentu pieczęci urzędowej /pieczęć okrągła z godłem Państwa i napisem w otoku, zawierającym oznaczenie właściwego archiwum państwowego oraz drugiej pieczęci stwierdzającej, że dana reprodukcja została wykonana z dokumentu przechowywanego w tymże archiwum/, stanowi potwierdzenie przez urząd państwowy faktu posiadania w swoich zasobach takiego dokumentu, jak i poświadczenie jego treści.

Zaświadczenie jest więc pochodną istniejących faktów lub stanu prawnego. Różnica między zaświadczeniem a uwierzytelnioną kserokopią jest jedynie formalna, bowiem w obu formach urząd potwierdza istnienie określonych faktów lub stanu prawnego. Ponadto uwierzytelnione kserokopie dokumentów stanowią, zgodnie z przepisem art. 76 par. 1 Kpa i art. 244 par. 1 Kpc, dokumenty urzędowe. W niniejszej sprawie nie występuje przesłanka wymieniona w art. 217 par. 2 pkt 1 Kpa, ponieważ żaden przepis prawa polskiego nie wymaga potwierdzenia faktu wpisania kogoś na niemiecką listę narodowościową. Ponadto, badając w postępowaniu administracyjnym kwestię uwzględnienia interesu prawnego strony /art. 217 par. 2 pkt 2 Kpa/, należy mieć na uwadze ocenę okoliczności działań III Rzeszy Niemieckiej na obszarze okupowanego Państwa Polskiego, które to działania były bezprawne. Organy Rzeczypospolitej nie mogą zaś potwierdzać bezprawnych czynności okupanta. Wydanie takich zaświadczeń byłoby równoznaczne z uznaniem za legalne przez organ państwa nielegalnych działań na terytorium innego państwa. Obowiązek ochrony suwerenności państwowej wynika z art. 5 Konstytucji RP. Ustawa z dnia 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach /Dz.U. nr 38 poz. 173 ze zm./ stwarza w art. 17 ust. 1 możliwość odmowy udostępnienia materiałów archiwalnych, jeżeli narusza to prawnie chroniony interes Państwa.

Na powyższe postanowienie zażalenie złożył Stefan R., domagając się wydania omówionych wyżej dokumentów.

Naczelny Dyrektor Archiwów Państwowych, działający jako organ II instancji, badając sprawę uznał, iż Stefan R. nie wykazał, że ma w otrzymaniu uwierzytelnionego zaświadczenia interes prawny, o którym mowa w art. 217 par. 2 pkt 2 Kpa Podtrzymał argumentację przedstawioną przez organ I instancji.

Skargę na postanowienie Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniósł Stefan R., wnosząc o jego uchylenie. W uzasadnieniu podał, że nie wnosił o wydanie zaświadczenia, zaś takie potraktowanie jego wniosku przez organ administracji nie jest właściwe. W odmowie nie mówi się jakie interesy Państwa zostaną naruszone w związku z udostępnieniem żądanych kserokopii oraz nie odnosi się ona do postanowień traktatu polsko-niemieckiego z dnia 14.11.1990 r. Poza tym, dostęp do archiwów gwarantuje skarżącemu obowiązujące prawo i nie ma on obowiązku tłumaczenia się z tego, po co są mu potrzebne dokumenty po ojcu i dziadkach.

W odpowiedzi na skargę Naczelny Dyrektor Archiwów Państwowych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe prezentowane stanowisko w sprawie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga nie jest uzasadniona.

W przepisie art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach /Dz.U. nr 38 poz. 173 ze zm./, uregulowane są co do zasady, kwestie udostępniania materiałów archiwalnych. Zawarte jest tam sformułowanie, iż materiały archiwalne są udostępniane po upływie 30 lat od ich wytworzenia, jeżeli nie narusza to prawnie chronionych interesów Państwa i obywateli. Z kolei art. 2 ust. 1 powołanej ustawy mówi, że narodowy zasób archiwalny służy nauce, kulturze, gospodarce narodowej oraz potrzebom obywateli. Poza tym, art. 28 ust. 5 cytowanej ustawy stanowi, że do zakresu działania archiwów państwowych należy w szczególności wydawanie uwierzytelnionych odpisów, wypisów, wyciągów i reprodukcji przechowywanych materiałów, a także zaświadczeń na podstawie tych materiałów, nie precyzując jednakże w jakiej formie materiały archiwalne są udostępniane. Dlatego też można wnioskować, iż w zależności od celu udostępnienia, wymienionego w art. 2 ust. 1 ustawy, tj. nauka, kultura, gospodarka, materiały archiwalne mogą być udostępniane po upływie 30 lat od ich wytworzenia /art. 17 ust. 1/ w formie oryginałów do wglądu /pod warunkiem ich zabezpieczenia - art. 28 pkt 3 ustawy/ lub też w formach przewidzianych w art. 28 pkt 5 ustawy, w tym i w formie zaświadczeń "na podstawie tych materiałów".

Należy przyjąć, że klauzula, zawarta w art. 17 ust. 1 omawianej ustawy "jeżeli nie narusza to prawnie chronionych interesów Państwa i obywateli", odnosi się do wszystkich form udostępniania materiałów archiwalnych, a więc i formy zaświadczeń, wypisów, reprodukcji, odpisów, wyciągów itp. W takim wypadku właściwy organ może oczywiście odmówić udostępnienia materiałów, w tym wydania zaświadczenia, odpisu, wyciągu itp., powołując się na tę klauzulę, pod warunkiem, że wskaże konkretny przepis prawa chroniący w danym przypadku interesy Państwa i obywateli. Wynika to z faktu, że w art. 17 ust. 1 powołanej ustawy mówi się o interesach prawnie chronionych.

Stosownie do treści przepisu art. 1 i art. 21 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./, Sąd sprawuje kontrolę wykonywania administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że Sąd rozpoznając skargę ocenia, czy zaskarżone orzeczenie nie narusza prawa materialnego bądź przepisu postępowania administracyjnego. Badając pod tym kątem zaskarżone postanowienie Sąd uznał, iż jest ono zgodne zarówno z przepisami powołanej ustawy z dnia 14 lipca 1983 r. o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach, jak i kodeksu postępowania administracyjnego.

Istota sporu w sprawie niniejszej sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, w jakiej formie materiały archiwalne są udostępniane. Skarżący domaga się wydania uwierzytelnionych kserokopii, zaś organy administracji mówią o zaświadczeniu.

Procedura wydawania zaświadczeń jest uregulowana nie w ustawie o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach, lecz w przepisach działu VII kodeksu postępowania administracyjnego. Przepisy te nakładają na organy administracji publicznej obowiązek wydania zaświadczenia potwierdzającego określone fakty albo stan prawny tylko w dwóch wypadkach: jeżeli urzędowego potwierdzenia określonych faktów lub stanu prawnego wymaga przepis prawa albo, jeżeli osoba ubiega się o zaświadczenie ze względu na swój interes prawny w urzędowym potwierdzeniu określonych faktów lub stanu prawnego /art. 217 par. 2 pkt 1 i 2 Kpa/. W niniejszej sprawie pierwsza sytuacja nie zachodzi, zwłaszcza przy uwzględnieniu, że "przepis prawa", o którym mowa w pkt 1, należy rozumieć jako przepis prawa polskiego. Z kolei druga sytuacja zawiera w sobie warunek "interesu prawnego". Oznacza to, że osoba ubiegająca się o wydanie zaświadczenia może się powołać na przepis prawa, z którego zastosowaniem w stosunku do siebie wiąże uzyskanie pewnych praw lub zwolnienie z obowiązku. Taka sytuacja jednakże w rozpatrywanej sprawie nie zachodzi.

W postępowaniu przed organami administracji publicznej /wniosek i odwołanie od postanowienia Dyrektora Archiwum Państwowego w G./ Stefan R. domaga się udostępnienia dokumentu w formie uwierzytelnionych kserokopii, dotyczących jego zmarłych przodków, a świadczących o tym, że przyjęli oni obywatelstwo niemieckie /niemiecka lista narodowościowa/. W skardze natomiast stwierdza, że organ administracji samowolnie narzucał formę zaświadczenia. Z tak zawartego sformułowania wynika jedynie interes faktyczny, natomiast nie wskazuje ono na istnienie interesu prawnego.

W tej sytuacji, słusznie organy administracji przyjęły, że skarżącemu chodzi w istocie o wydanie zaświadczenia, ponieważ wydanie uwierzytelnionych kserokopii dokumentów, będących w posiadaniu urzędu, jest tożsame z wydaniem zaświadczenia. Dokumenty te bowiem pełnią w obrocie prawnym taką samą funkcję, służąc wykazaniu praw w postępowaniach prowadzonych przed innymi organami. W tych okolicznościach żądanie wydania uwierzytelnionych kserokopii /zaświadczenia/ nie mogło być prawnie uzasadnione, a zatem organy miały podstawy faktyczne do odmowy ich wydania.

Mając powyższe na względzie Sąd, działając w oparciu o przepis art. 27 ust. 1 powołanej ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym, orzekł o oddaleniu skargi.