Wyrok WSA w Bydgoszczy, sygn. akt I SA/Bd 676/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy
Data orzeczenia: 2021-11-23 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 10 par. 1, art. 79a par 1
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Wójcik (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Urszula Wiśniewska Sędzia WSA Halina Adamczewska-Wasilewicz po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 23 listopada 2021 r. sprawy ze skargi D. P. na decyzję Inne z dnia [...] września 2020 r., nr [...] w przedmiocie odmowy zwolnienia z obowiązku opłacenia należności z tytułu składek za marzec, kwiecień i maj 2020 r. uchyla zaskarżoną decyzję


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] września 2020 r. Inne (dalej także: ZUS, Zakład, organ) utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] sierpnia 2020 r., odmawiającą D. P. (dalej także Skarżący) prawa do zwolnienia z opłacenia należności z tytułu składek na własne obowiązkowe ubezpieczenie emerytalne i rentowe oraz wypadkowe, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy za marzec, kwiecień i maj 2020 r.

Organ podał, że w myśl art. 31zq ust. 1 i ust. 3 ustawy z dnia [...] marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r., poz. 374 z późn. zm.) – dalej: "ustawa COVID-19" – w związku z art. 83 ust. 1 i 4 ustawy z dnia [...] października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2020 r., poz. 266 z późn. zm.), płatnik składek, który ubiega się o zwolnienie z ich opłacenia, zobowiązany był przesyłać do ZUS dokumenty rozliczeniowe za marzec, kwiecień i maj 2020 r. na zasadach i w terminach określonych w przepisach ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, chyba że zgodnie z tymi przepisami był zwolniony z obowiązku ich składania.

Przesłanie dokumentów rozliczeniowych nie później niż do [...] czerwca 2020 r., stanowi warunek zwolnienia z obowiązku opłacania należności z tytułu składek. Warunek ten nie dotyczy jedynie płatników, którzy byli zwolnieni z obowiązku składania dokumentów rozliczeniowych.

Z analizy konta płatnika składek w Kompleksowym Systemie Informatycznym ZUS wynikało natomiast, że nie przesłał on do [...] czerwca 2020 r. dokumentów rozliczeniowych za marzec, kwiecień i maj 2020 r. Dokumenty zostały złożone dopiero w dniu [...] lipca 2020 r.

W złożonej skardze Skarżący podał, że złożenie dokumentów po terminie wyniknęło z błędnej informacji od pracownika ZUS, że w sytuacji niezatrudniania pracowników następuje zwolnienie ze składania co miesięcznych deklaracji, bo one same się klonują.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2019 r., poz. 2167 ze zm.), sądy administracyjne kontrolują prawidłowość zaskarżonych aktów administracyjnych, między innymi decyzji ostatecznych, przy uwzględnieniu kryterium ich zgodności z prawem. Decyzja podlega uchyleniu, jeśli sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o czym stanowi art. 145 § 1 pkt 1 lit. a–c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.) – dalej: jako "p.p.s.a." – lub też naruszenie prawa będące podstawą stwierdzenia nieważności decyzji (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). W myśl natomiast art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Na wstępie należy podać, że sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym w trybie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy COVID-19. Zgodnie z tym przepisem przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów. W będącej przedmiotem kontroli sądowej sprawie Przewodniczący Wydziału zarządzeniem z dnia 4 listopada 2021 r. skierował sprawę do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w dniu 23 listopada 2021 r. (por. k. 59 akt sądowych). Jednocześnie Skarżący został poinformowany o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne, o dostępie do informacji o sprawie w wykazie spraw sądowych e-Wokanda pod wskazanym adresem internetowym oraz o możliwości wypowiedzenia się w sprawie w terminie 10 dni od dnia doręczenia pisma.

Oceniając zaskarżoną decyzję z punktu widzenia jej zgodności z prawem stwierdzić należy, że decyzja ta narusza prawo ze względu na naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, utrzymująca w mocy decyzję o odmowie Skarżącemu prawa do zwolnienia z obowiązku opłacania należności z tytułu składek na własne ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Solidarnościowy za marzec, kwiecień i maj 2020 r. Organ podnosi, że Skarżący w terminie tj. do 30 czerwca 2020 r. nie dostarczył dokumentów rozliczeniowych za okres od lutego do lipca 2020 r., w związku z tym nie prawa do zwolnienia. Dokumenty te, na co wskazał Zakład, zostały złożone w dniu [...] lipca 2020 r.

Należy wskazać, że Skarżący złożył wniosek o zwolnienie z obowiązku opłacenia należności z tytułu składek za marzec-maj 2020 r. powołując się na przepisy ustawy COVID-19. W podstawie prawnej wydanej decyzji z dnia [...] września 2020 r. organ powołał m.in. art. 31zq ust. 8 COVID-19, a w decyzji z [...] sierpnia 2020 r. – art. 31zq ust. 3 i 7 oraz art. 31zo ust. 2 ustawy COVID-19.

Art. 31zq ust.8 stanowi, że odmowa zwolnienia z obowiązku opłacania należności z tytułu składek, o których mowa w art. 31zo, następuje w drodze decyzji.

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji z [...] września 2020 r. organ w żadnym miejscu nie powołał art. 31zo ust. 2 i ust. 4 ustawy COVID-19, które regulują zwolnienie z obowiązku opłacenia składek m.in. osób prowadzących jednoosobową działalność gospodarczą. Organ w zaskarżonej decyzji oraz w decyzji poprzedzającej powołuje się jedynie na to, że Skarżący nie złożył wymaganej dokumentacji do [...] czerwca 2020 r.

Jedynie w decyzji poprzedzającej tę decyzję, z dnia 17 sierpnia 2020 r., powołano art. 31zo ust. 2 ustawy COVID-19 i zrelacjonowano jego treść. Powołano też art. 31zq ust. 1 i ust. 3 ustawy COVID-19, dotyczący obowiązku złożenia dokumentów rozliczeniowych do [...] czerwca 2020 r., celem uzyskania zwolnienia z opłacania składek, o ile płatnik nie jest zwolniony z obowiązku składania dokumentów rozliczeniowych.

W związku z powyższym należy wskazać, że zgodnie z art. 31zq ust.1-3 ustawy o COVID-19 w brzmieniu znajdującym zastosowanie w rozpoznawanej sprawie:

- za marzec, kwiecień i maj 2020 r. płatnik składek zobowiązany jest przesyłać deklaracje rozliczeniowe lub imienne raporty miesięczne na zasadach i w terminach określonych w przepisach ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, chyba że zgodnie z tymi przepisami zwolniony jest z obowiązku ich składania (ust. 1);

- Zakład Ubezpieczeń Społecznych zwalnia z obowiązku opłacania należności z tytułu składek, o których mowa w art. 31zo, w terminie nie dłuższym niż 30 dni od dnia przesłania deklaracji rozliczeniowej lub imiennych raportów miesięczny należnych za ostatni miesiąc wskazany we wniosku o zwolnienie z opłacania składek, a w przypadku gdy płatnik składek zwolniony jest z obowiązku ich składania – w terminie nie dłuższym niż 30 dni od terminu, w którym powinna być opłacona składka za ostatni miesiąc wskazany we wniosku o zwolnienie z opłacania składek (ust. 2);

- warunkiem zwolnienia z obowiązku opłacania należności z tytułu składek, o których mowa w art. 31zo, jest przesłanie deklaracji rozliczeniowych lub imiennych raportów miesięcznych należnych za marzec, kwiecień i maj 2020 r. nie później niż dnia [...] czerwca 2020 r., chyba że płatnik składek zwolniony jest z obowiązku ich składania (ust. 3).

Zatem, z tych przepisów wynika, iż obowiązek złożenia dokumentacji jako warunek zwolnienia z opłacenia składek nie dotyczy tylko tych płatników, którzy są zwolnieni z obowiązku jej składania.

Już we wniosku z dnia [...] sierpnia 2020 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy oświadczyła strona skarżąca wskazała, że w rozmowie z pracownikiem ZUS upewniła się, że podmiot DP Projekt jest zwolniony z obowiązku składania deklaracji. Dopiero w miesiącu lipcu 2020 r. okazało się, że brak odpowiedzi na wniosek o zwolnienie z opłacania składek wynikał z faktu niezłożenia pierwszej deklaracji ZUS-DRA. Wtedy dopiero Skarżący uzyskał wyjaśnienie, że "faktycznie jest zwolniony ze składania dokumentów rozliczeniowych, jednak pierwszy należy złożyć i następne kolejne miesiące się klonują". Niezłożenie stosownej deklaracji wynikało zatem z niedoinformowania. W skardze potwierdzono, że nie udzielono wyczerpującej informacji ze strony pracownika Zakładu. Skarżący podkreślił, że nie wiedział, że warunkiem nieskładania comiesięcznych deklaracji jest złożenie pierwszej. Z tego powodu stosowne dokumenty zostały złożone w dniu [...] lipca 2020 r., co potwierdza organ.

Na wstępie wskazać należy, że do postępowania zakończonego zaskarżoną decyzją w myśl art. 180 Kodeksu postępowania administracyjnego (k.p.a.). oraz art. 123 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych mają zastosowanie przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. Jest to o tyle istotne, ponieważ o uchyleniu zaskarżonej decyzji przesądziły stwierdzone przez Sąd uchybienia natury proceduralnej.

Organ obowiązany był zatem wykazać w uzasadnieniu decyzji, że obowiązek składania dokumentacji wymaganej przepisami prawa ciążył na Skarżącym i nie podlegał on zwolnieniu w tym zakresie. Organ powinien podać z jakich przepisów wynika wywiedziony przez organ obowiązek składania deklaracji ZUS DRA. Organ w decyzji zobowiązany był poczynić wywód, który pozwala poznać stanowisko organu wraz z jego uzasadnieniem faktycznym i prawnym. Uzasadnienia decyzji wydanych w niniejszej sprawie nie czynią zadość temu wymogowi i po ich lekturze nie wiadomo, z czego organ wywodzi obowiązek składania dokumentacji, nie podano żadnej argumentacji w tym zakresie ani też podstaw prawnych.

Wywody poczynione przez organ dopiero w odpowiedzi na skargę nie czynią zadość temu obowiązkowi. Odpowiedź na skargę nie może zastępować uzasadnienia decyzji, nie stanowi też jej uzupełnienia. W odpowiedzi na skargę organ nie może uzupełniać zaskarżonej decyzji. Odpowiedź na skargę nie może, jako pismo procesowe, być traktowana jako "aneks" do decyzji. W odpowiedzi na skargę organ orzekający powinien jedynie odnieść się do podniesionych w niej zarzutów, a nie dokonywać brakujących ustaleń faktycznych lub ocen prawnych, które powinny znaleźć się w decyzji. Przedmiotem kontroli Sądu nie są wywody zawarte w odpowiedzi na skargę, lecz prawidłowość wydanej przez organ decyzji (por. wyrok WSA w Lublinie z dnia 6 lutego 2020 r., sygn. akt III SA/Lu 366/19). Brak stanowiska organu w powyższym zakresie w decyzji pozbawił też Skarżącego możliwości odniesienia się do tych kwestii w skardze.

W ocenie Sądu, uzasadnienie decyzji sporządzone zostało z naruszeniem art. 107 § 1 pkt 6 (decyzja powinna zawierać uzasadnienie faktyczne i prawne) i § 3 k.p.a., na podstawie którego uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Uchybienie w tym zakresie może mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Uzasadnienie stanowi integralny składnik decyzji i jego zadaniem jest wyjaśnienie rozstrzygnięcia, stanowiącego dyspozytywną część decyzji (por. wyrok NSA-Ośrodek Zamiejscowy w Krakowie z dnia 12 maja 2000 r., sygn. akt I SA/Kr 856/98). Tak więc uzasadnienie jako jeden z elementów decyzji, winno zawierać ocenę zebranego w postępowaniu materiału dowodowego, dokonaną przez organ wykładnię stosowanych przepisów oraz ocenę przyjętego stanu faktycznego w świetle obowiązującego prawa. Prawidłowe zredagowanie pod względem merytorycznym i prawnym uzasadnienia decyzji administracyjnej ma kardynalne znaczenie dla stosowania zasady przekonywania wyrażonej w art. 11 k.p.a., a realizowanej na mocy art. 107 § 3 k.p.a. Organ administracyjny jest zobowiązany wyjaśnić stronie zasadność przesłanek, którymi kierował się przy załatwieniu sprawy. Motywy decyzji powinny być tak ujęte, aby strona mogła poznać i zrozumieć zasadność przesłanek faktycznych i prawnych, którymi kierował się organ przy załatwianiu sprawy. Jak wyjaśnił NSA w wyroku z dnia 7 stycznia 2009 r., sygn. akt II SA/Wa 1245/08: "Prawidłowe uzasadnienie decyzji ma nie tylko znaczenie prawne, ale i wychowawcze, bowiem pogłębia zaufanie uczestników postępowania do organów administracyjnych. Motywy decyzji winny odzwierciedlać rację decyzyjną i wyjaśnić tok rozumowań prowadzących do zastosowania konkretnego przepisu prawa materialnego do rzeczywistej sytuacji faktycznej. Motywy decyzji powinny być tak ujęte, aby strona mogła zrozumieć i w miarę możliwości zaakceptować zasadność przesłanek faktycznych i prawnych, którymi kierował się organ przy załatwianiu sprawy".

W szczególności decyzje odmowne (negatywne) lub częściowo odmowne dla wnioskodawcy powinny być przekonująco i jasno uzasadnione, zarówno co do faktów, jak i co do prawa, tak, aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności istotne dla sprawy zostały głęboko rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją. Z decyzji musi zatem wynikać między innymi, że organ nie pozostawił poza swoimi rozważaniami argumentów podnoszonych przez stronę, nie pominął istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy materiałów dowodowych lub nie dokonał oceny tych materiałów wbrew zasadom logiki lub doświadczenia życiowego (por. wyrok NSA z dnia 25 stycznia 2011 r., sygn. akt II GSK 96/10). Brak zatem wykazania, że ustalono istotne okoliczności faktyczne w odniesieniu do konkretnych przepisów prawa, stanowi naruszenie prawa procesowego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co skutkuje koniecznością uchylenia zaskarżonego aktu (por.: wyrok WSA w Kielcach z dnia 28 lutego 2013 r., sygn. akt II SA/Ke 56/13; wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 15 marca 2012 r., sygn. akt III SA/Wr 693/11).

Sąd w obecnym składzie prezentowane wyżej poglądy podziela. W konsekwencji stwierdza, że zaskarżona decyzja wymogów tych nie spełnia. Biorąc to pod uwagę, podkreślić trzeba, że zadaniem sądu administracyjnego nie jest wyręczanie organów administracji w ich obowiązku stosowania zasady przekonywania, wyrażonej w art. 11 k.p.a., a realizowanej na mocy art. 107 § 3 k.p.a. W analizowanej sprawie organ ponownie rozpoznając sprawę nie sanował błędów w tym zakresie poprzednio popełnionych. Organ poświęcił całej sprawie jedynie kilka lapidarnych zdań. Z treści zaskarżonej decyzji w istocie nie wynika, z jakich uregulowań organ wywodzi, że Skarżący miał obowiązek złożyć dokumenty. Te uchybienia mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Skoro bowiem uzasadnienie decyzji jest tak lakoniczne i ogólnikowe, to zachodzi prawdopodobieństwo, że sprawa nie została w sposób wnikliwy rozpoznana.

Ponownie rozpoznając sprawę organ uwzględni powyższe rozważania i ponownie przeanalizuje, czy na Skarżącym istotnie ciążył obowiązek złożenia spornej dokumentacji. Następnie organ rozstrzygnie sprawę co do istoty, a swoje stanowisko uzasadni zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a., w szczególności odniesie się do wszystkich zarzutów Skarżącego w sposób umożliwiający mu poznanie, a następnie ewentualnie sądowi administracyjnemu, powodów nieuwzględnienia (jeżeli nadal będzie miało to miejsce) tychże zarzutów.

Sąd w postępowaniu organu dostrzega również istotne naruszenie art. 9 k.p.a., zgodnie z którym organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Tej zasady ogólnej, wyrażonej w art. 9 k.p.a., organ nie przestrzegał.

Naruszono też art. 10 § 1 k.p.a., ponieważ przed wydaniem decyzji nie umożliwiono stronie wypowiedzenia się co do wszystkich zebranych dowodów i materiałów. Z akt sprawy wprawdzie wynika, że organ kontaktował się ze stroną przed wydaniem decyzji. Pełnomocnik Skarżącego dokonała przeglądu akt sprawy w dniu [...] września 2020 r., co potwierdza protokół z tej czynności (por. k. 12 akt admin.). [...] jednak przed wydaniem zaskarżonej decyzji do akt włączono późniejszą korespondencję elektroniczną, z którą strona skarżąca już nie została zapoznana. Doszło zarazem do istotnego naruszenia obowiązku wynikającego z art. 79a k.p.a. Zgodnie z § 1 tego artykułu, w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony.

Tymczasem z akt sprawy wynika, że organ ani nie umożliwił stronie wypowiedzenia się ze wszystkimi zebranymi materiałami w sprawie (art. 10 § 1 k.p.a.), ani tym bardziej nie wskazał stronie przesłanek od niej zależnych (takich jak wymóg złożenia deklaracji DRA), które nie zostały spełnione lub wykazane, co może skutkować – i w tym wypadku skutkowało - wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony z tego tylko powodu, że wymagane deklaracje rozliczeniowe zostały złożone z przekroczeniem terminu [...] czerwca 2020 r. Złożenie wniosku, który zdaniem organu był niekompletny, obligowało go do podjęcia działań eliminujących niedopatrzenie strony.

Ponadto wskazanie przyczyn odstąpienia przez organ od zastosowania się do wytycznych płynących z art. 79a § 1 w zw. z art. 10 § 2 i 3 k.p.a. należy utrwalić w aktach sprawy, w drodze adnotacji. Takiej adnotacji w aktach brak. Oznacza to, że gdyby nawet organ dostrzegał przesłanki pozwalające mu nie zastosować się do wytycznych z art. 79a § 1 k.p.a., to musiałby utrwalić to w aktach sprawy, tymczasem tego rodzaju adnotacji w aktach nie ma.

Naruszenie art. 10 § 1 i art. 79a § 1 k.p.a. uniemożliwiło stronie uzyskanie wiedzy o tym, że nie złożyła wszystkich wymaganych do uzyskania zwolnienia dokumentów, a w konsekwencji – pozbawiło ją prawa do zwolnienia z opłacania składek za marzec, kwiecień i maj 2020 r. O tym, że strona była gotowa spełnić wszystkie wymagania – gdyby o nich wiedziała – świadczy to, że brakujące dokumenty DRA złożyła niezwłocznie po wizycie w inspektoracie ZUS, na ponad miesiąc przed wydaniem przez ZUS decyzji w I instancji. Należy z tego wnioskować, że prawdziwe jest twierdzenie strony, iż przed otrzymaniem decyzji pozostawała w przekonaniu co do informacji co do obowiązku złożenia stosownej deklaracji ZUS-DRA.

Uznać zatem trzeba, że naruszenie art. 10 § 1 i art. 79a § 1 k.p.a. mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o ile oczywiście organ przystąpiłby do wykonania swoich obowiązków w porę tj. jeszcze przed upływem terminu [...] czerwca 2020 r.

Przepis art. 79a k.p.a. stanowi konkretyzację i uzupełnienie obowiązków wynikających z art. 10 § 1 k.p.a. Jego celem jest zapobieganie sytuacjom, w których strona dysponuje dodatkowymi dowodami na okoliczności istotne dla wykazania zasadności jej żądania albo może je łatwo uzyskać, a z powodu braku odpowiedniej wiedzy o potrzebnych dowodach bądź o sposobie oceny wcześniej przedstawionych dowodów - nie korzysta z takiej możliwości. Chodzi przy tym o to, aby strona nie została zaskoczona negatywnym rozstrzygnięciem sprawy oraz zmuszona do zaskarżenia decyzji i przedstawiania tych dodatkowych dowodów dopiero na etapie postępowania odwoławczego (por. wyrok WSA w Szczecinie z dnia 23 maja 2019 r., sygn. akt II SA/Sz 239/19).

Skarżący wniosek o zwolnienie z obowiązku opłacania składek opatrzył datą [...] kwietnia 2020 r. Na skutek złożenia wniosku doszło do wszczęcia postępowania administracyjnego, w którym kierując się wyrażoną w art. 9 k.p.a. organ powinien był czuwać nad tym, aby na skutek nieznajomości prawa strona nie poniosła szkody. W tym celu – jak tego wymaga art. 9 k.p.a., organ powinien był udzielić Skarżącemu niezbędnych wyjaśnień i wskazówek, a konkretnie wskazać, jakich dokumentów brakuje, aby wniosek mógł zostać pozytywnie rozpatrzony. Od powyższej daty (22 kwietnia) do upływu terminu na złożenie wymaganych dokumentów (30 czerwca) upłynęły ponad 2 miesiące. Mimo tego czasu organ nie zwrócił stronie uwagi na to, że warunkiem pozytywnego załatwienia jej wniosku jest złożenie brakujących dokumentów rozliczeniowych (deklaracje DRA). Po upływie wyznaczonego w ustawie terminu na złożenie wymaganych dokumentów – organ zaś wydał decyzję odmowną.

O tym, że to właśnie nieświadomość, brak informacji były przyczyną niezłożenia wymaganego dokumentu świadczy to, że niezwłocznie po wizycie w siedzibie organu, uzyskawszy niezbędne informacje jakich dokumentów zdaniem organu brakowało w aktach, Skarżący dokumenty te złożył, co ZUS w potwierdza. Niestety, decyzja odmowna została wydana i doręczona Skarżącemu już po upływie terminu na złożenie dokumentu (30 czerwca), toteż uzupełnienie brakującej dokumentacji rozliczeniowej zostało uznane za spóźnione. W okolicznościach faktycznych sprawy Skarżący po dniu [...] czerwca 2020 r. dowiedział się o istotnej dla rozstrzygnięcia kwestii. Kluczowa informacja dotarła do Skarżącego już po upływie terminu, w którym skorzystanie z niej mogło się mu przydać.

Dostrzegając nie pozostawiające wątpliwości obciążenie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ogromną ilością spraw do załatwienia i zważywszy dodatkowo na pandemię odbijającą się negatywnie na możliwości sprawnego działania – Sąd w żadnym razie nie przypisuje organowi ani złej woli, ani negatywnego nastawienia do strony, ani lekceważącego stosunku do wynikających z art. 9 k.p.a. obowiązków. Stwierdza jedynie obiektywnie występujący stan naruszenia tego przepisu w taki sposób i w takim stopniu, który bezpośrednio wpłynął na pozbawienie Skarżącego prawa, które niewątpliwie uzyskałby on w sytuacji, gdyby ZUS stosował się – i uczynił to w porę – do dyrektyw płynących z art. 9 k.p.a. Mając na uwadze powyższe trudności, komplikacje, z którymi borykał się organ podkreślić należy, że nie mogą one ujemnie wpływać na sferę uprawnień i gwarancji procesowych strony postępowania. Wbrew nakazowi wynikającemu z art. 9 k.p.a., organ nie poinformował strony należycie i wyczerpująco o okolicznościach faktycznych i prawnych, które miały wpływ na ustalenie jej praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania, i nie czuwał, aby strona nie poniosła szkody na skutek swojej nieświadomości prawnej. W aktach sprawy nie ma niczego, co mogłoby choć pośrednio świadczyć o tym, że organ podjął starania, aby poinformować Skarżącego o tym, że bez złożenia brakujących dokumentów jej wniosek nie będzie pozytywnie rozpatrzony. Brak ten, który w toku postępowania nie został stronie zasygnalizowany przez organ, ostatecznie spowodował negatywne rozpatrzenie jego wniosku.

Zaniechanie informacyjne organu dotyczyło nie tyle treści przepisów powszechnie obowiązującego i opublikowanego prawa, ile tego, że stronie nie uświadomiono istnienia obowiązku złożenia konkretnych dokumentów, warunkujących zastosowanie zwolnienia. Organ nie poinformował więc strony o "okolicznościach faktycznych i prawnych, które mają znaczenie dla ustalenia praw i obowiązków". Strona zaś była w błędzie co do przysługującego jej zwolnienia z obowiązku składania deklaracji ZUS DRA i trwała w tym błędnym przeświadczeniu, dopóki nie otrzymała wyczerpującej informacji po wizycie w Inspektoracie ZUS w T..

Drugie zdanie art. 9 k.p.a. nakłada na organy administracji obowiązek chronienia strony przed poniesieniem szkody z powodu nieznajomości prawa. Z tego obowiązku organ również się nie wywiązał. Szkodą, którą strona poniosła, było nieuzyskanie zwolnienia z opłacania składek za okres od marca do maja 2020 r. Jedyną przeszkodą w uzyskaniu zwolnienia było – jak wynika z decyzji – niezłożenie wymaganych dokumentów w terminie, o czym jednak ZUS strony w porę nie poinformował.

W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazano, że realizacja obowiązków wynikających z art. 9 k.p.a. polega, między innymi, na powinności organu administracji poinformowania strony w sposób szczegółowy o tym, od jakich okoliczności zależy rozstrzygnięcie sprawy i jakie dowody powinny być przedstawione przez stronę, aby zostało wydane rozstrzygnięcie o treści żądanej przez stronę (por. wyrok NSA z dnia 6 września 2001 r., sygn. akt V SA 44/01, LEX nr 50158). Obowiązek udzielania stronie informacji powinien być rozumiany w jak najszerszy sposób, jego naruszenie zaś należy traktować jako wystarczającą przesłankę do uchylenia decyzji (por. wyrok NSA Ośrodek Zamiejscowy w Lublinie z dnia 25 czerwca 1997 r., sygn. akt SA/Lu 2087/95).

W niniejszej sprawie swoim zaniechaniem organ dopuścił do tego, że na skutek upływu terminu na złożenie dokumentu, strona spotkała się z odmową pozytywnego załatwienia jej wniosku. Zachodzi tu bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy. Zdaniem Sądu w tej sytuacji należy podjąć działanie, które wyeliminuje negatywny dla strony skutek tego, że organ rażąco naruszył swoje obowiązki wynikające z zasady ogólnej wyrażonej w art. 9 k.p.a.

Rozpatrując sprawę ponownie organ raz jeszcze przeanalizuje, czy na Skarżącym istotnie ciążył obowiązek złożenia spornej dokumentacji, a swoje stanowisko uzasadni zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a., w sposób umożliwiający poznanie motywów rozstrzygnięcia zarówno Skarżącemu, jak też - ewentualnie - sądowi administracyjnemu. Decyzje dotychczas wydane w sprawie przez organ, ze względu na swoją niekompletność nie poddają się bowiem kontroli co do zagadnienia podlegania przez Skarżącego obowiązkowi złożenia dokumentacji.

Jeśli rozpoznając sprawę ponownie organ podtrzyma swoje stanowisko, że Skarżący był zobowiązany do złożenia stosownych dokumentów rozliczeniowych w terminie do [...] czerwca 2020 r., to organ pominie fakt opóźnienia w złożeniu tych dokumentów, jako okoliczność wpływającą na rozstrzygniecie o zasadności wniosku o zwolnienie z opłacania składek. Nawet jeśli strona w terminie do [...] czerwca 2020 r. nie złożyła wszystkich wymaganych dokumentów, to organ nie może jej odmówić zwolnienia wyłącznie z powodu tego opóźnienia, albowiem w prowadzonym postępowaniu dopuścił się uchybień, których nieodwracalne skutki nie powinny obciążać strony, zwłaszcza, gdy są one z powodu upływu terminu (30 czerwca 2020 r.) w istocie rzeczy nieodwracalne. Strona nie może ponosić negatywnych skutków wadliwego działania organu, który prowadził postępowanie z naruszeniem art. 9, art. 10 § 1 i art. 79a § 1 k.p.a.

Mając powyższe na uwadze na podstawie art. 145 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., Sąd uchylił zaskarżoną decyzję. Ponadto Sąd nie rozstrzygał w sprawie o kosztach postępowania, ponieważ Skarżący był zwolniony z obowiązku ich uiszczenia.

U. Wiśniewska T. Wójcik H. Adamczewska-Wasilewicz