Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1502/08
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2009-07-10 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 183 § 1, art. 174 pkt 1 i 2art. 185 § 1, art. 207 § 2
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 30 ust. 2 pkt 1
journal: Dz.U. 2003 nr 228 poz 2255
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Anna Lech Sędziowie NSA Joanna Banasiewicz del. WSA Monika Nowicka (spr.) Protokolant Michał Zawadzki po rozpoznaniu w dniu 29 czerwca 2009r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej ze skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 21 października 2008 r. sygn. akt IV SA/Wr 353/08 w sprawie ze skargi J. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu z dnia [...] lutego 2008 r. nr [...] w przedmiocie uznania zaliczki alimentacyjnej za nienależnie pobraną i zobowiązanie do jej zwrotu 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu we Wrocławiu do ponownego rozpoznania; 2. odstępuje od zasądzenia od J. Z. na rzecz Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 21 października 2008 r. sygn. akt IV SA/Wr 353/08 Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu z dnia [...] lutego 2008 r. oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Wrocławia z dnia [...] grudnia 2007 r. nr [...] wydane w przedmiocie uznania świadczenia stanowiącego zaliczkę alimentacyjną za świadczenie nienależnie pobrane i zobowiązania strony do jego zwrotu w wysokości 170 zł. wraz z odsetkami.

Powyższy wyrok zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy:

Decyzją z dnia [...] lutego 2008 r. nr [...] Samorządowe Kolegium

Odwoławcze we Wrocławiu utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Wrocławia z dnia [...] grudnia 2007 r. nr [...] na podstawie, której uznano świadczenie przyznane w formie zaliczki alimentacyjnej, wypłacone J. Z., w okresie od 1 sierpnia 2007 r. do 31 sierpnia 2007 r., za nienależnie pobrane oraz zobowiązano stronę do zwrotu z tego tytułu kwoty w wysokości 170 zł łącznie z odsetkami.

Jak wynikało z akt sprawy decyzją Prezydenta Wrocławia z dnia [...] października 2006 r. nr [...] przyznano J. Z. zaliczkę alimentacyjną dla córki M. C. w kwocie 300 zł. miesięcznie, na okres od dnia 1 września 2006 r. do dnia 31 sierpnia 2007 r. Następnie, w związku z uzyskaniem przez J. Z. dochodu z tytułu renty, decyzją z dnia [...] listopada 2006 r. nr [...] zmieniono wskazaną wyżej decyzję w ten sposób, że wysokość zaliczki od dnia 1 października 2006 r. wynosiła po 170 zł miesięcznie. Jednocześnie organ pierwszej instancji wszczął postępowanie w sprawie nienależnie pobranej zaliczki za okres od 1 do 31 sierpnia 220 r. które zakończyło się wydaniem w/w decyzji uznającej zaliczkę alimentacyjną - wypłaconą od dnia 1 do 31 sierpnia 2007 r. za świadczenie nienależnie pobrane i podlegające zwrotowi łącznie z ustawowymi odsetkami.

W odwołaniu od powyższej decyzji J. Z. twierdziła, iż telefonicznie informowała pracownika Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej we Wrocławiu o podjęciu zatrudnienia i wskazywała, że obecne żądanie zwrotu kwot pobranych jest dla niej bardzo poważnym obciążeniem ze względu na samotne wychowywanie córki i wydatki związane z leczeniem i rehabilitacją.

Rozpatrując sprawę w instancji odwoławczej Samorządowe Kolegium Odwoławcze we Wrocławiu stwierdziło, że J. Z., składając wniosek o przyznanie zaliczki alimentacyjnej została prawidłowo zapoznana z warunkami, od których zależy nabycie prawa do tego świadczenia. Dodatkowo, została ona właściwie pouczona o obowiązku informowania organu o okolicznościach powodujących ustanie prawa do świadczeń, w szczególności o uzyskaniu dochodu. Zainteresowana obowiązku tego nie dopełniła, zatajając fakt podjęcia zatrudnienia. W tych okolicznościach – zdaniem Kolegium – wydana, na zasadzie art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych ( Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.) w związku z art. 18 ust. 2 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej ( Dz. U. Nr 86, po. 732 ze zm. ), przez organ I instancji decyzja była zasadna i z tego względu została ona utrzymana w mocy decyzją z dnia [...] lutego 2008 r.

Wyżej przedstawiona decyzja stała się przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu, którą wniosła J. Z.

W skardze skarżąca podnosiła, że znajduje się w ciężkiej sytuacji materialnej, gdyż jest osobą samotnie wychowującą czternastoletnią córkę oraz ponosi znaczne koszty leczenia i rehabilitacji w związku ze złym stanem zdrowia.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze we Wrocławiu

podtrzymało swoje wcześniejsze stanowisko w sprawie.

Uchylając – na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. ) - wydane w tej sprawie decyzje organów obu instancji, Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu stwierdził, że skarga była zasadna, choć z innych powodów niż w niej podniesione. Samorządowe Kolegium Odwoławcze we Wrocławiu, wydając bowiem zaskarżoną decyzję – w ocenie Sądu - naruszyło przepisy postępowania ze skutkiem mającym wpływ na wynik sprawy.

Uzasadniając swój pogląd Sąd Wojewódzki wskazał, że - stosownie do art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. Nr 228, poz. 2255, ze zm.), osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne Sąd rozumiał przy tym m.in. świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.

Sąd podkreślił jednakże, iż warunkiem niezbędnym do wydania decyzji o zwrocie

nienależnie pobranego świadczenia jest uprzednie uchylenie lub zmiana decyzji, na

podstawie której to świadczenie zostało przyznane. Uznanie świadczenia za

nienależne i nałożenie obowiązku jego zwrotu, bez uprzedniego wzruszenia decyzji

przyznającej to świadczenie, prowadziłoby w istocie bowiem do sytuacji, w której w obrocie prawnym pozostawałyby dwie sprzeczne ze sobą decyzje administracyjne. Pierwsza - przyznająca świadczenie i druga - nakładająca obowiązek zwrotu tegoż świadczenia.

W tym miejscu Sąd Wojewódzki odwołał się do regulacji zawartej w art. 32 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, w którym ustawodawca wskazał, że w warunkach, w których uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny, mająca wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, i osoba nienależnie pobrała świadczenie rodzinne, właściwy organ może bez zgody strony zmienić lub uchylić właściwą ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której osoba prawo do świadczeń rodzinnych nabyła. Konkludując Sąd zajął zatem stanowisko, że w niniejszej sytuacji organ winien najpierw usunąć z obrotu prawnego decyzję, na mocy której świadczenie zostało przyznane, względnie zmienić taką decyzję w odpowiednim zakresie. Dopiero po wydaniu tego rodzaju aktu możliwe było wydanie decyzji nakładającej obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosło do Naczelnego Sądu Administracyjnego Samorządowe Kolegium Odwoławcze we Wrocławiu, wskazując jako podstawę kasacyjną naruszenie prawa materialnego poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i błędną wykładnię ( art. 174 pkt 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi) w postaci:

- naruszenia art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.) w związku z art. 18 ust. 2

ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej

(Dz. U. 2005 r. Nr 86, poz. 732 ze zm.) - poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu, że przepis ten nie może być podstawą rozstrzygnięcia w rozpatrywanej sprawie podczas, gdy spełnione zostały zawarte w tym przepisie przesłanki do uznania, że doszło do nienależnego pobrania świadczenia oraz przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że warunkiem dopuszczalności wydania decyzji w przedmiocie nienależnie pobranych zaliczek alimentacyjnych jest uprzednie zweryfikowanie (uchylenie lub zmiana) decyzji przyznającej świadczenia;

- naruszenie art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez jego błędne zastosowanie i przyjęcie, że jest on podstawą rozstrzygnięcia w rozpatrywanej sprawie;

- naruszenie art. 15 ustawy o postępowaniu wobec dłużników

alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej, przez jego niezastosowanie

w niniejszej sprawie, podczas gdy powinien on być podstawą rozstrzygnięcia;

- naruszenie art. 32 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, przez jego błędne zastosowanie i przyjęcie, że jest on podstawą rozstrzygnięcia w rozpatrywanej sprawie, a także naruszenie art. 10a ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej, przez jego niezastosowanie.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu we Wrocławiu wraz z zasądzeniem kosztów postępowania kasacyjnego.

W motywach skargi kasacyjnej Kolegium zaakcentowało, że w kwestię obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w formie zaliczki alimentacyjnej reguluje art. 15 ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych i zaliczce alimentacyjnej, a nie art. 30 ust 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Jedynie w sprawach nieuregulowanych w ustawie z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce stosowało się odpowiednio przepisy o świadczeniach rodzinnych, jeżeli nie były one sprzeczne z w/w ustawą a także przepisy kodeksu postępowania administracyjnego (art. 18 ust. 2 ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej). Zgodnie zaś z art. 15 ustawy o zaliczce alimentacyjnej osoba, która pobrała nienależnie zaliczkę, jest zobowiązana do jej zwrotu. Z tego powodu – skarżący kasacyjnie – wywodził, że w kwestii tej nie znajduje zastosowania art. 30 ust 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

W skardze kasacyjnej podnoszono jednocześnie, że ponieważ ustawa o zaliczce alimentacyjnej nie zawiera definicji nienależnie pobranej zaliczki, w tym zakresie zatem miał - stosownie do art. 18 ust. 2 tej ustawy - odpowiednie zastosowanie art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Przepis ten za nienależnie pobrane świadczenia m. in. uznaje świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (art. 30 ust. 2 pkt 1). Przepis ten dotyczy zatem sytuacji, gdy decyzja przyznająca świadczenie wydana została jeszcze wówczas, kiedy dana osoba spełniała przesłanki do jego uzyskania, z czasem jednak - na skutek zmian w jej sytuacji faktycznej - prawo do tego świadczenia ustało a osoba, która pobrała to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania.

Taka sytuacja – zdaniem skarżącego kasacyjnie - zachodziła w przedmiotowym stanie faktycznym, co uzasadniało uznanie, że zaliczka pobrana w okresie od dnia 1 sierpnia 2007 r. o dnia 31 sierpnia 2007 r., była świadczeniem nienależnie pobranym.

Skarżący kasacyjnie twierdził także, że nie był uzasadniony pogląd Sądu pierwszej instancji, sprowadzający się do stanowiska, iż warunkiem wydania decyzji o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia jest uprzednie uchylenie lub zmiana decyzji, na podstawie której świadczenie to zostało przyznane. W niniejszym bowiem przypadku zaliczka alimentacyjna przyznana została pierwotnie J. Z. na okres od dnia 1 września 2006 r. do dnia 31 sierpnia 2007 r. i w dniu wydawania przez organ pierwszej instancji decyzji w sprawie nienależnie pobranych świadczeń (tj. w dniu [...] grudnia 2007 r.) okres realizacji decyzji z dnia [...] października 2006 r. przyznającej świadczenie - już upłynął.

Decyzja ta przy tym miała walor ostateczności, co oznacza, że jej ewentualna weryfikacja mogłaby nastąpić w sytuacjach przewidzianych w art. 16 kodeksu postępowania administracyjnego, który stanowi, że uchylenie lub zmiana decyzji ostatecznych, stwierdzenie ich nieważności oraz wznowienie postępowania może nastąpić tylko w przypadkach przewidzianych w kodeksie lub w ustawach szczególnych. Organ podkreślał przy tym, że w niniejszej sprawie nie zaistniały okoliczności pozwalające na wyeliminowanie z obrotu prawnego decyzji przyznającej pierwotnie zaliczkę alimentacyjną w trybie stwierdzenia nieważności lub jej uchylenia po wznowieniu postępowania administracyjnego.

Ponadto skarżący kasacyjnie podniósł, że zgodnie z art. 163 k.p.a. organ administracji publicznej może uchylić lub zmienić decyzję, na mocy, której strona nabyła prawo, także w innych przypadkach oraz na innych zasadach niż określone w tym kodeksie, o ile przewidują to przepisy szczególne. Takim szczególnym uregulowaniem był art. 10 a ustawy o zaliczce alimentacyjnej, (a nie art. 32 ustawy o świadczeniach rodzinnych), który - w chwili orzekania przez Kolegium - przewidywał, że organ właściwy wierzyciela może bez zgody strony zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do zaliczki, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do zaliczki albo osoba nienależnie pobrała zaliczkę. W tym miejscu skarżący zaakcentował jednakże, iż przepis ten stanowi podstawę do podejmowania decyzji ze skutkiem ex nunc a zatem w tym trybie organ, stosujący ten przepis, może zmienić lub uchylić ostateczną decyzję

ale jedynie w sytuacji, gdy przyznane świadczenie jest w trakcie realizacji. Brak jest

natomiast podstaw by przy pomocy tego przepisu uchylać lub zmieniać decyzję już "skonsumowaną".

Skarżący kasacyjnie stał w tej mierze na stanowisku, iż ponieważ wzruszanie decyzji tworzących prawa nabyte dla stron (gdy brak jest podstaw do wznowienia postępowania lub stwierdzenia nieważności decyzji) następuje na mocy przepisów kodeksu postępowania administracyjnego przez wydanie decyzji konstytutywnej, to taki sam charakter należy przypisać decyzjom wydawanym na podstawie art. 10a ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych (...). Z tego powodu decyzja przyznająca J. Z. zaliczkę alimentacyjną nie mogła być – wg Kolegium - uchylona lub zmieniona w trybie art. 10a omawianej ustawy z mocą wsteczną, tym bardziej, że w momencie orzekania o świadczeniach nienależnie pobranych okres realizacji tej decyzji już upłynął.

Poza tym akcentowano, że decyzja o ustaleniu świadczeń nienależnie pobranych i decyzja o uchyleniu lub zmianie rozstrzygnięcia przyznającego świadczenia ( tu: zaliczkę alimentacyjną) są efektem różnych, niezależnych od siebie postępowań i w konsekwencji każda z tych decyzji pełni inną funkcję. Celem decyzji wydawanej na podstawie art. 10a ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych (...) jest zaprzestanie realizacji świadczeń lub ich modyfikacja ( w przypadku wystąpienia zmian w sytuacji świadczeniobiorcy, o których mowa w tym przepisie i to z mocą ex nunc) lub jej wyeliminowanie z obrotu (w przypadku stwierdzenia nienależnego pobrania świadczeń), co jednak musi być wynikiem odrębnego postępowania, w którym ocenione zostaną przesłanki wskazane w art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została wniesiona.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o

postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.),

Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej,

bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie

nie występują przesłanki nieważności określone w art. 183 § 2 powołanej ustawy

Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zatem Naczelny Sąd

Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej.

Wskazać należy, że stosownie do art. 174 pkt 1 i 2 wskazanej ustawy

naruszenie prawa materialnego może przejawiać się w dwóch różnych formach, to

jest w postaci błędnej wykładni lub niewłaściwym zastosowaniu określonego

przepisu. Błędna wykładnia prawa polega na nieprawidłowym odczytaniu treści

prawa, bądź na zastosowaniu prawa uchylonego. Niewłaściwe zastosowanie prawa

może polegać zaś na błędnej subsumcji, to jest zastosowaniu do określonego stanu faktycznego niewłaściwego przepisu.

Skuteczne natomiast zakwestionowanie prawidłowości sprawowanej kontroli

przez sąd administracyjny pierwszej instancji jest możliwe w przypadku wskazania

przepisów prawa, które naruszył sąd, a następnie powiązanie zarzutów z nimi

związanych z odpowiednimi normami prawa materialnego bądź procesowego, które

wadliwie zastosowano w postępowaniu administracyjnym, a nadto wykazanie, że -

w przypadku norm procesowych – ich naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

W niniejszej sprawie zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie prawa materialnego w postaci: art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w związku z art. 18 ust. 2 ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych (...) , art. 30 ust. 1, art. 32 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, art. 15 i 10a ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych (...).

Decyzją z dnia [...] października 2006 r. przyznano J.

Z. świadczenie w formie zaliczki alimentacyjnej, natomiast decyzją z dnia [...]

grudnia 2007 r. organ orzekł wobec w/w strony, iż uznaje to świadczenie wypłacone w okresie od dnia 1 sierpnia 2007 r. do dnia 31 sierpnia 2007 r. za nienależnie pobrane i jednocześnie zobowiązuje J. Z. do zwrotu pobranej kwoty łącznie z ustawowymi odsetkami. Decyzję tę utrzymało w mocy Samorządowe Kolegium Odwoławcze we Wrocławiu decyzją z dnia [...] lutego 2008 r.

Powyższe rozstrzygnięcia zostały wydane w oparciu o przepisy ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych i zaliczce alimentacyjnej, która to ustawa w art. 18 ust. 2 nakazuje, aby - w sprawach w niej nie uregulowanych - stosować ustawę z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. W sytuacji jednak, gdy przepisy ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych (..) zawierają własną regulację, brak jest podstaw do stosowania przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Biorąc powyższe pod uwagę należy stwierdzić, że zgodnie z art. 10a ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r., obowiązującym w dacie orzekania przez Kolegium, organ właściwy wierzyciela może bez zgody strony zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do zaliczki, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do zaliczki albo osoba nienależnie pobrała zaliczkę.

Oznacza to, że w tym zakresie ustawa o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych zawierała własna regulacje prawna i nie trzeba było posiłkować się przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych ( jak niewłaściwie uczynił to Sąd Wojewódzki ) a ponadto, iż postępowanie w sprawie nienależnie pobranego świadczenia jest odrębnym postępowaniem administracyjnym, w którym badane są przesłanki ściśle określone w powołanym przepisie art. 10a ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych (...). Jest to więc przyzwolenie ustawodawcy na zmianę lub uchylenie ostatecznej decyzji ( wydanej prawidłowo) bez zgody strony, która nabyła prawo do świadczenia w postaci zaliczki alimentacyjnej w następujących przypadkach:

1. zmiana sytuacji rodzinnej lub dochodowej rodziny mająca wpływ na prawo do zaliczki alimentacyjnej;

2. osoba nienależnie pobrała świadczenie.

Zatem, aby można było uchylić lub zmienić decyzję ostateczną na mocy której strona nabyła prawo do zaliczki alimentacyjnej, na podstawie przesłanki wymienionej w pkt 2, to musi być najpierw wydana decyzja o nienależnie pobranym świadczeniu, o której mowa w art. 15 ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych (...) . Zgodnie z tym przepisem ( który w tym przypadku miał zastosowanie a nie - jak przyjął to Sąd Wojewódzki – art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych ) osoba, która pobrała nienależnie zaliczkę jest obowiązana do jej zwrotu. Ponieważ jednak ustawa o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych (...) nie zawiera definicji nienależnie pobranej zaliczki to dopiero w tym zakresie zastosowanie znajduje art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych w związku z art. 18 ust. 2 ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych (...).

Reasumując, ustalenie nienależnie pobranych świadczeń odbywa się w odrębnym postępowaniu, w którym bada się wystąpienie przesłanek z art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Są to przypadki gdy:

1. świadczenia zostały wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania;

2. świadczenia zostały przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą świadczenia;

3. świadczenia zostały wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne;

4. świadczenia rodzinne zostały przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego.

Wprawdzie w doktrynie istnieje spór co do tego, która decyzja winna być wcześniej wydana, jednak nie kwestionuje się poglądu, że decyzja uchylająca lub zmieniająca decyzję ostateczną, o której mowa w art. 10a ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych (...) ma charakter konstytutywny i działa ex nunc, a więc z mocą od wydania decyzji uchylającej bądź zmieniającej decyzję ostateczną. Decyzja ta jest wydawana w nadzwyczajnym trybie weryfikacji decyzji ostatecznej, który został przewidziany w omawianej ustawie, a nie wynika z jej przepisów, aby mogła ona działać z mocą wsteczną.

Natomiast zmienić decyzję ostateczną można między innymi z tytułu nienależnie pobranego świadczenia, ale tylko wtedy, gdy już będzie wiadomo za jaki okres świadczenie okazało się nienależne, a jest to przedmiotem postępowania prowadzonego na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych w związku z art. 18 ust. 2 ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych (...). Przesłanki, które należy zbadać w tym postępowaniu wskazują, że decyzja wydana w trybie zwykłym będzie dotyczyć świadczeń już przyznanych albo wypłaconych. Nie można zatem prowadzić łącznie dwóch postępowań w różnych trybach i na podstawie innych przesłanek.

Ze stanu faktycznego ustalonego w niniejszej sprawie wynika, że przyznana J. B. zaliczka alimentacyjna została w całości wypłacona, zaś za nienależne świadczenie uznano tylko część okresu, za który wypłaty nastąpiły i nakazano zwrot nienależnie pobranego świadczenia. Inna byłaby sytuacja wtedy, gdyby organ dowiedział się o zmianie sytuacji dochodowej w trakcie pobierania przez skarżącą zaliczki, gdyż wtedy ostateczna decyzja konstytutywna spowodowałaby niemożność dalszej wypłaty tego świadczenia.

W tej sytuacji - zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego – rację ma skarżący kasacyjnie, że Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu naruszył wskazane w skardze kasacyjnej przepisy prawa materialnego poprzez błędne zastosowanie art. 30 ust. 1 i 32 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych zamiast art. 15 i 10a ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych i zaliczce alimentacyjnej a także błędnej wykładni art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w związku z art. 18 ust. 2 ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych (...).

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd pierwszej instancji winien zatem ocenić, czy decyzja o nienależnie pobranych świadczeniach nie narusza prawa.

Uznając zatem za usprawiedliwione zarzuty zawarte w skardze kasacyjnej Naczelny Sąd Administracyjny - na podstawie art. 185 § 1 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi –orzekł jak w sentencji.

Na podstawie art. 207 § 2 wskazanej wyżej ustawy procesowej, odstąpiono od zasądzenia kosztów.