Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 536/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2022-05-26 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 64 pkt 2
journal: Dz.U. 2020 poz 1876
law: Usatwa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Świetlikowski, Sędziowie Sędzia WSA Bogumiła Kalinowska, Sędzia WSA Katarzyna Radom (sprawozdawca), Protokolant referent stażysta Agnieszka Zych-Zaborska, po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 26 maja 2022 r. sprawy ze skargi E. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w J.G. z dnia [...]r. nr [...] w przedmiocie częściowego zwolnienia z odpłatności za pobyt w Domu Pomocy Społecznej i zobowiązania do ponoszenia odpłatności I. uchyla zaskarżoną decyzję w całości; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w J. G. na rzecz strony skarżącej E.B kwotę 497 (słownie: czterysta dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w J. G. utrzymało w mocy orzeczenie wydane przez Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w K. G, wydane w dniu 17 lutego 2021 r. z upoważnienia Burmistrza Miasta K. G, w sprawie zwolnienia w części E. B. z odpłatności za pobyt B. F. w Domu Pomocy Społecznej w Z. Ś. i zobowiązania do ponoszenia odpłatności z tego tytułu w kwocie 600 zł.

Jak wynikało z akt sprawy decyzją z dnia 1 kwietnia 2020 r. B. F. (dalej uprawniony) został skierowany co Domu Pomocy Społecznej dla osób przewlekle somatycznie chorych (DPS), zaś decyzją z dnia 29 kwietnia 2020 r. został tam umieszczony, przyjęcie go do DPS nastąpiło w dniu 4 maja 2020 r. Wobec braku możliwości pokrycia pełnej opłaty za pobyt w DPS przez uprawnionego orzeczono o ustaleniu odpłatności przez Stronę (córkę), począwszy od 4 maja 2020 r., przy czym od 1 lipca 2020 r. w kwocie 1.102,15 zł.

Skarżąca złożyła wniosek o zwolnienie jej z tej opłaty w całości. Wskazała, że rodzice rozwiedli się gdy miała trzy lata, uprawniony nie interesował się nią, nie płacił alimentów, nie łożył na edukację, nie utrzymywał z nią żadnych kontaktów, miał sądownie ograniczoną władzę rodzicielską.

Powołaną na wstępie decyzją z dnia 17 lutego 2020 r. organ I instancji zwolnił Stronę częściowo z odpłatności i zobowiązał do ponoszenia opłaty w kwocie 600 zł.

Rozpoznając sprawę w trybie odwoławczym Samorządowe Kolegium Odwoławcze w J.G. wskazało na art. 60 ust. 1, ust. 2 pkt 1, art. 61, art. 64 i art. 64a ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2020 r., poz. 1876 ze zm., dalej u.p.s.) przytaczając przesłanki zwolnienia od opłat za pobyt w DPS. Odwołując się do poglądów orzecznictwa wskazało, że zastosowanie zwolnienia związane jest z wystąpieniem okoliczności o charakterze obiektywnym, wyjątkowym i nadzwyczajnym, w szczególnie uzasadnionych przypadkach związanych z wyjątkową lub trudną sytuacją podmiotu ubiegającego się o zwolnienie. Rozpoznając zaś wniosek organ winien brać pod uwagę nie tylko słuszny interes wnioskodawcy ale także interes społeczny mając na uwadze fakt, że w takiej sytuacji obowiązki członków rodziny obligowanych do poniesienia opłat zostaną przerzucone na gminę, a w konsekwencji na społeczeństwo. Zaznaczał, że wniosek o zwolnienie jest de facto wnioskiem o udzielenie pomocy ze środków publicznych.

Odnosząc te uwagi na grunt sprawy organ wskazał na dochód rodziny Skarżącej - w łącznej wysokości. 8.491,66 zł, zaś w przeliczeniu na osobę w rodzinie daje kwotę 2.830,55 zł. Przekracza ona zatem 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie (1.584 zł), o którym mowa w art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s. Na podstawie wywiadu środowiskowego sporządzonego w dniu 14 stycznia 2021 r. ustalono wydatki Strony na kwotę 1.019,22 zł oraz kwoty spłacanych kredytów 2.148 zł miesięcznie, z uwzględnieniem dalszych wydatków jest to suma 4.376,40 zł.

Organ wskazał na definicję dochodu z art. 8 ust. 3 u.p.s. i kwoty podlegające wyłączeniu spod jej zakresu (ust.4), wywodząc bezpodstawność żądań Skarżącej podnoszących pomniejszenie dochodu o wskazane przez nią wydatki. Zaznaczał, że w sprawie przeanalizowano dochody Strony oraz uprawnionego od kwietnia 2020 r. do czerwca 2020 r., w każdym z tych okresów dochody Skarżącej przekraczały ustawowe kryterium dochodowe. Z tych ustaleń organ wywiódł, że Skarżąca jest w stanie unieść ciężar finansowy opłat za pobyt uprawnionego w DPS. Dalej wywodził, że w sprawie nie wystąpiła żadna z przesłanek opisanych w art. 64 u.p.s.- mając jednak na uwadze przesłankę z art. 64 pkt 2 u.p.s. za zasadne uznano zastosowanie wobec Strony częściowego zwolnienia od opłaty. Organ wskazał na wyrok z 24 października 1983 r. sygn. akt R III C 1983/83 Sadu Rejonowego Wydział III Rodzinny i Nieletnich w J. G. orzekający o rozwiązaniu małżeństwa rodziców Strony z winy uprawnionego i ograniczającego jego władzę rodzicielską do ogólnego wglądu w wychowanie i wyksztalcenie Skarżącej, w szczególności do współdecydowania w wyborze szkoły, zawodu, sposobu leczenia w razie poważniejszej choroby oraz osobistych kontaktów z dzieckiem. Powołane orzeczenie zdaniem organu potwierdza wyłącznie formalny charakter więzi Strony zuprawnionym, który nie wykonywał władzy rodzicielskiej, nie łożył dobrowolnie na utrzymanie dziecka, zachowywał się w sposób nieodpowiadający przepisom kodeksu rodzinnego. Mając na uwadze wskazane okoliczności organ uznał za uzasadnione stanowisko organu I instancji o częściowym zwolnieniu Strony od ponoszenia opłat, wskazał, że rozmiar zastosowanej ulgi jest adekwatny do okoliczności sprawy i sytuacji finansowej Strony. Zaznaczał, że w razie niewywiązywania się przez Skarżącą z obowiązku ponoszenia opłat ostatecznie będzie on obciążał gminę i całe społeczeństwo, przy dobrej sytuacji finansowej Strony całkowite zwolnienie jej od opłatności godziłoby w cele pomocy społecznej.

W skardze Strona zarzucała naruszenie art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2020 r. poz. 735 ze zm., dalej k.p.a.) w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r., poz. 239 ze zm., dalej p.p.s.a.), poprzez brak dokonania wszechstronnej oceny dowodów zgromadzonych w postępowaniu, a tym samym dokonanie dowolnej oceny dowodów, że zachodzą przesłanki częściowego zwolnienia Strony z odpłatności, pomimo, że uprawniony zachowywał się w sposób niepodpowiadający przepisom kodeksu rodzinnego i opiekuńczego; naruszenie art. 7, art. 77 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit a i c p.p.s.a. poprzez zaniechanie dogłębnego zbadania sprawy.

Wnioskowała o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji oraz decyzji z 13 sierpnia 2020 r. ustalającej jej wysokość odpłatności za pobyt w DPS i zwolnienie Strony w całości od opłat.

W uzasadnieniu wskazała, że organ II instancji nie rozpoznał odwołania, gdyż uzasadnienie jest lakoniczne i niepełne. Strona jako podstawę zwolnienia podała art. 64 u.p.s., który zawiera katalog otwarty, wskazała na swoją sytuację podkreślając brak więzi między nią a uprawnionym, co wynikało z lekceważenia przez niego obowiązków rodzicielskich. Obciążanie jej odpłatnością wynika wyłącznie z powiązań rodzinnych, zaś Strona podkreślała brak jakichkolwiek relacji z uprawnionym, który od kiedy ukończyła trzy lata nie był zainteresowany wykonywaniem obowiązków rodzica, te spełniała wyłącznie mama Strony. Uprawniony (Skarżąca konsekwentnie w treści pism i wypowiedzi unikała nazwania go ojcem) nadużywał alkoholu, stosował przemoc psychiczną, co skończyło się ograniczeniem mu praw rodzicielskich. Matka Strony nie podjęła dalszych działań w tym kierunku, co w tamtym czasie było zrozumiałe. Podkreślała, że uprawniony był skazywany za znęcanie się nad swoją matką, nadużywał alkoholu, został eksmitowany z domu matki bez prawa powrotu. Do stanu choroby doprowadził się sam swoim zachowaniem wynikającym z nadużywania alkoholu. W DPS został umieszczony, gdyż rodzina odmówiła mu pomocy, obecnie ma na jego utrzymanie łożyć Strona. Uprawniony nie poczuwał się do pokrywania kosztów utrzymania Strony, dobrowolnie nie płacił alimentów, a sporadyczne wpłaty wynikały z faktu podejmowania zatrudnienia i poboru alimentów przez komornika lub też przez Fundusz Alimentacyjny. Zatem brak po jego stronie dobrej woli do ponoszenia kosztów na rzecz Strony, zatem żądanie od Skarżącej aby płaciła za pobyt ojca w DPS jest kuriozalne. Nie bez znaczenia jest fakt, że Uprawniony był karany za niepłacenie alimentów i odsiadywał za to karę więźnia, o czym Strona dowiedziała się dwa tygodnie temu i nie ma możliwości wcześniejszego podniesienia tej okoliczności. Wnosiła zatem o zwrócenie się przez Sąd do Sądu Karnego o informację w tej sprawie i dopuszczenie dowodu z tych dokumentów.

Dla Strony uprawniony jest osobą obcą i absurdem jest zobowiązywanie jej do ponoszenia opłat w takiej sytuacji. Będzie się to odbywało kosztem rodziny Skarżącej, gdzie budżet będzie okrojony i planowana będzie każda złotówka. W jej opinii z uwagi na szczególne, nadzwyczajne okoliczności i zasady współżycia społecznego istnieje podstawa do zastosowania zwolnienia Strony od opłat. Na poracie swych racji Strona przywołała orzecznictwo sądów administracyjnych wskazujące na możliwość wsparcia oceny okoliczności uzasadniających zwolnienie od opłat na relacjach rodzinnych.

Skarżąca uzasadnienie zaskarżonej decyzji oceniała jako ubogie, ograniczające się do jednego zdania w kwestii spornej.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalanie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Na rozprawie Strona przedłożyła odpis skrócony aktu zgonu uprawniony który zmarł w dniu 16 maja 2022 r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:

Na wstępie trzeba wskazać, że zakres kontroli sprawowanej przez wojewódzkie sądy administracyjne określa ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. 2021 r. poz. 137 ze zm.), stanowiąc w art. 1 § 1 i § 2, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach tej kontroli sąd stosuje środki przewidziane w art. 145 -150 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 poz. 329 ze zm. dalej: p.p.s.a.). Sąd uchyla zaskarżoną decyzję, jeśli stwierdzi, że wydano ją z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub z naruszeniem prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a.

Z przywołanych przepisów wynika że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej.

W zakresie zaś decyzji wspartych na uznaniu administracyjnym kognicja sądu administracyjnego ogranicza się do oceny prawidłowości przeprowadzonego postępowania, tj. czy właściwie ustalono i rozważono stan faktyczny sprawy, czy wydane rozstrzygnięcie mieści się w granicach uznania administracyjnego oraz czy należycie wyważono interes publiczny z interesem indywidulanym. W zakresie tych badań mieści się także ocena poprawności wykładni i zastosowania norm, które należało w sprawie powołać. Kompetencje Sądu nie obejmują natomiast wnikania w uznanie administracyjne, to pozostaje w gestii organów administracji.

Badając zaskarżony akt w tak nakreślonych granicach trzeba stwierdzić, że narusza on przepisy prawa procesowego jak i prawa materialnego.

Zasadniczym uchybieniem jest brak poszanowania zasady dwuinstancyjności mającej źródło w art. 78 Konstytucji RP, a wyrażanej w art. 15 k.p.a. Zgodnie z jego brzmieniem postępowanie administracyjne jest dwuinstancyjne, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

Do istoty dwuinstancyjności należy dwukrotne merytoryczne rozstrzygnięcie tej samej sprawy przez dwa różne organy administracji. Nakaz dwukrotnego merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy oznacza, że zadaniem organu II instancji nie jest kontrola decyzji wydanej przez organ I instancji, ale rozpatrzenie istotnych dla sprawy zarzutów i żądań strony i ustosunkowanie się do nich w uzasadnieniu swej decyzji. Przy czym w orzecznictwie sądów administracyjnych stwierdzono, że organ II instancji jest w pełni władny do kontrolowania decyzji organu I instancji co do sposobu skorzystania z tzw. uznania administracyjnego (por. P. M. Przybysz, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2022, art. 15 i powołane tam orzecznictwo: wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 28 września 1994 r., sygn. akt III SA 1496/93, dostępny w Prok. i Pr. 1995, nr 1, poz. 49; wyrok z dnia 16 listopada 1995 r., sygn. akt SA/Po 1090/95, dostępny w LEX nr 27062). Przy czym nie zawsze jest to tożsame z uprawnieniem organu II instancji do wydania tzw. decyzji uznaniowej.

W opinii Sądu w rozpoznawanej sprawie naruszenie wskazanych reguł jest udziałem organu odwoławczego. Jego decyzja nie tylko jest lakoniczna, co dostrzega Skarżąca, ale nie dokonuje ponownej oceny okoliczności sprawy w jej najistotniejszym zakresie, czyli wskazania przyczyn i podstaw rozpoznania wniosku Strony w przyjętym w decyzji zakresie. Nadto nie dostrzega także istotnych uchybień popełnionych przez organ I instancji, które rzutują na ostateczną ocenę okoliczności sprawy.

Zasadniczo argumentacja organu odwoławczego wspierając się na orzecznictwie sądów administracyjnych wywodzi nadzwyczajny i wyjątkowy charakter zwolnienia od spornej w sprawie opłaty, wskazuje na konieczność wyważenia interesu publicznego i prywatnego, analizuje sytuację materialną Strony, jednakże brak rozważenia najistotniejszej w sprawie kwestii dotyczącej zakresu zastosowanego zwolnienia. W tym względzie organ odwoławczy biorąc za podstawę prawną art. 64 pkt 2 u.p.s. wskazuje na wyrok z dnia 24 października 1983 r. sygn. akt R III C 1983/83 Sądu Rejonowego Wydział III Rodzinny i Nieletnich w J. G. orzekający o rozwodzie rodziców Skarżącej i ograniczający prawa rodzicielskie uprawnionego. Wywodząc z tego, że relacje z uprawnionym świadczą jedynie o formalnej z nim więzi i zachowaniu godzącym w zasady wynikające z ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2020 r. poz. 1358 ze zm., dalej k.r.op.), co uzasadnia przychylenie się do stanowiska organu I instancji o częściowym zwolnieniu od opłat. W podsumowaniu organ wskazał, że jest to adekwatne do okoliczności sprawy i sytuacji finansowej Strony.

W opinii Sądu takie rozstrzygnięcie przyjmuje cechy dowolności, organ odwoławczy w istocie w ogóle nie rozważał istotnych dla sprawy okoliczności, odsyłając do argumentacji zawartej w orzeczeniu organu I instancji, która dotknięta jest istotną wadą. Wskazuje także na podstawę prawną przyjętego rozstrzygnięcia – art. 64 pkt 2 u.p.s., w istocie nie dokonując wykładni przepisu, który legł u podstaw wydanego orzeczenia.

Funkcją zaś odwołania jest doprowadzenie do kontroli decyzji organu I instancji przez ponowne rozpatrzenie sprawy przez organ odwoławczy, co dotyczy jej zbadania w całokształcie, obejmuje także ocenę decyzji z punktu widzenia celowości i słuszności rozstrzygnięcia (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 stycznia 1993r., sygn. akt SA/Wr 1384/92, dostępny w ONSA 1994, nr 1, poz. 32). Zakres tego postępowania nie jest węższy niż zakres postępowania przed organem I instancji, a organ odwoławczy ma obowiązki nie mniejsze niż organ I instancji. Przede wszystkim obowiązany jest dążyć z urzędu, tak jak organ I instancji, do wykrycia prawdy obiektywnej, czyli do ustalenia rzeczywistego stanu sprawy. Nadto dodatkowym elementem jest odniesienie się do argumentacji odwołania w tym zakresie jaki dotyczy elementów istotnych rozpoznawanej sprawy. Czego w tej sprawie w istotnym zakresie zabrakło.

Wymogom tym organ odwoławczy nie sprostał, po pierwsze jak wskazano brak w zaskarżonej decyzji wyjaśnienia dlaczego taki zakres zwolnienia organ odwoławczy uznaje za adekwatny, w tym względzie uznaje, że ma to uzasadnienie w sytuacji finansowej Strony oraz okolicznościach sprawy. Brak jednak wyważenia tych kwestii. Organ wskazuje bowiem, że jest ona w stanie ponosić ciężar opłat, zaś w dalszych wywodach wskazuje na relacje z uprawnionym, niewykonywanie przez niego władzy rodzicielskiej oraz naruszenie przez niego zasad wynikających z kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Nie wiadomo zatem na jakich przesłankach wsparto zakres zwolnienia. Nie wyjaśnia tego także końcowy akapit decyzji wskazujący na naruszenie zasady pomocniczości i godzenie w cele pomocy społecznej. Jako podstawę prawną przyjętych rozważań organ wskazuje na przepis art. 64 pkt 2 u.p.s., nie wyjaśniając jego istoty, zakresu, słowem nie dokonując jego wykładni. Zgodnie z jego brzmieniem osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych.

Można jedynie snuć domysły na jakiej z powołanych przestanek wsparł się organ odwoławczy, gdyż nie dostarcza żadnej argumentacji w tym względzie. Takie sformułowanie uzasadnienia decyzji, jak już wskazano, dowodzi dowolności przyjętego rozstrzygnięcia, a to z kolei wykracza poza granice nakreślone prawem, tj. art. 7 i art. 80 k.p.a.

W sprawie konieczne bowiem było dokonanie wykładni przepisu art. 64 u.p.s., który istotnie w opinii Sądu daje podstawy do zastosowania zwolnienia również z uwagi na okoliczności dotyczące sytuacji rodzinnej osób zobowiązanych. Przekonuje o tym kierunek zmian legislacyjnych, jakie przeprowadzono na mocy ustawy z 19 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego (Dz.U. z 2019 r., poz. 1690, dalej ustawa zmieniająca). Wprowadzono nowe zapisy (pkt 5 i 6 art. 64 i art. 64a u.p.s.), które odnoszą się do relacji rodzinnych, nie zaś sytuacji materialnej, tak jak pozostałe regulacje.

Zdaniem Sądu, otwarty katalog przesłanek uprawniających do zwolnienia od opłaty z uwzględnieniem opisanych zmian uzasadnia interpretację art. 64 pkt 2 u.p.s., która pozwala na uwzględnienie przy badaniu zasadności zwolnienia z opłat za pobyt w DPS również okoliczności niezwiązanych z sytuacją materialną, stanem zdrowia czy zdarzeniami losowymi, jak przyczyny braku relacji rodzinnych między osobami związanymi pokrewieństwem. Zauważyć bowiem trzeba, że zgodnie z art. 2 Konstytucji RP, Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej. Nie będzie zgodna z powyższym przepisem ustawy zasadniczej taka interpretacja art. 64 pkt 2 u.p.s., która wyklucza możliwość zwolnienia od opłaty zobowiązanego, wobec którego mieszkaniec domu pomocy społecznej zachowywał się w sposób nieodpowiadający przepisom kodeksu rodzinnego i opiekuńczego o obowiązku wzajemnego szacunku rodziców i dzieci, obowiązku utrzymywania kontaktów, dostarczania środków utrzymania oraz wychowania. Przepis art. 64 pkt 2 u.p.s. zawierając w swej treści zwrot niedookreślony w postaci "uzasadnionych okoliczności", pozwala bowiem na zmniejszenie lub całkowite zniesienie opłaty, jeżeli mieszkaniec postępował wobec zobowiązanych w sposób oczywiście nieodpowiadający jego ustawowym obowiązkom, co nie może pozostawać obojętne dla organu zobligowanego przez Konstytucję do urzeczywistniania w procesie wykładni i stosowania prawa zasady sprawiedliwości społecznej.

W opinii Sądu przepis ten winien być odczytywany z uwzględnieniem aksjologii konstytucyjnej, wyrażanej w powołanym już art. 2 Konstytucji RP, przyjmującym, że sprawiedliwość społeczna jest celem urzeczywistnianym przez demokratyczne państwo prawne. Nie jest demokratycznym państwem prawnym państwo, które nie realizuje idei sprawiedliwości (orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego sygn. akt TK-K 8/98). Sprawiedliwość społeczna wiąże się z zasadą równości, jednakże ma ona bardziej ogólny charakter (orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego sygn. akt TK-K 34/02).

Pogląd ten ma uzasadnienie w orzecznictwie, zgodnie z tezą wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 26 sierpnia 2014 r., sygn. akt II SA/Łd 467/14 (dostępny w CBOSA) oderwanie obowiązku ponoszenia owych opłat zarówno od elementów stanowiących o potrzebie wzajemnego wspierania się członków rodziny, jak i od świadczeń alimentacyjnych sprawia, że obowiązek ten może obciążać osoby, które tylko formalnie wypełniają dyspozycję art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s., a z pensjonariuszem DPS nic ich nie łączy, w szczególności brak jest jakichkolwiek więzi społecznych uzasadniających potrzebę przyczyniania się do zaspokajania potrzeb umieszczonego w DPS. Automatyczne włączenie wszystkich takich osób do grona ponoszących odpowiedzialność finansową za pobyt w DPS i uzależnienie tej odpowiedzialności wyłącznie od wysokości uzyskiwanych dochodów, w niektórych sytuacjach byłoby niemożliwe do pogodzenia z dyrektywami demokratycznego państwa prawa (art. 2 Konstytucji R.P.).

Skarżąca w odwołaniu oraz w toku postępowania konsekwentnie wskazywała na zachowanie uprawnionego, za którego pobyt obecnie ma wnosić opłaty, podkreślając ograniczenie jego praw rodzicielskich, brak zainteresowania się rodziną, brak dobrowolnego wywiązywania się z obowiązków alimentacyjnych, które nie były także realizowane całości. Podkreślała także obecną sytuację majątkową i życiową, wywodząc, że konieczność ponoszenia opłat za uprawnionego, który nie wypełniał obowiązków rodzica, nadużywał alkoholu, był agresywny, w stosunku do rodziny stosował przemoc psychiczną, obciąży obecnie jej rodzinę, zaważy na jej rozwoju, co dla Strony jest krzywdzące i niesprawiedliwe.

Do tych uwag organ odwoławczy się nie odniósł, nie dokonał ponownej oceny i wyważenia wskazanych przez Stronę okoliczności. Jakkolwiek dostrzega, że w ramach powołanego przepisu art. 64 pkt 2 u.p.s. mieści się sytuacja w jakiej znalazła się Skarżąca (relacje z ojcem), nie wyjaśnia jednak dlaczego uznaje, że zwolnienie w wysokości połowy należnej opłaty jest w tej sytuacji adekwatne.

Takie rozważania zwarte są natomiast w decyzji organu I instancji, który w tej warstwie odwołuje się do faktu otrzymywania przez Stronę alimentów. Jednak ta okoliczność nie jest przez organ odwoławczy w żaden sposób oceniona, czy brana pod uwagę. Zgodnie zaś w powołanymi na wstępie uwagami było to obowiązkiem organu odwoławczego, zwłaszcza, że w odwołaniu Skarżąca podkreślała, że stanowisko organu I instancji nie jest prawidłowe i nie zgadza się z wyliczeniami tam przeprowadzonymi. Podkreślała, że uprawniony nie dokonał choćby jednej wpłaty dobrowolnie, wszystkie alimenty były tak naprawdę zapłacone przez Fundusz Alimentacyjny. Negowała także przyjęty przez organ I instancji pogląd, że wobec braku dowodów wskazujących na brak zapłaty alimentów za pozostałe okresy (wskazane w decyzji organu I instancji), zostały one wpłacone na rzecz Strony. Podkreślała, że nie wie jak ma udowodnić brak zapłaty pozostałych kwot, jak również fakt, że wobec uprawnionego prowadzone było postępowanie karne o brak alimentów.

W zaskarżonej decyzji brak jakichkolwiek rozważań w tym zakresie, a to one właśnie legły u podstaw zakresu zwolnienia Skarżącej. Takie działanie narusza powołaną już zasadę dwuinstancyjności ale także zasadę dotyczącą postępowania dowodowego, wymagającego, stosownie do art. 77 § 1 i art. 79a k.p.a. Dostrzec przy tym trzeba, że z akt sprawy wynika, że alimenty były Stronie płacone ale przez Fundusz Alimentacyjny, co potwierdza jej wyjaśnienia zwarte w odwołaniu. Nadto tezom organu I instancji, co do faktu zapłaty alimentów, przeczą znajdujące się w aktach dokumenty potwierdzające istnienie orzeczeń dotyczących niezapłaconych alimentów i postępowanie egzekucyjne prowadzone na ich podstawie, jak też postanowienie o odmowie wszczęcia dochodzenia w związku z uchylaniem się od zapłaty alimentów przez uprawnionego.

Niewątpliwe zatem okoliczności te winny zostać wyjaśnione i rozważone także przez organ odwoławczy, zaś ich pominięcie stanowi o naruszeniu wskazanych już norm. Przy czym niedopuszczalne jest przyjmowanie zasady wykładającej wątpliwości w sprawie na niekorzyść strony postępowania.

Odnosząc się natomiast do argumentacji organu wywodzącego, że całkowite zwolnienie Skarżącej od opłat nie leży w interesie publicznym, co wynika z celu pomocy społecznej i jest uzasadnione regułą pomocniczości wyłączającą przerzucanie ciężaru opłat na gminę i społeczeństwo. Stwierdzić należy, że taka argumentacja dotknięta jest wadą braku kompletności, zabrakło w niej bowiem jeszcze jednego elementu poza majątkowym – poczucia sprawiedliwości i ochrony rodziny Skarżącej.

Zgonie z art. 7 k.p.a. W toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli.

Odwołując się do rozważnych w sprawie wartości, tj. interesu społecznego i słusznego interesu obywatela ustawodawca nie określa hierarchii tych wartości ani też zasad rozstrzygania konfliktów między nimi, co z punktu widzenia struktury i celów postępowania administracyjnego daje podstawy do wywodzenia ich równorzędności. W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 18 listopada 1993 r., sygn. akt III ARN 49/93 (dostępny w LEX nr 9595), stwierdzono, że "w państwie prawa nie ma miejsca dla mechanicznie i sztywno pojmowanej zasady nadrzędności interesu ogólnego nad interesem indywidualnym". Oznacza to, że w każdym przypadku działający organ ma obowiązek wskazać, o jaki interes ogólny (publiczny) chodzi, i udowodnić, iż on jest na tyle ważny i znaczący, że bezwzględnie wymaga ograniczenia uprawnień indywidualnych obywateli. Zarówno istnienie takiego interesu, jak i jego znaczenie, a także przesłanki powodujące konieczność przedłożenia w konkretnym wypadku interesu publicznego nad indywidualny podlegać muszą zawsze wnikliwej kontroli instancyjnej i sądowej.

Przez pojęcie słusznego interesu obywateli należy rozumieć nie tylko interes jednostki będącej stroną postępowania administracyjnego, lecz również podmiotów legitymujących się interesem faktycznym. Ochronie podlega tylko interes kwalifikowany (słuszny), który nie jest sprzeczny z prawem, ani zasadami współżycia społecznego. Organ administracji publicznej nie może z urzędu dawać pierwszeństwa interesowi społecznemu. Ma on obowiązek w toku postępowania określić i uwzględnić oba wskazane interesy. Podkreślić jednak należy, że organ administracji publicznej musi uwzględniać interes jednostki, gdyż podlega on szczególnej ochronię.

Zatem w toku prowadzonego postępowania odwoławczego organ winien wskazać i ocenić istotne dla sprawy okoliczności wg wskazanych reguł sprawiedliwości społecznej, co winno opierać się na ocenie stopnia pokrzywdzenia osoby zobowiązanej, charakterze więzi między nią a beneficjentem pomocy. Dopiero na tą okoliczność nakładać trzeba kryterium dochodowe. W tym pierwszym zakresie pomocne będzie to czy doszło do rażącego naruszenia obowiązków rodzicielskich, w sposób uzasadniający odmowę wymagania od zobowiązanego łożenia na osobę, od której doznała krzywd, poniżenia, która naruszała obowiązki rodzicielskie.

Zaskarżona decyzja takich wymogów nie spełnia, co legło u podstaw jej uchylenia. W ponownie prowadzonym postępowaniu organ administracji zobowiązany będzie do dokonania ponownej oceny okoliczności sprawy, kierując się poglądem prawnym wyrażonym w rozważaniach Sądu. Przy czym, co istotne ocena okoliczności sprawy musi zostać dokonana z uwzględnieniem zmian stanu prawnego i przepisem przejściowym zwartym w ustawie z dnia 17 listopada 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej (Dz.U. z 2022 r., poz. 66).

Końcowo Sąd wyjaśnia, że zgłoszony w skardze wniosek dowodowy o wystąpienie do Sądu Karnego o udzielenie wyjaśnień czy wobec uprawnionego toczyły się postępowania karne w sprawach alimentacyjnych nie mógł zostać uwzględniony z uwagi na brzmienie art. 106 § 3 p.p.s.a. i zakres dopuszczalnych czynności dowodowych przez sądem administracyjnym.

Mając powyższe na uwadze Sąd uchylił zaskarżoną decyzję, co ma umocowanie w treści art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., o kosztach orzeczono na podstawie art. 205 § 2 p.p.s.a.