Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1139/08
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2009-09-02 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6291 Nacjonalizacja przemysłu
Hasła tematyczne: Wywłaszczanie nieruchomości
Skarżony organ: Minister Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art.183 § 1, art.174 pkt.1 i 2, 184
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art.3 ust.1 lit. B
journal: Dz.U. 1946 nr 3 poz 17
law: Ustawa z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Irena Kamińska (spr.) Sędziowie NSA Alicja Plucińska-Filipowicz del.WSA Ewa Kwiecińska Protokolant Edyta Pawlak po rozpoznaniu w dniu 25 sierpnia 2009 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Miasta P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 kwietnia 2008 r. sygn. akt IV SA/Wa 2307/07 w sprawie ze skargi Miasta P. na decyzję Ministra Gospodarki z dnia (...) września 2007 r. nr (...) w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji 1. oddala skargę kasacyjną, 2. zasądza od Miasta Poznania na rzecz "Drukarni i Księgarni W. " Sp. z o.o. w Poznaniu kwotę 120 (sto dwadzieścia) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 8 kwietnia 2008 r., sygn. akt 2307/07 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę Miasta Poznań na decyzję Ministra Gospodarki z dnia (...) września 2007 r., nr (...) w przedmiocie stwierdzenia nieważności orzeczenia.

W uzasadnieniu wyroku Sąd pierwszej instancji przyjął następujący stan faktyczny sprawy.

Decyzją z dnia (...) września 2007 r. nr (...) Minister Gospodarki utrzymał w mocy decyzję własną z dnia (...) czerwca 2007 r., znak: (...) , którą stwierdził nieważność:

1. orzeczenia Nr (...) Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia (...) sierpnia 1949 r. wydanego w porozumieniu z Przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa w części dotyczącej przedsiębiorstwa pn. Drukarnia i Fabryka Papieru "M." firmy Drukarnia i Księgarnia W., Spółka z o.o. w Poznaniu w zakresie Fabryki Papieru "M.",

2. orzeczenia Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia (...) listopada 1975 r. w sprawie zatwierdzenia protokółu zdawczo - odbiorczego przedsiębiorstwa pn. Fabryka Papieru "M." firmy Drukarnia i Księgarnia W., Spółka z o.o. w Poznaniu.

Powyższa decyzja została wydana w następujących okolicznościach sprawy.

Wnioskiem z dnia 24 lutego 2000 r., Drukarnia i Księgarnia W. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w Poznaniu wystąpiła do Ministra Gospodarki o stwierdzenie nieważności wskazanego orzeczenia Nr (...)Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia (...) sierpnia 1949 r. w części dotyczącej przedsiębiorstwa pn. Fabryka Papieru "M." firmy Drukarnia i Księgarnia W., Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w P.

Wnioskodawca podniósł w szczególności, iż orzeczenie, to zostało wydane bez podstawy prawnej, a poza tym w części narusza rażąco obowiązujące przepisy prawa.

Po ostatecznym sprecyzowaniu wniosku, pełnomocnik wnioskodawcy oraz członkowie zarządu ww. Spółki, pismem z dnia 14 czerwca 2006 r. wyrazili wolę prowadzenia postępowania nieważnościowego, jedynie w zakresie przedsiębiorstwa pn. Fabryka Papieru "M." firma Drukarnia i Księgarnia W. Sp. z.o.o. w P. Aktualnie przed Ministrem Gospodarki prowadzone są równolegle dwa postępowania nieważnościowe - jedno w zakresie Fabryki Papieru "M.", zaś drugie w odniesieniu do Drukarni.

Pismem z dnia 23 lutego 2007 r., Fabryka Papieru "M. " S.A. w P., wniosła dodatkowo o:

1. "włączenie do materiału dowodowego pisma z dnia 23 lutego 2007 r. wraz z załącznikami;

2. przeprowadzenie dowodu z ekspertyzy rzeczoznawcy na okoliczność stwierdzenia jakie składniki majątkowe wchodziły w skład przedsiębiorstwa Drukarnia i Fabryka Papieru M.;

3. przeprowadzenie dowodu z ekspertyzy rzeczoznawcy na okoliczność stanu potencjalnego zatrudnienia przy produkcji na jedną zmianę w przedsiębiorstwie obejmującym Drukarnię i Fabrykę Papieru".

W odpowiedzi na powyższe pismo Minister wskazał, iż brak jest jakichkolwiek podstaw do wyodrębniania jako oddzielne: przedsiębiorstwa Drukarni i Fabryki Papieru, które mogą co najwyżej stanowić zorganizowane części przedsiębiorstwa spółki Drukarnia i Księgarnia W..

Podkreślono, iż nacjonalizacji nie podlegał cały majątek określonych osób fizycznych lub prawnych, ale mienie ruchome i nieruchome stanowiące składnik określonych przedsiębiorstw.

Dodatkowo, ustawa nacjonalizacyjna przewidywała, że na podstawie art. 3 tej ustawy przejęciu podlegają wyłącznie przedsiębiorstwa, a w żadnym przypadku osoby prawne prawa publicznego, które były właścicielami przejmowanego przedsiębiorstwa. Według tego aktu, jak i wydanego na jego podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa, przedmiotem postępowania nacjonalizacyjnego mogło być tylko pojedyncze, zindywidualizowane przedsiębiorstwa. Dlatego też, nie jest przypadkiem, wskazana w treści skarżonej decyzji, okoliczność oddzielnego /dla Drukarni i Fabryki Papieru "M."/ ogłoszenia o terminie sporządzenia protokołów zdawczo - odbiorczych, traktującego każdy ww. zakład należący do spółki Drukarnia i Księgarnia W. sp. z o.o., jako oddzielne przedsiębiorstwa. Dla każdego z tych przedsiębiorstw sporządzony został oddzielny protokół zdawczo - odbiorczy, zatwierdzony następnie przez dwóch różnych ministrów. Są to kolejne fakty, które w sposób jednoznaczny potwierdzają słuszność przyjętego przez organ orzekający stanowiska, iż Drukarnia i Fabryka Papieru "M." stanowiły oddzielne względem siebie przedsiębiorstwa, których właścicielem była ww. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością.

Również z dokumentacji zgromadzonej w aktach sprawy, jednoznacznie wynika, iż Fabryka Papieru "M.", stanowiła, ze względów technologicznych i funkcjonalnych, odrębne od Drukarni przedsiębiorstwo. W tym miejscu organ wskazał na zgromadzone w toku postępowania, dokumenty świadczące jego zdaniem o słuszności jego tezy.

W kontekście powyższych ustaleń Minister podniósł, iż właściwie ustalone zostało, iż Fabryka Papieru "M." była odrębnym względem Drukarni przedsiębiorstwem a jedynie co łączyło oba zakłady, to ich właściciel, którym była spółka "Drukarnia i Księgarnia W." Sp. z.o.o. w Poznaniu. Fakt ten nie może jednak, w opinii organu, mieć decydującego znaczenia, gdyż przyjęciu na własność Państwa jako jedno przedsiębiorstwo nie mogą podlegać wszystkie przedsiębiorstwa stanowiące własność jednej osoby prawnej, niezależnie od odmiennego przedmiotu ich działalności, struktury, położenia, organizacji, a także odrębnych kryteriów upaństwowienia wskazanych w ustawie nacjonalizacyjnej.

Podstawą prawną do wydania orzeczenie Ministra Przemysłu Lekkiego był wyłącznie art. 3 lit. A pkt 17 ustawy o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej. Przepis ten jednak w żadnym razie nie mógł stanowić materialnoprawnej podstawy wydania tej decyzji w części dotyczącej Fabryki Papieru "M.", bowiem wskazywał, iż za odszkodowaniem przejmuje Państwo na własność przedsiębiorstwa górnicze i przemysłowe w tym przemysł poligraficzny i drukarnie. Oczywiste jest, że Fabryka Papieru, nie jest ani przemysłem poligraficznym, ani drukarnią.

Tym niemniej, zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, zdaniem organu orzekającego, w sposób jednoznaczny przesądza i określa przedmiot działalności ww. fabryki, tj. wytwarzanie papieru drukowego i kartonów. A zatem podstawą prawną przejęcia fabryki winien był być art. 3 ust. 1 lit. B ustawy nacjonalizacyjnej. Błędne wskazanie podstawy prawnej, nie wyklucza jednak możliwości badania czy wydanie orzeczenia nastąpiło z rażącym naruszeniem przepisów stanowiącego podstawę do jego wydania.

Okoliczność sporządzenia odrębnych protokołów zdawczo - odbiorczych dla poszczególnych zakładów spółki Drukarnia i Księgarnia W. sp. z.o.o. w Poznaniu, świadczy, zdaniem Ministra, o tym, że przedsiębiorstwa te stanowiły odrębne Spółki.

W celu wyjaśniania wszelkich wątpliwości powołano biegłego, który stwierdził, iż dane zawarte w materiałach archiwalnych, pomimo iż są niekompletne pozwalają na określenie zdolności zatrudnienia w Fabryce Papieru "M." w Poznaniu w latach 1939 r. do 1950 r. W szczególności zdolność zatrudnienia w Fabryce Papieru "M." w Poznaniu, na jedną zmianę roboczą, w "normalnym toku produkcji" w dniu 5 lutego 1946 r., wobec nie podjęcia produkcji wyrobów - była zerowa i wobec tego nie mogła być podstawą do przejęcia tego zakładu na własność Państwa zgodnie z ustawą z dnia 3 stycznia 1946 r. Mając powyższe na uwadze organ stwierdził, iż orzeczenie Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia (...) sierpnia 1949 r., w odniesieniu do omawianego przedsiębiorstwa, zostało wydane z rażącym naruszeniem prawa materialnego. Powyższa wadliwość rozciąga się także na orzeczenie zatwierdzające protokół zdawczo - odbiorczy, które miało - podobnie jak orzeczenie o przejęciu przedsiębiorstwa - charakter deklaratoryjny.

Dla stwierdzenia nieważności orzeczenia Nr (...)Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia (...) sierpnia 1949 r. i orzeczenia Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia (...) listopada 1975 r., co do których stwierdzono, iż dotknięte są wadliwością z art. 156 § 1 Kpa, należy ocenić ich skutki prawne, stosownie do § 2 art. 156 kpa bowiem nie stwierdza się nieważności decyzji wtedy, gdy decyzja wywołała nieodwracalne skutki prawne.

Minister uznał, że mimo, iż aktualnie nie istnieją składniki ruchome fabryki, to obecnie istnieje jednak niezbędne minimum składników przedsiębiorstwa, które może być przedmiotem ochrony prawnej i obrotu gospodarczego. Istnieje więc przedmiot unieważnianych decyzji.

Odnosząc się do losów prawnych poszczególnych części znacjonalizowanej nieruchomości Minister wskazał, iż:

1. działka nr (...) stanowiąca własność Skarbu Państwa jest nadal w użytkowaniu wieczystym przedsiębiorstwa Fabryka Papieru M. -D." S. A. w Poznaniu, zaś działka (...) znajduje się w użytkowaniu wieczystym przedsiębiorstwa "M." Sp. Z.o.o. w P.,

2. działki nr (...) stanowią nadal własność Miasta P.,

3. działki nr (...) stanowią własność Skarbu Państwa, w wieczystym użytkowaniu przedsiębiorstwa Fabryka Papieru "M. " S.A. w P.,

4. działki nr (...) stanowią własność Skarbu Państwa,

5. działki nr (...) całości stanowi własność Miasta Poznania, a w pozostałej części jest własnością poszczególnych osób fizycznych,

6. działka nr (...) jest drogą publiczną i stanowi fragment drogi gminnej, faktycznymi użytkownikami i zarządcami tej działki jest Zarząd Dróg Miejskich w Poznaniu i Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne,

7. działki o nr (...)stanowią własność Miasta Poznania w wieczystym użytkowaniu Spółdzielni Mieszkaniowo, Lokatorsko - Własnościowej "O. " w Poznaniu.

Skargę na powyższą decyzję Ministra Gospodarki z dnia (...) września 2007 r. wnieśli: Fabryka Papieru "M. " S.A. z siedzibą w Poznaniu oraz Miasto Poznań wnosząc o jej uchylenie oraz uchylenie poprzedzającej ją decyzji Ministra Gospodarki z dnia (...) czerwca 2007 r.

Miasto Poznań, w swojej skardze, podtrzymało swoje wcześniejsze twierdzenia zawarte we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Dalej podniesiono, iż ustalając okoliczności faktyczne sprawy Minister Gospodarki ustalił, że nieruchomości objęte wyżej wymienionymi orzeczeniami, stanowiące wcześniej składniki zracjonalizowanego przedsiębiorstwa, położone w Poznaniu są obecnie własnością Skarbu Państwa, Miasta Poznania i innych jeszcze osób. Nieruchomości stanowiące własność Skarbu Państwa bądź Miasta Poznań są w części oddane w użytkowanie wieczyste.

Skutek prawny w postaci ustanowionego na nieruchomości prawa użytkowania wieczystego nie może być zniesiony mocą orzeczenia organu administracji i z tej to przyczyny w opinii skarżącego uznać należy, iż w sprawie wystąpiły jednak nieodwracalne skutki prawne uniemożliwiające stwierdzenie nieważności orzeczeń wywłaszczeniowych będących przedmiotem rozważań w niniejszej sprawie. Zdaniem skarżącego za odmową stwierdzenia nieważności przedmiotowych orzeczeń przemawia również i to, że decyzja Ministra Gospodarki nie powinna prowadzić do kreowania stanu niezgodnego z prawem, a taki stan spowoduje ona w wypadku utrzymania jej w mocy. Doprowadzi bowiem do sytuacji, w której nieruchomość obciążona prawem użytkowania wieczystego stanie się własnością podmiotu innego niż Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego, a tylko ich nieruchomości mogą być prawem takim obciążone.

Nadto w ocenie skarżącego, wątpliwości budzi również przyjęcie przez Ministra, iż podstawą materialnoprawną dokonanego przejęcia przedsiębiorstwa na rzecz Państwa winien być przepis art.3 ust. 1 lit. B ustawy z 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej , a nie jak to wynika z treści orzeczenia Nr (...)Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia (...) sierpnia 1949 r. przepis art. 3 ust. 1 lit. A, pkt 17 tej ustawy. Minister poglądu tego, posiadającego istotne znaczenie dla sprawy w żaden sposób nie uzasadnia, ograniczając się jedynie do lakonicznego stwierdzenia, iż podstawą prawną przejęcia przedsiębiorstwa nie mógł być art.3, ust. 1 lit A pkt 17 ustawy, lecz był nią inny przepis tej ustawy tj. art.3ust.l lit. B.

Skarżąca Fabryka Papieru "M. " S.A. w Poznaniu, w swojej skardze wskazała, iż wbrew twierdzeniom Ministra, decyzja nacjonalizacyjna posiadała podstawę prawną. Podstawę taką stanowił art. 3 ust. 1 lit. A pkt 17 ustawy nacjonalizacyjnej. Zakwestionowanie podstawy prawnej decyzji nacjonalizacyjnej nastąpiło w istocie rzeczy wskutek dokonania przez Ministra Gospodarki, z naruszeniem przepisów art. 40 § 1 kh i art. 77 § 1 kpa, błędnej oceny zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego. Minister Gospodarki błędnie uznał, iż pomimo swej przynależności do struktur organizacyjnych jednej i tej samej spółki prawa handlowego, jaką była Drukarnia i Księgarnia W. w Poznaniu, Fabryka Papieru i Drukarnia stanowiły dwa odrębne przedsiębiorstwa, w konsekwencji czego Minister, rozpoznając sprawę jedynie w zakresie dotyczącym Fabryki Papieru, stwierdził, że art. 3 ust. 1 lit A pkt 17 ustawy nacjonalizacyjnej, nie mógł stanowić podstawy decyzji. Kluczowe znaczenie ma ustalenie co w rzeczywistości wchodziło w skład przedsiębiorstwa Drukarnia i Księgarnia W. Sp. z.o.o. Minister pominął treść licznych dokumentów powoływanych przez stronę skarżącą (naruszył art. 77 § 1, 78 § 1 i 2, art. 75 kpa) w celu wykazania, że Fabryka Papieru i Drukarnia były w rzeczywistości wewnętrznymi jednostkami organizacyjnymi szerszego zespołu składników majątkowych składających się łącznie na przedsiębiorstwo Drukarnia i Księgarnia W. Sp. z. o.o. w Poznaniu. O fakcie tym przemawia, w opinii skarżącego m. in., treść art. 40 kodeksu handlowego, treść zarządzenia Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia 29 października 1949 r., pismo adw. S. R. z dnia 1 czerwca 1949 r., przy czym bez znaczenia pozostaje osobne położenie Fabryki Papieru i Drukarni oraz sporządzenie dwóch różnych protokołów zdawczo - odbiorczych. Nieuprawnione jest zatem przyjęcie, iż podstawę nacjonalizacji stanowi art. 3 ust. 1 lit B ustawy.

Dalej strona skarżąca podniosła, iż w niniejszej sprawie nastąpiły nieodwracalne skutki prawne. Występuje bowiem brak przedmiotu, którego prawo dotyczyło oraz dokonano obrotu cywilnoprawnego nieruchomościami, wchodzącymi niegdyś w skład znacjonalizowanego przedsiębiorstwa, co prowadzi do uznania zasadności powyższej tezy..

Postanowieniem z dnia 23 stycznia 2008 r. Sąd dopuścił do udziału w sprawie w charakterze uczestnika postępowania "K." Spółkę z o.o. w S. - na skutek rozpoznania wniosku tego podmiotu (k. 138). Spółka ta przyłączyła się do stanowiska zawartego w skardze Spółki "Fabryka Papieru M. D.".

Pismem z dnia 25 marca 2008 r. Fabryka Papieru "M. D." S.A. cofnęła skargę, w wyniku czego Sąd umorzył postępowanie sądowoadministracyjne w tym zakresie.

Rozpoznając skargę Miasta Poznań Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że zaskarżona decyzja jak i poprzedzająca ją decyzja z dnia (...) czerwca 2007 r., nie naruszają prawa.

Sąd pierwszej instancji wskazał, że postępowanie o stwierdzenie nieważności decyzji ma odrębną podstawę prawną i nie może być traktowane tak, jakby chodziło o ponowne rozpoznanie sprawy zakończonej decyzją ostateczną, rozstrzygającą o zastosowaniu przepisów prawa materialnego do danego stosunku administracyjno-prawnego.

Zagadnienie rażącego naruszenia prawa było również wielokrotnie przedmiotem rozważań Naczelnego Sądu Administracyjnego. Ostatecznie utrwalił się pogląd, że o rażącym naruszeniu prawa decydują 3 przesłanki: oczywistość naruszenia prawa, charakter przepisu, który został naruszony oraz racje ekonomiczne lub gospodarcze - skutki, które wywołuje decyzja (m.in. orzeczenie NSA z 9 lutego 2005 r. OSK 1134/04 Lex 165717 ).

Sąd pierwszej instancji wskazał, że kluczowym zagadnieniem wymagającym rozważenia w niniejszej sprawie jest rozstrzygnięcie czy Fabryka Papieru "M." w dacie wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej to jest 5 lutego 1946 r. stanowiła odrębne od Drukarni W. przedsiębiorstwo czy też niesamodzielny oddział tej ostatniej.

Ustalenia organu co do tego, że było to odrębne przedsiębiorstwo są - w ocenie Sądu pierwszej instancji - prawidłowe. Taki pogląd znajduje oparcie w treści dokumentów archiwalnych zgromadzonych przez organ administracji. Sąd ten zwrócił uwagę na Bilans Zamknięcia Poznańskiej Fabryki Papieru "M." na dzień 31 grudnia 1945 r., z którego zapisu z dnia 13 lipca 1946 r. wynika, że F.P. M. stanowiła oddział Drukarni W. w okresie od 1 marca 1945 r. do 30 września 1945 r. Z pisma tejże fabryki skierowanego do Zachodniego Zjednoczenia Przemysłu Papierniczego również wynika, że nadesłany bilans obejmuje działalność fabryki w charakterze oddziału drukarni do 30 września 1945 r. oraz jako samodzielna jednostka od 1 października 1945 r. do 10 lipca 1946 r.

Powyższe w opinii Sądu pierwszej instancji potwierdza również zgromadzona w aktach archiwalnych korespondencja, z której jednoznacznie wynika, że Drukarnia oraz Fabryka Papieru traktowane były jako odrębne przedsiębiorstwa. Jedynie przykładowo należy przytoczyć pismo z dnia 20 sierpnia 1945 r., w którym Centralny Zarząd Państwowych Zakładów Graficznych wniósł o wyłączenie "Drukarni i Papierni M. spod działania ustawy z dnia 6 maja 1945 r. jako obiektów szczególnie ważnych dla interesów Państwa" (liczba mnoga).

Sąd pierwszej instancji podkreślił również, że organ trafnie wskazał, iż w uzasadnieniu postanowienia Głównej Komisji do spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw w Warszawie z dnia 10 maja 1949 r. również wskazuje się na odrębność tych przedsiębiorstw skoro wnioskuje się o wydanie: "orzeczenia o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa przedsiębiorstw: drukarni i fabryki Papieru".

W ocenie Sądu pierwszej instancji wbrew twierdzeniom skarżącego nie przeczy prawidłowości takich ustaleń treść zapisów zawartych w postanowieniach z dnia 23 lutego 1946 r. oraz z dnia 26 kwietnia 1946 r. Z zapisów uzasadnienia tych postanowień, w ocenie Sądu, wynika, że wymienione składniki majątkowe stanowiły własność jednego podmiotu - spółki Drukarnia i Księgarnia W. co nie oznacza samo przez się, że każde z nich było odrębnym przedsiębiorstwem. Gdyby tak było (to jest, że fabryka papieru, drukarnia, księgarnie, fabryka miazgi drzewnej stanowiłyby jedno przedsiębiorstwo) to wszystkie one zostałyby przejęte na rzecz Skarbu Państwa jednym orzeczeniem. Tymczasem dostępne materiały archiwalne określają majątek przejęty jako "Fabryka Papieru M." lub "Drukarnia i fabryka papieru M." nie wymieniając w żadnym dokumencie pozostałych składników majątku. Powyższe - w ocenie Sądu pierwszej instancji jednoznacznie wskazuje na to, że przedsiębiorstwa nie były ze sobą prawnie związane i łączyła ich jedynie osoba właściciela.

Na marginesie Sąd pierwszej instancji wskazał, że wprawdzie organ administracji w obszernym uzasadnieniu nie odniósł się do tego dokumentu, co niewątpliwie stanowi naruszenie art. 80 kpa jednakże okoliczność ta pozostaje bez wpływu na treść rozstrzygnięcia.

Natomiast wskazane przez Fabrykę Papieru M. D. S.A pismo z dnia 20 sierpnia 1945 r. skierowane do Tymczasowego Zarządu Państwowego, w którym Centralny Zarząd Państwowych Zakładów Graficznych podał, że papiernia na M. związana jest organicznie i prawnie z Drukarnią W., zdaniem Sądu pierwszej instancji w żaden sposób nie stoi na przeszkodzie ustaleniom organu co do samodzielności "M." w dacie wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej. Wniosek ten bowiem pochodzi z okresu, gdy "M." stanowiła oddział Drukarni (od 1 marca do 30 września 1945 r. Bez znaczenia jest także fakt sporządzenia dwóch odrębnych protokołów zdawczo - odbiorczych dla omawianych przedsiębiorstw.

Sąd pierwszej instancji uznał, że organ administracji w sposób prawidłowy wskazał, że konsekwencją przyjęcia, że Fabryka Papieru M. stanowiła odrębne od drukarni przedsiębiorstwo było ustalenie, że podstawą prawną jego przejęcia na rzecz Skarbu Państwa nie mógł być art. 3 lit. A pkt. 17 ustawy nacjonalizacyjnej. Ten bowiem odnosił się tylko do przedsiębiorstw należących do przemysłu poligraficznego i drukarń. Fabryka papieru nie należy do tych gałęzi przemysłu. Prowadzi to w ocenie Sądu pierwszej instancji do wniosku, że kontrolowane orzeczenie zostało wydane z naruszeniem przepisów prawa materialnego. Dla stwierdzenia nieważności orzeczenia należy stwierdzić jednak, że naruszenie to ma charakter rażący. Sąd pierwszej instancji uznał, że organ prawidłowo przyjął, że wobec treści lit. B art. 3 ustawy nacjonalizacyjnej, który wskazywał jakie przedsiębiorstwa - oprócz wymienionych w lit. A przechodzą na własność Skarbu Państwa - nie można przyjąć, że przejęcie majątku nastąpiło z rażącym naruszeniem art. 3 A pkt. 17 ustawy. Trafnie natomiast zdaniem Sądu pierwszej instancji organ ocenił, że w okolicznościach niniejszej sprawy przejęcie przedsiębiorstwa nastąpiło z rażącym naruszeniem art. 3 lit.B tej ustawy. Z materiałów archiwalnych jednoznacznie wynika (i okoliczności te nie były kwestionowane przez strony na żadnym etapie postępowania ani administracyjnego ani sądowoaministracyjnego), że Fabryka Papieru w latach 1939-1945 została w 70% zniszczona przez działania wojenne. W okresie do połowy 1947 r. działalność fabryki została wstrzymana, zajmowano się jej odbudową. Produkcję papieru uruchomiono dopiero w drugiej połowie roku 1947. W dacie wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej zdolność zatrudnienia w Fabryce była zerowa. Powyższe wynika z dokumentacji, która została wskazana i prawidłowo oceniona w uzasadnieniu przez organ jak i opinii biegłego W.T. oraz W. R.. Organ dokonał oceny rzetelności tych opinii i wskazał przyczyny, dla których poczynił ustalenia faktyczne w oparciu o te dowody. Sąd nie stwierdził nieprawidłowości w ocenie w/w dowodów.

Sąd pierwszej instancji podzielił także pogląd organu nadzoru co do tego, że w okolicznościach niniejszej sprawy brak było podstaw do przyjęcia, że obowiązkiem organu było wydanie postanowienia o wszczęciu postępowania administracyjnego.

Reasumując w ocenie Sądu pierwszej instancji organ administracji zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej, określonej w art. 7 kpa i 77 § 1 kpa, w sposób wyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy a wydane rozstrzygnięcie w części dotyczącej stwierdzenia nieważności orzeczenia Nr (...)Ministra Przemysłu Lekkiego z dnia (...) sierpnia 1949 r. nie narusza prawa w stopniu mogącym skutkować jego uchylenie. Prawidłowo również organ uznał, że konsekwencją uznania, że orzeczenie z dnia (...) sierpnia 1949 r. zostało wydane z rażącym naruszeniem prawa, jest stwierdzenie nieważności orzeczenia zatwierdzającego protokół zdawczo - odbiorczy tegoż przedsiębiorstwa. Niewątpliwie orzeczenia te pozostają ze sobą w ścisłym związku a zatem stwierdzenie, że pierwsze z nich jest nieważne - co odnosi skutek ex tunc - powoduje, że orzeczenie z dnia (...) listopada 1975 r. zostało wydane bez podstawy prawnej a to skutkuje koniecznością stwierdzenia jego nieważności.

Sąd pierwszej instancji nie podzielił natomiast stanowiska organu wskazującego, że zamiarem ustawodawcy było przejęcie z mocy samego prawa, bez wyłączenia jakichkolwiek obiektów stanowiących składniki przedsiębiorstwa w momencie przejścia na rzecz skarbu państwa i bez względu na to czyją stanowiły własność jeżeli były niezbędne do prawidłowego funkcjonowania przedsiębiorstwa i włączone do niego przed datą wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej. W tej kwestii stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego początkowo wprawdzie nie było jednolite jednakże dominował pogląd, który następnie został skonkretyzowany w uchwale NSA z dnia 5 listopada 2007 r. (I OPS 2/07, lex 322565), w którym stwierdzono, że przejęcie przez Państwo na własność przedsiębiorstwa, na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17 ze zm.) w związku z art. 6 ust. 1 tej ustawy, nie obejmowało przejęcia własności nieruchomości włączonej do tego przedsiębiorstwa, która nie należała do przedsiębiorcy, lecz stanowiła własność osoby trzeciej. Fakt, że uchwała ta została podjęta po wydaniu decyzji z dnia (...) września 2007 r. nie zmienia stanowiska Sądu co do tego, że wskazane stwierdzenie organu nie znajduje podstaw prawnych. Wyrażone w uchwale stanowisko NSA stanowi tylko wykładnię prawa, w żaden sposób nie zmienia treści przepisów.

W konkluzji Sąd ten stwierdził, że sam fakt, iż nieruchomość nabyta przez państwo na podstawie decyzji nacjonalizacyjnej została następnie sprzedana lub oddana w użytkowanie wieczyste osobie trzeciej, nie może zawsze przesądzać o tym, że decyzja nacjonalizacyjna wywołała nieodwracalne skutki prawne. Skutkiem prawnym tego rodzaju decyzji, często o charakterze deklaratoryjnym, było przede wszystkim odjęcie prawa własności dotychczasowemu właścicielowi i przejście własności na Państwo. W razie kwestionowania takiej decyzji w postępowaniu o stwierdzenie jej nieważności i ustalenia, że decyzja dotknięta jest wadą nieważności, problem oceny, czy decyzja ta wywołała nieodwracalne skutki prawne, sprowadza się przede wszystkim do oceny tego skutku. Chodzi o to, czy w drodze stwierdzenia nieważności takiej decyzji można cofnąć skutek w postaci nabycia własności nieruchomości przez Państwo, jeżeli nieruchomość została sprzedana lub oddana w użytkowanie wieczyste osobie trzeciej. Kwestia nieodwracalnych skutków prawnych silnie wiąże się z tym, że organ administracji nie może powstałych zdarzeń prawnych odwrócić własnymi środkami prawnymi, w drodze indywidualnego aktu administracyjnego.

Sąd pierwszej instancji podkreślił, że w niniejszej sprawie organ administracji ustalił losy prawne poszczególnych działek wchodzących niegdyś w skład znacjonalizowanego przedsiębiorstwa. Żadna ze stron nie kwestionowała prawidłowości ustaleń w tym zakresie i wynikają one ze zgromadzonej obszernej dokumentacji. Nieruchomości te obecnie stanowią częściowo własność Skarbu Państwa, częściowo Miasta Poznania - na podstawie decyzji komunalizacyjnych oraz częściowo osób fizycznych lub innych niż państwowe osób prawnych - na podstawie zawartych umów cywilnoprawnych poprzedzonych wydaniem decyzji komunalizacyjnych.

Uwzględniając zatem przytoczone wcześniej wywody, Sąd pierwszej instancji stwierdził, że przejęcie własności nieruchomości przez wskazane osoby to skutki prawne wywołane nie przez decyzję nacjonalizacyjną będącą przedmiotem oceny w postępowaniu nadzorczym, ale przez późniejsze zdarzenia, które nie mogą stanowić podstawy oceny przez tut. Sąd. Tym samym Sąd pierwszej instancji nie podzielił poglądu zawartego w skardze Miasta Poznań jak też w piśmie uczestnika postępowania Fabryki Papieru "M. " S.A. co do tego, że przy ocenie kwestii odwracalności skutków prawnych organ winien brać pod uwagę skutki prawne późniejszych (wydanych po decyzji nacjonalizacyjnej) decyzji.

Sąd pierwszej instancji powołał się także na fakt, że nawet gdyby uznać odmienne niż prezentowane stanowisko co do nieodwracalności skutków prawnych to żądanie Miasta Poznań uchylenia decyzji Ministra Gospodarki z dnia (...) września 2007 r. mogłoby odnieść skutek prawny tylko co do części tej decyzji a mianowicie co do nieruchomości stanowiących obecnie własność skarżącego. Zgodnie bowiem z art. 50 ustawy P.p.s.a skargę do Sądu może wnieść każdy kto ma w tym interes prawny, który musi wynikać z normy prawa materialnego. Miasto Poznań - jak wynika z prawidłowych ustaleń organu jest właścicielem tylko części działek (...). W pozostałym zakresie nie przysługuje jej zatem legitymacja prawna do kwestionowania decyzji.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyło Miasto Poznań zaskarżając go w całości.

Zaskarżonemu orzeczeniu zarzuciło naruszenie przepisów prawa materialnego (art. 174 pkt. 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi tj:

1. błędne zastosowanie art. 3 ust. 1 lit. B ustawy z dnia 03 stycznia 1946r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17 i Nr 72, poz. 394 - "Ustawa Nacjonalizacyjna") w związku z art. 156 § 1 ust. 2 Kodeksu postępowania administracyjnego, i pominięcie przy ocenie podstawy prawnej Decyzji Nacjonalizacyjnej objętych przedmiotowym postępowaniem art. 3 ust. 1 lit. A pkt 17 Ustawy z dnia 03 stycznia 1946r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej oraz art. 40 par. 1 Ustawy z dnia 27 października 1933 r.. Kodeks handlowy i przyjęcie w niniejszej sprawie iż Fabryka Papieru "M." w dacie wejścia w życie Ustawy Nacjonalizacyjnej stanowiła odrębne od Drukarni W. przedsiębiorstwo podczas gdy w rzeczywistości stanowiła jej niesamodzielny oddział

2. błędną wykładnię w niniejszej w sprawie art. 156 § 2 Ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego, poprzez jego niezastosowanie do orzeczenia Nr (...)ministra Przemysłu Lekkiego z dnia 0(...) sierpnia 1949r. wydanego w porozumieniu z Przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa w części dotyczącej przedsiębiorstwa pn. Drukarnia i Fabryka Papieru "M." firmy Drukarnia i Księgarnia W., Spółka z o.o. w Poznaniu w zakresie Fabryki Papieru "M." oraz orzeczenia Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia 27 listopada 1975r. w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego przedsiębiorstwa pn. Fabryka Papieru "M." firmy Drukarnia i Księgarnia W., Spółka z o.o. w Poznaniu i przyjęcie, iż decyzje te nie wywołały nieodwracalnych skutków prawnych.

Powołując się na wymienione podstawy skargi kasacyjnej skarżący wniósł o:

zmianę zaskarżonego wyroku i uchylenie decyzji Ministra Gospodarki z dnia 17

września 2007r. nr BOL-0241/26/00/R/JO/1310/07

ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania przez Sąd I instancji,

zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych

W motywach skargi kasacyjnej skarżący wskazał, iż przedmiotowa decyzja nacjonalizacyjna posiadała podstawę prawną, to jest art. 3 ust. 1 lit. A pkt. 17 ustawy z dnia 03 stycznia 1946r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej. Zgodnie z tym przepisem na własność Państwa Polskiego miały zostać przejęte przedsiębiorstwa przemysłu poligraficznego i drukarnie.

W opinii skarżącego Sąd pierwszej instancji w sposób nieprawidłowy przychylił się do błędnego stanowiska Ministra Gospodarki, iż Fabryka Papieru i Drukarnia stanowiły dwa odrębne przedsiębiorstwa, podczas gdy w rzeczywistości należały one do struktury organizacyjnej tej samej spółki prawa handlowego, to jest Drukarni i Księgarni W. spółka z o.o. w Poznaniu. Świadczy o tym materiał dowodowy zebrany w sprawie, chociażby postanowienie Sądu Okręgowego w Poznaniu Wydział Rejestrowy z dnia 23 lutego 1946r. dotyczące wykreślenia w rejestrze handlowym RHB wpisu iż Drukarnia i Księgarnia W. spółka z o.o. znajduje się pod zarządem państwowym (w aktach sprawy).

Zdaniem skarżącego w niniejszej sprawie doszło również do naruszenia przepisów prawa poprzez niezastosowanie art. 156 § 2 K.p.a., poprzez uznanie iż orzeczenia których nieważność stwierdził Minister Gospodarki nie wywołały nieodwracalnych skutków prawnych. Tymczasem część nieruchomości, to jest działka nr (...) stała się już współwłasnością osób fizycznych, a działki nr (...) będące własnością Miasta Poznań zostały oddane w użytkowanie wieczyste Spółdzielni Mieszkaniowej "O.", natomiast działka nr (...) stanowi drogę publiczną. Ponadto większość nakładów w postaci budynków czy też budowli powstała na gruncie już po wydaniu decyzji nacjonalizacyjnej. Tak więc przedmiot wywłaszczenia w postaci takich składników majątkowych przedsiębiorstwa jak budynki, maszyny, urządzenia (głównie z uwagi na działania wojenne, jak i inne) już nie istnieje. W tej sytuacji skarżący stanął na stanowisku, iż jedynym składnikiem majątkowym jaki pozostał de facto jest grunt zabudowany już po wydaniu decyzji nacjonalizacyjnych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W sprawie nie występują przesłanki nieważności określone w art. 183 § 2 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zatem Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej.

Stosownie do art. 174 pkt. 1 i 2 wskazanej ustawy, skarga kasacyjna może być oparta na następujących podstawach: naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, a także na naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

W niniejszej sprawie stan faktyczny sprawy nie został zakwestionowany, bowiem skarga kasacyjna nie wskazała naruszeń prawa procesowego, zarzucając zaskarżonemu wyrokowi jedynie naruszenia prawa materialnego.

Dokonując więc oceny zarzutów skargi kasacyjnej w pierwszej kolejności wskazać należy, iż nie jest zasadny zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 3 ust. 1 lit. B ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejściu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17 ze zm.).

Zgodnie z art. 3, ust. 1 lit. B wskazanej wyżej ustawy nacjonalizacyjnej, który był podstawą przejęcia przedsiębiorstwa, przedsiębiorstwa przemysłowe przejmuje Państwo na własność, jeżeli zdolne są zatrudnić przy produkcji na jedną zmianę więcej niż 50 pracowników. Przepis ten zatem dopuszczał nacjonalizację tylko takich podmiotów, które mogły zatrudniać przy produkcji więcej niż 50 pracowników na jedną zmianę

Ustawa ta zarówno w art. 1 jak i 3 ust. 1 operuje pojęciem "przejmuje" użytym w czasie teraźniejszym - "przejmuje Państwo na własność przedsiębiorstwa na zasadach niniejszej ustawy" (art. 1). Oznacza to, że do przejęcia danego przedsiębiorstwa ma zastosowanie stan faktyczny i prawny istniejący w dacie wejścia w życie tej ustawy, tj. dnia 5 lutego 1946 r.

Sąd pierwszej instancji prawidłowo podniósł, iż z materiałów archiwalnych jednoznacznie wynika (i okoliczności te nie były kwestionowane przez strony na żadnym etapie postępowania ani administracyjnego ani sądowoaministracyjnego), że Fabryka Papieru w latach 1939-1945 została w 70% zniszczona przez działania wojenne. W okresie do połowy 1947 r. działalność fabryki została wstrzymana, zajmowano się jej odbudową. Produkcję papieru uruchomiono dopiero w drugiej połowie roku 1947. W dacie wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej zdolność zatrudnienia w Fabryce była więc zerowa. W powyższej sytuacji nie ulega wątpliwości, iż w okolicznościach niniejszej sprawy przejęcie przedsiębiorstwa nastąpiło z rażącym naruszeniem art. 3 lit.B powołanej ustawy.

W zaskarżonym wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny prawidłowo również ocenił, że orzeczenie nacjonalizacyjne nie wywołało nieodwracalnych skutków prawnych, o których stanowi art. 156 § 2 kpa, a których wystąpienie jest przeszkodą do wyeliminowania wadliwej decyzji z obrotu prawnego.

Naczelny Sąd Administracyjny podziela pogląd wyrażony przez Sąd I instancji, że oddanie gruntu w użytkowanie wieczyste w drodze umowy cywilnoprawnej nie stanowi nieodwracalnego skutku prawnego, wywołanego weryfikowaną decyzją.

W uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 marca 2000 r., OPS 14/99, ONSA 2000, nr 3, poz. 93, powiększony skład Sądu przyjął, iż: "Dopuszczalne jest stwierdzenie nieważności decyzji administracyjnej, na podstawie, której Skarb Państwa nabył nieruchomość, jeżeli oddanie tej nieruchomości w użytkowanie wieczyste osobie trzeciej nastąpiło w toku postępowania o stwierdzenie nieważności tej decyzji". Podstawową przesłanką podjęcia tej uchwały była okoliczność, iż już po wszczęciu postępowania o stwierdzenie nieważności decyzji nastąpiła komunalizacja nieruchomości oraz zawarcie umowy o oddanie tej nieruchomości w użytkowanie wieczyste. Sąd uznał więc, że kwestia "odwracalności" czy też nieodwracalności skutków prawnych wiązała się w tym przypadku nie z samą decyzją dotkniętą wadą nieważności, lecz czynnościami podjętymi już w toku postępowania w przedmiocie stwierdzenia jej nieważności - decyzją komunalizacyjna i umową o oddanie nieruchomości w użytkowanie i wieczyste.

Odnosząc się zatem do drugiego z zarzutów skargi kasacyjnej, a mianowicie błędnej wykładni zawartego w art. 156 § 2 k.p.a. pojęcia "nieodwracalnych skutków prawnych" stwierdzić należy, że sam fakt, iż nieruchomość nabyta przez Państwo na podstawie decyzji nacjonalizacyjnej została następnie sprzedana lub oddana w użytkowanie wieczyste osobie trzeciej, nie może zawsze przesądzać o tym, że decyzja nacjonalizacyjna wywołała nieodwracalne skutki prawne.

Skutkiem prawnym tego rodzaju decyzji, było przede wszystkim odjęcie prawa własności dotychczasowemu właścicielowi i przejście własności na Państwo. W razie kwestionowania takiej decyzji w postępowaniu o stwierdzenie jej nieważności i ustalenia, że decyzja dotknięta jest wadą nieważności, problem oceny, czy decyzja ta wywołała nieodwracalne skutki prawne, sprowadza się przede wszystkim do oceny tego skutku (por. uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 marca 2000 r., OPS 14/1999, Wokanda 2000/7/35). Z powyższych względów należy przyjąć, że samo ustanowienie na rzecz osoby trzeciej użytkowania wieczystego na podstawie decyzji administracyjnej w tym przedmiocie nie powoduje nieodwracalności skutków prawnych w rozumieniu art. 156 § 2 k.p.a., bowiem skutki prawne decyzji administracyjnej są dopiero wówczas nieodwracalne, gdy nie ma możności uruchomienia drogi postępowania administracyjnego w celu ich odwrócenia (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 28 maja 1992 r., III AZP 4/92).

Przy ocenie, czy zaszły nieodwracalne skutki prawne nie chodzi o odwrócenie skutków prawnych w ogóle, ale o oddalenie skutków wywołanych przez decyzję ocenianą w ramach tego postępowania o stwierdzenie nieważności (por. wyrok NSA z dnia 7 marca 2008 r., I OSK 327/07).

Przedmiotem niniejszej sprawy były decyzje nacjonalizacyjne, a nie późniejsze decyzje uwłaszczeniowe bądź komunalizacyjne. Późniejsze zdarzenia prawne takie jak obrót cywilnoprawny nie mają bezpośredniego związku z omawianymi decyzjami nacjonalizacyjnymi.

Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny uznał, iż skarga kasacyjna nie znajduje usprawiedliwionych podstaw i podlega oddaleniu w oparciu o przepis art. 184 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.