Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 607/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2021-02-19 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 15, art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 106 par. 3, art. 119, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c, art. 205 par. 2
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: par. 21 ust. 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2019 poz 18
law: Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej  pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Grosińska - Grzymkowska Sędziowie Sędzia WSA Ewa Cisowska - Sakrajda (spr.) Asesor WSA Anna Dębowska po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 lutego 2021 r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i zwrotu świadczeń rodzinnych 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] r. nr [...]; 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi adwokatowi A.M. prowadzącemu Kancelarię Adwokacką w Ł. przy A 18 lok. [...] kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych, powiększoną o należny podatek od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu. dc


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2020r., poz. 256), zwanej k.p.a., i art. 30 zw. z art. 5 ust. 4b ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2020r., poz. 111), zwanej u.ś.r., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] r. orzekającą o uznaniu za nienależnie pobrane przez A.K. świadczenie rodzinne - zasiłek rodzinny na dziecko, tj. A.P., w wysokości 95,00 zł miesięcznie za okres od 1 stycznia 2019r. do 31 października 2019r. oraz o zwrocie tych świadczeń w wysokości 950,00 zł za okres od 1 stycznia 2019r. do 31 października 2019r. wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie naliczonymi do dnia wydania przez organ I instancji decyzji w kwocie 61,59 zł, co łącznie stanowi kwotę 1.011,59 zł.

W uzasadnieniu tej decyzji Kolegium, powołując art. 30 ust. 1-2b i ust. 8 u.ś.r., wskazało, że organ I instancji decyzją z dnia [...] grudnia 2018r. przyznał zasiłek rodzinny na dziecko – A. P., a następnie decyzją z dnia [...] lutego 2019r. odmówił skarżącej prawa do tego zasiłku rodzinnego za okres od 1 listopada 2018r. do 30 listopada 2018r. wraz z dodatkiem do zasiłku rodzinnego z tytułu urodzenia tego dziecka - w miesiącu listopadzie 2018r. w wysokości 1.000,00 zł oraz przyznał prawo do zasiłku rodzinnego na to dziecko w wysokości 95,00 zł miesięcznie na okres od 1 grudnia 2018r. do 31 października 2019r. wraz z dodatkiem do zasiłku rodzinnego z tytułu urodzenia dziecka w miesiącu grudniu 2018r. w wysokości 1.000,00 zł. Kolegium podkreśliło, że do Centrum Świadczeń Socjalnych w Ł. wpłynęło zaświadczenie o dochodzie uzyskanym przez skarżącą z tytułu uzyskania prawa do zasiłku macierzyńskiego po utracie zatrudnienia od dnia 2 listopada 2018r., a zasiłek ten za miesiąc grudzień 2018r. wyniósł 1.535,40 zł. Powyższe stanowi zdaniem Kolegium podstawę do przeliczenia dochodu rodziny.

Kolegium - odwołując się do art. 4 ust. 1-2, art. 3 pkt 1-2a, pkt 23 lit. c) i pkt 24 lit. c) i h) oraz art. 5 ust. 4 - ust. 4b u.ś.r. - stwierdziło, że na podstawie akt sprawy dokonano utraty dochodu w rodzinie skarżącej za 2017r., a podjęcie przez K. P. zatrudnienia w firmie A od dnia 19 marca 2018r. (doliczono dochód netto za miesiąc kwiecień 2018r. w wysokości 1.530,00 zł) oraz uzyskanie przez skarżącą zasiłku macierzyńskiego od dnia 2 listopada 2018r. (doliczono dochód netto za miesiąc grudzień 2018r. w wysokości 1.535,40 zł) daje również podstawę do zastosowania instytucji dochodu uzyskanego. K.P. jest przy tym zobowiązany do płacenia alimentów na rzecz innych osób spoza rodziny i w takiej sytuacji od dochodu członka rodziny odejmuje się kwotę alimentów zapłaconych na rzecz tej osoby (tj. 360,00 zł.) A zatem miesięczny dochód rodziny po uwzględnieniu dochodu utraconego i uzyskanego, zdaniem Kolegium, wynosi 2.705,40 zł, a miesięczny dochód po przeliczeniu na osobę w rodzinie (liczba osób w rodzinie to 3) wynosi 901,80 zł i przekracza próg dochodowy 674,00 zł. Biorąc zatem pod uwagę art. 30 ust. 3 i 5 nadany ustawą z dnia 24 lipca 2015r. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawy o emeryturach i rentach z funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2015r., poz. 1302) zasadnym jest wydanie jednej decyzji orzekającej o uznaniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń.

Zdaniem Kolegium, we wniosku o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych oraz decyzji organu I instancji przyznającej świadczenia rodzinne, skarżąca była pouczona o obowiązku niezwłocznego poinformowania organu wypłacającego świadczenia o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych. W okresie od dnia 1 stycznia 2019r. do 31 października 2019r. świadczenia rodzinne skarżącej nie przysługiwały.

Kolegium pouczyło również skarżącą o treści art. 30 ust. 9 u.ś.r. normującego możliwość umorzenia, odroczenia terminu płatności albo rozłożenia na raty nienależnie pobranego świadczenia.

Skargę na tą decyzję złożyła A. K., wnosząc o jej uchylanie oraz zarzucając naruszenie przepisów art. 7 i art. 77 k.p.a. poprzez naruszenie zasady praworządności oraz niedokonanie wyjaśnienia stanu faktycznego i wszystkich okoliczności sprawy, a także naruszenie art. 80 k.p.a. poprzez "dowolną a nie swobodną" ocenę dowodów, polegającą m.in. na tym, że organy nie wzięły pod uwagę faktu składanych przez skarżącą oświadczeń dotyczących ubiegania się o zasiłek macierzyński oraz ustalenie faktycznej wysokości alimentów płaconych przez partnera skarżącej, o których informowała pracownika MOPS i które to nie zostały prawidłowo ustalone w toku postępowania.

Ponadto skarżąca zarzuciła błąd w ustaleniach faktycznych poprzez pominięcia, iż w październiku 2018r. podczas wywiadu środowiskowego poinformowała o fakcie "otrzymania ubiegania się o zasiłek macierzyński" i niedbałości organów w tym względnie, służących szybkiemu wyjaśnieniu sprawy. Jednocześnie wniosła o zwolnienie z kosztów i ustanowienie pełnomocnika z urzędu.

W uzasadnieniu skargi skarżąca podniosła, że złożyła oświadczenie, iż ubiega się o zasiłek macierzyński, a osoba przyjmująca wniosek stwierdziła, że samodzielnie ustali wysokość jej dochodów i wystąpi w tym względzie do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Stwierdziła nadto, iż była przekonana o spełnianiu przez nią kryteriów do ubiegania się o świadczenie i nikt nie poinformował jej, że pobieranie zasiłku macierzyńskiego spowoduje utratę prawa do świadczenia. Podniosła również, że nie pouczono jej, iż w przypadku przekroczenia progu dochodowego związanego z otrzymywaniem zasiłku, zobowiązana będzie do zwrotu świadczenia.

W odpowiedzi na tę skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie.

Ustanowiony dla skarżącej z urzędu pełnomocnik poinformował, że nie sprzeciwia się skierowaniu sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym i poparł w całości skargę wywiedzioną przez skarżącą oraz wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Ponadto wniósł o dopuszczenie dowodu z dokumentów, w postaci:

a) ugody z dnia [...] lutego 2015r. - na okoliczność rzeczywistej wysokości

zobowiązania alimentacyjnego konkubenta skarżącej i w konsekwencji błędnego

ustalenia przez organ wysokości miesięcznego dochodu na osobę w rodzinie;

b) oświadczenia skarżącej złożonego wraz z wnioskiem o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego - na okoliczność informowania przez skarżącą organów o jej sytuacji finansowej i o fakcie oczekiwania na decyzję o zasiłku macierzyńskim, braku

należytego pouczenia skarżącej o konsekwencjach otrzymania takiego zasiłku, w

konsekwencji braku winy, świadomości czy celowości działania skarżącej w celu

uzyskania świadczenia należnego.

Pełnomocnik wniósł również o zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu, oświadczając, że koszty te nie zostały uiszczone ani w całości, ani w części.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 119 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2019r. poz. 2325 ze zm.), zwanej p.p.s.a., sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli: 1) decyzja lub postanowienie są dotknięte wadą nieważności, o której mowa w art. 156 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach albo wydane zostały z naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania; 2) strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy; 3) przedmiotem skargi jest postanowienie wydane w postępowaniu administracyjnym, na które służy zażalenie albo kończące postępowanie, a także postanowienie rozstrzygające sprawę co do istoty oraz postanowienia wydane w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym, na które służy zażalenie; 4) przedmiotem skargi jest bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania; 5) decyzja została wydana w postępowaniu uproszczonym, o którym mowa w dziale II w rozdziale 14 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. - Kodeks postępowania administracyjnego. Na mocy art. 120 p.p.s.a. w trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów.

W myśl art. 3 § 1 p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Oznacza to, iż Sąd bada legalność zaskarżonej decyzji, tj. jej zgodność z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Sąd rozpoznający sprawę nie może zmienić zaskarżonej decyzji, a jedynie uwzględniając skargę może uchylić ją, stwierdzić jej nieważność lub niezgodność z prawem, a może to uczynić, stosownie do unormowania zawartego w art. 145 § 1 p.p.s.a., jeśli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy; naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego; inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku zaś, gdy nie zachodzą okoliczności wskazane w art. 145 § 1 p.p.s.a., skarga zgodnie z art. 151 p.p.s.a. podlega oddaleniu. Wedle przepisu art. 134 § 1 p.p.s.a. rozstrzygając daną sprawę, sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach, prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.).

Kontrolując w tak zakreślonej kognicji zaskarżoną w tej sprawie decyzję, Sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie, w sprawie doszło bowiem do naruszenia przepisów prawa procesowego, tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a., w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy. W tej sprawie organy obu instancji w ogóle nie zbadały przesłanki negatywnej ustalenia nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, jaką jest wynikająca z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. okoliczność świadomego działania skarżącej, a będącego konsekwencją pouczenia przez organ o treści odpowiednich przepisów określających warunki przyznania świadczenia, a swoją ocenę w tym zakresie oparły wyłącznie na treści formularza wniosku o przyznanie świadczenia i ogólnikowym pouczeniu decyzji przyznającej świadczenie, czego wyrazem jest lakoniczne i zdawkowe stwierdzenie uzasadnień decyzji organów obu instancji.

Przyjmując za punkt wyjścia oceny legalności poddanej kontroli sądowoadministracyjnej decyzji w przedmiocie nienależnie pobranego zasiłku rodzinnego odpowiednie przepisy u.ś.r. – Sąd stwierdza, że zgodnie z art. 30 u.ś.r. "osoba, która pobrała nienależnie świadczenia wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu" (ust.1); przy czym "za nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania" (ust. 2 pkt 1).

Na gruncie tych przepisów ustawodawca wprowadza łącznie dwie przesłanki ustalenia nienależnie pobranego świadczenia. Po pierwsze, jest to wypłacenie świadczenia pomimo zaistnienia okoliczności wyłączających uprawnienie do tego świadczenia, co wyraża normatywne sformułowanie "ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych". Po drugie, pouczenie wnioskodawcy o okolicznościach skutkujących utratą prawa do pobierania świadczenia; świadome wprowadzenie w błąd przez osobę pobierającą świadczenia. Spośród tych przesłanek w tej sprawie relewantną prawnie, a sporną okolicznością jest świadomość skarżącej pobrania nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, a to z uwagi na pouczenie jej o utracie prawa do świadczenia wychowawczego w razie przyznania zasiłku macierzyńskiego.

Dokonując wykładni przesłanki pouczenia skarżącej o okolicznościach skutkujących utratą prawa do świadczenia, a w efekcie i świadomości wnioskodawcy o jego sytuacji prawnej – organy obu instancji wadliwie przyjęły, że dla przyjęcia świadomości wnioskodawcy wystarczające jest pouczenie w decyzji z dnia [...] grudnia 2018r. przyznającej świadczenie, a sprowadzające się – jak wynika z tej decyzji - do stwierdzenia, że "w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, wyjazdu członka rodziny poza granicę Rzeczpospolitej Polskiej, uzyskaniu dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego osoba otrzymująca świadczenie wychowawcze jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym Centrum Świadczeń Socjalnych w Ł., ul. A 45, [...] Ł.", oraz przytoczenie – jak dowodzi analiza formularza wniosku – treści art. 15 u.ś.r. oraz poinformowanie o obowiązku zgłoszenia zmian mających wpływ na prawo do świadczenia, w tym o uzyskaniu zasiłku macierzyńskiego oraz o konsekwencjach niedopełnienia tego obowiązku.

Tymczasem na gruncie analizowanego przepisu art. 30 u.ś.r. judykatura wprost podnosi, że "świadczenie nienależnie pobrane" należy rozumieć jako świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać świadome działanie w złej wierze. Obowiązek zwrotu świadczenia nienależnego obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia" (tak wyrok NSA z 14 czerwca 2017r., I OSK 751/16, LEX nr 2364759 oraz powołany tam wyrok NSA z dnia 14 grudnia 2009r., I OSK 826/09; por. też podjęty na gruncie analogicznej regulacji art. 25 u.p.p.w.d. wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 19 listopada 2019r., II SA/Rz 954/19, Lex nr 2761417, wyrok WSA w Gliwicach z dnia 21 stycznia 20202r., II SA/Gl 1121/19, Lex nr 2779368). Okoliczność nienależnie pobranego świadczenia związana jest ze skutecznością pouczenia o okolicznościach, które mają wpływ na pobieranie świadczenia. W orzecznictwie zwraca się uwagę na świadomość działania świadczeniobiorcy. Ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, tj. czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie ma wpływ na istnienie uprawnienia (tak wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 19 listopada 2019r., II SA/Rz 954/19, Lex nr 2761417). Skuteczność oznacza przy tym formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy. Wina (świadomość) świadczeniobiorcy w ujęciu subiektywnym stanowi zatem kluczowy element uznania świadczenia za pobrane nienależnie. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być świadoma, iż okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, ustąpiła. Z tego względu istotne jest dochowanie obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenia, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego. Judykatura podnosi przy tym, że "pouczenia adresowane do stron winny być czytelne i zrozumiałe dla świadczeniobiorcy. Organy muszą zatem uwzględniać, kto jest adresatem kierowanego przez nie pouczenia i w myśl zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa kierować je w sposób zrozumiały dla tego adresata. W konsekwencji, dla rzetelnej realizacji ustawowych wymogów, pouczenie takie winno odnosić się do okoliczności faktycznych sprawy" (tak na gruncie analogicznego art. 30 u.ś.r. wyrok NSA z dnia 14 grudnia 2009r., I OSK 826/09); "pouczenie powinno być zindywidualizowane, dostosowane do każdej zainteresowanej osoby" (wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 16 stycznia 2020r., IV SA/Wr 447/19, LEX nr 2798815).

Tak rozumiana przesłanka pouczenia świadczeniobiorcy o okolicznościach skutkujących utratą prawa do świadczenia determinuje również zakres postępowania dowodowego i wyjaśniającego. W konsekwencji organy – prowadząc postępowanie w sprawie nienależnie pobranego świadczenia – nie mogą ograniczać się wyłącznie do pouczenia zawartego w decyzji przyznającej świadczenie, zwłaszcza zaś zawierającego jedynie treść wybiórczo wybranych przepisów, lecz obowiązane są w oparciu o całokształt akt sprawy przyznania świadczenia ocenić przesłankę świadomości świadczeniobiorcy na okoliczności skutkujące powstaniem nienależnie pobranego świadczenia. Jest to szczególnie istotne z tego względu, że o świadczenia w ramach systemu wsparcia państwa dla rodzin ubiegają się osoby znajdujące się w trudnej sytuacji życiowej, spowodowanej różnymi okolicznościami, mającymi wpływ na postrzeganie rzeczywistości i percepcję, a niekiedy znajdującymi się w takim stanie zdrowia, w tym niepełnosprawności czy stanie psychicznym i emocjonalnym, wyłączającym zastosowanie do nich wzorca świadomości przeciętnie zorientowanego o świecie i otaczającej rzeczywistości człowieka.

Wobec tej regulacji prawnej - Sąd stwierdza, że już sama okoliczność dokonania przez organy błędnej wykładni przesłanki nienależnie pobranego świadczenia skutkuje uwzględnieniem skargi, niezależnie od podnoszonej przez skarżącą argumentacji. Aby bowiem możliwa była prawidłowa subsumpcja normy materialnoprawnej do okoliczności faktycznych danej sprawy konieczne jest uprzednie prawidłowe jej zinterpretowanie. Częstokroć bowiem – jak podnosi judykatura – wadliwe zastosowanie normy prawnej o charakterze materialnym, a w konsekwencji i normy procesowej w zakresie ustalenia relewantnych prawnej okoliczności faktycznych jest wynikiem błędnego zrozumienia przez organ przepisu prawa materialnego. Taka sytuacja ma właśnie miejsce w tej sprawie. W konsekwencji wadliwie odczytanej przesłanki pouczenia o braku prawa do świadczenia wychowawczego doszło do wadliwej, a na dodatek przedwczesnej, subsumpcji normy materialnoprawnej art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Organy obu instancji oparły swoje rozstrzygnięcie wyłącznie na treści pouczenia decyzji z dnia [...] grudnia 2018r. w przedmiocie przyznania świadczenia wychowawczego i formularza wniosku złożonego do akt. Jednakże w pouczeniu decyzji brak jest nie tylko informacji o tym, że uzyskanie zasiłku macierzyńskiego skutkuje zmianą dochodu rodziny wymagającą zawiadomienia organu, ale i o takim sformułowaniu pouczenia aby było ono adekwatne do sytuacji skarżącej, w tym w aspekcie rozumienia przez nią wagi jej sytuacji. Pouczenie to zawiera wyłącznie informację, że w razie wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, wyjazdu członka rodziny poza granicę Rzeczpospolitej Polskiej, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego osoba otrzymująca to świadczenie obowiązana jest niezwłocznie powiadomić organ. Natomiast formularz wniosku zawiera wyłącznie treść art. 15 i art. 3 pkt 24 u.ś.r. (ten ostatni nie w części V. Pouczenia i oświadczenia) oraz zobowiązanie skarżącej do zawiadomienia o zmianach wpływających na świadczenie. Z akt sprawy nie wynika nadto, co jest konsekwencją błędnej wykładni art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.p., aby organy w ogóle badały świadomość skarżącej w kontekście okoliczności stanowiącej podstawę stwierdzenia nienależnie pobranego świadczenia. Jest to o tyle istotne, że skarżąca – występując o przyznanie m.inn. zasiłku rodzinnego – podnosiła, że ubiega się o przyznanie zasiłku macierzyńskiego, którego uzyskanie stanowi przecież w myśl definicji legalnej dochodu zawartej w art. 3 pkt 24 lit. j) u.ś.r. uzyskanie dochodu rzutujące na przekroczenie lub nie progu dochodowego przyznania świadczenia wychowawczego. W aktach sprawy znajduje się oświadczenie skarżącej z dnia 19 listopada 2018r., w którym oświadcza, że "w chwili obecnej oczekuję na zasiłek macierzyński – wychowawczy z ZUS-u". Z tego oświadczenia nie wynika jednakże, czy skarżąca miała świadomość, że po uzyskaniu zasiłku macierzyńskiego utraci prawo do świadczenia wychowawczego, jak i że wypłata świadczenia będzie skutkować koniecznością jego zwrotu wraz z odsetkami, o ile dochód rodziny przekroczy próg dochodowy. Przed organami obu instancji w tej sprawie konsekwentnie też podnosiła, że nikt nie poinformował jej, że będzie musiała zwrócić świadczenie, jeśli przekroczy próg dochodowy. Tym bardziej więc organy obligowane były zbadać wiarygodność tych twierdzeń skarżącej, przeanalizować akta sprawy i ocenić, czy w toku postępowania o przyznanie świadczenia wychowawczego została należycie poinformowana nie tylko o obowiązku zawiadomienia o zaistniałej zmianie dochodowej wpływającej na prawo do świadczenia, ale i o konkretnych okolicznościach skutkujących taką zmianą i konsekwencjach nie powiadomienia o takich okolicznościach. W uzasadnieniu decyzji z dnia [...] grudnia 2018r. organ I instancji zacytował wyłącznie art. 3 pkt 14 lit. c) u.ś.r., dotyczący uzyskania dochodu spowodowanego uzyskaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. W treści tego uzasadnienia nie ma ani słowa o uzyskaniu zasiłku macierzyńskiego. Nie ma więc pewności, czy skarżąca została prawidłowo pouczona o konsekwencjach uzyskania tego zasiłku, a jeśli tak, to czy pouczenie to może być uznane za skuteczne. Tymczasem judykatura podnosi, że "pouczenia adresowane do stron winny być czytelne, jasne i zrozumiałe dla świadczeniobiorcy. Oznacza to, że organy winny uwzględniać kto jest jego adresatem kierowanego przez nie pouczenia i w myśl zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów Państwa kierować je w sposób czytelny dla tego adresata. W konsekwencji, dla rzetelnej realizacji ustawowych wymogów, pouczenie takie winno było zostać zamieszczone w ulotce (z której następnie strona mogłaby korzystać w okresie późniejszym), bądź w uzasadnieniu decyzji. Natomiast pouczenie zamieszczone na formularzu wniosku, który, następnie spoczywał w urzędzie jako część akt sprawy, nie mogło być uznane za zgodne z zasadą pogłębiania zaufania obywateli do organów Państwa, a także z zasadą praworządności i zasadą informowania" (por. wyrok NSA z dnia 27 października 2010r., I OSK 981/10, Lex nr 745403). W tej sprawie działanie organów – wbrew powyższemu obowiązkowi procesowemu - niewątpliwie stanowi naruszenie fundamentalnych zasad postępowania dowodowego i wyjaśniającego, a także zasad ogólnych wszechstronnego zgromadzenia i rozpoznania materiału dowodowego oraz zasady zaufania do organów państwa, konsekwencją czego jest wadliwość dokonanej oceny materiału dowodowego oraz zastosowania art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Jest to o tyle istotne uchybienie procesowe, że skutkuje uwzględnieniem skargi, jeżeli bowiem postępowanie wyjaśniające wykaże, że udzielone stronie pouczenie okaże się nieskuteczne, nie będzie można przyjąć, że pobierając oba świadczenia: zasiłek rodzinny i zasiłek macierzyński działa ona w złej wierze. A tylko w takiej sytuacji świadczenie można byłoby uznać za nienależnie pobrane (por. wyrok NSA z dnia 27 października 2010r., I OSK 981/10, Lex nr 745403). W tej sytuacji za przedwczesne uznać należy zastosowanie normy materialnoprawnej art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Dalszą konsekwencją powyższego są lakonicznej treści i zdawkowe uzasadnienia decyzji obu instancji, sprowadzające się do stwierdzenia, że skarżąca w decyzji i wniosku została poinformowana o konsekwencjach zmiany sytuacji dochodowej jej rodziny.

Nie zasługuje natomiast na uwzględnienie zarzut skargi wadliwego ustalenia wysokości płaconych przez konkubenta skarżącej alimentów na rzecz osoby trzeciej. Pomijając fakt istotnej różnicy między alimentami zasądzonymi a faktycznie płaconymi – Sąd stwierdza, że okoliczność ta nie mogła mieć najmniejszego wpływu na treść decyzji, tj. stwierdzenie nienależnie pobranego świadczenia z uwagi na przekroczenie progu dochodowego, wynoszącego 674,00 zł. Bez względu bowiem na to, czy uwzględnimy alimenty w wysokości 450 zł (ustalone na mocy ugody sądowej z dnia [...] 2015r.), czy przyjęte przez organ w wysokości 360 zł (na podstawie danych podanych przez samą skarżącą), to i tak różnica między progiem dochodowym a dochodem ustalonym na jedną osobę w trzyosobowej rodzinie skarżącej nie wpływa na obniżenie tego dochodu poniżej progu dochodowego. Po uwzględnieniu dodatkowych 30 zł na osobę (kwoty 90 zł wyższych alimentów), dochód rodziny skarżącej na jedną osobę wynosi 901,80 zł i znacznie przekracza próg ustawowy. Nawet zatem gdyby przyjąć, jak tego domaga się skarżąca, że organy wadliwie ustaliły dochód rodziny na jedną osobę z uwagi na przyjęcie zbyt niskiej kwoty alimentów (płaconych zgodnie ze złożonymi przelewami w różnej wysokości z reguły niższej niż alimenty ustalone w ugodzie sądowej), to i tak dochód ten jest ponad próg dochodowy, uprawniający do świadczenia.

Niezależnie od tego Sąd stwierdza, że objęte wnioskiem dowodowym pełnomocnika dokumenty, a załączone do pisma z dnia 10 grudnia 2020r. znajdują się w aktach administracyjnych. Nie jest zatem zrozumiały wniosek dowodowy w świetle określonych w art. 106 § 3 p.p.s.a. przesłanek przeprowadzania przez sąd administracyjny dowodów uzupełniających.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a., uchylił decyzje organów obu instancji. O kosztach udzielonej skarżącej z urzędu przez adwokata pomocy prawnej, a nieopłaconej w żadnej części Sąd orzekł na podstawie art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (t.j.: Dz.U. z 2019r. poz. 18).

dc