Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 143/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2015-05-15 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 83
journal: Dz.U. 2013 poz 1440
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jednolity.
article: art. 141 § 4
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Joanna Banasiewicz, Sędzia NSA Jolanta Rajewska, Sędzia del. NSA Jerzy Stankowski (spr.), Protokolant starszy asystent sędziego Małgorzata Penda, po rozpoznaniu w dniu 15 maja 2015r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej C. Ł. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 17 czerwca 2014 r. sygn. akt II SA/Wa 2282/13 w sprawie ze skargi C. Ł. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 17 czerwca 2014 r., II SA/Wa 2282/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę C. Ł. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (powoływanego dalej jako "Prezes Zakładu") z dnia [...] października 2013 r. nr [...], którą organ ten utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] sierpnia 2013 r., [...] o odmowie przyznania C. Ł. renty w drodze wyjątku.

Powyższe rozstrzygnięcia wydano w następującym stanie faktycznym, przyjętym przez Sąd pierwszej instancji.

Decyzją z dnia [...] sierpnia 2013 r., [...] Prezes Zakładu, rozpatrując wniosek z dnia 18 lutego 2013 r. i stosując art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 1440 ze zm. – zwanej dalej "ustawą o emeryturach"), odmówił przyznania C. Ł. renty w drodze wyjątku. Organ wskazał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Zaznaczył, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia.

Prezes Zakładu wyjaśnił dalej, że z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że na przestrzeni 67 lat życia wnioskodawca udokumentował tylko 6 lat, 3 miesiące i 2 dni okresu ubezpieczenia. Natomiast w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy, jak i w 10-leciu przypadającym przed dniem zgłoszenia wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, zainteresowany nie udokumentował żadnego z tych okresów. W latach 1970-1971, 1971-1973 nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Podniesiono też, że z dniem 9 lutego 1974 r. C. Ł. zaprzestał zatrudnienia i do osiągnięcia wieku emerytalnego 65 lat w dniu 20 marca 2011 r., czyli przez ponad 37 lat, nie wykonywał zatrudnienia ani innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

W ocenie organu w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem we wskazanych przerwach w zatrudnieniu nie orzeczono wobec strony całkowitej niezdolności do pracy. Nie istniały w tym czasie przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Zaznaczono również, iż przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku ocenie podlega również sytuacja materialna strony. Organ zaznaczył, że wykazany w postępowaniu dochód, przypadający na jednego członka rodziny, nie wskazuje, aby zainteresowany pozostawał bez niezbędnych środków utrzymania. W związku z powyższym, zdaniem Prezesa Zakładu, nie ma podstaw do przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy C. Ł. podniósł, że nie ma żadnych środków utrzymania, nie korzystał z żadnych świadczeń z opieki społecznej. Natomiast z uwagi na wiek i stan zdrowia nie może podjąć pracy. Wskazał również, że po urazie kręgosłupa, którego doznał w trakcie odbywania służby wojskowej w lipcu 1966 r., uznano go za niezdolnego do służby i przyznano kategorię "E" z uzasadnieniem, iż dotyczy ona niedorozwoju umysłowego. Natomiast komisja wojskowa w czasie poboru uznała go za w pełni zdolnego do służby. C. Ł. stwierdził, że od 2000 r. był zarejestrowany w Urzędzie Pracy bez prawa do zasiłku, jednak nie zaproponowano mu żadnego zatrudnienia. Zaznaczył, że ubiegał się o pracę, ale odmawiano mu zatrudnienia ze względu na niską grupę inwalidzką. Zaznaczył przy tym, że zajmował się zbieraniem złomu i makulatury, natomiast pozostawał i pozostaje na utrzymaniu żony. Obecnie z uwagi na wiek i pogarszający się stan zdrowia nie ma nawet środków na lekarstwa.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 2013 r., [...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie tekst jednolity tej ustawy opublikowano w Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zm., akt ten będzie powoływany dalej jako "K.p.a." – uw. NSA), utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję, nie znajdując podstaw do uwzględnienia wniosku. Wyjaśnił, że z akt sprawy nie wynikają szczególne okoliczności, na skutek których skarżący nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Przy rozpatrywaniu tego rodzaju spraw bierze się pod uwagę udokumentowany staż ubezpieczeniowy (składkowy i nieskładkowy), który powinien obejmować znaczący okres. Powołując się na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego Prezes Zakładu stwierdził, że niedostrzeganie okresu zatrudnienia prowadziłoby do przyznawania świadczeń, niewiele różniących się co do wysokości, osobom powołującym się na nieporównywalne okresy zatrudnienia, co w konsekwencji naruszałoby interes społeczny, a także zasady sprawiedliwości. Zdaniem organu, z akt sprawy wynika, że na przestrzeni 65 lat życia, to jest na datę osiągnięcia wieku emerytalnego, wnioskujący udokumentował staż pracy wynoszący 6 lat, 3 miesiące i 2 dni okresów składkowych. Ponadto w 10-leciu przypadającym przed powstaniem niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym –nie udowodnił żadnego z tych okresów. Zaznaczono również, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Jednak z przedłożonej dokumentacji wynika, iż w okresach: od dnia 12 kwietnia 1970 r. do dnia 20 października 1971 r., od dnia 28 listopada 1971 r. do dnia 21 marca 1973 r. i od dnia 10 lutego 1974 r. do dnia 20 marca 2011 r., czyli do osiągnięcia wieku emerytalnego, C. Ł. nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem.

Zdaniem organu, analiza przebiegu ubezpieczenia prowadzi do wniosku, że niespełnienie warunków do świadczenia na zasadach ogólnych nie było następstwem zdarzeń o charakterze szczególnym, bowiem w wyżej wymienionych okresach nie była wobec strony orzeczona przez lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych całkowita niezdolność do pracy. Nie istniały przeciwwskazania, ze względu na stan zdrowia, które uniemożliwiałyby kontynuowanie zatrudnienia, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym.

Prezes Zakładu wyjaśnił nadto, że orzeczeniem lekarza orzecznika z dnia 5 kwietnia 2013 r. stwierdzono częściową niezdolność do pracy, zatem podnoszone we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy schorzenia jedynie ograniczały, a nie uniemożliwiały całkowicie wykonywanie zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym.

Organ dodatkowo wskazał, że łączny miesięczny dochód w dwuosobowej rodzinie składa się emerytura żony w kwocie 1751,82 zł brutto. Tak więc na jedną osobę w rodzinie przypada kwota 875,91 zł brutto, co nie pozwala na uznanie, że strona pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. Organ podkreślił, że pojęcie "niezbędnych środków utrzymania" nie jest zdefiniowane w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zatem posiadane środki utrzymania należy oceniać na tle wysokości najniższej emerytury, która od dnia 1 marca 2013 r. wynosi 831,15 zł. Wykazany dochód może – zdaniem Prezesa Zakładu – nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych, jednakże trudno uznać, iż nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych.

W skardze C. Ł. podniósł, że nie korzysta z żadnych świadczeń socjalnych i opiekuńczych oraz jest na utrzymaniu małżonki od wielu lat. Obecnie rozpoznano u niego chorobę niedokrwienną serca po zawale, kardiomiopatię, upośledzenie umysłowe lekkie, osłabienie słuchu, zespół bólowy kręgosłupa L-S z objawami korzeniowymi lędźwiowymi po stronie prawej, zmiany zwyrodnieniowo-dyskopatyczne, wypukliny kręgosłupa lędźwiowego L2-S1, przebyte stłuczenie kręgosłupa L-S. Skarżący stwierdził, że uraz kręgosłupa, którego doznał w trakcie służby wojskowej w lipcu 1966 r., zaważył na całym jego życiu. W jego następstwie uznano go bowiem za całkowicie niezdolnego do służby i przyznano kategorię "E", ze stwierdzeniem, że jest niedorozwinięty umysłowo. Wobec takiej treści znajdującej się w książeczce wojskowej oraz choroby kręgosłupa, skarżący nie mógł podjąć pracy. C. Ł. zaznaczył także, że przed rozpoczęciem służby wojskowej pracował zawodowo, a zakład pracy nie miał zastrzeżeń do wykonywanych przez niego zadań. Również komisja poborowa uznała go za zdrowego i poczytalnego oraz przyznała najwyższą kategorię "A". Skarżący wyjaśnił również, że przez wiele lat pracował "na czarno", trudnił się również zbieraniem złomu i makulatury. Od 2000 r. był zarejestrowany w Urzędzie Pracy, jednak nie zaproponowano mu żadnego zatrudnienia. Starał się o rentę, jednak stwierdzono, że posiadane schorzenia powodują ograniczenie funkcji organizmu do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, wobec czego wydano decyzję o możliwości pracy w warunkach pracy chronionej. W owym czasie przeszedł zawał serca oraz wzmógł się ból kręgosłupa. Obecnie jego stan zdrowia pogarsza się, zatem nie jest zdolny do pracy i gdyby nie małżonka, byłby bezdomny.

W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko.

Oddalając skargę wyrokiem z dnia 17 czerwca 2014 r., II SA/Wa 2282/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał, że zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Sąd wyjaśnił dalej, że na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach to regulacja szczególna – pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (por. art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa Zakładu. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie.

Dalej Sąd wskazał, że z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny. Po drugie, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.

Sąd zaznaczył, że w rozpoznawanej sprawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach nie mógł stanowić podstawy przyznania C. Ł. świadczenia w drodze wyjątku. Z akt sprawy wynika bowiem, że nie została spełniona przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania i to ona determinuje podjęte w niej rozstrzygnięcie. Sąd wyjaśnił dalej, iż w aktach znajduje się dokument podpisany przez Kierownika Centrum Obsługi Świadczeń Wyjątkowych Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, z którego wynika, że emerytura żony skarżącego wynosi 1751,82 zł brutto. Natomiast w oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej z dnia 18 lutego 2013 r. sam skarżący podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe jedynie z żoną. Łączny miesięczny dochód w gospodarstwie domowym wynosi zatem 1751,82 zł, zaś na osobę w rodzinie przypada kwota 875,91 zł brutto i jest to kwota, która przekracza wysokość najniższej emerytury. Zgodnie bowiem z komunikatem Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 18 lutego 2013 r. w sprawie kwoty najniższej emerytury i renty, dodatku pielęgnacyjnego i dodatku dla sierot zupełnych oraz kwot maksymalnych zmniejszeń emerytur i rent (M. P. z 2013 r., poz. 95), wydanym na podstawie art. 94 ust. 2 ustawy o emeryturach, od dnia 1 marca 2013 r. kwota najniższej emerytury i renty wynosi 831,15 zł.

W dacie podejmowania zaskarżonej decyzji powyższa kwota najniższej emerytury i renty, jako obowiązująca, musiała więc stanowić punkt odniesienia i być kryterium dla ustalenia przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania. Ustawodawca, określając wysokość najniższej emerytury i renty, wprowadza minimalną wartość świadczeń wypłacanych z ubezpieczenia społecznego, co w przypadku świadczeń przyznawanych w drodze wyjątku stwarza po stronie Prezesa Zakładu konieczność badania pod tymże kątem przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania, wszak kryterium niezbędności musi być odnoszone do przysługującego wszystkim ubezpieczonym minimum środków utrzymania (kwota najniższej emerytury i renty).

Zdaniem Sądu, ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach, dokonywana przez pryzmat osiąganych dochodów w porównaniu z wysokością najniższej emerytury, jest najbardziej obiektywna. Za obiektywne kryterium oceny sytuacji materialnej nie można bowiem uznać wydatków strony, nawet zdeterminowanych najbardziej uzasadnionymi potrzebami. Dochód rodziny C. Ł. z pewnością nie pozwala na zaspokojenie wszelkich jego potrzeb i potrzeb jego żony, jednak wskazuje na istnienie niezbędnych środków utrzymania.

Zdaniem Sądu niespełnienie przez skarżącego przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania wyłącza możliwość przyznania mu świadczenia w drodze wyjątku. Okoliczność ta przesądza też o treści rozstrzygnięcia, bez potrzeby ustosunkowywania się do pozostałych warunków, jakie wynikają z treści tego przepisu. W takiej sytuacji istota sprawy tkwi jedynie w niezaistnieniu przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania i nie mają wówczas znaczenia prawnego rozważania na temat oceny przesłanki szczególnych okoliczności, wskutek których zainteresowany nie wypracował wymaganego ustawą stażu ubezpieczeniowego.

Skargę kasacyjną od wyroku II SA/Wa 2282/13 złożył C. Ł. Zarzucił w niej w pierwszej kolejności naruszenie prawa materialnego, to jest art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, iż skarżący nie spełniła wszystkich przesłanek umożliwiających przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, w szczególności, poprzez błędne uznanie, iż nie spełnia on warunku braku posiadania niezbędnych środków do utrzymania oraz poprzez błędne uznanie, że nie zaistniały szczególne okoliczności powodujące niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty.

Nadto, skarżący zarzucił także naruszenie art. 141 § 4 P.p.s.a., poprzez – jak stwierdził w skardze kasacyjnej - lakoniczne i ogólnikowe uzasadnienie wyroku, w którym brak jest odniesienia się przez Sąd do jego stanowiska przedstawionego w skardze oraz odniesienia do przesłanek uzyskania prawa do świadczenia w drodze wyjątku w oparciu o stan faktyczny sprawy, co pozbawiło skarżącego informacji o przesłankach rozstrzygnięcia i uniemożliwiło ocenę, czy Sąd kompleksowo skontrolował zaskarżoną decyzję. Zdaniem C. Ł. nie wzięto również pod uwagę ustaleń dotyczących jego wydatków, stanowiących wydatki na najbardziej podstawowe potrzeby.

Wskazując na powyższe zarzuty C. Ł. wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz o zasądzenie kosztów pomocy prawnej świadczonej z urzędu, bowiem koszty te nie zostały opłacone w całości ani w części przez skarżącego.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej C. Ł. podkreślił, że Sąd oparł rozstrzygnięcie jedynie o okoliczność, że skarżący nie jest pozbawiony niezbędnych środków utrzymania. Co więcej, Sąd wprost wskazał, że nie będzie badał, czy skarżący spełnił pozostałe przesłanki umożliwiające ubieganie się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, gdyż przesłanki z art. 83 ustawy o emeryturach muszą być spełnione jednocześnie, a brak którejkolwiek z nich, determinuje decyzję odmowną. C. Ł. wskazał, że nie jest dla niego jasne, dlaczego w zaskarżonym wyroku badanie poprawności decyzji rozpoczęto i zakończono na weryfikacji przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania, a nie badano, czy ze strony skarżącego nie wystąpiły szczególne okoliczności uzasadniające niespełnienie wymagań do otrzymania emerytury lub renty. Skarżący nie jest w stanie zweryfikować, czy Sąd przeprowadził kontrolę decyzji w sposób kompleksowy. C. Ł. dodał, że jego zarzut jest tym bardziej uzasadniony, że od samego początku kwestionuje on ustalenie, że posiada niezbędne środki utrzymania.

W ocenie skarżącego, oparcie zaskarżonego wyroku wyłącznie na okoliczności, iż przypadająca mu miesięczna kwota środków finansowych przekracza wysokość najniższej emerytury jest błędne i nieuzasadnione. Skarżący wielokrotnie podkreślał, że wydatki związane z jego własnym utrzymaniem oraz domu są znacznie większe niż emerytura jego żony, która wynosi 1751,82 zł brutto, co de facto, po dokonaniu przewidzianych prawem potrąceń m.in. na podatek dochodowy czy składkę zdrowotną, daje kwotę 1460,92 zł netto. Wynika z tego, że faktycznie na jedną osobę pozostającą w gospodarstwie domowym skarżącego przypada miesięcznie kwota 730,46 zł, a nie jak ustalił Prezes Zakładu, a za nim Wojewódzki Sąd Administracyjny, kwota 875,91 zł. W ocenie Skarżącego podstawowymi potrzebami życiowymi, od których uzależniona jest jego egzystencja są zakup leków, żywności oraz opłacenie bieżących rachunków. Dlatego w tym kontekście powinna być badana kwota przysługujących mu niezbędnych środków utrzymania, to jest z pominięciem chociażby należności publiczno-skarbowych, które trzeba odliczyć od kwoty brutto emerytury przysługującej jego małżonce.

C. Ł. wyjaśnił dalej, że jego wydatki są zdecydowanie wydatkami podstawowym i stanowią: opłaty za obowiązkowe ubezpieczenie, mieszkanie, prąd, gaz, wodę, spłatę, zakup żywności, ubrań i leków. Skarżący jest osobą ciężko chorą, u której występują chociażby zaniki pamięci. Nie ma żadnych perspektyw na powrót do zdrowia, a z załączonej dokumentacji medycznej wynika, iż choroba nie pojawiła się u niego w ciągu ostatnich kilku lat, a przeszło 50 lat temu. C. Ł. wyjaśnił dalej, że co prawda z orzeczenia lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 5 kwietnia 2013 r. wynika, iż jest osobą trwale i częściowo niezdolną do pracy, ale w decyzjach całkowicie pominięto fakt, iż pomimo rejestracji w Powiatowym Urzędzie Pracy, od przeszło 14 lat nie otrzymał żadnej propozycji pracy. Zatem można przyjąć, że – jako osoba z upośledzeniem psychicznym – dokonał należytego starania w celu podjęcia działalności zarobkowej i nie podjął jej z przyczyn niezależnych od siebie (niezawinionych). Niepełnosprawność, którą obarczony jest skarżący od przeszło 50 lat, można postrzegać jako okoliczność szczególną, zwłaszcza, że przed wypadkiem, któremu uległ w 1966 r, wykonywał on regularną pracę zarobkową.

Podsumowując C. Ł. stwierdził, że Sąd pierwszej instancji jedynie zrelacjonował stanowisko, ale nie odniósł się do niego. Z tego względu w ocenie jego uzasadnienie wyroku nie spełnia wymogów przewidzianych w art. 141 § 4 P.p.s.a.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

Zasadniczy zarzut skargi kasacyjnej odnosi się do art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie z tym przepisem "ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie".

W niniejszej sprawie w toku postępowania administracyjnego Prezes Zakładu rozważał, czy spełnione zostały przesłanki z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach w kontekście całokształtu okoliczności sprawy i sytuacji zawodowej i materialnej C. Ł. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie nie weryfikował wszystkich tych rozważań, skonstatował bowiem, że dla uznania legalności decyzji wystarczające jest stwierdzenie, iż w sprawie nie została spełnione jedna z przesłanek zawartych w rozważanym przepisie – przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania.

W tym miejscu należy zwrócić uwagę, że zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. "sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie (...) uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi (...) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (...)".

Z wymienionego wyżej przepisu wynika, że uwzględnienie skargi następuje wówczas, gdy sąd administracyjny stwierdzi naruszenie prawa, które zaważyło na rozstrzygnięciu sprawy administracyjnej. Innymi słowy, sąd kontrolując legalność decyzji z punktu widzenia prawa materialnego może, a nawet powinien w pierwszej kolejności zwracać uwagę na to, czy właściwie zinterpretowano i zastosowano te normy prawne, które determinują treść wydanej decyzji.

W zaskarżonym w niniejszej sprawie wyroku – logicznie ujmując – Sąd postąpił prawidłowo. Wyłuszczył przesłanki przyznania świadczenia w drodze wyjątku wynikające z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i skoncentrował się na jednej z nich – braku niezbędnych środków utrzymania po stronie skarżącego. Jak należy mniemać, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że ocenę tej przesłanki można najbardziej jednoznacznie przeprowadzić w kontekście zebranego w sprawie materiału dowodowego. Sąd doszedł do przekonania, że przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania po stronie C. Ł. nie została spełniona, stąd – niezależnie od spełnienia bądź niespełnienia przez niego pozostałych przesłanek przyznania świadczenia w drodze wyjątku – decyzję Prezesa Zakładu uznał za prawidłową.

Kontrolując wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie Naczelny Sąd Administracyjny powinien w pierwszej kolejności rozstrzygnąć kwestię, czy ograniczenie rozważań tegoż sądu do jednej przesłanki kontrolowanej decyzji nie narusza art. 141 § 4 P.p.s.a. - podniesionego jako podstawa kasacyjna.

Przypomnieć w tym miejscu trzeba, że zgodnie z uchwałą Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 lutego 2010 r., II FPS 8/09 (ONSAiWSA 2010 r. Nr 3, poz. 39) "przepis art. 141 § 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) może stanowić samodzielną podstawę kasacyjną (art. 174 pkt 2 tej ustawy), jeżeli uzasadnienie orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego nie zawiera stanowiska co do stanu faktycznego przyjętego za podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia".

W świetle cytowanej tezy uchwały nie ma podstaw do uwzględnienia w niniejszej sprawie zarzutu naruszenia art. 141 § 4 P.p.s.a podniesionego jako samodzielna podstawa kasacyjna. Nie ulega wątpliwości, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny przedstawił stanowisko co do stanu faktycznego, który przyjął za podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia. Co prawda, rozważania swe ograniczył do jednej tylko przesłanki materialnoprawnej kontrolowanej decyzji administracyjnej, jednakże samo to nie jest istotnym naruszeniem reguł postępowania sądowoadministracyjnego pozwalającym na uchylenie wyroku.

Skoro Wojewódzki Sąd Administracyjny skoncentrował swe rozważania na kwestii przesłanki braku środków utrzymania po stronie C. Ł., to rozważyć należy, czy istotnie – jak stwierdził Sąd – przesłanka ta w sposób wystarczający zaważyła na konieczności odmowy skarżącemu przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Przesłanka braku posiadania niezbędnych środków utrzymania nie została przez ustawodawcę zdefiniowana, lecz w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalone jest stanowisko, że należy ją ocenić porównując sytuację materialną ubiegającego się o świadczenie z wysokością świadczeń określonych w przepisach jako minimalne (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 kwietnia 2014 r. , I OSK 121/14, z dnia 15 listopada 2012 r., I OSK 2248/12, z dnia 19 maja 2011 r., I OSK 292/11, oraz z dnia 27 września 2006 r., sygn. I OSK 1112/06, opublikowane w bazie orzeczenia.nsa.gov.pl).

Należy zgodzić się z Wojewódzkim Sądem Administracyjnym, że przesłankę braku niezbędnych środków utrzymania należy ocenić porównując sytuację materialną ubiegającego się o świadczenie z wysokością świadczeń określonych w przepisach jako minimalne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przeprowadził taką analizę, przytaczając wysokość minimalnej emerytury i renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy i renty rodzinnej, która od 1 marca 2013 r. wynosiła 831,15 zł i została ogłoszona w komunikacie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 18 lutego 2013 r. w sprawie kwoty najniższej emerytury i renty, dodatku pielęgnacyjnego i dodatku dla sierot zupełnych oraz kwot maksymalnych zmniejszeń emerytur i rent (M. P. z 2013 r., poz. 95), wydanym na podstawie art. 94 ust. 2 ustawy o emeryturach.

Porównanie wysokości świadczeń minimalnych, uznanych przepisami ustawy za takie, które służą zaspokajaniu niezbędnych potrzeb, a wysokością dochodu skarżącego doprowadziło Wojewódzki Sąd Administracyjny do stwierdzenia, że skarżący nie jest w sytuacji, która nie pozwala na zaspokojenie tych potrzeb. Takiej ocenie Sądu pierwszej instancji nie można zarzucić błędu. Nietrafny jest zatem zarzut błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania art. 83 ust.1 ustawy o emeryturach.

W skardze kasacyjnej zwrócono uwagę, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w swych rozważaniach posługuje się kwotami miesięcznego dochodu w gospodarstwie domowym skarżącego (1751,82 zł) oraz na osobę w rodzinie (875,91 zł), które są kwotami brutto. Tymczasem – jak podkreślił skarżący – sąd powinien mieć na uwadze, że po odjęciu podatku dochodowego i składki zdrowotnej do dyspozycji rodziny skarżącego pozostaje kwota 1460,92 zł netto, co daje 750,46 zł na osobę. Ustosunkowując się do tych zarzutów Naczelny Sąd Administracyjny zwraca uwagę, że kwoty minimalnej emerytury są również podane w kwotach brutto. Zasadne było zatem dokonanie porównania kwoty emerytury brutto małżonki C. Ł. (przypadającej na dwie osoby) z kwotą najniższej emerytury określonej w komunikacie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Niezależnie Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnia, że dostrzega, iż miesięczna kwota przypadająca na małżonkę C. Ł. i na niego jest bardzo niska. Sama taka konstatacja nie pozwala jednak sądowi administracyjnemu uchylić decyzji. Trzeba zaznaczyć, że świadczenie przyznawane w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy, lecz jego przyznanie uwarunkowane jest łącznym spełnieniem przesłanek określonych w art. 83 ustawy. W przeciwnym razie świadczenie to utraciłoby swój wyjątkowy charakter. Skoro w rozpoznawanej sprawie nie została spełniona przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania, to Sąd pierwszej instancji dokonał prawidłowej oceny legalności zaskarżonej decyzji.

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184 P.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną.

Odnosząc się do wniosku o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że w tej kwestii orzeka zgodnie z kompetencjami wojewódzki sąd administracyjny