Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1880/15
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2016-04-21 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Emilia Lewandowska Sędziowie WSA Elżbieta Sobielarska (spr.) WSA Tomasz Szmydt Protokolant starszy referent Tomasz Noske po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 kwietnia 2016 r. sprawy ze skargi Powiatu [...] na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] września 2015 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] września 2015 r., nr [...], po rozpoznaniu odwołania A. W. od decyzji Wojewody [...] z dnia [...] lutego 2012 r., nr [...], w części dotyczącej pkt 1-go rozstrzygnięcia uchylił ww. decyzję w zaskarżonej części i orzekł, iż parcele budowlane [...],[...], część [...] (w granicach odpowiadających [...]) oraz parcele gruntowe [...], część [...] (w granicach odpowiadających [...]), część [...] (w granicach odpowiadających [...]), część [...] (w granicach odpowiadających [...]), część [...] (w granicach odpowiadających [...] i [...]) oraz [...] objęte [...] księgi tabularnej gm. kat. [...], na których znajdował się dwór i zabudowania gospodarcze majątku [...] - nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13).

W uzasadnieniu organ przedstawił następująco stan sprawy:

Na wniosek M. W., następczyni prawnej E. B., z dnia 13 lipca 2001 r., zostało wszczęte postępowanie w sprawie o stwierdzenie, że zespół dworsko-parkowy położony w [...], gm. [...], dz. ew. nr [...] parcele budowlane I. kat. [...], ogród I. kat. 1, [...], droga domowa I. kat. [...], grunty nierodzajne I. kat. [...], staw I. kat. 50, staw z groblą I. kat [...] oraz las I kat [...], wchodzące w skład dawnej nieruchomości ziemskiej "[...]" stanowiącej byłą własność E. B. - nie podpadają pod działanie art 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13).

Do postępowania, pismem z dnia 2 lutego 2012 r., przystąpiła A. W. ,następczyni prawna M. W., wnosząc o stwierdzenie nieważności decyzji uznającej, że majątek [...], stanowiący byłą własność E. B., przeszedł na własność Państwa na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, przy czym podniosła, iż nieruchomość tworząca działkę ewidencyjną nr [...] nie została rozdysponowana zgodnie z celami reformy rolnej.

Decyzją z dnia [...] lutego 2012 r., nr [...], Wojewoda [...] w punkcie 1 stwierdził, iż parcele budowlane [...],[...], część [...] (w granicach odpowiadających [...]) oraz parcele gruntowe [...], część [...] (w granicach odpowiadających [...]), część pgr [...] (w granicach odpowiadających [...]), część [...] (w granicach odpowiadających [...]), część [...] (w granicach odpowiadających [...] i pgr [...]) oraz [...] objęte [...] księgi tabularnej gm. kat. [...], na których znajdował się dwór i zabudowania gospodarcze majątku [...] - podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 wiśnia 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. W punkcie 2 stwierdził, iż parcele gruntowe pgr [...] objęte [...] księgi tabularnej gm. kat. [...], stanowiące park wraz z kaplicą oraz gazon nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. W punkcie 3 umorzył postępowanie w stosunku do parcel budowlanych [...] oraz parcel gruntowych [...].

A. W. wniosła odwołanie od ww. decyzji Wojewody [...] w odniesieniu do pkt 1. rozstrzygnięcia. Odwołanie zostało następnie uzupełnione przez pełnomocnika wnioskodawczyni – A. S. Wydanej decyzji, w zaskarżonym zakresie, zarzucono naruszenie prawa materialnego mające istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu poprzez uznanie, iż pomiędzy zespołem dworskim położonym w [...], obejmującym pałac (część rezydencjalną) oraz przyległe do niego zabudowania gospodarcze, a pozostałym majątkiem ziemskim o charakterze rolniczym istnieje związek funkcjonalny oraz naruszenie przepisów postępowania tj. art. 7, art. 77 oraz art. 107 § 3 Kpa (poprzez zaniechanie dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, brak wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego - oparcie ustaleń co do biura dzierżawcy na zeznaniach tylko jednego świadka - J. S. oraz poprzez sporządzenie ogólnikowego uzasadnienia zajętego stanowiska).

Decyzją z dnia [...] sierpnia 2014 r., nr [...], Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lutego 2012 r., nr [...], w części dotyczącej pkt 1 rozstrzygnięcia stwierdzającego, iż parcele budowlane [...] część [...] (w granicach odpowiadających [...]) oraz parcele gruntowe [...] (w granicach odpowiadających [...]), część [...] (w granicach odpowiadających [...]), część [...] (w granicach odpowiadających [...]), część [...] (w granicach odpowiadających pgr [...] i [...]) oraz pgr [...] objęte [...] księgi tabularnej gm. kat. [...], na których znajdował się dwór i zabudowania gospodarcze majątku [...] - podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. W uzasadnieniu wskazano m.in., iż w przedmiotowym dworze mieszkał właściciel wraz z rodziną i służbą oraz dzierżawcą. Budynek dworu w [...], poza funkcją mieszkalną, pełnił wiec zdaniem organu funkcję miejsca, z którego dzierżawca sprawował zarząd wydzierżawionym majątkiem. Dwór i zabudowania gospodarcze majątku [...] były zatem funkcjonalnie związane z pozostałą częścią nieruchomości, stanowiącą gospodarstwo rolne i jako takie podlegały przejęciu na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Wyrokiem z dnia 10 kwietnia 2015 r., sygn. akt I SA/Wa 2949/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił ww. decyzję. Uzasadniając wyrok wskazał m.in., iż w orzeczeniach, gdzie nawiązuje się do kryterium "związku funkcjonalnego" podkreślane jest, że rezydencja właściciela majątku, co do zasady, nie przechodzi na cele reformy rolnej, jako nieprzydatna do realizacji celów, o których mowa w art. 1 ust. 2 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Przejęciu na cele reformy rolnej może podlegać wyłącznie część nieruchomości ziemskiej, która służyła ze swej natury produkcji rolnej. Celowi temu nie służyła z reguły część rezydencjalna, czy też wypoczynkowa i spacerowa. Nie sposób przy tym przyjąć, że okoliczność zamieszkiwania rodziny właściciela i zarządcy daje podstawę do stwierdzenia, że na terenie dworu znajdował się ośrodek, z którego zarządzano majątkiem. Prawidłowo przeprowadzone postępowanie winno prowadzić do odmiennego rozstrzygnięcia w pkt 1 decyzji.

Rozpoznając ponownie sprawę (po wyroku Sądu) organ zaznaczył, że zgodnie z art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r., Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.) ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. Oznacza to, iż powołany art. 153 ustawy ma charakter bezwzględnie obowiązujący. Ani organ administracji publicznej, ani sąd, orzekając ponownie w tej samej sprawie, nie mogą nie uwzględnić oceny prawnej i wskazań wyrażonych wcześniej w orzeczeniu sądu (por. wyrok WSA w Olsztynie z dnia 16 czerwca 2009 r., sygn. akt II SA/Ol 443/09). Związanie oceną prawną oznacza, że organ administracji rozpoznając sprawę nie może wyrażać ocen prawnych, które pozostawałyby w sprzeczności z poglądem wyrażonym w uzasadnieniu wyroku. Ocena prawna traci moc wiążącą w przypadku zmiany prawa, zmiany istotnych okoliczności faktycznych sprawy zaistniałych po wydaniu wyroku, bądź w przypadku wzruszenia we właściwym trybie orzeczenia zawierającego ocenę prawną (żadna z tych okoliczności nie miała miejsca w omawianej sprawie), lecz nie w wyniku odmiennej oceny znanych już i ocenionych faktów i dowodów.

Mając na uwadze zasadę związania organu oceną prawną zawartą w treści orzeczeń zapadłych w sprawie w wyniku przeprowadzonej kontroli sądowo- administracyjnej organ podniósł, że zaskarżona decyzja Wojewody [...] z dnia [...] lutego 2012 r., nr [...], w części dotyczącej pkt 1., stwierdzająca, iż parcele budowlane pb [...] (w granicach odpowiadających [...]) oraz parcele gruntowe [...], część [...] (w granicach odpowiadających [...]), część [...] (w granicach odpowiadających [...]), część [...] (w granicach odpowiadających [...]), część [...] (w granicach odpowiadających [...] i [...]) oraz [...] objęte [...] księgi tabularnej gm. kat. [...], na których znajdował się dwór i zabudowania gospodarcze majątku [...] - podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu /reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13) została wydana z naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego - art. 7 oraz art. 77 § 1 Kpa, art. 107 § 3 Kpa i 80 Kpa. Doszło także do naruszenia przepisów prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej oraz przepisów rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonywania dekretu PKWN o reformie rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51). Przedstawiona w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji interpretacja przepisów dekretu jest błędna i przeciwstawiająca się stanowisku i ocenom wyrażonym przez Trybunał Konstytucyjny i Sąd Najwyższy (uchwała TK z dnia 19 września 1990 r., W 3/89 i wyrok SN z dnia 25 stycznia 1995 r., III ARN 277/94), a także ugruntowanemu orzecznictwu sądowoadministracyjnemu (uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06, a następnie z dnia 10 stycznia 2011 r., sygn. akt I OPS 3/10).

Z powyższych względów decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lutego 2012 r. w zaskarżonej części, dotyczącej punktu 1 rozstrzygnięcia, jako wadliwą (co do zważenia i oceny zebranego materiału dowodowego oraz prawidłowego i wszechstronnego uzasadnienia decyzji) – organ uchylił, wydając rozstrzygnięcie na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 Kpa.

Na podstawie § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 10, poz. 51 ze zm.), strona mogła ubiegać się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust.1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06), a następnie z dnia 10 stycznia 2011 r., sygn. akt I OPS 3/10, stwierdził, że przepis § 5 ww. rozporządzenia może stanowić podstawę do orzekania w drodze decyzji administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Sąd dopuścił więc możliwość orzekania przez organy administracji, czy zespoły pałacowo-parkowe, czy też dworsko-parkowe, podlegały przejęciu na cele reformy rolnej.

Organ zwrócił uwagę, że dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej nie dotyczył wszelkich nieruchomości, a jedynie nieruchomości określonego rodzaju, a mianowicie tych, które mogły służyć realizacji celów wskazanych w art. 1 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Skoro cele reformy rolnej polegały na tworzeniu lub powiększaniu gospodarstw rolnych, to na jego podstawie państwo (by te cele zrealizować) mogło przejąć tylko te nieruchomości ziemskie, które się do tego nadawały. Dekret o reformie rolnej dotyczył więc tylko pewnych kategorii nieruchomości ziemskich, a mianowicie nieruchomości o charakterze ziemskim.

Niezależnie od przesłanki normy obszarowej, którą niewątpliwie spełniała nieruchomość ziemska "[...]" o powierzchni ogólnej [...] ha, w skład której wchodził przedmiotowy dwór i zabudowania gospodarcze, przy dokonywaniu oceny, czy podpadał on pod działanie dekretu o reformie rolnej, konieczne jest stwierdzenie istnienia bądź nie "związku funkcjonalnego" pomiędzy tą częścią nieruchomości, a pozostałymi gruntami o charakterze rolnym. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie wyjaśniano, iż związek taki zachodzi, jeżeli nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie nie tylko zespołu pałacowo-parkowego bez gospodarstwa rolnego, ale i gospodarstwa rolnego bez zespołu pałacowo-parkowego.

W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, po podjęciu uchwał składu 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06, a następnie z dnia 10 stycznia 2011 r., sygn. akt I OPS 3/10, jednolicie prezentowany jest pogląd wskazujący na znaczenie tzw. związku funkcjonalnego z gospodarstwem rolnym, jako niezbędnej przesłanki dla uznania, iż rezydencja właściciela nieruchomości ziemskiej przeszła na rzecz Państwa zgodnie z dekretem o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Zespół dworsko-parkowy w [...] aktualnie mieści się na działce ewidencyjnej nr [...], której właścicielem jest Powiat [...] (księga wieczystą KW nr [...] prowadzona przez IX Zamiejscowy Wydział Ksiąg Wieczystych Sądu Rejonowego w [...] z siedzibą w [...]). Z pisma Starostwa Powiatowego w [...] z dnia 19 kwietnia 2010 r. (data wpływu) wynika, że po porównaniu mapy ewidencyjnej z katastralną stwierdzono, iż działka nr [...] powstała z parcel budowlanych nr [...] oraz parcel gruntowych nr [...] i parceli gruntowej [...] (objętych [...] księgi tabularnej gm. kat. [...]). Ustalenia jakim parcelom katastralnym odpowiada aktualna działka ewidencyjna nr [...] dokonano ponadto w oparciu kopię kompleksowego wykazu synchronizacyjnego przyjętego do państwowego zasobu geodezyjnego i kartograficznego w dniu 16 września 1987 r. nr ewid. [...]. Wojewoda [...] w pkt 2 decyzji z dnia [...] lutego 2012 r. stwierdził, iż parcele gruntowe [...] objęte [...] księgi tabularnej gm. kat. [...] , stanowiące park wraz z kaplicą oraz gazon nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Na obecnym etapie, wobec zaskarżenia orzeczenia Wojewody [...] z dnia [...] lutego 2012 r. w części dotyczącej pkt 1 rozstrzygnięcia (rozstrzygnięcie w pkt 2 oraz 3 stało się ostateczne wobec niewniesienia odwołania), postępowanie dotyczy parceli budowlanych [...], część [...] (w granicach odpowiadających [...]) oraz parceli gruntowej [...], część [...] (w granicach odpowiadających [...]), część [...] (w granicach odpowiadających [...]), część [...] (w granicach odpowiadających [...]), część [...] (w granicach odpowiadających pgr [...] i [...]) oraz [...] objętych [...] księgi tabularnej gm. kat. [...], na których znajdował się dwór i zabudowania gospodarcze majątku [...].

W ocenie Sądu orzekającego już w przedmiotowej sprawie, którego oceną związany jest organ, z zebranego w niniejszym postępowaniu materiału dowodowego nie wynika, ażeby pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym w [...], a pozostałą nieruchomością ziemską zachodziła zależność funkcjonalna, wskazująca na niemożność funkcjonowania obu tych części majątku ziemskiego niezależnie od siebie. Nie ma znaczenia fakt braku wyodrębnienia prawnego zespołu pałacowo-parkowego. Decydującego znaczenia nie mogą mieć także źródła dochodów właściciela, ani też fakt zamieszkiwania właściciela nieruchomości ziemskiej (czy też dzierżawcy) we dworze i korzystanie przez niego z parku. Należy mieć na uwadze, iż z reguły polskie pałace (dwory) nie były związane z produkcją rolną lecz stanowiły integralną część z otaczającymi je parkami, pełniąc typową funkcję mieszkalną. W rozpoznawanej sprawie dwór miał właśnie charakter rezydencjalny, a cały zespół dworsko-parkowy składał się z gruntów nie mających charakteru rolnego i nie mogących być wykorzystywane rolniczo. Był wyodrębniony faktycznie od gruntów użytkowanych rolniczo i nie pozostawał w związku z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Obecnie w budynku dworu znajduje się Dom Pomocy Społecznej w [...].

Z wyjaśnień odwołującej się A. W. oraz jej poprzedniczki prawnej M. W., z których wynika m.in., iż na terenie zespołu pałacowo-parkowego majątku ziemskiego "[...]" nie znajdowały się żadne obiekty potrzebne do funkcjonowania gospodarstwa rolnego, dwór był wyodrębniony od reszty majątku i nie by w żaden sposób powiązany (od 1929 r. nieruchomości rolne były wydzierżawione i funkcjonowały bez tego zespołu), a dwór pełnił wyłącznie funkcję mieszkalno-reprezentacyjną (stanowił siedlisko mieszkalne i wypoczynkowe właściciela majątku i jego rodziny oraz dzierżawcy). Wyjaśnienia te Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi uznał za wiarygodne. Znajdują one bowiem potwierdzenie w innych zgromadzonych materiałach dowodowych. Potwierdzają je m.in. zeznania powołanych w sprawie świadków: M. K., Z. N. i J. S. Wynika z nich jednoznacznie, że zespół pałacowo-parkowy nie służył celom gospodarczym związanym z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Dowody te są spójne, logiczne i wzajemnie się uzupełniają. Zeznania A. D. pominięto przy ustalaniu stanu faktycznego sprawy ponieważ świadek ten nie dysponował jakąkolwiek wiedzą na temat funkcjonowania badanego zespołu dworsko-parkowego (z protokołu jego przesłuchania wynika, iż "nie znał odpowiedzi" na stawiane pytania - ok. 21 pytań).

Przyjęcie, iż jest brak w niniejszej sprawie związku funkcjonalnego pomiędzy przedmiotowym zespołem pałacowo-parkowym, a pozostałym majątkiem ziemskim jest uzasadnione również w świetle decyzji [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w [...] z dnia [...] grudnia 2003 r. o wpisaniu pod numerem rejestru [...] tj.: dworu z terenem parku, neogotycką kaplicą mszalną oraz piwnicami dawnego spichlerza, obecnie budynkiem administracyjnym.

Do takiego wniosku prowadzą także inne dowody z dokumentów m.in. rozpoznanie konserwatorskie wraz z wytycznymi do programu użytkowania parku oraz do projektu rozbudowy Domu Pomocy Społecznej dla Dorosłych (opracowane przez [...]; Pracownia Konserwacji Zabytków Oddział w [...] pracownia Dokumentacji Naukowo-Historycznej), opracowanie "Pozdrowienie z [...]" (J. S. [...] 2001), plan katastralny z 1848 r., karta ewidencyjna dworu, opracowania Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w [...] na temat architektury poszczególnych budynków zespołu.

Wyżej wskazane dowody wyłączają zdaniem organu przyjęcie, iż nieruchomości objęte rozstrzygnięciem organu I instancji w zaskarżonej części (tj. dwór i zabudowania gospodarcze), położone na działce nr [...] służyły celom gospodarczym, związanym z prowadzeniem gospodarstwa rolnego.

Jak wynika z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy, zespół dworsko-parkowy w [...] usytuowany jest w południowo-zachodniej części wsi, po zachodniej stronie głównej drogi wiejskiej, prowadzącej od południa od szosy [...]. Założenie usytuowane jest na stoku, łagodnie opadającym w kierunku wschodnim. Dwór waz z częścią zachowanej zabudowy (oficyna, stodoła), położony jest w części środkowej. Od wschodu (od drogi) prowadzi do niego alejka dojazdowa obsadzona starodrzewiem, a kończąca się podjazdem przed frontem budowli. Po stronie zachodniej dworu oraz północnej rozciąga się dawny park dworski o zatartej dziś kompozycji. W parku, po stronie zachodniej, w granicach założenia znajduje się neogotycka kaplica ufundowana w 1889 r. przez właściciela majątku.

Konkludując organ zauważył, że pomiędzy przedmiotowymi nieruchomościami ujętymi w pkt 1. decyzji Wojewody [...] z dnia [...] lutego 2012 r. (na których znajdował się dwór i zabudowania gospodarcze majątku), wchodzącymi w skład zespołu dworsko-parkowego majątku ziemskiego w [...] , a pozostałą częścią tegoż majątku nigdy nie istniał związek funkcjonalny uzasadniający twierdzenie, iż dworek mógł być wykorzystany na cele reformy rolnej, do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej czy sadowniczej. Z akt nie wynika bowiem, ażeby pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym, a pozostałą nieruchomością ziemską zachodziła zależność funkcjonalna, wskazująca na niemożność funkcjonowania obu tych części majątku "[...]" niezależnie od siebie. Zespół pałacowo-parkowy w [...] stanowił terytorialnie wydzieloną część majątku ziemskiego, stanowiącego przed przejęciem na rzecz Skarbu Państwa własność E. B. i spełniał wyłącznie funkcję mieszkalną (rezydencjalną).

Zarówno charakter zabudowań, jak i ich przeznaczenie pozwalają na wyodrębnienie w sposób zdecydowany części dworsko-parkowej i części gospodarczej majątku "[...]". Bezsporna jest okoliczność, iż produkcja rolnicza, z której dochody były wykorzystywane na utrzymanie pałacu i rodziny właściciela majątku, była prowadzona w części gospodarczej. Oczywistym jest, że właściciel miał decydujący głos w sprawach związanych z funkcjonowaniem prowadzonego gospodarstwa rolnego. Jako właściciel miał również prawo czerpać pożytki z uprawionej przez niego ziemi. Nie zmienia to jednak faktu, iż funkcjonowanie gospodarstwa rolnego nie było uzależnione od funkcjonowania przedmiotowego zespołu pałacowo-parkowego.

Na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 9 września 2015 r. skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożył Powiat [...] zarzucając jej:

– naruszenie art. 7 i 77 K.p.a. poprzez wadliwą ocenę materiału dowodowego zebranego w sprawie skutkującą przyjęciem, że część majątku ziemskiego "[...]" obejmująca dawne parcele katastralne: [...] część [...] (w granicach odpowiadających [...]) oraz [...], część [...] (w granicach odpowiadających pgr [...]), część [...] (w granicach odpowiadających [...]), część [...] (w granicach odpowiadających [...]), część [...] (w granicach odpowiadających [...] i [...]) oraz [...] objęte [...] księgi tabularnej gm. kat. [...], nie była funkcjonalnie powiązana z pozostają częścią majątku ziemskiego "[...]" wykorzystywaną w sposób rolniczy, według stanu na dzień przejęcia tych gruntów na rzecz Skarbu Państwa (tj. na dzień 13 września 1944 r.), a tym samym nie podpada pod działanie przepisów dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej,

– naruszenie przepisu art. 107 § 1 K.p.a. poprzez brak powołania w sentencji decyzji podstawy prawa materialnego stanowiącego podstawę orzeczenia,

i wniósł o jej uchylenie w całości.

Zdaniem Starosty Powiatu w [...] rozstrzygnięcie w zakresie w jakim organ II instancji uchylił zaskarżoną decyzję Wojewody [...] i stwierdził, że wskazana część majątku ziemskiego [...] nie podpada pod działanie przepisów dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej, jest wadliwe.

W ocenie skarżącego Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi dokonał wadliwej oceny materiału dowodowego zebranego w sprawie co skutkowało przyjęciem, że część majątku ziemskiego [...] obejmująca dawne parcele katastralne: [...] część [...] (w granicach odpowiadających [...]) oraz [...], część [...] (w granicach odpowiadających pgr [...]), część [...] (w granicach odpowiadających [...]), część [...] (w granicach odpowiadających [...]), część [...] (w granicach odpowiadających [...] i [...]) oraz [...] objęte [...] księgi tabularnej gm. kat. [...] nie była funkcjonalnie powiązana z pozostałą częścią majątku ziemskiego [...] wykorzystywaną w sposób rolniczy, według stanu na dzień przejęcia tych gruntów na rzecz Skarbu Państwa (tj. na dzień 13 września 1944 r.), a tym samym nie podpada pod działanie przepisów dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, a ty samym naruszył przepisy 7 i 77 k.p.a. w stopniu mającym istotny wpływ na rozstrzygnięcie.

Odnosząc się do okoliczności faktycznych niniejszej sprawy skarżący podniósł, iż wedle stanu na dzień wejścia w życie dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej, na parcelach [...] oraz pgr nr [...] oraz [...] mieścił się dwór, park oraz zabudowania gospodarcze majątku [...]. Znajdowały się tam również kaplica, spichlerz, dwa czworaki, stajnia, chlew, dwie stodoły.

Postępowanie dowodowe wykazało, że w ramach zabudowań dworsko-parkowych majątku ziemskiego "[...]" mieszkał dzierżawca majątku, który zajmował się użytkowaniem majątku w sposób rolniczy. Budynki dworskie utrzymywane były z majątku wykorzystywanego w sposób rolniczy. Wbrew stanowisku Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, wyrażanemu w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, dwór stanowił centrum zarządzania gospodarstwem rolnym, co wynika nie tylko z przyjęcia ogólnego założenia, że integralnym składnikiem nieruchomości ziemskiej jest dwór, lecz jest następstwem analizy sprawy i materiału dowodowego zgromadzonego przez Wojewodę [...], działającego w przedmiotowej sprawie jako organ I instancji. Zdaniem skarżącego dwór nie mógł prawidłowo funkcjonować bez nieruchomości wykorzystywanej rolniczo. Zdaniem skarżącego dwór stanowił główny ośrodek decyzyjny prowadzonego gospodarstwa. To mieszkający tam administrator decydował o kierunkach jego rozwoju, przeznaczaniu poszczególnych gruntów, prowadzeniu przedsięwzięć gospodarczych. Nie było innego miejsca w ramach majątku "[...]", które spełniałoby funkcje rządówki, ośrodka zarządzania majątkiem.

Zdaniem skarżącego ocena materiału dowodowego, zgromadzonego w przedmiotowej sprawie, wskazuje na ścisłą zależność pomiędzy częścią rolną a częścią dworsko-parkową majątku ziemskiego [...]. Część bowiem majątku stanowiąca [...] oraz pgr nr [...] oraz [...], wbrew stanowisku organu II instancji, także była powiązana terytorialnie, organizacyjnie i finansowo z pozostałym majątkiem. Przesądza to o tym, że nieruchomość ziemska [...] w całości podpada pod działanie przepisów dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Niezależnie od powyższych zarzutów skarżący podniósł naruszenie przez organ art. 107 § 1 K.p.a. poprzez brak powołania w sentencji decyzji podstawy prawa materialnego stanowiącego podstawę orzeczenia co do istoty sprawy. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi powołał się jedynie na przepis art. 138 § 1 pkt 2 K.p.a., stanowiący podstawę formalnoprawną uchylenia zaskarżonej decyzji Wojewody [...]. Brak zaś w sentencji wskazania podstawy prawa materialnego stanowiącego podstawę stwierdzenia, że część majątku ziemskiego [...] nie podpada pod działanie przepisów o przeprowadzeniu reformy rolnej, co stanowi o wadliwości zaskarżonej decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał swoje stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153 poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości, przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowi inaczej. Sąd w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżoną decyzję z punktu widzenia jej zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tej decyzji. Ponadto sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 34 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej ppsa).

Rozpoznając przedmiotową sprawę według wskazanych wyżej kryteriów, Sąd uznał, że skarga jest nieuzasadniona, bowiem zaskarżona decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi nie narusza prawa.

Istotą niniejszej sprawy było rozstrzygnięcie, czy część dawnej nieruchomości położonej w [...] gm. [...] stanowiącej parcele budowlane pb [...], część [...] (w granicach odpowiadających [...]) oraz parcele gruntowe [...], część [...] (w granicach odpowiadających [...]), część [...] (w granicach odpowiadających [...]), część [...] (w granicach odpowiadających [...]), część [...] (w granicach odpowiadających pgr [...] i [...]) oraz pgr [...] objęte [...] księgi tabularnej gm. kat. [...], na których znajdował się dwór i zabudowania gospodarcze majątku [...], podpadała czy też nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945, Nr 3, poz. 13 ze zm.) - dalej: dekret o reformie rolnej. Podstawę do orzekania w tym przedmiocie stanowi § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 ze zm.) - zob. uchwałę NSA z dnia 10 stycznia 2011 r., sygn. akt I OPS 3/10, ONSA1WSA 2011/2/23. W myśl przepisu art. 2 ust 1 lit. e) dekretu, na cele reformy rolnej miały być przeznaczone nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Wszystkie nieruchomości ziemskie, wymienione m.in. w punkcie e) przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia, w całości na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele wskazane w art. 1 dekretu, część druga. Zdanie pierwsze ust. 1 art. 2 dekretu w pierwotnym brzmieniu (opublikowanym w Dz. U. Nr 4, poz. 17) odwoływało się bezspornie do "nieruchomości" ziemskich o charakterze rolniczym. Późniejsza nowelizacja dokonana dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. nr 3, poz. 9), polegała na skreśleniu słów "o charakterze rolniczym". Brzmienie art. 2 ust. 1 zdanie 1 zawarte w tekście jednolitym w Dzienniku Ustaw z 1945 r. Nr 3, poz. 12 nie obejmowało więc skreślonych nowelą słów "o charakterze rolniczym". Jednakże nie oznacza to, że dekret dotyczył wszystkich nieruchomości, a nie jedynie nieruchomości określonego rodzaju, a mianowicie nieruchomości ziemskich.

Podkreślenia wymaga, iż omawiany dekret nie dawał żadnych podstaw do konfiskaty całego mienia osób fizycznych, w tym wszystkich gruntów i zabudowań właścicieli ziemskich. Jednoznacznie odnosił się bowiem tylko do nieruchomości ziemskich wymienionych w jego art. 2 ust. 1. Zawarte tam wyliczenie jest pełne, a nie przykładowe i podlegać musi wykładni ścisłej, a nie interpretacji rozszerzającej (wyrok NSA z dnia 1 grudnia 1995 r., sygn. akt II SA 1499/94, "Wokanda" 1996. Z. 3, s. 32).

W przedmiotowej sprawie istotne jest również to, że była ona już przedmiotem oceny Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który w wyroku z dnia 10 kwietnia 2015 r., sygn. akt I SA/Wa 2949/14, dokonał oceny wydanej wcześniej w tej sprawie decyzji. W wyroku tym Sąd zawarł pogląd, że prawidłowo przeprowadzone postępowanie przez organ winno w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy doprowadzić do odmiennego rozstrzygnięcia niż w punkcie 1 decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2014 r., którą uchylił. Sąd podkreślił, że rezydencja właściciela majątku co do zasady nie przechodzi na cele reformy rolnej, jako nieprzydatna do realizacji celów, o których mowa w art. 1 ust. 2 dekretu o reformie rolnej. Przejęciu na cele reformy rolnej może zdaniem Sądu podlegać wyłącznie ta część nieruchomości ziemskiej, która służyła ze swojej natury produkcji rolnej. Celowi termu z reguły nie służyła część rezydencjonalna, wypoczynkowa i spacerowa. Zdaniem Sądu nie można przyjąć, że okoliczność zamieszkiwania na terenie dworu rodziny właściciela i zarządcy daje podstawę do stwierdzenia, że na terenie dworu znajdował się ośrodek, z którego zarządzano majątkiem. Skoro celem reformy rolnej było tworzenie lub powiększanie gospodarstw na podstawie tej ustawy Państwo mogło przejąć tylko te nieruchomości, które się do tego nadawały.

Tym stanowiskiem, oprócz organu, zgodnie z art. 153 ppsa jest związany również Sąd rozpoznający przedmiotową sprawę ponownie. Zgodnie bowiem z tym artykułem ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia. Związanie zarówno Sądu, jak i organu w rozumieniu art. 153 powołanej ustawy oznacza, że nie mogą formułować nowych ocen prawnych - sprzecznych z wyrażonym wcześniej poglądem, a zobowiązane są do podporządkowania się mu w pełnym zakresie.

Dokonując analizy znajdujących się w aktach sprawy dokumentów Sąd zgodził się ze stanowiskiem organu, że część dawnego majątku ziemskiego "[...]", która odpowiada działkom ewidencyjnym wymienionym w zaskarżonej decyzji nie mogła być wykorzystana na cele reformy rolnej.

Sąd podziela również stanowisko organu odwoławczego, że zebrane w sprawie dowody wymienione w zaskarżonej decyzji, a znajdujące się w aktach sprawy, w tym materiały pochodzące od służb ochrony zabytków, potwierdzają, że część nieruchomości majątku "[...]" objęta niniejszą sprawą pełniła wyłącznie funkcję rezydencjalną i nie miała związku z gospodarstwem rolnym, ani też nie służyła produkcji rolnej. Zespół dworsko-parkowy w [...] stanowił terytorialnie wyodrębnioną część majątku ziemskiego, stanowiącego przed przejęciem przez Państwo własność E. B. i spełniał wyłącznie funkcję rezydencjalną. Charakter zabudowań jak i ich przeznaczenie pozwalają w sposób jasny na wyodrębnienie części dworsko-parkowej i gospodarczej tego majątku. Ponadto od 1929 r. nieruchomości rolne były wydzierżawione i funkcjonowały bez zespołu dworsko-parkowego (potwierdzają to jednoznacznie zeznania świadków).

W ocenie Sądu organ wyczerpująco przeprowadził postępowanie dowodowe w przedmiotowej sprawie i dokonał prawidłowej oceny zgromadzonych dowodów, a w uzasadnieniu decyzji w sposób obszerny, szczegółowy i precyzyjny umotywował brak charakteru rolnego i brak jakiegokolwiek związku funkcjonalnego wskazanych nieruchomości z nieruchomością ziemską o charakterze rolnym, a Sąd te wywody w całości podziela.

Odnosząc się do zarzutów skargi Sąd uznał je za niezasadne. Organ nie naruszył zdaniem Sądu art. 7 oraz art. 77 K.p.a. W przedmiotowej sprawie organ ustalił brak możliwości wykorzystania części przedmiotowej nieruchomości na cele reformy rolnej, a Sąd rozpoznający niniejszą sprawę ten osąd uznał za prawidłowy. Dlatego zarzut zawarty w skardze, a odnoszący się do wadliwie ustalonego przez organy administracji związku funkcjonalnego nie zasługują na uwzględnienie.

Skoro Sąd wcześniej rozpoznający niniejszą sprawę uznał, że decyzja Wojewody [...] z dnia [...] lutego 2012 r. w części dotyczącej punktu 1 rozstrzygnięcia była wadliwa w zakresie oceny zebranego materiału dowodowego oraz wszechstronnego uzasadnienia decyzji, to ponownie rozpoznający sprawę organ odwoławczy, związany tym stanowiskiem, prawidłowo wydał zaskarżoną decyzję na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 K.p.a. Zarzut naruszenia przez organ art. 107 § 1 K.p.a. Sąd rozpoznający przedmiotową sprawę uznał także za niezasadny. Organ powołał (wbrew stanowisku skarżącego) w treści decyzji przepisy prawa materialnego, odniósł się także do aktualnej linii orzecznictwa sądowoadministracyjnego (w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji). Należy przy tym zgodzić się z organem, że wprawdzie rozstrzygnięcie i uzasadnienie decyzji administracyjnej to dwa odrębne elementy wymienione w art. 107 § 1 K.p.a., ale obie stanowią integralną część tego samego aktu. Zaskarżona decyzja zatem, wbrew stanowisku skarżącego, nie jest obciążona taką wadą, która powodowałaby jej wyeliminowanie z obiegu prawnego.

Podsumowując, Sąd stanął na stanowisku, że wydane w rozpatrywanej sprawie rozstrzygnięcie oparte zostało o prawidłowo zinterpretowane przepisy prawa, po prawidłowo przeprowadzonym postępowaniu oraz właściwej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, co znalazło odpowiednie odzwierciedlenie w uzasadnieniu wydanej przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzji.

Biorąc powyższe pod uwagę Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), orzekł jak w sentencji.