Postanowienie NSA, sygn. akt I GZ 197/10
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2010-06-30 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6305 Zwrot należności celnych
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Celnej
Treść wyniku: Uchylono zaskarżone postanowienie i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w...
Powołane przepisy: article: Art.3 par.1, art. 245 par. 3, art.246 par.2 pkt2, art. 252, art. 255
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: Art. 6 par.4
journal: Dz.U. 1993 nr 61 poz 284
law: Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzona w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmieniona następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełniona Protokołem nr 2.
article: Art. 184
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Andrzej Kuba po rozpoznaniu w dniu 30 czerwca 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia "D. E. M. P." Sp. z o.o. w P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 13 maja 2010 r., sygn. akt V SA/Wa 661/10 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi "D. E. M. P." Sp. z o.o. w P. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Warszawie z dnia [...] grudnia 2009 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu należności celnych postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w W.


UZASADNIENIE

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 13 maja 2010 r., sygn. akt V SA/Wa 661/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. po rozpoznaniu wniosku "D E. M. P." Sp. z o.o. w P. o przyznanie prawa pomocy, odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, w sprawie ze skargi Spółki na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z 30 grudnia 2009 r., nr[...] , w przedmiocie zwrotu należności celnych.

Uzasadniając odmowę przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie Sąd I instancji po dokonaniu oceny okoliczności podniesionych we wniosku dotyczących sytuacji materialnej skarżącej stwierdził, że przed WSA w W. obecnie toczy się 117 postępowań ze skarg Spółki, zaś łączna wysokość wpisów we wszystkich sprawach wynosi 43.022 zł.

W ocenie Sądu I instancji, fakt zaciągnięcia kredytu przez skarżącą oraz wykazanie skumulowanej straty za 2008 r. w wysokości 68.161.309,96 złotych oraz straty za 2009 r. w wysokości 34.971.190,34 złotych nie stanowią okoliczności przemawiających za przyznaniem Spółce prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, gdyż zgodnie z jej oświadczeniem zgromadzone na rachunkach bankowych środki finansowe przekraczają kwotę 1.940.000 złotych. Ponadto Sąd porównując stan środków pieniężnych zgromadzonych przez Spółkę na rachunkach bankowych z ciążącymi na niej kosztami wpisu od skargi nie zgodził się z twierdzeniem Spółki, że nie ma ona dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Środki finansowe zgromadzone na rachunkach bankowych skarżącej - w walucie krajowej wynoszą 1.842.741,57 zł, zaś w walutach obcych odpowiednio 22.360,64 EUR oraz 2.751,41 USD. Sąd mając to na uwadze stwierdził, że uiszczenie przez skarżącą wpisów od skarg we wszystkich wszczętych przez nią postępowaniach jest możliwe.

Sąd I instancji powołując się na pogląd ugruntowany w orzecznictwie stwierdził, że konieczność spłacania kredytu bankowego nie może być traktowana priorytetowo w stosunku do obowiązku ponoszenia kosztów sądowych - wpis sądowy jest bowiem wydatkiem, który wiąże się z bieżącą działalnością strony, zatem winien być traktowany na równi z innymi wydatkami. Sąd stwierdził, że wykazywane przez Spółkę trudności finansowe spowodowane skutkami globalnego kryzysu gospodarczego nie są przesłanką stanowiącą o niekorzystnej sytuacji finansowej Spółki, bowiem odwoływanie się do "panującego kryzysu finansowego" było nazbyt ogólnikowe.

W konkluzji Sąd I instancji stwierdził, że skoro, jak wynika to między innymi z odpisu pełnego z Krajowego Rejestru Sądowego, Spółka nie znajduje się w stanie upadłości, nie jest prowadzone w stosunku do niej postępowanie układowe, zatrudnia obecnie 68 pracowników, posiada środki trwałe o łącznej wartości 79.327.347,68 złotych, nie utraciła płynności finansowej oraz uzyskuje dochody z bieżącej działalności, to nie można mówić o braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, o którym mowa w art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) zwanej dalej p.p.s.a.

W zażaleniu na powyższe postanowienie "D. E. M. P." Sp. z o.o. w P. zarzuciła rażącą obrazę:

I. przepisów postępowania, tj. art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 245 § 3 p.p.s.a. polegającą na jednostronnym uznaniu, że w świetle okoliczności wskazanych we wniosku, skarżąca nie wykazała braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, co jest twierdzeniem świadczącym o braku znajomości aktualnego statusu ekonomicznego skarżącej - przede wszystkim jej faktycznych, nie hipotetycznych możliwości dla zachowania płynności finansowej, chroniącej przed ogłoszeniem stanu niewypłacalności, co było przyczyną drastycznego zamknięcia sfery produkcji i zwolnienia 95% stanu załogi, a w szczególności braku znajomości przez Sąd wiadomości specjalnych w dziedzinie rozrachunku ekonomicznego przedsiębiorstw, stojącym na przeszkodzie racjonalnego, a nie formalnego rozstrzygania, czy odmowa przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych nie będzie stanowiła przeszkody utrudniającej dostęp do wymiaru sprawiedliwości;

II. przepisów prawa materialnego:

1) tj. art. III - 257 pkt 4 Traktatu Konstytucyjnego Unii Europejskiej, polegającą na jego niezastosowaniu, pomimo istniejących w tym zakresie przesłanek i de facto uniemożliwienie skarżącej realizacji rudymentarnego prawa dostępu do wymiaru sprawiedliwości, poprzez stawianie nierealnych progów finansowych w postaci bezwzględnego egzekwowania przez Sąd konieczności uiszczenia opłaty sądowej, w sytuacji kiedy położenie finansowo - ekonomiczne skarżącej jest na tyle złe, że wymaga zastosowania zasady przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, wynika z niezawinionych przez nią przyczyn - z ogólnego kryzysu światowego, a nie z jej udziału w grze ekonomicznej, a w szczególności podejmowania ryzykownych operacji finansowych natury spekulacyjnej (giełda), co czyni ww. zapis nie tylko iluzorycznym, ale stanowiącym trwałą przeszkodę na drodze do dochodzenia zwrotu bezprawnie pobranych należności celnych, w następstwie nierespektowania zakwestionowanych w skardze przepisów prawa unijnego i co najgorsze usiłowania zdestabilizowania prawomocnego orzeczenia ETS z 11 grudnia 2007 r., Nr C-161/07.

2) art. 78 Konstytucji RP, polegającą na fikcyjnym jego stosowaniu i twierdzeniu, że skarżąca ma prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji, podczas gdy to z mocy zaskarżonego postanowienia - faktycznie odmawia się skarżącej prawa do poddania sprawy kognicji Sądu, wedle dowolnych i nader pozornych twierdzeń, niemających nic wspólnego z podstawową wiedzą w szeregu dziedzinach, tj. ekonomii, bankowości, rynku zagranicznego, wewnętrznego itd., a w szczególności bez wiedzy specjalnej z zakresu zarządzania i ekonomiki przedsiębiorstw, której żaden sąd w RP ex lege nie posiada, stąd też o ile się w takiej materii wypowiada – narusza prawo, podczas gdy posiada jurydyczną możliwość sprawdzenia wskazanej przez skarżącą okoliczności w drodze opinii biegłego, czego w żadnej ze spraw nie uczynił.

W uzasadnieniu zażalenia Spółka podniosła, że Sąd I instancji nie rozważył wpływu skutków globalnego kryzysu na aktualny status majątkowy skarżącej w sytuacji, gdy postępujący spadek w sferze produkcji stanowi rzeczywistą przeszkodę dla bytu ekonomicznego każdej firmy. Spółka nie zgodziła się też ze stwierdzeniem Sądu o możliwości takiego zabezpieczenia przez nią środków, które mogłyby posłużyć na opłaty sądowe, co jest tożsame z twierdzeniem o konieczności przewidzenia kryzysu i jego następstw. Skarżąca powołując się na postanowienia Traktatu Konstytucyjnego Unii Europejskiej stwierdziła, że odmowa przyznania jej prawa pomocy w zakresie częściowym eliminuje ją z drogi do rzetelnego procesu sądowego, ponieważ w sytuacji, gdy nie opłaci wpisu sądowego, jej skarga nie zostanie rozpatrzona. W konkluzji skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia i przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie twierdząc, że oczekuje ułatwiania prawa dostępu do wymiaru sprawiedliwości.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z treścią przepisu art. 245 § 3 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko z opłat sądowych w całości lub części albo tylko od wydatków albo opłat sądowych i wydatków (...). Przepis art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. stanowi natomiast, iż osobie prawnej prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania.

Taka konstrukcja przepisów o prawie pomocy w zakresie dotyczącym osób prawnych, nakłada na stronę ubiegającą się o przyznanie tego prawa konieczności wykazania okoliczności, iż jej sytuacja majątkowa nie pozwala jej na poniesienie pełnych kosztów postępowania. W celu wykazania tych okoliczności strona stosownie do treści art. 252 p.p.s.a. składa na urzędowym formularzu oświadczenie o dokładnym stanie majątku i dochodach. Sąd rozpoznający wniosek natomiast ma prawo, stosownie do treści art. 255 p.p.s.a., wezwać stronę do złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego jeśli uzna, iż dane zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okażą się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy.

W przedmiotowej sprawie Spółka D. w skardze zawarła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od opłat sądowych i opłaty kancelaryjnej, w szczególności wpisu stosunkowego. Do wniosku strona dołączyła oświadczenia, o którym mowa w art. 252 § 2 p.p.s.a., wskazując na zbilansowaną stratę w wysokości 68.161.309,96 złotych, na którą składała się strata za rok 2008, wstępną stratę za 2009 rok w wysokości 34.971.190,34 złotych i za lata poprzednie w kwocie 90.555.209,28 złotych, wysokość środków finansowych zgromadzonych na trzech kontach bankowych oraz okoliczność ponoszenia w chwili obecnej niewspółmiernie wysokich kosztów w związku z likwidacją działalności produkcyjnej, zagospodarowaniem majątku trwałego, zapasów i redukcją zatrudnienia. Podkreślić należy w tym miejscu, iż były to jedyne dane jakie Spółka przedstawiła w związku z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy.

Sąd pierwszej instancji rozpoznając powyższy wniosek, wskazując na okoliczności dotyczące stanu majątkowego i możliwości płatniczych Spółki przedstawionych przez nią w formularzu PPPr, oświadczeniu złożonym przez Spółkę do sprawy o sygn. akt V SA/Wa 32/10, w którym wskazano na stan zatrudniania na dzień 31 stycznia 2010 r., opinie biegłego rewidenta sporządzoną w 2008 r., oraz wyciągi z kont bankowych na dzień 31 grudnia 2009 r. oraz okoliczność ilości zarejestrowanych w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w W. spraw ze skarg tej Spółki i łączną wysokość wpisów we wszystkich sprawach, doszedł do przekonania, iż Spółka D. jest w stanie uiścić wpis sądowy.

Ocena wniosku o przyznanie prawa pomocy, jakiej dokonał Sąd pierwszej instancji jest, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle przedstawionych przez Spółkę okoliczności mających uzasadnić jej wniosek, niewystarczająca, a to w pierwszym rzędzie z uwagi na fakt, iż Sąd pierwszej instancji, mając możliwość wezwania strony w trybie art. 255 p.p.s.a. do złożenia dodatkowych oświadczeń i przedstawienia dodatkowych dokumentów, oparł się jedynie o oświadczenie strony złożone na urzędowym formularzu, dane pochodzące z postępowania o sygn. akt V SA/Wa 32/10 oraz dane zawarte w odpisie z rejestru przedsiębiorców – KRS.

Strona wskazując na stratę wyszczególniła w jednej z pozycji formularza (pkt 2.2) wstępną stratę za rok 2009, istotnym zatem było wobec faktu złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy w lutym 2010 r., ustalenie, czy strata ta osiągnęła wskazywany pułap, czy też na koniec 2009 r. go przewyższyła.

Podkreślić również należy, iż Sąd I instancji powołał się w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia na twierdzenie zawarte w sprawozdaniu finansowym Spółki za 2008 r. dołączonego do sprawy o sygn. akt V SA/Wa 1980/09, że spółka "będzie kontynuowała działalność handlową, dla której to działalności nie są znane okoliczności wskazujące na jakiekolwiek zagrożenie". Taka informacja nie przesądza w żaden sposób o faktycznej sytuacji finansowej spółki. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego nie można na tej podstawie domniemywać, że działalność gospodarcza Spółki D. będzie przynosiła zyski a nie straty. Zwłaszcza, że informacja ta ma charter ogólny.

Ustalenie tych okoliczności w świetle treści wniosku o przyznanie prawa pomocy i dołączonego do niego oświadczenia, dałoby zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, obraz sytuacji finansowej Spółki pozwalający na dokonanie pełnej oceny, czy Spółka wobec ilości toczących się postępowań z jej skarg i związanych z nimi nieopłaconych jeszcze wpisów, dających łączną kwotę 43.022,00 złotych, jest w stanie ponieść ten sumaryczny koszt sądowy.

Odrębnie należy ustosunkować się do podniesionej przez Sąd pierwszej instancji okoliczności kredytu bankowego, który spłaca Spółka, albowiem oświadczenie Spółki nie zawiera wzmianki o istnieniu po jej stronie zobowiązania kredytowego, jego wysokości, okresu spłacania oraz wysokości ponoszonych w związku z nim obciążeń finansowych. Jest to kolejna z okoliczności, ustalenie której mogło mieć wpływ na ocenę zdolności płatniczych spółki. Ponadto, argumentacja Sądu pierwszej instancji odnośnie niemożności priorytetowego traktowania zobowiązań prywatno - prawnych w stosunku do konieczności ponoszenia kosztów sądowych w związku z toczącym się postępowaniem, nie może w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego prowadzić do sytuacji, w której podnoszony argument zaciągniętego kredytu i konieczności jego spłacania pozostanie bez wpływu na ocenę stanu finansowego i zdolności płatniczych wnioskującego o przyznanie prawa pomocy. Istotnie, co do zasady, zobowiązania prywatno - prawne nie mogą korzystać z uprzywilejowanej pozycji w stosunku do konieczności ponoszenia kosztów związanych z prowadzeniem swoich spraw sądowych. Należy jednak mieć na względzie, że wymiar sprawiedliwości nie jest formą uprzywilejowanej działalności mającej na celu uzyskiwanie dochodu przez Skarb Państwa przed możnością uzyskania dochodu przez inne podmioty, ale stanowi jedną z podstawowych funkcji Państwa. Podstawowym celem wymiaru sprawiedliwości jest bowiem działalność związana z utrzymaniem porządku publicznego i prawnego na swoim terytorium – co może wiązać się z pewnymi kosztami, które mogą obciążać stronę, gdy zostają zaangażowane przy ochronie jej indywidualnego interesu – natomiast nie jest to jedynie odpłatna usługa świadczona przez Państwo na rzecz jego obywatela lub podmiotu z nim zrównanego. W szczególności, gdy przedmiotem badania Sądu i jego oceny (tak jak ma to miejsce w postępowaniu sądowoadministracyjnym) ma być kontrola legalności działania organów Państwa w stosunku do takiego obywatela – vide m.in. art. 3 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 184 Konstytucji RP.

W tym stanie rzeczy, w szczególności uwzględniając cele i zadania sądownictwa administracyjnego, należy mieć na względzie to, aby sytuacja majątkowa strony nie stała się przeszkodą dla możliwości przeprowadzenia wyżej wspomnianej kontroli. Dlatego też ustawodawca przewidział możliwość udzielenia stronie pomocy, co dotyczy nie tylko zwolnienia jej od wpisu sądowego, ale – i tu przede wszystkim mamy do czynienia z sensu stricte pomocą – wyłożenie środków Skarbu Państwa np. w celu opłacenia wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika i jego kosztów.

Z tych wszystkich względów ocena, czy strona jest w stanie ponieść opłaty sądowe powinna być oceniana indywidualnie dla każdego przypadku. Indywidualnie też powinny być oceniane przede wszystkim realne, a nie jedynie hipotetyczne, możliwości poniesienia przez stronę opłat sądowych.

Co do zasady należy też podzielić pogląd Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, "iż Spółka powinna w procedurze planowania wydatków uwzględnić również potrzebę gromadzenia środków na prowadzenie ewentualnych postępowań sądowych i liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów na ten cel". Również można podzielić dalsze stanowisko Sądu, w którym zostało stwierdzone, że: "podmiot prowadzący działalność gospodarczą, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinien uwzględnić także konieczność posiadania środków na prowadzenie procesu sądowego. Planowanie wydatków bez uwzględnienia zasady, o której wspomniano wyżej, jest naruszeniem równoważności w traktowaniu swoich powinności finansowych, zaś strona, która realizuje swoje zobowiązania w taki sposób, że wyzbywa się zdolności do zapłaty kosztów sądowych – preferencyjnie traktując inne zobowiązania – nie może prawnie skutecznie podnieść ewentualnego zarzutu, iż odmowa zwolnienia jej od kosztów sądowych jest ograniczeniem dostępności do realizacji jej praw przed sądami." Są to jednak stwierdzenia ogólne, by nie rzec ogólnikowe, w żaden sposób nie odniesione do realiów, w których został złożony wniosek o udzielenie pomocy jedynie w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, którego Wojewódzki Sąd Administracyjny nie uwzględnił.

Wobec powyższego, przy ponownym rozpoznaniu wniosku, Wojewódzki Sąd Administracyjny powinien orzec w tym przedmiocie po uprzednim zbadaniu i ustaleniu:

– od jakiej chwili strona powinna była zaplanować wydatki związane z kosztami sądowymi koniecznymi do poniesienia, w związku z wniesioną przez nią w sprawie niniejszej skargą;

– czy w chwili, ustalonej zgodnie z powyższym wskazaniem, strona posiadała stosowne środki, lub uzyskała je później, aby ponieść koszty sądowe;

– czy strona miała faktyczną możliwość zbycia posiadanych rzeczowych składników majątku, aby dochować terminu do poniesienia opłat sądowych;

– które ze zobowiązań strony (w tym obowiązek poniesienia innych kosztów sądowych, przede wszystkim tych wspomnianych w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, jak i obciążającego stronę kredytu) powinny ustąpić pierwszeństwa obowiązkowi poniesienia kosztów sądowych w sprawie niniejszej.

Stanowisko swoje Sąd winien uzasadnić w kontekście dokonanych ustaleń, ze wskazaniem konkretnych przepisów prawa.

Dodatkowo Wojewódzki Sąd Administracyjny powinien rozważyć, w jaki sposób – w konkretnej sytuacji strony – poniesienie przez nią ww. kosztów sądowych, przy innych koniecznych wydatkach (np. należności Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i Urzędu Skarbowego), wpłynie na możliwość jej dalszego istnienia w obrocie gospodarczym, stosując w tym względzie art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a.

Na marginesie zauważyć należy, wbrew wywodowi Sądu pierwszej instancji, iż zwolnienie od kosztów sądowych nie może być traktowane jako forma kredytu udzielonego ze Skarbu Państwa na "całkowicie odmiennych zasadach". W obrocie gospodarczym kredyt postrzegany jest jako specyficzny rodzaj stosunków zobowiązaniowych, którego wyróżniającymi cechami są: zwrotność, terminowość i oprocentowanie. Zwolnienie od kosztów sądowych nie ma żadnej z tych cech. Ustawodawca nie wprowadził bowiem zasady jakiegoś "zwrotu" przez stronę (beneficjenta) nie uiszczonych opłat, terminu udzielonego zwolnienia, ani oprocentowania. Z tego względu nie można przyjąć, że dana instytucja (zwolnienie od opłat sądowych) stanowi swoistą formę innej instytucji, gdy nie ma w niej żadnej z cech instytucji "macierzystej", tj., w tym przypadku, kredytu. Zwolnienie od kosztów nie łączy się też z żadnymi wydatkami Skarbu Państwa na rzecz lub w interesie beneficjenta, czyli strony, co dodatkowo wyklucza możliwość porównywania tej instytucji do instytucji (umowy) kredytu. Jak bowiem wynika z założeń instytucji prawa pomocy i jej konstrukcji, stanowi ono pomoc Państwa dla podmiotów, które nie są w stanie ponieść w całości lub części kosztów postępowania w związku z dochodzeniem swoich praw na drodze sądowej. Nie jest to zatem żadna forma kredytu, a forma pomocy ze strony Państwa, gwarantująca konstytucyjne prawo do sądu.

Podnoszony przez Sąd pierwszej instancji argument konieczności planowania i gromadzenia środków na potrzeby ewentualnych procesów sądowych, a tym samym równoważnego traktowania powinności finansowych podmiotu wstępującego na drogę sądową w zakresie konieczności ponoszenia kosztów procesu w stosunku do innych zobowiązań jest również, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, chybiony. Nie można bowiem wymagać od przedsiębiorcy czy innego podmiotu gospodarczego, aby z góry i in abstracto zakładał konieczność dochodzenia swych praw na drodze sądowej, w szczególności gdy potrzeba lub konieczność tego wystąpienia jest bezpośrednio związana z przyznanym Państwu imperium i opartym na tym imperium działaniem jego organu. Działaniem, które przybiera zasadniczo formę decyzji administracyjnej. Ten stan rzeczy związany jest z istotą sądownictwa sądowoadministracyjnego (sprawującego wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności organów administracji publicznej) i jego odrębnością względem sądownictwa powszechnego, sprawującego wymiar sprawiedliwości w zakresie dominium. Nie można też nie zauważyć, że postępowanie sądowoadministracyjne (odmiennie niż sądowe postępowanie cywilne) nie może być wszczęte na skutek takiego czy innego zachowania strony. Postępowanie sądowodministracyjne wszczynane jest na skutek działania (lub zaniechania) organu, które jedynie jest reakcją na działanie (lub zaniechanie) strony. Przedmiotem tego postępowania nie jest też zgodność z prawem zachowania strony, ale badanie zgodności z prawem zachowania organu, stanowiącego jego reakcję na dane zachowanie strony.

Nie wiadomo też w jakiej wysokości i według jakich kryteriów strona powinna planować tego rodzaju wydatki. W konsekwencji, nie wiadomo też jaką ilość środków podmiot gospodarczy powinien z góry już zebrać przed rozpoczęciem działalności gospodarczej, aby w nieokreślonej przyszłości stać go było na ponoszenie opłat sądowych. Jeżeli zatem w tej kwestii nie można ustalić jakichś jednoznacznych kryteriów, to nie można przyjąć, że realizacja przez podmiot swoich zobowiązań, w szczególności bieżących, związanych z prowadzoną działalnością i zmierzających do prawidłowego funkcjonowania podmiotu, jest wyzbywaniem się zdolności do zapłaty kosztów sądowych, i powinno rozstrzygać przy ocenie możliwości ich uiszczenia.

W tym kontekście warto też przypomnieć wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 10 stycznia 2006 r., w sprawie Teltronic- CATV przeciwko Polsce, skarga nr 48140/99 (tekst wyroku i dalsze cytaty wg Systemu Informacji Prawnej LEX 23/2010, nr 168738 – przyp. wł.), w którym Trybunał stwierdził, że wysokie koszty procesu nie mogą tworzyć bariery w realizacji prawa do rozpatrzenia sprawy przez niezawisły sąd. Istnienie takich opłat samo przez się nie stanowi naruszenia art. 6 ust. 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, gdyż "prawo do sądu" nie jest absolutne. Jednakże jego ograniczenia muszą "realizować uzasadniony prawnie cel i muszą zachowywać rozsądny stosunek proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami i uzasadnionym prawnie celem, który ma zostać osiągnięty". Trybunał nie uznał za przekonywające tych argumentów ("podstaw") sądów krajowych, że spółka powinna mieć odłożone środki finansowe na ewentualne postępowanie sądowe, "w szczególności jeżeli rozpatrzyć je w stosunku do znaczenia zapewnienia skarżącej spółce "skutecznego" dostępu do sądu". Ponadto w wyroku tym Trybunał stwierdził, że "ograniczenia dostępu do sądu, które mają czysto finansowy charakter i które... są zupełnie niezwiązane z przedmiotem powództwa oraz perspektywą jego powodzenia, powinny być przedmiotem szczególnie rygorystycznej kontroli z punktu widzenia interesów wymiaru sprawiedliwości". Zwrócił przy tym uwagę, że znaczenie ma także to, że odmowa udzielenia zwolnienia miała miejsce "na wstępnym etapie postępowania przed sądem pierwszej instancji i skutkowała tym, iż przedmiot powództwa skarżącej spółki nigdy nie został zbadany". W konkluzji, oceniając "wszystkie okoliczności sprawy i uwzględniając poczesne miejsce zajmowane przez prawo do sądu w demokratycznym społeczeństwie", Trybunał uznał, że polskie organy sądowe nie zapewniły "odpowiedniej równowagi" pomiędzy interesem Państwa w poborze opłat sądowych, a interesem spółki w dochodzeniu swych roszczeń przed sądami.

Odnosząc przedstawione powyżej – w cytowanym wyroku z 10 stycznia 2006 r.; ze skargi nr 48140/99 – stanowisko Europejskiego Trybunału Praw Człowieka do realiów niniejszej (rozpoznawanej) sprawy, należy stwierdzić, że Wojewódzki Sąd Administracyjny, odmawiając skarżącej spółce przyznania prawa pomocy, w ogóle nie brał pod uwagę (nie rozważał, nie oceniał, i z pewnością nie dokonał "szczególnie rygorystycznej kontroli z punktu widzenia interesów wymiaru sprawiedliwości") wszystkich tych elementów, które Europejski Trybunał Praw Człowieka uznał za istotne, orzekając o naruszeniu art. 6 § 1 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności.

Wreszcie zauważyć należy, iż ani w uzasadnieniu wniosku o przyznanie prawa pomocy zawartym w skardze, ani w uzasadnieniu zawartym w formularzu PPPr, strona nie podnosiła okoliczności "globalnego kryzysu finansowego" jako okoliczności przemawiającej za przyznaniem jej wnioskowanego zwolnienia od kosztów. Tym samym wywód Sądu pierwszej instancji w tym zakresie, a powołujący się na orzeczenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, sygn. akt I GZ 1/10, był przeprowadzony poza przedmiotem złożonego w sprawie niniejszej wniosku. Uzupełniająco można jedynie stwierdzić, iż ogólnikowość powoływania się na tę przesłankę w innych sprawach z wniosku Spółki o przyznanie prawa pomocy eliminował ją jako jedną z okoliczności uzasadniających żądanie Spółki. Nie oznacza to jednak, iż wykazanie przez wnioskującego o przyznanie prawa pomocy choćby niewielkiego związku pomiędzy "globalnym kryzysem finansowym", a jego wpływem na prowadzoną przez ten pomiot działalność, może być okolicznością pomijaną w ocenie stanu majątkowego i możliwości płatniczych strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy lub nie traktowaną na równi z innymi okolicznościami, wskazanymi w celu uzasadnienia wniosku.

Na końcu odnieść się należy do fragmentu uzasadnienia zaskarżonego postanowienia, w którym Sąd pierwszej instancji stwierdził: "Na taką ocenę dodatkowo wpływa okoliczność, iż Spółka korzysta z pomocy profesjonalnego pełnomocnika "z wyboru", a zatem posiada środki na pokrycie jego wynagrodzenia". Fakt, iż skarżąca Spółka korzysta z pomocy profesjonalnego pełnomocnika "z wyboru" w żadnej mierze nie może stanowić przesłanki wpływającej na ocenę jej zdolności płatniczych i kondycji finansowej, bowiem strony stosunku prawnego obejmującego udzielanie pomocy prawnej, mogły dowolnie ukształtować formę i sposób wynagrodzenia za tę pomoc. Ta okoliczność nie może być zatem przedmiotem badania ani oceny, tym samym odnoszenie się przez Sąd do powyższej kwestii jest nieporozumieniem godzącym w prawo strony do obrony.

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.