Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt III SA/Gl 103/10
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2010-09-21 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ulgi podatkowe
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Przyznano wynagrodzenie płatne z budżetu państwa
Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 28
journal: Dz.U. 2007 nr 11 poz 74
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jedn.
article: art. 105
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Krzysztof Wujek, Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Golat (spr.), Sędzia WSA Magdalena Jankiewicz, Protokolant Starszy referent Beata Kujawska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 września 2010 r. przy udziale – sprawy ze skargi J. S. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej oddala skargę.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r. nr [...] została utrzymana w mocy skierowana do skarżącego – J.S. decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w C. z dnia [...] r. nr [...] , którą odmówiono umorzenia należności z tytułu nie opłaconych w terminie składek w części finansowanej przez płatnika składek za okres od [...] 2002 r. do [...] 2003 r. oraz od [...] 2004 r. do [...] 2006 r. w łącznej wysokości [...] zł, ubezpieczenia zdrowotne za okres od [...] 2002 r. do [...] 2003 r. oraz od [...] 2003 r. do [...] 2006 r. w łącznej wysokości [...] zł, na FPiFGŚP za okres od [...] 2002 r. do [...] 2003 r. oraz od [...] 2004 r. do [...] 2006 r. w łącznej wysokości [...] zł, a ponadto z tytułu odsetek za zwłokę w wysokości [...] zł, naliczonych na dzień 31 marca 2009 r.

W podstawie prawnej zaskarżonej decyzji powołany został art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.).

Stan sprawy według posiadanych przez Sąd akt przedstawiał się następująco.

Wnioskiem z dnia 31 marca 2009 r. skarżący zwrócił się o umorzenie ciążących na nim należności, wskazując na swoją trudną sytuację majątkową.

W piśmie z dnia [...] 2009 r. skarżący wyjaśnił, że przez kilkanaście lat pracował w przedsiębiorstwie państwowym "A" P. – wydział hutniczy, natomiast począwszy od [...] 1994 r. prowadził działalność gospodarczą, polegającą na prowadzeniu sklepu ogólnospożywczego oraz baru. Dalej skarżący powołał się na trudności finansowe, związane m.in. z ogólnie złą sytuacją na runku, powodujące konieczność zwolnienia pracowników. Wskazał, że brakowało wówczas pieniędzy na opłacenie składek na ubezpieczenia społeczne. Nadmienił również, że w 2003 r. otrzymał od ZUS zgodę na układ ratalny, jednak rat nie udało się spłacić, a w 2006 r. skarżący zakończył działalność gospodarczą.

Odnosząc się do sytuacji zaistniałej po 2006 r. skarżący poinformował, że wraz z żoną stał się osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku. Wskazał, że posiada mieszkanie własnościowe, o pow. 61 m², w którym zamieszkuje wraz z żoną i synami. Otrzymał razem z matką, po jej rodzicach, połowę domku, który jedynie częściowo jest ukończony. Dalej podniósł, że z racji jego wieku (54 lata) oraz żony (49 lat) bardzo trudno jest o pracę, tym bardziej, że żona jest częściowo niepełnosprawna. Nadmienił, że "żona z wykształcenia jest technikiem obróbki skrawaniem a ja technikiem urządzeń sanitarnych o specjalności ochrona powietrza przed zanieczyszczeniem. Niestety w tym zawodach pracy nie ma a w naszym wieku, jeśli chodzi o handel to na dzisiejsze czasy się raczej nie nadajemy".

W zakresie sytuacji pozostających ze skarżącym we wspólnym gospodarstwie domowym dzieci wskazał, że zarówno starszy, jak i młodszy syn pracuje, przy czym pierwszy z nich prowadzi działalność gospodarczą.

Dnia [...] 2009 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych skierowaną do skarżącego decyzją nr [...] umorzył postępowanie administracyjne w części dotyczącej składek finansowanych przez osoby ubezpieczone nie będące płatnikami składek w łącznej wysokości [...] zł, w tym na ubezpieczenia społeczne za okres od [...] 2002 r. do [...] 2002 r. w wysokości [...] zł oraz na ubezpieczenia zdrowotne za [...] 2002 r., [...] 2002 r. oraz [...] 2002 r. w wysokości [...] zł. W uzasadnieniu decyzji organ wskazując na art. 30 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.), powoływanej dalej w skrócie jako ustawa stwierdził, że w stosunku do opisanego w sentencji tej decyzji rodzaju składek nie znajduje zastosowania art. 28 ustawy, co oznacza brak merytorycznej podstawy do prowadzenia postępowania w tym zakresie. Brak dopuszczalności zastosowania art. 28 ustawy powoduje konieczność zakończenia postępowania poprzez jego umorzenie.

Natomiast rozstrzygając w pozostałej części wniosku Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w C. skierowaną do skarżącego decyzją z dnia [...] r. nr [...], odmówił umorzenia należności z tytułu nie opłaconych w terminie składek w części finansowanej przez płatnika składek na: ubezpieczenia społeczne za okres od [...] 2002 r. do [...] 2003 r. oraz od [...] 2004 r. do [...] 2006 r. w łącznej wysokości [...] zł, ubezpieczenia zdrowotne za okres od [...] 2002 r. do [...] 2003 r. oraz od [...] 2003 r. do [...] 2006 r. w łącznej wysokości [...] zł, na FPiFGŚP za okres od [...] 2002 r. do [...] 2003 r. oraz od [...] 2004 r. do [...] 2006 r. w łącznej wysokości [...] zł, a ponadto z tytułu odsetek za zwłokę w wysokości [...] zł naliczonych na dzień 31 marca 2009 r.

Stanowisko organu uzasadnione zostało brakiem przesłanek stanowiących podstawę uwzględnienia zgłoszonego żądania.

W ramach przedstawienia w decyzji ustaleń faktycznych organ wskazał, że zarówno w oparciu o twierdzenia i dokumenty przedstawione przez skarżącego, jak i materiały zgromadzone w toku postępowania ustalono, że skarżący nie prowadzi działalności gospodarczej od 11 lutego 2006 r., tworzy on wraz z żoną i dwoma synami gospodarstwo domowe, które utrzymuje się z dochodów w łącznej wysokości [...] zł netto miesięcznie, na co składa się dodatek mieszkaniowy w wysokości [...] zł, wynagrodzenie za pracę jednego z synów w wysokości [...] zł, pomocy rodziny w wysokości [...] zł. Stałe miesięczne wydatki gospodarstwa domowego wynoszą [...] zł. Na dzień 28 stycznia 2009 r. gospodarstwo domowe skarżącego posiadało zaległość z tytułu opłat czynszowych w wysokości [...] zł.

Dalej organ zaznaczył, że w załączniku do wniosku o umorzenie należności skarżący oświadczył, że choruje na nadciśnienie tętnicze. Fakt ten nie został jednak udokumentowany żadnym zaświadczeniem lekarskim. U żony skarżącego stwierdzono umiarkowany stopień niepełnosprawności spowodowany upośledzeniem narządu ruchu, chorobą układu oddechowego oraz krążenia. Organ wskazał, że skarżący, wraz z żoną posiada zaświadczenie w PUW w S. potwierdzające status bezrobotnego. W dniach [...] 2003 r. oraz [...] 2005 r. dokonano zajęcia rachunku bankowego skarżącego, przy czym prowadzone postępowanie egzekucyjne jest nieskuteczne. Jednak dniach [...] 2003 r. oraz [...] 2006 r. i [...] 2006 r. dokonano zabezpieczenia hipotecznego wierzytelności ZUS.

Po przytoczeniu podstaw prawnych umorzenia należności z tytułu zaistnienia przesłanki całkowitej nieściągalności organ stwierdził, że taka sytuacja w rozpatrywanej sprawie nie zachodzi. Organ wskazał, że działalność gospodarcza nie jest już co prawda prowadzona przez skarżącego, jednak jak dotąd ani komornik sadowy ani naczelnik urzędu skarbowego nie stwierdzili braku majątku z którego można prowadzić egzekucję, w związku z czym – w ocenie ZUS – nie jest wykluczone, że w postępowaniu egzekucyjnym uzyska się kwoty przekraczające wydatki egzekucyjne, tym bardziej, że dokonano zabezpieczenia hipotecznego wierzytelności ZUS.

Odnosząc się z kolei do treści art. 28 ust. 3a ustawy organ uznał, że skarżący nie wykazał, iż uregulowanie należności wpłatami własnymi lub w ramach układu ratalnego pozbawiłoby rodzinę skarżącego zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych.

Dalej organ zwrócił uwagę, że decyzje w sprawie umorzenia podejmowane są na podstawie uznania administracyjnego, w związku z czym nawet ustalenie przesłanek do pozytywnego rozpatrzenia winsoku uzasadniałoby jedynie rozważenie takiej możliwości, nie obligując ZUS do wydania decyzji umarzającej. ZUS stanął na stanowisku, że nie można z instytucji umorzenia zaległości czynić powszechnie stosowanego środka prowadzącego do zwolnienia z długu.

ZUS zaznaczył ponadto, że podejmując działalność gospodarczą skarżący powinien być świadom odpowiedzialności finansowej z nią związanej.

Skarżący wnosząc o ponowne rozpatrzenie sprawy pismem z [...] 2009 r. przedstawił okoliczności powstania zadłużenia i podkreślił trudną sytuację materialną rodziny. Zakwestionował stanowisko Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, zawarte w uzasadnieniu wydanej decyzji utrzymując, iż spłata zaległych składek przyczyniłaby się do pogłębienia trudności finansowych rodziny. Podtrzymał również wcześniej wyrażone stanowisko, iż z uwagi na koszty utrzymania rodziny i gospodarstwa oraz stan zdrowia, niemożliwym jest spełnienie zobowiązań wobec ZUS, co więcej jego sytuacja jeszcze się pogorszyła z uwagi na okoliczność zlikwidowania nierentownej działalności gospodarczej przez starszego syna i zapewnienie umowy o pracę młodszego syna tylko do końca roku. Podniósł, iż w jego przypadku występuje sytuacja, gdy opłacenie należności pozbawiłoby jego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Wskazał również, że nie wie, czy dotychczasowa pomoc rodziny będzie kontynuowana.

W zapadłej w wyniku rozparzenia wniosku J.S. decyzji z dnia [...] nr [...] utrzymującej w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w C. z dnia [...] r. nr [...] organ stwierdził, iż okoliczności faktyczne przedmiotowej sprawy nie wskazują na przesłanki natury losowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia, którym nie można było przeciwdziałać, a które wywarłyby bezpośredni wpływ na powstałe zaległości składkowe.

Podstawą do wydania rozstrzygnięcia utrzymującego w mocy kwestionowaną przez skarżącego decyzję było – zgodnie z uzasadnieniem decyzji – nie wystąpienie w sposób bezsporny żadnej z przesłanek z art. 28 ust. 3 pkt 1-6 ustawy oraz nie wykazanie braku możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych w wyniku zapłaty należności. W tym zakresie organ podtrzymał argumentację wskazaną w decyzji objętej wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Odnosząc się do wymienionych we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy okoliczności organ zaznaczył, iż podstawową powinnością każdego działającego na rynku podmiotu gospodarczego jest racjonalne i umiejętne gospodarowanie uzyskanymi środkami pieniężnymi pozwalającymi w pierwszej kolejności zabezpieczyć płatności należne budżetowi państwa. W tym zakresie podniesiono, że przedsiębiorca prowadzi działalność na własny rachunek, a zatem winien być świadomy zarówno wszelkich korzyści, jak i ryzyka wynikającego z jej prowadzenia.

Organ stanął na stanowisku, że umorzenie należności z tytułu składek stanowi wyraz definitywnej rezygnacji Zakładu z możliwości ich wyegzekwowania. Podejmując rozstrzygnięcie w tym zakresie organ jest zobowiązany do konfrontowania interesu dłużnika z interesem ogólnospołecznym. Uzasadnia to również wyjątkowy charakter instytucji umorzenia należności z tytułu składek.

Dalej organ zaznaczył, że we wskazanym zakresie umorzenie zaległych składek jest zastrzeżone dla sytuacji szczególnie drastycznych i wyjątkowych, zaistniałych w nadzwyczajnych okolicznościach, spowodowanych działaniem czynników niezależnych od sposobu postępowania płatnika, a więc w sytuacji gdy ze względu na wiek, stan zdrowia, inne względy społeczne oraz znikome źródło przychodów jest realnie niemożliwe wywiązanie się ze zobowiązania względem ZUS. Umorzenie zaległości z tytułu składek jest najdalej idącą ulgą w spłacie ciążących zobowiązań składkowych, udzielanych przez organy administracji publicznej. Jej przyznanie powoduje bowiem rezygnację z całości lub części należnych Skarbowi Państwa dochodów.

W skardze z dnia 8 grudnia 2009 r. skarżący podtrzymał dotychczas prezentowane argumenty.

W szczególności podniósł, że nie jest w stanie uiścić należności na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, a organ orzekający nie wziął pod uwagę wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności.

W odpowiedzi na skargę z dnia 8 stycznia 2010 r. organ, wnosząc o jej oddalenie zajął stanowisko zbieżne z wcześniej prezentowanym, podkreślając uznaniowy charakter decyzji.

W trakcie rozprawy dnia 21 września 2010 r. pełnomocnik strony skarżącej oświadczyła, że z zaskarżonej decyzji nie wynika dlaczego odmówiono umorzenia zaległości. Podkreśliła, że obowiązkiem organu jest wszechstronne rozważenie materiału dowodowego i przeprowadzenie wyczerpującego postępowania dowodowego. Nie można wywnioskować z decyzji, czy odmowa uzasadniona jest tym, że organ nie znalazł szczególnej okoliczności, czy też tym, że skarżący ich nie udowodnił – w tym drugim przypadku konieczne było by uzupełnienie postępowania dowodowego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

Skarga nie jest zasadna.

Na wstępie należy zaznaczyć, że właściwość tutejszego Sądu do rozpoznania skargi na decyzję wydaną przez Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w przedmiotowej sprawie wynika z obowiązującego od dnia 11 października 2008 r. przepisu § 1 pkt 2 i § 2 rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 28 sierpnia 2008 r. w sprawie przekazania rozpoznawania innym wojewódzkim sądom administracyjnym niektórych spraw z zakresu działania ministra właściwego do spraw finansów publicznych, Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (Dz. U. Nr 163, poz. 1016) wydanego na podstawie delegacji wynikającej z 13 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z poźn. zm., zwanej dalej P.p.s.a.) oraz faktu, że miejsce zamieszkania strony znajduje się na terenie działania tutejszego Sądu.

Przed podaniem powodów rozstrzygnięcia sądowego w niniejszej sprawie należy wskazać, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę między innymi działań organów administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co można wywieźć z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.). Dlatego Sąd może dokonać kontroli zaskarżonej decyzji wyłącznie pod względem zgodności z prawem, a nie przy zastosowaniu innych kryteriów.

Aby stwierdzić, że wystąpiło naruszenie prawa, czy to materialnego, czy procesowego prowadzące do uchylenia zaskarżonego aktu lub stwierdzenia jego nieważności na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a., Sąd musi w pierwszej kolejności ustalić treść obowiązujących norm prawnych mających zastosowanie w sprawie, aby wywieść z nich określone prawa i obowiązki, następnie ustalić zakres niezbędnych okoliczności faktycznych, które należy wykazać w ramach postępowania dowodowego i w końcu ocenić prawidłowość dokonanej przez organy subsumcji ustalonych faktów do hipotetycznego stanu prawnego.

Zastosowanie przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wymaga zważenia interesów wnioskującego o umorzenie oraz interesu ogólnego, związanego z zabezpieczeniem środków finansowych na wypłaty realizowane z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Na początku należy zwrócić uwagę, że zgodnie z art. 28 ust. 1 i 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych należności z tytułu składek, pod którym to pojęciem należy rozumieć składki, odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkową opłatę (art. 24 ust. 2), mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach enumeratywnie wyliczonych w ust. 3 tego artykułu. W tym przepisie ustawodawca wskazał siedem przypadków, w których zachodzi całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Wyliczenie to jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność tych należności.

Całkowita nieściągalność zachodzi gdy:

- dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

- sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze;

- nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa;

- nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

- wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

- naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

- jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności. Nawet wówczas oznacza to jednak dla organu podejmującego rozstrzygnięcie tylko możliwość umorzenia należności z tytułu składek, a nie prawny obowiązek ich umorzenia.

W uchwale z dnia 6 maja 2004 r. (sygn. akt II UZP 6/04, OSNP 2004/16/285) Sąd Najwyższy wskazał między innymi, że "przepis art. 28 ust. 2 ustawy jest oparty na konstrukcji tzw. uznania administracyjnego co oznacza, że decyzja w zakresie spraw dotyczących umorzenia należności przysługuje każdorazowo organowi rentowemu, który w przypadku stwierdzenia całkowitej nieściągalności składek, zachodzącej w przypadkach wymienionych w art. 28 ust. 3 tejże ustawy, może ale nie musi umorzyć zaległości".

Norma zawarta w art. 28 ust. 2 ustawy wyraźnie wskazuje na brak obowiązku umorzenia należnych składek w przypadku ich całkowitej nieściągalności stanowiąc, że w takim wypadku mogą one być umorzone.

W ocenie Sądu organ rozpoznający wniosek strony prawidłowo przyjął, że w stosunku do skarżącego nie zachodzi przesłanka całkowitej nieściągalności. Analiza akt sprawy w tym względzie dowodzi bowiem, że potencjalnie istnieje możliwość prowadzenia egzekucji, a w dniach 27 listopada 2003 r. oraz 9 lutego 2006 r. i 11 grudnia 2006 r. dokonano zabezpieczenia hipotecznego wierzytelności ZUS na posiadanych przez skarżącego nieruchomościach.

Istota sporu na płaszczyźnie merytorycznej sprowadza się przede wszystkim do oceny, czy ze względu na sytuację majątkową i rodzinną opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, a więc czy została spełniona przesłanka umorzenia zaległości określona w § 3 ust. 1 pkt 1 ww. rozporządzenia.

W tym zakresie Sąd stwierdził, że stanowisko organu, iż powyższa przesłanka nie zachodzi w niniejszej sprawie zostało należycie uzasadnione i nie przekracza granic uznania administracyjnego.

Zgodnie z treścią § 3 rozporządzenia Zakład Ubezpieczeń Społecznych może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla niego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Podkreślić przy tym należy, że proces podejmowania poddanej reżimowi Kodeksu postępowania administracyjnego decyzji w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ma charakter dwuetapowy. Najpierw organ, ustalając istotne okoliczności faktyczne sprawy związane przede wszystkim z sytuacją majątkową, osobistą i rodzinną wnioskodawcy, ocenia czy okoliczności te odpowiadają choćby jednej z przesłanek określonych w § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia. Przy czym nawet pozytywna ocena występowania tych przesłanek nie obliguje organu – podobnie jak ma to miejsce w odniesieniu do przesłanek ustawowych - do skorzystania z instytucji umorzenia należności z tytułu tych składek (por. wyrok NSA z dnia 29 sierpnia 2007 r., sygn. akt II GSK 141/07, Lex nr 368197, a także wyrok WSA w Łodzi z dnia 3 listopada 2009 r., sygn. akt I SA/Łd 584/09).

W kontekście przesłanek określonych w powołanym wyżej § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia szczególne znaczenie ma wnikliwe wyjaśnienie sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskodawcy. A zatem strona w treści wniosku o umorzenie należności, a następnie w toku postępowania, powinna wskazać takie konkretne okoliczności, które będą przemawiały za zastosowaniem wobec niej instytucji umorzenia. Ustosunkowując się do zarzutu podniesionego na rozprawie dotyczącego kwestii proceduralnych należy wskazać, że także i Prezes ZUS w toku postępowania, powinien wnikliwie ustalić istnienie (lub brak) takich okoliczności, podejmując w tym zakresie, o ile jest to możliwe, także działania z urzędu, niezależnie od informacji uzyskanych od wnioskodawcy, zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej wyrażoną w art. 7 K.p.a. i zasadą zupełności postępowania dowodowego, o której stanowi art. 77 § 1 tej ustawy. Oczywistym jest jednak, że w toku takiego postępowania to głównie na stronie spoczywa ciężar udowodnienia zaistnienia przesłanek do umorzenia, świadczy bowiem o tym użyty przez ustawodawcę w § 3 ust. 1 rozporządzenia zwrot: "jeżeli zobowiązany wykaże". Wszakże to wnioskodawca, a nie organ, ma pełną wiedzę o swojej sytuacji rodzinnej, majątkowej, osobistej i o przeszkodach w spłacie zadłużenia. Ponadto decyzja w przedmiocie zastosowania ulgi podejmowana jest na wniosek i w interesie ubezpieczonego, a więc naturalnym jest, że powinien on dołożyć maksymalnych starań w zakresie wykazania podstaw do uwzględnienia wniosku (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 8 grudnia 2006 r., sygn. akt III SA/Wa 2449/06, Lex nr 328901). Słusznie zatem organ badał, czy skarżący wykazał w sposób wystarczający pozytywne przesłanki umorzeniowe, jednocześnie prowadząc postępowanie wyjaśniające.

Ocena zebranego materiału dowodowego należy do organu prowadzącego postępowanie. Stosownie do art. 80 Kpa organ swobodnie ocenia dowody, ważne jest jednak, żeby stan faktyczny został oceniony na podstawie całokształtu zebranego materiału dowodowego. Swoboda w ocenie dowodów nie oznacza dowolności. Przeprowadzony przez organ sposób rozumowania związany z ustalaniem stanu faktycznego sprawy na podstawie różnych, czasem sprzecznych ze sobą, zebranych w sprawie dowodów, przedstawiony w uzasadnieniu decyzji, powinien być jasny, zrozumiały i oparty o zasady logiki.

Zdaniem Sądu zaskarżona w niniejszej sprawie decyzja czyni zadość powyższym wymogom. Jej wydanie zostało poprzedzone wyczerpującym zebraniem i analizą niezbędnego materiału dowodowego z uwzględnieniem oświadczeń skarżącego. Nie ulega także wątpliwości, że organ prawidłowo stwierdził w okolicznościach niniejszej sprawy, że nie zaistniała podstawa umorzenia określona w pkt 2 i pkt 3 ust. 1 § 3 ww. rozporządzenia, ponieważ skarżący nie wykazał w przekonujący sposób zaistnienia jakiegokolwiek nadzwyczajnego zdarzenia, uniemożliwiającego opłacenie należności, ani też by skarżący lub jego żona ze względu na stan zdrowia wymagali sprawowania opieki, co pozbawiałoby możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Zgodzić się należy z organem, iż w niniejszej sprawie skarżący nie przedstawił dowodów potwierdzających, iż jego stan zdrowia można zakwalifikować jako przewlekłą chorobę pozbawiającą możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności w rozumieniu § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia. Zawarta m.in. we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy informacja, iż skarżącego dotknęła choroba nadciśnieniowa oraz że posiada on wysoki poziom cukru nie jest równoznaczna z orzeczeniem o niemożności wykonywania pracy z przyczyn zdrowotnych. Skoro wobec skarżącego nie orzeczono niezdolności do wykonywania pracy w jakimkolwiek, nawet w częściowym zakresie, to niepodejmowanie pracy nie może stanowić argumentu przemawiającego za uznaniem, że brak jest możliwości świadczenia pracy i wykazania przez skarżącego aktywności w tym zakresie. Skarżący podnosi co prawda we wniosku o umorzenie przedmiotowych należności, że w wyuczonym przez niego zawodzie nie ma pracy, jednak należy to oświadczenie ocenić w aspekcie poglądu, że uzyskane kwalifikacje ułatwiają podejmowanie pracy, w tym również w innych dziedzinach, nie stanowiąc – co do zasady – ograniczenia polegającego na dopuszczeniu pracownika przez cały okres jego zarobkowania jedynie do pracy zgodnej z kwalifikacjami. Uwarunkowania rynkowe wymuszają aktywność osób zdolnych do zarobkowania w różnych dziedzinach (co zaistniało już w sytuacji skarżącego, który przecież prowadził m.in. bar), jak również zdobywanie nowych kwalifikacji.

W toku postępowania nie została także przedstawiona dokumentacja, z treści której wynikałoby, iż w stosunku do współmałżonka orzeczono całkowitą niezdolność do podjęcia zatrudnienia.

Podkreślić przy tym należy, że umorzenie zaległych składek jest zastrzeżone dla sytuacji szczególnie drastycznych, gdy ze względu na wiek, stan zdrowia i inne względy społeczne jest realnie niemożliwe wywiązywanie się z zobowiązań wobec ZUS (por. np. wyrok WSA w Warszawie z 5 kwietnia 2007 r., sygn. akt V SA/Wa 395/07, Lex nr 334125, a także wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 22 grudnia 2009 r. o sygn. akt I SA/Rz 834/09). W tym aspekcie należy wskazać, że w momencie składania wniosku skarżący miał 54 lata, a jego żona 49 lat, pozostawali zatem w wieku, który – abstrahując od innych uwarunkowań – nie jest przeszkodą do podjęcia pracy.

Oceniając prawidłowość decyzji nie sposób zatem pominąć okoliczności, że skarżący jest osobą czynną zawodowo, a uzyskanie przez niego zatrudnienia może w sposób znaczny zmienić jego sytuację finansową, co pozwoli na uregulowanie zaległości podatkowych.

Biorąc pod uwagę argumentację strony skarżącej wskazać należy, iż w postępowaniu dotyczącym umorzenia należności ZUS-u oceniana jest aktualna sytuacja majątkowa, zdrowotna i rodzinna strony, natomiast jakiekolwiek zmiany w tej sytuacji, w tym także związane z uzyskaniem np. stosownej dokumentacji medycznej, mogą być podstawą ponownego ubiegania się o udzielenie ulgi w spłacie zaległości wobec ZUS. Wniosek w tym zakresie może być ponawiany i każdorazowo podlega ocenie organu rentowego, w szczególności w przypadku zmiany stanu faktycznego lub uzyskania nowych dowodów. Wydanie decyzji w przedmiocie umorzenia należności nie korzysta z tzw. powagi rzeczy osądzonej (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 5 kwietnia 2007 r., sygn. akt V SA/Wa 340/07, LEX nr 334071).

Sąd stanął na stanowisku, że w przedmiotowej sprawie zebrany materiał dowodowy nie pozwala stwierdzić, iż ze względu na stan majątkowy i rodzinny skarżącego opłacenie przez niego należności, do których poboru zobowiązany jest ZUS, pozbawiłyby skarżącego możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb. Takie stwierdzenie wynika przede wszystkim z tego, że skarżący może pracować. Nie orzeczono bowiem względem niego stopnia niepełnosprawności niepozwalającego mu na podjecie zatrudnienia, a nadto wiek skarżącego przemawia za możliwością świadczenia pracy.

Tym samym zasadnie organ argumentował, że nie ziściła się żadna z sytuacji tworzących ustawową konstrukcję całkowitej nieściągalności, a ponadto nie doszło do spełnienia przesłanek z rozporządzenia wykonawczego znajdujących zastosowanie w braku całkowitej nieściągalności.

Zdaniem składu orzekającego prowadząc postępowanie organy nie naruszyły też innych przepisów procesowych regulujących prawo strony do czynnego udziału w postępowaniu w świetle zasady informowania strony o jej prawach i pogłębiania zaufania do organów administracji (art. 8, art. 9, art. 10 § 1, art. 12 § 1 K.p.a., w zw. z art. 33 § 2 i art. 81 K.p.a.). Organ prowadził postępowanie w sposób prawidłowy spełnił obowiązki wynikające z art. 7 i 77 K.p.a., co znalazło swój wyraz w uzasadnieniu faktycznym obu decyzji. W uzasadnieniach tych, stosownie do art. 107 § 3 K.p.a., organ wskazał fakty, które uznał za udowodnione oraz dowody, na których się oparł przy ocenie wykazania przez stronę przesłanek wskazanych we wniosku o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji zawiera wystarczającą i adekwatną dla rozstrzygnięcia sprawy argumentację.

Sąd orzekający w tej sprawie stwierdza ponadto, iż nie można akceptować takiej sytuacji, że płatnik składek opłaca je w tych okresach, gdy osiąga odpowiednie w swej ocenie dochody. Niedochodową działalność gospodarczą można w każdej chwili zawiesić czy zlikwidować. Należy zgodzić się z organem ZUS, iż z przedmiotowych składek finansuje się renty i emerytury. Umorzenie w tym wypadku stałoby w sprzeczności z zasadą równego traktowania wszystkich ubezpieczonych, wyrażoną w art. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Decyzja o umorzeniu składek jest decyzją uznaniową i wszystkie przesłanki umorzenia należności z tytułu składek powinny być rozpatrywane nie tylko w kontekście sytuacji ekonomiczno-finansowej skarżącego, ale także w odniesieniu do bieżącego stanu finansów ubezpieczeń społecznych.

Rozpoznawana w niniejszej sprawie kwestia umorzenia skarżącemu należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne stanowi więc odstępstwo od wynikającego z zasady równego traktowania obowiązku opłacania i obliczania wysokości składek na ubezpieczenie społeczne (art. 2a ust. 1 w zw. z ust. 2 pkt 2) i przy jej rozpatrywaniu winien być brany pod uwagę zarówno słuszny interes obywatela (skarżącego), jak i aspekt społeczny, tj. interes wszystkich objętych systemem ubezpieczeń społecznych (por. wyrok NSA z dnia 25 sierpnia 2010 r., sygn. akt II GSK 732/09).

W aspekcie honorowania przez organ odrębnego reżimu prawnego odnoszącego się do składek finansowanych przez ubezpieczonych niebędących płatnikami składek, do których nie stosuje się art. 28 i 29 ustawy, a zatem formuły całkowitej nieściągalności, należy zaznaczyć, że organ dał temu wyraz w decyzji z dnia [...] r., która umorzył postępowanie administracyjne w części dotyczącej składek finansowanych przez osoby ubezpieczone nie będące płatnikami składek w łącznej wysokości [...] zł, w tym na ubezpieczenia społeczne za okres od [...] 2002 r. do [...] 2002 r. w wysokości [...] zł oraz na ubezpieczenia zdrowotne za [...] 2002 r., [...] 2002 r. oraz [...] 2002 r. w wysokości [...] zł.

Z uwagi na fakt, że wojewódzkie sądy administracyjne biorą pod uwagę naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (chyba, że chodzi o przesłankę naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, która nie podlega miarkowaniu w zależności od stopnia istotności wpływu – por. art. 145 § 1 pkt 1 lit. b i c P.p.s.a.), należy wskazać, że błędne powołanie zakresu czasowego zaległych należności składkowych w zaskarżonej decyzji nie stanowi wystarczającej podstawy do jej uchylenia w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Wobec prawidłowego powołania daty i numeru objętej wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ten błąd jest błędem nieistotnym; podlegającym rektyfikacji.

Dodatkowo należy wskazać, że w przedmiotowej sprawie nie może być również zastosowany przepis art. 42 ustawy z dnia 30 czerwca 2005 r. o finansach publicznych (Dz. U. Nr 249, poz. 2104 z późn. zm.). Wynika to m.in. z treści jego ust. 7, który stanowi: przepisów ust. 1- 6 nie stosuje się do należności, których umarzanie spłaty, odraczanie spłaty oraz rozkładania na raty określają odrębne przepisy. Takimi odrębnymi przepisami dotyczącymi poszczególnych ulg w ramach należności z tytułu ubezpieczenia społecznego, zdrowotnego i innych są przepisy stosowne przez organy w niniejszej sprawie. Jeśli hipoteza tej normy został wypełniona, to jej dyspozycja nakazuje "nie stosować" przepisów ust. 1 – 6 w całości. Na gruncie niniejszej sprawy i przy nie stosowaniu między innymi art. 28 ustawy nie można zgodzić się z tezą, że w przypadku powstania luki prawnej, czyli gdy dane należności z mocy danego przepisu nie podlegają umorzeniu, należy ją wypełnić poprzez wskazanie na regulacje wynikające z przepisu art. 42 cytowanej wyżej ustawy o finansach publicznych. Jeśli ustawodawca w art. 30 ustawy ograniczył stosowanie pewnych przepisów, tj. art. 28 ustawy to w sposób negatywny wypowiedział się w tym zakresie w "odrębnych przepisach", o których mowa w art. 42 ust. 7 ww. ustawy o finansach publicznych.

Tym samym w takim przypadku przepisy art. 42 ust. 1 – 6 tej ustawy nie znajdzie zastosowania także do należności wyłączonych z umorzenia przepisem art. 30 ustawy.

Z powyższych względów, na podstawie art. 151 P.p.s.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach orzekł jak w sentencji wyroku