Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 1179/05
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2006-03-15 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Dnia 15 marca 2006 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Grzegorz Szkudlarek, Sędzia NSA Ewa Markiewicz (spr.), Asesor WSA Arkadiusz Blewązka, Protokolant Agnieszka Ratajczyk, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 marca 2006 roku przy udziale Prokuratora Prokuratury Okręgowej w Ł. Prokurator T.K. sprawy ze skargi J. C. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzająca ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], Nr [...]; 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz J. C. kwotę 100,00 (sto) złotych tytułem zwrotu wpisu sądowego.


UZASADNIENIE

Decyzją Nr [...] z dnia [...] wydaną na podstawie art. 1 ustęp 1 i art. 4 ustęp 1 oraz art. 2 pkt 2lit a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił J. C. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. W uzasadnieniu wskazano, iż J. C. złożył wniosek o przyznanie świadczenia pieniężnego na podstawie przepisów ustawy z dnia 31 maja 1996 roku jednak nie spełnia przewidzianego przepisem art. 2 pkt 2 lit. a powołanej ustawy warunku deportacji do pracy przymusowej poza terytorium II RP.

W dniu 23 lipca 2004 roku J. C. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej powyższą decyzją i przyznanie mu odszkodowania kombatanckiego. Wskazał, iż w 1940 roku został wywieziony z gospodarstwa rolnego rodziców do obozu przesiedleńczego w Ł. przy ul. A skąd po upływie miesiąca dalej do miejscowości B w powiecie [...], gdzie do 1945 roku pracował w gospodarstwie rolnym należącym do Ukraińca posiadającego niemieckie obywatelstwo, w którym pomimo młodego wieku musiał ciężko pracować. Podniósł ponadto, iż jego koledzy, którzy razem z nim zostali wysiedleni dostali dodatek kombatancki.

Wydaną w wyniku ponownego rozpoznania sprawy decyzją Nr [...] z dnia [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy własna decyzję z dnia [...]. W uzasadnieniu wskazał, iż strona we wniosku z dnia 23 lipca 2004 roku nie podała nowych faktów, które nie byłyby znane organowi przy podejmowaniu decyzji odmawiającej przyznania świadczenia pieniężnego. Podkreślił, iż stosownie do przepisu art.2 ust.2 lit. a. ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR, represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia l września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Aby spełniony został warunek deportacji w rozumieniu powołanego przepisu niezbędne jest wywiezienie poza terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed dnia l września 1939 r. Oznacza to, iż zarówno praca przymusowa w miejscowości będącej dotychczasowym miejscem zamieszkania osoby poszkodowanej jak i jej wywiezienie do miejscowości choćby znacznie oddalonej od miejsca jej dotychczasowego zamieszkania, ale położonej w granicach II Rzeczypospolitej sprzed l września 1939 r. - nie zostały objęte zakresem działania powyższego przepisu. Nie ma przy tym znaczenia czy miejscowość, w której wykonywana była praca przymusowa leżała na terenach Generalnej Guberni czy też terenach po l września 1939 r. wcielonych do III Rzeszy. Z dokumentów przedstawionych przez stronę, w szczególności z zeznań świadków, ankiety strony, szczegółowej relacji z doznanych represji wynika, iż J. C. we wnioskowanym okresie pracował w miejscowości B powiat Chełm , a zatem na terytorium Polski w jej granicach sprzed l września 1939 roku. Z tego względu brak jest podstaw do przyznania stronie uprawnienia do świadczenia pieniężnego z wnioskowanego tytułu.

W piśmie nadanym listem poleconym w dniu 25 listopada 2004 roku J. C. wyraził swoje niezadowolenie z decyzji datowanej na dzień [...] i całego postępowania przeprowadzonego przez organ administracji. W treści pisma ponownie opisał swoją sytuację w okresie II wojny światowej, wskazując, iż na robotach przymusowych przebywał od maja 1940 do maja 1945 roku, gdzie był źle traktowany i wysyłany jako dziecko do prac polowych. Wskazał, ponownie, iż jego współtowarzysze otrzymali odszkodowania oraz po 250 zł dodatku do rent.

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych postanowieniem z dnia 7 lutego 2005 roku stwierdził niedopuszczalność wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Wyrokiem z dnia 29 lipca 2005 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi uchylił powyższe postanowienie. W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, iż na organie administracyjnym stosownie do przepisu art. 7 k.p.a. spoczywa obowiązek dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego to również ustalenie treści żądania strony. J. C. w piśmie nadanym w dniu 25 listopada 2004 roku wyraził swoje niezadowolenie z treści rozstrzygnięcia organu zawartego w decyzji z dnia [...]. Pismo to w istocie stanowiło skargę do sądu administracyjnego na decyzję utrzymującą w mocy decyzję odmawiającą przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Pismo strony należy rozpatrywać zgodnie z jego treścią, nie zaś nazwą czy formą zewnętrzną.

W następstwie powyższego wyroku skarga J. C. z 25 listopada 2004 roku została przesłana do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi inicjując postępowanie w przedmiotowej sprawie.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko i argumentację prezentowaną w toku dotychczasowego postępowania.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

Zgodnie z treścią art. l § l ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U Nr 153, poz.1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. W myśl art. l § 2 wymienionej ustawy kontrola, o której mowa w § l sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zgodnie z treścią art. 3 § l ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U Nr 153, poz.1270 ze zm.) zwanej dalej "p.p.s.a." sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie.

W myśl zaś art. 145 § l p.p.s.a. Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie:

l/ uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, jeżeli stwierdzi:

a/ naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy,

b/ naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego,

c/ inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Przedmiotem kontroli Sądu w rozstrzyganej sprawie była ocena zgodności z prawem decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], mocą której odmówił on przyznania J. C. uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego przepisami ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR.

Badając zaskarżoną decyzję pod względem jej legalności tj. zgodności z przepisami postępowania administracyjnego oraz przepisami prawa materialnego, na podstawie których została wydana Sąd stwierdził, że decyzja ta została podjęta z naruszeniem przepisów postępowania, a w szczególności art. 7, 8, 9 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2000r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) - zwanej dalej "k.p.a.", w sposób, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Stosownie do przepisu art. 135 p.p.s.a. Sąd może podjąć przewidziane prawem środki w celu usunięcia naruszenia prawa przez wszystkie akty wydane w postępowaniach prowadzonych w granicach danej sprawy. W ramach tych środków mieści się także orzekanie wobec decyzji organu I instancji poprzedzającej wydanie zaskarżonej decyzji ostatecznej, gdyż postępowanie prowadzące do jej wydania także dotknięte jest wadami skutkującymi koniecznością jej eliminacji z obrotu prawnego.

Postępowanie w niniejszej sprawie skarżący zainicjował poprzez złożenie w dniu 4 kwietnia 2004 roku "kwestionariusza osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pieniężnego", w którym wskazał, iż nie ma ustalonego prawa do otrzymania dodatku kombatanckiego, jako miejsce represji wskazał miejscowość Władysławów w powiecie [...], w której przebywał w latach 1940-1945. Do kwestionariusza dołączył także dokumenty potwierdzające otrzymanie przez skarżącego świadczenia z Fundacji Polsko-Niemieckie Pojednanie z tytułu prześladowań pracowników deportowanych na teren III Rzeszy w granicach sprzede 1937 roku lub na tereny okupowane zatrudnionych w rolnictwie, usługach indywidualnych. W wyniku uzupełniającego postępowania dowodowego prowadzonego przez organ administracji ustalono, iż skarżący wywieziony został z rodzinnej miejscowości do obozu przesiedleńczego w Ł. przy ul. A, w którym spędził miesiąc , a następnie z obozu wywieziony został do miejscowości B w powiecie [...], gdzie wykonywał pracę przymusową do 1945 roku. Do złożonych dokumentów skarżący dołączył życiorys, ankietę Biura Dowodów Osobistych potwierdzającą wysiedlenie jego oraz ankiety osób wskazanych przez skarżącego na świadków.

Nie ulega wątpliwości, iż jak słusznie podkreślił Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych skarżący nie spełnia przesłanek przewidzianych przepisem art. 2 ust.2 lit. a. ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR koniecznych dla uzyskania, świadczenia pieniężnego. Warunkiem uzyskania prawa do świadczenia pieniężnego jest bowiem podleganie represjom, które polegać musiały na wywiezieniu do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy poza terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed dnia l września 1939 r. Świadczona przez skarżącego praca przymusowa w miejscowości znacznie oddalonej od jego dotychczasowego miejsca zamieszkania, do której został przymusowo wysiedlony, ale położona w granicach II Rzeczypospolitej sprzed l września 1939 r. - nie uprawnia do otrzymania świadczenia pieniężnego przewidzianego przepisami ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR. Formalnie rzecz ujmując nie można byłoby więc postawić organowi zarzutu, iż w zapisach wskazanej ustawy nie dopatrzył się przepisu, pod treść którego można byłoby dokonać subsumcji przestawionego przez skarżącego stanu faktycznego.

Podkreślić jednak należy, iż Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych prowadząc postępowanie weryfikacyjne związany jest ogólnymi regułami postępowania administracyjnego. W szczególności, organ stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 kpa). Organ obowiązany jest do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków. Organ czuwa nad tym, aby strony nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek (art. 9 kpa). Pogląd taki znajduje uzasadnienie w licznych orzeczeniach Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. np. wyrok NSA z dnia 4 kwietnia 2002 r., I SA 2188/00, Lex Nr 81741;.; wyrok NSA z dnia 24 listopada 1994 r., V SA 397/93, ONSA 1995/3/143). Dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego to również ustalenie treści żądania strony.

Sformułowane w uzasadnieniu decyzji konkluzje wynikają wyłącznie z czysto formalnego potraktowania złożonego przez skarżącego "kwestionariusza". W ocenie Sądu, przed przystąpieniem do merytorycznego rozpoznania sprawy, organ nie pokusił się o konieczne w niniejszym stanie faktycznym ustalenie jaki jest rzeczywisty zakres wniosku i przyznania jakiego konkretnie rodzaju uprawnień skarżący domaga się w przedmiotowej sprawie. Nie budzi bowiem wątpliwości, iż złożony "kwestionariusz" dotyczy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej, podczas gdy okoliczności przytoczone na jego poparcie wskazują raczej, iż w rzeczywistości skarżący domaga się przyznania uprawnień kombatanckich. Brak wyjaśnienia powyższej rozbieżności w istocie uniemożliwił organowi prawidłowe zakwalifikowanie wniosku strony, a następnie jego poprawne załatwienie. W tym miejscu wskazać wypada, iż zasadą postępowania administracyjnego, wyrażoną między innymi w przepisach art. 63, 65, 128 i 140 k.p.a., jest jego odformalizowanie, tak aby sprawa mogła być rozpoznana zgodnie z intencją i interesem strony bez zbędnego formalizmu. O charakterze i zakresie żądania skierowanego do organu administracji decyduje ostatecznie strona, a nie organ, do którego pismo zostało skierowane. W razie wątpliwości organ, mając na względzie postanowienia przepisów art. 7 – 9 k.p.a., powinien zwrócić się do strony o zajęcie jednoznacznego stanowiska (vide wyrok NSA z dnia 4 kwietnia 2002 roku w sprawie I SA 21188/00, Lex Nr 81741).

Powołane przez skarżącego, na uzasadnienie złożonego wniosku okoliczności oraz potwierdzające je dowody wskazują raczej na to, iż podstawą rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie winny stanowić przepisy ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (t.j. Dz. U. z 2002 r. Nr 42 poz. 371 ze zm.). Zważywszy na okoliczność, iż rozpoznawanie wniosków o przyznanie określonych uprawnień zarówno z ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej, jak i z ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, należy do kompetencji tego samego organu administracji publicznej – Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych nie można wykluczyć, iż rodzajem świadczenia, którego przyznania w istocie domaga się skarżący jest "dodatek kombatancki". Powyższe przypuszczenie znajduje oparcie chociażby w treści złożonego przez skarżącego wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy z 23 lipca 2004 roku, w którym domagał się przyznania "odszkodowania kombatanckiego" i podnoszonych w nim argumentów pod postacią twierdzeń, iż wysiedleni wraz ze skarżącym koledzy otrzymali już stosowne "dodatki kombatanckie". Jak już zostało podkreślone, w sytuacji, w której charakter pisma wniesionego przez stronę budzi wątpliwości, organ w kontekście ciążącego na nim obowiązku czuwania aby strona nie poniosła szkody z powodu nieznajomości prawa, a przede wszystkim statuowanej przepisem art. 8 k.p.a. zasady nakazującego takie prowadzenie postępowanie, aby pogłębiać zaufanie obywateli do organów Państwa oraz świadomość i kulturę prawną obywateli, powinien dążyć do wyjaśnienia rzeczywistej woli strony uwzględniając przy tym, iż kombatanci to zwykle osoby starsze, często chore, które nie zawsze potrafią w sposób precyzyjny, wyraźny i zrozumiały formułować swoje wnioski i stanowisko w sprawie. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego sformułowana została teza o konieczności szczególnego czuwania nad interesem strony będącej kombatantem, którą sąd w składzie rozpoznającym sprawę niniejszą podziela (por. wyrok NSA z dnia 31 lipca 2001 r. sygn. akt V SA 3431/00, opubl.w ONSA 2002/3/131, wyrok NSA z dnia 30 stycznia 2001 r. sygn. akt V SA 905/00, nie publ.). Szczególnie bowiem w takiej sytuacji jaka miała miejsce w sprawie niniejszej, wystąpiła po stronie organu orzekającego, powinność wyjaśnienia treści żądania strony, a to z uwagi na widoczną nieumiejętność formułowania wniosków i żądań przez stronę skarżącą. Tego rodzaju "powinność" organu administracji wynika z ciążącego na nim obowiązku dokładnego wyjaśniania sprawy przed podjęciem w niej decyzji.

Rozbieżności pomiędzy tytułem "kwestionariusza", a przedstawionymi przez stronę okolicznościami uzasadniającymi jej żądanie winny zostać w sposób nie budzący wątpliwości rozwiane przez organ administracji. Bierna i formalistyczna postawa organów administracji zdecydowanych na kontynuowanie postępowania i ostatecznie na wydanie decyzji, przy istnieniu powyższych wątpliwości co do rzeczywistej treści wniosku skarżącego, skutkowała naruszeniem wskazanych powyżej przepisów kodeksu postępowania administracyjnego w sposób, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Wobec powyższego, na podstawie przepisu art. 145 §1 pkt l lit. c ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym należało uchylić zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.

Decyzja odmawiająca przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego nie podlega wykonaniu, dlatego bezprzedmiotowym było zamieszczanie w sentencji wyroku rozstrzygnięcia o zakresie w jakim decyzja ta nie może być wykonana stosownie do przepisu art. 152 p.p.s.a.

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a.