Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 499/13
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2013-11-20 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Przyznano pełnomocnikowi od Skarbu Państwa zwrot kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu
Powołane przepisy: article: art. 30 ust. 1, art. 30 ust. 6, art. 30 ust. 9, art. 32 ust. 1 i ust. 2,
journal: Dz.U. 2006 nr 139 poz 992
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.
article: art. 134 i art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i lit. c, art. 152, art. 250
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 7 i art. 8, art. 16 ust. 1, art. 155
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Kwiecińska Sędziowie Sędzia WSA Wiesława Batorowicz (spr.) Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak Protokolant st.sekr.sąd. Mariola Kaczmarek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 listopada 2013 r. sprawy ze skargi M. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kaliszu z dnia [...] lutego 2013 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych; I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy P. z dnia [...] 2012 r. nr [...], II. przyznaje adwokatowi H. K. od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu) tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu, kwotę [...] zł [...] złotych) w tym [...] zł ([...]) tytułem podatku od towarów i usług, III. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana.


UZASADNIENIE

Postanowieniem z dnia [...] maja 2011 r. znak [...] Wójt Gminy P. na podstawie art. 145 § 1 pkt 5, art. 149 § 1 i art. 150 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego (dalej: kpa) wznowił z urzędu postępowanie administracyjne w celu zweryfikowania uprawnień M. G. do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego przyznanego w sprawie zakończonej decyzją z dnia uznał [...] 2011 r. znak [...] na okres od [...] 2011 r. do [...] 2012 r. Następnie decyzją z dnia [...] 2011 r. uchylił (od dnia [...] stycznia 2011 r.) decyzję własną z dnia [...] 2011 r. i odmówił dalszej realizacji świadczenia. , że kwota [...] zł wypłacona M. G. w okresie od 24 stycznia 2011 r. do 30 kwietnia 2011 r. na podstawie decyzji własnej z dnia 11 lutego 2011 r. znak GOPS-8128/ŚP/4/11 świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad matką S. G..

Decyzją z dnia [...] 2011 r. znak [...], wydaną na podstawie art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 i 4, ust. 7-9 w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006 r. nr 139, poz. 992 ze zm.) Wójt Gminy P. uznał, że kwota [...] zł wypłacona M. G. w okresie od [...] stycznia 2011 r. do [...] kwietnia 2011 r. na podstawie decyzji własnej z dnia [...] 2011 r. znak [...] świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad matką S. G. i zobowiązał M. G. do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.

Następnie ostateczną decyzją z dnia [...] 2011 r. znak [...] Wójt Gminy P., utrzymaną w mocy przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Kaliszu decyzją z dnia [...] października 2011 r. [...], odmówił M. G. umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych (z odsetkami) w postaci świadczenia pielęgnacyjnego w kwocie [...] zł, pobranych w okresie od dnia [...] stycznia 2011 r. do [...] kwietnia 2011 r. ustalonych w decyzji z dnia [...] 2011 r. znak [...]. Po czym, uwzględniając wniosek M. G. z dnia [...] sierpnia 2012 r., Wójt Gminy wydaną podstawie art. 30 ust. 9 ustawy o pomocy społecznej rozłożył kwotę [...] zł nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych i 8,80 zł kosztów upomnienia (łącznie [...] zł) na [...] równych rat po [...] zł płatnych do 30. dnia każdego miesiąca (w przypadku lutego – do ostatniego dnia tego miesiąca) począwszy od listopada 2012 r..

Następnie M. G. w dniu [...] listopada 2012 r. (data wpływu wniosku z dnia [...] listopada 2012 r.) zwróciła się do organu z ponowną prośbą o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń, argumentując, że zmieniły się okoliczności na gorsze, co stanowi podstawę dla złożenia przedmiotowego wniosku. Podniosła, że nie miała na celu wyłudzenia świadczenia, które nie spowodowały jej bezpodstawnego wzbogacenia, bowiem zostały przeznaczone na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Podniosła, że wprawdzie ma nieruchomość, ale służy potrzebom mieszkaniowym i przynosi żadnego dochodu, a przeciwnie, wiąże się z koniecznością ponoszenia kosztów jej utrzymania. Argumentowała dalej, że jest osobą samotną i chorą, a musi opiekować się schorowaną matką, nie mogąc liczyć na pomoc osób trzecich.

Decyzją z dnia [...] 2012 r. znak [...] zostało przyznane wnioskodawczyni świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad matką S. G., w kwocie 520 zł miesięcznie począwszy od [...] listopada 2012 r.

Decyzją z dnia [...] 2012 r. znak [...] Wójt Gminy P. (działający z upoważnienia Wójta Gminy Kierownik [...] w P.), na podstawie art. 30 ust. 1 i ust. 6-9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, odmówił M. G. umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w postaci świadczenia pielęgnacyjnego w łącznej kwocie wraz z kosztami upomnienia wynoszącej [...] zł, powołując się na obowiązywanie ostatecznej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kaliszu z dnia [...] października 2011 r. nr [...] (punkt 1. osnowy). Ponadto w punkcie 2. orzekł, że nienależnie pobrane świadczenie pielęgnacyjne będzie potrącane przez 5 miesięcy począwszy od stycznia 2013 r., do maja 2013 r., w kwocie po [...] zł. W osnowie zawarł informację w przedmiocie naliczania odsetek od zadłużenia (punkt 3.).

W uzasadnieniu, poza przedstawieniem chronologii podjętych rozstrzygnięć w związku z kwotą nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w kwocie [...] zł, Wójt Gminy podniósł, że nie ma możliwości umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń, o co ponownie wnioskodawczyni zwróciła się do organu, z uwagi na pozostawanie w obrocie ostatecznej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kaliszu z dnia [...] października 2011 r. ([...]), którą została utrzymana w mocy decyzja własna organu I instancji z dnia [...] 2011 r. znak [...], którą odmówił stronie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Ponadto podniósł, że w sprawie w obrocie prawnym istnieje zgodna z żądaniem strony decyzja z dnia [...] 2012 r. (doręczona stronie w dniu [...] [2012 r.]), którą nienależnie pobrane świadczenia zostały rozłożone na raty.

Niezależnie od powyższych wyjaśnień, organ przywołał treść art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych i wyjaśnił, że nie zachodzą przesłanki uzasadniające umorzenie nienależnie pobranych świadczeń, gdyż sytuacja finansowa rodziny wnioskodawczyni uległa poprawie, gdyż wnioskodawczyni była uprawniona do zasiłku dla bezrobotnych od dnia [...] października do [...] listopada 2012 r., natomiast od dnia [...] listopada 2012 r. jest uprawniona do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego w kwocie 520 zł miesięcznie w związku z opieką nad matką (decyzja z dnia [...] 2012 r. doręczona stronie w dniu [...] grudnia 2012 r.). W związku z tym organ wyjaśnił, że na podstawie art. 30 ust. 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenia nienależnie pobrane będą potrącane z wypłacanych świadczeń rodzinnych.

W odwołaniu od decyzji z dnia [...] 2012 r. wnioskodawczyni zarzuciła tej decyzji represyjny charakter i głęboką niesprawiedliwość, bowiem w wyniku potrąceń od stycznia 2013 r. pozostanie bez środków do życia, skoro będzie dysponowała kwotą zaledwie [...] zł miesięcznie (520 zł – [...] zł). Ponadto podniosła, że nie naruszyła praw, pobierając świadczenia rodzinne, których zwrotu domaga się organ. Zarzucił, ze organ nie zbadał jej sytuacji materialnej, zdrowotnej i osobiste przed wydaniem decyzji. Podkreśliła, że poprzednią decyzją organ rozłożył nienależnie pobrane świadczenie na raty po [...] zł miesięcznie, zaś aktualnie za to, że wniosła o umorzenie należności, została drastycznie ukarana, gdyż raty zostały podniesione do kwoty [...] zł, co stanowi naruszenie zasady orzekania na korzyść słabszego i zmianę poprzedniej decyzji na jej niekorzyść.

Decyzją z dnia [...] lutego 2013 r. znak [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Kaliszu utrzymało w mocy zaskarżoną decyzje organu I instancji z dnia [...] 2012 r.

W uzasadnieniu organ odwoławczy przedstawił aktualną sytuację rodzinną i materialną rodziny wnioskodawczyni, wskazując na jej dochód w postaci świadczenia pielęgnacyjnego w kwocie 520 zł miesięcznie oraz emeryturę jej matki w kwocie [...] zł miesięcznie, z którą wspólnie prowadzi gospodarstwo domowe. Zwrócił również uwagę na wydanie przez Wojewodę Wielkopolskiego decyzji w sprawie przyznania stronie odszkodowania za przejęcie na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości położonej na terenie [...], przeznaczonej pod budowę obwodnicy (od której to decyzji strona wniosła odwołanie). Odwołując się do wyników wywiadu środowiskowego, Kolegium ustaliło, że dom wnioskodawczyni jest remontowany, zostały wymienione wszystkie okna, wstawiono nowe drzwi wejściowe oraz bramę wjazdową wraz z furtka, dom został ocieplony i otynkowany.

Przybliżając treść art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych i zwracając uwagę na uznaniowy charakter decyzji w przedmiocie umorzenia świadczeń nienależnie pobranych, Kolegium uznało, że po stronie rodziny wnioskodawczyni nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności, a sama trudna sytuacja rodziny nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń, bowiem nie jest sytuacją szczególną wobec sytuacji innych rodzin uprawnionych do świadczeń rodzinnych. W ocenie organu takie okoliczności, jak miesięczny dochód rodziny wnioskodawczyni w kwocie 1 [...] zł i uwzględnienie jej sytuacji poprzez rozłożenie na raty przez organ I instancji kwoty nienależnie pobranych świadczeń powodują, że ich zwrot nie może być dla strony zbyt dużym obciążeniem. Nie bez znaczenia jest też świadomość strony, że świadczenie pielęgnacyjne, zwrotu kwoty którego domaga się organ, nie przysługiwało jej, jako osobie uprawnionej do renty z tytułu niezdolności do pracy, o czym strona nie poinformowała organu; wobec tego powinna się liczyć z obowiązkiem zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.

W skardze na decyzję Kolegium z dnia [...] lutego 2013 r. M. G., podnosząc, że świadczenia rodzinne zostały wypłacone z winy pracownika organu i nie stanowiło bezpodstawnego wzbogacenia, domagała się uchylenia zaskarżonej decyzji lub ewentualnie zmiany tej decyzji i orzeczenia o umorzeniu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Zarzuciła decyzji rażącą niesprawiedliwość i bezprawne zajęcie potrącenia w kwocie [...] zł. W uzasadnieniu powołała poszerzoną argumentację przedstawioną wcześniej w uzasadnieniu odwołania, akcentując niesprawiedliwość rozstrzygnięcia oraz trudną sytuację materialną i zdrowotną, która nie została należycie uwzględniona przez organ orzekające w sprawie.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Koninie wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoją wcześniejszą argumentację.

Na rozprawie w dniu 20 listopada 2013 r. wyznaczony z urzędu pełnomocnik skarżącej podtrzymał wnioski i argumentację skargi oraz wniósł o zasądzenie wynagrodzenia z tytułu zastępstwa procesowego, oświadczając, że koszty te nie zostały uiszczone nawet w części.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Skarga okazała się zasadna.

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr 153, poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrole działalności organów administracji publicznej. Jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem – art. 1 § 2 powyższej ustawy. Oznacza to, że badaniu w postępowaniu sądowoadministracyjnym podlega prawidłowość zastosowania przepisów prawa w odniesieniu do ustalonego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność wykładni tych przepisów.

W świetle z kolei z art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) – dalej: p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, przy czym – jak wynika z treści art. 145 § 1 – sąd uwzględnia skargę na decyzję lub postanowienie i orzeka o ich uchyleniu w sytuacji, gdy stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Podstawę rozstrzygnięcia w przedmiotowej sprawie stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Jak wynika z art. 30 ust. 1 powołanej ustawy, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest zobowiązana do ich zwrotu, jednakże w art. 30 ust. 9 tej ustawy złagodzono częściowo stanowczość tej regulacji poprzez przyznanie organom administracji publicznej prawa do umorzenia w całości lub w części kwoty nienależnie pobranych świadczeń, odroczenia terminu ich spłaty bądź też rozłożenia ich na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.

W tym miejscu należy podkreślić, że decyzja z art. 30 ust. 9 powoływanej ustawy ma charakter uznaniowy, co oznacza, że ustawodawca przyznaje organom administracji publicznej tylko kompetencję do określonego działania, natomiast nie nakłada na nie obowiązku skorzystania z tego prawa. Taka konstrukcja nie może jednak prowadzić do zupełnej dowolności wydawanych przez organy rozstrzygnięć. Wręcz przeciwnie, na organach administracji publicznej ciąży w takim wypadku obowiązek szczególnej dbałości o zgromadzenie kompletnego materiału dowodowego oraz rozważanie go z perspektywy zarówno interesu społecznego, jak i słusznego interesu strony. Zakres swobody działania organu administracyjnego, wynikający z przepisu prawa materialnego, ograniczony jest bowiem ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego określonymi w art. art. 7, art. 8, art. 77 § 1 kpa i innych przepisach Kodeksu, jak i kryteriami, które organ musi uwzględnić w każdym indywidualnym przypadku. Wnioski te powinny z kolei znaleźć swoje odzwierciedlenie w wyczerpującym uzasadnieniu wydanego rozstrzygnięcia. Jedynie w ten sposób organ może się bowiem uchylić od zarzutu dowolności (arbitralności) podejmowanych decyzji (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 5 marca 2010 r. sygn. akt II SA/Łd 85/2010, wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 28 marca 2012 r. sygn. akt IV SA/Wr 767/11 – orzeczenia dostępne w Internecie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Nie ulega też wątpliwości, że przed wydaniem decyzji na podstawie art. 30 ust. 9 ustawy organ powinien ustalić, w jaki sposób zwrot nienależnie pobranych świadczeń będzie mieć wpływ na sytuację życiową zobowiązanego, w szczególności, czy pozbawienie zobowiązanego świadczeń nie pogorszy jego sytuacji na tyle, że będzie on zmuszony ubiegać się o kolejne świadczenia. Organ musi zatem ustalić, czy okoliczności takie, jak wiek, stan zdrowia, stan rodzinny wskazują na to, że pomimo dokonania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, osoba zobowiązana będzie w stanie samodzielnie zaspokoić swoje niezbędne potrzeby bytowe i będzie mogła żyć w warunkach odpowiadających godności człowieka. Te okoliczności rzutują na sytuację rodzinną zobowiązanego. Jego szczególnie uzasadniona sytuacja jest bowiem przesłanką możliwości umorzenia kwot nienależnie pobranych świadczeń (por. wyrok WSA w Lublinie z dnia 20 listopada 2008 r. sygn. akt II SA/Lu 554/08, LEX nr 501795). Podstawowym kryterium oceny zasadności umorzenia nienależnie pobranych świadczeń jest zatem sytuacja rodzinna zobowiązanego do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, jednakże w tym zakresie nie chodzi wyłącznie o możliwości finansowe strony i jej rodziny. Równie istotnym elementem podlegającym ocenie przy rozpoznawaniu wniosku o umorzenie jest sytuacja zdrowotna, zdolność do samodzielnej egzystencji bądź konieczność korzystania z pomocy osób trzecich. Wszystkie te okoliczności i aspekty są kwestiami istotnymi w sprawie zastosowania ulg, o których mowa w art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 9 stycznia 2013 r. sygn. akt II SA/Łd 894/12 – dostępny jw.).

Zarazem wspomnieć należy że, w razie zmiany okoliczności – w szczególności sytuacji osobistej lub materialnej – strona, której odmówiono umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń, może ponownie wystąpić do właściwego organu o zastosowanie art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w tym o umorzenie całości lub tej części kwoty nienależnie pobranych świadczeń, która pozostała jej do zapłaty. W tym też zakresie powoływanie się na uprzednie rozstrzygnięcie kwestii umorzenia nienależnie pobranych świadczeń decyzją ostateczną, jak to uczynił organ I instancji w osnowie (punkt 1.) i uzasadnieniu decyzji z dnia 21 grudnia 2012 r., uznać należy za błędne w sprawie wywołanej ponownym wnioskiem strony powołującej się na zmianę okoliczności, tym bardziej, jeżeli organ sam dostrzega taką zmianę (jakkolwiek ocenia ją jako poprawę sytuacji materialnej strony) i w dalszych rozważaniach uzasadnienia rozpatruje jej sytuację.

Trzeba także podkreślić, że orzecznictwie administracyjnym został wyrażony pogląd, iż nie jest dopuszczalne, by sprawa o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia była prowadzona przez organ administracji z urzędu (por. wyroki NSA z dnia: 3 września 2009 r. sygn. akt I OSK 96/09, z dnia 28 października 2011 r. sygn. akt I OSK 988/11 – dostępne jw.). Zarazem przedmiotem danego postępowania jest rozstrzygnięcie co do żądania zawartego we wniosku strony, które też wyznacza granice danej sprawy administracyjnej.

Odnosząc przedstawione uwagi do niniejszej sprawy, należy stwierdzić, że opisane powyżej wymogi nie zostały przez organy obydwu instancji w pełni zachowane. Przede wszystkim trzeba zauważyć, że wprawdzie aktualna sytuacja materialna rodzinny skarżącej została oceniona w obydwu instancjach, a Kolegium, naprawiając pewne niedostatki decyzji organu I instancji w tym względzie, przedstawiło pogłębione rozważania w tym zakresie, jednakże organy zaniechały rozważenia całokształtu sytuacji wnioskodawczyni, a zatem także okoliczności osobistych i zdrowotnych, na które się powoływała w swoich pismach. Co więcej, w sprawie zabrakło wyciągnięcia odpowiednich wniosków z odnotowanego przez nie faktu, że w obrocie prawnym istnieje, wydana na podstawie art. 30 ust. 9 ustawy o pomocy społecznej, decyzja Wójta Gminy P. uwzględniająca wniosek M. G. z dnia [...] sierpnia 2012 r., którą rozłożona została łączna kwota [...] zł (kwota [...] zł nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych i 8,80 zł kosztów upomnienia) na 10 równych rat miesięcznych po [...] zł., płatnych począwszy od listopada 2012 r. Skoro decyzja ta wcześniej nie została uchylona ani zmieniona lub w inny sposób wyeliminowana z obrotu prawnego na podstawie obowiązujących przepisów prawa, to jako decyzja ostateczna, korzystająca z domniemania trwałości (art. 16 kpa), załatwiała sprawę rozłożenia należności na raty i stanowiła przeszkodę do rozstrzygania w tym zakresie w postępowaniu, którego przedmiotem było umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Tymczasem taki charakter, to jest zmiany ostatecznej decyzji w przedmiocie rozłożenia na raty kwoty nienależnie pobranych świadczeń, ma w istocie rozstrzygnięcie sformułowane w punkcie 2. decyzji organu I instancji z dnia [...] 2012 r., zgodnie z którym kwota nienależnie pobranych świadczeń będzie potrącana przez 5 miesięcy począwszy od stycznia 2013 r., do maja 2013 r., w kwocie po [...] zł z przyznanego stronie świadczenia pielęgnacyjnego przyznanego decyzją z dnia [...] 2012 r. W ten sposób organ I instancji, powołując się na brzmienie art. 30 ust. 6 ustawy o pomocy społecznej, w postępowaniu, którego przedmiotem zgodnie z wnioskiem skarżącej było załatwienie sprawy udzielenia jej ulgi określonej w art. 30 ust. 9 tej ustawy, dokonał zmiany na niekorzyść strony ostatecznego rozstrzygnięcia z dnia z dnia [...] 2012 r. o rozłożeniu kwoty należności na raty.

Przepis art. 30 ust. 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych wprowadza zasadę, że kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych ustalone ostateczną decyzją podlegają potrąceniu z wypłacanych świadczeń rodzinnych. Dodać należy, że ustawa o świadczeniach rodzinnych w art. 30 ust. 7 stanowi ponadto, że nienależnie pobrane świadczenia rodzinne podlegają egzekucji w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Z faktu, że powołany art. 30 ust. 6 umożliwia potrącenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych z wypłacanych świadczeń rodzinnych nie można wyprowadzić wniosku, iż stanowi to samodzielną podstawę do zmiany decyzji w przedmiocie rozłożenia na raty kwoty nienależnie pobranych świadczeń. Przeciwnie, przepis ten wprawdzie przewiduje uproszczony tryb dochodzenia zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, ale zarazem nie przekreśla skutków prawnych wcześniej wydanych decyzji na podstawie art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Dodać należy, że potrącenie, o jakim mowa w art. 30 ust. 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych, jest czynnością materialnotechniczą organu, dokonywaną przy okazji wypłaty bieżących świadczeń rodzinnych. Datą podjęcia czynności materialnotechnicznej jest zaś dzień, w którym owa czynność została dokonana, co nie wymaga wydania odrębnego rozstrzygnięcia w formie decyzji administracyjnej.

Mając powyższe na uwadze, zauważyć należy, że w dniu złożenia przez skarżącą podania wszczynającego postępowanie w niniejszej sprawie ([...] listopada 2012 r. – data nadania, [...] listopada 2012 r. – data wpływu do organu), potrącenie – co oczywiste – nie zostało jeszcze dokonane, a ponadto obowiązywała organ doręczona stronie w dniu [...] listopada 2012 r. decyzja z dnia [...] listopada 2012 r. o rozłożeniu zaległości na raty, która uzyskała przymiot ostateczności w toku postępowania w przedmiocie umorzenia tych zaległości (wszczętego wnioskiem strony w dniu [...] listopada 2012 r.). Stosowanie instytucji potrącenia nie mogło w tych warunkach naruszyć prawa strony wynikającego z zastosowanej już wobec niej ulgi w postaci rozłożenia na raty należności w liczbie [...] rat miesięcznych, a zarazem niweczyć realnej [możliwości] wystąpienia z wnioskiem o zastosowanie wobec niej najdalej idącej ulgi, o której mowa w art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, to jest o umorzenie kwoty należności. Tak długo bowiem, jak długo kwota nienależnie pobranych przez stronę świadczeń rodzinnych nie zostanie potrącona przez organ w myśl art. 30 ust. 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych z wypłaconych tej stronie świadczeń rodzinnych, tak długo może strona wystąpić na podstawie art. 30 ust. 9 tej ustawy z wnioskiem o ich umorzenie, odroczenie terminu płatności albo rozłożenie na raty (por. wyrok NSA z dnia 20 września 2011 r. sygn. akt I OSK 697/11 i wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 13 stycznia 2011 r. sygn. akt IV SA/Wr 693/10 – dostępne jw.). Co więcej, wystąpienie przesłanek do zastosowania potrącenia, o którym mowa art. 30 ust. 6 powołanej ustawy, tym bardziej nie mogło stanowić podstawy do wyjścia poza granice sprawy zakreślonej wnioskiem strony i dokonywanie w postępowaniu dotyczącym umorzenia należności modyfikacji na niekorzyść strony i bez jej zgody wcześniej wydanego rozstrzygnięcia w przedmiocie rozłożenia na raty tych należności.

Zgodnie z art. 32 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w brzmieniu obowiązującym w dniu orzekania przez właściwe organy, w sprawach w niej nieuregulowanych stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. Stosownie natomiast do art. 16 § 2 kpa, uchylenie lub zmiana decyzji ostatecznych, stwierdzenie ich nieważności oraz wznowienie postępowania może nastąpić tylko w przypadkach przewidzianych w Kodeksie lub w ustawach szczególnych. Takim przepisem szczególnym nie jest zaś w żadnej mierze art. 32 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, który przewiduje w określonych sytuacjach jedynie możliwość zmiany lub uchylenia ostatecznej decyzji administracyjnej, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń rodzinnych. Natomiast przepis art. 30 ust. 6 powołanej ustawy stanowi jedynie podstawę do potrącenia z wypłacanych świadczeń rodzinnych kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, które zostały już ustalone prawomocną decyzją wydaną w odrębnym postępowaniu, i to takich, które wcześniej nie zostały umorzone w całości lub też odpowiednio z wyłączeniem tych świadczeń, które zostały umorzone w części. Wobec tego ewentualna zmiana lub uchylenie decyzji w przedmiocie rozłożenia należności na raty mogłaby wprawdzie nastąpić, ale w odrębnym postępowaniu od postępowania w przedmiocie rozpatrzenia wniosku o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń, np. w trybie art. 155 kpa.

Kontrola decyzji organów obydwu instancji prowadzi do stwierdzania, że, rozstrzygając sprawę, organy wyszły poza jej granice, które wyznaczała treść wniosku (żądania) strony domagającej się umorzenia całej kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Nie mogły w tym postępowaniu zostać zmienione warunki spłaty zadłużenia wcześniej określone w decyzji ostatecznej, skoro – jak już wspomniano – decyzja ta istnieje w obrocie, bowiem nie została uchylona lub zmieniona bądź w inny sposób usunięta z obrotu.

Jednoczenie należy zauważyć, że w postępowaniu sądowym, którego przedmiotem jest kontrola legalności decyzji w sprawie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń poza zakresem kognicji sądu administracyjnego pozostają zarzuty dotyczące ostatecznej decyzji Wójt Gminy P. z dnia [...] 2011 r. znak [...] zobowiązującej skarżącą do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Decyzja ta weszła do obrotu prawnego (data doręczenia stronie: [...] czerwca 2011 r.) i nie został przez stronę zaskarżona w trybie instancyjnym. Jako decyzja ostateczna korzysta zatem z wyrażonej w art. 16 § 1 kpa zasady trwałości decyzji administracyjnej. Decyzja taka nie może zostać wzruszona w niniejszym postępowaniu sądowoadministracyjnym, bowiem nie mieści się w granicach sprawy, której dotyczy skarga. Jedną sprawą jest bowiem stwierdzenie, że określone wypłacone świadczenia rodzinne są świadczeniami nienależnie pobranymi i zobowiązanie osoby, która je pobrała, do zwrotu ich kwoty, a drugą sprawa w przedmiocie umorzenia lub zastosowania innej ulgi. Sprawy te dotyczą też odmiennych stanów faktycznych i prawnych. Świadczy o tym brzmienie przepisu art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, który wprost stanowi, że o zastosowaniu ulgi w granicach uznania administracyjnego orzeka organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Ocenia on w tym zakresie sytuację wnioskodawcy pod kątem zachodzenia przesłanek do stwierdzenia, czy zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Dodać należy, że strona we wniosku z dnia [...] czerwca 2011 r. (data wpływu do organu: [...] czerwca 2011 r.) domagała się umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych ustalonej decyzją z dnia [...] 2011 r., nie kwestionując nienależnego charakteru pobranych świadczeń z tytułu zasiłku pielęgnacyjnego. Wobec tego prezentowanie argumentacji przemawiającej za brakiem winy w pobraniu przedmiotowych świadczeń (wypłacenie ich z winy pracownika organu), jak i powoływanie się na spożytkowanie ich na podstawowe potrzeby życiowe, co przemawia za brakiem po jej stronie bezpodstawnego wzbogacenia, były spóźnione i nie mogły odnieść zamierzonego przez stronę skutku.

W tej sytuacji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c oraz art. 135 p.p.s.a. należało uchylić zaskarżoną decyzję Kolegium oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji ze względu na rodzaj i skutki naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, to jest art. 7 oraz art. 8 kpa, a także przepisów prawa materialnego – art. 30 ust. 6 i ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, które miało wpływ na wynik sprawy. Naruszenie przepisów w postępowaniu zakreślonym żądaniem strony doprowadziło niewątpliwie do nałożenia na stronę wyższego ciężaru finansowego, niż wynikał ze stanu sprzed rozstrzygnięcia sprawy, to jest z decyzji z dnia [...] 2012 r. w przedmiocie rozłożenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń na raty. Tym samym doprowadziło do orzeczenia wykraczającego poza granice wniosku strony i na jej niekorzyść.

Rozpatrując ponownie sprawę, organy uwzględnią przedstawione wskazania i poglądy prawne, a w szczególności, mając na uwadze słuszny interes strony postępowania administracyjnego (w ramach słusznego interesu obywatela), wezmą pod uwagę, że decyzja w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń (decyzja odmowna) nie może naruszać rozstrzygnięcia istniejącej w obrocie prawnym ostatecznej decyzji w przedmiocie rozłożenia na raty kwoty nienależnie pobranych świadczeń w stosunku do bieżącej wysokości obciążeń ratalnych, jakie zostały ustalone decyzją z dnia [...] 2012 r. Podstawy do tego nie stanowi, jak już wspomniano, brzmienie art. 30 ust. 6 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Przede wszystkim jednak organy powinny jeszcze raz ustalić i ocenić – pod kątem spełnienia przesłanek do zastosowania żądanej przez nią ulgi w postaci umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń – bieżącą sytuację osobistą, rodzinną i materialną skarżącej, co jest niezbędne z uwagi na obowiązek organu rozstrzygnięcia sprawy na podstawie aktualnego stanu faktycznego i prawnego (o ile nie zachodzi sytuacja, w której przepis przejściowy wskazuje, jakie przepisy winny znaleźć zastosowanie). Należy przy tym mieć na uwadze potrzebę rozważenia sprawy kompleksowo, również w zakresie podstaw do częściowego umorzenia dochodzonej od strony należności, w razie nieuznania zasadności umorzenia całości tej należności, czego we wcześniejszych decyzjach organów obydwu instancji niewątpliwie zabrakło.

O wynagrodzeniu wyznaczonego dla strony w ramach przyznanego jej prawa pomocy pełnomocnika skarżącej Sąd orzekł na podstawie art. 250 p.p.s.a., uwzględniając wniosek i oświadczenie adwokata.

O wykonalności zaskarżonej decyzji Sąd orzekł na podstawie art. 152 p.p.s.a.