Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 519/09
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2010-02-03 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 2 ust. 1 lit. e
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
article: par. 11 w zw. z par. 44
journal: Dz.U. 1945 nr 10 poz 51
law: Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Anna Łukaszewska-Macioch (spr.) Sędziowie sędzia NSA Małgorzata Pocztarek sędzia NSA Joanna Runge-Lissowska Protokolant asyst. sędz. Anna Pośpiech -Kłak po rozpoznaniu w dniu 3 lutego 2010 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Gminy Ł. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30 grudnia 2008 r. sygn. akt IV SA/Wa 1294/08 w sprawie ze skargi Gminy Ł. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2008 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 30 grudnia 2008 r. sygn. akt IV SA/Wa 1294/08, w sprawie ze skargi Gminy Ł. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2008 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej, oddalił skargę w części dotyczącej działki nr ew. [...] i w zakresie odmawiającym stwierdzenia, że część działki nr ew. [...] nie podlegała regulacjom przepisów dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., Nr 3, poz. 13) oraz uchylił zaskarżoną decyzję w pozostałej części.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym sprawy:

Wojewoda Lubelski decyzją z dnia [...] lutego 2008 r. nr [...] orzekł, że zespół pałacowo-parkowy położony w miejscowości Ł., wchodzący w skład dawnej nieruchomości pn. "[...]", składający się z działek oznaczonych numerami: [...],[...],[...],[...],[...],[...]([...],[...],[...],[...],[...],[...]) i [...], nie podlegał regulacjom przepisów dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej oraz odmówił stwierdzenia, że część działki nr [...] nie podlegała regulacjom przepisów tego dekretu. W uzasadnieniu organ wskazał, że w wyniku postępowania przeprowadzonego na skutek wniosku spadkobierców J. K. S., byłego właściciela zespołu pałacowo-parkowego, uznał, że przedmiotowy zespół pałacowo-parkowy nie był funkcjonalnie powiązany z pozostałą częścią majątku, bowiem pałac został spalony ok. 1915 roku, a jego ruiny pozostają nieużytkowane. Nie mógł zatem stanowić ośrodka centralnego zarządcy, czy siedziby właściciela zarządzającego majątkiem.

W odwołaniu od powyższej decyzji Gmina Ł. podniosła, że Wojewoda L. nie wyjaśnił wszystkich okoliczności mogących mieć znaczenie dla istnienia związku funkcjonalnego pomiędzy pałacem i pozostałą częścią majątku, skutkiem czego wadliwie zastosował art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. Gmina wskazała na treść protokołu przejęcia majątku, przedstawiła także wyciąg z publikacji historycznej oraz zeznania świadków, z których wynika, że zarządzanie majątkiem odbywało się z terenu zespołu pałacowo-parkowego.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpatrzeniu odwołania Gminy Ł. od decyzji Wojewody Lubelskiego, decyzją z dnia [...] czerwca 2008 r. nr [...] utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji Minister stwierdził, iż w toku dotychczasowego postępowania ustalono, że w dacie wejścia w życie dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej właścicielem majątku ziemskiego, którego powierzchnia ogólna wynosiła 677,1242 ha, o czym świadczą odpisy ksiąg wieczystych nr nr: [...],[...],[...],[...],[...],[...],[...],[...] i [...] prowadzonych przez Sąd Rejonowy w Tomaszowie Lubelski oraz księgi hipotecznej pn. "[...]", był J. K. S.. Jak wynika z zaświadczenia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w L. z dnia [...] listopada 1946 r. majątek ten został przejęty na własność Skarbu Państwa na cele reformy rolnej. Zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego dla m. st. Warszawy z dnia 25 marca 1995 r. sygn. akt III Ns 192/95 spadek po J. K. S. nabyła na mocy testamentu żona A. S..

Na wniosek M. S. pełnomocnika A. S. o stwierdzenie, że zespół pałacowo-parkowy ww. majątku nie podpadał pod działanie przepisów dekretu z dnia 6 września 1944 r. Wojewoda L. decyzją z dnia [...] marca 2006 r. umorzył postępowanie, ale Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 16 października 2006 r. sygn. akt IV SA/Wa 1266/06 uchylił tę decyzję oraz utrzymującą ją w mocy decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] maja 2006 r. wskazując, iż organy niesłusznie uznały, że § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. nie daje podstaw do orzekania w drodze decyzji administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

W tej sytuacji Wojewoda L. powołaną na wstępie decyzją z [...] lutego 2008 r. orzekł, że zespół pałacowo-parkowy wchodzący w skład dawnej nieruchomości pn. "[...]", składający się z działek oznaczonych numerami: [...],[...],[...],[...],[...],[...] ([...],[...],[...],[...],[...],[...]) i [...], nie podlegał regulacjom dekretu przeprowadzeniu reformy rolnej oraz odmówił stwierdzenia, że część działki nr [...] nie podlegała regulacjom dekretu. Rozpoznając sprawę na skutek odwołania złożonego przez Gminę Ł. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wskazał na konieczność rozważenia, czy istniał związek funkcjonalny pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym i resztą majątku dający podstawę do przyjęcia, że zespół pałacowo-parkowy spełnia przesłanki definicji pojęcia "nieruchomość ziemska" przyjętej w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. W 3/89 (OTK 1990/1/26), w której podkreślono, iż używając tego pojęcia prawodawca miał na względzie te nieruchomości, które mają charakter rolniczy. Związek funkcjonalny pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym i resztą majątku to swoista łączność polegająca na tym, że bez nieruchomości zabudowanej gospodarstwo nie mogłoby funkcjonować i odwrotnie. Minister wskazał, że z zebranego materiału dowodowego (karta ewidencyjna zabytku) wynika, iż w 1915 roku nieukończoną siedzibę Szeptyckiego podpalił oficer wycofujących się wojsk rosyjskich. W latach 1916 - 1917 brat właściciela majątku polecił nakrycie pałacu prowizorycznym dachem, sam pałac jednak nigdy nie został odbudowany. Po II wojnie światowej pałac użytkowano jako magazyn zbożowy, a następnie opuszczono go, co przyspieszyło jego degradację. Okoliczność podpalenia i nieodbudowania pałacu potwierdza również protokół w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej majątku "[...]". Mając powyższe na uwadze Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi stwierdził, że ruiny pałacu w żaden sposób nie mogły być funkcjonalnie związane z pozostałym majątkiem ówczesnego właściciela dóbr, bowiem jako obiekt zniszczony i zdewastowany nie mogły stanowić ośrodka centralnego zarządu, czy też siedziby właściciela. Wykluczało to również kierowanie z tego miejsca administracją poszczególnych folwarków. Uzyskiwane dochody z działalności folwarków nie były także przeznaczane na utrzymanie pałacu, gdyż wymagał on odbudowy, a ruiny nie były użytkowane. Dodatkowo organ wskazał, że fakt samego zamieszkiwania S. S. w jednym z budynków należących do przedmiotowego zespołu pałacowo-parkowego, na co powołuje się Gmina, nie może świadczyć o tym, iż wymieniony z tego miejsca zarządzał majątkiem J. S.. Jeśli chodzi o załączone do odwołania zeznania świadków Minister wskazał, że zostały one sporządzone dopiero po wydaniu decyzji przez Wojewodę Lubelskiego, a ponadto niezgodnie z treścią art. 79 § 1 i 3 K.p.a.

Mając na uwadze brak związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym i pozostałą częścią majątku ziemskiego Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi uznał, że w części obejmującej zespół pałacowo-parkowy majątek nie podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z 6 września 1944 r. Natomiast jeśli chodzi o część działki nr 29 objętą żądaniem wnioskodawcy, to Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi podzielił stanowisko Wojewody L., iż działka ta nie wchodzi w skład zespołu pałacowo-parkowego, a zatem stanowi pozostałą część majątku przejętego na cele reformy rolnej.

Gmina Ł. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, w której zarzuciła naruszenie:

1) art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej przez błędną wykładnię oraz niezgodność ustaleń z rzeczywistym stanem prawnym i faktycznym oraz nieuzasadnione przyjęcie braku związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym a pozostałą częścią majątku i przez to uznanie, że ta część majątku nie podpadała pod działanie dekretu;

2) art. 7, 75, 77, 80 i 107 § 1 i 3 K.p.a przez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności faktycznych w sposób wnikliwy i wyczerpujący, pominięcie dowodów zgłoszonych przez Gminę bez podania przyczyny, naruszenie zasady prawdy obiektywnej przez uwzględnienie interesów tylko jednej strony, a w konsekwencji przyjęcie niezgodnie z rzeczywistością, że zespół pałacowo-parkowy o pow. 6,47 ha to jest to samo, co ruiny pałacu;

3) art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej powoływanej jako "P.p.s.a.", przez niezastosowanie się organów orzekających do wskazań wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 października 2006r. sygn. akt IV SA Wa 1266/2006.

Podnosząc powyższe zarzuty skarżąca Gmina twierdziła, iż zespół pałacowo-parkowy nie był wyodrębnioną nieruchomością w wyniku dokonanego podziału prawnego. Bezspornym jest, że pałac w roku 1915 został podpalony i zniszczony. Jednak z nieuzasadnionych przyczyn zarówno organy utożsamiają pałac z całym zespołem pałacowo-parkowym. Zespół pałacowo-parkowy zajmuje ok. 6,70 ha powierzchni. W dacie wejścia w życie dekretu, tj. 13 września 1944 r., oprócz pałacu, który zajmuje niewielką część tej nieruchomości znajdowały się tam: dom mieszkalny - kuchnia pałacowa (zamieszkała przed II wojną światową, w czasie wojny i po wojnie do lat 70-tych), okazały budynek murowany wraz z kancelarią zarządcy (niegdyś przeznaczony dla służby pałacowej, następnie krótko zamieszkały przez rodzinę p. S., następnie przez S. - S. S. zarządzał majątkiem J. S.o), chlewnia i kurnik murowany, obora i garaż murowany, stajnia i wozownia z częścią mieszkalną, oranżeria murowana z mieszkaniem ogrodnika. Dowód stanowi protokół przejęcia majątku, wyciągi z publikacji historycznej ks. Z. K. oraz zeznania świadków znajdujące się w aktach sprawy, a pominięte w zaskarżonej decyzji bez podania przyczyny, co narusza art. 107 § 3 K.p.a. Obiekty znajdujące się na nieruchomości określanej mianem zespołu pałacowo-parkowego zarówno ze swej nazwy, jak i przeznaczenia niewątpliwie pozostają w związku funkcjonalnym z pozostałą częścią majątku, zarówno pod względem funkcjonalnym (nie są wyodrębnione prawnie), jak i organizacyjnym, gdyż w budynku murowanym, jak wynika z dowodów załączonych w sprawie znajdowała się kancelaria zarządcy majątku, przez pewien czas zamieszkiwany był przez rodzinę S., następnie S.. S. S. zarządzał majątkiem. W ocenie skarżącej Gminy, zaskarżona decyzja narusza art. 153 P.p.s.a, gdyż nie zostały zbadane wszystkie przesłanki z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, a w szczególności, czy nieruchomość nadaje się do realizacji celów reformy rolnej wymienionych w art. 1 ust. 2 tego dekretu.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko i argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę w części dotyczącej działki nr [...] oraz w zakresie odmawiającym stwierdzenia, że część działki nr [...] nie podlegała regulacjom dekretu i uchylił zaskarżoną decyzję w pozostałej części.

Kontrolując zaskarżoną decyzję Sąd podzielił stanowisko organu co do rozumienia pojęcia "nieruchomość ziemska" odwołujące się do wykładni dokonanej przez Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990 r. W 3/89. Sąd wskazał też, że z § 6 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. wynika, iż strona ubiegająca się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona z pod działania art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, winna przedłożyć Wojewódzkiemu Urzędowi Ziemskiemu (obecnie wojewodzie) dowody stwierdzające dokładny obszar tej nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju. Zwrot "użytków każdego rodzaju" przemawia za przyjęciem stanowiska, że obok sprawdzenia normy obszarowej organ powinien sprawdzić, czy jest to nieruchomość rolna nadająca się do realizacji zadań powołanych w art. 1 ust. 2 dekretu, czy też inny rodzaj użytku.

Odnosząc powyższe rozważania do niniejszej sprawy Sąd I instancji uznał, że orzekające w sprawie organy słusznie przyjęły, iż część działki nr [...] z majątku "[...]" podlegała regulacjom przepisów dekretu z dnia 6 września 1944 r., stanowiła ona bowiem fragment stawów hodowlanych, a zatem były podstawy do jej przejęcia na cele reformy rolnej.

Sąd zgodził się z także twierdzeniem organu, iż na cele reformy rolnej nie mógł być przejęty pałac, bowiem z uwagi na jego zniszczenie, które nastąpiło ok. 1915 r. w dacie jego przejęcia na cele reformy rolnej stanowił ruinę, nie mógł być zatem uważany za nieruchomość, która mogła być przeznaczona do prowadzenia szeroko rozumianej działalności rolniczej. Zasadnie zatem organ uznał, iż na cele nieruchomości rolnej nie mogła być przejęta działka nr [...], na której posadowione są ruiny pałacu oraz park.

W ocenie Sądu, przeprowadzona przez organ analiza ograniczyła się jednak jedynie do ww. nieruchomości. Tymczasem, jak wynika z akt sprawy oraz zarzutów podniesionych w skardze, zespół pałacowo-parkowy, którego zwrotu domagają się spadkobiercy byłego właściciela, zajmuje ok. 6,70 ha powierzchni. Obejmuje on - jak podano - działki oznaczone numerami: [...],[...],[...],[...],[...],[...] ([...],[...],[...],[...],[...],[...]) i [...]. W dacie wejścia w życie dekretu PKWN, tj. 13 września 1944 r. oprócz pałacu, który zajmuje jedynie niewielką część tej nieruchomości zlokalizowanego na działce nr [...], na ww. obszarze znajdowały się także inne budynki: dom mieszkalny - kuchnia pałacowa (zamieszkała przed II wojną światowa, w czasie wojny i po wojnie do lat 70-tych), budynek murowany (niegdyś przeznaczony dla służby pałacowej, następnie krótko zamieszkały przez rodzinę S., następnie przez S.), chlewnia i kurnik murowany, obora i garaż murowany, stajnia i wozownia z częścią mieszkalną, oranżeria murowana z mieszkaniem ogrodnika oraz ogród. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, w ocenie Sądu, jak słusznie podnosi strona skarżąca, nie został przez organy właściwie rozpoznany i przeanalizowany. Organy rozpoznając sprawę ograniczyły się jedynie do oceny sprawy pod kątem przejęcia na cele reformy rolnej części działki nr [...] oraz ruin pałacu znajdującego się na działce nr [...]. Nie zbadał natomiast, jaki charakter miały pozostałe obiekty, usytuowane na obszarze objętym wnioskiem spadkobierców byłego właściciela, co stanowi naruszenie art. 7, 77, 107 § 3 K.p.a w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozpoznanie sprawy.

Sąd wskazał, że przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ winien wyjaśnić, czy na cele reformy rolnej mogły być przejęte nieruchomości oznaczone obecnie jako działki nr: [...],[...],[...],[...],[...] ([...],[...],[...],[...],[...],[...]) i [...]. W tym celu powinien zbadać, czy nieruchomości te w dacie ich przejęcia na cele reformy rolnej, mogły być przeznaczone do prowadzenia szeroko rozumianej działalności rolniczej, czy też nie, a zatem ocenić, czy dana nieruchomość lub jej część wchodziła w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust.1 lit. e dekretu. Ponadto mając na uwadze, że na cele reformy rolnej nie mógł być przejęty park otaczający ruiny pałacu, jako nie stanowiący nieruchomości o charakterze rolnym, organ winien wyjaśnić, które z tych nieruchomości w dacie ich przejęcia stanowiły park i były tylko na ten cel wykorzystywane. W tym celu organ winien dokonać analizy zgromadzonego materiału dowodowego, ponadto zbadać zachowaną dokumentację archiwalną oraz w razie konieczności konieczność przeprowadzić dowód z przesłuchań żyjących obecnie świadków, którzy jak wynika z treści skargi oraz odwołania, są w stanie opisać stan faktyczny sprawy, jaki istniał w dacie przejęcia przedmiotowej nieruchomości na cele reformy rolnej.

Od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie Gmina Ł., reprezentowana przez pełnomocnika, wniosła skargę kasacyjną w części oddalającej jej skargę w zakresie dotyczącym działki nr [...]. W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie prawa materialnego przez jego niewłaściwe zastosowanie oraz przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.

1) art. 2 ust. 1 lit. e i ust. 1 końcowej części dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej przez przyjęcie, że działka nr [...] nie podlegała regulacjom przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, tj. przez przyjęcie, że nieruchomości ziemskie nie przechodzą na cele reformy rolnej w całości;

2) § 11 w zw. z § 44 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z 6 września 1944 r. (Dz. U. Nr 10, poz. 51 ze zm.) przez ustalenie, że pałac i park nie podlegał przejęciu na cele reformy rolnej;

3) art. 141 § 4 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a poprzez ustalenie przez Sąd stanu faktycznego niezgodnie z rzeczywistym stanem sprawy, tj. przez przyjęcie, że na działce oznaczonej obecnie nr [...] w dacie 13 września 1944 znajdował się tylko pałac i park, natomiast inne budynki na działce (obecnej) nr [...].

Wskazując na powyższe zarzuty wniesiono o uchylenie wyroku w zaskarżonej części, tj. oddalającej skargę Gminy w zakresie dotyczącym działki ewidencyjnej nr [...] i w tym zakresie przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz zasądzenie na rzecz strony skarżącej kosztów postępowania według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej Gmina Ł. podniosła, że majątek ziemski pn. "[...]" w dacie przejęcia na Skarb Państwa miał powierzchnię 677 ha, 1242 m2,a w księgach hipotecznych figurował jako jedna zorganizowana jednostka gospodarcza stanowiąca własność J. K. S.. Zespół pałacowo-parkowy nie był wyodrębnioną nieruchomością, ani prawnie, ani fizycznie z tego majątku, a więc stanowił jego część składową. Na terenie parku, tj. obecnej działki nr [...], a nie jak Sąd błędnie ustalił na działce [...] znajdowały się zabudowania jak: dom mieszkalny - kuchnia pałacowa, budynek mieszkalny wraz z kancelarią zarządcy, chlewnia i kurnik murowany, obora i garaż murowany, stajnia i wozownia z częścią mieszkalną, oranżeria murowana z mieszkaniem ogrodnika. Obiekty na nieruchomości określonej mianem zespołu pałacowo-parkowego zarówno ze swej nazwy jak i przeznaczenia niewątpliwie pozostają w związku funkcjonalnym z pozostałą częścią majątku ziemskiego i świadczą o ich rolniczym wykorzystaniu (chlewnia, kurnik, obora). Podział majątku na działki był dokonywany w latach 60-tych i później, zaś działka nr [...] wydzielona została w końcu lat 80-tych, dlatego też nie ma żadnego uzasadnienia prawnego do orzeczenia przez Sąd, że działka ta nie podlegała regulacjom dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej. Wykładnia gramatyczna regulacji normatywnych dekretu PKWN wskazuje, że niewyodrębniona prawnie nieruchomość dzieliła los nacjonalizowanej nieruchomości jako dotycząca całego majątku w jego dotychczasowych granicach (art. 2 ust 1 dekretu - w końcowej części: zwrot: "w całości").

Zdaniem Gminy, zaskarżone orzeczenie rażąco narusza § 11 w związku z § 44 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r., bowiem stanowi interpretację rozszerzającą § 11 zaś § 44 przesądza o tym, że parki, pałace, zabudowania dworskie podlegały regulacjom dekretu, nie podlegały tylko podziałowi. Powyższe stanowisko podziela również Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 5 października 1998 r. IV SA 1658/96 (LEX nr 45898) stwierdzając, że przepisy dekretu o reformie rolnej ani aktu wykonawczego nie dają podstaw do wyłączenia spod działania jego postanowień zabudowań dworskich znajdujących się w granicach przejmowanych na cele reformy rolnej nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym. Analogiczny pogląd wyraził Sąd Apelacyjny w Łodzi w wyroku z 17 czerwca 2004 r. I ACa 446/04 (niepubl.), że spod działania dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej nie wyjęto części majątków, które nie były użytkowane rolniczo, natomiast pojęcie nieruchomości ziemskiej nie jest tożsame z pojęciem użytków lub gruntów rolnych. Integralnym składnikiem nieruchomości ziemskiej jest dwór, zabudowania gospodarcze, park.

Zdaniem strony skarżącej, Wojewódzki Sąd Administracyjny ponownie rozpoznając sprawę winien dopuścić wszelkie dowody w sprawie, w tym dowód z zeznań świadków zawnioskowanych przez stronę skarżącą, a których to dowodów nie uwzględnił Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną, M. S. wniósł o odrzucenie skargi kasacyjnej wniesionej przez Gminę Ł., bowiem zawiera brak formalny, tj. nie wskazuje stron postępowania; z ostrożności wniósł o nieuwzględnienie - jako niezasadnych - zarzutów skargi kasacyjnej.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.

Wobec tego, że w skardze kasacyjnej podniesiono zarzuty odnoszące się do naruszenia prawa materialnego, jak i zarzuty naruszenia przepisów postępowania, w pierwszej kolejności podlega rozpoznaniu zarzut odnoszący się do uchybień procedury, bowiem dopiero po przesądzeniu, że stan faktyczny sprawy przyjęty przez sąd w zaskarżonym wyroku jest prawidłowy, albo że nie został skutecznie podważony, można przejść do skontrolowania prawidłowości subsumcji ustalonego stanu faktycznego pod zastosowany przepis prawa materialnego.

Skarga kasacyjna zarzuca naruszenie art. 141 § 4 i art. 145 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. poprzez ustalenie przez Sąd instancji stanu faktycznego niezgodnie z rzeczywistym stanem sprawy. Tymczasem stan ten, jak twierdzi pełnomocnik skarżącej Gminy Ł., przedstawia się następująco: zespół pałacowo-parkowy, którego dotyczy wniosek spadkobierców byłego właściciela nieruchomości ziemskiej pn. "[...]", w dacie przejęcia na cele reformy rolnej stanowił jedną zorganizowaną całość z resztą majątku i na terenie parku, tj. obecnej działki nr [...], znajdowały się zabudowania: dom mieszkalny - kuchnia pałacowa, budynek mieszkalny wraz z kancelarią zarządcy, chlewnia i kurnik murowany, obora i garaż murowany, stajnia i wozownia z częścią mieszkalną, oranżeria murowana z mieszkaniem ogrodnika.

Przedstawiając taki stan nieruchomości autor skargi kasacyjnej nie powołuje jednak jakichkolwiek dowodów mających świadczyć, że to właśnie ten stan faktyczny jest zgodny z rzeczywistym stanem istniejącym w dniu wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Twierdzeń tych tymczasem nie daje się zweryfikować w świetle zgromadzonego w sprawie materiału dokumentacyjnego, w tym także w świetle dowodów przedstawionych przez Gminę Ł. w postępowaniu administracyjnym, jak również powołanych w skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Podstawowym dowodem w tym zakresie, na który powoływała się Gmina, jest protokół z dnia 22 października 1944 r. o przejęciu majątku ziemskiego stanowiącego własność J. K. S.. Jak wynika z treści tego dokumentu, zawiera on jedynie ogólny opis położenia nieruchomości i wymienia składniki przejmowanego majątku. Na podstawie treści protokołu nie da się ustalić, że - jak przyjmuje skarżąca Gmina - zespół pałacowo-parkowy obejmował, poza ruinami pałacu i parkiem, również budynki i urządzenia integralnie związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Nie daje do tego podstaw również dołączony wraz z protokołem materiał literacki (fragmenty opracowania ks. Zbigniewa Kulika Bł. Stanisław Kostka Starowieyski 1895-1941 działacz Akcji Katolickiej). Wręcz przeciwnie - już z pierwszych zdań przedstawionego tekstu wynika, że: "Na obrzeżach parku stał długi budynek niegdyś przeznaczony dla służby. Ostatnio krótko mieszkali tu S.. Młodzi S. początkowo zajęli dwa pomieszczenia. (...) Z biegiem czasu w użyciu były: salon, jadalnia, (...) kancelaria (...). Obok znajdowały się jeszcze budynki gospodarcze: dwa dla inwentarza oraz dość duży budynek służący za stajnię, wozownię i skład drewna (...). Razem ok. 150 m2. Zachował się do dziś. Stoi obok budynku Urzędu Gminy jako zaplecze gospodarstwa rybnego.". Z przytoczonego tekstu wynika, że wymienione w nim obiekty stanowiły ośrodek zarządzania majątkiem, ale - co zasadnicze dla sprawy - były one położone "na obrzeżach parku", a nie na jego terenie.

Twierdzeń pełnomocnika skarżącej Gminy nie potwierdzają poza tym dokumenty znajdujące się w aktach postępowania administracyjnego, w tym przede wszystkim decyzja Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w L. z dnia [...] maja 1972 r. nr [...] w sprawie wpisania dobra kultury do rejestru zabytków, w której zespół pałacowo-parkowy w Ł. opisano następująco: "pałac, (...), budynek zwany kuchnią pałacową lub oficyną z końca XVIII lub początku XIX stulecia z tkwiącymi weń pozostałościami dawnego kościoła jezuitów z połowy XVIII wieku oraz ruiny, fundamenty i piwnice tegoż kościoła (...), a także park o charakterze krajobrazowym ...". Nie ma tu wzmianki o jakichkolwiek zabudowaniach gospodarczych, czy ich pozostałościach w obrębie zespołu pałacowo-parkowego.

Na istnienie takich obiektów nie wskazuje także współczesna mapa terenu oraz wypis z rejestru gruntów, które potwierdzają, że działka nr [...] o powierzchni 6,7400 ha jest niezabudowana i w zasadniczej części (na obszarze 6,5700 ha) stanowi teren rekreacyjno-wypoczynkowy oznaczony symbolem "Bz".

W świetle powyższego twierdzenie skargi kasacyjnej, że Sąd I instancji przyjął niezgodne z rzeczywistym stanem ustalenia w zakresie stanu faktycznego obszaru obejmującego zespół pałacowo-parkowy, jest pozbawione uzasadnienia. Z tej przyczyny za niezasadny należało uznać zarzut naruszenia art. 141 § 4 P.p.s.a. Tym samym zarzut dotyczący art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. nie mógł być uznany za trafny, gdyż nie zachodziła podstawa do jego zastosowania przez Sąd I instancji.

W ścisłym związku z powyższymi rozważaniami pozostaje kwestia słuszności zarzutu odnoszącego się do prawa materialnego. Zarzut ten został sformułowany jako naruszenie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. poprzez przyjęcie że działka nr [...] nie podlegała regulacjom dekretu, mimo że powołany przepis stanowił, iż nieruchomości ziemskie przechodziły na cele reformy rolnej w całości.

Przede wszystkim należy podkreślić, że dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej nie dawał podstaw do nacjonalizacji całego mienia właścicieli nieruchomości ziemskich. Przepis art. 2 ust. 1 dekretu w jego pierwotnym brzmieniu odnosił się do "nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym", dopiero jego zmianą dokonaną dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 9) skreślono wyrazy "o charakterze rolniczym". Nie zmieniło to jednak rozumienia zakresu przedmiotowego uregulowania zawartego w art. 2 ust. 1 zd. 1-sze. Rozumienie pojęcia "nieruchomość ziemska" wyjaśnił Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990 r. W 3/90 wskazując, że należy przez to rozumieć nieruchomość ziemską o charakterze rolniczym. W uchwale składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2006 r. sygn. akt I OPS 2/06 przyjęto, że powołana uchwała Trybunału Konstytucyjnego, pomimo utraty mocy obowiązującej uchwał Trybunału Konstytucyjnego w sprawach ustalenia powszechnie obowiązującej wykładni ustaw, zachowuje swoją aktualność. Naczelny Sąd Administracyjny w powołanej uchwale z dnia 5 czerwca 2006 r. wskazał, że z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wynika, że poza spełnieniem kryterium odnoszącym się do norm obszarowych, na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko te nieruchomości ziemskie, które odpowiadają celom wskazanym w art. 1 część druga dekretu, a więc te nieruchomości ziemskie, które były przydatne na cele określone w art. 1 ust. 2 dekretu. W omawianej uchwale skład siedmiu sędziów NSA zwrócił również uwagę na to, że organ administracji orzekający, czy dana nieruchomość podpada pod działanie dekretu, nie bada wyłącznie norm obszarowych, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, ale ocenia, czy dana nieruchomość jest nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym (w części bądź w całości). W przypadku, gdy wniosek dotyczy wyłączenia spod działania dekretu części nieruchomości ziemskiej, oznacza to konieczność zbadania, czy objęta wnioskiem część danej nieruchomości ziemskiej pozostawała w związku funkcjonalnym z pozostałą resztą tej nieruchomości.

Przytoczone poglądy składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela, a odnosząc je do realiów tej sprawy uznaje za uzasadnione stanowisko Sądu I instancji, że zespół pałacowo-parkowy majątku "[...]", na którym w dniu wejścia w życie dekretu z dnia 6 września 1944 r. znajdowały się ruiny pałacu i park, obejmujący obecnie obszar działki ewidencyjnej nr [...], nie podpadał pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Nie można bowiem wykazać związku pomiędzy znajdującym się w takim stanie zespołem pałacowo-parkowym i resztą majątku stanowiącego nieruchomość ziemską o charakterze rolniczym. Nie sposób też powiązać przedmiotowego obszaru z celami reformy rolnej wymienionymi w art. 1 ust. 2 dekretu.

Za chybiony Naczelny Sąd Administracyjny uznał zarzut naruszenia § 11 w zw. z § 44 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z 6 września 1944 r. Przepisy powołanego aktu wykonawczego, odnoszące się do szczegółowych zadań pełnomocników komisji do spraw reformy rolnej i podziału ziemi (§ 8 ust. 3 dekretu), nie mogą mieć wpływu na rozumienie oraz stosowanie przepisów dekretu, których treść wyjaśniona została w orzecznictwie sądowym.

Z tych względów także zarzuty odnoszące się do naruszenia prawa materialnego nie mogły być uwzględnione.

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.