Postanowienie NSA, sygn. akt I FZ 288/20
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2021-02-11 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6110 Podatek od towarów i usług
Hasła tematyczne: Koszty sądowe
Skarżony organ: Dyrektor Izby Administracji Skarbowej
Treść wyniku: Oddalono zażalenie
Powołane przepisy: article: art. 230 ust. 1 i 2, art. 343 ust. 1
journal: Dz.U. 2020 poz 1228
law: Ustawa z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe - tj
article: art. 239
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Hieronim Sęk, po rozpoznaniu w dniu 11 lutego 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia Syndyka masy upadłości X. sp. z o.o. w upadłości z siedzibą w Y. na zarządzenie Przewodniczącego Wydziału I Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 5 listopada 2020 r., sygn. akt I SA/Op 257/20 o wezwaniu do uiszczenia wpisu sądowego od skargi Syndyka masy upadłości X. sp. z o.o. w upadłości z siedzibą w Y. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Y. z dnia 9 lipca 2020 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za październik 2015 r. postanawia: oddalić zażalenie.


UZASADNIENIE

1. Syndyk masy upadłości X, sp. z o. o. w upadłości z siedzibą w Y. (dalej: Strona lub Syndyk) wniósł skargę na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Y. z dnia 9 lipca 2020 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za październik 2015 r.

2. Zarządzeniem z dnia 11 września 2020 r. Przewodniczący Wydziału I Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu wezwał Syndyka do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 34.845 zł. Jako podstawę wezwania wskazano art. 220 § 1 i § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325; dalej: P.p.s.a.) w związku z § 1 pkt 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193).

3. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu Syndyk wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych. Po rozpoznaniu tego wniosku, Starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu postanowieniem z dnia 16 października 2020 r., sygn. akt I SPP/Op 66/20, odmówił Stronie przyznania prawa pomocy. Następnie w wyniku sprzeciwu Syndyka od postanowienia referendarskiego Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu postanowieniem z dnia 5 listopada 2020 r., sygn. akt I SPP/Op 66/20, zmienił zaskarżone postanowienie i przyznał Stronie prawo pomocy w zakresie zwolnienia z połowy kosztów sądowych.

4. Zarządzeniem z dnia 5 listopada 2020 r. Przewodniczący Wydziału I Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu wezwał Syndyka do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 17.423 zł, stosownie do prawomocnego postanowienia z dnia 5 listopada 2020 r. w przedmiocie prawa pomocy.

5. Na powyższe zarządzenie Syndyk złożył zażalenie, domagając się uchylenia zarządzenia.

5.1. W zażaleniu zarzucono naruszenie "[sz]eregu przepisów prawa upadłościowego, osobliwie art. 343 ust. 1 PrUp oraz art. 146 ust. 3 tego prawa, nadając pobraniu opłaty charakter egzekucyjny (warunkujący wykonanie czynności), a także przepisów, z których wynika, że postępowanie upadłościowe prowadzi i nadzoruje Sąd Upadłościowy i Sędzia Komisarz, a nie Sąd Administracyjny, więc całościowe pominięcie ustawy Prawo upadłościowe, jako lex specialis względem regulacji w zarządzeniu powołanych."

5.2. Z kolei w uzasadnieniu zażalenia Syndyk podniósł w szczególności, że: - odmowa zwolnienia [z połowy] kosztów była niesłuszna; - zarządzenie o wezwaniu do uiszczenia wpisu nabrało cech czynności egzekucyjnej, gdyż bez dokonania zapłaty Sąd zmierza do pominięcia skargi Syndyka i ma wymusić dokonanie zapłaty z masy wbrew interesom tego postępowania; - Przewodniczący nie wykazał, w kontekście art. 343 ust. 1 Prawa upadłościowego, aby w zakreślonym terminie do masy upadłości miała wpłynąć kwota przekraczająca połowę funduszy masy tego dnia albo jakakolwiek; - zakreślony w zarządzeniu termin wyklucza możliwość zawiadomienia przez Syndyka Sędziego Komisarza o powstaniu nowego zobowiązania i skutkach jego nieopłacenia lub opłacenia dla postępowania upadłościowego oraz uniemożliwia Syndykowi nawet poprowadzenie planu podziału w obrębie kategorii, gdy nie jest możliwe pokrycie w całości zobowiązań w danej kategorii; - w okolicznościach takich Sąd administracyjny "spycha" postępowanie upadłościowe do umorzenia.

6. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

6.1. Zażalenie okazało się nieusprawiedliwione i dlatego podlegało oddaleniu.

6.2. W zażaleniu Syndyk nie kwestionował sposobu wyliczenia żądanej od niego opłaty sądowej (wpisu) oraz jej wysokości. Natomiast, odwołując się do specyfiki postępowania upadłościowego, w istocie podważał istnienie podstawy do wezwania Syndyka do uiszczenia wpisu od złożonej skargi na wymienioną przez niego decyzję.

6.3. Odnosząc się do powyższego w pierwszej kolejności należało zauważyć, że w art. 199 P.p.s.a. wprowadzono zasadę, iż koszty postępowania obciążają stronę, w zakresie, w jakim są związane z jej udziałem w postępowaniu sądowoadministracyjnym, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

6.3.1. Wyjątki od zasady, że strona ponosi koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie, muszą zatem w myśl przywołanego art. 199 P.p.s.a. wynikać z przepisów szczególnych. Do takich przepisów należy przede wszystkim art. 239 P.p.s.a., określający zakres zwolnienia od kosztów sądowych. W § 1 pkt 1 i w § 2 tego artykułu uregulowano zwolnienia o charakterze przedmiotowo-podmiotowym. Przepis art. 239 § 2 P.p.s.a. dotyczy organizacji pożytku publicznego, działających na podstawie przepisów o działalności pożytku publicznego i wolontariacie w sprawach własnych, z wyjątkiem spraw dotyczących prowadzonej przez te organizacje działalności gospodarczej. Z kolei art. 239 § 1 pkt 1 P.p.s.a. dotyczy strony skarżącej działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w ośmiu wymienionych w tym punkcie rodzajach spraw. W art. 239 § 1 pkt 2 i 3 P.p.s.a. zawarto zwolnienia podmiotowe. Z mocy ustawy nie mają obowiązku uiszczania kosztów sądowych we wszystkich kategoriach spraw prokuratorzy, Rzecznik Praw Obywatelskich, Rzecznik Praw Dziecka oraz kuratorzy strony wyznaczeni przez sąd orzekający lub sąd opiekuńczy. W pkt 4 wspomnianego paragrafu wymieniono jako zwolnione od obowiązku uiszczania kosztów sądowych strony, którym mocą prawomocnego postanowienia sądu przyznano prawo pomocy.

Z treści zaprezentowanych regulacji art. 239 P.p.s.a. wynika, że nie zostali nimi objęci ani podmiot w stosunku do którego ogłoszono upadłość, ani syndyk działający na rzecz takiego podmiotu. W związku z tym syndyk działający na rzecz upadłego, co do zasady ma obowiązek ponoszenia kosztów sądowych. Wyjątkiem, który by mógł z takiej powinności zwolnić jest przyznanie stronie prawa pomocy w zakresie tych kosztów (art. 239 § 1 pkt 4 P.p.s.a.)

W realiach tej sprawy Strona występowała o przyznanie prawa pomocy. Po rozpoznaniu jej wniosku prawomocnym postanowieniem Sądu z dnia 5 listopada 2020 r. zwolniono ją z połowy kosztów sądowych (zob. pkt 3 niniejszego uzasadnienia). Tym samym obowiązek uiszczenia wpisu od wniesionej przez Syndyka skargi został ograniczony do części wartości wymaganej przepisami prawa opłaty sądowej. Z tego punktu widzenia prawidłowe było zarządzenie z dnia 5 listopada 2020 r. Przewodniczącego Wydziału I Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu. Wzywało ono bowiem Syndyka do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 17.423 zł (czyli połowy - po zaokrągleniu - wpisu, który bez zwolnienia określony był na kwotę 34.845 zł), stosownie do prawomocnego postanowienia z dnia 5 listopada 2020 r.

6.3.2. Niezależnie od katalogu zwolnień zawartych w art. 239 P.p.s.a. również przepisy ustaw szczególnych mogą w odniesieniu do określonych podmiotów, czy kategorii spraw przewidywać tego rodzaju zwolnienia. Za taki przepis nie mógł być jednak uznany powołany przez Stronę art. 343 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. 2020 r. poz. 1228, z późn. zm., dalej: P.u.)

Przepis ten stanowi (w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 2016 r.), że: "Z masy upadłości zaspokaja się w pierwszej kolejności koszty postępowania, a jeżeli fundusze masy upadłości na to pozwalają - również inne zobowiązania masy upadłości, o których mowa w art. 230 ust. 2, w miarę wpływu do masy upadłości stosownych sum."

Z wykładni literalnej art. 343 ust. 1 P.u. w ogóle nie wynika, aby upadły bądź działający na jego rzecz syndyk byli na mocy ustawy zwolnieni z opłat sądowych. Przepis ten, odwołujący się do kosztów postępowania upadłościowego (te zdefiniowano w art. 230 ust. 1 P.u.) i innych zobowiązań masy upadłości (o których mowa w art. 230 ust. 2 P.u.), wskazuje na kolejność zaspokajania wierzytelności powstałych po ogłoszeniu upadłości. Wierzytelności, które dotyczą kosztów postępowania upadłościowego podlegają zaspokojeniu w pierwszej kolejności, zaś te z kategorii innych zobowiązań masy upadłości - jeżeli fundusze masy upadłości na to pozwalają, w miarę wpływu do masy upadłości stosownych sum. W konsekwencji nie sposób było podzielić zapatrywań Strony o szczególnym przepisie - art. 343 ust. 1 P.u. - mającym [rzekomo] stanowić podstawę zaniechania wezwania o wpis.

Dostrzec należało i to, że ustawa - Prawo upadłościowe (zob. art. 132) przewiduje sytuacje zwolnienia od kosztów sądowych syndyka, ale nie dotyczą one spraw z zakresu wszczętego przez niego postępowania sądowoadministracyjnego. Ustawodawca wprowadził zwolnienie z kosztów postępowania spraw z powództwa syndyka wytaczanych w związku z bezskutecznością czynności prawnych dokonanych przez upadłego. Przyjęte rozwiązanie oznacza, że nawet gdy w masie upadłości są środki na pokrycie kosztów postępowania, to w tych sprawach (tylko) syndyk nie ponosi opłat sądowych.

6.3.3. Chybione były motywy, odwołujące się do art. 343 ust. 1 w związku z art. 230, art. 231, art. 342 i art. 361 P.u., które w istocie miały świadczyć o braku możliwości regulowania przez Syndyka opłat sądowych z tytułu wszczętego przez niego postępowania sądowoadministracyjnego.

Zgodnie z art. 230 ust. 1 P.u. "do kosztów postępowania upadłościowego zalicza się wydatki bezpośrednio związane z ustaleniem, zabezpieczeniem, zarządem i likwidacją masy upadłości oraz ustaleniem wierzytelności, w szczególności wynagrodzenie syndyka oraz jego zastępcy, wynagrodzenie osób zatrudnionych przez syndyka oraz należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne od wynagrodzenia tych osób, wynagrodzenie i wydatki członków rady wierzycieli, wydatki związane ze zgromadzeniem wierzycieli, koszty archiwizacji dokumentów, korespondencji, ogłoszeń, eksploatacji koniecznych pomieszczeń, podatki i inne daniny publiczne związane z likwidacją masy upadłości."

Zainicjowanie przez Syndyka postępowania przed sądem administracyjnym w zakresie kontroli decyzji podatkowej (tj. de facto: o wierzytelność podatkową) związane jest z zarządem i likwidacją masy upadłości przez ten podmiot. Takie działanie ma na celu optymalizację masy upadłości poprzez redukcję wierzytelności w przypadku wygrania sporu sądowego i tym samym zwiększenie stopnia zaspokojenia wierzycieli innych niż wierzyciel podatkowy. Wymagana na poczet wszczęcia postępowania sądowego opłata stanowi zatem koszt postępowania upadłościowego (podlegający zaspokojeniu w pierwszej kolejności z masy upadłości - art. 343 ust. 1 P.u.), z którym Syndyk powinien się liczyć w ramach wydatkowania środków pieniężnych zgromadzonych w masie upadłości. Natomiast inną kwestią jest stan tej masy i zależny od niej potencjał uiszczenia określonej kwoty na rzecz postępowania sądowoadministracyjnego. Niemniej jednak w przypadku braku środków na taki właśnie cel, ustawodawca przewidział na gruncie przepisów ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądem administracyjnym instytucję prawa pomocy.

W tej sprawie Syndyk - odwołując się do stanu płynnych funduszy masy upadłości - wnioskował o zwolnienie od kosztów sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu postanowieniem z dnia 5 listopada 2020 r., sygn. akt I SPP/Op 66/20, przyznał jemu prawo pomocy w zakresie zwolnienia w połowie od kosztów sądowych. Co warte uwagi, w orzeczeniu tym Sąd stwierdził, że: "mając na uwadze obecny stan masy upadłości, a także w szczególności wydatki związane z realizacją samego postępowania upadłościowego, poniesienie w całości należnego w sprawie wpisu od skargi, byłoby z pokrzywdzeniem, dla realizacji innych niezbędnych zadań i związanych z nimi kosztów postępowania upadłościowego. Dlatego też, mając na uwadze konieczność umożliwienia Syndykowi masy upadłości realizację również pozostałych niezbędnych wydatków związanych z prowadzonym postępowaniem upadłościowym, a także zagwarantowanie mu możliwości skorzystania z konstytucyjnego prawa do sądu, zasadne było udzielenie Stronie częściowego (50%) zwolnienia od kosztów sądowych, jakie winny być ponoszone w sprawie. W świetle art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. uwzględnienie wniosku Syndyka było zatem możliwe jedynie w ograniczonym zakresie, gdyż nie przedstawiono dowodów, iż uregulowanie w pozostałej części kosztów postępowania sądowego w niniejszej sprawie mogłoby doprowadzić do ekonomicznej niedopuszczalności postępowania upadłościowego, o której mowa w art. 361 ust. 1 pkt 1 Pr.up." Orzeczenie to, na podstawie art. 170 P.p.s.a., ma charakter wiążący, co oznaczało, że należało je respektować również w niniejszej sprawie - wywołanej zażaleniem na zarządzenie z dnia 5 listopada 2020 r. w przedmiocie wezwania do uiszczenia wpisu (jego części).

6.4. Podsumowując stwierdzić należało, że ani powołany przez Stronę art. 343 ust. 1 P.u. nie stanowi o zwolnieniu Syndyka (działającego na rzecz upadłego) z opłat sądowych powstałych po ogłoszeniu upadłości, ani inne wymienione w zażaleniu przepisy nie pozwalały wywieść wniosku o istnieniu takiego zwolnienia. Przepis art. 343 ust. 1 P.u. nie jest przepisem szczególnym względem art. 199 in principio P.p.s.a. W przypadku nie opłacenia skargi przez Syndyka działającego na rzecz upadłego podmiotu oraz nie uzyskania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądów obejmującego cały wpis od skargi, zachodzi w myśl art. 220 § 1 i § 3 P.p.s.a. podstawa do wezwania Strony do uiszczenia stosownej opłaty sądowej, pod rygorem odrzucenia skargi.

6.5. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 ab initio w związku z art. 197 § 1 i § 2 oraz art. 198 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.

6.6. Sentencja niniejszego postanowienia oraz jego uzasadnienie zostały przy tym utrwalone w systemie teleinformatycznym Naczelnego Sądu Administracyjnego i opatrzone kwalifikowanym podpisem elektronicznym sędziego składu orzekającego, zgodnie z możliwością przewidzianą w przepisach art. 137 § 5 i art. 143 § 2 P.p.s.a. dotyczących wyroków, ale stosowanych odpowiednio także do postanowień na mocy art. 166 tej ustawy, zaś w odniesieniu do orzeczeń Naczelnego Sądu Administracyjnego - znajdujących również odpowiednie zastosowanie z uwagi na art. 193 zdanie pierwsze ab initio P.p.s.a.

Od chwili, w której - przy wykorzystaniu wskazanych tu warunków technicznych - wydane na posiedzeniu niejawnym postanowienie zostało podpisane wraz z uzasadnieniem, stało się ono wiążące, a to po myśli art. 164 ab initio w związku z art. 193 zdanie pierwsze ab initio P.p.s.a.