Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt II SA/Gl 1272/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2023-02-23 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.
article: art. 15h ust. 1
journal: Dz.U. 2020 poz 374
law: Ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych  chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych
article: art. 7, art. 8 par. 1, art. 9
journal: Dz.U. 2022 poz 2000
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska, Sędziowie Sędzia WSA Wojciech Gapiński, Asesor WSA Aneta Majowska (spr.), , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 23 lutego 2023 r. sprawy ze skargi K. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 1 lipca 2022 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1776/2022/9176 w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia 18 maja 2022 r. nr [...].


UZASADNIENIE

Decyzją nr [...] z dnia 18 maja 2022 r., skierowaną do K. B. (dalej: "Strona" "Skarżąca"), wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta S., na podstawie art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 615 z późn. zm., dalej: "u.ś.r."), art. 15h ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. 2020 poz. 374 z późn. zm.), art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 2000 z późn. zm., dalej: "k.p.a.") uznano, że kwoty wypłacone Stronie za okres od 1 listopada 2021 r. do 28 lutego 2022 r. w wysokości 863,36 zł były nienależnie pobranymi świadczeniami rodzinnymi. Jednocześnie zobowiązano Stronę do zwrotu, w terminie 14 dni, od kiedy decyzja stanie się ostateczna, nienależnie pobranych świadczeń w łącznej kwocie 863,36 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych, do dnia spłaty.

W uzasadnieniu organ I instancji podał, iż decyzją z dnia 16 maja 2018 r. nr [...] organ przyznał prawo do zasiłku pielęgnacyjnego na okres od 1 kwietnia 2018 r. do 30 kwietnia 2020 r., a decyzją z dnia 21 kwietnia 2020 r. nr [...] zmienił okres przyznania w/w świadczenia do 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności.

W dniu 8 marca 2022 r. organ pozyskał informację, iż w dniu [...] 2021 r. zostało wydane aktualne orzeczenie o niepełnosprawności syna Strony nr [...], co oznacza, że poprzednie orzeczenie nr [...] z dnia [...] 2018 r. utraciło ważność. W ocenie organu niezgłoszenie tego faktu przez Stronę stanowi bezpośrednią przyczyną powstania nienależnie pobranych świadczeń w okresie od listopada 2021 r. do lutego 2022 r. Organ przywołał w tym kontekście treść art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 u.ś.r., art. 15h ust. 1 ustawy COVID-19, oraz art. 104 k.p.a. Decyzja została doręczona w dniu 2 czerwca 2022 r.

Pismem złożonym w dniu 7 czerwca 2022 r. Strona wniosła odwołanie od opisanej wyżej decyzji wskazując, iż wnosi o umorzenie kwoty w całości wraz z odsetkami motywując powyższe sytuacją finansową. Strona wskazała na okoliczności towarzyszące złożeniu wniosku w sprawie niepełnosprawności syna, w tym liczne wizyty lekarskie u różnych specjalistów. Ponadto podała, że przy składaniu dokumentów nie miała świadomości, że musi złożyć również ponowny wniosek o świadczenie rodzinne. Podała "nie zrobiłam tego z premedytacją ani specjalnie, nie miałam takiej świadomości". Wskazała na stan zdrowia syna oraz przeznaczanie wszystkich środków rodziny, w tym przyznanego zasiłku pielęgnacyjnego, na jego rehabilitację. Zauważyła, że konieczność zwrotu nienależnie pobranego świadczenia spowoduje, że syn nie będzie rehabilitowany przez 2 tygodnie. Końcowo podała, że w rodzinie pracuje tylko matka małoletniego, ojciec pobiera rentę inwalidzką po wypadku w pracy.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach, działając w oparciu o art. 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r. poz. 540) oraz art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., decyzją nr SKO.PSŚ/41.5/1776/2022/9176 z dnia 1 lipca 2022 r., utrzymało w całości w mocy zaskarżoną decyzję. Na wstępne uzasadnienia organ odwoławczy przedstawił aktualny stan sprawy. Następnie w oparciu o treść art. 15h ust. 1 ustawy COVID-19 oraz ustalony stan faktyczny stwierdził, że poprzednie orzeczenie o niepełnosprawności syna Strony z dnia [...] 2018 r., kwalifikujące go do zasiłku pielęgnacyjnego zachowało ważność jedynie do dnia [...] 2021 r., tj. do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Wyjaśnił, iż zasiłek pielęgnacyjny jest świadczeniem niepodzielnym zatem za październik 2021 r. Stronie to świadczenie jeszcze przysługiwało, natomiast od 1 listopada 2021 r. nie zostały spełnione przesłanki ustawowe do jego pobierania, ponieważ nowy wniosek został złożony dopiero w marcu 2022 r. Organ odwoławczy przywołał również treść art. 30 u.ś.r. wskazując, że w sprawie zaszła przesłanka nienależnie pobranych świadczeń z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., zasiłek pielęgnacyjny pobrany przez Stronę za okres od 1 listopada 2021 r. do 28 lutego 2022 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi. Zauważył również, że wniosek o umorzenie zawarty w odwołaniu winien stać się przedmiotem odrębnego postępowania. Decyzja została doręczona w dniu 11 lipca 2022 r.

Z rozstrzygnięciem nie zgodziła się Skarżąca. W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach (nadanej w dniu 5 sierpnia 2022 r.), zaskarżyła opisaną wyżej decyzję organu odwoławczego podnosząc zarzut naruszenia: 1) art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. poprzez uznanie za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne, podczas gdy nie nastąpiła sytuacja wymieniona w tym punkcie, a także jako osoba pobierająca te świadczenie nie została pouczona o konieczności złożenia nowego wniosku, 2) zasad sprawiedliwości oraz zaufania obywatela do państwa, a także 3) art. 7, art. 8 § 1 i art. 9 k.p.a. poprzez brak pogłębiania zaufania obywateli do urzędów administracji publicznej, brak przekazania rzetelnej informacji o przysługujących uprawnieniach i obowiązkach.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji, wstrzymanie jej wykonania i nieobciążanie kosztami postępowania. W uzasadnieniu skargi podtrzymała argumentację zawartą w odwołaniu. Dodała, że po zakończeniu stanu epidemii organ zakreślił Stronie 60 dni na złożenie nowych dokumentów, co jak wskazała jest terminem bardzo krótkim, a nawet niemożliwym, aby dostać się do każdego specjalisty po zaświadczenie o stanie zdrowia syna. Podała również, że w dniu złożenia dokumentów o orzeczenie o niepełnosprawności pracownik organu wprowadził Skarżącą w błąd, że nie musi składać nowych wniosków z uwagi na stan epidemii. W ocenie Skarżącej organy powinny wskazać Stronie dalsze działania i braki w dokumentach. Dodała, że jako opiekun prawny dziecka niepełnosprawnego w stopniu znacznym potrzebuje wsparcia merytorycznego ze strony państwa.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej odrzucenie z uwagi na brak podpisu, a w przypadku uzupełnienia braku formalnego o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Postanowieniem starszego referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach z dnia 11 października 2022 r. sygn. II SPP/Gl 228/22 w pkt 1 umorzono postępowanie z wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, w pkt 2 ustanowiono dla Skarżącej adwokata z urzędu. Postanowieniem z dnia 28 listopada 2022 r. sygn. II SA/Gl 1272/22 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji.

Pismem z dnia 10 lutego 2023 r. pełnomocnik Skarżącej podtrzymał osobistą skargę Skarżącej.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje.

Przystępując do rozpoznania sprawy, Sąd miał na uwadze, iż zgodnie z regulacją art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 259, dalej: "p.p.s.a.") sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Wskazana kontrola nie oznacza jednak przejęcia przez Sąd sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia. W świetle art. 3 § 2 p.p.s.a. kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (pkt 1).

Stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W przypadku nieuwzględnienia skargi sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części - art. 151 p.p.s.a. Ponadto zgodnie z treścią art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, zatem uwzględnia w granicach danej sprawy wszelkie naruszenia prawa a także przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie niezależnie od zarzutów i wniosków podniesionych w treści skargi.

Mając na uwadze tak zakreśloną kognicję sądów administracyjnych oraz przyczyny wzruszenia decyzji organów administracji publicznej, Sąd uznał, że rozstrzygnięcia organów zostały wydane z naruszeniem przepisów prawa, które uzasadniało zastosowanie kompetencji kasatoryjnych.

Przedmiotem kontroli rozpoznawanej sprawy, w oparciu o wymienione powyżej kryteria, stała się decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 1 lipca 2022 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1776/2022/9176, utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji - Prezydenta Miasta S. z dnia 18 maja 2022 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego.

Kluczową kwestią dla oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji stało się ustalenie czy organy administracji publicznej orzekające w niniejszej sprawie prawidłowo uznały, że kwoty opisane w sentencji zaskarżonej decyzji są nienależnie pobranymi świadczeniami w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.

Podstawę materialnoprawną wydanego w sprawie rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, w szczególności regulacja art. 30 tej ustawy. Stosownie do treści ust. 1 wskazanego przepisu osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Z kolei zgodnie z ust. 2 pkt 1 za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się: świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.

Określona w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. podstawa uznania świadczenia za nienależnie pobrane wymaga łącznego wystąpienia następujących przesłanek: zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie ich wypłaty w całości lub w części; mimo wystąpienia tych okoliczności świadczenie rodzinne zostało wypłacone; osoba pobierająca świadczenie rodzinne była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Ustawodawca wymaga, by osoba pobierająca świadczenie miała świadomość, że czyni to w sposób nieuprawniony, a więc świadomość obowiązku powstrzymania się od odebrania wypłaty nienależnego świadczenia (zob. P. Rączka (red.), Świadczenia rodzinne. Komentarz, Lex el. 2021).

Przywołana regulacja ma zastosowanie wyłącznie w przypadku stwierdzenia, że świadczenie jest świadczeniem nienależnie pobranym, co w doktrynie, jak i orzecznictwie odróżnia się od świadczeń nienależnych. Obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża zatem tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma zatem świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być świadoma, że okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, wystąpiła. Z tego względu istotne pozostaje dochowanie obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenie, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 kwietnia 2022 r. I OSK 1392/21, P. Rączka (red.), Świadczenia rodzinne. Komentarz, Lex el. 2021). Warunkiem uznania na podstawie przywołanej regulacji świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane jest zatem świadomość o braku prawa do jego pobierania, poprzedzona uprzednim pouczeniem w tym przedmiocie.

Z akt administracyjnych przedłożonych do sprawy wynika, iż prawo do zasiłku pielęgnacyjnego w związku z opieką nad synem zostało Skarżącej przyznane na mocy decyzji nr [...] z dnia 16 maja 2018 r. w okresie od 1 kwietnia 2018 r. do 30 kwietnia 2020 r. w wysokości 153,00 zł miesięcznie (karta nr 11 akt administracyjnych). Wskazana decyzja została zmieniona decyzją nr [...] z dnia 1 października 2018 r. w ten sposób, że uchylono prawo do zasiłku pielęgnacyjnego w okresie od 1 listopada 2018 r. do 30 kwietnia 2020 r. w kwocie 153,00 zł miesięcznie i przyznano prawo do tego świadczenia w okresie od 1 listopada 2018 r. do 31 października 2019 r. w kwocie 184,42 zł miesięcznie, oraz w okresie od 1 listopada 2019 r. do 30 kwietnia 2020 r. w kwocie 215,84 zł miesięcznie (karta nr 14 akt administracyjnych).

Następnie decyzja została zmieniona decyzją z dnia 21 kwietnia 2020 r. nr [...] w ten sposób, że uchylono prawo do zasiłku pielęgnacyjnego w okresie od 1 listopada 2019 r. do 30 kwietnia 2020 r. w kwocie 215,84 zł miesięcznie i przyznano wskazane świadczenie w okresie od 1 listopada 2019 r. w kwocie 215,84 zł miesięcznie do 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednakże nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności (karta nr 22 akt administracyjnych).

Orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w S. nr [...] z dnia [...] 2018 r. ustalono: iż niepełnosprawność syna Strony datuje się od urodzenia, wraz ze wskazaniem, że osoba wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, orzeczenie wydano do dnia 30 kwietnia 2020 r., (karta nr 6 akt administracyjnych).

Pismem z dnia 9 marca 2022 r. organ poinformował Stronę, że w związku z wydaniem nowego orzeczenia o niepełnosprawności syna przesłanka do dalszej wypłaty zasiłku pielęgnacyjnego na podstawie ustawy COVID-19 przestała obowiązywać, a podstawą do ustalenia prawa do zasiłku będzie złożenie ponownie stosownego wniosku (karta nr 27 akt administracyjnych), natomiast pismem z dnia 28 kwietnia 2022 r. zawiadomił Stronę o wszczęciu postępowania w sprawie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego (karta nr 30 akt administracyjnych).

Z akt wynika również, iż Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w S. orzeczeniem z dnia [...] 2021 r. nr [...], wydanym na wniosek Strony z dnia 2 września 2021 r., zaliczył małoletniego syna Skarżącej do osób niepełnosprawnych, orzeczenie wydano do dnia 1 października 2033 r.

O powyższym Strona nie poinformowała organu I instancji, co nie było przez Stronę kwestionowane. Ustalony w sprawie stan faktyczny nie pozostawał sporny.

Uwzględniając poczynione wyżej uwagi w zakresie konieczności ustalenia, w toku postępowania w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, czy Skarżąca w okresie wskazanym w zaskarżonej decyzji pobierała zasiłek pielęgnacyjne w sposób świadomy w tym znaczeniu, że zdawała sobie sprawę, iż świadczenie to jej nie przysługuje, a co z tym związane czy pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. było sformułowane i przedstawione w taki sposób, że zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego można przyjąć, iż miała świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia rodzinnego (por. m.in. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 kwietnia 2013 r., z dnia 10 września 2019 r., I OSK 1139/19), konieczna stała się szczegółowa analiza zastosowanych w sprawie pouczeń. Jak wynika z treści przywołanych wyżej decyzji organ dokonał następujących pouczeń Skarżącej:

- w decyzji z dnia 16 maja 2018 r.: "uzyskanie prawa do dodatku pielęgnacyjnego w ZUS powoduje ustanie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. Wypłata obu świadczeń za ten sam miesiąc będzie skutkować koniecznością zwrotu nadpłaconego zasiłku. Zatem o przyznaniu dodatku pielęgnacyjnego z ZUS należy niezwłocznie powiadomić Dział Świadczeń Rodzinnych i Alimentacyjnych MOPS", a także: "w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, wnioskodawca jest obowiązany do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia rodzinne" (str. 1 decyzji, karta nr 11 akt administracyjnych),

- w decyzji z dnia 1 października 2018 r.: "w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, wnioskodawca jest obowiązany do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia rodzinne" (str. 2 decyzji, karta nr 14 akt administracyjnych),

- w decyzji z dnia 21 kwietnia 2020 r.: "w przypadku uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności przed datą wskazaną w rozstrzygnięciu należy niezwłocznie poinformować o tym organ wypłacający świadczenie", a także: "w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych osoba uprawniona do świadczeń rodzinnych jest zobowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenie (art. 25 ust. 1 u.ś.r.). Nienależnie pobrane świadczenia rodzinne podlegają zwrotowi (art. 30 u.ś.r.)" (str. 2 decyzji, karta nr 22 akt administracyjnych).

Wymienione pouczenia znajdujące się w wydanych decyzjach nie uwzględniają w swej treści pouczenia Strony co do utraty prawa do pobierania świadczenia w każdym przypadku uzyskania nowego orzeczenia o niepełnosprawności przed datą wskazaną w rozstrzygnięciu.

Z przywołanych w w/w decyzjach pouczeń opartych o art. 25 ust. 1 u.ś.r. wynika jedynie obowiązek świadczeniobiorcy poinformowania organu m.in. "o innych zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych". Na gruncie niniejszej sprawy okoliczność wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności dla małoletniego syna Skarżącej pozostawała bez wpływu na prawo do pobieranego świadczenia, bowiem nowe orzeczenie potwierdzało jedynie, że syn Skarżącej nadal pozostaje osobą niepełnosprawną, a w konsekwencji spełnia przesłankę przyznania przedmiotowego świadczenia.

W takiej sytuacji niezbędne było dokonanie przez organ oceny, czy zasadnie Skarżąca mogła wnioskować, że wydanie nowego orzeczenia, którym nie zmieniono ustaleń w zakresie niepełnosprawności syna, nie stanowi zmiany mającej wpływ na prawo do pobieranego świadczenia, tym bardziej, że na powyższe wskazuje sama Skarżąca, podnosząc m.in. "przy składaniu dokumentów nie miałam świadomości, że muszę złożyć też w tej sytuacji nowy wniosek o zasiłek pielęgnacyjny", "nie zrobiłam tego z premedytacją, ani specjalnie, nie miałam takiej świadomości" (odwołanie z dnia 7 czerwca 2022 r.), "jako osoba pobierająca te świadczenie nie zostałam pouczona o konieczności złożenia nowego wniosku" (str. 1 skargi).

Podobnie pouczenie zamieszczone w decyzji z dnia 21 kwietnia 2020 r., które zostało oparte o przepisy ustawy z dnia 2 marca 2020 r. COVID-19, nie zawierało jasnej informacji o skutkach jakie niesie za sobą zaniechanie uczynienia zadość temu obowiązkowi. Pouczenie o treści "nienależnie pobrane świadczenia rodzinne podlegają zwrotowi" zostało bowiem zawarte dopiero w końcowej części pouczenia w sytuacji, gdy na jego wstępie czytamy o obowiązku niezwłocznego poinformowania organu o uzyskaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Zasadnie zwraca się uwagę w orzecznictwie sądów administracyjnych, iż pouczenie powinno jednoznacznie wyjaśniać w jakich sytuacjach pobierane świadczenie staje się "nienależnie pobrane" w rozumieniu prawa, a także jakie są skutki prawne pobierania takiego świadczenia (zob. m.in. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 lutego 2013 r. I OSK 1525/12, z dnia 13 września 2017 r. I OSK 2814/16, z dnia 25 maja 2022 r. I OSK 1870/21).

Przeprowadzona w sprawie kontrola sądowoadministracyjna doprowadziła do wniosku, iż organy orzekające w sprawie nie zbadały w sposób prawidłowy czy w sprawie zachodziła sytuacja świadomego działania Skarżącej stanowiąca następstwo prawidłowego pouczenia przez organ o skutkach zaniechania poinformowania organu o wydaniu nowego roszczenia o niepełnosprawności. Organy nie rozważały kwestii, czy w istocie Skarżąca przedmiotowe świadczenie nienależnie pobrała. Organy orzekające w sprawie w ogóle nie odniosły się do kwestii pouczenia Strony, ani też do oceny świadomości co do konsekwencji związanych z zaniechaniem poinformowania organu o wydaniu nowego roszczenia o niepełnosprawności, nie zwróciły uwagi na zawarte w kolejnych decyzjach pouczenia co do treści art. 15h ustawy COVID-19 oraz treści art. 25 ust. 1 u.ś.r., nie dokonały analizy skuteczności tego pouczenia ani też czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, czy świadczenie to miało charakter nienależnego.

Powyższe pozostaje w związku z zasadą prawdy obiektywnej, zawartą w art. 7 k.p.a., w myśl której w toku postępowania organy administracji publicznej podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli, a także zasadą informowania stron określoną w art. 9 k.p.a.

Sąd zważył również, iż informacja o wydaniu nowego orzeczenia, która stanowiła podstawę wydania zaskarżonych decyzji, powinna być znana organom z urzędu. Stosownie do treści art. 23b ust. 1 pkt 5 u.ś.r. organy właściwe ustalające prawo do świadczeń rodzinnych są obowiązane do samodzielnego uzyskania lub weryfikacji drogą elektroniczną informacji o legitymowaniu się odpowiednim orzeczeniem wydanym na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 573 i 1981). W rezultacie wszczęcie postępowania w dniu 28 kwietnia 2022 r., podczas gdy nowe orzeczenie wydano w dniu [...] 2021 r., zatem po upływie ponad sześciu miesięcy od wystąpienia zdarzenia, godzi w zasadę zaufania do władzy publicznej.

Kontrola sądowoadministracyjna rozpoznawanej sprawy doprowadziła do stwierdzenia naruszenia art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., a także naruszenia art. 7, art. 8 § 1 i art. 9 k.p.a., co miało niewątpliwy wpływ na wynik sprawy.

Powyższe stało się podstawą uchylenia zaskarżonej decyzji, a także poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.

Zgodnie z treścią art. 153 p.p.s.a. organ ponownie rozpoznając sprawę, kierując się wskazaną przez Sąd wykładnią art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., ustali czy pobrany zasiłek pielęgnacyjny nosi znamiona nienależnie pobranego świadczenia w rozumieniu omawianej regulacji, względnie rozważy umorzenie postępowania w tym przedmiocie, uzasadniając swoje stanowisko stosownie do treści art. 107 § 3 k.p.a.

Mając powyższe na uwadze Sąd orzekł jak w sentencji – na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję, oraz na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a. decyzję ją poprzedzającą.

Orzeczenia przywołane w treści niniejszego uzasadnienia dostępne są w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych.