Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 2180/13
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2014-04-23 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6291 Nacjonalizacja przemysłu
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 3  ust. 1  lit. B
journal: Dz.U. 1946 nr 3 poz 17
law: Ustawa z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Tadeusz Nowak Sędziowie: Sędzia WSA Mirosław Gdesz Sędzia WSA Tomasz Szmydt (spr.) Protokolant referent stażysta Małgorzata Sieczkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 kwietnia 2014 r. sprawy ze skargi M. Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w K. na decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] czerwca 2013 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji oddala skargę.


UZASADNIENIE

M. Spółka z o.o. w K. złożyła skargę na decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] czerwca 2013r. nr [...], utrzymującą w mocy decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] marca 2013r., nr [...], którą to decyzją ww. Minister nie stwierdził nieważności orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lipca 1948r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa, w części dotyczącej przedsiębiorstwa "M. Sp. z o.o. – [...]".

Minister Gospodarki wnosił o oddalenie skargi.

Powyższa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym:

W dacie wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej, tj. 5 lutego 1946 r., przedsiębiorstwo M. Spółka z o.o. [...] stanowiło własność M. Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością (odpis z rejestru handlowego). W latach 1938-1939 przedmiotowe przedsiębiorstwo pozostawało w dzierżawie spółki [...] Sp. z o.o. W trakcie II Wojny Światowej zakłady zostały zajęte przez okupanta.

Na podstawie zarządzenia Przewodniczącego Wojewódzkiej Komisji do spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw w K. z dnia [...] października 1946 r. przedmiotowe przedsiębiorstwo zostało umieszczone w wykazie czwartym przedsiębiorstw przechodzących na własność Państwa, ogłoszonym w [...] Dzienniku Urzędowym Nr [...] poz. [...] z dnia [...] listopada 1946 r.

Postępowanie nacjonalizacyjne zostało wszczęte w dniu [...] listopada 1946 r., tj. w ustawowym terminie, zakreślonym w art. 3 ust. 6 ustawy nacjonalizacyjnej, w brzmieniu nadanym mu przez art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 20 grudnia 1946 r. o zmianie ww. ustawy (Dz. U. z 1946 r. Nr 105, poz. 66), czyli przed dniem 31 marca 1947 r.

Postanowieniem z dnia [...] stycznia 1948 r. Wojewódzka Komisja do spraw [...] wniosła do Ministra Przemysłu i Handlu o skreślenie [...] z wykazu przedsiębiorstw podlegających upaństwowieniu. W uzasadnieniu ww. postanowienia Wojewódzka Komisja do spraw [...] wskazała, że zgodnie z orzeczeniem biegłego inż E. M. z [...] sierpnia 1947 r. zdolność zatrudnienia pracowników bezpośrednio produkcyjnych na jedną zmianą roboczą w przedmiotowym przedsiębiorstwie wynosi 35 osób.

Od ww. postanowienia Zjednoczenie Przemysłu Nieorganicznego w G. wniosło odwołanie do Głównej Komisji do spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw wskazując, że ww. opinia inż. E. M. jest niezgodna ze stanem faktycznym i prawnym bowiem biegły ustalił na podstawie przeprowadzonej ekspertyzy, że fabryka chemiczna w K. zatrudnia przy produkcji 31 pracowników na jedną zmianą. Odwołujący twierdził, że do tej cyfry zatrudnionych doliczyć więc należy pracowników fizycznych i umysłowych, których fabryka musi zatrudniać bez wzglądu na to, czy jej produkcja odbywa się jedną czy na trzy zmiany. Dopiero wówczas będziemy mieli obraz zdolności zatrudnienia pracowników przez daną fabrykę jako całość techniczną i gospodarczą. Wchodzą tu w rachubę, poza kierownictwem, pracownicy buchalterii, kasy, sekretariatu, magazynów oraz zatrudnieni w warsztatach i oddziałach remontowych pracownicy fizyczni, wreszcie szoferzy, dozorcy i strażnicy.

Mając powyższe na uwadze Główna Komisja do Spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw w W., postanowieniem z dnia [...] grudnia 1947 r., powołała [...] jako biegłych do przeprowadzania oględzin przedsiębiorstwa i wydania opinii o zdolności zatrudnienia pracowników bezpośrednio produkcyjnych na dzień 5 lutego 1946 r. na jedną zmianę roboczą. Zgodnie z ww. opinią z dnia 20 stycznia 1948 r. przedmiotowe przedsiębiorstwo posiadało zdolność zatrudnienia pracowników bezpośrednio produkcyjnych w dacie 5 lutego 1946 r. na jedną zmianę, wynoszącą 39 pracowników.

Główna Komisja do spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw w W. po przeprowadzenia dowodu w postaci przesłuchania biegłych dokonała "poprawek", które m.in. "na ogólną zdolność zatrudnienia powiększają przez zwiększenie zatrudnionych przy kotłach z 1 na 3, dodatkowo - przy młynach do mielenia rudy - 2, 2 przy produkcji kwasu mlekowego, 2 przy transporcie", zwiększając zdolność zatrudnienia pracowników bezpośrednio produkcyjnych na dzień 5 lutego 1946 r. na jedną zmianę roboczą do "powyżej 50-ciu pracowników". W następstwie powyższego w dniu [...] maja 1948 r. wydała postanowienie zmieniające postanowienia Wojewódzkiej Komisji do spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw w K. z dnia [...] sierpnia 1947 r. i przedstawiła Ministrowi Przemysłu i Handlu wniosek o wydanie orzeczenia o przejęciu na własność Państwa Przedsiębiorstwa [...].

W dniu [...] lipca 1948 r. Minister Przemysłu i Handlu, na podstawie art. 3 ust. 1 lit. B oraz art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej oraz § 65 ust. 1 pkt d i § 71 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz. U. R. P. Nr 16, poz. 62), wydał orzeczenie nr [...], na mocy którego na własność Państwa przejęto m.in. przedsiębiorstwo [...]. Orzeczenie to zostało opublikowane w Monitorze Polskim z dnia [...].

Składniki majątkowe przedmiotowego przedsiębiorstwa zostały ujęte w protokole zdawczo-odbiorczym z dnia [...] listopada 1951 r., który po zatwierdzeniu orzeczeniem Ministra Przemysłu Chemicznego z dnia [...] stycznia 1953 r. stał się integralną częścią ww. orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu. W ww. protokole zdawczo-odbiorczym ujęto jako składnik majątkowy przedsiębiorstwa nieruchomości położone w [...].

Pismem z dnia 22 listopada 2010 r. M. Sp. z o.o. [...], działając poprzez pełnomocnika adw. [..], zwróciły się do Ministra Gospodarki z wnioskiem, na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., o stwierdzenie nieważności orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lipca 1948 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa, w części dotyczącej przedsiębiorstwa: [...].

Skarżonemu orzeczeniu wnioskodawcy zarzucili rażące naruszenie art. 3 ust. 1 pkt B ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej - Dz. U. z dnia 5 lutego 1946 r. Nr 3, poz. 17 ze zm. (dalej: ustawa nacjonalizacyjna) - poprzez przyjęcie, że przedmiotowe przedsiębiorstwo zatrudniało na jedną zmianę więcej niż 50 pracowników bezpośrednio produkcyjnych. Zgodnie bowiem z twierdzeniem wnioskodawców nie spełniało ono przesłanki określonej w ww. przepisie, co potwierdzać miała ekspertyza inż. E. M. z dnia [...] stycznia 1947 r.

Minister Gospodarki, postanowieniem z dnia [...] listopada 2012 r., działając na zasadzie dyspozycji art. 75 § 1 i 84 § 1 w związku z art. 123 k.p.a., dopuścił dowód z opinii biegłego [...], opracowaną w przedmiocie ustalenia faktycznej (rzeczywistej) zdolności zatrudnienia pracowników zatrudnionych bezpośrednio przy produkcji, na jedną zmianę roboczą w przedsiębiorstwie pn. [...], w dniu 5 lutego 1946 r.

W tym zakresie, Minister Gospodarki uznał, że fachową i niezbędną wiedzę w dziedzinie, jaką jest przemysł chemiczny, posiada dr inż. P. G. - Rzeczoznawca Stowarzyszenia Inżynierów i Techników Przemysłu Chemicznego (nr legitymacji – [...]), posiadający specjalizację w zakresie inżynierii chemicznej i projektowania przemysłowego.

Sporządzając przedmiotową opinię biegły dr inż. P. G. wskazał na wstępie materiały źródłowe, które posłużyły mu do jej opracowania, w tym protokół zdawczo-odbiorczy przedsiębiorstwa pn. [...]., z dnia [...] listopada 1951 r., wskazujący na stan zamaszynowienia i stopień zużycia maszyn i urządzeń. Jednocześnie w sposób szczegółowy przedstawił charakterystykę przedmiotowego przedsiębiorstwa wraz z opisem profilu produkcyjnego przedsiębiorstwa, którym była produkcja podstawowych związków chemicznych wykorzystywanych w innych gałęziach przemysłu, m.in. dwuchromianu sodu, dwuchromianu potasowego, siarczku sodowego, kwasu solnego, siarczanu sodowego bezwodnego, sodu metalicznego i kwasu mlekowego.

W dalszej części opinii biegły przedstawił szczegółowo oddziały przedsiębiorstwa, w których produkowano ww. związki wraz ze wskazaniem zdolności produkcyjnej, zamaszynowienia oraz zdolności zatrudnienia. Dr inż. P. G. przy swoich obliczeniach uwzględnił 3-zmianowy system pracy.

W tym miejscu biegły wskazał następujące oddziały:

I. Produkcja dwuchromianu sodowego - zdolność produkcji wynosiła 2500 kg dwuchromianu sodu miesięcznie, przy zdolności zatrudnienia 15 pracowników bezpośrednio produkcyjnych na jedną zmianę roboczą;

II. Produkcja dwuchromianu potasowego - z racji identycznej produkcji jak w ww. oddziale stosowano rotację produkcji;

III. Produkcja siarczku sodowego 60% - zdolność produkcji wynosiła 30,2 ton siarczku sodowego miesięcznie, przy zdolności zatrudnienia 7 pracowników bezpośrednio produkcyjnych na jedną zmianę roboczą;

IV. Produkcja kwasu solnego - zdolność produkcji wynosiła 15,4 ton kwasu solnego, przy zdolności zatrudnienia 6 pracowników bezpośrednio produkcyjnych na jedną zmianę roboczą;

V. Produkcja siarczanu sodowego - mając na uwadze, że związek ten powstawał jako produkt uboczny przy produkcji kwasu solnego i/lub potasowego, odbywała się ona na w ww. oddziałach i nie było potrzeby zatrudniania dodatkowych pracowników;

VII. Produkcja sodu metalicznego - zdolność produkcji wynosiła w nim 500 kg miesięcznie, przy zdolności zatrudnienia 3 pracowników bezpośrednio produkcyjnych na jedną zmianę roboczą;

VIII. Produkcja kwasu mlekowego - zdolność produkcji wynosiła w nim 16 ton miesięcznie, przy zdolności zatrudnienia 3 pracowników bezpośrednio produkcyjnych na jedną zmianę roboczą.

Biegły wskazał, że zdolność zatrudnienia pracowników bezpośrednio produkcyjnych na pierwszej zmianie roboczej wynosi 63 pracowników, do których (oprócz ww.) zaliczył ponadto:

obsługę kotłowni - 1 pracownik;

pracowników placowych potrzebni do rozładunku surowców i załadunku produktów - 10 pracowników;

obsługę magazynów - 2 pracowników;

pracowników konserwatorko-naprawczych - 6 pracowników;

mistrzów oddziałowych - 2 pracowników;

chemika - 1 pracownik;

dyrektora - 1 pracownik

kierownika ruchu - 1 pracownik;

portiera - 1 pracownik;

kierowcę - 1 pracownik;

księgowych - 2 pracowników;

sprzątaczki - 1 pracownik.

Na pozostałych dwóch zmianach, oprócz pracowników oddziałowych, przedsiębiorstwo zatrudniało po 1 pracowniku kotłowni, 2 pracowników ochrony, 2 chemików i 2 mistrzów oddziałowych.

W uzasadnieniu poziomu zatrudnienia [...] biegły wskazał, że przedsiębiorstwo mogło zatrudniać 63 pracowników bezpośrednio produkcyjnych na pierwszej zmianie roboczej oraz po 40 na drugiej i trzeciej. W ocenie organu, popartej jednolitym orzecznictwem sądowo- administracyjnym precyzującym jakich pracowników należy traktować również jako "bezpośrednio produkcyjnych" - majstrów, kierowników technicznych, transport międzyoperacyjny, magazynierów i pracowników obsługujących składy, ekipę remontowo- konserwatorską, tj. osoby wprost związane z bezpośrednią produkcją i bez których prawidłowe funkcjonowanie linii produkcyjnej byłoby niemożliwe (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 października 2010 r., sygn. akt IV SA/Wa 1381/10). Organ przyjął, że przedmiotowe wyliczenia powinny zostać skorygowane w ten sposób, iż do pracowników bezpośrednio produkcyjnych nie powinno wliczać się: portiera (-1 pracownik), sprzątaczki (-1 pracownik), dyrektora (-1 pracownik) i księgowych (-2 pracowników). Przy tak dokonanej korekcie rzeczywista zdolność zatrudnienia pracowników zatrudnionych bezpośrednio przy produkcji, na jedną zmianę roboczą, w przedsiębiorstwie pn. [...] wynosiła 58 pracowników.

Minister Gospodarki decyzją z dnia [...] marca 2013r., nr [...], nie stwierdził zatem nieważności orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lipca 1948r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa, w części dotyczącej przedsiębiorstwa [...].

Spółka M. sp. z o.o. w K. - reprezentowana przez adw. S. G. wystąpiła w trybie art.127 § 3 k.p.a. z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej decyzją Ministra Gospodarki z dnia [...] marca 2013 r., zarzucając temu rozstrzygnięciu naruszenie przepisów prawa procesowego, tj.: art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., poprzez przyjęcie, że w przedmiotowej sprawie brak jest przesłanek wskazujących na wydanie decyzji z rażącym naruszeniem prawa oraz poprzez rozpoznanie sprawy co do istoty, art. 80 k.p.a., poprzez przekroczenie granic swobodnej oceny dowodów i wyciągnięcie wniosków nieuprawnionych w świetle ujawnionych okoliczności sprawy, art. 8 k.p.a., poprzez działanie, które powoduje brak zaufania obywateli do organów państwa. Ponadto z ostrożności procesowej zarzucono również naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 3 ust. 1 pkt B ustawy nacjonalizacyjnej, w szczególności poprzez przyjęcie, że decyzja nie jest obarczona wadą nieważności, pomimo braku spełnienia ustawowych przesłanek wynikających z tego przepisu oraz błąd w ustaleniach faktycznych, polegający na przyjęciu, że omawiane przedsiębiorstwo na dzień 5 lutego 1946 r. posiadało zdolność zatrudnienia pracowników bezpośrednio produkcyjnych na jedną zmianę roboczą w liczbie powyżej 50 osób.

Minister Gospodarki decyzją z dnia [...] czerwca 2013r. nr [...], utrzymał w mocy decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] marca 2013r., nr [...].

Po ponownej analizie całości materiału dowodowego zgromadzonego w aktach sprawy, mając na uwadze zarzuty stawiane zaskarżonemu rozstrzygnięciu, we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy z dnia [...] marca 2013 r., a także argumentację zawartą w odpowiedzi na ten wniosek z dnia 6 maja 2013 r. organ orzekający nie znalazł podstaw do uchylenia decyzji własnej z dnia [...] marca 2013 r.

M. Spółka z o.o. w K. złożyła skargę na decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] czerwca 2013r. nr [...], utrzymującą w mocy decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] marca 2013r., nr [...], którą to decyzją ww. Minister nie stwierdził nieważności orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lipca 1948r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa, w części dotyczącej przedsiębiorstwa [...].

Skarżący zarzucał:

Naruszenie przepisów prawa procesowego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy:

art. 156 § 1 pkt. 2 k. p. a., poprzez przyjęcie, że w przedmiotowej sprawie nie istniały przesłanki wskazujące na wydanie decyzji z rażącym naruszeniem prawa, podczas gdy materiał zgromadzony w toku postępowania nie pozwalał na przyjęcie, że zostały spełnione przesłanki stwierdzenia przejścia przedsiębiorstwa M. Sp. z o. o. na własność państwa oraz poprzez rozpoznanie sprawy co do istoty, podczas gdy postępowanie w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji powinno ograniczyć się do ustalenia wystąpienia przesłanek z art. 156 k. p. a.

art. 8 k. p. a., poprzez działatiie, które powoduje brak zaufania obywateli do organów państwa

art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. w zw. z art. 15 k. p. a., poprzez jego niezastosowanie w niniejszej sprawie, które skutkowało utrzymaniem w mocy decyzji Ministra Gospodarki z dnia [...].03.2013 r. pomimo istnienia podstaw do jej zmiany;

Błąd w ustaleniach faktycznych, polegający na przyjęciu, że:

M. sp. z o.o. [...] na dzień 5 lutego 1946 roku posiadały zdolność zatrudnienia pracowników bezpośrednio produkcyjnych na jedną zmianę roboczą w liczbie powyżej pięćdziesięciu osób, podczas gdy wszystkie przeprowadzone w sprawie dowody wskazują na to, że na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego należy stwierdzić, iż pracowników tych było mniej niż 50-ciu na jedną zmianę roboczą, którego konsekwencją było także błędne zastosowanie przepisów prawa materialnego, w szczególności art. 3 ust. 1 pkt B ustawy z dnia 03.01.1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej;

Naruszenie przepisów prawa materialnego:

art. 3 ust. 1 pkt B ustawy z dnia 03.01.1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, poprzez przyjęcie, że decyzja nie jest obarczona wadą nieważności, pomimo braku spełnienia ustawowych przesłanek wynikających z art. 3 ust. 1 pkt B przedmiotowej ustawy, co było wynikiem w szczególności błędnej wykładni pojęcia "zatrudnionych przy produkcji" i dokonania rozszerzającej wykładni tego pojęcia.

W związku z podniesionymi wobec decyzji zarzutami skarżący wnosił na podstawie art. 145 § 1 pkl 1 lit. a i c p. p. s. a. o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz poprzedzającej jej decyzji Ministra Gospodarki z dnia [...] marca 2013 r. ponieważ wszystkie zarzucone decyzji naruszenia prawa procesowego miały istotny wpływ na wynik sprawy.

Minister Gospodarki wnosił o oddalenie skargi w całości.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego. Oznacza to, że kontrola ta sprowadza się do zbadania, czy organ administracji wydając zaskarżony akt nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z treścią art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270) Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji jest samodzielnym postępowaniem administracyjnym, zarówno w stosunku do toczącego się w trybie zwyczajnym, jak również wobec innych postępowań nadzwyczajnych, którego istotą jest ustalenie, czy decyzja podlegająca kontroli jest dotknięta jedną z wad wymienionych w art. 156 § 1 k.p.a. Jest to instytucja procesowa stanowiąca wyjątek od statuowanej w art. 16 § 1 k.p.a. ogólnej zasady trwałości decyzji ostatecznej i z tych względów stwierdzenie nieważności decyzji może nastąpić tylko wówczas, gdy zostanie bezspornie ustalone wystąpienie przyczyny nieważności określonej w art. 156 § 1 k.p.a.

Wątpliwości budziło w doktrynie oraz orzecznictwie, jakiego rodzaju przepisy muszą być w sposób rażący naruszone, aby możliwe było zastosowanie tak radykalnego rygoru, jakim jest wyeliminowanie decyzji administracyjnej poprzez stwierdzenie jej nieważności.

W orzecznictwie ugruntowane jest stanowisko, że bezspornie takimi normami są przepisy prawa materialnego. W niniejszej sprawie kwestia ta sprowadza się do prawidłowości zastosowania przepisu art. 3 ust. 1 lit. B ustawy z dnia 3 stycznia 1946r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17 ze zm.).

Konieczne było zatem dokonanie przez Ministra oceny, czy nie doszło do rażącego naruszenia przepisów materialnych przy przejmowaniu spornego przedsiębiorstwa. Praktyka orzecznicza organów i sądów administracyjnych wskazuje, że w celu zbadania, czy została spełniona przesłanka zatrudnienia, o której mowa w art. 3 ust. 1 lit. B ustawy o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, konieczne było powołanie biegłego.

Wbrew zarzutom skarżącego możliwość powołania biegłego w tego rodzaju sprawach jest akceptowana a w niektórych stanach faktycznych wręcz wymagana przez sądownictwo administracyjne (przykładowo: wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 8 października 2010r., sygn. akt IV SA/Wa 1381/10, wyrok WSA z dnia 14 lipca 2011r., sygn. akt IV SA/Wa 841/11, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 maja 2011r. sygn., akt I OSK 1090/10).

Organ w przedmiotowej sprawie dysponował początkowo dwiema opiniami biegłych. Opinią z dnia [...] sierpnia 1947r. inż. E. M. oraz opinią z dnia [...] stycznia 1948r. [...].

Artykuł. 3 ust. 1 lit. B ustawy nacjonalizacyjnej stanowił, iż za odszkodowaniem przejmuje Państwo na własność przedsiębiorstwa, zdolne zatrudnić przy produkcji na jedną zmianę więcej, niż 50 pracowników.

Ponadto, przez "zdolność zatrudnienia", o której stanowi art. 3 ust. 1 lit. B ustawy nacjonalizacyjnej, należy rozumieć "rzeczywistą zdolność zatrudnienia" w danym przedsiębiorstwie w dniu 5 lutego 1946 r., przy uwzględnieniu pełnego parku maszynowego, znajdującego się na wyposażeniu tego przedsiębiorstwa w ww. dacie, jego stanu technicznego, niezależnie od tytułu własności do niego (por. wyrok WSA w Warszawie w wyroku z dnia 5 listopada 2004 r., sygn. akt IV SA/Wa 253/04).

Zatem organ prowadzący postępowanie, obowiązany był do ustalenia rzeczywistej zdolności zatrudnienia pracowników bezpośrednio produkcyjnych na jedną zmianę roboczą w dacie 5 lutego 1946 r. przedsiębiorstwa pn. [...], w celu ustalenia czy przepis art. 3 ust. 1 lit. B ustawy nacjonalizacyjnej miały zastosowanie.

Przy ocenie kryterium zdolności zatrudnienia, należało uwzględnić, w szczególności stan techniczny maszyn, którymi przedsiębiorstwo dysponowało i realia jego funkcjonowania, wpływające na wielkość zatrudnienia pracowników, pracujących bezpośrednio przy produkcji, na dzień wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej, tj. 5 lutego 1946 r. Należy podzielić stanowisko organu, że zgromadzona w sprawie dokumentacja archiwalna nie pozwalała na jednoznaczne stwierdzenie, czy w chwili wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej zdolność zatrudnienia w przedmiotowym przedsiębiorstwie wynosiła ponad 50 osób. Dokumentami mogącymi wskazywać na zdolność zatrudnienia jakimi organ dysponował są:

kwestionariusz sporządzony na potrzeby nacjonalizacji wskazujący na zdolność zatrudnienia pracowników przy produkcji na jedną zmianą: 69 pracowników, przy ogólnym zatrudnieniu 154 pracowników na trzy zmiany;

odwołanie M. sp. z o.o. z dnia [...] lipca 1947 r. przeciwko umieszczeniu ww. zakładów w wykazie przedsiębiorstw przechodzących na własność Państwa, wskazujące, iż "w chwili obecnej liczba pracowników zajętych przy produkcji nie przekraczała nigdy i nie przekracza 50 pracowników na jedną zmianę";

protokoły z posiedzeń Wojewódzkiej Komisji do spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw z [...] sierpnia 1947 r. i z [...] sierpnia 1947 r. - przy określeniu zdolności zatrudnienia kwestią poddaną ocenie było ustalenie, czy należy uwzględnić pracowników pracujących bezpośrednio przy linii technologicznej oraz niezbędnych do normalnego toku produkcji, np: pracowników zatrudnionych w warsztatach, magazynierów, kierowników technicznych czy obsługę remontową;

postanowienie Wojewódzkiej Komisji do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw w K. z dnia [...] sierpnia 1947 r., o skreśleniu przedmiotowego przedsiębiorstwa z wykazu przedsiębiorstw podlegających nacjonalizacji, wskazując na fakt, iż jego zdolność zatrudnienia pracowników bezpośrednio produkcyjnych na jedną zmianę roboczą wynosi 35;

odwołanie Zjednoczenia Przemysłu Nieorganicznego od ww. postanowienia Wojewódzkiej Komisji do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw w K. z dnia [...] września 1947 r. - wskazując, że ww. zakłady były w stanie zatrudnić 53 pracowników bezpośrednio produkcyjnych na jedną zmianę roboczą;

opinia inż. E. M. z dnia [...] kwietnia 1947 r., w której biegły określił ww. zdolność zatrudnienia na 35 pracowników;

orzeczenie [...] z dnia [...] stycznia 1948 r., w której biegli określili ww. zdolność zatrudnienia na 39 pracowników;

postanowienia Głównej Komisji do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw w W. z dnia [...] maja 1948 r., zmieniające ww. postanowienie Wojewódzkiej Komisji do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw w K.

odwołanie adwokata A. C. (pełnomocnika "M. sp. z o.o.") od postanowienia Głównej Komisji do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw z dnia [...] maja 1948 r.

Organ prawidłowo przyjął, że ujęty w pkt 1 kwestionariusz nie może stanowić dowodu na wykazywaną okoliczność, z uwagi na brak daty i jednostki organizacyjnej go sporządzającej. Brak również uzasadnienia dokonanych wyliczeń.

Organ dokonując analizy materiału dowodowego przyjął, że dokumenty przywołane w pkt 3, 4 i 8 tj. postanowienia Wojewódzkiej i Głównej Komisji do spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw oraz protokoły z ich posiedzeń wskazują na odmienne ustalenia dokonane na etapie pierwszej i drugiej instancji. Natomiast dokumenty wymienione w pkt 2, 5 i 9 stanowią oświadczenia stron postępowania reprezentujących sporne interesy, co sprawia, iż mają one charakter subiektywny. Ponadto, składające te oświadczenia osoby nie wykazały, iż posiadały specjalistyczną wiedzę, popartą stosownymi uprawnieniami rzeczoznawczymi do oceny zdolności zatrudnienia pracowników bezpośrednio produkcyjnych na jedną zmianę roboczą w przedmiotowym przedsiębiorstwie. Wobec powyższego, należy ww. dokumenty odrzucić, jako nieposiadające, w ocenie organu, wartości dowodowej.

Biegli [...] oparli swoją ekspertyzę w głównej mierze na stanie zatrudnienia w 1946 r., określonym na podstawie listy płac. Ponadto nie uwzględnili jako pracowników bezpośrednio produkcyjnych m.in. pracowników placowych, warsztatu elektromechanicznego itp. Oceniając zdolność zatrudnienia w warunkach miejscowych (strona 10 opinii) biegli pominęli w wyliczeniach pracowników oddziału sodu metalicznego i kwasu mlekowego.

Natomiast inż. E. M. w swoich obliczeniach pominął magazynierów, pracowników obsługujących składy, ekipę remontowo-konserwatorską itp.

Organ orzekający słusznie zatem uznał te opinie jedynie za przydatne dla rozstrzygnięcia sprawy jako dowód o charakterze poglądowym.

Organ dokonał szczegółowej analizy wartości dowodowej wszystkich powyższych dokumentów. Nie pozwalały one na jednoznaczne określenie, czy omawiane przedsiębiorstwo spełniało kryteria jego upaństwowienia przewidziane przez ww. ustawę nacjonalizacyjną. Żaden z tych dowodów nie wskazuje wiarygodnie na wielkość rzeczywistej zdolności zatrudnienia pracowników bezpośrednio produkcyjnych na jedną zmianę roboczą w przedmiotowym przedsiębiorstwie w dacie wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej i klarowną metodologię jej ustalenia. Wszystkie wymienione wyżej dokumenty podają różne wielkości.

Zgodni z dyspozycją art. 77 § 1 k.p.a., organ administracji publicznej był zobowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Prawidłowo zatem organ uznał za słuszne pozyskanie dodatkowego dowodu z opinii biegłego rzeczoznawcy posiadającego uprawnienia i wiedzę z zakresu przemysłu chemicznego.

Minister Gospodarki, postanowieniem z dnia [...] listopada 2012 r., działając na podstawie dyspozycji art. 75 § 1 i 84 § 1 w związku z art. 123 k.p.a., dopuścił dowód z opinii biegłego dr inż. P. G. - rzeczoznawcy ze Stowarzyszenia Inżynierów i Techników Przemysłu Chemicznego w W., opracowaną w przedmiocie ustalenia faktycznej (rzeczywistej) zdolności zatrudnienia pracowników zatrudnionych bezpośrednio przy produkcji, na jedną zmianę roboczą w przedsiębiorstwie pn. "M. Sp. z o. o. – [...]", w dniu [...] lutego 1946 r.

Powyższe działania nie występowały poza granice postępowania nadzorczego toczącego się w trybie dyspozycji art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. Opinia biegłego była bowiem konieczna celem dokonania kontroli zgodności z prawem orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lipca 1948r. Organ aby rzetelnie przeprowadzić kontrolę tego postępowania musiał sięgnąć do wiedzy specjalistycznej biegłego.

Organ nie naruszył zatem art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. bowiem nie rozpoznawał sprawy co do istoty, nie dublował postępowania z lat 40-tych, dokonał jedynie czynności pozwalających na wyczerpujące ustalenie czy postępowanie to w sposób rażący naruszało prawo. Temu właśnie służył dowód z opinii biegłego dopuszczony przez organ.

Organ przyjął również prawidłową wykładnię, że aktualne orzecznictwo sądowo-administracyjne stoi na stanowisku, iż za pracowników bezpośrednio produkcyjnych należy uznać nie tylko osoby wprost związane z bezpośrednią produkcją ale także osoby bez współpracy (współpracy bezpośredniej) których prawidłowe funkcjonowanie linii produkcyjnej byłoby niemożliwe (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 8 października 2010 r" sygn. akt IV SA/Wa 1381/10, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 20 października 2006r., I OSK 1693/06, LEX 281417).

Wbrew zarzutom skarżącego organ nie dokonał zatem naruszenia przepisów art.3 ust. 1 pkt B ustawy z dnia 3 stycznia 1946r. O przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, bowiem przyjął prawidłową i ugruntowana w orzecznictwie w wykładnię pojęcia "pracowników zatrudnionych przy produkcji".

Organ prawidłowo również przyjął, że ze zgromadzonego materiału dowodowego w sprawie w sposób jednoznaczny i nie budzący wątpliwości nie wynika aby M. Sp. z o.o. [...] nie były w stanie zatrudnić na jednej zmianie powyżej 50 pracowników.

Należy przypomnieć w tym miejscu, że analiza orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazuje, że z rażącym naruszeniem prawa, a zatem przesłanką uregulowaną w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., na którą powołuje się wnioskodawczyni mamy do czynienia wówczas, gdy spełnione zostaną łącznie trzy warunki: zachodzi oczywistość naruszenia konkretnego przepisu, za uznaniem za rażące przemawia charakter naruszonego przepisu, oraz racje ekonomiczne, społeczne - skutki, które wywołała decyzja. Oczywistość naruszenia prawa polega na niewątpliwej sprzeczności pomiędzy treścią rozstrzygnięcia, a przepisem prawa stanowiącym podstawę prawną decyzji.

Wątpliwości i spór co do wykładni przepisu prawa materialnego nie mogą stanowić przesłanki do stwierdzenia nieważności ostatecznej decyzji (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18.01.2002 r. w sprawie I SA 1506/00, LEX nr 81968 oraz wyrok z dnia 02.02.2006r. w sprawie II OSK 489/05, LEX nr 196694 ).

Podstawowe braki opinii biegłych z [...] sierpnia 1947r. oraz z [...] stycznia 1948r. to przyjęcie błędnej wykładni art. 3 ust. 1 pkt B ustawy nacjonalizacyjnej. Obie opnie wskazują bowiem na nieprawidłowe przyjęcia pojęcia pracowników "zatrudnionych przy produkcji". W postępowaniu nadzorczym biegły dr inż. P. G. wskazał , że w przedmiotowym przedsiębiorstwie zdolność zatrudnienia pracowników bezpośrednio produkcyjnych na pierwszej zmianie wynosi 63 pracowników.

Organ prawidłowo przyjął, że jako pracowników "bezpośrednio produkcyjnych" należy traktować: majstrów, kierowników technicznych, transport międzyoperacyjny, magazynierów i pracowników obsługujących składy, ekipę remontowo- konserwatorską, tj. osoby wprost związane z bezpośrednią produkcją i bez których prawidłowe funkcjonowanie linii produkcyjnej byłoby niemożliwe. Przy czym organ słusznie przedmiotowe wyliczenie skorygował w ten sposób, iż do pracowników bezpośrednio produkcyjnych nie wliczył: portiera (-1 pracownik), sprzątaczki (-1 pracownik), dyrektora (-1 pracownik) i księgowych (-2 pracowników).

Przeprowadzając ww. korektę organ ustalił, iż rzeczywista zdolność zatrudnienia pracowników zatrudnionych bezpośrednio przy produkcji, na jedną zmianę roboczą w przedsiębiorstwie wynosiła 58 pracowników.

Powyższa korekta nie wpłynęła przy tym na wiarygodność opinii jako dowodu określającego zdolność zatrudnienia pracowników bezpośrednio produkcyjnych na jedną zmianę roboczą w przedmiotowym przedsiębiorstwie i mieściła się w granicach swobodnej oceny dowodów. Prawidłowo organ przyjął, że biegły sporządził opinię na podstawie całokształtu dostępnego materiału dowodowego w sprawie i ma ona charakter szczegółowy, pełny i profesjonalny, albowiem została opracowana w sposób rzetelny, a przyjęty sposób obliczeń jest logiczny i nie budzi wątpliwości. Opinia nie zawiera wewnętrznych sprzeczności i niespójności, jest jasna i czytelna.

Sąd nie podzielił przy tym zarzutów skargi co do tego, że do grupy pracowników zatrudnionych przy produkcji nie można zaliczyć tzw. pracowników placowych.

Biegły inż. [...] w swojej opinii szczegółowo wyjaśnił, że pracownicy placowi potrzebni byli do rozładunku surowców i załadunku produktów oraz do prac pomocniczych przy transporcie produktów do i z magazynu oraz pomiędzy oddziałami. Biegły wskazuje, że dziennie należało transportować na terenie zakładu około 42 ton. Wśród tych materiałów były ciecze (kwas siarkowy, solny, mlekowy), które były przepompowywane z/do cystern czy zbiorników niemniej jednak pozostałe materiały sypkie wymagały załadunku i rozładunku z taboru kolejowego i z samochodów. Podobnie należało na terenie zakładu transportować produkty finalne. Biegły podkreśla, że pracę tą w ciągu dnia mogło wykonać 10 pracowników.

Biegły oprał swoje stanowisko na szczegółowych wyliczeniach wynikających z wiedzy specjalistycznej. Prawidłowo zatem organ potraktował zarzuty skarżącego jako bezpodstawną polemikę z opinią.

Podobnie pracownicy kuźni, warsztatów elektromechanicznych, magazynier, kierowca czy kierownik ruchu byli bezpośrednio zaangażowani w to by produkcja przebiegała sprawnie i bez zakłóceń, co biegły szczegółowo uzasadnił w swojej opinii.

Należy podkreślić, że do pracowników zatrudnionych przy produkcji należy zaliczyć pracowników, którzy zapewniali ciągłe funkcjonowanie linii produkcyjnych. Nie można przyjąć, że pojęcie to dotyczy tylko pracowników bezpośrednio związanych z produkcją. Prawidłowa wykładnia wskazuje, że należy do tej kategorii zaliczyć również całe "zaplecze" bezpośrednio związane z produkcją, które pozwalało na prawidłowe funkcjonowanie produkcji. Tak więc niewątpliwie w zależności od charakteru produkcji, należałoby zaliczyć do tej kategorii pracowników technicznych, fizycznych (dostarczających surowiec), pracowników transportu, itp. Brak tych pracowników w realiach funkcjonowania niektórych zakładów nie pozwalałby na ich prawidłowe działanie. Takie właściwe podejście do omawianego pojęcia, zastosował organ.

Również pojęcie zdolności zatrudnienia na jednej zmianie przy produkcji powyżej 50 osób, dotyczy możliwości maksymalnych zakładu a np. wyliczenia średniej z trzech zmian (przy trójzmianowym systemie pracy), co wynika bezpośrednio z wykładni przepis art. 3 ust. 1 pkt B ustawy z dnia 3 stycznia 1946r.

Odnosząc się natomiast do zarzutów dotyczących oddziału sodu metalicznego (9 pracowników wg. opinii dr inż. G.) oraz do oddziału kwasu mlekowego (9 pracowników) należy wskazać, że według opinii prof. inż. E. M. oddział kwasu mlekowego istniał, mógł być uruchomiony ale nie działał z uwagi na brak zapotrzebowania na tego typu produkcję. Zatem potencjalna możliwość uruchomienia ww. oddziału istniała. Wprawdzie z opinii prof. inż. B. oraz z opinii prof. inż. K. wynika, że oddział wymagał remontu ale wobec tego typu sprzeczności w opiniach z lat 40-tych, nie można było przyjąć, że organ rażąco naruszył prawo przyjmując, że ww. oddział należy uwzględnić przy ustalaniu możliwości zatrudnienia pracowników przy produkcji.

Natomiast oddział sodu metalicznego posiadał już pełen park maszynowy na datę 5 lutego 1946r. (wejście w życie ustawy z dnia 03.01.1946r.), natomiast faktycznie zaczął funkcjonować po tej dacie (jesienią 1946r.). Nie zmienia to faktu, że w lutym 1946r. Przedsiębiorstwo dysponowało potencjalną możliwością uruchomienia tego oddziału.

Podobnie ustalając rzeczywistą zdolność zatrudnienia organ prawidłowo uwzględnił pracowników działu dwuchromianu sodowego/potasowego. Oddział ten dysponował bowiem sprawnym urządzeniem do mielenia rudy i dla ustalenia potencjalnej zdolności zatrudnienia obojętnym jest czy urządzenie działało stale czy periodycznie. Ponadto, biegły w sposób logiczny i przekonujący wskazał, że miesięczna wydajność produkcji dwuchromianu sodowego zgodnie z danymi zawartymi w aktach sprawy wynosiła 25.000 kg, a ilość 2.500 kg miesięcznie podana w opinii biegłego stanowiła oczywista omyłkę pisarską. Podobnie wpisanie w nagłówku ostatniej kolumny Tabeli 1 zawartej na s.3 opinii biegłego G. słowa "chromian" zamiast "dwuchromian", zwłaszcza w kontekście zawartego na s.4 tej opinii wyjaśnienia, że "dla założenia teraz miesięcznej wydajności dwuchromianu sodowego MZCHem w ilości 25.000 kg (25 ton/miesięcznie) zużycie surowców zestawiono w Tabeli 1 w ostatniej kolumnie" stanowi jedynie oczywista omyłkę.

Podsumowując, organ był uprawniony do przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego. Dokonał wnikliwej i wszechstronnej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego w granicach art. 80 k.p.a. Należy jednocześnie podkreślić, że wyeliminowanie z obrotu prawnego orzeczenia w trybie art. 156 § 1 pkt. 2 k.p.a. wymaga bezspornego ustalenia, że decyzja ta w sposób oczywisty naruszała w chwili jej wydania przepis prawa. Powzięcie przez organ wątpliwości co do zgodności z prawem takiej decyzji nie może być kwalifikowana jako rażące naruszenie prawa. Przy czym oczywista sprzeczność z prawem nie może wynikać z przyjęcia przez organ wykładni niejednoznacznego przepisu prawa (art. 3 ust. 1 lit. B ustawy nacjonalizacyjnej), czy dokonania określonej oceny dowodów przy ich niejednoznaczności. Natomiast w przedmiotowej sprawie w decyzji z dnia [...] czerwca 2013r. organ przyjął prawidłową wykładnię art. 3 ust. 1 lit.B ustawy nacjonalizacyjnej, uwzględniając przy ustaleniu zdolności zatrudnienia przy produkcji na dzień 5 lutego 1946r. wszystkich pracowników, bez których udziału prowadzenie działalności produkcyjnej nie było możliwe. Reasumując można uznać, jak trafnie wywiódł Minister Gospodarki, że przy wydaniu orzeczenia nacjonalizacyjnego nie doszło do rażącego naruszenia przepisów prawa. Ponadto, organ nie naruszył dyspozycji art. 8 k.p.a. oraz art. 7 k.p.a., 77 § 1 k.p.a. oraz art. 107 § 3 k.p.a. działał bowiem w sposób pogłębiający zaufanie obywatela do władzy publicznej, postępowanie dowodowe przeprowadził wnikliwie i wszechstronnie a w decyzji zwarł szczegółowo motywy rozstrzygnięcia.

Mając powyższe na uwadze, Sąd na zasadzie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak na wstępie.