Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 722/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2021-10-28 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 188 w zw. z art. 151 i art. 193
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Elżbieta Kremer Sędziowie: Sędzia NSA Mariola Kowalska (spr.) Sędzia NSA Jolanta Rudnicka po rozpoznaniu w dniu 28 października 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego we [...] od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 28 stycznia 2021 r., sygn. akt IV SA/Wr 3/21 w sprawie ze skargi M.P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we [...] z dnia [...] października 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok i oddala skargę; 2. odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu wyrokiem z 28 stycznia 2021 r., sygn. akt IV SA/Wr 3/21 po rozpoznaniu sprawy ze skargi M.P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we [...] z [...] października 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.

Powyższy wyrok zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy.

Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze we [...] (dalej "Kolegium", "organ") po rozpatrzeniu odwołania M.P. (dalej "skarżąca") utrzymało w mocy wydaną z upoważnienia Wójta Gminy [...] decyzję Dyrektora Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] z [...] sierpnia 2020 r., nr [...] odmawiającą przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad pasierbicą – M.P.

W uzasadnieniu wskazano, że [...] lipca 2020 r. skarżąca złożyła wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad pasierbicą, która jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, a jej niepełnosprawność ustalona została od urodzenia. Organ zaznaczył, że skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z pasierbicą i jej ojcem – mężem skarżącej. Od września 2019 r. ojciec podopiecznej zaprzestał wykonywania pracy zarobkowej w związku z osiągnięciem wieku emerytalnego. Nie legitymuje się on orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności.

Organ podniósł, że art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., dalej "u.ś.r.") enumeratywnie wymienia osoby, którym przysługuje świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W myśl ww. przepisu uprawnionymi do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne są - matka albo ojciec, co oznacza, że tylko jedno z nich może uzyskać świadczenie; opiekun faktyczny dziecka lub osoba będąca rodziną zastępczą, oraz osoby, na których zgodnie z przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny (art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.). Kolegium podkreśliło, że osobami, na których "ciąży obowiązek alimentacyjny", zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego są: wszyscy krewni w linii prostej, np. matka i ojciec względem dziecka, dziadek i babcia względem wnuka, dziecko względem rodziców, wnuk w stosunku do dziadków; rodzeństwo naturalne i przyrodnie jako strony stosunku przysposobienia; ojciec pozamałżeńskiego dziecka względem jego matki, powinowaci; pasierb, ojczym i macocha oraz na byli małżonkowie. Wobec tego organ uznał, że skarżąca jest osobą potencjalnie zobowiązaną do alimentacji względem pasierbicy, a także, zgodnie z przepisem art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. - potencjalnie uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego.

W ocenie Kolegium, rozpatrując wniosek skarżącej o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad pasierbicą, należało zastosować przepis art. 17 ust. 1a u.ś.r. Według tego przepisu, osobom, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie warunki enumeratywnie wymienione w art. 17 ust. 1a u.ś.r.

Organ podniósł, że w rozpatrywanej sprawie, osobą spokrewnioną w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny względem podopiecznej, jest jej ojciec. W takiej sytuacji, skarżąca mogłaby spełnić warunek przysługiwania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na pasierbicę, jeżeli jej ojciec nie żyłby albo legitymowałby się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W sprawie niniejszej przesłanka ta nie wystąpiła, gdyż ojciec osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności żyje oraz nie legitymuje się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności. Okoliczności wyłączające uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu oraz przenoszące to uprawnienie na osobę inną niż spokrewniona w pierwszym stopniu, potencjalnie zobowiązaną do alimentacji (art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.) - zostały określone w sposób obiektywny, konkretny i sprawdzalny, nie pozostawiając organowi jakiegokolwiek zakresu władzy dyskrecjonalnej. W szczególności, stosując przepis art. 17 ust. 1a u.ś.r., brak jest możliwości doprecyzowania pojęcia nieostrego odnoszącego się do krewnego w pierwszym stopniu: "nie jest w stanie sprawować opieki", występującego w dawnym przepisie art. 17 ust. 1a u.ś.r. Dlatego też, w ocenie Kolegium, nowelizacja przepisu art. 17 ust. 1a u.ś.r., nadająca mu nowe brzmienie sprawiła, iż w ustalonym stanie faktycznym sprawy skarżąca, pomimo posiadania wcześniejszego uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego, nie spełnia aktualnie obowiązujących przesłanek jego przyznania. A w świetle takich ustaleń, nie jest jednocześnie konieczne rozpatrywanie, czy skarżąca spełnia drugi z wymaganych warunków przysługiwania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego - w postaci niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Skarżąca wywodząc skargę na decyzję Kolegium, powtórzyła argumenty zawarte w odwołaniu oraz podniosła, że ojciec jej pasierbicy nie może zapewnić opieki, bowiem jest poważnie chory.

W odpowiedzi organ wniósł o oddalenie skargi podtrzymując dotychczasową argumentację.

Powołanym na wstępie wyrokiem, Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu uwzględnił skargę.

W motywach rozstrzygnięcia, powołując się na orzecznictwo sądowoadministracyjne, Sąd I instancji wskazał, że obowiązek alimentacyjny nie wyczerpuje się w relacjach między krewnymi i może dotyczyć także innych osób bliskich, niezwiązanych więzami krwi. Taką sytuację przewiduje art. 144 K.r.o., który stanowi podstawę do żądania świadczeń alimentacyjnych od powinowatych, czyli od osób nie związanych węzłem pokrewieństwa (ojczyma, macochy, pasierbów). Jest to uregulowanie, które poszerza przewidziany w art. 128 K.r.o. krąg osób uprawnionych i zobowiązanych do alimentacji. Obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w art. 144 § 1 K.r.o., ma charakter obowiązku ustawowego i nie jest to obowiązek o charakterze posiłkowym. Świadczy o tym brzmienie art. 144 § 3 K.r.o., zgodnie z którym do obowiązku alimentacyjnego w relacjach między pasierbem a ojczymem (macochą) stosuje się odpowiednio przepisy o obowiązku alimentacyjnym między krewnymi Wykluczenie z kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego zobowiązanego do alimentacji z tytułu relacji powinowactwa, pozostawałoby w sprzeczności z treścią art. 144 § 1 K.r.o. w związku z art. 17 ust. 1 pkt 2 i ust. 1a u.ś.r.

W ocenie Sądu I instancji, Kolegium trafnie przyjęło, iż skarżąca - jako macocha - mieści w pojęciu "innych osób, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny", o których mowa w pkt 4 ust. 1 art. 17 u.ś.r. Sąd wskazał, że stwierdzenie, czy prawo do świadczenia pielęgnacyjnego może zostać nabyte przez taką osobę, to znaczy "inną niż spokrewniona w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki", wymaga oceny, czy rodzice (rodzic) są w stanie realnie i efektywnie sprawować opiekę na swoim dzieckiem. W tej materii bowiem przepisy art. 17 ust. 1 pkt 1 i art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. pozostają w korespondencji z unormowaniami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego regulującymi obowiązek alimentacyjny. Zgodnie z art. 132 K.r.o. obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Jeżeli więc rodzice niepełnosprawnego i pełnoletniego dziecka nie są w stanie realnie i efektywnie wykonywać swojego obowiązku alimentacyjnego w zakresie sprawowania opieki nad tego rodzaju dzieckiem, to niewątpliwie obowiązek ten przechodzi na dalszego krewnego lub krewnych, zgodnie z zasadami określonymi w art. 128 i art. 129 K.r.o. albo na osobę wymienioną w art. 144 K.r.o., czyli ojczyma, macochę. Sąd podniósł, że w sprawie niniejszej pasierbica skarżącej jest pełnoletnią osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz koniecznością stałego współudziału na co dzień opiekuna w procesie leczenia, rehabilitacji i edukacji. Z obojga rodziców żyje tylko jej ojciec - mąż skarżącej. Organy ustaliły, że nie posiada on orzeczenia o własnej niepełnosprawności. jednakże z racji wieku, pogarszającego się stanu zdrowia i rodzaju schorzeń, nie jest on w stanie wykonywać czynności pielęgnacyjnych na rzecz swej niepełnosprawnej córki, jedynie może to czynić sama skarżąca, która z tego powodu nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

Z tych też względów, zdaniem Sądu I instancji nie można było poprzestać na literalnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1a u.ś.r., bowiem godziłoby to w konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej a także konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyło Samorządowe Kolegium Odwoławcze we [...] reprezentowane przez pełnomocnika. Zaskarżając orzeczenie w całości zarzuciło:

1. naruszenie prawa materialnego, tj.:

– art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez jego błędną interpretację i zastosowanie polegające na:

– uznaniu, że ustanowione tym przepisem zastrzeżenie "innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny" - zawiera odesłanie do całej regulacji zawartej w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym w zakresie dotyczącym obowiązku alimentacyjnego i wobec tego w sprawie znajdują zastosowanie także przepisu art. 129 § 1 K.r.o. oraz art. 132 K.r.o.;

– art. 17 ust. 1a u.ś.r. poprzez jego pominięcie i zastosowanie w jego miejsce przepisów art. 129 § 1 K.r.o. oraz art. 132 K.r.o.;

– art. 17 ust. 1a u.ś.r. poprzez:

– uznanie, że można odstąpić od literalnego, jednoznacznego brzmienia wyinterpretowanej z niego normy prawnej przez odwołanie się do bliżej nieokreślonego wzorca konstytucyjnego oraz

– uznanie, że można pominąć wniosku płynące z wykładni historycznoprawnej regulacji zawartej w art. 17 ust. 1a u.ś.r., czyli ze zmiany prawa w kierunku skonkretyzowania przesłanek przełamujących pierwszeństwo osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego;

2. naruszenie przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 151 P.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie, w sytuacji, gdy skarga jako nieuzasadniona, powinna być oddalona.

W oparciu o powyższe zarzuty skarżący kasacyjnie organ wniósł o:

1. uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi;

2. zasądzenie na rzecz organu kosztów postępowania kasacyjnego wg norm przepisanych.

Jednocześnie skarżący kasacyjnie, na podstawie art. 176 § 2 P.p.s.a. oświadczył, że zrzeka się rozprawy.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami K.r.o., ciąży obowiązek alimentacyjny wskazując odwołanie jedynie do przepisów art. 128, art. 130, art. 131 i art. 144 K.r.o. regulujących krąg osób zobowiązanych do alimentacji. Organ podniósł, że regulacja prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, stanowiąc część prawa zabezpieczenia społecznego, jest autonomiczna względem regulacji prawa rodzinnego. W ocenie organu, brak jest podstaw do zastosowania całej regulacji działu III K.r.o. (obowiązek alimentacyjny) w zakresie ukształtowanego w nim obowiązku alimentacyjnego i zasad jego realizacji, w tym reguł pierwszeństwa osób zobowiązanych do alimentacji. Tym bardziej, że gdy idzie o zasady pierwszeństwa realizacji prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby zobowiązane do alimentacji i sprawujące opiekę, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., odpowiednia w tym względzie regulacja zawarta jest w samej ustawie. Jest to regulacja zupełna i jednoznaczna. Brak było zatem podstaw do stwierdzenia luki w jej zakresie i zastosowania przepisów art. 129 § 1 i 132 K.r.o. per analogiam. W ocenie skarżącego kasacyjnie, pomiędzy przepisem art. 17 ust. 1a u.ś.r. a regulacją przepisów art. 129 § 1 i 132 K.r.o. zachodzą istotne różnice, bowiem przepis art. 17 ust. 1a u.ś.r. zawiera zamknięty katalog sytuacji, w przypadku których dochodzi do zmiany zasad pierwszeństwa przysługiwania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w razie konieczności rezygnacji z aktywności zawodowej z powodu sprawowania opieki nad określoną osobą niepełnosprawną. Ustawodawca zdecydował się, nowelizując przepis art. 17 ust. 1a u.ś.r., na takie doprecyzowanie tych przesłanek - w miejsce wcześniej obowiązującej reguły, że osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki, o której mowa w ust. 1.

Zdaniem skarżącego kasacyjnie, przepis art. 17 ust. 1a u.ś.r. zawiera normę jednoznaczną na gruncie wykładni językowej. Osoba inna niż rodzic dziecka może nabyć prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, jeśli rodzic ten nie żyje, został pozbawiony praw rodzicielskich, jest małoletni albo legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Tymczasem niezbędną przesłanką sięgnięcia po tę metodę wykładni w zgodzie z konstytucją jest stwierdzenie, że na gruncie wykładni językowej możliwe jest różne rozumienie treści normy. Dlatego też, w ocenie organu nie zasługuje na akceptację rozumowanie, wedle którego w świetle przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz z uwzględnieniem mających charakter programowy przepisów art. 18 i 71 Konstytucji RP można przełamać jednoznaczną normę prawną, wedle której jedynie orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności rodzica dziecka może uzasadniać - ze względu na stan zdrowia tego rodzica - uzyskanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez inną osobę zobowiązaną do alimentacji i sprawującą opiekę nad tym dzieckiem, np. jego macochę. W sytuacji jednoznacznego wyniku wykładni literalnej przepisów art. 17 ust. 1a u.ś.r., próba dokonania wykładni sprzecznej z językowym znaczeniem przepisu prawa powinna więc być kwalifikowana jako naruszenie zasady praworządności (wykładnia contra legem).

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do art. 182 § 2 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdy strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądały przeprowadzenia rozprawy.

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej "P.p.s.a."), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 P.p.s.a., przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tego względu, przy rozpoznaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej.

Skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:

1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie;

2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 P.p.s.a.).

Skarga kasacyjna w niniejszej sprawie została oparta na obu podstawach kasacyjnych.

Rozpoznając skargę kasacyjną w tak zakreślonych granicach stwierdzić należy, że zasługiwała ona na uwzględnienie.

W sytuacji, kiedy skarga kasacyjna zarzuca naruszenie prawa materialnego oraz naruszenie przepisów postępowania, co do zasady w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zarzuty naruszenia przepisów postępowania (zob. wyrok NSA z 18 maja 2021 r., sygn. akt I OSK 273/21, CBOIS). Dopiero bowiem po przesądzeniu, że w postępowaniu sądowoadministracyjnym zachowano prawidłowy tok procedury, nie uchybiając jej przepisom w stopniu, który mógłby wpłynąć na wynik sprawy, możliwe jest przejście do ocen o charakterze prawnomaterialnym. Dla uznania za usprawiedliwioną tej podstawy kasacyjnej nie wystarczy samo wskazanie naruszenia przepisów postępowania, ale nadto wymagane jest, aby skarżący wykazał, że następstwa stwierdzonych wadliwości postępowania były tego rodzaju, że kształtowały one lub współkształtowały treść kwestionowanego w sprawie orzeczenia.

W realiach niniejszej sprawy zarzuty naruszenia przepisów postępowania w sposób bezpośredni wiążą się z zarzutem naruszenia przez Sąd I instancji prawa materialnego przez błędną wykładnię, stąd ocena przez Naczelny Sąd Administracyjny zarzutów naruszenia przepisów postępowania wymagała uprzedniego odniesienia się do istoty problemu w niniejszej sprawie, tj. do poprawności dokonanej przez Sąd I instancji wykładni art. 17 ust. 1 i art. 17 ust. 1a u.ś.r. w zakresie w jakim przepis ten odnosi się do kręgu osób innych niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, na których zgodnie z przepisami K.r.o. ciąży obowiązek alimentacyjny, a którym przysługuje świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Na wstępie wskazać należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Zgodnie natomiast z brzmieniem art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Podnieść zatem należy, że warunkiem przysługiwania świadczenia pielęgnacyjnego osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. jest przede wszystkim okoliczność, że ciąży na nich obowiązek alimentacyjny w rozumieniu przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Podkreślić także trzeba, że okoliczność sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz rezygnacja z tego powodu z zatrudnienia to warunki konieczne do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ale nie jedyne. Z woli ustawodawcy prawo to bowiem może przysługiwać tylko osobie na której ciąży względem osoby wymagającej opieki obowiązek alimentacyjny. Stosownie do art. 128 K.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala przy tym kolejność zobowiązanych. W związku z tym, obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 K.r.o.). Przy czym nie można pomijać, że w świetle przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, obowiązek alimentacyjny krewnego w linii prostej (w stosunku do dziecka) wyprzedza obowiązek alimentacyjny dalszych krewnych. Obowiązek ten nie wyczerpuje się jednak w relacjach między krewnymi i może dotyczyć także innych osób bliskich, niezwiązanych więzami krwi. Taką sytuację przewiduje art. 144 K.r.o., który stanowi podstawę do żądania świadczeń alimentacyjnych od powinowatych, czyli od osób nie związanych węzłem pokrewieństwa. Jest to uregulowanie, które poszerza przewidziany w art. 128 K.r.o. krąg osób uprawnionych i zobowiązanych do alimentacji. Dlatego też uznać należy, iż obowiązek alimentacyjny ojczyma/macochy względem pasierba/pasierbicy powstanie, jeżeli wygaśnie obowiązek alimentacyjny rodziców dziecka lub gdy rodzice nie będą w stanie w pełni zaspokoić usprawiedliwionych potrzeb dziecka, a także gdy rodzice będą uchylać się od swego obowiązku, narażając dziecko na niemożność zaspokojenia na czas jego usprawiedliwionych potrzeb (art. 132 K.r.o.; komentarz do art. 129, Dolecki Henryk (red.), Sokołowski Tomasz (red.), Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, wyd. II, LEX).

Przenosząc powyższe rozważania na grunt przedmiotowej sprawy wskazać należy, że M.P. wnioskowała o przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym pasierbicą – M.P.. Z akt sprawy wynika, że M.P. jest żoną ojca M.P. – L.P. i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z mężem i pasierbicą. L.P. od września 2019 r. zaprzestał wykonywania pracy zarobkowej w związku z osiągnięciem wieku emerytalnego. Z akt sprawy wynika również, że nie legitymuje się on orzeczeniem o znacznym niepełnosprawności. Nie budzi zatem wątpliwości Naczelnego Sądu Administracyjnego orzekającego w niniejszej sprawie, iż to ojciec niepełnosprawnej M.P. w pierwszej kolejności zobowiązany jest do zapewnienia opieki córce. Z woli ustawodawcy, uprawnienie innych osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny wobec osoby wymagającej opieki, do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zawodowej, aktualizuje się bowiem dopiero wówczas, gdy zapewnienie takiej opieki nie jest możliwe z przyczyn obiektywnych przez wstępnego (ojca). Do takich przyczyn ustawodawca zaliczył wprost legitymowanie się przez rodzica orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, trudno jest w tej sytuacji nie zwrócić uwagi na pewien rygoryzm omawianego przepisu, jednakże literalna jego wykładnia zgodna jest - wbrew twierdzeniem Sądu I instancji - z intencją ustawodawcy. Wykładnia językowa art. 17 ust. 1a u.ś.r. wskazuje, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Ani organ ani Sąd nie mają bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki.

Mając powyższe na uwadze, wskazać należy, że Sąd I instancji dokonał niewłaściwej wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r. w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r., a w konsekwencji wadliwie ocenił, że w sprawie doszło do naruszenia przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 151 P.p.s.a.

Z tych względów, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skarga kasacyjna jest zasadna i działając na podstawie art. 188 w zw. z art. 151 i art. 193 P.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok i oddalił skargę.

Na podstawie art. 207 § 2 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny odstąpił od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Zgodnie z tym przepisem "w przypadkach szczególnie uzasadnionych sąd może odstąpić od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości lub w części". Skład orzekający doszedł do przekonania, że w okolicznościach niniejszej sprawy, nie jest uzasadnione obciążanie strony, która wniosła skargę do Sądu I instancji, kosztami postępowania kasacyjnego na podstawie art. 203 pkt 2 P.p.s.a.