Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 501/05
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2005-10-20 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Anna Stępień (spr.), Sędziowie: Sędzia WSA Jolanta Rosińska, Asesor WSA Ewa Cisowska-Sakrajda, Protokolant: Referent-stażysta Izabela Wędrak, po rozpoznaniu w dniu 20 października 2005 r. na rozprawie sprawy ze skargi K.W. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] znak: [...] w przedmiocie przyznania świadczeń pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w zakresie punktu 3 (trzeciego) tej decyzji.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] Nr [...] wydaną na podstawie art. 154 § 1 i 2 k.p.a., art. 2 pkt 2 lit. a oraz art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych:

1/ uchylił decyzję własną z dnia [...] Nr [...] oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] Nr [...],

2/ przyznał K. W. uprawnienie do świadczenia pieniężnego przewidzianego w powołanej ustawie z tytułu represji w okresie od listopada 1943r. do marca 1945r. - łącznie 17 miesięcy,

3/ odmówił przyznania świadczenia za miesiąc październik 1943r. oraz po marcu 1945r.

W uzasadnieniu organ administracji podał, że w dniu 15 września 2004r. K.W. złożyła wniosek, który został potraktowany jako wniosek o zmianę decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] wraz z poprzedzającą ją decyzją z dnia [...] o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego na podstawie w/w ustawy.

Ponowna analiza wniosku strony oraz zgromadzonych materiałów dowodowych wykazała, że strona nie była deportowana (wywieziona) z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939r. na terytorium III Rzeszy, lecz urodziła się w dniu 19 października 1943r. w miejscu pracy przymusowej swojej matki. Organ wyjaśnił także, iż w wyroku z dnia 19 sierpnia 2004r., OSK 135/04 Naczelny Sąd Administracyjny dokonał zasadniczej zmiana wykładni art. 2 pkt 2 lit. a powołanej wyżej ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym (...), wyrażając pogląd, iż o deportacji (wywiezieniu) można mówić zarówno wtedy, gdy dziecko zostało wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i wtedy gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót.

W tym stanie rzeczy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, powołując się na słuszny interes strony oraz dokumenty w postaci aktu urodzenia strony i zaświadczenia z gminy T. z dnia 6 stycznia 1977r., uznał za zasadne uwzględnić wniosek strony o zmianę decyzji i przyznać jej uprawnienie z tytułu represji za okres od listopada 1943r. do marca 1945r., łącznie 17 miesięcy. Wyjaśniając przyczynę odmowy przyznania stronie uprawnienia do świadczenia pieniężnego za miesiąc październik 1943r. oraz po marcu 1945r. organ administracji, powołując się na "United States Army in World War II. Specjal Studies. Chronology 1941/1945" pod redakcją Mary H. Williams, Washington 1960, wyjaśnił, że nie zaliczono okresu po marcu 1945r. z uwagi na zajęcie miejscowości T. pow. G. przez wojska koalicji antyhitlerowskiej w dniu 7 kwietnia 1945r., w związku z czym dalszy ewentualny pobyt strony na jej terenie nie spełnia warunku ustawy. Natomiast 12 dni represji w październiku 1943r. oraz 7 dni w kwietniu 1945r. stanowiło represję w niepełnych miesiącach, a zgodnie z art. 3 ust. 1 w/w ustawy świadczenie przysługuje za każdy pełny miesiąc trwania pracy, o której mowa w jej art. 2.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy K.W. domagała się zmiany zaskarżonej decyzji i przyznania jej uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu represji doznanej przez 18, a nie 17 miesięcy oraz zamieszczenia w decyzji dodatkowego postanowienia, że przyznane świadczenie przysługuje jej od miesiąca stycznia 1998r.

Zdaniem strony, ponieważ wojna trwała od dnia 1 września 1939r. do dnia 8 maja 1945r. tylko dzień 8 maja 1945r. powinien zostać uznany za datę końcową represji, a nie żadna inna data (7 kwietnia 1945r.), gdyż nie znajduje to oparcia w ustawie. Do dnia 8 maja 1945r. trwały jeszcze walki na terenie III Rzeszy i nie było żadnej możliwości powrotu do Polski bez narażenia się na utratę życia. Tak więc licząc pełne miesiące od dnia 19 października 1943r. do dnia 8 maja 1945r. jest to 18, a nie 17 miesięcy represji, jak to przyjęto w decyzji.

K.W. podniosła także, iż kwestionowana decyzja uchyliła dwie poprzednie decyzje Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z 1998r. odmawiające jej przyznania upewnienia do świadczenia pieniężnego. Z uwagi na to, że w art. 5 ustawy z dnia 31 maja 1996r. określa się za jaki okres świadczenia wypłaca ZUS, zdaniem strony, należy się jej świadczenie pieniężne od daty złożenia wniosku. Zmiana zaś interpretacji przepisu nie może pozbawić jej świadczenia za kilkuletni okres czasu, gdyż świadczenie to powinno zastać jej przyznane już w decyzji z dnia [...] Skoro natomiast nie zostało przyznane z powodu niewłaściwej interpretacji przepisu, powinno obecnie zostać wyrównane.

Decyzją z dnia [...] Nr [...] wydaną na podstawie art. 127 § 3 i art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz 2 pkt 2 lit. a i art. 4 ust. 1, 2 i 4 wskazanej wyżej ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym (...) Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną z dnia 30 grudnia 2004r.

W uzasadnieniu podniósł, że strona przebywała w T. od dnia 19 października 1943r. ( data urodzenia ) do dnia 7 kwietnia 1945r., tj. do dnia zajęcia miejscowości przez wojska koalicji antyhitlerowskiej według "United States Army in World War II. Specjal Studies. Chronology 1941/1945" pod red. Mary H. Williams, Washington 1960. Ewentualne zaś przebywanie w miejscu deportacji rodziców po dacie kapitulacji Niemiec nie spełnia warunku represji. Uzasadniając nieuwzględnienie 12 dni represji w październiku 1943r. oraz 7 dni represji w kwietniu 1945r. organ administracji wyjaśnił, iż w/w okresach strona doznała represji w niepełnych miesiącach podczas, gdy stosownie do treści art. 3 ust. 1 powołanej ustawy świadczenie przysługuje za każdy pełny miesiąc trwania pracy, o której mowa w jej art. 2.

Zgodnie z art. 5 pkt 1 w/w ustawy świadczenie wypłaca właściwy organ emerytalno – rentowy na wniosek osoby uprawnionej złożony w tym organie wraz z decyzją stwierdzającą uprawnienie do tego świadczenia. Wypłata świadczenia następuje za okres nie dłuższy niż 3 miesiące kalendarzowe poprzedzające miesiąc zgłoszenia wniosku.

W skardze na powyższą decyzję K.W. podtrzymała zarzuty podniesione we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy.

W odpowiedzi na skargę wniesiono o jej oddalenie z przyczyn wskazanych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269) kontrola działalności administracji publicznej sprawowana jest przez sądy administracyjne pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Kontrola ta obejmuje zatem ocenę prawidłowości zastosowania przepisów prawa oraz dokonanej przez organy administracji ich wykładni.

Analogiczne unormowanie zostało zawarte w art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm. ), powoływanej dalej jako p.p.s.a.

Oznacza to, iż sąd bada legalność zaskarżonej decyzji, tj. jej zgodność z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Przeprowadzając taką kontrolę - stosownie do treści art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Może więc dokonać oceny zaskarżonej decyzji także w innym zakresie aniżeli zakres, w jakim zakwestionowała decyzję strona skarżąca.

Rozpoznając sprawę w tak zakreślonej kognicji Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, iż skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zarzut, iż błędnie ustalono okres doznanych przez stronę represji jedynie na 17 miesięcy jest całkowicie uzasadniony.

W niniejszej sprawie poza sporem jest, że skarżąca urodziła się w dniu 19 października 1943r. w miejscowości T., powiat G. w czasie deportacji do pracy przymusowej jej rodziców – N. K. i W. K., którzy byli tam zatrudnieni u rolnika E. S..

Odmówiono jej jednak przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ( Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm. ) za miesiąc październik 1943r. i po marcu 1945r.

Przepis art. 2 pkt 2 lit. a powołanej wyżej ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym (...) pod pojęciem represji rozumie deportację ( wywiezienie ) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny 1939 – 1945.

Sąd w składzie rozpoznającym przedmiotową skargę podziela ten kierunek wykładni wskazanego przepisu, w którym przyjmuje się, że o deportacji ( wywiezieniu ) można mówić zarówno wtedy, gdy dziecko zostało wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i wtedy, gdy wywieziona do pracy przymusowej kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót, a taka sytuacja ma miejsce w rozpatrywanej sprawie. Nie sposób bowiem racjonalnie uzasadnić, że sytuacja małego dziecka wywiezionego wraz z matką na roboty przymusowe jest inna niż sytuacja dziecka urodzonego już po wywiezieniu matki na roboty przymusowe. Jeżeli przyjmie się, że o represji nie decyduje wiek dziecka ani to, czy faktycznie pracowało, to nie powinno również budzić wątpliwości, że osobą represjonowaną jest także dziecko urodzone w miejscu wykonywania pracy przymusowej przez deportowaną matkę ( por. np. wyrok NSA z dnia 19 sierpnia 2004r., OSKL 135/2004 – ONSA i WSA 2005, nr 1, poz. 15, OSP 2005, nr 6, poz. 74).

Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela również pogląd zaprezentowany w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 25 marca 1999r. sygn. III RN 158/98 ( OSNAPU nr 3 z 2004r., poz. 86 ), w którym przyjęto, że pojęcie "deportacji" użyte w art. 2 pkt 2 lit. a wskazanej wyżej ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym (...) odnosi się wyłączenie do czasu trwania II wojny światowej na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych, a więc obejmuje okres od dnia 1 września 1939r. do dnia 8 maja 1945r., jak również pogląd przyjęty w niepublikowanym wyroku NSA z dnia 7 czerwca 2002r. sygn. II SA/Łd 535/00. Wynika z niego, że tylko data 8 maja 1945r. może być pewną datą graniczną, do której deportacja do pracy przymusowej winna być uznana za spełniającą dyspozycję art. 2 pkt 2 lit. a w/w ustawy. Ustawodawca położył w tym przepisie nacisk na samo wywiezienie do pracy przymusowej, a więc okres przymusowego pozostawania poza miejscem zamieszkania. Nie można bowiem przyjąć, aby przed ostatecznym zakończeniem wojny istniały szanse i warunki na powrót z deportacji do Polski, skoro w dużej części Europy nadal trwały działania wojenne, a ponadto nie można było przewidzieć, jak ostatecznie potoczą się losy wojny, tym bardziej, że znane są przypadki kontrofensyw III Rzeszy na określonych terenach i przechodzenie konkretnych terenów z rak do rąk. Trudno więc, żeby centralny organ administracji publicznej, który jest uprawniony do orzekania w przedmiotowej kategorii spraw miał pełne rozeznanie, nawet przy zatrudnianiu historyków, co do konkretnego dnia zajęcia określonej miejscowości przez siły aliantów.

W tym miejscu wskazać także trzeba, że Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych poczynił ustalenie, iż miejscowość T., w której przebywała skarżąca wraz z rodzicami, została zajęta przez wojska koalicji antyhitlerowskiej w dniu 7 kwietnia 1945r. w oparciu o publikację "United States Army in World War II. Specjal Studies. Chronology 1941/1945" pod red. Mary H. Williams, Washington 1960, której kserokopii wraz z tłumaczeniem na język polski nie załączył do akt. Sąd zwraca uwagę na to, iż tego rodzaju działanie jest niedopuszczalne zważywszy na to, że nie jest to publikacja należąca do ogólnie dostępnych, co czyni niemożliwym dokonanie oceny legalności zaskarżonej decyzji odnośnie prawidłowości dokonania przez organ administracji ustaleń faktycznych na tej podstawie.

Nadto w aktach administracyjnych (k. 3) znajduje się nieprzetłumaczony na język polski dokument z dnia 6 marca 1981r. w języku niemieckim pomimo tego, że stanowił podstawę istotnych dla sprawy ustaleń. Z jego treści bowiem wynika, że matka skarżącej – Nadia K. przebywała od dnia 18 kwietnia 1942r. do dnia 9 maja 1945r., a więc aż do zakończenia wojny, u rolnika E. S. w T..

Zdaniem Sądu, całkowicie nie uzasadnione było również ograniczenie się przez organ administracji do uwzględnienia jedynie pełnych, liczonych jako kalendarzowe miesięcy represji. Ustalenie okresu represji przez Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych powinno być precyzyjne. Okres represji, o jakim mowa w ustawie z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym (...) obejmuje bowiem przedział czasu liczony od daty ( dnia ) rozpoczęcia represji do daty ( dnia ) jej zakończenia i musi być wyrażony w miesiącach oraz w miarę potrzeby – w dniach. Jest to konsekwencją literalnego brzmienia przepisu art. 2 tejże ustawy, który wskazując daty ( dzień, miesiąc, rok ) rozpoczęcia i zakończenia okresów represji, wymusza na organie ustalanie okresu liczonego nie tylko w miesiącach, ale i w dniach.

Taki sposób ustalania okresów represji wynika również z rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 29 grudnia 1990r. w sprawie wymaganych dokumentów i dowodów potwierdzających rodzaj represji i okres jej trwania oraz szczegółowego trybu postępowania przy składaniu i rozpatrywaniu wniosków o przyznanie świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ( Dz.U. Nr 111, poz. 1300 ).

Stanowi o tym wprost § 2 ust. 4 w/w rozporządzenia, który używa pojęć "data początku represji" oraz "data jej zakończenia". Nie wymaga natomiast argumentacji, iż datę podaje się przez wskazanie dnia, miesiąca i roku ( por. wyrok NSA z dnia 20 stycznia 2003r., SA/Rz 1834/01 – nie publikowany ).

Wykładni tej nie sprzeciwia się treść art. 3 ust. 1 w/w ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym (...), gdyż w przepisie tym zostały określone wyłącznie przesłanki prawne dotyczące sposobu obliczania wysokości świadczenia pieniężnego należnego uprawnionej osobie ( por. wyroki SN z dnia 13 stycznia 2000r., III RN 112/99 – OSNAPU nr 20 z 2000r., poz. 736 i z dnia 6 kwietnia 2000r., III RN 143/99 – OSNAPU nr 1 z 2001r., poz.1, Wokanda 2000, nr 9 str. 31).

Ustosunkowując się z kolei do kwestii żądania przez skarżącą wypłaty jej świadczenia od daty złożenia wniosku w 1998r. wyjaśnić trzeba, że stosownie do treści art. 5 ust. 1 i 2 wskazanej ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym (...) świadczenie wypłaca właściwy organ emerytalno – rentowy, a nie Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych. Świadczenie to wypłacane jest na wniosek osoby uprawnionej złożony w tym organie, czyli właściwym organie emerytalno – rentowym, wraz z decyzją stwierdzającą uprawnienie do tego świadczenia. Wypłata świadczeń następuje za okres nie dłuższy niż 3 miesiące kalendarzowe poprzedzające miesiąc zgłoszenia tegoż wniosku.

Z tych przyczyn w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. w związku z art. 135 p.p.s.a. Sąd orzekł, jak w sentencji.

Jednocześnie z uwagi na brak przymiotu wykonalności zaskarżonej decyzji w zakresie objętym wyrokiem Sądu (odmowa przyznania uprawnienia do świadczenia za październik 1943r. oraz po marcu 1945r. ) wydanie rozstrzygnięcia w trybie art. 152 p.p.s.a. było bezprzedmiotowe.