Wyrok WSA w Białymstoku, sygn. akt II SA/Bk 147/09
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku
Data orzeczenia: 2009-05-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 2
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.
Teza: Rozstrzygając o prawie do świadczenia pieniężnego na podstawie ustawy z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) - należy zastosować wykładnię celowościową przepisu art. 2 pkt 2 tej ustawy i przyjąć, że graniczną datą represji (dniem zaistnienia możliwości powrotu osób deportowanych na terytorium Polski) był najwcześniej dzień 08 maja 1945 r., który oficjalnie uznano za datę zakończenia II Wojny Światowej.

TEZY

Rozstrzygając o prawie do świadczenia pieniężnego na podstawie ustawy z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) - należy zastosować wykładnię celowościową przepisu art. 2 pkt 2 tej ustawy i przyjąć, że graniczną datą represji (dniem zaistnienia możliwości powrotu osób deportowanych na terytorium Polski) był najwcześniej dzień 08 maja 1945 r., który oficjalnie uznano za datę zakończenia II Wojny Światowej.


SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Grażyna Gryglaszewska, Sędziowie sędzia WSA Małgorzata Roleder,, sędzia NSA Danuta Tryniszewska-Bytys (spr.), Protokolant Marta Anna Lawda, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 12 maja 2009 r. sprawy ze skargi D. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] stycznia 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana w całości do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku, 3. przyznaje radcy prawnemu M. M. od Skarbu Państwa (kasa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku) kwotę 292,80 (dwieście dziewięćdziesiąt dwa złote osiemdziesiąt groszy) tytułem wynagrodzenia za zastępstwo prawne skarżącej wykonane na zasadzie prawa pomocy.


UZASADNIENIE

II SA/Bk 147/09

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] września 2008 r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. odmówił D. K. uprawnień do świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej. Podstawę rozstrzygnięcia stanowił przepis art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). Organ ustalił, że w przedmiotowym przypadku brak jest podstawowej przesłanki uzasadniającej przyznanie świadczenia tj. deportacji wnioskodawczyni do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy.

Wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy złożyła D. K. kwestionując ustalenia organu. Podniosła, że urodziła się 28 marca 1944 r. na terenie byłego ZSRR na Litwie w miejscowości A., w której przebywała z rodzicami do końca 1945 r. Okres jej pobytu poza granicami Polski, mający charakter represji, przekroczył zatem 6 miesięcy i wynosił nie mniej niż 1 rok i 10 miesięcy. Wskazała, że przedmiotowe świadczenie otrzymała jej siostra, która urodziła się w 1942 r. na Litwie.

Decyzją z dnia [...] stycznia 2009 r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. utrzymał w mocy własną decyzję odmawiającą D. K. przyznania świadczenia z tytułu pracy przymusowej przysługującego osobie deportowanej.

W uzasadnieniu podał, że okres pobytu strony poza granicami Polski przypadający po dacie 29 sierpnia 1944 r. tj. dacie wyzwolenia miejscowości A. stanowiącej miejsce urodzenia wnioskodawczyni - stracił charakter represji w rozumieniu ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu przymusowym przysługującym osobom deportowanym ... . Organ przyjął w związku z powyższym, że przymusowy pobyt w/w na deportacji trwał 5 miesięcy i 3 dni i jest krótszy od wymaganych 6 miesięcy uzasadniających przyznanie świadczenia.

Odnosząc się do przypadku siostry wnioskodawczyni podano, że nie ma on znaczenia dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy z uwagi na czasokres pobytu tej osoby na deportacji tj. od września 1942 r. do lipca 1944 r.

Skargę na powyższą decyzję złożyła do sądu administracyjnego D. K. wnosząc o jej uchylenie i "przyznanie świadczenia pieniężnego".

Podniosła, że jej pobyt wraz z rodzicami w miejscowości A. na Litwie przedłużał się i trwał jeszcze kilka miesięcy po wyzwoleniu w/w miejscowości z uwagi na fakt zajmowania ich gospodarstwa w Polsce przez obywatela narodowości niemieckiej. Jej zdaniem fakt ten znajduje potwierdzenie w zeznaniach K. K. i E. W.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując w całości argumentację z uzasadnienia zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej jako p.p.s.a.

Sporne w sprawie niniejszej było uprawnienie skarżącej do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.).

Zgodnie z przepisem art. 1 ust. 1 tej ustawy przedmiotowe świadczenie przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom były obywatelami polskimi i są nimi obecnie oraz posiadają stałe miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Przy czym w rozumieniu ustawy represją jest m.in. deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 01 września 1939 r. na terytorium: a). III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945, b). ZSRR i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 05 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach (art. 2 pkt 2 lit. a) i b) ustawy z 31 maja 1996 r.).

W sprawie organ ustalił, że skarżąca spełnia większość warunków do przyznania świadczenia pieniężnego za wyjątkiem przesłanki co najmniej sześciomiesięcznego okresu deportacji do pracy przymusowej poza granice państwa polskiego tj. warunku z art. 2 pkt 2 ustawy. Wskazano, że okres deportacji skarżącej – trwający od jej urodzenia w dniu 28 marca 1944 r. na okupowanym przez były ZSRR terytorium Litwy w miejscowości A. (poza granicami RP) – należy liczyć do dnia 29 sierpnia 1944 r. tj. do dnia wyzwolenia w/w miejscowości przez wojska Armii Czerwonej. W konsekwencji przyjęto, że okres stosowania wobec niej represji (deportacja) trwał 5 miesięcy i 3 dni (od 28 marca 1944 r. do 29 sierpnia 1944r.), a nie "co najmniej 6 miesięcy".

W ocenie sądu zaprezentowany przez organ sposób ustalenia końcowej daty wymaganego co najmniej sześciomiesięcznego okresu deportacji, o jakim mowa w art. 2 pkt 2 ustawy z 31 maja 1996 r., jest nieprawidłowy, bowiem nie uwzględnia specyficznej sytuacji, w jakiej znalazły się osoby deportowane i realiów okresu prowadzenia działań wojennych. Zaprezentowana zatem przez organ wykładnia powyższego przepisu nie może się ostać.

Skład orzekający w sprawie niniejszej prezentuje pogląd, zgodnie z którym graniczną datą okresu deportacji nie jest data wyzwolenia miejscowości przymusowego przebywania skarżącej wraz z rodzicami poza terytorium RP, gdyż fakt tego wyzwolenia nie otwierał automatycznie w/w represjonowanym możliwości powrotu do przedwojennych miejsc zamieszkania. Za graniczną datę deportacji można natomiast przyjąć datę oficjalnego zakończenia działań wojennych tj. dzień 08 maja 1945 r. Nie może bowiem ujść uwadze dynamika towarzysząca działaniom wojennym: wyzwolenie następowało stopniowo wraz z przesuwaniem się linii frontu. Osoby znajdujące się na terenach uwolnionych od okupacji nie mogły często przemieszczać się na tereny wciąż jeszcze objęte działaniami wojennymi. Powszechnie znany był fakt dalszego prowadzenia działań wojennych na terenie okupowanej przez III Rzeszę Europy. Osoby znajdujące się na terenach już wyzwolonych niejednokrotnie znajdowały się w stanie oblężenia, a linie działań frontowych były wielokrotnie przesuwane w wyniku przeprowadzanych przez broniące się odziały hitlerowskie ofensyw. Jak słusznie wskazał NSA w wyroku z dnia 15 lipca 2008 r.: "Wcześniejsze przemieszczenie się z terenów wyzwolonych na terytorium Polski wiązałoby się z przekroczeniem linii frontu i znalezieniem się na obszarze objętym intensywnymi działaniami militarnymi" (wyrok w sprawie sygn. akt II OSK 866/08, http//:orzeczenia.nsa.gov.pl).

W sprawie niniejszej powyższe okoliczności powinny być niewątpliwie wzięte pod uwagę przy ustalaniu wymaganego okresu represji skarżącej, tym bardziej, że materiał dowodowy zgromadzony w aktach administracyjnych wskazuje na istniejący jeszcze po wyzwoleniu miejscowości A., a więc po 29 sierpnia 1944 r., brak możliwości powrotu rodziny skarżącej do opuszczonego gospodarstwa we wsi P. - z uwagi na fakt zajmowania go przez obywateli niemieckich (vide oświadczenie krewnej skarżącej K. K. k. 8, jak i samej skarżącej).

Dlatego rozstrzygając o prawie do świadczenia pieniężnego na podstawie ustawy z 31 maja 1996 r. należy zastosować wykładnię celowościową przepisu art. 2 pkt 2 tej ustawy i przyjąć, że graniczną datą tej represji (dniem zaistnienia możliwości powrotu osób deportowanych na terytorium Polski) był najwcześniej dzień 08 maja 1945 r., który oficjalnie uznano za datę zakończenia II Wojny Światowej.

Zatem w sytuacji urodzenia się wnioskodawczyni w trakcie trwającej deportacji (w sprawie niniejszej, w której deportacja rodziny skarżącej trwała od 1941 r.) - ustalając okres jej pobytu poza granicami RP uprawniający do przyznania świadczenia pieniężnego z ustawy z dnia 31 maja 1996 r., należy przyjmować jako jego datę początkową dzień urodzenia w/w, a jako datę końcową - dzień oficjalnego zakończenia II Wojny Światowej tj. 08 maja 1945 r. Tym samym pobyt poza granicami RP, wynikający z uprzedniej deportacji po tej ostatnio wymienionej dacie – nie posiadał już charakteru represji.

Reasumując, okres deportacji skarżącej powinien być liczony od daty jej urodzenia (tj. 28 marca 1944 r.) do dnia 08 maja 1945 r.

Stanowisko tożsame z powyższym dominuje w orzecznictwie sądów administracyjnych (vide następujące wyroki: NSA z dnia 06 czerwca 2008 r. w sprawie sygn. akt II OSK 979/07, NSA z dnia 15 kwietnia 2008 r. w sprawie sygn. akt II OSK 396/07 oraz powoływany wyżej wyrok NSA z dnia 15 lipca 2008 r., także wyrok WSA w Opolu z dnia 16 października 2008 r. w sprawie sygn. akt II SA/Op 284/08, http//:orzeczenia.nsa.gov.pl).

Tym samym skład orzekający w sprawie niniejszej nie podziela stanowiska zaprezentowanego w wyroku tutejszego sądu z dnia 27 października 2005 r. w sprawie sygn. akt II SA/Bk 503/05 (http//:orzeczenia.nsa.gov.pl), tożsamego z poglądem wyrażonym w zaskarżonej decyzji. Przyjęcie bowiem jako końca okresu deportacji dnia wyzwolenia miejscowości przebywania osób poddanym represjom, a nie dnia zakończenia działań wojennych w Europie, przy jednoczesnym braku możliwości powrotu represjonowanych na tereny przedwojennego miejsca zamieszkania – tworzyłoby sytuację, w której osoby te traktowane byłyby faktycznie jako nierepresjonowane co do miejsca pobytu, pomimo, że nie miały realnych szans

powrotu do miejsc zamieszkania w Polsce.

Przyjęcie przez organy daty granicznej okresu represji jako dnia wyzwolenia miejscowości A. wynikało zatem z błędnej wykładni przepisu art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy z dnia 31 maja 1996 r. polegającej na niewłaściwym zinterpretowaniu treści w/w przepisu. Stanowiło naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. W tych okolicznościach sąd ocenił, że usunięcie stwierdzonego uchybienia nie wymaga uzupełnienia postępowania wyjaśniającego w znacznej części, zatem nie zachodzi potrzeba eliminowania z obrotu prawnego decyzji wydanej przez Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów jako organ I instancji, a jedynie uchylenie decyzji zaskarżonej.

Rozpoznając po raz kolejny sprawę na skutek niniejszego wyroku organ ponownie oceni stan faktyczny sprawy z uwzględnieniem poglądów odnośnie wykładni przepisu art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym ... - zaprezentowanych w niniejszym uzasadnieniu. Swoje stanowisko uzasadni zgodnie z wymogami art. 107 §3 Kpa.

Mając powyższe na uwadze na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono jak w sentencji.

W pkt 2. wyroku orzeczono na podstawie art. 152 p.p.s.a.

O przyznaniu wynagrodzenia pełnomocnikowi ustanowionemu w sprawie na zasadzie prawa pomocy orzeczono w oparciu o art. 250 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c) w zw. z § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).

Z uwagi na fakt przyznania skarżącej postanowieniem z dnia 06 kwietnia 2009 r. prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego – sąd nie był zobowiązany do zasądzenia tych kosztów od organu na rzecz skarżącej na podstawie art. 200 p.p.s.a.