Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 2132/15
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2016-05-11 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Przejęcie mienia
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 106 par. 3,  art. 134 par. 1,  art. 151
journal: Dz.U. 2016 poz 718
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
article: art. 2 ust. 1
journal: Dz.U. 1944 nr 4 poz 17
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Szmydt Sędziowie WSA Jolanta Dargas (spr.) WSA Przemysław Żmich Protokolant referent stażysta Joanna Berbecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 maja 2016 r. sprawy ze skargi Gminy L. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] października 2015 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] października 2015 r. nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi uchylił decyzję Wojewody [...] z dnia [...] stycznia 2013 r. nr [...] i orzekł, że zespół dworsko - parkowy położony na działce nr [...] i [...], obręb [...] [...], gmina [...], powiat [...], województwo [...], o powierzchni [...] ha, nie podlegał pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13).

W sprawie ustalono następujący stan faktyczny i prawny:

W dniu 29 sierpnia 2001 r. E. T. jako jeden z następców prawnych byłego właściciela majątku ziemskiego "[...] ", wniósł do Wojewody [...] o wydanie w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. (Dz. U. z 1945 r. Nr 10, poz. 51) decyzji stwierdzającej, że część majątku ziemskiego [...] o powierzchni [...] ha, opisanego w księdze hipotecznej [...], prowadzonej przez Sąd Rejonowy w [...], nie podpadała pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] maja 2003 r., nr [...] orzekł, że budynek dworski (mieszkalny) wraz z parkiem wchodzący w skład majątku ziemskiego "[...]" o powierzchni [...] ha podlegał przejęciu na podstawie dekretu.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] marca 2005 r., nr [...] uchylił zaskarżoną decyzję w całości i umorzył postępowanie w pierwszej instancji.

Wnioskiem z dnia 15 lipca 2011 r. E. T., l. M., M. K. z domu M., E. K. wnieśli do Wojewody [...] kolejny wniosek o wydanie na podstawie § 5 rozporządzenia decyzji stwierdzającej, że nieruchomość stanowiąca zespół dworsko - parkowy w [...], składająca się z działek obecnie oznaczonych nr ewidencyjnym [...] i [...], obręb [...] (o łącznej powierzchni [...] ha) nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] stycznia 2013 r. nr [...] orzekł, że zespół dworsko - parkowy usytuowany obecnie na działkach [...] i [...], wchodzący w skład majątku ziemskiego [...], gmina [...], powiat [...], podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Od ww decyzji odwołanie wnieśli E. T., L. M., M. K. z domu M., E. K. Zaskarżonej decyzji zarzucili naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 7 kpa, 75 kpa, art. 77 § 1 kpa, art. 80 kpa, art. 107 § 3 kpa polegające na nieuwzględnieniu dokumentów przedstawionych przez wnioskodawców (przy piśmie z dnia 5 września 2012 r. i odwołaniu z dnia 8 lutego 2013 r.), dowodów z zeznań światków, protokołu oględzin zespołu dworsko - parkowego. W ocenie skarżących Wojewoda [...] nie wyjaśnił stanu faktycznego sprawy, w szczególności nie ustalił położenia sadu na terenie działek o nr [...] i [...], a także nie wskazał charakteru użytków wchodzących w skład ww nieruchomości, z uwzględnieniem ich stanu na dzień wejścia w życie dekretu tj. 13 września 1944 r. Ponadto, Wojewoda [...] w rozstrzygnięciu zaskarżonej decyzji pominął działkę oznaczoną nr ewidencyjnym [...], która stanowiła integralną część zespołu dworsko - parkowego, a także nie uwzględnił okoliczności stanu faktycznego wskazujących, że zabudowane zespołem dworsko - parkowym działki nr [...],[...] i [...] były wyodrębnione fizycznie i prawnie. Skarżący zarzucili również zaskarżonej decyzji naruszenie przepisów prawa materialnego, które miały wpływ na wynik sprawy tj. art. 2 ust. 1 lit. e, art. 2 ust. 2, art. 1 ust. 1 i 2, art. 6 dekretu, a także przepisów rozporządzenia, Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, Protokołu Nr 1 z dnia 20 marca 1952 r. ratyfikowanego przez Polskę w dniu 10 października 1944 r. (Dz. U. z 1995 r. Nr 26, poz. 175).

Rozpatrując sprawę niniejszą organ odwoławczy ustalił, że majątek ziemski [...] obejmował powierzchnię [...] ha, choć w dokumentach zgromadzonych w sprawie widnieje również informacja wskazująca, że w skład ww. nieruchomości wchodził obszar o powierzchni [...] ha. W 1934 r. wydzielono z majątku [...] dwie nieruchomości "[...] " o powierzchni [...] ha (dla której założono osobną księgę wieczystą o Nr rep. [...] oraz "[...]" o powierzchni [...] ha (dla której założono osobną księgę wieczystą o Nr rep. [...]). Pozostała część dóbr ziemskich [...] o powierzchni [...] ha została objęta księgą wieczystą Nr rep. hip. [...]. Na podstawie wpisu zamieszczonego w księdze hipotecznej "[...]" ustalono, że właścicielem zespołu dworsko - parkowego w [...] był K. S.. Ponadto w zaświadczeniu wydanym przez Sąd Powiatowy w [...] - Oddział Ksiąg Wieczystych przy Wydziale Zamiejscowym w [...] jako właściciel "[...]", objętych księgą wieczystą Nr rep. hip[...] figuruje również K. S..

Na cele reformy rolnej została przejęta nieruchomość ziemska [...]. Protokół przejęcia majątku [...] sporządzony 12 lutego 1945 r. przez Komisarza Ziemskiego wskazuje, że nieruchomość o powierzchni [...] ha przeszła na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 dekretu. Powyższe potwierdza również ww zaświadczenie wydane przez Sąd Powiatowy w [...] wskazujące, że "[...]" należące do K. S. przejęte na cele reformy rolnej, zostały przepisane na własność Skarbu Państwa zgodnie z wnioskiem Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z dnia 31 sierpnia 1945 r. Wprawdzie w protokole z dnia 12 lutego 1945 r. nie wskazano, jaka konkretnie litera art. 2 ust. 1 dekretu miała zastosowanie, jednakże z powierzchni i charakteru gruntów wchodzących w skład przedmiotowej nieruchomości wynika, że była to lit. e dekretu. W odniesieniu do powyższego stanu faktycznego Minister zauważył, że protokół przejęcia nieruchomości stanowi tylko formalne potwierdzenie przejęcia przez Państwo nieruchomości, które de facto nastąpiło ex lege z dniem 13 września 1944 r. na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Organ II instancji wskazał, że zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, na cele reformy rolnej przeznaczone były nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich obszar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Wszystkie nieruchomości ziemskie, wymienione m.in. pod literą e, przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia, w całości, na własność Państwa z przeznaczeniem na cele wskazane w art. 1 dekretu, część druga.

Rozporządzenie w § 5 ustanowiło tryb administracyjny rozstrzygania sporów o to, czy dana nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Strona kwestionująca przejęcie majątku mogła ubiegać się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Organem właściwym do orzekania w tym zakresie w pierwszej instancji były wojewódzkie urzędy ziemskie (obecnie wojewodowie).

Jak wynika z protokołu z dnia 12 lutego 1945 r. sporządzonego przez Komisarza Ziemskiego, ogólny obszar przejętego przez Państwo majątku wynosił [...] ha, z czego ziemi ornej [...] ha, łąk i pastwisk [...] ha, lasów [...] ha, ogrodów warzywnych [...] ha, stawów rybnych [...] ha, nieużytków [...] ha. Rozmiar powierzchni ogólnej gruntów wchodzących w skład nieruchomości ziemskiej "[...]" wynosił [...] ha, przez co spełniał przesłankę normy obszarowej wskazaną w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Minister podniósł, że ocena, czy ww nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wymaga również zbadania charakteru gruntów wchodzących w jej skład.

Ze "[...]" powiat [...] sporządzonego przez mierniczego J. S. w dniu 29 marca 1945 r., jak również z pisma Starostwa Powiatowego w [...] wynika, że na terenie obecnej działki nr [...] mieścił się dwór. Natomiast na obszarze sąsiadujących działek znajdowały się dwa budynki. Dokumenty, którymi dysponował organ II instancji nie pozwoliły na dokładne określenie ich położenia z uwzględnieniem obecnego podziału ewidencyjnego nieruchomości. Organ wskazał, że ww. budynki znajdowały się na granicy działek obecnie oznaczonych nr [...] i [...]. Dokumenty zgromadzone w przedmiotowej sprawie, jak również zeznania świadków nie zawierają żadnych informacji na temat charakteru i przeznaczenia ww. zabudowań. Niewielkie budynki położone przy dworze mogły być zdaniem Ministra wykorzystywane na własny użytek właścicieli dworu, a dla dokonania oceny przeznaczenia przedmiotowych nieruchomości duże znaczenie ma ich położenie. Mapa parcelacji majątku z 1945 r., zdaniem organu, pozwala na dokonanie systematyki zabudowań znajdujących się w majątku [...], w oparciu układ i charakterystykę rozmieszczania naniesień na tym terenie. W oparciu o treści ww mapy, jak również zeznania świadków ustalono, że część gospodarcza zabudowań stanowiła zwarty kompleks budynków położony na wschód od dworu i oddzielony od niego bitą drogą gruntową prowadzącą w kierunku wsi Wygoda. Od południa dwór oddzielał mur, za którym znajdował się kościół. Układ zabudowy terenu, na którym stał dwór jak i również nieruchomości go otaczające jednoznacznie w ocenie Ministra przemawiają za uznaniem, że budynki położone w granicach zespołu dworsko - parkowego nie miały charakteru rolnego.

Dokonując dalszej analizy gruntów wchodzących w skład nieruchomości o nr [...] i [...] Minister wskazał, że na podstawie "[...]" z 1945 r. nie można ustalić charakteru użytków mieszczących się na tym terenie. Obszar wchodzący w skład ww. nieruchomości nie jest w żaden sposób wyszczególniony na mapie. Mapa nie posiada legendy, natomiast przedmiotowe grunty oznaczono jako białe pola. Kolejnym dokumentem poddanym analizie organu był "[...]" sporządzony w 1961 r., na podstawie którego ustalono, że w skład obecnej działki o nr [...] z wyłączeniem dworu oraz otaczającego go pasma ziemi wchodziły sady. W celu dokładnego ustalenia położenia sadu na terenie działek o nr [...] i [...] (z uwzględnieniem stanu nieruchomości na dzień 13 września 1944 r.), organ II instancji wystąpił w trybie art.136 kpa o uzupełnienie materiału dowodowego. Pismem z dnia 27 sierpnia 2015 r. zwrócił się do Starostwa Powiatowego w [...], Archiwum Akt Nowych, Archiwum Państwowego w [...], Urzędu Gminy [...] o przesłanie przedwojennych dokumentów dotyczących nieruchomości ziemskiej położonej w [...]. Organ nie uzyskał żadnych dokumentów pozwalających na określenie powierzchni i położenia sadu na terenie obecnej działki nr [...] i [...]. Znajdujące się w aktach sprawy dokumenty w tym m.in., "[...]" nie pozwalają również na dokonanie takiego ustalenia. Z dowodów zebranych przez organ wynika tylko tyle, że sad (zamiennie nazywany ogrodem) znajdował się blisko dworu w środku ogrodzenia. Jeden ze świadków I. Z. oświadczył, że sad położony był od strony zachodniej pałacu i rozpościerał się do samych łąk. W świetle okoliczności przedmiotowej sprawy Minister stwierdził, że nie dysponuje żadnymi dokumentami pozwalającymi na precyzyjne wskazanie granicy biegnącej między dworem a sadem, a także określenie dokładnej powierzchni sadu położonego na terenie działek o nr [...] i [...]. Trudno również określić rodzaj i gatunek drzew, które rosły na terenie ww. nieruchomości. Z jednej strony, z zeznań świadków wyraźnie wynika, że na terenie zespołu dworsko - parkowego znajdował się sad. Z drugiej strony, świadkowie w swoich zeznaniach oświadczają, że przed wojną na tym terenie rosły drzewa ozdobne takie jak kasztany, lipy, dęby. Gatunek tych drzew zdaniem Ministra przemawia za zaklasyfikowaniem terenu, na którym występowały jako obszaru roślinności parkowej. Natomiast, w aktach sprawy nie ma żadnych dokumentów określających powierzchnię drzew o charakterze parkowym, a także ich położenie względem dworu bądź występującego na tym obszarze sadu. Organ dokonując analizy materiału dowodowego, wziął pod uwagę wszystkie dokumenty, w tym również zdjęcia przedłożone wraz z odwołaniem. Aktualne zdjęcia zespołu dworsko - parkowego nie pozwalają jednoznacznie stwierdzić, że na terenie zespołu znajdowała się roślinność parkowa, a organ bada charakter nieruchomości z uwzględnieniem jego stanu na dzień przejęcia na cele reformy rolnej tj. 13 września 1944 r. Obecny stan zadrzewienia występujący na terenie zespołu dworsko - parkowego w żadnej mierze nie przesądza o fakcie, że 70 lat wcześniej rosły tam również takiego rodzaju drzewa. Teren porośnięty sadem mógł zostać wycięty, a w jego miejsce mogły być posadzone nowe ozdobne drzewa.

W okolicznościach przedmiotowej sprawy kluczowe znaczenie dla dokonania klasyfikacji gruntów wchodzących w skład nieruchomości (oznaczonej nr ewidencyjnymi [...] i [...]) ma w ocenie Ministra "Wykaz rozrachunkowy nabywców działek rozparcelowanego majątku państwowego [...]". Ww. dokument stanowi zestawienie ponumerowanych parceli powstałych w wyniku podziału nieruchomości [...] wraz z dokładnym wskazaniem nabywców, rozmiaru powierzchni oraz charakteru poszczególnych działek. Zespół dworsko - parkowy położony był na parceli nr [...], której powierzchnia stanowiła obszar [...] ha. W "Wykazie rozrachunkowym nabywców działek z rozparcelowanego majątku [...]" jako właściciel ww. parceli widnieje Gminna Szkoła Rolnicza, natomiast grunty wchodzące w skład przedmiotowej nieruchomości zostały zaklasyfikowane jako nieużytki (podwórza, drogi, rowy). Ww. wykaz stanowi załącznik do decyzji z dnia [...] stycznia 1946 r. Nr [...]. W związku z powyższym organ odwoławczy uznał, że dane zawarte w dokumencie wskazują w sposób wiarygodny charakter gruntów wchodzących w skład zespołu dworsko - parkowego, z uwzględnieniem stanu ww. nieruchomości na dzień 13 września 1944 r. "Wykaz rozrachunkowy nabywców działek rozparcelowanego majątku państwowego [...]" powstał bowiem niespełna 1 rok i 3 miesiące po dniu wejścia w życie dekretu, a więc charakter gruntów przedstawionych w wykazie nie mógł w sposób zasadniczy odbiegać od jego stanu z dnia 13 września 1944 r.

Konkludując Minister stwierdził, że na podstawie dokumentów zgromadzonych w przedmiotowej sprawie grunty wchodzące w skład nieruchomości oznaczonej nr [...] i [...] (z uwzględnieniem ich stanu na dzień 13 września 1944 r.) to nieużytki. Jednym dowodem pozwalającym na ogólne stwierdzenie, że w granicach ww. działek mieściły się grunty rolne (tj. sad owocowy) są zeznania świadków. Natomiast organ nie dysponuje, żadnymi dokumentami pozwalającym na wskazanie, że sad zajmował ściśle określony obszar nieruchomości położonej w granicach działek o nr [...] i [...].

Minister podniósł, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym wskazuje się, iż "wszelkie wątpliwości należy rozstrzygać na korzyść obywatela, jeśli nie stoi temu na przeszkodzie ważny interes społeczny, gdyż tylko takie postępowanie może pogłębić zaufanie obywateli do organów Państwa (art. 8 Kpa)" (patrz: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 września 1982 r., sygn. akt II SA 1031/82). Zdaniem Ministra stosownie do powyższego potencjalne ustalenia organu dotyczące powierzchni i położenia sadu na terenie zespołu dworsko - parkowego w [...], nie poparte wiarygodnymi dowodami nie mogą być uznane za okoliczności stanu faktycznego warunkujące wydanie rozstrzygnięcia niekorzystnego dla strony postępowania. Dokonując analizy dowodów zgromadzonych w sprawie organ odwoławczy wskazał, że prawdopodobnie na terenie zespołu mógł znajdował się niewielki sad, a także roślinność o charakterze parkowym. Z protokołu przejęcia majątku [...] sporządzonego w dniu 12 lutego 1945 r. nie można jednak wywodzić faktu, że skoro w skład majątku [...] wchodził m. in. obszar [...] ha ogrodów warzywnych, to obszar sadu znajdującego się przy dworze stanowił część nieruchomości zaklasyfikowanej przez Komisarza Ziemskiego jako ogród warzywny. Najbardziej wiarygodnym dowodem, który pozwolił organowi odwoławczemu na ustalenie, że grunty wchodzące w skład zespołu dworsko - parkowego nie miały charakteru rolnego, jest "Wykaz rozrachunkowy nabywców działek rozparcelowanego majątku państwowego [...]". Wobec powyższego Minister stwierdził, że występujący prawdopodobnie na tym terenie sad, a także roślinność parkowa to nieużytki, które pełniły funkcję dekoracyjną.

Organ odwoławczy wskazał, że ocena, czy część określonej nieruchomości ziemskiej podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu wymaga również zbadania, czy między tą częścią a pozostałą - rolniczą - częścią majątku zachodzi tzw. związek funkcjonalny. Zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą sądów administracyjnych przez związek funkcjonalny należy rozumieć stan swoistej interakcji między poszczególnymi częściami majątku polegający na tym, że część poddana badaniu (zespół dworsko - parkowy) nie może prawidłowo funkcjonować bez części stricte rolniczej i na odwrót. Dla istnienia związku funkcjonalnego nie wystarczy przy tym wykazać powiązań o charakterze podmiotowym, tj. przez osobę właściciela, o charakterze terytorialnym ani finansowym (tak np. NSA w wyroku z 11.10.2006 r., I OSK 28/2006). Istotne jest za to, czy w odniesieniu do danej części majątku ziemskiego można mówić o obiektywnie istniejących, trwałych cechach, wskazujących na funkcjonalną więź z częścią rolniczą. W szczególności istotne jest wykazanie, czy dwór (jego część) był trwale, w sposób architektoniczny, przystosowany jako obiekt budowlany do sprawowania zarządu nad majątkiem (zob. wyrok WSA w Warszawie z 6 maja 2011 r. IV SA/Wa 175/11).

Organ II instancji wskazał, że w rozpatrywanej sprawie istnienie związku funkcjonalnego ocenione być musi w stosunku do objętej żądaniem wnioskodawcy nieruchomości o łącznej powierzchni [...] ha, oznaczonej jako działka o numerze ewidencyjnym [...] i [...].

Minister ustalił, że dwór pełnił funkcje mieszkaniowe i reprezentacyjne, we dworze mieszkał właściciel K. S., a zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą sądów administracyjnych rezydencje mieszkalne ziemiaństwa co do zasady nie podlegały przepisom dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. W przedmiotowej sprawie teza ta zdaniem Ministra znajduje również odzwierciedlenie, bowiem nie sposób wskazać takich cech dworu w [...], które przemawiałyby za istnieniem wyjątku od powyższej zasady. Organ II instancji nie podzielił stanowiska prezentowanego przez Wojewodę w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wskazującej, że dwór w [...] pozostał w związku funkcjonalnym z resztą majątku ziemskiego [...]. Przeprowadzone postępowanie wykazało bowiem, że pomiędzy zespołem dworsko - parkowym, a częścią majątku "Dobra ziemskie [...] Dwór" nie zachodziła zależność funkcjonalna wskazująca na niemożność funkcjonowania obu tych części niezależnie od siebie. Teren zespołu był oddzielony od pozostałej części gospodarczej majątku. Na wschód od dworu znajdowała się naturalna granica zespołu, bita droga gruntowa prowadząca do wsi Wygoda, natomiast od południa położony był mur odgradzający przedmiotową nieruchomość od terenu probostwa. Natomiast, z zeznań świadka I. Z. wynika, że od północy - [...]a umieszczony był drut kolczasty. W aktach sprawy widnieje również wypowiedź E. M. wskazującego, że poza murem nie było żadnego ogrodzenia oddzielającego zespół dworsko - parkowy od pozostałej części nieruchomości "[...]". Jak wskazuje się w orzecznictwie sadowadministracyjnym "ustalenie granic zespołu nie wymaga bowiem istnienia jego ogrodzenia od wszystkich stron" (patrz wyrok NSA z dnia 7 maja 2009 r., sygn. akt I OSK 686/08). Minister uznał, że charakter zabudowań otaczających zespół dworsko - parkowy pozwala na jego fizyczne wyodrębnienie od pozostałej gospodarczej części nieruchomości. Ponadto zgromadzone w aktach sprawy dokumenty nie wskazują, aby dwór był w jakikolwiek sposób wykorzystywany do celów działalności rolniczej. Jak wskazuje I. Z., pałac (zamiennie nazywany dworem) był kompletnie oddzielony od części gospodarczej. Część gospodarcza nie znajdowała się w granicach zespołu pałacowego. Ponadto, nie można stwierdzić architektonicznego przystosowania dworu do sprawowania zarządu nad częścią gospodarczą, w szczególności nie wykazano istnienia żadnego biura czy kantoru, który mógłby trwale służyć do celów działalności administracyjnej.

Minister ustalił, że właściciel zespołu dworsko - parkowego był administratorem majątku "[...]", a jak wskazuje się w orzecznictwie sądowoadministracyjnym "badanie związku funkcjonalnego nie powinno opierać się na kryterium podmiotowym. Oczywistym jest, że właściciel musiał mieć decydujący głos w sprawach związanych z funkcjonowaniem prowadzonego gospodarstwa rolnego. Powyższe zdaniem Sądu - nie uzależnia funkcjonowania gospodarstwa rolnego od zespołu parkowo - pałacowego" (patrz: wyrok WSA z dnia 15 lipca 2014 r., sygn. akt I SA/Wa 2972/13). Ponadto, na podstawie zeznań świadka J. K. ustalono, że właściciel ze względu na stan zdrowia oraz całkowity brak przygotowania do pracy w rolnictwie (z zawodu był aktorem) nie zajmował się administracją majątku. Sprawy związane z codzienną pracą były kierowane wyłącznie przez rządcę, który sporadycznie kontaktował się z właścicielem. Ostatnim rządcą majątku był D. Mieszkał on w budynku oddalonym o około 200 m od dworu. Nie miał upoważnienia do załatwiania poważniejszych spraw finansowych: kupna, sprzedaży, musiał uzgadniać te kwestie z właścicielem, który podejmował decyzję. Sprawozdania z pracy składał właścicielowi. Z kolei świadek I. Z. wskazał, że właściciel zajmował się majątkiem i miał zatrudnionego zarządcę S. Organ uwzględnił również zeznania E. M., z których wynika tylko tyle, że właściciel majątku zatrudniał włodarza o nazwisku W. Rządca mieszkał w budynku położonym w części gospodarczej majątku, w odległości od około 200 do 350 metrów od dworu (oddzielony od niego bitą drogą gruntową prowadzącą do wsi [...]).

Minister nie zgodził się ze stanowiskiem organu I instancji wskazującym, że o istnieniu związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem dworsko - parkowym, a nieruchomością "[...]" decyduje dokonane przez Wojewodę ustalenie, że w skład zespołu wchodzi sad. Organ odwoławczy nie podzielił również poglądu wyrażonego przez Wojewodę w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wskazującego, że zespół dworsko - parkowy był niezbędny dla utworzenia szkoły rolniczej, a zatem realizował cele reformy rolnej wyrażone w art. 1 ust. 2 dekretu. Jak wskazuje się bowiem w orzecznictwie sądowoadministracyjnym "możliwość wykorzystania części rezydencjalnej na inne cele np. organizacje szkoły rolniczej, co oczywiście wymagało stosownej adaptacji budynku, nawet gdyby uznać, iż w związku z działalnością dydaktyczną prowadzona była produkcja rolna, nie oznaczało, że nieruchomości te podpadały pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. W świetle bowiem tez przywołanego orzecznictwa nacjonalizacji podlegała jedynie ta część nieruchomości, która była przeznaczona do produkcji rolnej (nie zależnie, czy była ona faktycznie prowadzona), lecz nie ten jej fragment, który do tego celu nie był funkcjonalnie przeznaczony, lecz tylko mógł potencjalnie zostać użyty" (patrz: wyrok WSA w Warszawie z dnia 30 czerwca 2011 r., sygn. akt IV Sa/Wa 558/11). Minister podniósł, że pałace, dwory nie miały charakteru nieruchomości rolnej (patrz wyrok NSA z dnia z dnia 22 kwietnia 2008 r., sygn. akt I OSK 532/07), nie były również funkcjonalnie przeznaczone do produkcji rolnej, a zatem nie mogły zostać przejęte na własność Państwa podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Odnosząc się do zarzutu skarżących wskazującym, że organ I instancji nie uwzględnił w rozstrzygnięciu zaskarżonej decyzji działki o nr ewidencyjnym [...], stanowiącej drogę dojazdową - wewnętrzną do budynku dworu, Minister zauważył, że złożony przez skarżących wniosek z dnia 15 lipca 2011 r. wyraźnie wskazywał, że strona domaga się wydania decyzji stwierdzającej niepodpadanie zespołu dworsko - parkowego w [...] o łącznej powierzchni [...] h, składającego się z dwóch działek obecnie oznaczonych nr ewidencyjnym [...] i [...]. W toku prowadzonego postępowania żadna ze stron nie złożyła wniosku o rozszerzenie przedmiotu postępowania o działkę o nr [...]. Organ prowadzi postępowanie w zakresie wyznaczonym przez żądanie strony. W związku z powyższym organ II instancji uznał, że ww zarzut jest całkowicie bezzasadny.

Odnosząc się do kolejnego zarzutu wskazującego, że działki o nr [...] zabudowane zespołem dworsko - parkowym zostały wyodrębnione prawnie od pozostałej części nieruchomości ziemskiej [...], organ odwoławczy wskazał, że strona nie przedstawiła żadnych dowodów na potwierdzenie powyższej tezy, a stosownie do treści art. 2 ust. 2 dekretu nieważne są wszystkie prawne lub fizyczne działy nieruchomości ziemskich, wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, dokonane po dniu 1 września 1939 r. Tylko podział prawny nieruchomości "[...]" dokonany przed 1 września 1939 r. pozwala uznać, że podzielona nieruchomość nie spełnia przesłanki normy obszarowej przewidzianej w dekrecie. Ze "[...]" sporządzonego [...] marca 1945 r. nie można wywodzić zdaniem Ministra, że zespół dworsko - parkowy został prawnie wyodrębniony przed 1 września 1939 r. Ponadto, z dowodów zgromadzonych w aktach sprawy, jak również z dokumentów przedłożonych przez stronę nie wynika, aby doszło do takiego podziału nieruchomości.

Skargę na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła Gmina L. zarzucając jej:

naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy tj. art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r., przez błędną jego wykładnię i związane z tym niewłaściwe zastosowanie, wynikające z przyjęcia, że część przejętego majątku ziemskiego nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN, mimo że przedmiotowa nieruchomość spełniała przesłanki określone w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN;

naruszenie art. 7 w zw. z art. 11 k.p.a. poprzez nie dopełnienie wszystkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy w kontekście zawartej w art. 11 wskazanej wyżej ustawy zasady przekonywania, zgodnie z którą organy administracji publicznej powinny wyjaśnić stronom zasadność przesłanek, którymi kierują się przy załatwieniu sprawy, aby w ten sposób w miarę możności doprowadzić do wykonania przez strony określonego obowiązku, bez potrzeby stosowania środków przymusu;

naruszenie przepisów postępowania w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 138 § 1 pkt 2 w zw. z art. 15 k.p.a. poprzez jego nieuwzględnienie i nie utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji z uwagi na stwierdzenie przez organ odwoławczy, iż decyzja organu I instancji narusza przepis prawa materialnego. Organ odwoławczy, uchylając zaskarżoną decyzję i orzekając co do istoty sprawy, powinien na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymać w mocy decyzję organu I instancji i umorzyć postępowanie II instancji, wskazując jednocześnie właściwą podstawę materialną, w oparciu o którą powinno być prowadzone postępowanie administracyjne.

W uzasadnieniu skargi podniesiono, że "[...]" zostały wydzielone w 1934 r. Nie nazwano ich zespołem dworsko-parkowym, ponieważ nie miały takiego charakteru. Składały się one ze [...] ha i miały zdaniem strony skarżącej charakter typowo rolniczy, spełniały też normę obszarową. Zdaniem skarżącej Dwór [...] pozostawał w związku funkcjonalnym z pozostałą częścią majątku ziemskiego [...], co wynika z testamentu sporządzonego w dniu [...] stycznia 1908r. Również z odnalezionych przez skarżącą map wynika, że dwór i grunty przylegające do niego stanowiły jedną całość gospodarczą, łącznie ze stawami rybnymi, łąkami, gruntami rolnymi, ogrodami warzywnymi i owocowymi. Podniesiono także, że ówczesny właściciel majątku – Z. S. mogła kwestionować jego przejęcie, czego jednak nie uczyniła. W ocenie skarżących Minister nie zgromadził wystarczającego materiału dowodowego, nie wystąpiono do Archiwum Akt Dawnych w [...] o udostępnienie przedwojennych dokumentów. Podniesiono również, że dwór, biorąc pod uwagę jego położenie był przystosowany do sprawowania zarządu nad majątkiem, a dwór to nie pałac. O ścisłym powiązaniu użytków rolnych z budynkami świadczy zdaniem skarżącej zobowiązanie z 17 listopada 1934 r. Z. S. do ubezpieczenia wszystkich budynków od ognia celem zabezpieczenia spłaty pożyczki. Zdaniem skarżącej budynek, w którym mieszkał zarządca znajdował się w odległości 50-60 m od dworku.

Skarżąca Gmina wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji, zasądzenie kosztów postępowania oraz dopuszczenie dowodu dokumentów załączonych do skargi.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

W piśmie z dnia 21 kwietnia 2016 r. uczestnicy postępowania: E. T., L. M., M. K. i E. K. wnieśli o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd w zakresie dokonywanej kontroli bada czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.

Rozpoznając sprawę niniejszą w ramach powyższych kryteriów skargę należy uznać za niezasadną.

Na wstępie wskazać należy, ze Sąd na rozprawie w dniu 11 maja 2016 r. dopuścił na podstawie art. 106 § 3 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi dowody załączone do skargi uznając, że uzupełniające postępowanie dowodowe umożliwi Sądowi skonfrontowanie go z materiałem dowodowym zgromadzonym w aktach administracyjnych sprawy.

Przechodząc do merytorycznego rozpoznania sprawy niniejszej należy stwierdzić, że postępowanie w przedmiotowej sprawie prowadzone było w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 ze zm.) – dalej: rozporządzenie wykonawcze – a jego celem było stwierdzenie, czy zespół dworsko-parkowy położony w [...] podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej. Powołany przepis rozporządzenia w dalszym ciągu może stanowić podstawę do orzekania przez właściwe organy o tym, czy nieruchomość lub jej część, podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej (zob. uchwałę NSA z dnia 10 stycznia 2011, I OPS 3/10, ONSAiWSA 2011/2/23).

Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny we wspomnianej uchwale z dnia 10 stycznia 2011 r., I OPS 3/10, zgodnie z pierwotnym brzmieniem art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej (Dz. U. z 1944 r. Nr 4, poz. 17) "Na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym (...)". Przepis ten został zmieniony przez art. 1 ust. 5 dekretu z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 3, poz. 9). Zmiana polegała na wykreśleniu ze zdania pierwszego art. 2 ust. 1 wyrazów "o charakterze rolniczym". "Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego [wyrażonym w powyższej uchwale], należy uwzględnić, że dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej wszedł w życie z dniem 13 września 1944 r. (z dniem ogłoszenia). Z tym dniem nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, wymienione w art. 2 ust. 1 dekretu, przeszły na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu. Dekret zatem nie dotyczył nieruchomości, które nie były nieruchomościami o charakterze rolniczym. (...) Nie można również przyjąć, że z dniem 13 września 1944 r. przeszły na własność Skarbu Państwa nieruchomości o charakterze rolniczym, a z dniem 19 stycznia 1945 r. przeszły na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskie, które nie były nieruchomościami o charakterze rolniczym. (...) Takie rozumowanie jest niedopuszczalne, gdyż prowadzi do wniosku, że dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej przewidywał przeprowadzenie "dwóch reform rolnych" w zakresie pozyskania nieruchomości na cele reformy rolnej (...). Należy zatem dojść do wniosku, że zmiana dokonana dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r., polegająca na skreśleniu wyrazów "o charakterze rolniczym" w art. 2 ust. 1 zdanie pierwsze dekretu z dnia 6 września 1944 r., nie zmieniała istoty postanowień tego dekretu co do tego, jakie nieruchomości przeszły na własność Skarbu Państwa z dniem 13 września 1944 r."

Skład orzekający w niniejszej sprawie w całości powyższe stanowisko podziela.

Reasumując stwierdzić należy, że z dniem wejścia w życie dekretu o reformie rolnej (13 września 1944 r.) przeszły na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, przeznaczone na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu. Dekret nie obejmował jednak (co do zasady) nieruchomości, które nie miały charakteru rolniczego. Nieruchomości ziemskie, które nie miały charakteru rolniczego, mogły przejść na własność państwa w trybie dekretu tylko wówczas, gdy pozostawały w funkcjonalnym związku z nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym, jak np. przedsiębiorstwa przemysłu rolnego (zob. art. 6 dekretu). Zarząd, o jakim mowa w tym ostatnim przepisie, mógł być obejmowany tylko nad nieruchomościami, które przechodziły na własność Skarbu Państwa.

W podobny sposób pojęcie "nieruchomości ziemskiej" zdefiniował po raz pierwszy Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990 r., W 3/89 (OTK 1990, poz. 26, s. 174). Według stanowiska TK pod pojęciem "nieruchomości ziemskiej" należy rozumieć nieruchomość ziemską, która jest lub może być wykorzystywana do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, a więc nieruchomość ziemska o charakterze rolniczym. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, z tym że przez inne podmioty. Z przepisów tych nie wynika natomiast, ażeby na cele reformy rolnej były przeznaczone nieruchomości nie mające takiego charakteru. Uchwała ta znalazła aprobatę w orzecznictwie sądowym. Odwołują się do niej liczne orzeczenia Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego (np. uchwała Sądu Najwyższego z 27 września 1991 r., III CZP 90/91, OSNC 1992/5/72; wyrok Sądu Najwyższego z 13 lutego 2003 r., III CKN 1492/00, LEX nr 78867; wyrok NSA z 18 października 2005 r., OSK 1518/04, LEX nr 201351; wyrok NSA z 22 kwietnia 2004 r., OSK 46/04, ONSAiWSA 2004/1/20; wyrok NSA z 8 czerwca 2001 r., IV SA 2724/98, LEX nr 75563).

Zespół dworsko – parkowy w [...], który nie miał charakteru rolniczego (zgodnie z § 4 rozporządzenia wykonawczego, "za użytki rolne uważa się grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe"), mógłby zatem podlegać pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o reformie rolnej, gdyby pozostawał w związku funkcjonalnym z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym i mógłby być wykorzystany na cele reformy rolnej. Przy czym, w ocenie Sądu, związek funkcjonalny oznacza, że nieruchomość ziemska nie mająca charakteru rolniczego, która co do zasady nie podlegałaby przejęciu, była niezbędna do funkcjonowania nieruchomości o charakterze rolniczym (jak np. przedsiębiorstwa produkcji rolnej dla wykorzystania płodów wytwarzanych w nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym).

W niniejszej sprawie, zdaniem skarżącej Gminy [...], związek funkcjonalny polegał na tym, że dwór był miejscem, z którego zarządzano nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym, a ponadto stanowił z pozostałą częścią majątku jedność gospodarczą.

Sąd podziela stanowisko Ministra, że zgromadzone w sprawie dowody świadczą o tym, że pomiędzy nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym, a zespołem dworsko – parkowym nie istniał nierozerwalny związek. Z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że zespół dworsko – parkowy składał się z niewielkich budynków, które mogły być wykorzystywane na własny użytek właścicieli dworu, dwór otoczony był pasem ziemi, w skład którego od strony zachodniej wchodził także niewielki sad a także roślinność o charakterze parkowym, znajdował się on blisko dworu w środku ogrodzenia, od południa dwór oddzielał mur, za którym znajdował się kościół, od północy umieszczony był drut kolczasty, teren zespołu był oddzielony od pozostałej części gospodarczej majątku bitą drogą gruntową prowadzącą do wsi [...], za którą znajdowały się zabudowania gospodarcze, w tym budynek, w którym mieszkał zarządca. Niewątpliwie majątek w [...] składał się z wyraźnie odizolowanych od siebie części. Część rezydencjalno - gospodarcza zamykała się w obszarze utworzonym przez drogę od wschodu, od południa mur oddzielający dwór od kościoła. Natomiast zabudowa folwarczna znajdowała się w odrębnej części, położonej na wschód od zespołu dworskiego, oddzielonej wspomnianą drogą, gdzie według zeznań świadka I. Z. zlokalizowane były budynki mieszkalne pracowników. Mieszkania dla pracowników rolnych nie znajdowały się w obrębie zespołu dworsko – parkowego, pałac był kompletnie oddzielony od części gospodarczej, a sad był w środku ogrodzenia, obok pałacu. Również świadek E. M. zeznał, że jak się wyszło z dworu był ogród (sad owocowy), budynki gospodarcze znajdowały się w części gospodarczej- budynek na 15 rodzin. Przed wojną na terenie zespołu były drzewa ozdobne, był sad.

W ocenie Sądu należy podzielić stanowisko organu II instancji, że w świetle przeprowadzonych dowodów wzajemne usytuowanie obiektów wchodzących w skład majątku pozwalało na wyodrębnienie części niezwiązanej z gospodarstwem rolnym. Z całego majątku można wyodrębnić części: dworsko-parkową z podwórzem gospodarczym, niewielkim sadem, zamiennie nazywanym ogrodem oraz część gospodarczą zabudowaną budynkami gospodarczymi dla pracowników rolnych. Tym samym część dworsko – parkowa stanowiła siedzibę właściciela i służyła wyłącznie jego potrzebom. Wyodrębnienie zespołu dworsko - parkowego od gospodarstwa rolnego oraz rolę pałacu, jako miejsca mieszkalnego wyłącznie dla rodziny S., potwierdzili świadkowie, którzy ze względu na wiek i ówczesną świadomość mieli możliwość bezpośredniej obserwacji. Brak jest jakichkolwiek dowodów by niewielki ogród owocowy znajdujący się bezpośrednio przy dworze przeznaczony był do prowadzenia działalności rolniczej. Rację należy przyznać uczestnikom postępowania, że niewielkie rozmiary oraz położenie niewielkiego ogrodu czy sadu pomiędzy dworem a drogą przesądzają o jego przeznaczeniu jako ogrodu przydomowego, który służył wyłącznie na potrzeby mieszkańców dworu.

Oceny powyższej nie zmienia stanowisko skarżącej, że nie zarządca majątku, a jego właściciele faktycznie sprawowali zarząd swoimi dobrami. Sąd podziela stanowisko organu odwoławczego, że o istnieniu rozdzielności i samodzielności części dworsko-parkowej od gospodarstwa rolnego świadczyło zatrudnienie zarządcy majątku, który zamieszkiwał w budynku usytuowanym poza terenem pałacowym, po drugiej stronie drogi. Jak zeznał świadek J. K. formalnie administratorem, mającym upoważnienie był syn właścicielki K. S., którego obowiązki polegały na codziennym kontakcie z rządcą oraz podejmowaniu decyzji odnośnie zatrudnienia nowych pracowników. Oczywiste jest, że właściciel majątku z natury rzeczy jest uprawniony do ostatecznego decydowania, czy aprobaty, w kwestii zarządu majątkiem, tym niemniej trudno przyjąć, że właściciel wykonywał tę funkcję stale i "na bieżąco", skoro zatrudnienie fachowego zarządcy nie podlega dyskusji.

Nie mogły też odnieść zamierzonego skutku podnoszone argumenty skarżącej gminy wskazujące, że dwór z gospodarstwem stanowiły jedną całość, co miałoby wynikać z pożyczki udzielonej przez Towarzystwo Kredytowe Ziemskie, dla spłaty której zabezpieczenie stanowiło ubezpieczenie wszystkich budynków od ognia. Zdaniem Sądu nie ma to znaczenia dla oceny funkcjonalnego i terytorialnego oddzielenia dworu od gospodarczej części majątku. Również zeznania świadka J. K., który w swoich zeznaniach mówił o jedności gospodarczej dworu i majątku pod stałym nadzorem rządcy oraz właścicielki nie mogą przesądzać o związku funkcjonalnym pomiędzy dworem i częścią rolniczą majątku, ponieważ to do organu administracji publicznej należy ustalenie tego związku w oparciu o całokształt materiału dowodowego zebranego w sprawie, a nie do świadka, który ponadto nie wiadomo co rozumie pod pojęciem jedność gospodarcza. Być może chodziło o osobę właściciela majątku.

Związki zaś zespołu pałacowo (dworsko) – parkowego z pozostałą częścią majątku ziemskiego o charakterze rolniczym, jedynie poprzez osobę właściciela i finansowanie potrzeb pałacu (dworu) z dochodów gospodarstwa , nie mogą być w ogóle uznane za związek funkcjonalny, uzasadniający przejęcie zespołu dworsko – parkowego (o charakterze nierolniczym), w trybie przepisów o reformie rolnej. Jest bowiem oczywiste, że z dochodów "części gospodarczej, rolniczej" możliwe jest zaspokajanie potrzeb bytowych i mieszkaniowych właściciela gospodarstwa i jego rodziny, niezależnie od tego, gdzie te potrzeby są zaspokajane. Zakładając hipotetycznie, że właściciel nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym miałby siedzibę w jednym z wielu dużych ówczesnych miast, to nie sposób przyjąć, że tylko dlatego, że "miejska" siedziba właściciela oraz jego i jej utrzymanie byłoby finansowane z dochodów nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym, to również ta siedziba podlegałaby przejęciu w trybie reformy rolnej. To hipotetyczne założenie, nawet abstrahując od występującego czasem w orzecznictwie sporu o to, czy nieruchomość położona w obrębie miasta może być uznana za nieruchomość ziemską, unaocznia, że samo finansowanie utrzymania właściciela i jego siedziby nie może prowadzić do uznania związku funkcjonalnego z umownie rzecz ujmując "częścią rolniczą", jeśli część "nierolnicza", choć ziemska, nie jest niezbędna dla funkcjonowania gospodarstwa rolnego. W niniejszej sprawie wiarygodnych dowodów na niezbędność zespołu dworsko – parkowego dla funkcjonowania pozostałej, "gospodarczej, rolniczej" części majątku [...] nie wykazano. Jak wspomniano wyżej, za takie nie można uznać nadzoru właściciela nad faktycznym zarządcą majątku, funkcjonującym poza zespołem dworsko - parkowym, czy nawet pozostawienie właścicielowi osobistej możliwości akceptowania czynności zarządcy, co mógłby czynić niezależnie od położenia samej siedziby, jeśli tylko nie miała ona związków gospodarczych z nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym.

Odnosząc się do dowodów załączonych do skargi, a dopuszczonych na rozprawie w dniu 11 maja 2016 r. stwierdzić należy, że jeśli chodzi o plany majątku [...], to potwierdzają one ustalenia poczynione przez Ministra, że dwór był wyraźnie oddzielony od pozostałych gruntów. Na planach tych wyraźnie uwidocznione jest, że dwór i pozostałe budynki oraz ogrody stanowią wyodrębnioną część. Zaznaczono również istniejące za drogą budynki gospodarcze, o których mówili świadkowie, a które przeznaczone były dla pracowników rolnych.

Ogród owocowy – jako enklawa w zespole dworsko – parkowym – służyć mógł wyłącznie na potrzeby dworu i jego mieszkańców, ale nie był dostępny dla innych osób. Taka okoliczność również powodowałaby brak możliwości objęcia takiej enklawy przepisami o reformie rolnej. Jak zauważył Trybunał Konstytucyjny w powoływanej już uchwale z dnia 19 września 1990 r., W 3/10, "Analiza tych przepisów [dekretu o reformie rolnej z uwzględnieniem celów reformy – art. 1 ust. 2 lit. a i b oraz przepisów wykonawczych] prowadzi do wniosku, że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, z tym że przez inne podmioty." Sąd w obecnym składzie podziela to stanowisko, gdyż cele reformy określone w art. 1 ust. 2 lit. a i b dekretu o reformie rolnej wskazują, że nieruchomości ziemskie (lub ich części) o charakterze rolnym musiały umożliwiać w chwili ich przejęcia prowadzenie działalności wytwórczej w rolnictwie przez podmioty, o których mowa w art. 1 ust. 2 lit. a i b dekretu, czyli przez podmioty inne niż dotychczasowy właściciel. W przypadku enklawy znajdującej się w otoczeniu nieruchomości nie podpadającej pod działanie dekretu takiej możliwości nie było, a ewentualny ogród mógł służyć jedynie mieszkańcom pałacu. Powyższe dotyczy także kilku uli, które znajdowały się w ogrodzie.

Odnosząc się do załączonego testamentu sporządzonego w dniu [...] stycznia 1908 r., z którego treści skarżąca wywodzi, że dwór pozostawał w związku funkcjonalnym z pozostałą częścią majątku ziemskiego [...], gdyż ta łączność występowała zawsze i stanowiła jedną, całą jednostkę gospodarczą, należy uznać, że stanowisko skarżącej jest błędne. Zespół dworsko-parkowy w [...] nie podpadł pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e/ dekretu, bowiem majątek składał się z dwóch części – rezydencjalnej i gospodarczej, wyraźnie od siebie oddzielonych, niezwiązanych funkcjonalnie, na co wskazują zgromadzone w sprawie materiały dowodowe. Pomiędzy zespołem dworsko-parkowym a pozostałą nieruchomością ziemską nie zachodziła zależność funkcjonalna wskazująca na niemożność funkcjonowania obu części majątku ziemskiego niezależnie od siebie. Przy tym, nie miał znaczenia fakt braku wyodrębnienia prawnego zespołu dworsko-parkowego. Zarówno dwór, jak i park (ogród owocowy) nie były nieruchomościami rolnymi, a tym samym nie mogły być przejęte na cele reformy rolnej.

Również fakt przechowywania dokumentów własnościowych we dworze przez jego właścicieli nie może świadczyć o powiązaniu funkcjonalnym dworu z pozostałą rolniczą częścią majątku. Oczywistym jest przecież, że tego rodzaju dokumenty właściciel przechowuje w swoim miejscu zamieszkania, a nie np. u zarządcy-pracownika.

Odnosząc się do Rejestru Przychodu i Rozchodu majątku [...] z lat 1914-1918 należy stwierdzić, że pozostaje on bez wpływu na prawidłowość rozstrzygnięcia, ponieważ nie ulega wątpliwości, że majątek ten zajmował się produkcją rolną, z której uzyskiwane były dochody. Powyższe jednak nie uzasadnia przejęcia także budynków stanowiących miejsce zamieszkania jego właścicieli. Również pozostałe dowody załączone do skargi potwierdzają jedynie, że majątek ziemski [...] zajmował się produkcją rolną, a ta okoliczność nie jest kwestionowana. Nie stanowią one natomiast istotnego dowodu, który podważałby ustalenia organu, że zespół dworsko-parkowy nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. W tej sytuacji zarzut skargi dotyczący braku zebrania przez organ orzekający wszystkich dowodów niezbędnych do wyjaśnienia sprawy jest chybiony, zważywszy, że zgromadzony przez organ materiał dowodowy okazał się wystarczający do wydania rozstrzygnięcia, a ocena tego materiału dokonana przez organ zdaniem Sądu jest prawidłowa, co potwierdzają załączone do skargi plany majątku , omówione wyżej.

Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że decyzja organu II instancji nie narusza prawa i z tego powodu, na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, oddalił skargę.