Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 404/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2018-09-28 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
article: art. 7,80,138 par. 1
journal: Dz.U. 2018 poz 2096
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 2 ust. 1 lit. e
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dorota Apostolidis (spr.) Sędziowie WSA Magdalena Durzyńska WSA Elżbieta Sobielarska Protokolant specjalista Aleksandra Borkowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 września 2018 r. sprawy ze skargi G. N. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] grudnia 2017 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę.


UZASADNIENIE

Wnioskiem z dnia [...] lutego 2014 r. T.S., wystąpił do Wojewody [...] o wydanie decyzji stwierdzającej, że nieruchomość będąca w dniu 13 września 1944 r. własnością G.B., zabudowana dworem wraz z otaczającym go parkiem, tworząca zespół dworsko-parkowy, stanowiąca obecnie działkę ewidencyjną Nr [...] o pow. [...], położona w [...], gmina [...], powiat [...], województwo [...], ujawniona w dawnej księdze hipotecznej [...], nie podpadała pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm.), dalej jako: dekret.

Po rozpatrzeniu wniosku Wojewoda [...] decyzją z dnia

[...] października 2014 r. orzekł, że opisana wyżej nieruchomość stanowiąca zespół dworsko-parkowy, nie podpadała pod działanie przepisów dekretu.

Nie zgadzając się z tą decyzją odwołanie wniosła Gmina [...].

Po rozpatrzeniu odwołania Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi w dniu [...] grudnia 2017 r. wydała decyzję, którą:

1) uchylił zaskarżoną decyzję w zakresie, w jakim dotyczy północno-wschodniej części działki ewidencyjnej nr [...] położonej w obrębie [...] w gminie [...] w powiecie [...], zapisanej w księdze wieczystej [...] prowadzonej przez Sąd Rejonowy w [...] Wydział Ksiąg Wieczystych, która to część zajmuje powierzchnię [...] i opisana jest w ewidencji gruntów jako użytek [...] (grunty pod wodami powierzchniowymi stojącymi);

2) stwierdził, że część działki nr [...], opisana w pkt 1 powyżej podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu;

3) utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję w pozostałym zakresie.

W uzasadnieniu Minister wskazał, że postępowanie dotyczy działki ewidencyjnej nr [...] o powierzchni [...], położonej w obrębie [...] w gminie [...] w powiecie [...], dla której Sąd Rejonowy w [...] Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą [...]. Z treści księgi wieczystej wynika, że nieruchomość stanowi obecnie własność Gminy [...], a wcześniej zapisana była w księdze dawnej [...]. Ostatnim właścicielem nieruchomości przed nacjonalizacją był G.B., a Skarb Państwa jako właściciel został ujawniony na podstawie art. 2 część 1 dekretu. Ani treść działu II księgi hipotecznej, ani pismo Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z dnia [...] czerwca 1945 r. (nr [...]) nie wskazują, która z jednostek redakcyjnych (liter) wymienionego przepisu była podstawą przejęcia, informacji takiej nie zawiera również protokół z dnia [...] lutego 1945 r. w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej majątku [...]. Precyzują to dokumenty otrzymane z Archiwum Akt Nowych. Z ewidencji nieruchomości ziemskich podlegających dekretowi w powiecie jędrzejowskim i wykazu remanentu ziemi państwowej w tym powiecie wynika, że podstawą nacjonalizacji nieruchomości ziemskiej [...] był art. 2 ust. 1 lit. e dekretu (akta archiwalne Ministerstwa Rolnictwa i Reform Rolnych z lat 1945-195 i, sygn. [...]).

Spadek po G.B., zmarłym w dniu [...] kwietnia 1950 r. nabyli: żona C.B. oraz syn Z.S., a spadek po C.B., zmarłej w dniu [...] marca 1988 r., nabył wnuk T.S. (prawomocne postanowienie Sądu Rejonowego w [...] z dnia [...] stycznia 1993 r., sygn. akt [...]). Spadek po Z.S., zmarłym w dniu [...] listopada 1985 r., nabył syn T.S. (prawomocne postanowienie Sądu Rejonowego w [...] z dnia

[...] września 1991 r., sygn. akt [...]).

Minister ustalił, że zespół dworsko-parkowy usytuowany jest w północno-zachodniej części [...]. Otoczony jest pozostałościami parku na planie czworokąta o powierzchni ok. [...]. Wzdłuż granic parku przebiegają lokalne drogi, Teren parku ogrodzony jest siatką, z bramą wjazdową od strony południowej. W północno-wschodniej części parku rozciągają się stawy (karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa dla dworu w [...]). Z materiału dowodowego wynika, że dwór jest jedynym budynkiem położonym na omawianej działce. Zabudowania gospodarcze

i czworaki znajdowały się na południe i zachód od parku i były od niego oddzielone drogami (szkic sytuacyjny resztówki [...] z dnia [...] maja 1950 r.). We dworze mieszkał właściciel wraz z rodziną i służbą (pokojówką i kucharką), jak zgodnie zeznali przesłuchani w tej sprawie świadkowie ([...]). Park stanowi układ kompozycyjny, na który składają się symetrycznie rosnące okazy miłorzębów i orzechów włoskich, aleja lipowa i aleja grabowa. Aleje połączone są między sobą szerokimi ścieżkami ozdobionymi pojedynczymi drzewami lub szpalerami. Wszystkie ścieżki mają charakter reprezentacyjnych promenad. Bogaty drzewostan obejmuje wiele gatunków, nie ma wśród nich drzew owocowych (ewidencja parku podworskiego w [...]). Minister zaznaczył, że informacje te znajdują potwierdzenie w zeznaniach wszystkich świadków, którzy podali, że ogrody warzywne i owocowe znajdowały się poza terenem parku, za drogą, w pobliżu podwórza folwarcznego. Zdaniem Ministra nie ma podstaw, aby uznać, że park był związany w jakikolwiek sposób z produkcją rolną. J.W. (ur. 1937 r.) zeznał wprawdzie, że na terenie parku była studnia, od której prowadziła rynna drewniana do poideł położonych wzdłuż drogi od strony parku, zastrzegł jednak, że nie pamięta okresu przedwojennego, lecz opisuje stan z 1945 r. Informacja ta nie znajduje potwierdzenia w zeznaniach innych świadków, którzy z uwagi na wiek pamiętali okres przedwojenny. Gdyby nawet dać wiarę zeznaniom J.W. w tym zakresie, to trzeba byłoby przyjąć, że reprezentacyjno-wypoczynkowego charakteru parku nie mogło zmienić okazjonalne pojenie zwierząt gospodarskich na skraju parku przy użyciu prostych urządzeń nie związanych trwale z gruntem.

Organ wskazał, że o powiązaniu części rezydencjalnej z majątkiem ziemskim mogłoby przesądzać dostosowanie dworu (pałacu) do zarządzania pracami rolnymi (np. istnienie kantoru czy biura, gdzie znajdowały się księgi rachunkowe, dokonywano płatności pracownikom i dostawcom), przy nieistnieniu na terenie majątku innego tego typu miejsca. J.W. zeznał, że rządca mieszkał poza parkiem w osobnym budynku. S.J. podał z kolei, że zarządca miał biuro za drogą i tam mieszkał z rodziną. Informacja o odrębnym budynku mieszkalnym rządcy znajduje potwierdzenie w protokole przejęcia majątku [...] na cele reformy rolnej z dnia [...] lutego 1945 r. Z zeznań T.T. wynika, że zarządca mieszkał w budynku na podwórzu folwarcznym, na podwórzu tym (przed budynkiem stajni) karbowy i rządca przydzielali prace robotnikom rolnym, natomiast kancelaria znajdowała się w pałacu i tam rządca w obecności właściciela wypłacał wynagrodzenie za pracę (informacja ta dotyczy lat 1943-1944). Sposób zarządzania majątkiem w okresie okupacji niemieckiej nie może być jednak miarodajny dla oceny związku funkcjonalnego, ponieważ w tym czasie majątek nie funkcjonował zgodnie z typowymi zwyczajami. W orzecznictwie zwraca się uwagę, że odpowiedniejsze jest dokonywanie ustaleń w oparciu o stan faktyczny z końca sierpnia 1939 r. (wyrok NSA z dnia 15 stycznia 2007 r., I OSK 824/06). W tym kontekście istotne jest, że - jak zeznał S.J. - "zarządcę przedwojennego zabrali [...], w czasie wojny zarządzał [...]". Zdaniem Ministra, ponieważ zeznania T.T. dotyczą szczególnego okresu i nie są potwierdzone przez innych świadków, a wiadomo o istnieniu odrębnego domu rządcy i przydzielaniu prac polowych na podwórzu folwarcznym - nie można uznać, aby dwór (pałac) stanowił centrum zarządzania gospodarstwem rolnym.

Minister wskazał, że bardziej szczegółowej oceny wymaga charakter stawów położonych w północno- wschodniej części obecnej działki nr [...]. Na tym terenie znajdują się trzy stawy, rozdzielone między sobą groblami. Część zajęta przez staw jest nieefektowna i została oddzielona od właściwej kompozycji parku rzędem kasztanowców (ewidencja parku podworskiego w [...]). Świadkowie J.W. (ur. 1937 r.) i T.T. (ur. 1928 r.) zeznali, że stawy służyły zimą do pozyskiwania lodu, który używany był do chłodzenia mleka. Z kolei świadek S.J. (ur. 1923 r.) podał, że były to stawy rybne, w których do 1945 r. hodowano karpie, sprzedawane następnie [...], oraz że "stawy były utrzymane, bo dziedzicowi zależało, aby z nich były pieniądze". W protokole przejęcia z dnia [...] lutego 1945 r. w punkcie "Rodzaj i ilość poszczególnych użytków" wyszczególniono [...] stawów rybnych, natomiast w punkcie "Inne gałęzie rolnictwa" rubryka "Rybołówstwo" jest pusta.

Minister zaznaczył, że dał wiarę zeznaniom S.J., gdyż był on najstarszym przesłuchiwanym świadkiem, a zatem najlepiej powinien pamiętać okres przedwojenny. Ponadto S.J. był instruktorem rolnym, a zatem osobą orientującą się lepiej w tematyce produkcji rolnej niż przeciętny mieszkaniec tych terenów. Informacja o rybołówstwie jako ważnym źródle dochodów w przedwojennych majątkach oraz o ludności [...] jako odbiorcy produkcji rybnej znajduje potwierdzenie z publikacjach prasowych: W okresie międzywojennym była to ważna dziedzina gospodarki. [...] większość społeczeństwa ściślej trzymała się postów, a na popyt wpływ miały też religijne reguły paromilionowej mniejszości [...]. Hodowla ryb słodkowodnych często ratowała majątki ziemskie przed kryzysem (M. Henzler, Bohdan Zdziennicki. Marzenie gimnastyczne, "Polityka" z dnia 6 stycznia 2009 r., https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kraj/278794,l,zdziennicki-bohdan.read). Przenosząc te rozważania na grunt rozpatrywanej sprawy Minister zauważył, że przed II wojną światową w pobliskim [...][...] stanowili znaczny odsetek mieszkańców, a majątek [...] obciążony był hipoteką i subintabulatem na rzecz Zjednoczonego Banku Ziemiańskiego Sp. Akc. w [...] (akta Archiwum Akt Nowych, zespół nr [...], sygn. [...]). W kwestionariuszu, złożonym w dniu [...] lutego 1928 r. do Powiatowego Urzędu Ziemskiego w [...] (Archiwum Akt Nowych, zespół

nr [...], sygn, [...]), G.B. podał, że w skład majątku [...] wchodzą stawy zarybione o powierzchni [...]. Wielkość ta odpowiada w przybliżeniu sumie powierzchni stawów wchodzących w skład obecnej działki nr [...] ([...]) oraz powierzchni sąsiedniej działki nr [...] ([...]), pomniejszonej o powierzchnię grobli.

W ocenie Ministra, zarówno zarybienie stawów, jak i ich położenie (oddzielenie od właściwego parku rzędem drzew) pozwalają przyjąć, że nie miały one charakteru ozdobnego (nie służyły podkreśleniu reprezentacyjnej funkcji zespołu), ale służyły celom produkcyjnym. Skoro powierzchnia ogólna nieruchomości ziemskiej [...] wynosiła [...] (protokół przejęcia) lub [...] (ewidencja przejętych nieruchomości), to stawy - jako część tej nieruchomości, niestanowiąca użytku rolnego, lecz wchodząca w skład powierzchni ogólnej - podpadały pod art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, Przedstawione stanowisko znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądowym (wyroki WSA w Warszawie z dnia 24 stycznia 2014 r., I SA/Wa 2537/13; oraz z dnia 16 lipca 2014 r, l SA/Wa 2665/13; a także wyrok NSA z dnia 19 lipca 2017 r., I OSK 2254/15).

W ocenie Ministra, decyzja organu I instancji w odniesieniu do stawów jest nieprawidłowa, należało więc uchylić ją w tym zakresie i orzec odmiennie (pkt 1 i 2 rozstrzygnięcia). Część działki ewidencyjnej nr [...] obejmująca stawy została zidentyfikowana poprzez odwołanie się do danych zawartych w ewidencji gruntów, gdzie część ta oznaczona jest jako użytek [...] (grunty pod wodami powierzchniowymi stojącymi) o powierzchni [...]. Odwołanie się do jednoznacznych oznaczeń uwidocznionych w publicznych rejestrach czyni zadość wymaganiu precyzyjnego określenia przedmiotu orzekania.

Zdaniem Ministra, pozostała część działki nr [...] o powierzchni [...] stanowiła zespół dworsko-parkowy, który służył wyłącznie celom mieszkalnym, wypoczynkowym

i reprezentacyjnym. Nie był wykorzystywany i nie mógł być wykorzystywany do produkcji rolnej, nie pozostawał też w funkcjonalnej łączności z gospodarczą częścią majątku. Dwór i park mogły funkcjonować bez gospodarstwa rolnego i odwrotnie. Ta część nie podpadała więc pod art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu i decyzja organu wojewódzkiego w tym zakresie zasługiwała na utrzymanie w mocy

(pkt 3 rozstrzygnięcia).

Minister zauważył również, że nieruchomość w [...] przed przejęciem jej na własność Państwa była obciążona ograniczonymi prawami rzeczowymi. Z akt sprawy wynika, że w 1934 r. G.B. zawarł ze Zjednoczonym Bankiem Ziemiańskim Sp. Akc. w [...] układ konwersyjny, przewidujący rozłożenie spłat i obniżenie oprocentowania wierzytelności zabezpieczonych hipoteką i subintabulatem w dziale IV księgi hipotecznej "[...]". Warunki układu konwersyjnego zostały następnie zmienione w ten sposób, że ostatnia spłata miała nastąpić w dniu [...] października

1945 r. Obciążenie hipoteczne nie ma jednak wpływu na ocenę, czy nieruchomość podpadała pod art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, Okoliczność taka może być jednak brana pod uwagę w przypadku wyceny nieruchomości (np. w związku z powództwem odszkodowawczym), a to na podstawie § 38 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów

z dnia 21 września 2004 r. w sprawie wyceny nieruchomości i sporządzania operatu szacunkowego (Dz.U. Nr 207, poz. 2109) w związku z art. 149 i art. 159 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2016 r., poz. 2147).

Skargą do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniosła Gmina [...], zaskarżając ją w części,

w jakiej Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy pozostałą część decyzji Wojewody [...] z dnia [...] października 2014 r. Zaskarżonej decyzji zarzucono obrazę przepisu:

1) art. 7 i 80 k.p.a. poprzez wyciągnięcie z materiału sprawy wniosków sprzecznych

z zasadami logiki i doświadczenia życiowego skutkujących dokonaniem wadliwych ustaleń faktycznych sprowadzających się do uznania, że nieruchomość stanowiąca zespół dworsko - parkowy znajdujący się w granicach działki ewidencyjnej [...] położonej w obrębie [...] w gminie [...], powiecie [...], w województwie [...] służył wyłącznie celom mieszkalnym, wypoczynkowym oraz rekreacyjnym i nie był wykorzystywany do produkcji rolnej i nie pozostawał w łączności z gospodarczą częścią majątku G.B.;

2) art. 138 § 1 w zw. z art. 7 i 80 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy części decyzji Wojewody [...] z dnia [...] października 2014 r., pomimo że dokonane przez Wojewodę ustalenia faktyczne w sprawie były sprzeczne z zasadami logiki oraz doświadczenia życiowego i skutkowały dokonaniem wadliwych ustaleń faktycznych sprowadzających się do uznania, że nieruchomość stanowiąca zespół dworsko - parkowy znajdujący się w granicach działki ewidencyjnej [...] położonej w obrębie [...] w gminie [...], powiecie [...], w województwie [...] służył wyłącznie celom mieszkalnym, wypoczynkowym oraz rekreacyjnym i nie był wykorzystywany do produkcji rolnej i nie pozostawał w łączności z gospodarczą częścią majątku G.B.;

- co w konsekwencji doprowadziło do naruszenia przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

W uzasadnieniu skargi przedstawiono argumenty na poparcie zarzutów skargi.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej jej decyzji organu I instancji oraz zasądzenie od Ministra na rzecz skarżącej kosztów procesu,

w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych w przypadku ustanowienia pełnomocnika.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Skarga jako nieuzasadniona została oddalona przez Sąd.

Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co wynika z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 2188 ze zm.). Zakres tej kontroli wyznacza

art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302, dalej jako p.p.s.a.) i stosownie do tego przepisu Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami

i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Wobec zarzutu skargi – naruszenia art.2 ust.1 lit. e dekretu PKWN z dnia

6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej ocenie, w Sądu na wstępie wskazać należy, że w orzecznictwie sądowym wyrażany był pogląd, że w myśl ww. przepisu dekretu, także rezydencje właścicieli nieruchomości ziemskich, przechodziły na rzecz Państwa, jako część składowa przejmowanej nieruchomości ziemskiej, przy czym bez znaczenia była kwestia czy pozostawały one w tzw. "związku funkcjonalnym" z resztą nieruchomości. W orzecznictwie wyrażany bywał także pogląd, że związek tego rodzaju istniał, co do zasady zawsze (rezydencja przeznaczona dla właściciela majątku ziemskiego, jako jego integralna część), gdy część nieruchomości nie była prawnie wyodrębniona. Poglądy takie prezentowane były zarówno w orzecznictwie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie (np. orzeczenia w sprawach o sygn. akt IV SA/Wa 1923/06, SA/Wa 1927/06, SA/Wa 2076/06, SA/Wa 843/07, SA/Wa 1213/07 SA/Wa 2299/07 SA/Wa 2304/07, SA/Wa 2453/07, SA/Wa 153/08, SA/Wa 1001/08 – dostępne na www.nsa.orzeczenia.gov.pl) jak i we wcześniejszym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (patrz w szczególności wyroki w sprawach o sygn. akt II SA 2832/95, IV SA 1658/96, IV SA 1146/97, IV SA 2724/98, IV SA 2039/98, OSK 473/04, I OSK 210/05 - na www.nsa.orzeczenia.gov.pl).

Dodać wypada, że podobny pogląd dotyczący podpadania części rezydencjalnych nieruchomości ziemskich pod działanie dekretu nie był początkowo także kwestionowany w orzecznictwie Sądu Najwyższego ( wyrok sygn. akt III CK 36/02, czy sygn. akt III CK 393/97 - opubl. OSP nr 10 z 1998 r. poz. 171 ).

Tym niemniej, po podjęciu uchwały składu 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2006 r. sygn. akt I OPS 2/06 (opubl. ONSAiWSA 2006/5 poz. 123) w aktualnym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego jednolicie prezentowany jest pogląd odmienny. NSA podkreśla znaczenie tzw. "związku funkcjonalnego" z gospodarstwem rolnym, jako niezbędnej (w myśl dekretu) przesłanki dla uznania prawidłowości przejścia rezydencji właściciela nieruchomości ziemskiej na rzecz Państwa. (uzasadnienie uchwały o sygn. akt I OPS 3/10 (opub. na www.nsa.orzeczenia.gov.pl).

Stwierdzić zatem należy, że wobec obecnej jednolitości orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego, zasadne jest badanie istnienia wskazanego "związku funkcjonalnego" pomiędzy rezydencją a resztą nieruchomości, jako warunku podpadania zespołu dworsko-parkowego pod działanie dekretu. Pojęcie "związku funkcjonalnego", jako warunku objęcia rezydencji przepisami dekretu nie jest normatywnie definiowane. W judykaturze wyrażany jest pogląd, że "związek funkcjonalny" zachodzi, gdy nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez części rezydencjalnej i odwrotnie. Jednocześnie ugruntowane jest w orzecznictwie, że pojęcie to nie dotyczy metodologicznie związku funkcjonalnego (relacji jednostronnej zależności) lecz stanu interakcji (relacje dwustronne) pomiędzy obiema częściami majątku. Sąd podnosi, że ustalenie, co do występowania takiej zależności, w kontekście rozpatrzenia określonej sprawy jest możliwe jedynie poprzez odwołanie do bardziej szczegółowych tez ukształtowanych w orzecznictwie sądowym. Poczynić warto również zastrzeżenie, że orzecznictwo to uległo w przeciągu kilkunastu lat znaczącej ewolucji, wobec czego istotne znaczenie - z punktu widzenia poszukiwania właściwej wykładni pojęcia "związek funkcjonalny", które to pojęcie jest normatywnie niedefiniowanego, odgrywa analiza aktualnej praktyki orzeczniczej.

Analiza aktualnego orzecznictwa, prowadzi do wniosku, że rezydencje ziemiańskie z reguły nie pozostawały w "związku funkcjonalnym" z częścią gospodarczą, co było specyfiką rozplanowania zabudowy na ziemiach polskich, bowiem dwory, pałace i zamki stanowiły integralną część parku, nie były związane z produkcją rolną (wyroki o sygn. akt IV SA 451/00, IV SA 1593/02, I OSK 532/07, I OSK 1116/07, I OSK 686/08); - dwór, pałac były dla produkcji rolnej zbędne, nieużyteczne (wyrok sygn. akt I OSK 1014/08); - rezydencje właściciela nie miały charakteru nieruchomości rolnych, a wyłącznie takie przechodziły, w myśl dekretu na rzecz Państwa (wyroki NSA sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 823/07). Dalsza analiza orzecznictwa wskazuje, że o "związku funkcjonalnym" rezydencji z gospodarstwem rolnym nie mogą decydować: - powiązania podmiotowe, finansowe i terytorialne (wyroki NSA sygn. akt IV SA 451/00, IV SA 1593/02, I OSK 28/06, I OSK 532/07, I OSK 1116/07, I OSK 686/08, I OSK 906/08); - brak wyodrębnienia prawnego części rezydencjalnej (wyroki NSA sygn. akt I OSK 287/08, I OSK 686/08, I OSK 27/09); - nieoddzielenie ogrodzeniem ze wszystkich stron (wyroki NSA o sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 686/08); - źródła dochodów właściciela (wyroki NSA o sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 686/08, I OSK 27/09, I OSK 302/10); - zamieszkiwanie właściciela na terenie nieruchomości ziemskiej (wyroki NSA o sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 686/08); - korzystanie przez właścicieli z dóbr w postaci żywności czy środków finansowych wytwarzanych przez majątek ziemski (wyrok NSA o sygn. akt I OSK 1014/08). Jednocześnie i co równie istotne żadnego znaczenia dla wykazania istnienia bądź nie "związku funkcjonalnego" nie ma przy tym okoliczność - czy część rezydencjalna była utrzymywana z dochodów pochodzących z majątku rolnego. W orzecznictwie przyjęty został pogląd, że kwestia ta nie jest związana

z obiektywnymi cechami określonej nieruchomości ziemskiej, lecz jest następstwem utrzymywania pewnych zwyczajów lub przyjmowania konkretnych rozwiązań organizacyjnych, będących następstwem bieżących decyzji osób sprawujących zarząd właścicielski całym majątkiem. Tym samym zakres zależności finansowych poszczególnych części majątku - według stanu na konkretna datę, mógł być związany

z bieżącą koniunkturą na produkty rolne, aktualnym stanem dochodów właściciela

z innych źródeł - w tym statusem zatrudnienia oraz podejmowanymi decyzjami gospodarczymi, choćby w zakresie inwestycji.

W aktualnym orzecznictwie podkreśla się również, że rezydencja właściciela majątku - co do zasady - nie przechodzi na cele reformy rolnej, jako nieprzydatna do realizacji celów, o których mowa w art. 1 ust. 2 dekretu. Rezydencje zgodnie

z powyższym poglądem nie były przydane dla celów wskazanych w lit. a-c, natomiast cele wskazane pod lit. d i e mogły być realizowane jedynie poprzez przejęcie nieruchomości niezabudowanych (uchwała NSA sygn. akt I OPS 2/06, wyroki NSA sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 823/07, I OSK 1116/07, I OSK 287/08). Jednocześnie judykatura wywodzi, że zmiana dekretu, dokonana dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 3, poz. 9), w ramach której m.in. usunięto w art. 2 ust. 1 zdanie wstępne - wyrazy "o charakterze rolnym", nie spowodowała skutków prawnych, innymi słowy przejęciu podlegały wyłącznie nieruchomości o charakterze stricte rolniczym (wyroki NSA sygn. akt I OSK 851/05, I OSK 287/08, I OSK 906/08 i uchwała NSA sygn. akt I OPS 3/10).

Podkreślenia natomiast wymaga, że istotne znaczenie dla istnienia "związku funkcjonalnego" może mieć miejsce zamieszkiwania rządcy - na terenie części rezydencjalnej lub poza nią. Funkcjonalne, architektoniczne dostosowanie części rezydencjalnej do zarządzania pracami rolnymi, przy nieistnieniu na terenie majątku ziemskiego innego tego rodzaju miejsca prowadziłoby, do wniosku, że część rezydencjalna jest "funkcjonalnie związana" z majątkiem ziemskim w takim znaczeniu, że nie może on bez niej prawidłowo funkcjonować. W ocenie Sądu, w rozpoznawanej sprawie organy administracyjne dokonały prawidłowej wykładni art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej i zasadnie przyjęły, że przedmiotowy zespół pałacowo-parkowy nie podpadał pod działanie przepisów art. 2 ust.1 lit. e dekretu PKWN.

Przedmiotowy zespół nie spełniał bowiem kryteriów uznania go za nieruchomość ziemską o charakterze rolnym oraz nie pozostawał w związku funkcjonalnym

z gospodarstwem rolnym. Powołując orzecznictwo dotyczące tej kwestii organ przedstawił definicję pojęcia "związku funkcjonalnego" w rozumieniu rozpoznawanej sprawy. Organ podkreślił, że na związek taki nie wskazuje sposób zarządzania nieruchomością przez jej właściciela, który ów zarząd sprawował poprzez wyznaczoną do tego osobę rezydującą poza pałacem, bowiem rządca mieszkał w budynku na podwórzu folwarcznym i stamtąd przydzielał pracę robotnikom rolnym.

Dwór i jego otoczenie pełniły funkcję mieszkaniową, reprezentacyjną i rekreacyjną, tworząc przestrzennie niezależny i jednolity kompleks, wyodrębniony fizycznie i architektonicznie od reszty majątku. Dwór i rozległy park założony w XVIII wieku ( od [...] grudnia 1957 r. uznany za zabytek) miały odmienny od rolniczego charakter użytkowania.

W konsekwencji organ, wbrew twierdzeniu skarżącego, zasadnie przyjął, że fakt pozostawania w sąsiedztwie obu tych części nieruchomości – dworu z parkiem i folwarku z pozostałą częścią majątku nie stanowił podstawy do uznania, że pozostawały one w związku funkcjonalnym. Zdaniem Sądu argumentacja autora skargi kasacyjnej nie ma znaczenia dla kwestii samodzielnego funkcjonowania rolniczej części nieruchomości bez zespołu parkowo-pałacowego i w istocie ma wyłącznie charakter polemiczny. W sferze gospodarczej nierozerwalność funkcjonowania obu tych części nieruchomości musiałaby przejawiać się w niemożności lub znacznej uciążliwości prowadzenia działalności rolniczej bez zespołu pałacowo-parkowego. Tymczasem, jak wyżej podano, pałac stanowił jedynie siedzibę właściciela majątku, natomiast rolnicza część majątku, którą nadzorował mieszkający w niej zarządca, funkcjonowała w wymiarze gospodarczym niezależnie od położenia pałacu i miejsca zamieszkania właściciela. Fakt, że w przedmiotowym majątku ziemskim był zatrudniony zarządca, którego siedziba znajdowała się poza zespołem pałacowo-parkowym, świadczy

o oderwaniu centrum decyzyjnego od osoby właściciela zamieszkującego w zespole pałacowo-parkowym, a tym samym o przeniesieniu centrum kierowniczego poza jego teren. Ponadto nieruchomość rolna w żaden sposób nie korzystała z zespołu pałacowo-parkowego i funkcjonowała w pełni samodzielnie. Dla prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa rolnego zespół pałacowo-parkowy był bezużyteczny. Zespół pałacowo- parkowy mógł prawidłowo funkcjonować bez gospodarstwa rolnego, jak i gospodarstwo rolne mogło prawidłowo funkcjonować w oderwaniu od tego zespołu. W niniejszej sprawie bez znaczenia jest także okoliczność, czy część rezydencjalna była utrzymywana z dochodów pochodzących z majątku rolnego. Kwestia ta nie jest związana z obiektywnymi cechami określonej nieruchomości ziemskiej. Właściciel korzysta ze swoich dochodów w sposób dowolny i fakt, że dochody z jednej nieruchomości przeznacza na utrzymanie innej, nie oznacza, że istnieje między nimi ścisły związek funkcjonalny.

Niezasadne są również twierdzenia skarżącej, że przesądzające znaczenie

o istnieniu "związku funkcjonalnego" obu części dawnego majątku ziemskiego stanowi okoliczność czerpania wody ze studni dla pojenia zwierząt oraz wypłaty wynagrodzeń pracownikom rolnym na terenie dworu. W ocenie Sądu organ prawidłowo ocenił materiał dowodowy odnoszący się do powyższych kwestii podnosząc, że zeznania świadków ich dotyczące obejmują bądź okres okupacji, bądź rok 1945 r., zatem wobec bezspornej okoliczności istnienia rządcówki w części folwarcznej i osoby rządcy, stwierdzenia o nie można przyjąć, że przedmiotowy dwór i park z usytuowaną tam studnią był w rzeczywistości wykorzystywany do produkcji rolnej. Dowody zgromadzone w sprawie świadczą za tym, że w rzeczywistości służył potrzebom rezydencji i nie był wykorzystywany do typowej produkcji rolnej przynoszącej dochód, a względy ekonomiczne, gospodarcze i społeczne przemawiają za tym, aby jako część zespołu rezydencjonalnego zachowały nierolniczy charakter.

Z tych wszystkich względów niezasadne okazały się zarzuty prawa materialnego powołane w skardze.

Odnosząc się do naruszenia przepisów postępowania należy wskazać, że słusznie organ przyjął, że rezydencja właścicieli nieruchomości, co do zasady nie podpadała pod przepis dekretu o reformie rolnej, jako niesłużąca jego celom, chyba że istniał związek funkcjonalny pomiędzy dworem i parkiem a majątkiem ziemskim. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi prawidłowo ustalił i ocenił stan faktyczny

w przedmiotowej sprawie. Ustalenia te były wystarczające do oceny przez Ministra i Sąd czy istniał związek funkcjonalny pomiędzy zespołem dworsko-parkowym a częścią gospodarczą przedmiotowego majątku. Zarzuty skarżącej w tym zakresie sprowadzają się jedynie do polemiki z oceną zebranego materiału dowodowego, opartej na wybiórczej ocenie dowodów z pominięciem całokształtu okoliczności sprawy. Nie należy bowiem zapominać, że wykazanie funkcjonalnego związania tegoż zespołu z produkcją rolną co do zasady jest trudne. Jak to bowiem wskazano wyżej, ze stanu faktycznego musiałoby wynikać, że część gospodarcza nie mogłaby prawidłowo funkcjonować bez zespołu dworsko-parkowego i odwrotnie. Dwór wraz z parkiem nie służył produkcji rolnej i jako taki nie był do tej produkcji w żadnym zakresie przydatny. Zdaniem Sądu organ w sposób prawidłowy dokonał oceny zgromadzonego materiału dowodowego i prawidłowo ustalił stan faktyczny oraz wyczerpująco przedstawił własną oceną prawną legalności zaskarżonej decyzji, wskazując konkretne dowody stanowiące podstawę określonych ustaleń, pod kątem oceny wynikającego z ustalonego stanowiska judykatury co do definicji nieruchomości ziemskiej oraz związku funkcjonalnego.

W konsekwencji za nietrafny należy uznać zarzut naruszenia art. 7, art. 80, i art. 138

§ 1 k.p.a..

Z uwagi na powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę na podstawie art.151 p.p.s.a..