Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2907/12
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2014-06-26 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Inne
Skarżony organ: Minister Skarbu Państwa
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 27
journal: Dz.U. 2005 nr 169 poz 1418
law: Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej   Polskiej
article: art.88
journal: Dz.U. 1985 nr 22 poz 99
law: Ustawa z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Izabella Kulig-Maciszewska (spr.) sędzia NSA Wiesław Morys sędzia del. WSA Andrzej Matan Protokolant starszy asystent sędziego Ewa Dubiel po rozpoznaniu w dniu 26 czerwca 2014 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Ministra Skarbu Państwa od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 sierpnia 2012 r. sygn. akt I SA/Wa 1171/12 w sprawie ze skargi M. W. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] kwietnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. uchyla zaskarżony wyrok i oddala skargę; 2. zasądza od M. W. na rzecz Ministra Skarbu Państwa kwotę 220 (dwieście dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 29 sierpnia 2012 r., sygn. akt I SA/Wa 1171/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu skargi M. W. uchylił decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...]kwietnia 2012 r. w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Sąd podał, że Wojewoda Małopolski, decyzją z dnia [...] lutego 2012 r., odmówił M. W. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez H. W. i F. W. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej położonej we Włodzimierzu Wołyńskim, przy ul. [...] 3, województwie wołyńskim, na terytorium obecnej Ukrainy. Organ I instancji stwierdził, że M. W. nie udowodnił następstwa prawnego po H. W., właścicielce nieruchomości pozostawionych, a zatem nie spełnił przesłanki wynikającej z art. 5 ust. 2 w związku z art. 6 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.

Od powyższej decyzji odwołanie wniósł M. W.

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2012 r., Minister Skarbu Państwa, podzielając w pełni stanowisko Wojewody Małopolskiego, utrzymał w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że H. W. i F. W. w dniu 12 listopada 1990 r. złożyli przed A. K. – notariuszem w Państwowym Biurze Notarialnym w Tarnowie oświadczenie, w którym wskazali M. W. jako uprawnionego do zaliczenia wartości mienia pozostawionego, zgodnie z art. 88 ust. 2 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości. Działając na podstawie ww. oświadczenia, M. W. w imieniu własnym w dniu 21 listopada 1990 r. wystąpił do Urzędu Rejonowego w Warszawie z podaniem z dnia 20 listopada 1990 r. o odszkodowanie za mienie nieruchome pozostawione poza granicami obecnego państwa polskiego. Organ stwierdził, iż pomimo wskazania w treści podania, że właścicielami pozostawionego mienia byli H. i F. W., to wnioskodawca nie przedstawił dokumentu, z którego wynikałoby prawo własności F. W. do ww. nieruchomości. Minister ustalił, na podstawie orzeczenia Państwowego Urzędu Repatriacyjnego Wojewódzkiego Oddziału w Krakowie z dnia [...] sierpnia 1947 roku, L. dz. [...], że właścicielką nieruchomości pozostawionych była wyłącznie H. W. Niezależnie jednak od powyższych ustaleń organ odwoławczy stwierdził, że M. W. nie stał się spadkobiercą żadnego z rodziców, albowiem spadek po F. W. zmarłym 9 maja 1991 r. i H. W. zmarłej 13 lutego 1992 r. nabyła w całości na mocy testamentu córka – A. W.-P. – zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w Tarnowie z dnia 18 lutego 1994 r., sygn. akt I Ns 101/94. Następnie stwierdził, że M. W. w imieniu własnym w dniu 21 listopada 1990 r. wystąpił do Urzędu Rejonowego w Warszawie z podaniem o odszkodowanie za mienie nieruchome pozostawione poza granicami obecnego państwa polskiego w miejscowości Włodzimierz Wołyński. W dacie złożenia ww. wniosku obowiązywały przepisy ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz.U. Nr 22, poz. 99). Art. 88 ust. 2 cytowanej ustawy stanowił, że zaliczenie wartości mienia nieruchomego, pozostawionego na terenach nie wchodzących w skład obecnego obszaru Państwa, następuje na rzecz właściciela tego mienia lub wskazanej przez niego jednej osoby uprawnionej do dziedziczenia ustawowego. W ocenie organu, z wniosku M. W. wynika, że wniósł on o zaliczenie wartości mienia pozostawionego jedynie w swoim imieniu. W chwili składania wniosku posiadał on legitymację do dochodzenia prawa do rekompensaty, ponieważ zgodnie z oświadczeniem rodziców F. W. i H. W. z dnia 12 listopada 1990 r., został wskazany jako uprawniony do zaliczenia wartości mienia pozostawionego. Jednakże, zgodnie z dyspozycją art. 27 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, "Postępowania w sprawach potwierdzenia prawa do rekompensaty wszczęte i niezakończone przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy prowadzi się na podstawie jej przepisów", które przewidują, że prawo do rekompensaty przysługuje wyłącznie właścicielowi nieruchomości pozostawionej, a w przypadku jego śmierci – spadkobiercom lub wskazanej spośród nich – osobie uprawnionej.

W uzasadnieniu Minister podkreślił, że A. W.-P. (jedyna spadkobierczyni H. W.) podjęła działania zmierzające do zmiany sytuacji prawnej M. W. w prowadzonym postępowaniu i w dniu 20 maja 2011 r. udzieliła mu pełnomocnictwa w formie aktu notarialnego do reprezentowania jej w sprawach związanych z prawami i roszczeniami z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej oraz dokonała darowizny na rzecz M. W. praw i roszczeń dotyczących mienia zabużańskiego. Ponadto, A. W.-P. oświadczeniem z dnia 1 listopada 2011 r. potwierdziła wszelkie czynności dokonane w jej imieniu bez należytego umocowania, dotyczące praw i roszczeń z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Oświadczyła, że M. W. złożył w jej imieniu wniosek do Urzędu Rejonowego w Warszawie, a następnie w jej imieniu prowadził korespondencję z kolejnymi organami prowadzącymi postępowanie w sprawie przyznania prawa do rekompensaty. Ponadto, M. W. pismem z dnia 12 grudnia 2011 r. wyjaśnił, iż wszelkie czynności od dnia wydania (tj. od 18 lutego 1994 r.) przez Sąd Rejonowy w Tarnowie postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po H. W., jak również wcześniejsze czynności były dokonywane za zgodą i wiedzą jego siostry. W związku z ww. oświadczeniami Minister stwierdził jednak, że z treści podania, które M. W. w dniu 21 listopada 1990 r. skierował do Urzędu Rejonowego w Warszawie ani z żadnego innego dokumentu nie wynika, żeby występował również w imieniu A. W. P. Ponadto organ wyjaśnił, że w przedmiotowej sprawie nie wykazano, że w dniu złożenia wniosku M. W. posiadał pełnomocnictwo do reprezentowania siostry. Zdaniem organu oświadczenie A. W.-P. z dnia 1 listopada 2011 r. nie może zostać uznane za uzupełnienie lub sprecyzowanie wniosku z dnia 20 listopada 1990 r. W ocenie organu II instancji powyższe działanie prowadziłoby do próby obejścia podstawowego wymogu wynikającego z ww. ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., tj. obowiązku złożenia wniosku w zawitym ustawowym terminie do dnia 31 grudnia 2008 r. i tym samym do naruszenia obowiązujących przepisów prawa.

Uwzględniając powyższe oraz fakt, iż z prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego w Tarnowie z dnia 18 lutego 1994 r., sygn. akt I Ns 101/94 wynika, że spadek po H. W. nabyła w całości na mocy testamentu A. W.-P., Minister stwierdził, iż M. W. (wnioskodawca) nie udowodnił następstwa prawnego po właścicielce nieruchomości pozostawionych. Brak spełnienia przesłanki wynikającej z art. 5 ust. 2 w związku z art. 6 ust. 2 pkt 1 powoduje, że roszczenie o potwierdzenie prawa do rekompensaty za nieruchomości pozostawione poza obecnymi granicami państwa polskiego na podstawie wyżej wymienionej ustawy nie przysługuje.

Skargę na decyzję Ministra Skarbu Państwa do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, złożył M. W., wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i ewentualnie decyzji ją poprzedzającej oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę Minister wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie, gdyż decyzje organów obu instancji naruszają prawo w stopniu uzasadniającym ich uchylenie.

W ocenie Sądu organy obu instancji błędnie dokonały interpretacji przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2005 r. Nr 169, poz. 1418 ze zm.).

Sąd stwierdził, iż kluczowe znaczenie w przedmiotowej sprawie ma fakt, iż w dacie składania oświadczenia rodziców skarżącego, tj. w dniu 12 listopada 1990 r., zgodnie z którym wskazano M. W. jako uprawnionego do zaliczenia wartości mienia pozostawionego, jak i w dacie składania wniosku o odszkodowanie (w dniu 21 listopada 1990 r.), obowiązywał przepis art. art. 88 ust. 3 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (tekst jedn. Dz.U. z 1989 r. Nr 14, poz. 74 ze zm.). Przepis ten wskazywał na właściciela mienia nieruchomego pozostawionego za granicą jako osobę, której przysługuje uprawnienie do zaliczenia wartości tego mienia, ale jednocześnie stanowił, że uprawnienie to może także przysługiwać wskazanej przez niego jednej osobie uprawnionej do dziedziczenia ustawowego. Wniosek M. W. został do organu wniesiony w dniu 21 listopada 1990 r., a więc pod rządami tego przepisu.

Obowiązująca w dacie orzekania przez organy ustawa z 28 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty ograniczyła krąg osób uprawnionych do rekompensaty tylko do właścicieli nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP (art. 2), a w przypadkach śmierci właściciela do wszystkich spadkobierców albo niektórych z nich wskazanych przez pozostałych spadkobierców (art. 3 ust. 2). Sąd stanął jednak na stanowisku, że ustawa ta w ogóle nie odnosi się do tych wnioskodawców, którzy wnioski złożyli wcześniej, przed wejściem jej w życie, a wnioskodawcy w dacie składania wniosków byli uprawnieni w świetle obowiązujących wówczas przepisów. W art. 27 ustawy z 8 lipca 2005 r. zostało stwierdzone bowiem, że postępowania w sprawach potwierdzenia prawa do rekompensaty wszczęte i niezakończone przed dniem wejścia jej w życie prowadzi się na podstawie jej przepisów. Postępowanie w niniejszej sprawie zostało wszczęte wnioskiem M. W. z dnia 20 listopada 1990 r. Jak to zostało wcześniej stwierdzone w dacie złożenia wniosku skarżący był uprawniony do przysługującego wówczas prawa zaliczenia (jako syn był osobą uprawnioną do dziedziczenia ustawowego, wskazaną w oświadczeniu rodziców). Podkreślić jednak należy, iż powołany przepis art. 27 stanowi tylko, że postępowanie wszczęte wcześniej prowadzi się na podstawie jej przepisów. Natomiast nie wynika z tego przepisu ani pozostałych przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., by osoby uprawnione na skutek wskazania przez repatrianta i uprawnione do wszczęcia postępowania na gruncie obowiązujących w dacie wszczęcia przepisów, zostały pozbawione tych uprawnień. Wskazuje na to także charakter prawny prawa do rekompensaty, które wykształciło się z wcześniejszego prawa zaliczenia. Bezsprzecznie jest to prawo majątkowe o charakterze publicznoprawnym. Prawo to, jako prawo majątkowe o charakterze publicznoprawnym, korzysta z konstytucyjnej ochrony praw majątkowych określonej w art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji RP. Zatem skarżący nie może być pozbawiony prawa do rekompensaty, które zostało na niego przeniesione przez rodziców w oświadczeniu z dnia 12 listopada 1990 r., o ile spełnione są pozostałe przesłanki, tak podmiotowe jak i przedmiotowe, określone w przepisach ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.

Fakt wydania przez Wojewodę Małopolskiego decyzji na podstawie art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., który nie ma zastosowania w niniejszej sprawie, skutkuje uznaniem, że rozstrzygnięcie to zapadło z naruszeniem ww. przepisu oraz z naruszeniem art. 5 ust. 1 powołanej ustawy. Jako że Minister utrzymał w mocy decyzję organu I instancji wydaną z naruszeniem prawa, uzasadnia to uchylenie decyzji organów obu instancji jako wadliwych.

Rozpoznając ponownie sprawę Wojewoda Małopolski weźmie pod uwagę powyższe i po przeanalizowaniu pozostałych przesłanek określonych w przepisach ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., od których uzależnione jest przyznanie prawa do rekompensaty wyda stosowne rozstrzygnięcie.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył Minister Skarbu Państwa.

Wyrok zaskarżono w całości, zarzucając naruszenie:

1) prawa materialnego, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ p.p.s.a. w związku z art. 27 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2005 r. Nr 169, poz. 1418 ze zm.), poprzez błędną wykładnię, skutkującą uznaniem, że do postępowania w sprawach potwierdzenia prawa do rekompensaty wszczętego i niezakończonego przed dniem wejścia w życie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej nie stosuje się przepisów ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej, w szczególności art. 3 ust. 2, który stanowi, że w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniali wymóg określony w art. 2 pkt 2 – a w konsekwencji przyjęcie, że wbrew jednoznacznej treści art. 27 ww. ustawy w niniejszej sprawie zastosować należało zamiast art. 3 ust. 2 ww. ustawy – art. 88 ust. 2 in fine ustawy z dnia 2C) kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz.U. z dnia 14 maja 1985 r. Nr 22, poz. 99) przyznający prawo zaliczenia wartości mienia nieruchomego osobie wskazanej przez właściciela ww. mienia, uprawnionej do dziedziczenia ustawowego, która jednakże nie stała się spadkobiercą właściciela;

2) prawa materialnego, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ p.p.s.a. i art. 3 ust. 2 w związku z art. 5 ust. 2 oraz art. 6 ust. 2 pkt 1 i art. 7 ust. 2 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej, poprzez błędną wykładnię, skutkującą uznaniem, że prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej może zostać przyznane osobie, która nie jest właścicielem ani spadkobiercą właściciela, względnie osobą wskazaną, o której stanowi mowa w art. 3 ust. 2 ww. ustawy, a w konsekwencji przyjęcie, że w kręgu osób uprawnionych do rekompensaty znalazły się również osoby nie wskazane w ustawie o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, których uprawnienie opierało się na art. 88 ust. 2 in fine ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (osoba uprawniona do dziedziczenia ustawowego, wskazana przez właściciela nieruchomości, która jednakże nie stała się jego spadkobiercą;

3) prawa materialnego, polegające na zastosowaniu art. 88 ust. 2 in fine ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz.U. z dnia 14 maja 1985 r. Nr 22, poz. 99), wbrew jednoznacznej treści art. 27 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, stanowiącego, że do postępowania w sprawach potwierdzenia prawa do rekompensaty wszczętego i niezakończonego przed dniem wejścia w życie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej stosuje się przepisy tej ustawy, a w konsekwencji nieuprawnione rozszerzenie zakresu podmiotowego zastosowania ww. ustawy przez przyznanie prawa do rekompensaty osobie nie wskazanej w art. 3 ust. 1 i ust. 2 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

W oparciu o powyższe zarzuty kasacyjne wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi; ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie od skarżącego na rzecz Ministra Skarbu Państwa kosztów postępowania według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej Minister Skarbu Państwa podniósł, iż art. 27 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, wskazuje na obowiązek stosowania do wniosku złożonego przez Pana M. W. w dniu 21 listopada 1990 r. – przepisów obowiązujących w chwili rozstrzygania sprawy, tj. przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 169, poz. 1418 ze zm.), mimo że w dacie złożenia ww. wniosku obowiązywał art. 88 ust. 2 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz.U. z dnia 14 maja 1985 r. Nr 22, poz. 99).

Oznacza to obowiązek ustalenia przez organ administracji publicznej, czy wniosek spełnia m.in. wymogi określone w art. 7 ust. 2 w związku z art. 5 ust. 1 i art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej – tj. czy spełnione zostały przesłanki podmiotowe przyznania rekompensaty. Stosownie do treści ww. przepisów prawo do rekompensaty przy spełnieniu dodatkowych przesłanek określonych w ww. ustawie uzyskać mogą jedynie: właściciel nieruchomości pozostawionej, względnie wszyscy jego spadkobiercy albo niektórzy z nich, wskazani przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2 ww. ustawy.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną M. W. wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

W tym stanie sprawy Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Skarga kasacyjna ma usprawiedliwioną podstawę i w związku z tym podlegała uwzględnieniu.

Stan faktyczny w niniejszej sprawie jest bezsporny, co do faktu, że skarżący M. W. upatruje swoje uprawnienia do uzyskania rekompensaty na podstawie wniosku złożonego w roku 1990 stosownie do obowiązującego ówcześnie art. 88 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości. Przepis ten przewidywał możliwość zaliczenia wartości mienia nieruchomego pozostawionego za granicą na pokrycie opłat za użytkowanie wieczyste lub ceny sprzedaży działki budowlanej oraz ceny sprzedaży położonych na niej domów, budynków lub lokali, a także ceny sprzedaży nieruchomości rolnych stanowiących własność Państwa. Przy czym stosownie do ust. 3 tego przepisu zaliczenie wartości mienia nieruchomego następowało na rzecz właściciela tego mienia lub wskazanej przez niego jednej osoby uprawnionej do dziedziczenia ustawowego. Co do istoty sprawy taka sama regulacja znalazła się w art. 212 ust. 4 obowiązującej od dnia 1 stycznia 1998 r. ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami, która obowiązywała do dnia 30 stycznia 2004 r., kiedy to weszła w życie ustawa z dnia 12 grudnia 2003 r. o zaliczeniu na poczet ceny sprzedaży albo opłat z tytułu użytkowania wieczystego nieruchomości Skarbu Państwa wartości nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami państwa polskiego (Dz.U. z 2004 r. Nr 6, poz. 39), zastąpiona przez obecnie obowiązującą ustawę z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty...

Jak słusznie podniesiono w skardze kasacyjnej Sąd I instancji nieprawidłowo uznał, że skarżący poprzez stosowne oświadczenie nabył prawo majątkowe chronione konstytucyjnie, którego poprzez wprowadzenie późniejszych ustaw i nakazanie zgodnie z art. 27 ww. ustawy, stosowania nowych regulacji do spraw już wszczętych, nie może zostać pozbawiony. Wskazać przy tym należy na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 22 czerwca 1989 r., III CZP 32/89, zgodnie z ustawą: "przewidziany w art. 88 ustawy powołanej w punkcie 1 krąg osób, którym przysługuje uprawnienie do zaliczenia wartości mienia nieruchomego pozostawionego za granicą na pokrycie opłat za użytkowanie wieczyste lub ceny sprzedaży nieruchomości państwowej, jest kręgiem zamkniętym, wyłączającym cesję wymienionego uprawnienia na inne osoby". W uzasadnieniu uchwały Sąd Najwyższy dodatkowo stwierdził, że "Wymienione przepisy, stanowiące szczególne unormowanie w zakresie przenoszenia uprawnienia z art. 88 ust. 1 ustawy, wyłączają zatem możliwość stosowania do tego uprawnienia przepisów o przelewie wierzytelności – art. 509 i nast. k.c. Przepisy te nie mogą przeto stanowić podstawy przeniesienia uprawnienia, o którym mowa, na osobę trzecią. Nie ma też innych przepisów, które taką podstawę mogłyby stanowić. Rozwiązanie takie należy uznać za zgodne z charakterem uprawnienia z art. 88 ust. 1 ustawy".

W doktrynie, która uzupełnia wyżej wskazaną uchwałę Sądu Najwyższego, przyjęto, że gdy chodzi o "prawo do zaliczenia", mamy do czynienia ze stosunkiem administracyjnoprawnym, którego treścią jest "przyznanie repatriantowi (lub osobom wskazanym w art. 88 ust. 3 i 4 ustawy) uprawnienia majątkowego, stanowiącego ekwiwalent za mienie pozostawione za granicą" (...). "Problem przenoszenia tego rodzaju uprawnień pozostaje poza sferą regulacji prawa cywilnego i może być rozstrzygany jedynie na podstawie przepisów prawa publicznego" (J. Mojak, Glosa do uchwały składu 7 sędziów z 22.VI.1989, "Państwo i Prawo" z 1991, z. 1, s. 118).

Skoro zatem prawo do rekompensaty jest niewątpliwie prawem publicznym (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 kwietnia 2012 r., I OSK 606/11, ONSAiWSA 2013, nr 1, s. 16), co zresztą przyznał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, i do tego prawem ściśle związanym z osobą repatrianta (uchwała III CZP 32/89), to oznacza to, że ubiegać się o nie może wyłącznie osoba, której według prawa administracyjnego takie uprawnienie może być przyznane w drodze decyzji na podstawie obowiązującej ustawy.

Według ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości oraz ustawy gospodarce nieruchomościami (do 30 stycznia 2004 r.) o przyznanie "prawa do zaliczenia" na swoją rzecz mógł ubiegać się repatriant oraz osoba bezpośrednio wskazana przez repatrianta, będąca jego spadkobiercą ustawowym. "Wskazanie" nie oznaczało jednak cesji uprawnień, bowiem – jak już wyżej wyjaśniono – nie może być tu mowy o stosowaniu analogi z prawa cywilnego. "Wskazanie" w rozumieniu art. 88 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości oraz w później w rozumieniu art. 212 ustawy gospodarce nieruchomościami stanowiło szczególną instytucję, której skutkiem nie jest nabycie stricte rozumianego "uprawnienia" po stronie osoby wskazanej i utrata go po stronie repatrianta. "Wskazanie" należy odczytywać jako przesłankę z zakresu materialnego prawa administracyjnego, od której zależy możliwość ubiegania się przez spadkobiercę o "prawo zaliczenia" na swoją rzecz. Cały czas jednak skuteczność "wskazania" zależy od istnienia uprawnienia po stronie wskazującego repatrianta, gdyż to jego status jest jego źródłem (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 4 lutego 1993 r., III AZP 39/92, OSNC z 1993 r., nr 7–8, poz. 128).

Stwierdzić przy tym trzeba, że rodzice skarżącego nie żyją, a co za tym idzie nie może on być uznany za osobę "wskazaną w rozumieniu art. 88 ust. 3 cyt. ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, nawet gdyby przepis ten mógł mieć, jak to podnosi skarżący, zastosowanie w niniejszej sprawie, bowiem to "wskazanie" nie rodziło skutków przelewu czy też ekspektatywy.

W momencie bowiem śmierci repatrianta zastosowanie znajdowała regulacja, która zawarta była w art. 88 ust. 4 ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości, i następnie kolejno w: art. 212 ust. 5 ustawy gospodarce nieruchomościami, w art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 12 grudnia 2003 r., a obecnie jest zawarta w art. 3 ust. 2 u.r.p.r. Zgodnie z ostatnim z wymienionych tu przepisów: "W przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców (...)" (zd. 1). Z regulacji tej jednoznacznie wynika, że publicznoprawne (administracyjne) prawo do rekompensaty z chwilą śmierci repatrianta z mocy ustawy staje się prawem jego spadkobierców i to oni, i tylko oni, mogą ubiegać się o jego potwierdzenia w drodze decyzji bądź wskazać jako "uprawnionego" do tego wystąpienia jednego z nich.

Z regulacją tą koresponduje przepis art. 27 obecnie obowiązującej ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., który stanowi, że postępowanie w sprawach potwierdzenia prawa do rekompensaty wszczęte i niezakończone przed dniem wejścia w życie tej ustawy prowadzi się na podstawie jej przepisów. Wbrew twierdzeniom Sądu I instancji zastosowanie maja również przepisy do osób uprawnionych do rekompensaty. Należy bowiem podkreślić, że organy orzekające o publicznoprawnym uprawnieniu do rekompensaty obowiązane są stosować przesłanki obowiązujące w dacie orzekania. Mogłyby stosować uprzednio obowiązujące przepisy tylko w przypadku wyraźnego ustawowego wskazania, którego obecna ustawa nie zawiera.

Ponieważ Sąd I instancji dopuścił się naruszenia prawa materialnego, to Naczelny Sąd Administracyjny zastosował art. 188 ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi i rozpoznał skargę, która nie mogła być uwzględniona, bowiem organ nie naruszył przepisów prawa w stopniu uzasadniającym wykluczenie zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego. Wskazać należy, że decyzja ta odnosi się jedynie do uprawnień skarżącego M. W., który co jest bezsporne, nie jest spadkobiercą swoich rodziców. Oznacza to, iż zgodnie z art. 3 ust. 2 ww. ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. nie przysługuje mu prawo do rekompensaty. Natomiast organ nie wypowiadał się co do rekompensaty spadkobierczyni repatriantów.

Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny na mocy art. 151 w zw. z art. 188 oraz art. 199 i 203 pkt 2 ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji wyroku.