Wyrok NSA, sygn. akt I GSK 740/10
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2011-12-20 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6111 Podatek akcyzowy
Hasła tematyczne: Podatek akcyzowy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Celnej
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 133 par. 1, art. 208, art. 241 par. 1
journal: Dz.U. 2005 nr 8 poz 60
law: Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa - tekst jedn.
article: art. 2, art. 7. art. 8, art. 10 ust. 2, art. 64 ust. 2
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Zofia Przegalińska Sędziowie NSA Hanna Kamińska (spr.) del. WSA Barbara Stukan-Pytlowany Protokolant Monika Majak po rozpoznaniu w dniu 15 grudnia 2011 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Dyrektora Izby Celnej w B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w B. z dnia 25 czerwca 2010 r. sygn. akt I SA/Bk 214/10 w sprawie ze skargi W. K., M. F. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w B. z dnia [...] września 2008 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia wznowionego postępowania w przedmiocie odmowy stwierdzenia nadpłaty i zwrotu podatku akcyzowego 1. oddala skargę kasacyjną, 2. zasądza od Dyrektora Izby Celnej w B. na rzecz M. F. kwotę 137 (słownie: sto trzydzieści siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w B. wyrokiem z dnia 25 czerwca 2010 r., sygn. akt I SA/Bk 214/10, w sprawie ze skargi M. F. i W. K. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w B. z dnia [...] września 2008 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia wznowionego postępowania dotyczącego odmowy stwierdzenia nadpłaty i zwrotu podatku akcyzowego, uchylił zaskarżoną decyzję i decyzję poprzedzającą, stwierdził ich niewykonalność oraz zasądził od organu na rzecz M. F. zwrot kosztów postępowania.

Sąd pierwszej instancji za podstawę rozstrzygnięcia przyjął następujące ustalenia.

W dniu [...] czerwca 2004 r. M. F. i W. K. wspólnicy spółki cywilnej "I. A." w Ł. w ramach prowadzonej działalności gospodarczej nabyli wewnątrzwspólnotowo samochód osobowy marki [...]. W dniu [...] czerwca 2004 r. M. F., reprezentując spółkę, złożył Naczelnikowi Urzędu Celnego w Ł. deklarację uproszczoną AKC-U, w której wykazał podatek akcyzowy w kwocie 299,00 zł (podstawa opodatkowania wyniosła 460,00 zł, stawka podatku 65%). W dniu [...] marca 2006 r. podatek ten został ściągnięty w drodze egzekucji wraz z kosztami egzekucyjnymi.

Wnioskiem z dnia [...] września 2006 r. "I. A." s.c. zwróciła się do Naczelnika Urzędu Celnego w Ł. o zwrot podatku akcyzowego wraz z odsetkami od wyżej wymienionego nabycia wewnątrzwspólnotowego. Decyzją z dnia [...] października 2006 r. Naczelnik Urzędu Celnego w Ł. odmówił stwierdzenia i zwrotu nadpłaty podatku akcyzowego oraz odsetek za zwłokę z tytułu wspomnianego nabycia. Następnie, decyzją z dnia [...] stycznia 2007 r. Dyrektor Izby Celnej w B. utrzymał w mocy rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji. Decyzja ta nie została zaskarżona do sądu administracyjnego.

Wnioskiem z dnia [...] marca 2008 r. (uzupełnionym [...] marca 2008 r.) M. F. i W. K., jako byli wspólnicy spółki cywilnej "I. A.", wnieśli o wznowienie postępowania w sprawie zakończonej decyzją ostateczną z dnia [...] stycznia 2007 r. Jako powód wznowienia wskazali orzeczenie Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości (obecnie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej) wydane w sprawie o sygn. akt C-313/05.

Postanowieniem z dnia [...] kwietnia 2008 r. Dyrektor Izby Celnej w B. wznowił postępowanie. Organ ustalił, że w dniu [...] marca 2007 r. ustał byt prawny spółki cywilnej "I. A.". W związku z tym, decyzją z dnia [...] czerwca 2008 r. nr [...] Dyrektor Izby Celnej w B. umorzył wznowione postępowanie stwierdzając jego bezprzedmiotowość.

Po rozpatrzeniu odwołania, decyzją z dnia [...] września 2008 r. nr [...] Dyrektor Izby Celnej w B. utrzymał w mocy poprzednie rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu organ stwierdził, że w sprawie podatnikiem podatku akcyzowego była spółka cywilna "I. A.", natomiast stroną postępowania o zwrot nadpłaconego lub nienależnie zapłaconego podatku akcyzowego może być wyłącznie ten podatnik, który zapłacił podatek akcyzowy w wysokości większej od należnej. W dniu złożenia wniosku o wznowienie postępowania spółka cywilna "I. A." nie istniała. Dalej organ ocenił, że byli wspólnicy spółki cywilnej nie mają legitymacji do domagania się w imieniu nieistniejącej spółki przynależnych tej spółce uprawnień za okres, w którym ona funkcjonowała.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w B. obaj byli wspólnicy spółki cywilnej "I. A." wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji jako naruszającej prawo i zasądzenie kosztów postępowania.

W odpowiedzi Dyrektor Izby Celnej w B. wniósł o oddalenie skargi.

W piśmie z dnia [...] kwietnia 2009 r. pełnomocnik M. F. podniósł, że wyrokiem z 10 marca 2009 r., sygn. akt P 80/08, Trybunał Konstytucyjny orzekł, iż przepisy art. 75 § 2 pkt 1 lit. b i § 3 oraz art. 81 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (tekst jednolity: Dz. U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm., dalej: Ordynacja podatkowa) w zakresie, w jakim nie regulują trybu złożenia korekty deklaracji i wniosku o stwierdzenie nadpłaty podatku od towarów i usług (VAT) przez byłych wspólników rozwiązanej spółki cywilnej będącej podatnikiem tego podatku są niezgodne z art. 2 w zw. z art. 64 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Wyrok dotyczy stanu prawnego sprzed nowelizacji VAT z 2008 r. Niemniej jednak TK podważył przepisy, na podstawie których dokonywano wykładni, że w przypadku likwidacji spółki cywilnej traci ona podmiotowość prawnopodatkową, co powoduje również utratę zdolności procesowej do bycia stroną w postępowaniu podatkowym.

Postanowieniem z dnia 29 kwietnia 2009 r. WSA w B. zawiesił postępowanie sądowe w sprawie, ponieważ wystąpił do TK z pytaniem prawnym (post. z 29.04.2010, sygn. akt I SA/Bk 474/08): "Czy przepisy rozdziału 14 w Dziale III Ordynacji podatkowej są zgodne z art. 2 i art. 64 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim pomijają byłych wspólników rozwiązanej spółki cywilnej, jako następców prawnych, wstępujących w przewidziane w przepisach prawa podatkowego prawa tej spółki"?

Postanowieniem z dnia 13 kwietnia 2010 r., sygn. akt P 35/09, TK umorzył postępowanie wszczęte na skutek powyższego pytania uznając, że zachodzi niedopuszczalność wydania wyroku. Stąd też, postanowieniem z dnia [...] maja 2010 r. sąd administracyjny podjął zawieszone postępowanie.

WSA w B. orzekając m.in. na podstawie art. 135, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) i art. 152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) uchylił zaskarżoną decyzję i decyzję poprzedzającą oraz orzekł o ich niewykonalności. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że organ zasadnie wznowił postępowanie, gdyż fakt likwidacji spółki cywilnej nie oznacza, iż ustał byt prawny podmiotów uprawnionych do występowania w charakterze stron postępowania podatkowego o stwierdzenie nadpłaty i zwrot niesłusznie zapłaconego podatku akcyzowego. Działający w imieniu rozwiązanej spółki cywilnej jej byli wspólnicy posiadają przymiot stron w rozumieniu art. 241 § 1 w zw. z art. 133 Ordynacji podatkowej w prowadzonym w tak zwanym trybie nadzwyczajnym postępowaniu o stwierdzenie nadpłaty i zwrot niesłusznie zapłaconego podatku akcyzowego. Taki sposób rozumienia pojęcia "strona" należy przyjąć mając na uwadze treść art. 2 i art. 64 ust. 2 w zw. z art. 7 i 8 Konstytucji RP, a także skutki wynikające z wyroku ETS wydanego w sprawie C-313/05. Zdaniem Sądu do takiego, szerokiego sposobu rozumienia pojęcia "strona" przychylił się także TK w postanowieniu z 13 kwietnia 2010 r., sygn. akt P 35/09.

Sąd pierwszej instancji zgodził się z poglądem wyrażonym przez TK w wyroku z dnia 10 marca 2009 r., sygn. akt P 80/08 i ocenił, że zaprezentowane w nim wywody są adekwatne na gruncie sprawy skarżących. Mając na uwadze przepisy prawa cywilnego Wojewódzki Sąd Administracyjny ocenił również, że nie można odmówić byłym wspólnikom spółki cywilnej prawa służącego do odzyskania nadpłaconego podatku przez tę spółkę. Prawo to powinno mieć charakter jednolity i niezależny od etapu realizacji zobowiązań podatkowych. Byli wspólnicy spółki cywilnej muszą mieć zatem możliwość odzyskania nadpłaconego podatku zarówno na etapie samoobliczenia, jak i w toku postępowania podatkowego.

Sąd pierwszej instancji powołał wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego, z których wynika, że byli wspólnicy spółki cywilnej mogą być stronami w postępowaniu podatkowym. Sąd zwrócił też uwagę na wyrok ETS w sprawie C-313/05, z którego wynika, że obowiązująca w Polsce od dnia 1 maja 2004 r. konstrukcja podatku akcyzowego od samochodów osobowych naruszała przepis art. 90 akapit 1 Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską (obecnie art. 110 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej) mówiący o zakazie dyskryminacji jakichkolwiek towarów w obrębie Wspólnoty z uwagi na nierówne traktowanie pod względem podatkowym produktów przywożonych zza granicy oraz podobnych produktów krajowych. Z treści wyroku ETS należało wywieść, że podmiotom, które uregulowały należny lub wyższy od należnego podatek, powinien przysługiwać jego zwrot. Wobec tego, uwzględniając zasadę efektywności prawa wspólnotowego – bez względu na obowiązujące w Polsce przepisy proceduralne dotyczące zasad zwrotu nadpłaty w podatku akcyzowym – należy umożliwić dochodzenie zwrotu akcyzy. Tym samym nie tylko spółka cywilna, ale i wspólnicy rozwiązanej spółki cywilnej powinni mieć zapewnioną możliwość ochrony swoich praw, których źródło znajduje się w prawie UE. Przyjęte stanowisko znajduje potwierdzenie również w normach uchwalonego w dniu 6 września 2001 r. przez Parlament Europejski Europejskiego Kodeksu Dobrej Administracji (EKDA) mającego charakter zaleceń, spełniających pozytywną rolę w działaniach administracji.

Formułując wskazania odnośnie dalszego postępowania WSA w B. stwierdził, że organ administracji uwzględni przedstawioną wykładnię przepisów, które jednocześnie stanowią wskazania co do sposobu i kierunku dalszego procedowania oraz sposobu podjęcia decyzji w sprawie.

Wyrok z dnia 25 czerwca 2010 r. Dyrektor Izby Celnej w B. w drodze skargi kasacyjnej zaskarżył w całości. Wniósł o uchylenie tegoż wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania.

Wnoszący skargę kasacyjną organ zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:

1. naruszenie prawa materialnego (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.) poprzez:

a) błędną wykładnię skutkującą niewłaściwym zastosowaniem art. 10 ust. 2 Konstytucji RP poprzez naruszenie konstytucyjnego podziału władz poprzez wykroczenie Sądu poza sferę kontroli stosowania prawa i wcielenie się w rolę ustawodawcy skutkującą przyznaniem byłym wspólnikom rozwiązanej spółki cywilnej prawa do występowania w charakterze strony w prowadzonym w ramach wznowienia postępowaniu podatkowym o stwierdzenie i zwrot nadpłaty podatku akcyzowego zapłaconego przez rozwiązaną spółkę cywilną oraz do otrzymania przez tych wspólników nadpłaty dokonanej przez rozwiązaną spółkę – w sytuacji, gdy w ramach stanowionego przez ustawodawcę porządku prawnego brak jest norm materialno-prawnych uznających takich wspólników za uprawnionych do otrzymania nadpłaty dokonanej przez rozwiązaną spółkę (brak podmiotowości prawnopodatkowej) oraz brak jest norm procesowych pozwalających uznać takich wspólników za stronę postępowania podatkowego odnoszącego się do podatnika, którym była spółka cywilna (brak zdolności procesowej),

b) błędną wykładnię art. 2 i art. 64 ust. 2 Konstytucji RP przez uznanie, iż z powołanych przepisów wynika prawo byłych wspólników rozwiązanej spółki cywilnej, która była podatnikiem podatku akcyzowego, do występowania w charakterze strony w prowadzonym w ramach wznowienia postępowaniu podatkowym w sprawie stwierdzenia i zwrotu nadpłaty podatku akcyzowego zapłaconego przez rozwiązaną spółkę cywilną w sytuacji, gdy podmioty takie nie mogą być stroną wskazanego postępowania i nie mogą otrzymać nadpłaty akcyzy dokonanej przez rozwiązaną spółkę;

2. mogące mieć istoty wpływ na wynik sprawy naruszenie przepisów postępowania (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.):

a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 3 § 1 p.p.s.a. oraz w zw. z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm., dalej: p.u.s.a.) polegającego na dokonaniu niewłaściwej oceny zgodności decyzji z prawem poprzez błędne przyjęcie, iż uchylona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów art. 2 i art. 64 ust. 2 w zw. z art. 7 i 8 Konstytucji RP oraz art. 120 i art. 121 § 1 Ordynacji podatkowej polegającym na odmowie przyjęcia szerokiej interpretacji pojęcia strony postępowania podatkowego uznającym za te podmioty byłych wspólników rozwiązanej spółki cywilnej – w sytuacji, gdy organy podatkowe stosując się do obowiązującego porządku prawnego nie mogły przyznać praw podmiotom niebędącym następcami prawnymi nieistniejącego podatnika podatku akcyzowego, jakim była spółka cywilna,

b) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 241 § 1 w zw. z art. 133 § 1 Ordynacji podatkowej poprzez dokonanie błędnej wykładni wskazanych przepisów Ordynacji podatkowej polegającej na uznaniu, iż byli wspólnicy rozwiązanej spółki cywilnej posiadają przymiot strony w prowadzonym w ramach wznowienia postępowaniu podatkowym o stwierdzenie i zwrot nadpłaty podatku akcyzowego uiszczonego przez nieistniejącego podatnika tego podatku – rozwiązaną spółkę cywilną – w sytuacji, gdy z poprawnej wykładni powołanych przepisów wynika, iż byli wspólnicy rozwiązanej spółki cywilnej, którzy nie będąc następcami prawnymi wskazanego podatnika akcyzy, nie mają przymiotu strony w takim postępowaniu, gdyż o tytule do występowania jako strona postępowania podatkowego przesądza legitymowanie się interesem prawnym, który powinien wynikać z konkretnego przepisu prawa materialnego, a którego to interesu oni nie posiadają, uwzględniając ponadto okoliczność, iż postępowanie jest prowadzone w tak zwanym trybie nadzwyczajnym stanowiącym odstępstwo od zasady ogólnej trwałości decyzji ostatecznych, które jako rozwiązanie będące wyjątkiem od zasady podlega wykładni ścisłej,

c) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 208 § 1 Ordynacji podatkowej przez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, iż mimo ustania bytu prawnego podmiotu będącego podatnikiem akcyzy (spółka cywilna) postępowanie dotyczące wznowienia postępowania w sprawie stwierdzenia i zwrotu nadpłaty podatku akcyzowego dokonanej przez rozwiązaną spółkę cywilną może toczyć się z udziałem byłych wspólników tej spółki – w sytuacji, gdy wszczęte na wniosek byłych wspólników rozwiązanej spółki cywilnej postępowanie wznowieniowe w sprawie o stwierdzenie i zwrot nadpłaty podatku akcyzowego zapłaconego przez rozwiązaną spółkę cywilną winno zostać w takiej sytuacji umorzone jako bezprzedmiotowe na skutek ustania bytu prawnego spółki cywilnej jako podatnika akcyzy i braku w przedmiotowym zakresie następców prawnych tego podmiotu,

d) art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez nie wskazanie konkretnej normy prawa materialnego, z której wynika interes prawny byłych wspólników spółki cywilnej do występowania w charakterze strony w prowadzonym w ramach wznowienia postępowaniu podatkowym w przedmiocie zwrotu nadpłaconego podatku akcyzowego, którego podatnikiem była spółka cywilna rozwiązana przed złożeniem wniosku o wznowienie.

Uzasadniając zarzuty skargi kasacyjnej organ wnoszący tę skargę stwierdził przede wszystkim, że w trakcie trwania spółki cywilnej jej wspólnicy nie są podatnikami podatku akcyzowego, toteż uznać należy, iż także po rozwiązaniu spółki nie posiadają oni interesu prawnego do występowania z wnioskiem o stwierdzenie nadpłaty tego podatku.

Zdaniem organu wnoszącego skargę kasacyjną w polskim systemie podatkowym podatkowe następstwo prawne nie dotyczy byłych wspólników spółki cywilnej, ponieważ w katalogu następców prawnych pod tytułem ogólnym praw i obowiązków prawnopodatkowych podmioty takie nie występują. Ordynacja podatkowa byłych wspólników spółki cywilnej zalicza jedynie do kręgu "osób trzecich", które ponoszą odpowiedzialność za zaległości podatkowe z tytułu zobowiązań powstałych w okresie, gdy byli wspólnikami.

Organ wnoszący skargę kasacyjną podał również, że prawo do nadpłaty po rozwiązanej spółce cywilnej nie przysługuje byłym wspólnikom, gdyż wspólnicy ci nie są następcami prawnymi rozwiązanej spółki cywilnej w rozumieniu art. 93-106 Ordynacji podatkowej. Brak tożsamości podmiotowej spółki i wspólników, a także brak następstwa prawnego wspólników rozwiązanej spółki cywilnej uniemożliwia im występowanie w charakterze strony w prowadzonym w ramach wznowienia postępowaniu podatkowym dotyczącym stwierdzenia i zwrotu nadpłaty podatku akcyzowego uiszczonego przez rozwiązaną spółkę cywilną.

M. F. skorzystał z prawa do wniesienia odpowiedzi na skargę kasacyjną i wniósł o jej oddalenie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw.

Zgodnie z art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na podstawach: 1) naruszenia przepisów prawa materialnego przez błędna jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie ; 2) naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Według regulacji zawartej w art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania Związanie Naczelnego Sądu Administracyjnego granicami skargi kasacyjnej wymaga prawidłowego określenia podstaw kasacyjnych, co zgodnie z art. 176 p.p.s.a. oznacza nie tylko obowiązek wnoszącego skargę kasacyjną powołania konkretnych przepisów prawa, którym jego zdaniem uchybił sąd I instancji w zaskarżonym orzeczeniu, ale również uzasadnienie ich naruszenia. Uzasadnienie podstaw kasacyjnych powinno szczegółowo określać, do jakiego, zdaniem skarżącego, naruszenia przepisów prawa doszło i na czym to naruszenie polegało. Ponadto, związanie Naczelnego Sąd Administracyjnego zarzutami skargi kasacyjnej wymaga prawidłowego ich określenia. Oznacza to konieczność powołania konkretnych przepisów prawa, którym uchybił sąd pierwszej instancji, uzasadnienia zarzutu ich naruszenia, a jeżeli zarzut dotyczy naruszenia prawa procesowego wykazania dodatkowo, że to uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

W sytuacji, gdy skarga kasacyjna zarzuca naruszenie prawa materialnego oraz przepisów postępowania w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega zarzut naruszenia przepisów postępowania. Dopiero wówczas, gdy okaże się, że stan faktyczny przyjęty przez Sąd pierwszej instancji jest prawidłowy można przejść do kontroli jego subsumpcji pod zastosowany przepis prawa materialnego.

Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się do zagadnienia podmiotowości prawnopodatkowej byłych wspólników rozwiązanej spółki cywilnej w zakresie domagania się stwierdzenia nadpłaty i zwrotu niesłusznie zapłaconego podatku akcyzowego oraz kwestii uznania byłych wspólników za stronę postępowania podatkowego odnoszącego się do podatnika podatku akcyzowego, którym była spółka cywilna. Kwestią zasadniczą jest więc ustalenie, czy byłym wspólnikom przysługuje przymiot strony w postępowaniu podatkowym o stwierdzenie i zwrot nadpłaty podatku akcyzowego uiszczonego przez spółkę cywilną, która została rozwiązana oraz czy byli wspólnicy legitymują się interesem prawnym do występowania o zwrot nadpłaconego podatku.

Naczelny Sąd Administracyjny uznaje za nietrafny zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 3 § 1 p.p.s.a. oraz w zw. z art. 1 § 1 i 2 p.u.s.a. polegający na dokonaniu niewłaściwej oceny zgodności decyzji z prawem przez błędne przyjęcie, iż uchylona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów art. 2 i art. 64 ust. 2 w zw. z art. 7 i 8 Konstytucji RP oraz art. 120 i 121 § 1 o.p. polegającym na odmowie przyjęcia szerokiej interpretacji pojęcia strony postępowania podatkowego uznając za te podmioty byłych wspólników rozwiązanej spółki cywilnej.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 3 § 1 p.p.s.a. oraz w zw. z art. 1 § 1 i 2 p.u.s.a. należy wskazać, że skład orzekający w sprawie w pełni podziela wyrażany w orzecznictwie NSA pogląd, że art. 1 § 1 i 2 p.u.s.a. ma charakter przepisu ustrojowego, który Sąd mógłby naruszyć odmawiając rozpoznania skargi, pomimo wniesienia jej z zachowaniem przepisów prawa bądź rozpoznając ją, ale stosując przy kontroli inne kryterium niż kryterium zgodności z prawem (por. wyrok NSA z 21 kwietnia 2009 r., sygn. akt II FSK 2/08). Taka sytuacja w rozpatrywanym przypadku nie miała natomiast miejsca.

Z kolei art. 3 § 1 p.p.s.a. jest jednym z przepisów wyznaczających zakres przedmiotowy postępowania sądowoadministracyjnego. Przepis ten określa właściwość rzeczową sądów administracyjnych i nakazuje im w ramach kontroli stosować środki przewidziane ustawą. Jego naruszenie mogłoby zatem polegać na wykroczeniu poza właściwość sądu albo zastosowania środka nieznanego ustawie. Żaden z powołanych przepisów nie może być naruszony poprzez wadliwe dokonanie kontroli - niedostrzeżenie naruszenia przepisów postępowania czy prawa materialnego (por. wyrok NSA z 9 marca 2007 r., I OSK 1025/06; wyrok NSA z 21 lutego 2007 r., II FSK 1047/06). Poza sporem powinna pozostawać okoliczność, że w rozpoznawanej sprawie Sąd pierwszej instancji rozpoznał skargę, dokonując kontroli pod względem zgodności z prawem. W rozpatrywanej sprawie Sąd I instancji nie naruszył żadnego z tych przepisów, ponieważ skontrolował, czy organy administracji w toku rozpoznawania sprawy nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy i władczo rozstrzygnął spór co do treści stosunku publicznoprawnego, a tym samym wymierzył sprawiedliwość w zakresie wyznaczonym sądom administracyjnym. Zarzut naruszenia omawianych przepisów ustrojowych nie może być zatem uznany za uzasadniony.

Odnosząc się do pozostałych zarzutów sformułowanych w skardze kasacyjnej należy stwierdzić, że odnoszą się one do spornej w sprawie kwestii dotyczącej tego, komu przysługuje przymiot strony w prowadzonym postępowaniu podatkowym o stwierdzenie i zwrot nadpłaty podatku akcyzowego po rozwiązaniu spółki cywilnej, tzn. czy za stronę tego postępowania mogą być uznani byli wspólnicy rozwiązanej spółki cywilnej.

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w rozpoznawanej sprawie podziela stanowisko Sądu I instancji, że działający w imieniu rozwiązanej spółki cywilnej jej byli wspólnicy - jako osoby fizyczne – posiadają przymiot stron postępowania w rozumieniu art. 241 § 1 w związku z art. 133 o.p. W prowadzonym w tym trybie postępowaniu, każdy z byłych wspólników spółki cywilnej ma prawo do żądania wydania rozstrzygnięcia o stwierdzeniu nadpłaty i zwrocie nienależnie zapłaconego podatku akcyzowego, w części odpowiadającej jego udziałowi we współwłasności ułamkowej majątku spółki cywilnej powstałego po jej rozwiązaniu. Szeroki sposób rozumienia pojęcia strony postępowania podatkowego przyjęty przez Sąd w rozpoznawanej sprawie odpowiada w pełni realizacji zasady praworządności (art. 120 o.p.) oraz zasady pogłębiania zaufania do organów administracji (art. 121 § 1 o.p.). Ponadto, taki sposób rozumienia pojęcia strony postępowania podatkowego pozostaje w zgodzie z przepisami Konstytucji RP, a zwłaszcza z art. 2 i art. 64 Konstytucji w związku z art. 7 i 8 Konstytucji RP, jak również z zasadą zapewnienia efektywności prawa Unii Europejskiej (art. 4 ust. 3 Traktatu o Unii Europejskiej).

W Ordynacji podatkowej nie ma pełnej definicji nadpłaty. Jednakże za definicję można uznać określenie nadpłaty zawarte w art. 72 § 1 pkt 1 o.p. Taki też pogląd wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale siedmiu sędziów z 13 lipca 2009 r., sygn. akt I FPS 4/09. Naczelny Sąd Administracyjnym w składzie orzekającym w rozpoznawanej sprawie podziela pogląd NSA wyrażony w tej uchwale, że za nadpłatę w świetle art. 72 § 1 pkt 1 o.p. uważa się kwotę nadpłaconego lub nienależnie zapłaconego podatku, to znaczy, że przepis ten zawiera ustawową definicję nadpłaty. Zgodnie z tą definicją nadpłatą jest zapłata podatku w wysokości wyższej niż istniejące zobowiązanie podatkowe lub zapłata podatku pomimo braku takiego zobowiązania. Powołany przepis, podobnie jak inne przepisy Ordynacji podatkowej nie formułuje dodatkowych przesłanek zwrotu nadpłaty, a ponadto nie różnicuje nadpłaty od rodzaju podatku będącego przedmiotem wniosku o stwierdzenie nadpłaty. Zatem przepis art. 72 § 1 pkt 1 o.p., który wskazuje na szerokie rozumienie nadpłaty podatku ma zastosowanie w rozpoznawanej sprawie o stwierdzenie i zwrot nadpłaconego podatku akcyzowego.

Ustawodawca w art. 77 o.p. przewiduje expressis verbis obowiązek zwrotu nadpłaty. Co istotne, prawodawca nie wprowadził do Ordynacji podatkowej mechanizmów ograniczających zwrot nadpłaty. Jedynie istniejący przepis prawa mógłby być uznany za podstawę ograniczenia uprawnień podatników w odniesieniu do obowiązku zwrotu nadpłaty. Zatem z uwagi na fakt, że w rozpoznawanej sprawie mamy do czynienia z nadpłatą podatku akcyzowego, to obowiązkiem właściwych organów administracji publicznej jest dokonanie zwrotu nadpłaty.

W rozpatrywanej sprawie bezspornym pozostaje, że M. F. i W. K. wystąpili do Naczelnika Urzędu Celnego w Ł. z wnioskiem o wznowienie postępowania i ponowne rozpatrzenie sprawy, wszczętej uprzednio i zakończonej wydaną decyzją ostateczną Dyrektora Izby Celnej w B. Nastąpiło to w czasie, gdy spółka cywilna "I.-A." już nie istniała, gdyż wcześniej zakończyła swoją działalność. Bezspornym pozostaje także, że spółka cywilna "I.-A." uiściła na rachunek Izby Celnej w B. podatek akcyzowy z tytułu nabycia wewnątrzwspólnotowego samochodu osobowego, którego sprawa dotyczy.

Podkreślenia wymaga, że ustawodawca nie przyznał wyraźnie w żadnym przepisie ustawy z dnia 23 stycznia 2004 r. o podatku akcyzowym podmiotowości prawnopodatkowej w zakresie stwierdzenia i zwrotu nadpłaconego podatku akcyzowego spółce cywilnej. Prawodawca postanowił jedynie w art. 11 ust. 1 cyt. ustawy, że podatnikami akcyzy są osoby fizyczne, osoby prawne oraz jednostki organizacyjne niemające osobowości prawnej, które dokonują czynności podlegających opodatkowaniu. Żaden przepis tej ustawy wyraźnie nie stanowi, że stroną postępowania w przedmiocie zwrotu nadpłaty akcyzy jest spółka cywilna.

Przymiot strony postępowania podatkowego w rozpoznawanej sprawie należy wywodzić z art. 133 § 1 o.p., który stanowi, że stroną w postępowaniu podatkowym jest podatnik, płatnik, inkasent lub ich następca prawny, a także osoby trzecie, o których mowa w art. 110 - 117a, które z uwagi na swój interes prawny żądają czynności organu podatkowego, do której czynność organu podatkowego się odnosi lub której interesu prawnego działanie organu podatkowego dotyczy. Uznać więć należy, że ustawodawca stosownie do art. 133 § 1 o.p. za stronę postępowania podatkowego uznaje - niezależnie od rodzaju podatku - również byłych wspólników rozwiązanej spółki cywilnej, o których mowa w art. 115 § 2 o.p.

Byli wspólnicy rozwiązanej spółki cywilnej mają interes prawny w występowaniu jako strona w postępowaniu podatkowym o stwierdzenie i zwrot nadpłaconego podatku akcyzowego, gdyż jako współwłaściciele majątku spółki cywilnej ponoszą koszty związane z realizacją zobowiązań podatkowych spółki zarówno w czasie jej trwania, jak i po jej rozwiązaniu. W orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że interes prawny przejawia się w tym, że określony podmiot ma roszczenie o przyznanie mu uprawnienia lub zwolnienia z nałożonego obowiązku (por. wyrok NSA z dnia 3 czerwca 1996 r., sygn. akt II SA 74/96). Dla przyjęcia, że dana osoba jest stroną postępowania podatkowego każdorazowo niezbędne jest zatem wykazanie, iż w danym postępowaniu ma ona własny interes prawny (por. wyrok NSA z 15 lutego 2006 r., sygn. akt II FSK 336/05).

Sąd Najwyższy w wyroku z 6 listopada 2002 r. o sygn. akt I CKN 1118/00 podkreślił, że po rozwiązaniu spółki cywilnej każdy wspólnik może przed podziałem majątku wspólnego wspólników samodzielnie dochodzić przypadającej mu części wierzytelności, jeżeli świadczenie dłużnika ma charakter podzielny.

Nie bez znaczenia dla rozpoznawanej sprawy pozostają przepisy Kodeksu cywilnego normującego spółkę cywilną. Prawo cywilne pełni bowiem rolę prawa powszechnego, co może uzasadniać dopuszczalność odwoływania się do tej dziedziny prawa w interpretacji prawa podatkowego.

Podkreślenia wymaga, że ustawodawca w przepisach Kodeksu cywilnego posługuje się pojęciem "majątek wspólny wspólników" (art. 863 § 1 k.c.), który ma charakter współwłasności łącznej. A zatem to wspólnicy, jako współwłaściciele uiszczają podatek z majątku wspólnego lub majątku osobistego (prywatnego). Przepis art. 875 § 1 k.c. stanowi zaś, że od chwili rozwiązania spółki stosuje się odpowiednio do wspólnego majątku wspólników przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych z zachowaniem przepisów dotyczących spółki cywilnej. Natomiast z majątku pozostałego po zapłaceniu długów spółki zwraca się wspólnikom ich wkłady, stosując odpowiednio przepisy o zwrocie wkładów w razie wystąpienia wspólnika ze spółki (art. 875 § 2 k.c.). Z kolei pozostałą nadwyżkę wspólnego majątku dzieli się między wspólników w takim stosunku, w jakim uczestniczyli w zyskach spółki (art. 875 § 3 k.c.). Mając na uwadze powyższe regulacje w doktrynie prawa cywilnego przyjęto pogląd, że z chwilą rozwiązania spółki cywilnej, mamy już do czynienia ze współwłasnością w częściach ułamkowych, a nie współwłasnością łączną (zob. np. L. Stecki w: J. Winiarz (red.), Kodeks cywilny z komentarzem, Warszawa 1989, Tom II, s. 786 i n.). W literaturze przedmiotu wskazuje się jednocześnie, że to, jakie udziały przysługują wspólnikom, daje się dopiero określić po zapłaceniu długów spółki (zwrocie wkładów), gdyż pozostała nadwyżka ma podlegać podziałowi według stosunku udziału w zyskach spółki (zob. M. Podleś, Charakter prawny spółki cywilnej na tle prawa polskiego i niemieckiego, Warszawa 2008, s. 107 i n.).

Z chwilą rozwiązania spółki następuje zmiana charakteru majątku. Współwłasność łączna zmienia się we współwłasność w częściach ułamkowych. Wtedy każdy wspólnik może przed podziałem majątku wspólnego dochodzić przypadającej mu części wierzytelności. Przyjąć należy, że odnosi się to także, tak jak w rozpoznawanej sprawie, do prawa wspólnika do dochodzenia zwrotu nadpłaconego podatku stosownie do jego udziału w majątku pozostałym po rozwiązaniu spółki cywilnej.

Naczelny Sąd Administracyjny w orzecznictwie z ostatnich lat uznał byłych wspólników rozwiązanej spółki cywilnej za strony postępowania w sprawach o zwrot podatku VAT.

Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że - mimo utraty bytu prawnego - spółka cywilna (jej byli wspólnicy) ma prawo do zwrotu różnicy podatku naliczonego nad należnym za okres rozliczeniowy, w którym była podatnikiem podatku, zaś prawo to ze względu na formalną likwidację spółki cywilnej jest realizowane przez byłych wspólników tej spółki. Powyższe prowadzi do uznania, że byli wspólnicy spółki cywilnej mogą być stronami w postępowaniu dotyczącym zwrotu podatku VAT (wyrok NSA z 23 kwietnia 2009 r., sygn. akt I FSK 1496/07; wyrok NSA z 17 marca 2009 r., sygn. akt I FSK 148/08). Najpełniej w tej kwestii wypowiedział się Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 23 kwietnia 2009 r., sygn. akt I FSK 1496/2007, stwierdzając, że konsekwencją przyjęcia, że - pomimo utraty bytu prawnego - spółka cywilna (jej byli wspólnicy) ma prawo do zwrotu różnicy podatku naliczonego nad należnym za okres rozliczeniowy, w którym była podatnikiem podatku od towarów i usług, a prawo to ze względu na formalną likwidację spółki cywilnej jest realizowane przez byłych wspólników tej spółki, jest uznanie, że byli wspólnicy spółki cywilnej mogą być stronami w postępowaniu podatkowym w sprawach dotyczących zwrotu podatku od towarów i usług, mimo że w stanie prawnym obowiązującym przed dniem 1 grudnia 2008 r. przepis art. 133 Ordynacji podatkowej takiej sytuacji wprost nie przewidywał.

Uzasadnieniem przyznania byłym wspólnikom przymiotu strony w postępowaniu podatkowym o zwrot nienależnie pobranego podatku jest również stanowisko Trybunału Konstytucyjnego wyrażone w wyroku z 10 marca 2009 r. o sygn. akt P 80/08. W orzeczeniu tym, sąd konstytucyjny stwierdził, że w zakresie, w jakim przepisy Ordynacji podatkowej nie regulują trybu złożenia korekty deklaracji i wniosku o stwierdzenie nadpłaty podatku od towarów i usług przez byłych wspólników rozwiązanej spółki cywilnej będącej podatnikiem tego podatku, są niezgodne z art. 2 w zw. z art. 64 ust. 1 Konstytucji RP.

Wbrew twierdzeniom zawartym w skardze kasacyjnej przyznanie byłym wspólnikom, będącym osobami fizycznymi, działającymi w imieniu rozwiązanej spółki cywilnej przymiotu stron postępowania w rozumieniu art. 241 § 1 w zw. z art. 133 o.p., nie narusza art. 2 i art. 64 Konstytucji RP. Taka dopiero bowiem wykładnia w/w przepisów w pełnym zakresie koresponduje z zasadami wyrażonymi w przywołanych przepisach Konstytucji RP.

Przyznanie przymiotu strony postępowania podatkowego byłym wspólnikom rozwiązanej spółki cywilnej w postępowaniu w sprawie o zwrot nadpłaconego podatku akcyzowego pozostaje w zgodzie z art. 2 oraz art. 64 ust. 1 Konstytucji RP. Zasada wykładni zgodnej z Konstytucją w doktrynie rozumiana jest jako dyrektywa wyboru, której treścią jest odrzucenie takich możliwości interpretacyjnych przepisów, które prowadzą do rezultatów niezgodnych z zasadami konstytucyjnymi (por. B. Brzeziński, Wstęp do nauki prawa podatkowego, Toruń 2001, s. 166). Co istotne, zasada ta jest w pełni akceptowalna w orzecznictwie zarówno sądów administracyjnych, SN jak i Trybunału Konstytucyjnego. W uchwale z 6 września 1995 r. o sygn. akt W. 20/94 TK wyraźnie podkreślił, że zawsze wtedy, gdy możliwe jest takie zinterpretowanie przepisu, aby był on zgodny z Konstytucją, należy z tej możliwości skorzystać, odrzucając takie możliwości interpretacyjne, które prowadzą do odczytania przepisu jako niekonstytucyjnego (technika wykładni zgodnie z Konstytucją – por. również orzeczenia TK: z dnia 18 października 1994 r., sygn. akt K. 2/94, z dnia 7 czerwca 1994 r., sygn. akt K. 17/93 oraz z dnia 4 października 1995 r., sygn. akt K.8/95).

Stosownie do art. 2 Konstytucji RP – Rzeczypospolita Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej. Zasada ta wyraża również zasadę słuszności i sprawiedliwości społecznej. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 10 marca 2009 r., sygn. akt P 80/08, stwierdził, że jeżeli odmowa zwrotu nadpłaty podatku nie ma być traktowana jako ustawowe bezprawie, to musi odpowiadać formułowanym przez art. 2 Konstytucji zasadom słuszności i sprawiedliwości społecznej.

Zgodnie z art. 64 ust. 1 Konstytucji – każdy ma prawo do własności, innych praw majątkowych oraz prawo dziedziczenia. W doktrynie prawa podatkowego nie budzi wątpliwości, że prawo do zwrotu nadpłaty VAT, a więc również akcyzy, stanowi prawo majątkowe podlegające ochronie konstytucyjnej na podstawie art. 64 Konstytucji, jako "inne niż własność prawo majątkowe" (zob. m.in. M. Zdebel, Ordynacja podatkowa. Komentarz, pod red. H. Dzwonkowskiego, Warszawa 2008, str. 590). Mamy tutaj do czynienia z uiszczonym bez podstawy prawnej (a więc nienależnym) przymusowym i nieodpłatnym świadczeniem publicznoprawnym. Wierzyciel podatkowy otrzymuje zatem świadczenie podatkowe, które mu nie przysługuje. Instytucja nadpłaty ma doprowadzić do stanu zgodnego z prawem materialnym i obciążenia strony stosunku prawnopodatkowego tylko w granicach określonych prawem. Jakkolwiek zarówno doktryna prawa, jak i orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego dość szeroko ujmują swobodę regulacyjną ustawodawcy w sferze prawa daniowego, to nie powinno ulegać wątpliwości, że granicą tej swobody jest m.in. konieczność respektowania konstytucyjnych reguł ochrony praw majątkowych podatników (także ogółu tych praw, a więc majątku w rozumieniu cywilistycznym). Zdecydowanie więc wykraczają poza jej zakres rozwiązania sankcjonujące zapłatę podatków i innych należności publicznoprawnych pobranych nienależnie, bądź też - równoznaczne z nimi w skutkach - pominięcia regulacyjne uniemożliwiające odzyskanie takich należności.

Trybunał Konstytucyjny stwierdził w wyroku z dnia 10 marca 2009 r., sygn. akt P 80/08, że byli wspólnicy rozwiązanej spółki cywilnej posiadają status prawnopodatkowy, jednakże ustawodawca nie unormował go w sposób konsekwentny i spójny. W przywołanym orzeczeniu Trybunał Konstytucyjny wyraźnie podkreślił, że istnieje wyraźna asymetryczność uprawnień i środków ochrony interesów fiskalnych Skarbu Państwa (wierzyciela podatkowego) oraz interesów majątkowych podatnika. Trybunał stwierdził więc, że ustawodawca podatkowy - odmawiając samej spółce cywilnej w likwidacji, bądź też jej wspólnikom prawa do złożenia korekty deklaracji i wniosku o zwrot nadpłaty podatku – nie ujmuje statusu podatkowoprawnego tych osób w sposób konsekwentny.

W przepisach prawnopodatkowych ustawodawca uznaje podmiotowość prawną byłych wspólników po rozwiązaniu spółki cywilnej jedynie w zakresie odpowiedzialności z tytułu zobowiązań podatkowych wobec Skarbu Państwa. Tam bowiem, gdzie wymaga tego interes fiskalny Skarbu Państwa, ustawodawca stworzył mechanizmy jurydyczne, które pozwalają nie tylko na wyegzekwowanie należności podatkowych powstałych w okresie funkcjonowania spółki, ale również na nałożenie nowych obowiązków podatkowych po jej rozwiązaniu.

Przykładem sytuacji pierwszego typu jest odpowiedzialność wspólników - traktowanych przez przepisy o.p. - jako osoby trzecie. Na podstawie art. 115 § 1 o.p., wspólnik spółki cywilnej odpowiada całym swoim majątkiem, solidarnie ze spółką i pozostałymi wspólnikami, za zaległości podatkowe spółki i wspólników, wynikające z działalności spółki. Na analogicznych zasadach za zaległości powstałe w okresie swego uczestnictwa w spółce odpowiada również były wspólnik (art. 115 § 2 o.p.). Co jednak istotne, wobec założeń konstrukcyjnych przyjętych przez ustawodawcę podatkowego m.in. na gruncie przepisów ustawy o VAT z 2004 r., wspólnicy spółki cywilnej, w zakresie swojej odpowiedzialności za zobowiązania spółki, są traktowani wobec niej jako osoby trzecie - przynajmniej dopóty, dopóki istnieje sama spółka.

Przykładem sytuacji drugiego typu są przepisy rozdziału 4 ustawy o VAT z 2004 r. - "Opodatkowanie przy likwidacji działalności spółki i zaprzestaniu działalności przez osobę fizyczną" (art. 14 i n. ustawy o VAT z 2004 r.). Zgodnie z art. 14 ust. 1 ustawy o VAT z 2004 r., opodatkowaniu podatkiem podlegają towary własnej produkcji i towary, które po nabyciu nie były przedmiotem dostawy towarów, w przypadku: 1) rozwiązania spółki cywilnej lub handlowej niemającej osobowości prawnej; 2) zaprzestania przez podatnika, o którym mowa w art. 15, będącego osobą fizyczną wykonywania czynności podlegających opodatkowaniu, obowiązanego, na podstawie art. 96 ust. 6 Ord. pod., do zgłoszenia zaprzestania działalności naczelnikowi urzędu skarbowego. Powołana norma, realizująca założenie powszechności opodatkowania konsumpcji, rozszerza zakres przedmiotowy opodatkowania VAT na sytuacje tzw. "zatrzymania", przez wspólników rozwiązanej spółki osobowej albo osobę fizyczną, która zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej towarów, które były przedmiotem nabycia albo zostały wytworzone w celu dalszej odsprzedaży. Z tego też względu przyjmuje się, że na użytek przywołanego przepisu ustawodawca konstruuje specyficzną definicję podatnika i przedmiotu opodatkowania (zob. m.in. Z. Modzelewski, G. Mularczyk, Ustawa o VAT, Warszawa 2002, str. 149). Z drugiej strony, przepis art. 115 § 2 zdanie drugie Ordynacji podatkowej zdaje się traktować jako podatnika samą "rozwiązywaną" czy też "likwidowaną" spółkę. Przepis ten, zawarty w rozdziale 15 o.p. - "Odpowiedzialność podatkowa osób trzecich" - stanowi bowiem, że za zobowiązania podatkowe powstałe, na podstawie odrębnych przepisów, po rozwiązaniu spółki, odpowiadają osoby będące wspólnikami w momencie rozwiązania spółki.

W myśl art. 14 ust. 5 i 6 ustawy o VAT z 2004 r., w wymienionych powyżej przypadkach podatnicy są obowiązani sporządzić spis z natury towarów na dzień rozwiązania spółki lub zaprzestać wykonywania czynności podlegających opodatkowaniu oraz załączyć informację o dokonanym spisie z natury, o ustalonej na jego podstawie wartości i o kwocie podatku należnego, do deklaracji podatkowej składanej za okres obejmujący dzień rozwiązania spółki lub zaprzestania wykonywania czynności podlegających opodatkowaniu. Obowiązek podatkowy powstaje w tym przypadku w dniu rozwiązania spółki lub zaprzestania wykonywania czynności podlegających opodatkowaniu. Zgodnie z art. 14 ust. 9a ustawy o VAT z 2004 r., osobom fizycznym, o których mowa w ust. 1 pkt 2 oraz osobom, które były wspólnikami spółek, o których mowa w ust. 1 pkt 1, w dniu ich rozwiązania, zwanych "byłymi wspólnikami", przysługuje prawo zwrotu różnicy podatku wykazanego w deklaracji podatkowej za okres, w którym odpowiednio te osoby lub spółki były podatnikami zarejestrowanymi jako podatnicy VAT czynni.

W przeciwieństwie do przepisów Kodeksu cywilnego, które - jakkolwiek lakonicznie - regulują skutki zaistnienia przyczyny rozwiązania spółki, przepisy prawa podatkowego, w tym Ordynacji podatkowej i ustawy o VAT z 2004 r., w zasadzie pomijają tę kwestię milczeniem. Ustawodawca, jak się zdaje, wyszedł z założenia, że skutkiem rozwiązania spółki jest niejako automatyczne ustanie bytu prawnego jednostki organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, występującej dotychczas w roli podatnika, a zatem regulacja podatkowoprawna tego stadium jest zbędna. Założenie to jest jednak błędne, a przyjęta w jego wyniku regulacja prawna - wewnętrznie niespójna. Wystarczy wskazać obowiązki związane z tzw. remanentem likwidacyjnym rozwiązanej spółki cywilnej. Konsekwentne stosowanie założenia o "natychmiastowym ustaniu podatnika" w postaci likwidowanej spółki cywilnej oznaczałoby, że wymienione obowiązki obciążają podmioty trzecie, niebędące podatnikami, a sformułowanie art. 14 ust. 5 ustawy o VAT z 2004 r. byłoby pozbawione możliwości racjonalnej interpretacji (obowiązek sporządzenia spisu z natury i dokonania stosownego zawiadomienia ciąży - verba legis - na "podatniku", który - według tej interpretacji - już nie istnieje).

Ustawodawca słusznie nadał więc, w odrębnym przepisie, przymiot strony postępowania w przedmiocie zwrotu nadpłaty podatku byłym wspólnikom spółki cywilnej ustawą z dnia 24 września 2010 r. o zmianie ustawy – Ordynacja podatkowa oraz ustawy o zasadach ewidencji i identyfikacji podatników i płatników wyraźnie. Na mocy art. 1 pkt 12 ww. ustawy w art. 133 dodano § 2b, który stanowi, że stroną w postępowaniu podatkowym w sprawie stwierdzenia nadpłaty w zakresie zobowiązań byłej spółki cywilnej może być osoba, która była wspólnikiem spółki cywilnej w chwili rozwiązania spółki.

Ponadto, na mocy art. 1 pkt 12 cyt. ustawy nowelizującej, osobom, które były wspólnikami spółki cywilnej w chwili rozwiązania spółki, przysługuje prawo do złożenia wniosku o wznowienie postępowania w terminie 3 miesięcy od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy w sprawach nadpłaty, w których: 1) odmówiono wszczęcia postępowania; 2) postępowanie zostało umorzone; 3) odmówiono stwierdzenia nadpłaty.

Szeroki sposób rozumienia pojęcia strony postępowania podatkowego w sprawie stwierdzenia i zwrotu nadpłaty podatku akcyzowego pozostaje w zgodzie z zasadą zapewnienia efektywności prawa Unii Europejskiej.

Zapewnienie efektywności prawa Unii Europejskiej przez sądy krajowe - polskie przepisy regulujące zasady naliczania podatku akcyzowego z tytułu nabycia wewnątrzwspólnotowego uznane zostały przez ETS w wyroku z dnia 18 stycznia 2007 r. (sprawa C-313/05) za niezgodne z art. 90 akapit 1 TWE (obecnie art. 110 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej)

Postępowanie wznowieniowe zainicjowane zostało w rozpoznawanej sprawie w związku z wyrokiem Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości z 18 stycznia 2007 r. (sprawa C-313/05, LexPolonica nr 1122136) w sprawie Maciej Brzeziński przeciwko Dyrektorowi Izby Celnej w Warszawie. W orzeczeniu tym ETS uznał polskie przepisy - regulujące zasady naliczania podatku akcyzowego z tytułu nabycia wewnątrzwspólnotowego, co najmniej dwuletniego i używanego samochodu osobowego - za niekorespondujące z art. 90 TWE. Z treści wyroku ETS wydanego w sprawie C 313/05, wynika, że obowiązująca w Polsce (od dnia 1 maja 2004 r.) konstrukcja podatku akcyzowego od samochodów osobowych naruszała przepis art. 90 akapit 1 TWE (obecnie art. 110 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej), mówiący o zakazie dyskryminacji jakichkolwiek towarów w obrębie Wspólnoty Europejskiej z uwagi na nierówne traktowanie pod względem podatkowym produktów przywożonych zza granicy i podobnych produktów krajowych.

Z treści powyższego wyroku należało wywieść, że podmiotom, które uregulowały nienależny lub w wysokości wyższej od należnej podatek, przysługiwać powinien ich zwrot. Należy zatem przyjąć, że osobom, które uiściły nienależny podatek należy umożliwić dochodzenie jego zwrotu. Tym samym również byli wspólnicy rozwiązanej spółki cywilnej powinni mieć zapewnioną możliwość ochrony swoich praw.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego orzekającego w rozpoznawanej sprawie, zaprezentowana wyżej wykładnia omawianych przepisów Ordynacji podatkowej dotyczących pojęcia strony postępowania podatkowego, w pełni odpowiada realizacji zasady sprawiedliwości podatkowej oraz sprzyja zapewnieniu efektywności prawa unijnego, które wraz z prawem krajowym powinno "koegzystować na zasadzie obopólnej przyjaznej wykładni i kooperatywnego współstosowania" (wyrok TK z 11 maja 2005 r., sygn. akt K 18/04, OTK ZU Nr 5/A/2005, poz. 49). Trybunał Konstytucyjny potwierdził, że jest to konstytucyjna reguła stanowienia i stosowania prawa (zob. wyrok TK z 27 kwietnia 2005 r., sygn. akt P 1/05, OTK ZU Nr 4/A/2005, poz. 42).

Ponadto, szerokie pojęcie strony postępowania podatkowego przyjęte w niniejszej sprawie przez Sąd pierwszej instancji, pozostaje także w korespondencji z regułami nakreślonymi w uchwalonym przez Parlament Europejski w dniu 6 września 2001 r. Europejskim Kodeksie Dobrej Administracji (EKDA, opublikowany na stronie internetowej RPO: J. Świątkiewicz, Europejski Kodeks Dobrej Administracji. Wprowadzenie, tekst i komentarz, Warszawa 2007.).

Z powyższych względów, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 ppsa oddalił skargę kasacyjną jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw.

O kosztach postępowania orzeczono stosownie do art. 204 pkt 2 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 2 pkt 2 lit. c/ rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielanej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).