Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 210/08
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2008-11-27 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 16
journal: Dz.U. 2006 nr 139 poz 992
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.
Teza: 1.	Prokonstytucyjna wykładnia art. 17 ust. 1 i art. 3 pkt 16 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (j.t. Dz. U. 139/06/992 ze zm. - dalej uśr) pozwala uznać, że ustawa o świadczeniach rodzinnych przyznaje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego także osobie (bratanicy), która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko pełnoletnim członkiem rodziny legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (bądź równoznacznego z nim orzeczenia obwodowej komisji lekarskiej do spraw inwalidztwa i zatrudnienia o zaliczeniu zainteresowanej do pierwszej grupy inwalidów ogólnego stanu zdrowia i ustaleniu przeciwwskazania do każdej pracy) wobec którego osoby tej nie obciąża obowiązek alimentacyjny, a jednocześnie osoba ta jest jedynym członkiem rodziny osoby, którą osoba rezygnująca z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki, się opiekuje.

2.	Bratanica jest zstępną brata (rodzeństwa w rozumieniu art. 129 i art. 129 §1 kpa) i nie ciąży na niej ustawowy obowiązek alimentacyjny wobec ciotki. Jednakże nie oznacza to, że przez prawo nie jest postrzegana jako członek rodziny. Jako zstępna rodzeństwa jest członkiem rodziny, należącym do kręgu spadkobierców ustawowych (art. 934, art. 935 §1 kpa).

TEZY

1.	Prokonstytucyjna wykładnia art. 17 ust. 1 i art. 3 pkt 16 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (j.t. Dz. U. 139/06/992 ze zm. - dalej uśr) pozwala uznać, że ustawa o świadczeniach rodzinnych przyznaje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego także osobie (bratanicy), która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w celu sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko pełnoletnim członkiem rodziny legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (bądź równoznacznego z nim orzeczenia obwodowej komisji lekarskiej do spraw inwalidztwa i zatrudnienia o zaliczeniu zainteresowanej do pierwszej grupy inwalidów ogólnego stanu zdrowia i ustaleniu przeciwwskazania do każdej pracy) wobec którego osoby tej nie obciąża obowiązek alimentacyjny, a jednocześnie osoba ta jest jedynym członkiem rodziny osoby, którą osoba rezygnująca z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki, się opiekuje.

2.	Bratanica jest zstępną brata (rodzeństwa w rozumieniu art. 129 i art. 129 §1 kpa) i nie ciąży na niej ustawowy obowiązek alimentacyjny wobec ciotki. Jednakże nie oznacza to, że przez prawo nie jest postrzegana jako członek rodziny. Jako zstępna rodzeństwa jest członkiem rodziny, należącym do kręgu spadkobierców ustawowych (art. 934, art. 935 §1 kpa).


SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bożena Popowska Sędziowie WSA Maciej Dybowski (spr.) WSA Izabela Kucznerowicz Protokolant sekr. sąd. Agata Tyll-Szeligowska po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 13 listopada 2008 r. sprawy ze skargi H. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] marca 2008 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy C. z dnia [...] stycznia 2008 r. nr [...] 2. przyznaje adwokatowi M. J. od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu) wynagrodzenie w kwocie 240 (dwieście czterdzieści) zł podwyższone o kwotę 52,80 (pięćdziesiąt dwa 80/100) zł stanowiącą podatek od towarów i usług – łącznie 292,80 (dwieście dziewięćdziesiąt dwa 80/100) zł tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej /-/ I. Kucznerowicz /-/ B. Popowska /-/ M. Dybowski


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] stycznia 2008 r. nr [...] (dalej decyzja z dnia [...] stycznia 2008 r.) Wójt Gminy C. (dalej Wójt), na podstawie art. 104 i art. 108 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (j.t. Dz. U. 98/00/1071 ze zm. - dalej kpa), art. 17, art. 25, art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (j.t. 139/06/992 ze zm. - dalej uśr lub ustawa o świadczeniach rodzinnych), rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 lipca 2006 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się zasiłek rodzinny oraz wysokości świadczeń rodzinnych (Dz. U. 130/06/903) i rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 2 czerwca 2005 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o świadczenia rodzinne (Dz. U. 105/05/881 [ze zm.]) odmówił H. D. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad Z. C., legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Decyzji nadano rygor natychmiastowej wykonalności. W uzasadnieniu wskazano, że zgodnie z art. 17 ust. 1 uśr świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad dzieckiem, przysługuje matce lub ojcu, opiekunowi faktycznemu, jeżeli nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad dzieckiem legitymującym się orzeczeniem o niepełnosprawności albo o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z dokumentacji złożonej przez Stronę wynika, że nie ubiega się Ona o przyznanie świadczenia na własne dziecko, lecz osobę w starszym wieku, której jest bratanicą. Z. C. nie jest osobą wchodzącą w skład rodziny, na którą przysługuje świadczenie pielęgnacyjne.

Odwołując się od owej decyzji H. D. wniosła o jej uchylenie i przyznanie "świadczenia pielęgnacyjnego na Z. C. z dniem zgłoszenia powyższego prawa". W uzasadnieniu Odwołująca się wskazała, że z uwagi na niemożność wykonywania przez Z. C., której jest bratanicą (najbliższą rodziną, gdyż nie posiada już rodziców, rodzeństwa), podstawowych funkcji życiowych, musiała zrezygnować z pracy zarobkowej i zatrudnienia, mając również na utrzymaniu Swe małoletnie dzieci. H. D. podkreśliła, że prócz przepisów, na które powołuje się Wójt, istnieje także klauzula generalna - zasady współżycia społecznego, a zasady te dają podstawę prawną do przyznania Odwołującej się opieki nad Jej ciotką, która jest sprawowana kosztem czasowym i finansowym najbliższej rodziny (dzieci i męża) Odwołującej się. Z uwagi na powyższe, H. D. praktycznie pozbawiona jest na przyszłość świadczeń emerytalno-rentowych wynikających z braku zatrudnienia i ubezpieczeń społecznych.

Decyzją z dnia [...] marca 2008 r. nr [...] (dalej decyzja z dnia [...] marca 2008 r.) Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. (dalej SKO) działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa i art. 17 ust. 1 uśr orzekło o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu podano, że zgodnie z art. 17 ust. 1 uśr świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad dzieckiem, przysługuje matce lub ojcu dziecka albo opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad dzieckiem legitymującym się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: koniecznością stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz koniecznością stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Dodatkowym warunkiem przyznania przedmiotowego świadczenia jest spełnienie kryterium dochodowego określonego w art. 17 ust. 2 uśr. Z art. 17 ust. 1 uśr wynika jednoznacznie, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje jedynie matce lub ojcu dziecka albo opiekunowi faktycznemu dziecka, przy spełnieniu dalszych kryteriów określonych w art. 17 uśr. Skoro przez opiekuna faktycznego dziecka rozumie się przy tym osobę faktycznie opiekującą się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie dziecka (art. 3 pkt 14 uśr), to jednoznaczne sformułowanie przepisu art. 17 ust. 1 uśr wyłącza możliwość uznaniowego rozszerzenia przez organ orzekający kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. H. D. nie należy do kręgu osób wymienionych w art. 17 ust. 1 uśr, zatem brak podstaw prawnych do przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego.

W skardze H. D. wskazała, że decyzja SKO, aczkolwiek powołuje się na konkretne przepisy prawa, jednakże nie ma nic wspólnego z tym prawem i zasadami współżycia społecznego. Skarżąca wskazała, że Jej sprawa jest typową dla wielu rodzin w Kraju i dodała, iż rozumie, że nie mieści się w kręgu osób uprawnionych do zasiłku, lecz najbliższe pokrewieństwo i sytuacja finansowa Jej ciotki, nad którą objęła opiekę, uwzględnia zasadę współżycia społecznego i czyni Jej skargę uzasadnioną.

Odpowiadając na skargę SKO wniosło o jej oddalenie i podtrzymało swą dotychczasową argumentację.

W piśmie procesowym z dnia 19 sierpnia 2008 r. ustanowiony z urzędu pełnomocnik Skarżącej (dalej Pełnomocnik), wniósł o uwzględnienie skargi i wystąpienie do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem prawnym, w trybie art. 193 ustawy z dnia 2 kwietnia 1997 r. Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. 78/97/483 ze zm. - dalej Konstytucja), dotyczącym zgodności art. 17 ust. 1 uśr z art. 32 ust. 1 Konstytucji w zakresie, w jakim nie przyznaje prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobie, która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko pełnoletnim członkiem rodziny, legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i wobec którego osoby tej nie obciąża obowiązek alimentacyjny a jednocześnie osoba ta jest jedynym członkiem rodziny osoby, którą się opiekuje. Pełnomocnik wniósł o zasądzenie

na rzecz Skarżącej zwrotu kosztów postępowania, w tym zwrotu kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych, a także o przyznanie kosztów zastępstwa adwokackiego z urzędu. W uzasadnieniu wskazano, że art. 17 i art. 3 pkt 16 uśr są niezgodne z Konstytucją. Pełnomocnik wskazał, że wątpliwości co do zgodności powołanych przepisów uśr z przepisami Konstytucji powziął także w sprawie

o podobnym stanie faktycznym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku

i postanowieniem z dnia 21 marca 2007 r.- II SA/Gd 262/06, wystąpił z pytaniem prawnym do Trybunału Konstytucyjnego w trybie art. 193 Konstytucji, dotyczącym zgodności art. 17 ust. 1 uśr z art. 32 ust. 1 Konstytucji w zakresie,

w jakim nie przyznaje prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobie,

która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko pełnoletnim członkiem rodziny legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności

i wobec którego osobę tę obciąża obowiązek alimentacyjny. Pełnomocnik wskazał, że pytanie, które zostało zadane w owej sprawie należy rozszerzyć, biorąc pod uwagę kontekst i stan faktyczny przedmiotowej sprawy. Należy jednoznacznie stwierdzić, czy przepis art. 17 ust. 1 uśr nie narusza art. 32 ust. 1 Konstytucji również w zakresie, w jakim nie przyznaje prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobie, która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko pełnoletnim członkiem rodziny, legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i wobec którego osoby tej nie obciąża obowiązek alimentacyjny a jednocześnie osoba ta jest jedynym członkiem rodziny osoby, którą się opiekuje. Art. 32 ust. 1 Konstytucji stanowi, że wszyscy są wobec prawa równi. Zasada równości obywateli wobec prawa zostaje naruszona przez normatywne zalegalizowanie daleko idących ograniczeń w przyznaniu świadczenia rodzinnego. Ograniczenia te dotyczą zawężenia grupy osób legitymowanych do otrzymania świadczenia rodzinnego do osób, które opiekują się tylko swymi dziećmi, a więc de facto osobami, wobec których ciąży obowiązek alimentacyjny. Powoduje to, że tracą gwarancję równego traktowania wobec prawa osoby, które poświęcając się opiece nad krewnymi lub powinowatymi, wobec których nie mają obowiązku alimentacyjnego, ale dla których są jedynymi członkami rodziny, rezygnują ze swej aktywności zawodowej i zarobkowej. Taki stan rzeczy narusza art. 71 ust. 1 Konstytucji, w myśl którego Państwo w swej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny. Rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza wielodzietne i niepełne, mają prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych. Zamiast zapewnienia pomocy ze strony władz publicznych, rodziny będące w sytuacji Skarżącej zostają pozbawione tej pomocy, co niezaprzeczalnie godzi w gwarancje konstytucyjne, w tym w zasadę równości wobec prawa. Rozważania Pełnomocnika jednoznacznie wskazują na konieczność przedstawienia Trybunałowi Konstytucyjnemu pytania prawnego co do zgodności przepisu aktu normatywnego z Konstytucją RP w trybie art. 193 Konstytucji, bowiem od odpowiedzi na przedmiotowe pytanie zależy rozstrzygnięcie sprawy toczącej się przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

1. Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. 153/02/1269, zm. 169/05/1417) Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej.

W odniesieniu do aktów i czynności z zakresu administracji publicznej kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, tj. z obowiązującymi w dacie

ich wydania przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego. Dokonując oceny legalności zaskarżonej decyzji, Sąd porównuje treść dekodowanej przez organ normy prawa, z ustalonym przez ten organ stanem faktycznym.

Z naruszeniem prawa materialnego mamy do czynienia wówczas, gdy w ustalonym stanie faktycznym została zastosowana błędna subsumcja prawa tj. organ

nie zastosował przepisu, który winien był zastosować lub też dokonał wadliwej wykładni zastosowanego prawa. Z naruszeniem prawa procesowego mamy w szczególności

do czynienia, gdy organ procesowy pomija okoliczności relewantne, które w świetle prawidłowo dekodowanej normy prawa materialnego i normy prawa procesowego, mają istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy.

Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo

o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 153/02/1270 ze zm. - dalej ppsa) Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami

i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, natomiast zgodnie z art. 135 ppsa, Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeśli jest to niezbędne

dla końcowego jej załatwienia.

2. Wojewódzki Sąd Administracyjny podziela ustalenia faktyczne organów obu instancji. Nadto Sąd ustalił, że:

Czterdziestojednoletnia H. D. jest bratanicą Z. C. (Jej najbliższą rodziną, gdyż Z. C. nie posiada już rodziców ani rodzeństwa). Skarżąca jest zamężna z J. D. Małżonkowie mają dwoje dzieci - K. D. (osiemnastoletnią- nie wykazała dochodu za 2006 r.) i K. D. (piętnastoletnią). Jedynym źródłem utrzymania rodziny D. jest wynagrodzenie J. D., który w 2006 r. uzyskał dochód w kwocie 8.356,26 zł, z czego pobrano: 530,08 zł podatku, 1.850,42 zł składek na ubezpieczenie społeczne i 175,98 zł składek na ubezpieczenie zdrowotne. Z. C. zamieszkuje na jednej posesji ze Skarżącą, ale mieszkają w osobnych budynkach o numerach - odpowiednio 12 i 12a. Sześćdziesięcioletnia Z. C. należy do I grupy inwalidzkiej z ogólnego stanu zdrowia i wymaga stałej opieki, a Skarżąca opiekuje się Nią od 2001 r. Z. C. w 2006 r. uzyskała tytułem emerytury i dodatku pielęgnacyjnego dochód w kwocie 7.994,80 zł, przy czym podatek wyniósł 369 zł, a składki na ubezpieczenie zdrowotne 619,60 zł. Skarżąca zrezygnowała z pracy zarobkowej, by opiekować się Z. C.

Ustaleń tych Sąd dokonał na podstawie: informacji o dochodach

oraz o pobranych zaliczkach na podatek dochodowy J. D. za rok 2006 (k. 2 akt administracyjnych - dalej: a.a.), zaświadczenia o dochodach J. D.

z dnia 26 listopada 2007 r. (k. 3 a.a.), kserokopii wypisów z treści orzeczeń o niepełnosprawności Z. C. z dnia: 25 sierpnia 1992 r. i 17 września 1994 r. (k. 4 a.a.), pisemnych oświadczeń H. D. i Z. C. (k. 5 - 7 a.a.), zaświadczenia z dnia 11 stycznia 2008 r. Zakładu Ubezpieczeń Społecznych- Inspektoratu w C. o świadczeniach dla Z. C. (k. 8 a.a.), zaświadczenia Urzędu Skarbowego o wysokości dochodu Z. C. w 2006 r. (k. 9 a.a.), zaświadczenia Urzędu Skarbowego dotyczącym K. D. (k. 10 a.a.), zaświadczenia o dochodzie H. D. w roku 2006 r. (k. 11 a.a.), kserokopii dowodów osobistych H. D. i Z. C. (k. 15 - 16 a.a.), kserokopii odpisów skróconych: Z. C. i H. C. (po mężu D.- k. 13-14 a.a.).

Sąd dał wiarę tym dokumentom i odpisom dokumentów, bowiem nie były one kwestionowane przez Strony i nie nasunęły Sądowi wątpliwości co do ich autentyczności i wiarygodności (art. 106 § 3 i 5 ppsa w zw. z - odpowiednio - art. 244, 245, 252 i 253 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego /Dz. U. 43/64/296 ze zm. - dalej: kpc/; T. Ereciński [w:] Komentarz do kpc, Warszawa 2006 r., t. 1, s. 562, uw. 32 i 33; postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 stycznia 2006 r., III CK 369/05, OSNC 11/06/187).

3. Kluczowym dla rozstrzygnięcia sprawy zagadnieniem nie jest stan faktyczny (niesporny między stronami), lecz wykładnia prawa materialnego. Istotą stanowiska organów obu instancji było to, że uznały one, iż z art. 17 ust. 1 uśr jednoznacznie wynika, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje jedynie matce lub ojcu dziecka albo opiekunowi faktycznemu dziecka; jednoznaczne sformułowanie art. 17 ust. 1 uśr wyklucza możliwość uznaniowego rozszerzenia przez organ kręgu osób wymienionych w art. 17 ust. 1 uśr; H. D. nie należy do kręgu osób, wymienionych w art. 17 ust. 1 uśr, a Z. C. nie jest dzieckiem, nie wchodzi w skład rodziny, na której członka przysługuje świadczenie pielęgnacyjne. Stanowisko to nie jest trafne.

4. Obowiązek wykładni prokonstytucyjnej ustaw spoczywa zarówno na sądach, jak i na organach administracji publicznej (art. 8 ust. 1 Konstytucji; K. Gonera,

E. Łętowska, Wieloaspektowość następstw stwierdzania niekonstytucyjności,

PiP 5/08/23,26).

Art. 17 ust. 1 uśr był przedmiotem dwu wyroków Trybunału Konstytucyjnego. Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 18 lipca 2008 r.- P 27/07 (OTK-A 6/08/107- dalej wyrok TK z 18 lipca 2008 r.) orzekł, że art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych ([j.t.] Dz.U. 139/06/992, zm. 222/06/1630, 64/07/427, 105/07/720, 109/07/747, 192/07/1378, 200/07/1446, 70/08/416) w zakresie, w jakim uniemożliwia nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny wskazał, że w sprawie miał do czynienia z pominięciem ustawodawczym, upoważniającym do kontroli konstytucyjności obowiązującego aktu normatywnego z punktu widzenia tego, czy w jego przepisach nie brakuje unormowań, bez których może on budzić wątpliwości natury konstytucyjnej (wyrok TK z 8 września 2005 r.- P 17/04- OTK-A 8/05/90; cz. III pkt 2 uzasadnienia wyroku TK z 18 lipca 2008 r.).

Wyrokiem z dnia 22 lipca 2008 r.- P 41/07 (OTK-A 6/08/109- dalej wyrok TK z 22 lipca 2008 r.) Trybunał Konstytucyjny orzekł, że: 1. Art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych ([j.t.] Dz.U. 139/06/992, zm. 222/06/1630, 64/07/427, 105/07/720, 109/07/747, 192/07/1378, 200/07/1446, 70/08/416) w zakresie, w jakim uniemożliwia przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobie, która rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 tej ustawy, nad innym niż jej dziecko, niepełnosprawnym, niepełnoletnim członkiem rodziny, dla której stanowi rodzinę zastępczą spokrewnioną i wobec którego osobę tę obciąża obowiązek alimentacyjny, jest niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz nie jest niezgodny z art. 20 i art. 23 Konwencji o prawach dziecka, przyjętych przez Zgromadzenie Ogólne narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz. U. 120/91/526, 2/00/11); 2. Art. 58 ust. 1 ustawy powołanej w punkcie 1 w zakresie, w jakim nie przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego po dniu 31 sierpnia 2005 r. osobie ustanowionej rodziną zastępczą spokrewnioną i otrzymującą do dnia wejścia w życie ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. powołanej w punkcie 1 zasiłek stały, jest niezgodny z art. 2 i art. 18 Konstytucji.

Wyrokiem z dnia 15 listopada 2006 r.- P 23/05 (OTK-A 10/06/151- dalej wyrok TK z 15 listopada 2006 r.), Trybunał Konstytucyjny orzekł, że: art. 27 ust. 1, 2 i 3 ustawy z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej ([j.t.] Dz. U. 64/98/414 ze zm.- dalej ups bądź ustawa o pomocy społecznej z 1990 r.) w zakresie, w jakim uniemożliwia nabycie prawa do zasiłku stałego obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.

Sentencja wyroku TK z dnia 15 listopada 2006 r. i argumentacja zawarta

w uzasadnieniu tegoż wyroku, mimo uchylenia ustawy o pomocy społecznej z 1990 r., pozostaje w pełni przydatna dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy.

Wraz z wejściem w życie ustawy o świadczeniach rodzinnych, prawo do zasiłku stałego, po 1 maja 2004 r. zostało przekształcone w uprawnienie do zasiłku pielęgnacyjnego na podstawie art. 58 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. 228/03/2255 ze zm.). Argumenty prawne przy dekodowaniu przez Trybunał Konstytucyjny normy prawnej na podstawie art. 27 ust. 1- 3 ustawy z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej (j.t. Dz. U. 64/98/414 ze zm.), pozostają w pełni przydatne dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy.

W uzasadnieniu wyroku TK z dnia 18 lipca 2008 r. Trybunał Konstytucyjny podtrzymał linię orzecznictwa, zaprezentowaną w wyroku z dnia 15 listopada 2006 r.- oba przepisy (art. 27 ust. 1-3 ups i art. 17 ust. 1 uśr) dotyczą tej samej materii; w obu występują te same relewantne kryteria zgodności zaskarżonych przepisów z wyrażoną w art. 32 ust. 1 zasadą równości (cz. III pkt 3 uzasadnienia wyroku TK z dnia 18 lipca 2008 r.).

5. Zgodnie z art. 193 Konstytucji każdy sąd, w tym Wojewódzki Sąd Administracyjny, może przedstawić Trybunałowi Konstytucyjnemu pytanie prawne

co do zgodności aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi lub ustawą, jeżeli od odpowiedzi na pytanie prawne zależy rozstrzygnięcie sprawy toczącej się przed sądem. Inicjatywa w skorzystaniu z ww. instytucji konstytucyjnej należy tylko i wyłącznie do Sądu, stąd też zawarty w piśmie procesowym Pełnomocnika z dnia 19 sierpnia 2008 r. wniosek o skierowanie przez Sąd pytania do Trybunału Konstytucyjnego nie wiąże Sądu (postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego /dalej WSA/ w Olsztynie z dnia 18 października 2008 r., II SA/Ol 861/07, LEX nr 303725, w którym wskazano, że "wyłącznie wątpliwości sądu, a nie skarżącego, mogą uzasadnić przedstawienie Trybunałowi Konstytucyjnemu pytania prawnego, od odpowiedzi na które zależy rozstrzygnięcie sprawy sądowoadministracyjnej. Dlatego też skarżący nie ma uprawnienia do skutecznego domagania się przedłożenia przez sąd pytania prawnego Trybunałowi Konstytucyjnemu"). Sąd nie może również stawiać pytania prawnego w trybie art. 193 Konstytucji dopóty, dopóki sam nie wyrobi sobie poglądu prawnego w kwestii niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją. "W przeciwnym razie należałoby stanąć na stanowisku, że w danej sprawie sąd de facto uchyla się

od dokonania autonomicznej (samodzielnej) wykładni i zastosowania prawa ad casum. Oznaczałoby to równocześnie także i to, że sąd zwraca się do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem prawnym nie po to, aby przedstawić umotywowany zarzut niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, ale po to, aby uzyskać od Trybunału Konstytucyjnego stanowisko w kwestii prawidłowej wykładni wskazanych norm prawnych, które mają stanowić podstawę prawną rozstrzygnięcia sądowego,

co oczywiście nie należy do kompetencji Trybunału Konstytucyjnego" (wyrok WSA w Warszawie z dnia 9 listopada 2005 r., III SA/Wa 2426/05, LEX nr 198985).

W wyroku z dnia 9 października 1998 r., II SA 1246/98- Glosa 3/99/29, Naczelny Sąd Administracyjny (dalej NSA) stwierdził, że Konstytucja wprowadza zasadę,

że jej przepisy stosuje się bezpośrednio, chyba że Konstytucja stanowi inaczej (art. 8 ust. 2 Konstytucji). Oznacza to m.in., że sądy są uprawnione do niestosowania ustaw

i przepisów ustaw z nią sprzecznych. Biorąc pod uwagę także, iż obowiązek podejmowania czynności zmierzających do szybkiego załatwienia sprawy spoczywa

na sądzie (art. 7 ppsa), Sąd nie powinien uciekać się do skorzystania z instytucji pytania prawnego do TK, w sytuacji, gdy na podstawie posiadanej wiedzy, w oparciu

o posiadane kompetencje ma możliwość samodzielnie rozstrzygnąć kwestie będąca przedmiotem kierowanej do niego skargi.

6. Kluczowym problemem dla prawidłowego rozstrzygnięcia niniejszej sprawy jest odpowiedź na pytanie czy prokonstytucyjna wykładnia art. 17 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 16 uśr pozwala uznać, że ustawa o świadczeniach rodzinnych przyznaje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego także osobie, która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko pełnoletnim członkiem rodziny legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (bądź równoznacznego z nim orzeczenia obwodowej komisji lekarskiej do spraw inwalidztwa i zatrudnienia o zaliczeniu Zainteresowanej do pierwszej grupy inwalidów ogólnego stanu zdrowia i ustaleniu przeciwwskazania do każdej pracy) i wobec którego osoby tej nie obciąża obowiązek alimentacyjny a jednocześnie osoba ta jest jedynym członkiem rodziny osoby, którą osoba rezygnująca z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki, się opiekuje.

Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że dokonując prokonstytucyjnej wykładni art. 17 ust. 1 i art. 3 pkt 16 uśr, przy uwzględnieniu przywołanych wyroków TK, może prawidłowo dekodować normę prawa materialnego, pozwalającą na rozstrzygnięcie sprawy i nie zachodzi potrzeba przedstawienia Trybunałowi Konstytucyjnemu pytania prawnego na podstawie art. 193 Konstytucji.

7. Sąd ma świadomość, że problem wyczerpującego określenia kręgu osób będących adresatami świadczenia pielęgnacyjnego (wcześniej zasiłku stałego

w związku z pielęgnacją dziecka legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności lub o stopniu niepełnosprawności) był problemem spornym w orzecznictwie. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 14 marca 2002 r.- II RN 141/01- OSNP 24/02/584 wskazał, że Naczelny Sąd Administracyjny w sposób błędny, ustalając spełnienie przez wnioskodawcę warunków do żądanego zasiłku, dokonał szczególnej wykładni art. 27 ups, sprowadzającej się do wypełnienia jego hipotezy dodatkową, formułowaną ad hoc treścią. Posiłkując się przepisami Konstytucji i postulując nadanie mu treści z nimi zgodnej, w rzeczy samej dokonał jego "uzupełnienia" przez włączenie do kręgu podmiotów uprawnionych do zasiłku, osób ustanowionych opiekunami prawnymi osób niepełnosprawnych wymagających stałej pielęgnacji, czym nadał temu przepisowi brzmienie pozostające bez żadnego powiązania z postanowieniami nadanymi przez ustawodawcę.

Wyrok TK z dnia 15 listopada 2006 r. rozstrzygnął odmiennie dany problem. TK wskazał, że ustawowa regulacja (art. 27 ust. 1-3 ups) musi być uznana za niesprawiedliwą i krzywdzącą. Skoro członek najbliższej rodziny (brat/siostra, dziadek/babka czy też syn/córka - to ostatnie, choć trudniejsze do wyobrażenia, nie jest wszak niemożliwe) wywiązuje się ze swych obowiązków - moralnych i prawnych - wobec ciężko chorego krewnego i wymaga to odeń rezygnacji z zarobkowania, to winien on w tych działaniach otrzymać odpowiednie wsparcie państwa. Wybranie z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji (a więc tych, na które państwo nakłada obowiązek opieki nad potrzebującą pomocy osobą najbliższą) jedynie rodziców (naturalnych, przysposabiających, zastępczych) i przyznanie wyłącznie im prawa do zasiłku stałego, narusza konstytucyjną zasadę równości, a także zasadę sprawiedliwości społecznej (pojmowaną nie w aspekcie socjalno-ekonomicznym, lecz odnoszoną również do społecznego poczucia sprawiedliwości, które w demokratycznym państwie prawnym nie powinno być przez ustawodawcę ignorowane (art. 2 Konstytucji), godzi też w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną w ogólności (art. 18 Konstytucji) oraz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 Konstytucji). Niewątpliwie z konstytucyjnej zasady równości wynika nakaz jednakowego traktowania podmiotów prawa należących do określonej kategorii. Relewantnymi cechami wspólnymi opiekunom, których dotyczy art. 27 ust. 1 – 3 ups, i opiekunom tym przepisem nieobjętym są po pierwsze - sprawowanie opieki nad dzieckiem (także dorosłym) wymagającym stałej pielęgnacji, po wtóre

- niepodejmowanie z tego powodu pracy i po trzecie – osiąganie przez rodzinę niskich dochodów. Trybunał Konstytucyjny dostrzega i docenia działalność rodzin zastępczych, a ich wspieranie przez państwo uznaje za właściwe i słuszne. Nie może jednak

nie dostrzec, że na tym tle odmowa wsparcia osobom bliskim - rodzeństwu

czy dziadkom - podważa racjonalność ustawodawcy. Stanowisko TK zaaprobował Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w prawomocnym wyroku z dnia 15 marca 2007 r.- IV SA/Po 956/06- na tle art. 27 ust. 1 i 3 ups.

W sprawie rozstrzygniętej prawomocnym wyrokiem z dnia 17 października 2007 r.- IV SA/Po 399/07, w zakresie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, WSA wskazał w szczególności, że celem świadczenia pielęgnacyjnego jest częściowe zrekompensowanie rodzicom lub opiekunom dziecka niepełnosprawnego strat finansowych spowodowanych niemożnością podjęcia lub rezygnacją z pracy w związku z koniecznością opieki nad dzieckiem niepełnosprawnym (W. Maciejko w: "Świadczenia rodzinne. Komentarz" CH Beck 2007 s. 263). Wnioskodawczyni i Jej całkowicie ubezwłasnowolniony, czterdziestosześcioletni brat (w sprawie IV SA/Po 399/07) są rodzeństwem, wspólnie zamieszkują i gospodarują, stanowią zatem rodzinę w rozumieniu art. 3 pkt 16 uśr. Członkiem rodziny jest również dziecko, które ukończyło 25 rok życia, legitymujące się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeśli w związku z tą niepełnosprawnością rodzinie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne (art. 3 pkt 16 uśr). Kryterium uznania osoby dorosłej- legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności- za dziecko, uzależnione jest od spełnienia warunków do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego (uzasadnienie wyroku WSA w Rzeszowie z dnia 15.2.2006- II SA/Rz 473/05, akceptowany przez W. Maciejkę- op. cit. s. 274 nb 2 in fine). W sprawie II SA/Rz 473/05 Wnioskodawczyni ubiegała się o świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad swą 54 letnią, całkowicie ubezwłasnowolnioną siostrą.

Wzgląd na zasadę równości wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji) czyni stanowisko Trybunału Konstytucyjnego aktualnym przy wykładni art. 17 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 16 uśr. Wobec śmierci rodziców, bezżenności i bezdzietności podopiecznego brata, to na siostrze spoczywa obowiązek moralny i obowiązek alimentacyjny wobec brata (art. 129 § 1 w zw. z art. 128 i art. 135 § 2 kro).

Zgodnie z art. 18 Konstytucji rodzina, macierzyństwo i rodzicielstwo znajdują się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej. Osobom niepełnosprawnym władze publiczne udzielają, zgodnie z ustawą, pomocy w zabezpieczaniu egzystencji. Rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza wielodzietne i niepełne, mają prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych (art. 71 ust. 1 Konstytucji). Praw określonych w szczególności w art. 69 i 71 Konstytucji można dochodzić w granicach określonych w ustawie (art. 81 Konstytucji).

Wykładni ustawy o świadczeniach rodzinnych należy dokonywać z uwzględnieniem norm konstytucyjnych i obowiązującego Rzeczypospolitą Polską prawa międzynarodowego (art. 87 ust. 1, art. 91 ust. 1 i 2 Konstytucji). Zgodnie z zasadą subsydiarności, państwo (w tym władze samorządowe) mają za zadanie jedynie wspierać, nie zaś zastępować rodzinę w jej funkcjach opiekuńczych i wychowawczych. Ponieważ rodzina nie pozostawiała dziecka, które ukończyło 25 rok życia, legitymującego się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, na barkach instytucji publicznych, lecz siostra sama zapewnia bratu pełnię opieki, w formie osobistych starań, w ramach obowiązku alimentacyjnego, przeto realizowany jest cel art. 17 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 16 uśr.

8. Opieka rozumiana jako troszczenie się, dbanie o kogo, doglądanie, pilnowanie kogo, strzeżenie, dozór ("Słownik języka polskiego" pod red. W. Doroszewskiego- PWN 1963 t. V s. 1025 znaczenie 1; "Słownik języka polskiego" pod red. M. Szymczaka PWN 1992 t. 2 s. 526; znaczenie 1; S. Skorupka "Słownik frazeologiczny języka polskiego" WP 2002 t. 1 s. 605) jest pojęciem obejmującym znacznie dalej idące obowiązki, niźli utrzymanie. Uwzględniwszy cel ustawy brak jest podstaw, by rodzina nie mogła uzyskać świadczenia pielęgnacyjnego, gdy spełnione są wszystkie przesłanki z art. 17 ust. 1 i 2 uśr. Nie ulega wątpliwości, że osobiste starania o utrzymanie, stanowi realizację obowiązku alimentacji nie tylko dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie (art. 135 § 2 kro), lecz i osoby dorosłej, nieporadnej z uwagi na wiek bądź niepełnosprawność, w sprawach codziennych. Alimentacja nie może być postrzegana jedynie jako realizacja ustawowego obowiązku alimentacji.

W szeregu sprawach rozpatrywanych przez Sądy Administracyjne (przykładowo: II SA/Rz 473/05; II SA/Gd 1031/02; II SA/Gd 262/06; IV SA/Po 399/07), ubiegającymi się o zasiłek stały bądź świadczenie pielęgnacyjne, było rodzeństwo (w sprawie IV SA/Po 956/06- rodzeństwo przyrodnie), a w sprawie II SA/Łd 314/07- żona z tytułu opieki nad mężem. Cechą tych relacji było to, że na rodzeństwie spoczywa obowiązek alimentacyjny (choć w ostatniej kolejności- art. 27 i art. 60 kro; art. 614 § 3 i 4, art. 130 kro; art. 128, art. 129 § 1, art. 132, art. 133 § 1 i 2, art. 141, art. 142 kro)- i to w ograniczonym zakresie (art. 134 kro). W sprawach tych ów obowiązek alimentacyjny nie był skonkretyzowany wyrokiem sądu bądź ugodą. Nie ulega też wątpliwości, że zgodnie z doświadczeniem życiowym, w polskich realiach społeczno- gospodarczych, z reguły wartość opieki nad osobą niepełnosprawną bądź nieporadną z uwagi na wiek, znacznie przekracza wysokość świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 ust. 3 uśr). Już z tych względów pogląd organów obu instancji, że art. 17 ust. 1 uśr pozwala na przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jedynie matce lub ojcu dziecka albo opiekunowi faktycznemu dziecka, nie jest trafny (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) ppsa).

8. W uzasadnieniu wyroku z dnia 15 listopada 2006 r. Trybunał Konstytucyjny nie warunkował prawa do zasiłku stałego od tego, czy osoby ubiegające się o to świadczenie były obciążone ustawowym obowiązkiem alimentacyjnym. Trybunał Konstytucyjny wskazał jedynie, że "wątpliwości [co do możliwości nabycia prawa do zasiłku stałego] wzmaga fakt, że rodzeństwo oraz krewni w linii prostej (zstępni i wstępni) byli i są obciążeni obowiązkiem alimentacyjnym" (cz. III pkt 4 uzasadnienia wyroku z dnia 15 listopada 2006 r.). W tych kategoriach Trybunał Konstytucyjny nie podzielił zatem wątpliwości, które mogłyby przemawiać za odmową prawa do zasiłku stałego na rzecz osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny. W uzasadnieniu wyroku TK z 22 lipca 2008 r., Trybunał Konstytucyjny nie wskazał na obowiązek alimentacji jako cechę relewantną (cz. III pkt 4. 3 akapit przedostatni). W uzasadnieniu wyroku TK z 18 lipca 2008 r., Trybunał Konstytucyjny- omawiając wyrok TK z 15 listopada 2006 r.- nie wskazał obowiązku alimentacji jako relewantnej cechy wspólnej opiekunom, a w dalszej części rozważań- po podtrzymaniu owej linii orzecznictwa- wśród relewantnych kryteriów oceny zgodności zaskarżonych przepisów z wyrażoną w art. 32 ust. 1 Konstytucji zasadą równości, wymienił obowiązek alimentacyjny spoczywający na osobie sprawującej opiekę nad niepełnosprawnym dzieckiem (cz. III pkt 3 uzasadnienia). W istocie wynika to z zakresu pytań obu Sądów w sprawie P 27/07, bowiem obowiązek alimentacyjny nie stanowi ani przesłanki pozytywnej, ani negatywnej, nabycia prawa do zasiłku stałego (bądź- obecnie-świadczenia pielęgnacyjnego).

9. Bratanica jest zstępną brata (rodzeństwa w rozumieniu art. 128 i art. 129 § 1 kro) i nie ciąży na niej ustawowy obowiązek alimentacyjny. Jednakże nie oznacza to, że przez prawo nie jest postrzegana jako członek rodziny. Jako zstępna rodzeństwa jest członkiem rodziny, należącym nadto do kręgu spadkobierców ustawowych (art. 934, art. 935 § 1 kc). Ustawodawca wskazał nadto, że dziadkowie spadkodawcy, jeśli znajdują się w niedostatku i nie mogą otrzymać należnych im środków utrzymania od osób, na których ciąży względem nich ustawowy obowiązek alimentacyjny, mogą żądać od spadkobiercy nie obciążonego takim obowiązkiem środków utrzymania w stosunku do swoich potrzeb i do wartości jego udziału spadkowego (art. 938 kc). W doktrynie trafnie wskazuje się, że analogiczny obowiązek w stosunku do spadkobierców testamentowych- tak samo regulując przesłanki- przewiduje art. 966 kc. Dziadkowie nie należą do kręgu spadkobierców ustawowych i śmierć wnuka, zobowiązanego z ustawy do alimentacji (art. 128 kro), może postawić ich w trudnej sytuacji życiowej. Art. 938 kc wprowadza quasi- alimentacyjny obowiązek i odpowiadające mu roszczenie (E. Skowrońska- Bocian "Komentarz do kc. Spadki" W. Pr. 2007 wyd. 8 s. 63 uw. 1; s. 139 do art. 966). Nie ulega wątpliwości, że spadkobiercą ustawowym nie obciążonym obowiązkiem alimentacyjnym wobec dziadków spadkodawcy, może być również zstępny rodzeństwa (art. 934 i art. 935 § 1 kc).

10. Wykładnią prawa jest operacja myślowa nie ograniczająca się do wykładni jednego przepisu (zwłaszcza ograniczona jedynie do wykładni językowej),

lecz operacja, w toku której dokonuje się przekładu zbioru przepisów ogłoszonych

w aktach prawodawczych na zbiór norm postępowania równoznaczny jako całość

z danym zbiorem przepisów (M. Zieliński, Wykładnia prawa. Zasady. Reguły. Wskazówki, Warszawa 2002 r. s. 47 i n.; Z. Ziembiński, Logika praktyczna, Warszawa 2002 r., s. 230). Normę prawną rekonstruuje się zawsze z całokształtu obowiązujących przepisów prawnych (uzasadnienie wyroku TK z dnia 10 grudnia 2002 r., P 6/02, OTK-A 7/02/91, pkt V ppkt 9). Koniecznym jest więc sięgnięcie do zasad wykładni,

zgodnie z którymi znaczenie przepisu zależy nie tylko od jego językowego sformułowania (kontekst językowy), ale także od treści innych przepisów (kontekst systemowy) oraz całego szeregu wyznaczników pozajęzykowych takich jak cele, funkcje regulacji prawnej i przekonania moralne (L. Morawski, Wykładnia

w orzecznictwie sądów - komentarz, Toruń 2002 r., s. 77). Sądy winny stosować Konstytucję wprost - kierując się podstawową dyrektywą wykładni, mającej znaczenie systemowe - wykładni przepisu w zgodzie z Konstytucją; w pierwszym rzędzie, spośród kilku możliwych znaczeń przepisu za pośrednictwem reguł wykładni, poszukiwany winien być zawsze taki sens normatywny, który pozwala na uzgodnienie przepisu

z Konstytucją - zgodnie z domniemaniem zgodności normy ustawowej z Konstytucją (uzasadnienie wyroku TK z dnia 8 listopada 2000 r.- SK 18/99- OTK 7/00, s.1273). 11. Zgodnie z art. 7 Konstytucji i art. 6 kpa, organy administracji publicznej działają na podstawie i w granicach prawa. Nie tylko sądy, lecz i organy administracji publicznej, winny stosować Konstytucję wprost (art. 8 ust. 2 Konstytucji) - mają obowiązek dokonywać wykładni ustaw i przepisów podustawowych, kierując się podstawową dyrektywą wykładni, mającej znaczenie systemowe - wykładni przepisu w zgodzie z Konstytucją. Tak też postąpił Sąd w rozpatrywanej sprawie - dekodując normę zawartą w art. 17 ust. 1 i art. 3 pkt 16 uśr przy pomocy wyroków TK z dnia: 15 listopada 2006 r., 18 lipca 2008 r. i 22 lipca 2008 r. Na aspekt prawotwórczy orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego oraz Sądów- w tym administracyjnych- trafnie zwraca uwagę doktryna (odpowiednio- glosa J. Trzcińskiego do wyroku TK z 23 października 2007 r.- P 10/07- ZNSA 1/08/s. 161-162 i akceptowane przez Glosatora orzecznictwo NSA- przypis 9; R. Hauser, J. Trzciński "Prawotwórcze znaczenie orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego" LexisNexis 2008 s. 41-43; A. Gomułowicz "Aspekt prawotwórczy sądownictwa administracyjnego" Wolters Kluwer 2008- zwłaszcza s. 121 i n.).

12. Decyzje organu I instancji i SKO zostały wydane z naruszeniem prawa materialnego. Rozstrzygające niniejsza sprawę organy obu instancji dokonały błędnej wykładni art. 17 ust. 1 uśr przez przyjęcie, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje jedynie matce lub ojcu dziecka albo opiekunowi faktycznemu dziecka,

przy spełnieniu dalszych kryteriów określonych w art. 17 uśr, a jednoznaczne sformułowanie przepisu art. 17 ust. 1 uśr wyłącza możliwość uznaniowego rozszerzenia przez organ orzekający kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Biorąc pod uwagę zaprezentowaną wyżej argumentację, mającą oparcie tak w orzecznictwie, jak i w doktrynie należy uznać, że nie ma uzasadnienia

dla wskazanej przez organy interpretacji art. 17 ust. 1 uśr. Dotyczy to zawężenia grupy osób legitymowanych do otrzymania świadczenia rodzinnego do osób, które opiekują się tylko swymi dziećmi, a wiec de facto osobami, wobec których ciąży obowiązek alimentacyjny. Powoduje to, że tracą gwarancję równego traktowania wobec prawa osoby, które poświęcając się opiece nad krewnymi lub powinowatymi, wobec których nie mają obowiązku alimentacyjnego, ale dla których są jedynymi członkami rodziny (art. 3 pkt 16 uśr) i rezygnują dla nich ze swojej aktywności zawodowej i zarobkowej. Taka interpretacja nie jest trafna i nie jest zgodna z konstytucyjną zasadą równości, na co wskazał TK w powołanych wyrokach z: 15 listopada 2006 r., 18 lipca 2008 r. i 22 lipca 2008 r.

Biorąc to pod uwagę, koniecznym dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego są trzy elementy - po pierwsze - sprawowanie rzeczywistej opieki nad osobą wymagającą stałej pielęgnacji, po drugie - niepodejmowanie z tego powodu pracy i po trzecie - osiąganie przez rodzinę niskich dochodów. Naruszenie zasady sprawiedliwości społecznej, stanowi niekonstytucyjną dyskryminację ( wyroki TK z: 3 września 1996 r.- K 10/96- OTK 4/96/33 poz. 281; 16 grudnia 1997 r.- K 8/97- OTK 5-6/97/70; 13 kwietnia 1999 r.- K 36/98- OTK 3/99/40 s. 243-244, akceptowane w uzasadnieniach wyroków TK- odpowiednio- z: 18 lipca 2008 r.- cz. III pkt. 3; 22 lipca 2008 r.- cz.III pkt 4.1). Odmienna wykładnia byłaby niezgodna z konstytucyjnymi standardami ochrony rodziny (art. 18 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP). Z systemu prawa dekodowana winna być norma prawna, która umacnia więź rodzinną i wspiera osoby alimentujące bliskich (w tym poza ustawowym obowiązkiem alimentacji), dotkniętych niepełnosprawnością w stopniu znacznym, także przez przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego rodzeństwu bądź zstępnym rodzeństwa.

Rozpatrując niniejszą sprawę organy administracji winny ocenić istnienie łącznie ww. przesłanek i w sytuacji ich zaistnienia, przy uwzględnieniu dochodów Z. C. i męża Wnioskodawczyni (art. 3 pkt 2 i 16 uśr) przyznać wnioskowane świadczenie (art. 17 ust. 1 uśr).

13. Decyzja z dnia [...] stycznia 2008 r. była decyzją odmowną, zatem z naruszeniem art. 108 § kpa Wójt nadał decyzji rygor natychmiastowej wykonalności. W sprawie nie zachodziła żadna przesłanka, wymieniona w tym przepisie, a Wójt niczym nadania tego rygoru nie uzasadnił (art. 107 § 1 i 3 kpa; J. Borkowski w: B. Adamiak, J. Borkowski "Kpa. Komentarz" CH Beck 2008 s. 533- 535 nb 3, 4, 6, 7). Organ odwoławczy, z naruszeniem art. 138 § 1 pkt 1 i art. 140 i art. 107 § 1 i 3 kpa, nie zwrócił uwagi na to uchybienie. Zbędne było pouczenie Wnioskodawczyni o obowiązku niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenia zgodnie z art. 25 ust. 1 i art. 30 uśr, skoro skutkiem decyzji nie było przyznanie świadczenia. Z naruszeniem art. 7 i art. 77 § 1 kpa, organy obu instancji nie rozpatrzyły całego zebranego w sprawie materiału i nie ustaliły dochodu rodziny w roku poprzedzającym okres zasiłkowy, z uwzględnieniem dochodu Z. C., choć zebrane w sprawie dokumenty dawały po temu podstawę (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa).

14. Rozpoznając sprawę ponownie organy administracji zobligowane są ustalić

i rozważyć zagadnienia podniesione w uzasadnieniu niniejszego wyroku, będąc związanymi oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania (art. 153 ppsa), biorąc pod uwagę to, że obowiązek wykładni prokonstytucyjnej ustaw spoczywa zarówno na sądach, jak i na organach administracji publicznej.

15. Jedyną przesłanką wydania decyzji z dnia [...] marca 2008 r. i poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] stycznia 2008 r., była błędna i niekonstytucyjna wykładnia

art. 17 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt 16 uśr. Wobec naruszenia prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy i innych naruszeń przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, decyzja SKO i organu I instancji podlegały uchyleniu (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) ppsa i art. 135 ppsa). O zwrocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 199, art. 200, art. 205 § 2 i art. 250 ppsa oraz § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c) w zw. z § 2 pkt 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. 163/02/1348 ze zm.). Z uwagi na odmowny charakter obu decyzji, nie zachodziła potrzeba orzekania o wykonalności na podstawie art. 152 ppsa.

I. Kucznerowicz B. Popowska M. Dybowski

mb