Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 12/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2021-01-20 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Reforma rolna
Przejęcie mienia
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Oddalono skargi
Powołane przepisy: article: art. 2 ust. 1
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
article: art. 136 ust. 3, art. 216,
journal: Dz.U. 2016 poz 2147
law: Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami - tekst jedn.
article: art. 151
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Dnia 20 stycznia 2021 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Świstak (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska-Tylewicz po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 20 stycznia 2021 r. sprawy ze skarg I. T., Z. H. na decyzję Wojewody z dnia [...] grudnia 2019 r., nr [...] w przedmiocie odmowy zwrotu nieruchomości oddala skargi.


UZASADNIENIE

Wojewoda decyzją z [...] grudnia 2019 r., nr [...], działając na podstawie art. art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia [...] czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096 z późn. zm., dalej: "K.p.a."), po rozpatrzeniu odwołania wniesionego przez I. C. i Z. C. (zwane dalej łącznie skarżącymi lub stronami) utrzymał w mocy decyzję Starosty [...] z [...] października 2019 r., znak [...], którą organ odmówił zwrotu na rzecz Z. C. oraz I. C. nieruchomości położonej w miejscowości [...], gmina [...], przejętej na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 dekretu [...] Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia [...] września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. 1945 r., Nr 3, poz. 13, dalej jako dekret PKWN), zapisanej w dacie przejęcia przez Skarb Państwa w księdze wieczystej [...] dobra rycerskie prowadzonej przez Sąd [...] na rzecz Pana T. ..

Rozstrzygnięcia zapadły w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Wnioskiem z [...] listopada 2017 r. (wpływ do organu [...] listopada 2017 r. wniosek k. 143-152 akt I instancji) reprezentowane przez F. T.: Z. C. i I. C. zwróciły się do Starosty [...] o zwrot nieruchomości położonej w miejscowości [...], gmina [...], przejętej na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 dekretu [...] Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia [...] września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej zapisanej w dacie przejęcia przez Skarb Państwa w księdze wieczystej [...] dobra rycerskie, prowadzonej przez Sąd [...] na rzecz T. C., będącego ich poprzednikiem prawnym.

Z wniosku wynikało, że na majątek [...] składały się grunty rolne, lasy, jezioro, założenia pałacowo-parkowe, założenia folwarczne, 10 domów mieszkalnych wraz z działkami wchodzącymi w skład majątku ziemskiego [...]- dobra rycerskie, zarządzane przez Agencję Nieruchomości Rolnych Oddział terenowy w [...].

Skarżące wskazały, że są spadkobierczyniami po T. C., który w dacie przejęcia był właścicielem ww. majątku. Wniosły o zwrot nieruchomości w naturze. Jako podstawę wniosku wskazały art. 136 ust. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2016 poz. 2147 ze zm. dalej u.g.n.)

Do powyższego wniosku załączono: zaświadczenie o własności majątku [...] (dalej w skrócie m. [...]) z [...] maja 1945 r.; postanowienie spadkowe z [...] lipca 1990 r., sygn. akt III Ns [...]; postanowienie spadkowe z [...] lutego 1998 r., sygn. akt III Ns [...]; odpis aktu małżeństwa [...]); postanowienie spadkowe z [...] września 2008 r., sygn. akt I Ns 205/08; księgę wieczystą nr [...] m. [...] - dobra rycerskie; protokół badania księgi wieczystej tom I dobra rycerskie [...] gm. [...]; wypis z rejestru gruntów m. [...]; pismo informacyjne Agencji Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy oddział w [...] o numerach i obszarach działek gruntów m. [...] dokumentacja założeń pałacowo-parkowych m[...] dobra rycerskie; księga wieczysta oficyny nr [...]; dokumentacja archiwalna obszaru m. [...] wraz z lasami.

Starosta [...] decyzją z [...] października 2019 r., nr [...], powołując się na art. 104 K.p.a. w zw. z art. 136 ust. 3 oraz 216 u.g.n. odmówił skarżącym zwrotu nieruchomości położonej w miejscowości [...], gmina [...], przejętej na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 dekretu PKWN.

W toku prowadzonego postępowania administracyjnego organ ustalił, że na mocy art. 2 ust. 1 dekretu PKWN przejęto na własność Skarbu Państwa nieruchomość o pow. 471,9057 ha położoną w miejscowości [...], zapisaną na datę przejęcia w księdze wieczystej KW [...] dobra rycerskie prowadzonej przez Sąd [...] jako własność T. C. z [...]

Wpisu własności Skarbu Państwa w w/w księdze wieczystej dokonano na podstawie zaświadczenia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z [...] sierpnia 1946r., w którym stwierdzono, że przedmiotowa nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1(bez wskazania litery) dekretu PKWN.

Starosta wskazał, że zgodnie z treścią cyt. przepisu art. 2 ust. 1 w brzmieniu na datę wydania w/w. zaświadczenia na cele reformy rolnej przeznaczone były nieruchomości ziemskie:

a) stanowiące własność Skarbu Państwa z jakiegokolwiek tytułu,

b) będące własnością obywateli Rzeszy Niemieckiej nie-Polaków i obywateli polskich narodowości niemieckiej,

c) będące własnością osób skazanych prawomocnie za zdradę stanu, za dezercję lub uchylanie się od służby wojskowej, za pomoc udzieloną okupantom ze szkodą dla Państwa lub miejscowej ludności, względnie za inne przestępstwa, przewidziane w dekrecie Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 31 sierpnia 1944 r. (Dz. U. R. P. Nr 4, poz. 16) oraz w dekrecie Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 30 października 1944 r. o ochronie Państwa (Dz. U. R. P. Nr 10, poz. 50),

d) skonfiskowane z jakichkolwiek innych prawnych przyczyn,

e) stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw [...], jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.

Przejście własności nieruchomości spełniających przesłanki określone w art. 2 ust. 1 dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej na Skarb Państwa następowało z mocy samego prawa, więc wydane w przedmiotowej sprawie zaświadczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z dnia [...] sierpnia 1946r. nie miało charakteru decyzji stwierdzającej ten skutek, a jedynie było dokumentem stanowiącym podstawę wpisu w księdze wieczystej Skarbu Państwa. Błędy i nieścisłości w zaświadczeniu nie mogły mieć zatem wpływu na ocenę zastosowania w sprawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o reformie rolnej (tak: Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 26 września 2013r., sygn. akt II CSK 14/13).

W dacie przejęcia przedmiotowej nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa ujawniony w księdze wieczystej KW [...] dobra rycerskie, prowadzonej przez Sąd [...] jako jej właściciel T. C. już nie żył, a faktycznym właścicielem był jego wyłączny spadkobierca - syn Z. J. C., po którym z kolei spadek nabyły m.in. wnioskodawczynie w niniejszej sprawie: Z. C. oraz I. C..

Organ ustalił, że po przejęciu na cele reformy rolnej z nieruchomości zapisanej w księdze wieczystej KW [...] dobra rycerskie powstało wiele mniejszych nieruchomości, z których część pozostaje do dzisiaj własnością podmiotów publicznoprawnych (jak Skarb Państwa czy gmina), a część własnością osób fizycznych.

W odniesieniu do części nieruchomości obejmującej zespół dworsko-parkowy Sąd Apelacyjny w [...] prawomocnym wyrokiem z 24 maja 2012r., sygn. akt I ACa 239/12 ustalił, że zespół dworsko-parkowy składający się z dworu i parku, stanowiący część dawnego majątku [...], a obecnie część nieruchomości, dla której Sąd Rejonowy w [...] prowadzi księgę wieczystą nr [...] nie przeszedł na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 2 dekretu PKWN.

Starosta wskazał, że we wniosku jako podstawę prawną żądania wskazano art. 136 ust. 3 u.g.n., zgodnie z którym poprzedni właściciel lub jego spadkobierca mogą żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub jej części, jeżeli stała się ona zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu.

Organ wskazał, że przepisy ustawy o gospodarce nieruchomościami dotyczące zwrotu nieruchomości (rozdział 6 działu III, w tym wskazany przez strony jako podstawa prawna żądania art. 136) stosuje się wprost wyłącznie do nieruchomości wywłaszczonych na podstawie przepisów u.g.n. Odpowiednie stosowanie przepisów dotyczących zwrotu nieruchomości zawartych w ustawie z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami do stanów prawnych spoza tej ustawy przewiduje zaś art. 216 przepisów przejściowych, enumeratywnie wskazujący sytuacje, w których znajdują one zastosowanie.

Art. 216 ustawy o gospodarce nieruchomościami stanowi: przepisy rozdziału 6 działu III niniejszej ustawy stosuje się odpowiednio do nieruchomości przejętych lub nabytych na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 6 lub art. 47 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. z 1974 r. poz. 64 oraz z 1982 r. poz. 79), ustawy z dnia 22 maja 1958 r. o terenach dla budownictwa domów jednorodzinnych w miastach i osiedlach (Dz. U. poz. 138, z 1961 r. poz. 47 i 159 oraz z 1972 r. poz. 192), ustawy z dnia 31 stycznia 1961 r. o terenach budowlanych na obszarach wsi (Dz. U. z 1969 r. poz. 216, z 1972 r. poz. 312 oraz z 1985 r. poz. 99), art. 22 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. z 1969 r. poz. 159, z 1972 r. poz. 193 oraz z 1974 r. poz. 84), ustawy z dnia 6 lipca 1972 r. o terenach budownictwa jednorodzinnego i zagrodowego oraz o podziale nieruchomości w miastach i osiedlach (Dz. U. poz. 192, z 1973 r. poz. 282 oraz z 1985 r. poz. 99) oraz do nieruchomości wywłaszczonych na rzecz państwowych i spółdzielczych przedsiębiorstw gospodarki rolnej, jak również do gruntów wywłaszczonych na podstawie odrębnych przepisów w związku z potrzebami Tatrzańskiego Parku Narodowego (ust. 1).

Przepisy rozdziału 6 działu III stosuje się odpowiednio do nieruchomości nabytych na rzecz Skarbu Państwa albo gminy odpowiednio na podstawie:

1) art. 5 i art. 13 ustawy z dnia 25 czerwca 1948 r. o podziale nieruchomości na obszarach miast i niektórych osiedli (Dz. U. poz. 240 oraz z 1957 r. poz. 172);

2) art. 9 dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych (Dz. U. z 1952 r. poz. 31);

3) ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. z 1991 r. poz. 127, z późn. zm.) (ust. 2).

Z treści wniosku skarżących, jak i załączonych do niego dokumentów oraz z przeprowadzonego postępowania dowodowego jednoznacznie wynika, iż utrata własności nieruchomości objętej żądaniem zwrotu, położonej w miejscowości [...], gmina [...] nastąpiła na podstawie przepisów dekretu [...] Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia [...] września 1944 r. - art. 2 ust. 1 (bez wskazania konkretnej litery), niewymienionego wśród ustaw wskazanych w przepisie art. 216, wywłaszczenie nastąpiło na rzecz Skarbu Państwa i nie było związane z potrzebami [...] Parku Narodowego, brak jest zatem podstaw prawnych do zwrotu przedmiotowej nieruchomości w trybie art. 136 ust. 3 u.g.n. wobec czego Starosta orzekł o odmowie zwrotu wnioskowanej nieruchomości.

W odwołaniu od ww. decyzji skarżące reprezentowane przez F. T. nie zgodziły się z rozstrzygnięciem Starosty, wnosząc o zwrot wskazanych we wniosku z [...] listopada 2017 r. nieruchomości, bezprawnie odebranych ich poprzednikowi prawnemu na podstawie dekretu PKWN lub o przyznanie im odszkodowania za nieruchomości wchodzące w skład majątku [...]. Nadto zdaniem skarżących decyzja Prezesa Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z [...] sierpnia 1946 r. jest nieważna, gdyż w dacie jej wydania T. C. już nie żył. Skarżące wniosły o uznanie nieważności ww. decyzji i ustalenie, iż z tego powodu nie doszło do przejęcia majątku ziemskiego [...] w trybie dekretu PKWN.

Opisaną we wstępie decyzją z [...] grudnia 2019 r. Wojewoda utrzymał w mocy decyzję Starosty [...] z [...] października 2019 r.

Wojewoda podzielił stanowisko Starosty, że w rozpoznawanej sprawie utrata własności nieruchomości objętej żądaniem zwrotu nastąpiła na podstawie art. 2 ust. 1 Dekretu PKWN, niewymienionego wśród ustaw wskazanych w treści art. 216 u.g.n. Brak jest zatem podstaw prawnych do zwrotu przedmiotowej nieruchomości w trybie art. 136 ust. 3 u.g.n.

Wojewoda wskazał, iż przepis art. 216 u.g.n. stanowi normę o charakterze szczególnym, nie podlega interpretacji rozszerzającej, bowiem zawarte w nim wyliczenie ustaw i przepisów poszczególnych ustaw ma charakter enumeratywny i stanowi katalog zamknięty. Niedopuszczalne jest zatem stosowanie przepisów o wywłaszczeniu do nieruchomości przejętych przez Skarb Państwa na podstawie przepisów innych niż wymienione w tym artykule, w tym na podstawie wspomnianego dekretu PKWN. Skarb Państwa nie nabył prawa własności przedmiotowej nieruchomości w drodze instytucji wywłaszczenia sensu stricte, ani na podstawie enumeratywnie wymienionych w art. 216 u.g.n aktów normatywnych. Wniosek o zwrot przedmiotowej nieruchomości został złożony w trybie art. 136 u.g.n. Jednakże przepis ten nie może być zastosowany w przedmiotowej sprawie, gdyż przedmiotowa nieruchomość nie została wywłaszczona tylko przeszła z mocy prawa na własność Skarbu Państwa. To, że ustawodawca nie uregulował kwestii ewentualnych zasad zwrotu nieruchomości przejętych przez Skarb Państwa na mocy tego dekretu nie oznacza, że w tej materii organy bądź Sąd mają ustawodawcę zastępować.

Nadto Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 24 października 2001 r. (SK 22/01) uznał, że art. 216 u.g.n. w zakresie, w jakim wyklucza odpowiednie stosowanie przepisów rozdziału 6 działu III tejże ustawy do nieruchomości przejętych na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN jest zgodny z art. 32 i art. 64 ust. 2 w związku z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Skoro nie doszło do wywłaszczenia nieruchomości mocą decyzji administracyjnej, lecz do przejścia nieruchomości na podstawie dekretu z 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej na rzecz Skarbu Państwa, to brak jest podstaw do zwrotu nieruchomości. Aby mówić o wywłaszczeniu musiałoby do niego dojść na podstawie indywidualnej i konkretnej decyzji administracyjnej, o czym nie można rzec w niniejszej sprawie. Skarb Państwa nie nabył prawa własności przedmiotowej nieruchomości w drodze tak rozumianej instytucji wywłaszczenia nieruchomości. Stanowisko Wojewody jest zgodne z wyrażonym w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia [...] lutego 2015 r. (sygn. akt II SA/Po 1094/14) i powołanym tamże wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 września 2010 r" sygn. akt OSK 1602/09. zgodnie z którym niedopuszczalne jest stosowanie przepisów o wywłaszczeniu do nieruchomości przejętych przez Skarb Państwa na podstawie przepisów innych niż wymienione w art. 216 u.g.n., a także nieruchomości przejętych bez żadnego tytułu prawnego do których nie wydano w tym przedmiocie żadnych decyzji administracyjnych skutkujących odjęciem prawa własności.

Podsumowując, Wojewoda uznał, że nie jest możliwy zwrot nieruchomości objętej żądaniem z uwagi na fakt. że stała się ona własnością Skarbu Państwa na mocy dekretu PKWN z [...] września 1944 r., którego nie można zaliczyć do kategorii ustaw wywłaszczeniowych, stanowiących podstawę zwrotu nieruchomości.

W skardze do WSA Z. C.- H. i I. C., reprezentowane przez F. T., zaskarżyły decyzję Wojewody w całości.

W ich ocenie, wbrew stanowisku organów, jest możliwy zwrot nieruchomości odebranych na podstawie dekretu PKWN. Do skargi załączono obszerną ilość załączników, które zawierają m.in. kserokopię odwołania, wycinki prasowe dotyczące historii rodu C. , kserokopie operatu szacunkowego (odszkodowawczego) w przedmiocie wyceny majątku [...].

Niezależnie od żądania zwrotu nieruchomości skarżące tak w skardze, jak i w kolejnych pismach procesowych wniosły od odszkodowanie za bezprawny zabór założeń parkowo-pałacowych majątku [...] – dobra rycerskie oraz za 70 lat bezprawnego czerpania korzyści z tych obiektów.

Na dalszym etapie sprawy sądowoadministracyjnej skarżące, a zwłaszcza reprezentowana przez F. T. I. C., przedstawiły bardzo obszerne wyjaśnienia dotyczące skonfiskowanego majątku oraz jego wartości. Opisano także historię i zasługi rodziny C. (por. pismo z [...] grudnia 2019 r., k. 139-204 akt sądowych, pisma z [...] maja 2020 r. k. 295-429, pisma z [...] lipca 2020 r. k. 435-855, pismo z [...] października 2020 r. k. 866-932, pismo zatytułowane wniosek o wypłatę rekompensaty za bezprawny zabór lasów z [...] grudnia 2020 r. (k. 957-1006).

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie.

Na wstępne wyjaśnić należy, iż sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 poz. 374 ze zm.). Zgodne z tym przepisem przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów.

Uprawnienie wojewódzkich sądów administracyjnych, określone przepisami m.in. art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 1267 z późn. zm.) oraz art. 3 § 1 z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm., dalej: P.p.s.a.), sprowadza się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem. W tym zakresie mieści się ocena, czy zaskarżona decyzja odpowiada prawu i czy postępowanie prowadzące do jej wydania nie jest obciążone wadami uzasadniającymi wyeliminowanie decyzji z obrotu prawnego.

Sądy administracyjne nie zastępują zatem organów administracji publicznej i nie przejmują ich kompetencji do końcowego załatwienia sprawy administracyjnej i wydania rozstrzygnięcia. Orzeczenia sądów administracyjnych, w razie uwzględnienia skarg, rozstrzygają o uchyleniu lub stwierdzeniu nieważności zaskarżonego aktu bądź zobowiązują organ administracji publicznej do określonego zachowania się w toku dalszego załatwiania sprawy administracyjnej.

Ze względu na kontrolne funkcje sądu administracyjnego może on dokonywać tylko takich ustaleń faktycznych, które są niezbędne dla oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu. Nie może natomiast dokonywać ustaleń, które mogłyby służyć merytorycznemu załatwieniu sprawy, tak rozstrzygniętej zaskarżonym aktem, jak i tym bardziej służących ocenie nowych roszczeń zgłoszonych przez stronę.

Powyższe oznacza, iż orzekający w sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu nie mógł w ogóle wypowiadać się co do zawartych w skardze i kolejnych pismach procesowych żądań przyznania wnioskodawczyniom odszkodowania za korzystanie przez inne podmioty z bezprawnie odebranego ich poprzednikowi prawnemu majątku, w tym jeziora, lasów i dróg oraz bezprawne odebranie nieruchomości, ruchomości i rzeczy osobistych, tym bardziej iż większość tych roszczeń została zgłoszona dopiero w pismach składanych w toku postępowania sądowoadministracyjnego.

Dalej wskazać należy, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 P.p.s.a.).

Granice sprawy administracyjnej poddanej kontroli sądowej wyznacza, tak treść żądania strony inicjującego postępowanie administracyjne w sprawie, jak i treść i podstawa prawna rozstrzygnięć podjętych przez organy administracji. Na sprawę administracyjną w znaczeniu materialnym składają się bowiem elementy podmiotowe i przedmiotowe, przy czym te ostatnie obejmują treści praw i obowiązków oraz ich podstawy prawnej i faktycznej.

Rozstrzygnięcie "w granicach danej sprawy" oznacza zatem, że sąd nie może uczynić przedmiotem rozpoznania innej sprawy administracyjnej niż ta, w której wniesiono skargę.

Skoro przedmiot rozpoznania Sądu w niniejszej sprawie stanowi skarga na decyzję w przedmiocie odmowy zwrotu nieruchomości położonej w miejscowości [...], gmina [...], przejętej na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 dekretu PKWN z dnia [...] września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. 1945 r., Nr 3, poz. 13), zapisanej w dacie przejęcia przez Skarb Państwa w księdze wieczystej [...] dobra rycerskie prowadzonej przez Sąd [...] na rzecz Pana Tadeusza C. , to poza granicami sprawy administracyjnej poddanej kontroli sądowej pozostają zagadnienia związane z ewentualnym przyznaniem skarżącym w trybie postępowania administracyjnego odszkodowania za przejęte bezprawnie nieruchomości, odszkodowania za przejęte bezprawnie ruchomości oraz odszkodowania za wieloletnie korzystanie z bezprawnie odebranych poprzednikowi prawnemu skarżących dóbr.

Zauważyć bowiem trzeba, iż pierwotny wniosek złożony dnia [...] listopada 2017 r., a inicjujący postępowanie administracyjne w kontrolowanej sprawie dotyczył wyłącznie żądania zwrotu nieruchomości, a jako jego podstawę prawną wskazano jedynie art. 136 ust. 3 zd. 1 u.g.n. (k. 143-152 akt organu I instancji).

Wniosek ten został wprawdzie uzupełniony w piśmie złożonym dnia [...] sierpnia 2019 r. o żądanie przyznania odszkodowania za nieruchomości wchodzące w skład majątku ziemskiego [...] – dobra rycerskie (k. 337 akt organu I instancji), a także o żądanie orzeczenia przez Starostę, iż lasy wchodzące w skład majątku [...] – dobra rycerskie nie podlegały pod art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z [...] września 1944 r. (k. 338 akt organu I instancji), zaś w odwołaniu skarżące wniosły o przyznanie odszkodowania za 70 lat czerpania korzyści z bezprawnie odebranego założenia pałacowo-parkowego, za zdewastowanie pałacu wraz z parkiem oraz za 70 lat gospodarowania lasami wchodzącymi w skład majątku ziemskiego [...] za bezprawne przejęcie jeziora w miejscowości [...] oraz odszkodowania za ruchomości zrabowane z bezprawnie przejętego przez Skarb Państwa majątku [...] – dobra rycerskie (k. 92-94 akt organu II instancji), to jednak analiza treści tak decyzji Wojewody z [...] grudnia 2019 r., jak i utrzymanej przez nią w mocy decyzji Starosty [...] z [...] października 2019 r. wskazuje w sposób jednoznaczny i nie budzący jakichkolwiek wątpliwości, iż przedmiotem rozstrzygnięć zawartych w tych decyzjach było jedynie żądanie zwrotu nieruchomości, a organy nie oceniły w nich w żaden sposób żadnego ze zgłoszonych roszczeń o charakterze odszkodowawczym, jak i zgłoszonego na późniejszym etapie postępowania roszczenia o orzeczenie o niepodleganiu przez lasy wchodzące w skład majątku [...] – dobra rycerskie pod art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN.

W szczególności organy nie zawarły w swoich decyzjach jakiegokolwiek rozstrzygnięcia co do dopuszczalności dochodzenia zgłoszonych roszczeń odszkodowawczych w postępowaniu administracyjnym, jak i ich zasadności. Organy nie rozstrzygały również o dopuszczalności i zasadności roszczenia o orzeczenie w trybie administracyjnym o niepodleganiu przez lasy wchodzące w skład majątku [...] – dobra rycerskie pod art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia [...] września 1944 r., w tym w kontekście funkcjonowania w obrocie prawnym prawomocnego wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu prawomocnym wyrokiem z 24 maja 2012 r., sygn. akt I ACa 239/12.

Powyższe przesądza o niedopuszczalności wypowiadania się przez Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekający w niniejszej sprawie o zasadności tych zarzutów strony skarżącej, które dotyczą roszczeń odszkodowawczych zgłoszonych organom administracji oraz roszczenia o stwierdzenie w trybie administracyjnym o niepodleganiu przez lasy wchodzące w skład majątku [...] – dobra rycerskie pod art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r., albowiem stanowiło by to wyjście poza granice sprawy wyznaczone treścią poddanych kontroli sądowej decyzji administracyjnych i skutkowałoby zastąpieniem przez sąd organów administracji w procesowym załatwieniu zgłoszonych do nich podań.

Inaczej rzecz ujmując sądowoadministracyjna kontrola prawidłowości przyznania względnie odmowy przyznania skarżącym żądanych odszkodowań z szeregu różnych podnoszonych kolejnych w pismach procesowych tytułów, w tym dopuszczalności dochodzenia tych odszkodowań w trybie administracyjnym, będzie możliwa dopiero w przypadku wydania w tym zakresie orzeczeń przez właściwe organy administracji.

Wydania w toku postępowania administracyjnego orzeczeń procesowo załatwiających całość zgłoszonych przez nią roszczeń strona skarżąca może ewentualnie dochodzić nie w ramach zaskarżenia decyzji w przedmiocie odmowy zwrotu nieruchomości, lecz poprzez wykorzystanie prawem przewidzianych środków służących zwalczaniu bezczynności, czy też przewlekłości w działaniach organów. Jeżeli zatem skarżące oczekiwały wydania przez organ rozstrzygnięcia co do wszystkich zgłoszonych w kolejnych pismach procesowych roszczeń, co jednakże nie nastąpiło, mogły ewentualnie, po wywiedzeniu ponaglenia, wystąpić ze skargą na bezczynność lub przewlekłość postępowania organów, a nie podnosić zarzuty dotyczące braku zasądzenia odszkodowania w skardze na decyzję orzekającą jedynie o odmowie zwrotu nieruchomości.

Odnosząc się do zaskarżonej decyzji Wojewody utrzymującej w mocy decyzję Starosty [...] z [...] października 2019 r., znak [...], którą odmówiono zwrotu na rzecz Z. C. oraz I. C. nieruchomości położonej w miejscowości [...], gmina [...], przejętej na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 dekretu PKWN z dnia [...] września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej zapisanej w dacie przejęcia przez Skarb Państwa w księdze wieczystej [...] dobra rycerskie, wskazać należy, iż odpowiadała ona prawu.

Powyższe wynika z faktu, iż stosowanie art. 136 u.g.n. regulującego zagadnienia związane ze zwrotem nieruchomości wywłaszczonych na podstawie przepisów tej ustawy, do nieruchomości przejętych lub nabytych na rzecz Skarbu Państwa na podstawie wcześniej obowiązujących regulacji ograniczone jest do sytuacji wskazanych w art. 216 ust. 1 i 2 tej samej ustawy, zgodnie z którymi przepisy rozdziału 6 działu III niniejszej ustawy stosuje się odpowiednio do nieruchomości przejętych lub nabytych na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 6 lub art. 47 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. z 1974 r. poz. 64 oraz z 1982 r. poz. 79), ustawy z dnia 22 maja 1958 r. o terenach dla budownictwa domów jednorodzinnych w miastach i osiedlach (Dz. U. poz. 138, z 1961 r. poz. 47 i 159 oraz z 1972 r. poz. 192), ustawy z dnia 31 stycznia 1961 r. o terenach budowlanych na obszarach wsi (Dz. U. z 1969 r. poz. 216, z 1972 r. poz. 312 oraz z 1985 r. poz. 99), art. 22 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. z 1969 r. poz. 159, z 1972 r. poz. 193 oraz z 1974 r. poz. 84), ustawy z dnia 6 lipca 1972 r. o terenach budownictwa jednorodzinnego i zagrodowego oraz o podziale nieruchomości w miastach i osiedlach (Dz. U. poz. 192, z 1973 r. poz. 282 oraz z 1985 r. poz. 99) oraz do nieruchomości wywłaszczonych na rzecz państwowych i spółdzielczych przedsiębiorstw gospodarki rolnej, jak również do gruntów wywłaszczonych na podstawie odrębnych przepisów w związku z potrzebami Tatrzańskiego Parku Narodowego (art. 216 ust. 1), a także do nieruchomości nabytych na rzecz Skarbu Państwa albo gminy odpowiednio na podstawie: 1) art. 5 i art. 13 ustawy z dnia 25 czerwca 1948 r. o podziale nieruchomości na obszarach miast i niektórych osiedli (Dz. U. poz. 240 oraz z 1957 r. poz. 172); 2) art. 9 dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych (Dz. U. z 1952 r. poz. 31); 3) ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. z 1991 r. poz. 127, z późn. zm.) (art. 216 ust. 2).

We wskazanym wyżej wyliczeniu prawodawca nie zawarł dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, co oznacza, że do zwrotu nieruchomości odebranych właścicielom na podstawie tegoż dekretu nie stosuje się przepisów rozdziału 6 działu III ustawy o gospodarce nieruchomościami, w tym wskazywanego przez skarżące jako podstawa ich roszczenia art. 136 ust. 3 u.g.n., co oznacza, że brak jest podstawy prawnej do orzeczenia przez organy administracji o zwrocie nieruchomości i to niezależnie od tego czy dana nieruchomość podlegała przepisom o reformie rolnej, czy też nie podpadała pod działanie tych przepisów, w tym w szczególności przepisów art. 2 ust. (1) pkt e) dekretu z dnia [...] września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Zauważyć nadto trzeba, iż sposób skonstruowania tak art. 136 ust. 3 u.g.n. oraz odsyłających do niego przepisów art. 216 ust. 1 i 2 tej samej ustawy jednoznacznie wskazuje, iż regulacje te nie mają służyć eliminowaniu skutków niezgodnych z prawem rozstrzygnięć odbierających adresatom prawo własności nieruchomości, lecz jedynie zapewnieniu osobom pozbawionym przymusowo własności zgodnie z obowiązującym w dacie jej odjęcia prawem, możliwości odzyskania tych wywłaszczonych nieruchomości lub ich części, które okazały się zbędne dla osiągnięcia celu, któremu służyło odjęcie własności. Przepisy te ustanawiają zatem przesłanki i tryb powrotnego przeniesienia własności na uprzedniego właściciela wywłaszczonej nieruchomości, podczas gdy skarżące swoje roszczenie opierają na popartym odpowiednim prejudykatem w postaci prawomocnego wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 24 maja 2012 r., sygn. I ACa 239/12 twierdzeniu, że Skarb Państwa nie nabył z mocy prawa własności przedmiotowych nieruchomości wchodzących w skład majątku [...] – dobra rycerskie, które to prawo przysługiwało cały czas pierwotnemu właścicielowi i jego następcom prawnym.

Powyższe dodatkowo uzasadnia tezę, iż regulacje art. 136 ust. 3 u.g.n. nie mogą stanowić podstawy dla orzekania przez organy administracji o zwrocie nieruchomości, które w ogóle nie podlegały pod przepisy dekretu z dnia [...] września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, a więc zostały odebrane niezgodnie także z ówcześnie obowiązującym prawem.

Zauważyć w tym miejscu trzeba, iż prawidłowo stwierdzona przez organy niemożność władczego orzeczenia w postępowaniu administracyjnym o zwrocie nieruchomości, która została ówczesnemu właścicielowi faktycznie odebrana na podstawie przepisów dekretu z dnia [...] września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej mimo niepodlegania przepisom tego dekretu, a więc z naruszeniem prawa, nie oznacza generalnej niedopuszczalności dochodzenia tego rodzaju roszczeń i ich pochodnych.

Sprawa o własność, czy też posiadanie nieruchomości ziemskiej jest bowiem co do zasady sprawą cywilną, a więc podlega rozpoznaniu przez sąd powszechny, a nie organy administracji. Tylko przepis szczególny mógłby doprowadzić do przekazania takiej sprawy na drogę postępowania administracyjnego, przepisu takiego, odnośnie do nieruchomości wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. b dekretu PKWN nie stanowił powoływany przez strony art. 136 ust. 3 u.g.n., jak również nie odnalazł go z urzędu Sąd orzekający w niniejszej sprawie.

Co za tym idzie, o ile osoba bezprawnie pozbawiona nieruchomości, lub jej następcy prawni dysponują stanowiącym prejudykat odpowiednim orzeczeniem o niepodpadaniu danej nieruchomości pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 pkt 1 e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (które to orzeczenie wywiera skutek rzeczowy w tym sensie, że stwierdza, iż prawo własności nie zostało przez Skarb Państwa nabyte z mocy prawa, lecz przysługiwało przez cały czas pierwotnemu właścicielowi), to dochodzić mogą przed sądem powszechnym od Skarbu Państwa roszczeń posesoryjnych, roszczenia o uwzględnienie treści księgi wieczystej zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym, czy też roszczeń odszkodowawczych.

Powyższe jest w realiach kontrolowanej sprawy o tyle istotne, że jak wynika ze zgromadzonego materiału dowodowego skarżące posiadają stanowiące niezbędny prejudykat prawomocne orzeczenie Sądu Apelacyjnego w [...] z [...] maja 2012 r., sygn. I ACa 239/12 stwierdzające, że zespół pałacowo-parkowy składający się z składający się z dworu i parku, stanowiący część dawnego majątku [...] a obecnie część nieruchomości, dla której Sąd Rejonowy w [...] prowadzi księgę wieczystą nr [...] nie przeszedł na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 2 dekretu PKWN z [...] września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Odpowiednie do stanu faktycznego i prawnego sprawy skonstruowanie roszczenia cywilnego, a następnie zgłoszenie go w sądzie powszechnym jest przy tym rzeczą osoby go dochodzącej i sąd administracyjny nie może w tym zakresie udzielać jakichkolwiek porad, względnie instrukcji. Jedynie na marginesie tych rozważań Sąd wskazuje, iż skoro decyzja administracyjna, o jakiej mowa w § 5 rozporządzenia z dnia [...] marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu [...] Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia [...] września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (w niniejszej sprawie zastąpiona przez wyrok Sądu Apelacyjnego w P. z [...] maja 2012 r., sygn. I ACa 239/12) stanowi wyłączną podstawę do uzyskania przez byłych właścicieli lub ich spadkobierców wiedzy, że Skarb Państwa nie nabył z mocy prawa własności nieruchomości na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, to od dnia jej wydania rozpoczyna się bieg przedawnienia roszczeń cywilnych, w tym odszkodowawczych za szkodę poniesioną wskutek bezprawnego odebrania i ewentualnie zbycia przez Skarb Państwa nieruchomości wadliwie przejętej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu [...] Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia [...] września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Podkreślić w tym miejscu trzeba, iż nie stoi na przeszkodzie wystąpienia z odpowiednimi roszczeniami w trybie postępowania cywilnego zaskarżona w niniejszej sprawie ostateczna decyzja Wojewody z [...] grudnia 2019 r., nr [...], którą rozumieć należy nie jako definitywną odmowę zwrotu nieruchomości niesłusznie odebranej właścicielowi mimo niepodpadania pod przepisy dekretu o reformie rolnej, lecz jedynie jako odmowę dokonania zwrotu posiadania tej nieruchomości w drodze władczego orzeczenia organu administracji.

Stąd też na podstawie art. 151 P.p.s.a. orzeczono o oddaleniu skargi.