Postanowienie WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 879/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2017-03-31 00:00:00+02:00 ()
Symbol z opisem: 6160 Ochrona gruntów rolnych i leśnych
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Odmówiono przyznania prawa pomocy
Powołane przepisy: article: art. 255, art. 199, art. 243, art. 246 par. 2 pkt 2, art. 258 par. 1 i 2 pkt 7
journal: Dz.U. 2016 poz 718
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu - Katarzyna Witkowicz-Grochowska po rozpoznaniu w dniu 31 marca 2017r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi Stowarzyszenia na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lipca 2016r. Nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego w sprawie wyłączenia gruntów rolnych z produkcji postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. /-/ K. Witkowicz-Grochowska


UZASADNIENIE

Skarżące Stowarzyszenie z siedzibą w R. wniosło o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w całości. Przedstawiciel Stowarzyszenia argumentował, że Stowarzyszenie prowadzi działalność o charakterze społecznym w obronie ludzi i środowiska naturalnego, dóbr narodowych oraz obronie osób represjonowanych i poszkodowanych. Stowarzyszenie nie posiada żadnego majątku w formie nieruchomości, bądź ruchomości, zaś środki finansowe na działalność pochodzą ze składek członkowskich. Członkowie zarządu reprezentują Stowarzyszenie społecznie i nie mają żadnych zysków, ani nie pobierają wynagrodzeń i nie mają żadnych korzyści finansowych za swoją działalność. Stowarzyszenie prowadzi działalność o charakterze "non profit" i nie korzysta z żadnych dotacji od Skarbu Państwa, bądź Unii Europejskiej. Stowarzyszenie nie prowadzi działalności gospodarczej. Przedstawiciel Stowarzyszenia oświadczył, że nie ma ono żadnych kont bankowych. Przekreślono rubryki wniosku dotyczące majątku i dochodów Stowarzyszenia, w rubryce dotyczącej stanu rachunków bankowych podano brak konta bankowego.

Na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016r., poz. 718 ze zm., dalej "P.p.s.a.") wezwano Stowarzyszenie do uzupełnienia wniosku o prawo pomocy poprzez podanie dodatkowych informacji oraz złożenie oświadczeń dotyczących sytuacji majątkowej i finansowej Stowarzyszenia oraz o przedłożenie dokumentacji źródłowej obrazującej tą sytuację.

W szczególności zwrócono się o przedłożenie odpisu statutu Stowarzyszenia, sprawozdania finansowego za ostatni rok obrotowy, odpisów zeznań rocznych podatkowych złożonych przez Stowarzyszenie, uchwały określającej wysokość składek członkowskich, aktualnego wykazu członków. Zobowiązano Stowarzyszenie do złożenia oświadczenia na temat wydatków poniesionych w 2016r., oświadczenia o aktualnym stanie środków finansowych w kasie Stowarzyszenia, czy oświadczenia wyjaśniającego jakie działania podejmuje Stowarzyszenie w celu gromadzenia środków finansowych na realizację zadań określonych w regulaminie. Nadto zwrócono się o podanie, czy Stowarzyszenie zatrudnia pracowników, jeżeli tak to ilu i w jakiej wysokości wypłaca miesięczne wynagrodzenia, w jakiej wysokości i z jakich środków Stowarzyszenie ponosi koszty związane z utrzymaniem siedziby.

W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżące Stowarzyszenie wniosło o przedłużenie terminu do uzupełnienia wniosku dotyczącego prawa pomocy, ewentualnie o zawieszenie niniejszego postępowania do czasu uzyskania żądanych dokumentów. W załączeniu Stowarzyszenie przesłało kserokopię zeznania podatkowego za 2025r., z którego wynika [...] zł przychodu, [...] zł kosztów prowadzenia działalności oraz [...] zł dochody.

Skarżące Stowarzyszenie zostało ponownie wezwane zarządzeniem z 22 lutego 2017r. do uzupełnienia wniosku o prawo pomocy w terminie 10 dni pod rygorem rozpoznania sprawy w oparciu o materiał znajdujący się w aktach sprawy. Stowarzyszenie w odpowiedzi na drugie wezwanie ponownie wniosła o przedłużenie terminu do uzupełnienia wniosku o prawo pomocy ewentualnie o zawieszenie postępowania sądowego do czasu uzyskania żądanych dokumentów. Do pisma dołączono kserokopie Statutu Stowarzyszenia oraz zeznanie CIT-8 o wysokości dochodu za 2015r.

Prawo pomocy może być przyznane osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, gdy jednostka ta wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a.). Powołane we wniosku okoliczności powinny uzasadniać to wyjątkowe traktowanie, bowiem instytucja prawa pomocy stanowi odstępstwo od zasady ustanowionej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane z udziałem w sprawie. Nie można jednak odmówić prawa pomocy, jeżeli wiązałoby się to z ograniczeniem prawa do sądu, gdy na skutek braku środków finansowych (w tym wypadku na koszty sądowe), strona nie miałaby możliwości dochodzenia swych praw.

Z powyższego wynika, że ciężar udowodnienia braku możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania spoczywa na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy. Wnioskodawca zatem musi przedstawić argumentację, która potwierdzałaby niezdolność do wygospodarowania środków na pokrycie kosztów sądowych chociażby w części. Prawidłowo wypełniony wniosek o przyznanie prawa pomocy, zawierający szczegółowe informacje o wszelkich posiadanych przez stronę aktywach albo ich braku jest warunkiem koniecznym do dokonania prawidłowej oceny i przyjęcia że strona nie jest w stanie zgromadzić funduszy niezbędnych do prowadzenia procesu.

W związku z tym, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenia lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego i dochodów (art. 255 P.p.s.a.).

W rozpoznawanej sprawie wniosek o przyznanie prawa pomocy złożony został przez podmiot działający w formie stowarzyszenia i choć w oświadczeniu o stanie majątkowym i dochodach strona podała, że nie posiada dostatecznych środków finansowych na pokrycie kosztów sądowych, prawo pomocy nie może zostać przyznane.

Należy zauważyć, że stroną skarżącą jest stowarzyszenie, które może pozyskiwać środki ze składek członkowskich, dochodów z działalności gospodarczej, dochodów z ofiarności publicznej, czy z darowizn od osób prawnych i fizycznych (§5, §11 i §20 Statutu). Nadto środki pieniężne wpłacane mogą być wyłącznie na rachunek bankowy i na nim przechowywane. Stąd uprawniony jest wniosek, że Stowarzyszenie nie jest pozbawione źródeł finansowania i nie są nimi tylko dobrowolne składki członkowskie. Co więcej, obowiązkiem członków Stowarzyszenia jest opłacanie składek członkowskich, których wysokość ustala Zarząd Stowarzyszenia (§17 Statutu). Nadto jedną z przyczyn utraty członkowstwa jest nie płacenie składek członkowskich przez okres 6 miesięcy (§12 Statutu). Zatem ustalenie odpowiedniej wysokości składek członkowskich oraz ich egzekwowalność leży w dobrze pojmowanym interesie Stowarzyszenia. Obciążenia wynikające z kosztów sądowych dotyczące postępowania prowadzonego na rzecz Stowarzyszenia mogą ponosić także jego członkowie. Tym bardziej, że ze Statutu Stowarzyszenia wynika, że Stowarzyszenie uzyskuje środki na swoją działalność nie tylko ze składek członkowskich, ale także z prowadzonej działalności gospodarczej, dotacji i darowizn.

Stowarzyszenie, zatem ma możliwości by uzyskać środki finansowe na prowadzenie swojej działalności statutowej, w zakres której wchodzą również sprawy sądowe, wymagające co do zasady uiszczania opłat i czynienia wydatków. Członkowie Stowarzyszenia przystępujący do aktywnej realizacji zamierzonych celów i z powołaniem się na nie, m.in. w postępowaniu sądowoadministracyjnym, muszą liczyć się z obowiązkiem ponoszenia kosztów postępowania i przeznaczyć odpowiednie środki na ich pokrycie, a także podejmować inne działania, nawet aktywność gospodarczą, celem uzyskania tych środków.

Podkreślić przy tym należy, że zawarty w przepisie art. 246 § 2 P.p.s.a. zwrot "gdy osoba ta wykaże" oznacza, że na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy. Chcąc uzyskać prawo pomocy Stowarzyszenie powinno wykazać, że podjęło wszelkie, niezbędne kroki zmierzające do wygospodarowania środków pieniężnych na opłacenie kosztów sądowych, jednakże nie przyniosły one zamierzonego efektu. Udzielenie Stowarzyszeniu prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe, bowiem zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP.

Raz jeszcze należy zatem podkreślić, że istnieją instrumenty prawem przewidziane, które umożliwiają zgromadzenie środków finansowych na funkcjonowanie Stowarzyszenia, w tym na jego udział w postępowaniach przed sądem. Skoro samo Stowarzyszenie, pomimo obowiązku, nie wykazuje zamiaru zgromadzenia środków finansowych od swoich wszystkich członków, a więc osób bezpośrednio zainteresowanych działalnością Stowarzyszenia, w wysokości umożliwiającej prowadzenie sporu sądowego, ani nie podejmuje innej dopuszczalnej Statutem aktywności, to brak jest podstaw, aby przerzucać ciężary związane z jego funkcjonowaniem na Państwo, czyli ogół obywateli. Stowarzyszenie nie posiada przy tym nawet statusu organizacji pożytku publicznego. Podzielając pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego, wyrażony w postanowieniu z dnia 20 grudnia 2006 r., II OZ 1433/06, należy stwierdzić, że powyższe działanie rodzi ten skutek, że faktycznie działalność Stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasadzie, że Stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Konstytucja RP przewiduje wprawdzie prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, nie gwarantuje to jednak wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo.

W niniejszej sprawie Stowarzyszenie nie wykazało, że podjęło czynności zmierzające do uzyskania środków finansowych, czy majątkowych w taki sposób, aby uzyskać środki na opłacenie kosztów sądowych chociażby w części. Nie wykazało, że podjęło czynności zmierzające do wyegzekwowania ustalonej wysokości składek od wszystkich członków, jak to przewiduje Statut Stowarzyszenia, w taki sposób, aby uzyskać środki na opłacenie kosztów sądowych chociażby w części. Opłacenie kosztów sądowych ma charakter incydentalny, ale nienadzwyczajny, a Stowarzyszenie powinno się do ponoszenia takich wydatków przygotować. Zauważyć przy tym należy, że Stowarzyszenie ponosi koszty korespondencji i telefonów. Przyjąć zatem należy, że Stowarzyszenie ma możliwości, by zgromadzić niezbędne środki na opłacenie kosztów sądowych w niniejszym postępowaniu. Stowarzyszenie, nawet o niewielkiej liczbie członków i o niskich dochodach, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania środków także na ten cel.

Zauważyć przy tym należy, że Stowarzyszenie pomimo wezwania nie wyjaśniło podstawowych okoliczności dotyczących stanu finansowego, a w konsekwencji możliwości poniesienia kosztów sądowych chociażby w części. Okoliczności te nie mogą stanowić domniemania, zwłaszcza gdy mają stanowić podstawę udzielenia pomocy finansowej ze środków publicznych. Rodzi to obowiązek wszechstronnego ich wyjaśnienia, zwłaszcza gdy dane zawarte na formularzu budzą wątpliwości lub po prostu okazują się niewystarczające dla dokonania tej oceny.

Prawo pomocy ma charakter wyjątkowy, z czym związany jest ścisły rygoryzm. Jeśli strona, mimo nie budzącej wątpliwości treści wezwania, nie stosuje się do niego i nie udziela wymaganych informacji musi się przez to liczyć się z negatywnymi dla siebie konsekwencjami. Stowarzyszenie nie podało nawet zestawienia wydatków jakie poniosło w 2016r., mimo że funkcjonuje od 2013r., a Przedstawiciel Stowarzyszenia oświadczył, że środki finansowe na działalność pochodzą ze składek członkowskich. Zaniechano jednak podania wysokości posiadanych środków oraz wysokości tych składek.

Odnosząc się do wniosku skarżącego o przedłużenie terminu do udzielenia odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienia wniosku o prawo pomocy, wyjaśnić należy, że termin ten ma charakter instrukcyjny i ponownym wezwaniem z 22 lutego 2017r. (prawidłowo doręczonym do rąk skarżącego Stowarzyszenia został w istocie przedłużony do dnia wydania niniejszego postanowienia. Skarżący na uzupełnienie wniosku miał ostatecznie 54 dni. Nadto wezwanie do uzupełnienia wniosku oprócz wezwania do przedłożenia dokumentów źródłowych zawierało także zobowiązanie do złożenia oświadczeń wiedzy Przedstawiciela Stowarzyszenia, co nie wymagało dodatkowego terminu do jego wykonania. W tym stanie rzeczy dalsze przedłużanie terminu do uzupełnienia wniosku o prawo pomocy jest bezpodstawne i niezasadnie przedłuża załatwienie wniosku w przedmiocie prawa pomocy.

Nadto brak podstaw do zawieszenia postępowania w przedmiocie prawa pomocy do czasu uzyskania żądanych dokumentów. Wniosek o prawo pomocy może być, zgodnie z art. 243 P.p.s.a. złożony w każdym czasie.

Reasumując, brak rzeczywistej współpracy, ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy, skutkować musi odmową przyznania tego prawa. Uniemożliwia, bowiem wolną od wątpliwości ocenę sytuacji finansowej skarżącego Stowarzyszenia. Wobec powyższego niemożliwe okazało się także ustalenie rzeczywistej sytuacji finansowej Stowarzyszenia, a od tego zależało ewentualne przyznanie prawa pomocy. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. post. NSA z dnia 1 marca 2006 r. sygn. akt II OZ 235/06; post. NSA z dnia 27 października 2011r., sygn. akt I GZ 170/11, www.cebois.nsa.gov.pl).

W tym stanie rzeczy wniosek Stowarzyszenia o prawo pomocy nie zasługiwał na uwzględnienie i należało go oddalić.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 258 § 1 i 2 pkt 7 P.p.s.a. w zw. z art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. orzeczono, jak w postanowieniu.

/-/ K. Witkowicz-Grochowska