Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1172/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2021-11-10 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Minister Pracy i Polityki Społecznej
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 16, art. 25 ust. 1 i 2 pkt 2 i 3
journal: Dz.U. 2019 poz 2407
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska Sędziowie: WSA Gabriela Nowak (spr.) WSA Elżbieta Lenart Protokolant referent stażysta Magdalena Murawska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 listopada 2021 r. sprawy ze skargi M. M. na decyzję Ministra Rodziny i Polityki Społecznej z dnia [...] marca 2021 r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Minister Rodziny i Polityki Społecznej (dalej jako "Minister" lub "organ") decyzją z [...] marca 2021 r. nr [...] utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] (dalej jako "Wojewoda") z [...] marca 2020 r. nr [...], którą ustalono, że kwota w wysokości [...] wypłacona za okres od [...] maja 2016 r. do [...] grudnia 2016 r. [...] (poprzednio [...]) (powoływana dalej jako "skarżąca") była nienależnie pobranym świadczeniem i zobowiązano skarżącą do zwrotu ww. kwoty wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.

Decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Wójt Gminy [...] decyzją z [...] czerwca 2016 r. nr [...] przyznał skarżącej świadczenie wychowawcze na dziecko [...] w wysokości 500 zł miesięcznie na okres od [...] czerwca 2016 r. do [...] września 2017 r. oraz w wysokości [...] jednorazowo w maju 2016 r.

Następnie decyzją z [...] maja 2017 r. nr [...] Wójt Gminy [...] uchylił z mocą od [...] maja 2016 r. własną decyzję z [...] czerwca 2016 r. w związku z zastosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.

Wojewoda ostateczną decyzją z [...] lutego 2019 r. nr [...] odmówił skarżącej prawa do świadczenia wychowawczego w formie dodatku dyferencyjnego na okres od [...] maja 2016 r. do [...] września 2017 r. na dziecko [...]. W uzasadnieniu decyzji wskazał, że z uwagi na prowadzenie przez ojca dziecka działalności gospodarczej na terytorium [...] (dalej jako "[...]"), w sprawie wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego miały zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Wojewoda zauważył, że w okresie od [...] maja 2016 r. skarżąca była nieaktywna zawodowo, w związku z czym pierwszeństwo do wypłaty świadczeń od [...] maja 2016 r. tj. od dnia urodzenia dziecka, leżało po stronie [...]. Wysokość świadczeń możliwych do uzyskania z terytorium [...] była ponadto wyższa niż kwota świadczeń, o przyznanie których skarżąca ubiegała się w Polsce.

Następnie Wojewoda decyzją z [...] marca 2019 r. nr [...] uznał, że świadczenie wychowawcze w kwocie [...], wypłacone za okres od [...] maja 2016 r. do [...] grudnia 2016 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] (dalej jako "Kolegium") decyzją z [...] sierpnia 2019 r. uchyliło decyzję z [...] marca 2019 r. i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia przez Wojewodę. W uzasadnieniu decyzji podniosło, że konieczne jest ustalenie i prawidłowe udokumentowanie, czy za okres objęty niniejszym postępowaniem zostały przyznane na terenie Niemiec świadczenia na rodzinę, a jeżeli tak, to w jakiej wysokości. W przypadku odpowiedzi twierdzącej, wyjaśnienia wymaga również, czy zagraniczny organ dokonał stosownych odliczeń świadczeń wypłaconych w Polsce. Dokumenty znajdujące się w aktach powinny być przy tym sporządzone w języku polskim.

Wojewoda decyzją z [...] marca 2020 r. ustalił, że świadczenie wychowawcze wypłacone skarżącej za okres od [...] maja 2016 r. do [...] grudnia 2016 r. na dziecko w kwocie [...] jest świadczeniem nienależnie pobranym i zobowiązał do zwrotu powyższej kwoty wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia do dnia spłaty. Podkreślił, że z uwagi na pierwszeństwo do wypłaty świadczeń po stronie [...], a wypłacenie świadczenia w Polsce, miała miejsce sytuacja, o której mowa w art. 16 ust. 6 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci(Dz.U. z 2019 r. poz. 2407), powoływanej dalej jako "ustawa", za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń na rodzinę w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze (art. 25 ust. 2 pkt 3 ustawy), zatem świadczenie wychowawcze za okres od [...] maja 2016 r. do [...] grudnia 2016 r. w Polsce jest świadczeniem nienależnie pobranym. Wojewoda zauważył, że w dniu [...] lutego 2020 r. otrzymał pismo z instytucji [...] właściwej do wypłaty świadczeń, z którego wynika, że ojciec dziecka złożył wniosek o świadczenie [...], jednakże wniosek ten nie został rozpoznany z uwagi na brak przedłożenia przez ojca dziecka koniecznych w sprawie dokumentów. Właściwa instytucja [...] tylko i wyłącznie z przyczyn formalnych nie może zatem wydać rozstrzygnięcia odnośnie do wniosku o ustalenie świadczeń rodzinnych na terytorium tego kraju. Również okoliczność, że do wypłaty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego doszło wskutek przemilczenia istotnych faktów przez skarżącą, gdyż już w czasie składania wniosku nie ujawniła ona wszystkich okoliczności mających wpływ na rozpatrzenie sprawy, tj. nie wskazała, że ojciec dziecka prowadzi działalność zawodową na terytorium [...], mimo że ta była ona prowadzona od ponad 3 lat przed dniem złożenia wniosku, a zatem doszło również do spełnienia przesłanek wynikających z art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy.

W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji z [...] marca 2019 r. i przyznanie prawa do świadczenia wychowawczego za okres od [...] maja 2016 r. do [...] września 2017 r., ewentualnie o uchylenie wskazanych decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia. Podniosła, że Wojewoda w toku ponownego rozpatrzenia sprawy całkowicie pominął wytyczne Kolegium i wydał decyzję tożsamą z decyzją ją poprzedzającą. Podkreśliła także, że wątpliwości w sprawie należy rozpatrywać na korzyść strony, a zatem należałoby uznać, że konieczne jest faktyczne uzyskanie świadczenia zagranicznego, a nie jego hipotetyczne przysługiwanie. Podniosła, że Wojewoda ogólnikowo powołał się na pismo z instytucji [...], przy czym według wiedzy skarżącej, jedyny wniosek o świadczenia na dziecko został złożony w Polsce i pozostaje nierozpoznany, gdyż nie otrzymała ona żadnej decyzji w sprawie, ani pozytywnej ani negatywnej, zarówno z polskiego jak i [...] urzędu, pomijając decyzję o odmowie dodatku dyferencyjnego, zatem zaskarżona decyzja o ustaleniu i zobowiązaniu do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego jest decyzją przedwczesną. Skarżąca poinformowała także, że z dniem [...] grudnia 2019 r. zapadł wyrok rozwiązujący jej małżeństwo z ojcem dziecka. Wskazała, że mimo zaleceń Kolegium Wojewoda nie zapewnił stronie czynnego udziału w postępowaniu i nie uzasadnił należycie swojej decyzji, odsyłając stronę do organu właściwego w celu uzgodnienia wysokości odsetek, a nie podaje w jaki sposób te odsetki powinny zostać wyliczone. Skarżąca podkreśliła również, że świadczenia za powyższy okres w [...] nie zostały wypłacone, a wyłącznie faktyczna kumulacja świadczeń pozwala na zobowiązanie strony do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w Polsce. Jednocześnie podniosła, że na skutek trwającego postępowania oczywiste wydaje się, że nie można strony obarczać odsetkami za czas postępowania.

Minister decyzją z [...] marca 2021 r. utrzymał w mocy decyzję Wojewody z [...] marca 2020 r. i wskazał, że stosownie do art. 1 ust. 2 i ust. 3 ustawy, prawo do świadczenia wychowawczego przysługuje m.in. obywatelom polskim, jeżeli zamieszkują na terytorium Polski przez okres, w jakim mają otrzymywać świadczenie wychowawcze, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy międzynarodowe o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej. W myśl art. 16 ust. 2 i ust. 6 ustawy, w przypadku przebywania osoby, która złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego, lub członka rodziny tej osoby w dniu przyznania świadczenia wychowawczego lub po tym dniu poza granicami Polski w państwie, w którym mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, organ właściwy występuje do wojewody o ustalenie, czy w sprawie mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. W przypadku gdy wojewoda w sytuacji, o której mowa wyżej, ustali, że mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, organ właściwy uchyla prawo do świadczenia wychowawczego za okres, w którym osoba podlega ustawodawstwu w zakresie świadczeń na rodzinę w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Minister zauważył, że w niniejszym postępowaniu nie bada on zasadności odmowy prawa do świadczenia wychowawczego, gdyż postępowanie w tym zakresie zostało zakończone ostateczną decyzją Wojewody z [...] lutego 2019 r. Decyzja ta, wbrew twierdzeniom skarżącej, stanowi rozpatrzenie wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego z [...] czerwca 2016 r., co jest wskazane w jej treści, i odmawia prawa do świadczenia wychowawczego za okres od [...] maja 2016 r. do [...] września 2017 r. Zgodnie z art. 16 ust. 10 ustawy, wojewoda ustala i dochodzi zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego w sprawach, w których mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Przepisy art. 25 stosuje się odpowiednio. Ponadto zgodnie z art. 25 ust. 1, ust. 2 pkt 3, ust. 3 i ust. 9 ustawy, osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się m.in.: świadczenie wychowawcze wypłacone w przypadku, o którym mowa wart. 16 ust. 6 ustawy, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń na rodzinę w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze. Od kwot nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, o którym mowa w art. 25 ust. 2 pkt 2, 3, 5 i 6 ustawy, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie, chyba że przyznanie świadczenia wychowawczego było następstwem błędu podmiotu realizującego zadania w zakresie świadczenia wychowawczego. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia wychowawczego do dnia spłaty. Minister dodał, że obowiązek zwrotu jest instytucją zapobiegającą pobieraniu świadczeń rodzinnych i świadczenia wychowawczego przez osoby nieuprawnione do nich, które w toku postępowania nie wykazały całego, istotnego dla sprawy stanu faktycznego, albo też zaniechały realizacji ciążącego na nich, jako uprawnionych, obowiązku informowania organu, o każdej zmianie okoliczności faktycznych mających wpływ na dalsze przysługiwanie świadczenia, a organ z urzędu nie wykrył tych zdarzeń ani w postępowaniu, ani też w ramach kontroli legalności pobierania świadczeń rodzinnych. Jak wynika natomiast z dokumentów znajdujących się w aktach, we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego z [...] czerwca 2016 r. skarżąca oświadczyła, że żaden z członków rodziny nie przebywa poza granicami Polski, w kraju, w którym zastosowanie mają przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Zarówno przy tym w decyzji przyznającej prawo do świadczenia wychowawczego oraz w ww. wniosku skarżąca została pouczona, że w przypadku zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego w szczególności, zaistnienia okoliczności wymienionych w oświadczeniu, osoba ubiegająca się jest obowiązana niezwłocznie powiadomić o tych zmianach podmiot realizujący świadczenie. We wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego zostało również wskazane, że niepoinformowanie organu właściwego, prowadzącego postępowanie w sprawie świadczenia wychowawczego o zmianach, o których mowa powyższej, może skutkować powstaniem nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, a w konsekwencji - koniecznością jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Minister podkreślił, że zgodnie z instrukcją zawartą w ww. wniosku rodzina oznacza odpowiednio m.in. rodziców dzieci. Skarżąca nie wpisała jednak we wniosku ojca dziecka. Prośba o dopisanie ojca dziecka pojawiła się w piśmie z [...] grudnia 2016 r. z uwagi na zawarcie związku małżeńskiego. Zdaniem Ministra, skuteczność pouczenia zastosowanego w sprawie, o którym mowa powyżej, nie budzi wątpliwości. Świadczenie wychowawcze zostało skarżącej przyznane, bowiem z jej wniosku i załączonych do niego dokumentów oraz oświadczenia wynikało, że żaden z członków rodziny nie przebywa poza granicami kraju, a także braku informacji dotyczącej ojca dziecka. W związku z powyższym, brak jest okoliczności wskazujących na błędne działanie organu. W konsekwencji, w ocenie Ministra, uznać należy, że świadczenie wychowawcze wypłacone skarżącej za okres od [...] maja 2016 r. do [...] grudnia 2016 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym, zatem podlega zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie naliczanymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia wychowawczego dnia spłaty. Decyzja o ustaleniu i zobowiązaniu do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego stanowi przy tym następstwo wcześniej wydanych decyzji w sprawie świadczenia wychowawczego w związku z zastosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Wskazane decyzje w chwili wydania zaskarżonej decyzji były ostateczne i korzystały w związku z tym z domniemania prawidłowości. Domniemanie legalności ostatecznej decyzji oznacza, że decyzja musi być wykonana. Odnosząc się do zarzutów odwołania Minister zauważył, że żądnie uchylenia decyzji Wojewody z [...] marca 2019 r. jest na tym etapie postępowania niemożliwe, gdyż decyzja ta została już uchylona decyzją Kolegium z [...] sierpnia 2019 r. w wyniku złożonego odwołania. Podkreślił dalej, że pojęcie "osoba stała się uprawniona do świadczeń na rodzinę w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego" nie oznacza automatycznie, że świadczenia takie musiały zostać wypłacone. Uprawnienie dotyczy sytuacji, gdy rodzic może starać się o prawo do świadczeń na dzieci w innym państwie członkowskim, a instytucja właściwa, w której złożony został wniosek bada, zgodnie z zasadami pierwszeństwa, które ustawodawstwo jest właściwe do wypłaty świadczeń. Jest to literalna wykładnia art. 25 ust. 2 pkt 3 ustawy i nie podlega ona interpretacji na korzyść strony zgodnie z art. 7a ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (wówczas Dz.U. z 2020 r. poz. 256 ze zm.), powoływanej dalej jako "K.p.a.", gdyż nie budzi wątpliwości. W przypadku uzależnienia ustalenia świadczenia wychowawczego jako nienależnie pobranego od faktycznej wypłaty tożsamego świadczenia z instytucji zagranicznej, ustawodawca właśnie taki warunek zawarłby w przepisie. Podobną wykładnię ww. przepisu prezentują sądy administracyjne, w orzecznictwie których wyrażany jest pogląd, że okoliczność pobierania, czy nie, świadczeń w innym Państwie Członkowskim pozostaje bez wpływu na zwrot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Ponadto wskazuje się, że ustawodawca nie uzależnił oceny wypłaconego w Polsce świadczenia rodzinnego jako nienależnego, od kwestii złożenia stosownego wniosku realizującego uprawnienie do świadczenia rodzinnego w innym państwie członkowskim, gdzie członek rodziny pracuje, lecz od samego faktu nabycia tego uprawnienia w innym państwie członkowskim. Zdaniem Ministra, w sprawie zapewniono również skarżącej prawo do czynnego udziału w postępowaniu. Jak wynika z dokumentów znajdujących się w aktach, tj. pisma instytucji [...] właściwej do wypłaty świadczeń z [...] lutego 2020 r., które wpłynęło do Wojewody w dniu [...] lutego 2020 r., wniosek [...] nie został rozpatrzony ze względu na niedoręczenie koniecznych dokumentów. Uzyskanie powyższej informacji, w ocenie Ministra wystarczająco wypełnia wytyczne przekazane przez Kolegium w decyzji z [...] sierpnia 2019 r. Strona w toku postępowania również miała możliwość zapoznać się z ww. pismem. Odnosząc się natomiast to kwestii konieczności przetłumaczenia dokumentów znajdujących się w aktach sprawy na język polski, wskazać należy, że na etapie rozpatrywania sprawy przez Kolegium, nie było w aktach dokumentów w języku obcym stanowiących podstawę do wydania decyzji. Minister zauważył także, że wydając decyzję organ nie dokonuje obliczenia wymaganej do zwrotu kwoty odsetek, bowiem końcowym dniem ich naliczania jest dzień zapłaty, a ten w chwili wydania decyzji nie jest znany. Zgodnie przy tym z art. 25 ust. 9 zd. 2 ustawy, odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczenia wychowawczego do dnia spłaty. Nie istnieje obecnie przepis pozwalający na zawieszenie naliczania odsetek, zarówno z powodu przewlekłego prowadzenia sprawy, jak i z innych przyczyn. Nienależnie pobrane świadczenia rodzinne podlegają egzekucji w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz podlegają potrąceniu z wypłacanych świadczeń, w tym wypłacanych świadczeń wychowawczych, w myśl art. 25 ust. 7 i 8 ustawy. Zgodnie natomiast z art. 25 ust. 10 ustawy, organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, może umorzyć kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Zastosowanie powyższych ulg odbywa się na wniosek osoby zobowiązanej i pozostaje do uznania organu.

W skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skardze na powyższą decyzję skarżąca wniosła o uchylenie decyzji obu instancji i przyznanie jej świadczenia wychowawczego na dziecko w wysokości 500 zł miesięcznie za okres od [...] czerwca 2016 r. do [...] września 2017 r. oraz w wysokości [...] jednorazowo w miesiącu maju 2016 r., ewentualnie o uchylenie decyzji obu instancji w całości i umorzenie postępowania w sprawie ustalenia i zwrotu świadczeń nienależnie pobranych. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie:

- art. 7, art. 7b, at. 8, art. 12 § 1 oraz art. 16 § 1 K.p.a. w zw. z art. 138 § 2 K.p.a. poprzez pominięcie w decyzji z 15 marca 2020 r. wskazań Kolegium;

- art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 K.p.a. poprzez wydanie decyzji w oparciu o niekompletny i niewłaściwy materiał dowodowy;

- art. 10 § 1 K.p.a. poprzez niezapewnienie stronie czynnego udziału w postępowaniu i uniemożliwienie zapoznania się ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym i wypowiedzenie się co do niego;

- art. 35 i art. 36 K.p.a. poprzez niezałatwienie sprawy w terminie i niezawiadomienie strony o wyznaczeniu nowego terminu.

- art. 107 § 1 i § 3 K.p.a. poprzez niewyczerpujące uzasadnienie decyzji w zakresie odsetek i wysokości nienależenie pobranych świadczeń;

- art. 25 ust. 2 pkt 2 i pkt 3 ustawy przez niewłaściwą jego wykładnię;

- art. 16 ust. 7 ustawy przez jego niezastosowanie;

- art. 25 ust. 3 ustawy poprzez orzeczenie o obowiązku zapłaty odsetek w przypadku błędu organu oraz w sytuacji przewlekłości postępowania.

W uzasadnieniu skargi skarżąca wskazała, że organy zignorowały wskazania co do dalszego postępowania zawarte w decyzji Kolegium z [...] sierpnia 2019 r. Niewykonanie natomiast wytycznych organu odwoławczego musi być postrzegane jako kwalifikowane naruszenie przepisów postępowania. Skarżąca nie zgodziła się również ze stanowiskiem Ministra, że literalna wykładnia art. 26 ust. 2 pkt 3 ustawy nie budzi wątpliwości, i jako taka nie podlegała interpretacji na korzyść strony. W konsekwencji pierwszeństwo wynikające z przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego oznacza, że musi istnieć państwo zobowiązane w drugiej kolejności, na wypadek, gdyby to pierwsze świadczeń z jakichś powodów nie wypłaciło. Ustawodawca celowo używa pojęcia "pierwszeństwo". Nie oznacza to, że w przypadku odmowy wypłaty (bez względu na przyczynę), świadczenie nie może zostać uzyskane w ogóle, ale że są kraje zobowiązane do ich wypłaty w dalszej kolejności. W ocenie skarżącej, dodatek dyferencyjny może mieć zastosowanie jedynie w przypadku wypłaty świadczenia przez państwo zobowiązane w pierwszej kolejności, albowiem tylko wtedy możliwe byłoby porównanie uzyskanych kwot i ewentualne poprawne ustalenie różnicy pomiędzy kwotą wypłaconą, a kwotą, która byłaby wypłacana w Polsce, tj. ustalenia, czy strona nie otrzymała z innego państwa mniej, niż uzyskałaby w Polsce. Skarżąca zarzuciła również organowi niezapewnienie jej czynnego udziału w postępowaniu, bowiem wydając ponownie decyzję, po uchyleniu poprzedniej przez Kolegium, Wojewoda nie zawiadomił skarżącej, zgodnie z art. 10 § 1 K.p.a., o zebraniu materiału dowodowego i nie umożliwił jej zapoznania się z nim. Z kolei Minister nie tylko nie odniósł się do tej kwestii w sposób właściwy, ale sam powyższy przepis naruszył, podobnie jak i przepisy dotyczące terminów załatwiania spraw, albowiem odwołanie rozpoznał dopiero po upływie 3 miesięcy od jego otrzymania, a zatem z naruszeniem art. 36 § 3 K.p.a. Wojewoda wydał dodatkowo decyzję bez wskazania wysokości odsetek oraz sposobu ich wyliczenia (do daty wydania zaskarżonej decyzji). Skarżąca nie zgodziła się również ze stanowiskiem organu, że w sprawie zaistniała przesłanka z art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy, bowiem składając wniosek o przyznanie świadczenia wychowawczego, którego ojcem jest [...], uzyskała, że nie powinna go uwzględniać we wniosku. [...] nie mieszkał razem z wnioskodawczynią i ich wspólnym dzieckiem, nie prowadzili wspólnego gospodarstwa domowego. Niezwłocznie jak tylko zmieniła się jej sytuacja, tj. w momencie gdy zawarła związek małżeński (grudzień 2016 r.), poinformowała o tym Ośrodek Pomocy Społecznej, który wobec stwierdzenia, że mogą znajdować zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego przekazał sprawę marszałkowi województwa, a która następnie została przekazana wojewodzie. Zupełnie nieuzasadnione jest zatem twierdzenie, że strona w momencie składania wniosku nie ujawniła wszystkich okoliczności niezbędnych dla rozpoznania sprawy i że to pierwotne zaniechanie było kontynuowane.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga jest niezasadna.

Przedmiotem kontroli Sądu była decyzja Ministra utrzymująca w mocy decyzję Wojewody z [...] marca 2020 r., którą z kolei ustalono, że kwota w wysokości [...] wypłacona skarżącej za okres od [...] maja 2016 r. do [...] grudnia 2016 r. była nienależnie pobranym świadczeniem i zobowiązano skarżącą do zwrotu ww. kwoty wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.

Materialnoprawną podstawę decyzji organów obu instancji stanowiły przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, w tym zwłaszcza jej art. 16 ust. 10, zgodnie z którym Wojewoda ustala i dochodzi zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego w sprawach, w których mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Przepisy art. 25 stosuje się odpowiednio. Stosownie z kolei do art. 25 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 i 3 ustawy, w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania kontrolowanych decyzji, osoba, która pobrała nienależne świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Przy czym, za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą to świadczenie, jak również świadczenie wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 16 ust. 6 ustawy. Chodzi tu o sytuację, gdy matka, ojciec, opiekun faktyczny lub opiekun prawny dziecka lub członek rodziny tych osób w dniu wydania decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze lub po dniu jej wydania przebywają poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej w państwie, w którym mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Wówczas organ właściwy (wójt, burmistrz, prezydent miasta) występuje do wojewody o ustalenie, czy w sprawie mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Pozytywne ustalenie wojewody w tym zakresie stanowi obligatoryjną przesłankę do wydania przez właściwy organ, który przyznał i wypłacił świadczenie wychowawcze decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze od dnia, w którym osoba podlega ustawodawstwu wskazanego wyżej innego państwa w zakresie świadczeń na rodzinę w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. W takim przypadku świadczenie wychowawcze jest nienależne za okres od dnia, w którym wyżej wymienione osoby stały się uprawnione do świadczeń na rodzinę w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze.

Cytowane wyżej przepisy wyraźnie wskazują, że w granicach materialnych rozpoznawanej sprawy, czego zdaje się nie dostrzegać skarżąca, pozostaje jedynie kwestia orzeczenia przez właściwy organ administracji publicznej o nienależnie pobranym świadczeniu wychowawczym i obowiązku jego zwrotu. Decyzja orzekająca w powyższym zakresie jest aktem ściśle związanym ze stanem faktycznym, na który składają się trzy elementy. Po pierwsze, przyznanie przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) świadczenia wychowawczego. Po drugie, stwierdzenie przez wojewodę, że w konkretnej sprawie po przyznaniu świadczenia wychowawczego znajdują zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Po trzecie, uchylenie z tej przyczyny przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) wcześniejszej decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze. Zaistnienie drugiego i trzeciego elementu implikuje wydanie decyzji orzekającej o nienależnie pobranym świadczeniu wychowawczym i obowiązku jego zwrotu. Przy czym jest to sprawa administracyjna materialnie i procesowo odrębna (autonomiczna) od sprawy stwierdzenia zaistnienia koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego oraz sprawy uchylenia decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze (por. wyroki WSA w Opolu z 10 marca 2020 r. sygn. akt II SA/Op 40/20 i z 20 kwietnia 2021 r. sygn. akt II SA/Op 99/21; https://orzeczenia.nsa.gov.pl).

W rozpoznawanej sprawie wszystkie ww. elementy zaistniały, bowiem świadczenie wychowawcze przyznane skarżącej na dziecko decyzją Wójta Gminy [...] z [...] czerwca 2016 r., zostało następnie uchylone decyzją tego organu z [...] maja 2017 r. z mocą od [...] maja 2016 r. w związku z zastosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. W konsekwencji Wojewoda, jako organ właściwy do wydania rozstrzygnięcia w tym przedmiocie, ostateczną decyzją z [...] lutego 2019 r. odmówił skarżącej prawa do świadczenia wychowawczego w formie dodatku dyferencyjnego na okres od [...] maja 2016 r. do [...] września 2017 r. na dziecko, której to decyzji skarżąca nie zakwestionowała. Tym samym wskazane powyżej obiektywne elementy stanu faktycznego stanowią obligatoryjne przesłanki dla sprawy stwierdzenia nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego i obowiązku jego zwrotu, a zatem prawidłowo zastosowano w sprawie art. 25 ust. 2 pkt 3 ustawy.

Wbrew zarzutom skargi, organy słusznie uznały także, że skarżąca była pouczona o tym, że co do zasady świadczenie w kraju nie przysługuje, jeśli przysługuje ono za granicą, a także o konieczności niezwłocznego powiadomienia organu właściwego o wyjeździe członka rodziny za granicę, a niezwłoczne niepoinformowanie o tym fakcie może skutkować koniecznością zwrotu pobranych świadczeń. Z obowiązku tego jednak strona się nie wywiązała i nie podała we wniosku, ani ojca dziecka, ani też okoliczności świadczenia przez niego pracy w [...]. Uznać zatem należy, że w ten sposób skarżąca wprowadziła w błąd organ przyznający świadczenia wychowawcze i było to działanie świadome. Jak jednolicie przyjmuje się w orzecznictwie sądów administracyjnych, świadomym wprowadzeniem w błąd jest sytuacja, w której osoba ubiegająca się oświadczenie dąży do wywołania mylnego wyobrażenia organu o stanie jej uprawnień lub się na to godzi, podając nieprawdziwe fakty lub zatajając istotne dla sprawy okoliczności. Składając wniosek o przyznanie świadczenia i nie informując jednocześnie organu, że ojciec dziecka pracuje poza granicami kraju (tym bardziej, że wystąpił on w [...] o przyznanie podobnego świadczenia), skarżąca zataiła istotne dla sprawy okoliczności, czym wypełniła również przesłankę z art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy. W tej sytuacji okoliczności, na które powołuje się skarżąca w skardze nie mają prawnego znaczenia.

Odnosząc się natomiast do zarzutu naruszenia art. 25 ust. 3 ustawy, zauważyć należy, jak słusznie zauważył Minister, że wydając decyzję o uznaniu wypłaconego świadczenia za nienależnie pobrane, organ nie dokonuje obliczenia wymaganej do zwrotu kwoty odsetek, bowiem końcowym dniem ich naliczania jest dzień zapłaty, a ten w chwili wydania decyzji nie jest znany. Konkretyzacja wysokości odsetek za opóźnienie następuje zatem już po wydaniu decyzji.

Oceniając przebieg postępowania przed organami obu instancji, Sąd stwierdza również, że odpowiadało ono określonym w przepisach Kodeksu postępowania administracyjnego standardom postępowania w sprawie indywidualnej z zakresu administracji publicznej zarówno w zakresie podstawowych uprawnień uczestników procesu, jak i odpowiadających im obowiązków organu. W postępowaniu tym organy zrealizowały naczelną zasadę czynnego udziału strony i zgodnego z prawem ustalenia stanu faktycznego, wobec czego za niezasadne należy uznać zarzuty dotyczące naruszenia przepisów postępowania.

Wbrew zarzutom skargi, okoliczności faktyczne mające zastosowanie w przedmiotowej sprawie zostały jednoznacznie wyjaśnione, a w konsekwencji organy obu instancji dopełniły obowiązkom wynikającym z art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 K.p.a. Przed wydaniem rozstrzygnięcia organy wyczerpująco zebrały bowiem, a następnie rozpatrzyły całość materiału dowodowego, dokonując analizy wszelkich istotnych okoliczności faktycznych występujących w sprawie, a następnie do tak ustalonego stanu faktycznego zastosowały prawidłowe normy prawa materialnego celem podjęcia rozstrzygnięcia, przy czym swoje stanowisko przedstawiły w uzasadnieniu decyzji, odpowiadającym wymogom art. 107 § 3 K.p.a. Wbrew również twierdzeniom skarżącej, była ona poinformowana o toczącym się postępowaniu, poszczególnych czynnościach podejmowanych w jego ramach i zebraniu całości materiału dowodowego, co odpowiada zasadzie zawartej w art. 10 K.p.a. Jak wynika bowiem z akt sprawy Wojewoda w dniu [...] lutego 2019 r. zawiadomił skarżącą o wszczęciu postępowania, w którym to zawiadomieniu podano, czego dotyczy postępowanie oraz poinformowano o możliwości zapoznania się z aktami sprawy, uzyskania wyjaśnień, składania wniosków i uwag.

Sąd nie mógł natomiast odnieść się do zarzutów skargi dotyczących naruszenia art. 35 i art. 36 K.p.a. poprzez niezałatwienie sprawy w terminie i niezawiadomienie strony o wyznaczeniu nowego terminu. W niniejszej sprawie badaniu podlegała bowiem jedynie legalność decyzji wydanych w przedmiocie uznania wypłaconego świadczenia wychowawczego za nienależnie pobrane i zobowiązania do jego zwrotu. Kwestia natomiast bezczynności organu lub przewlekłości prowadzonego postępowania rozpatrywana jest przez Sąd w sytuacji wniesienia skargi na podstawie art. 3 § 2 pkt 8 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.), nie zaś w toku postępowania zainicjowanego skargą na decyzję kończącą to postępowanie.

Podsumowując wskazać należy, że w ocenie Sądu, a wbrew zarzutom skargi, postępowanie w niniejszej sprawie prowadzone było prawidłowo, z poszanowaniem reguł procesowych, a organ dostatecznie wyjaśnił i wykazał w uzasadnieniu co przesądziło o rozstrzygnięciu. Sąd nie znalazł zatem podstaw do kwestionowania prawidłowości przeprowadzonego przez organy postępowania i trafności jego oceny. Postępowanie zostało przeprowadzone w sposób budzący zaufanie do tych organów. Organ wyjaśnił też stronie zasadność przesłanek, którymi kierował się w toku postępowania. Przeprowadzone postępowanie i podjęte rozstrzygnięcie w pełni odpowiadają przepisom postępowania oraz przepisom prawa materialnego, o czym szerzej powyżej.

Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.