Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 839/15
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2015-10-27 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 2 ust. 1 lit. e
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
article: art. 151
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dariusz Chaciński Sędziowie WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska (spr.) WSA Agnieszka Jędrzejewska-Jaroszewicz Protokolant starszy referent Tomasz Noske po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 października 2015 r. sprawy ze skargi Gminy J. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] marca 2015 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z [...] marca 2015 r., nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi po rozpoznaniu odwołania M. L., J. R. i J. K.:

1) uchylił w całości decyzję Wojewody [...] z [...] lutego 2013 r., nr [...]:

2) stwierdził, że nieruchomość stanowiąca zespół pałacowo-parkowy wchodzący w skład majątku ziemskiego pn. "[...]" - K.W. [...] sporządzonym przez geodetę uprawnionego W. K., stanowiącym załącznik do niniejszej decyzji - nie podpada pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit e) dekretu PKWN z 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945r. Nr 3, poz. 13).

3) odmówił stwierdzenia, że nieruchomość położna w P., gm. [...], pow. [...] w granicach działek o numerach ewidencyjnych [...] i [...] oznaczonych na projekcie wstępnym podziału gruntów zespołu pałacowo-parkowego [...] sporządzonym przez geodetę uprawnionego W. K., stanowiącym załącznik do niniejszej decyzji - nie podpada pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit e) dekretu PKWN z 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

W uzasadnieniu decyzji Minister wskazał, że po rozpatrzeniu wniosków M. L., J. R. i J. K. Wojewoda [...] decyzją z [...] lutego 2013 r. działając na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z [...] marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej odmówił stwierdzenia, że nieruchomość stanowiąca zespół pałacowo-parkowy położny w P., gm. [...], pow. [...] w granicach działek o nr ew. [...], [...], [...] (obr. [...]) o łącznej powierzchni [...] ha, uregulowana w księdze wieczystej nr [...] prowadzonej przez Sąd Rejonowy L., wchodząca w skład majątku ziemskiego pn. "[...]", stanowiącego byłą własność J.B., o powierzchni całkowitej [...] ha, nie podpadała pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit e) dekretu PKWN z 6 września 1944r.

Odwołanie od tej decyzji złożyli M. L., J.R. i J. K. Decyzji zarzucili naruszenie przepisów prawa materialnego: art. 2 ust. 1 lit. e) i art. 1 ust. 2 lit. d) dekretu PKWN oraz naruszenie przepisów prawa procesowego, tj. art. art. 7, 8, 77, 80 i 107§ 3 kpa.

Rozpatrując przedmiotową sprawę Minister wskazał, że przedmiotem postępowania jest zespół pałacowo-parkowy, oznaczony obecnie działkami o numerach ewidencyjnych nr nr [...],[...] i [...]. Działki te wchodziły w skład majątku ziemskiego pn. "[...]" o powierzchni ogólnej [...] ha przejętego na własność Państwa na mocy dekretu PKWN z 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Organ odwoławczy wyjaśnił, że zgodnie z art. 2 ust.1 lit. e) dekretu pod jego działanie podpadały nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województwa poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.

Dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej nie zawierał definicji pojęcia "nieruchomość ziemska". Trybunał Konstytucyjny w uchwale z 19 września 1990r., sygn. akt: W 3/89 (OTK z 1990r., z. 1, poz. 26) wyjaśnił, że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które mogły być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej i sadowniczej. Aby ocenić czy określona nieruchomość podpadała pod działanie przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej należy zatem zbadać, czy była to nieruchomość ziemska, jaki miała obszar ogólny oraz jaki był obszar jej użytków rolnych.

Minister podniósł, że jak wynika z orzecznictwa sądowoadministracyjnego - w przypadku żądania stwierdzenia, że pod działanie dekretu nie podpadała nieruchomość stanowiąca zespół dworsko-parkowy (jak w niniejszej sprawie), należy zbadać związek funkcjonalny między tą częścią nieruchomości, której dotyczy żądanie a pozostałą częścią nieruchomości przejętej na własność Państwa.

Związek funkcjonalny to związek odpowiadający potrzebom, przydatny, użyteczny, związek z daną funkcją, odnoszący się do niej. Związek taki zachodzi, jeżeli nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie nie tylko zespołu pałacowo- parkowego bez gospodarstwa rolnego, ale też gospodarstwa rolnego bez zespołu pałacowo-parkowego. Minister podniósł, że w orzecznictwie jednolicie prezentowany jest pogląd o znaczeniu związku funkcjonalnego zespołu dworsko- parkowego z gospodarstwem rolnym, jako niezbędnej przesłance dla uznania, iż rezydencja właściciela nieruchomości ziemskiej przeszła na rzecz Państwa w myśl dekretu o reformie rolnej. Wobec braku definicji związku funkcjonalnego, ustalenie co do występowania takiej zależności jest możliwe jedynie poprzez odwołanie do bardziej szczegółowych tez ukształtowanych w orzecznictwie sądowym, które wskazuje, że o związku funkcjonalnym nie mogą decydować m.in. powiązania podmiotowe, finansowe i terytorialne (wyrok NSA sygn. akt IV SA 451/00, IV SA 1593/02, I OSK 28/06, I OSK 532/07, I OSK 1116/07, I OSK 686/08, I OSK 906/08), brak wyodrębnienia prawnego części rezydencjalnej, (NSA wyroki sygn. akt I OSK 287/08, I OSK 686/08, I OSK 27/09), nie oddzielenie ogrodzeniem ze wszystkich stron (patrz wyrok NSA o sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 686/08), źródła dochodów właściciela (wyrok NSA o sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 686/08, I OSK 27/09, I OSK 302/10), zamieszkiwanie właściciela na terenie nieruchomości ziemskiej (wyrok NSA o sygn. akt I OSK 532/07, I OSK 686/08), korzystanie przez właścicieli z dóbr w postaci żywności czy środków finansowych wytwarzanych przez majątek ziemski (patrz wyrok NSA o sygn. akt I OSK 1014/08). Natomiast istotne znaczenie dla istnienia związku funkcjonalnego może mieć miejsce zamieszkiwania rządcy oraz to skąd prowadzony był zarząd nad gospodarstwem (wyrok NSA sygn. akt I OSK 287/08, I OSK 1014/08, I OSK 27/09).

Minister podkreślił, że w pierwszej kolejności należało ustalić charakter przejętych na cele reformy rolnej nieruchomości. W tym celu pozyskano dokumenty od wnioskodawców, z Archiwum Państwowego w L., Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w L. i Starostwa Powiatowego w L. oraz sporządzono opinię biegłego- geodety uprawnionego.

Organ wskazał, że z zebranych dokumentów wynika, że na części działki nr [...] znajdował się pałac z otaczającym go parkiem oraz stawy. Konieczne jest więc ustalenie czy pomiędzy pałacem a pozostałą częścią przejętej na cele reformy rolnej nieruchomości występował związek funkcjonalny.

Zdaniem Wojewody taki związek istniał i miał on charakter terytorialny, organizacyjny, finansowy i gospodarczy. Jednakże, w ocenie Ministra, takie pojęcie związku funkcjonalnego nie znajduje potwierdzenia w aktualnym orzecznictwie sądowoadministracyjnym. Nie ma bowiem znaczenia to, czy założenie urbanistyczne było typowe dla ówczesnej zabudowy i miało na celu skuteczne zarządzanie gospodarstwem rolnym z możliwością stałego nadzoru. O związku funkcjonalnym nie decyduje także fakt, że zespół pałacowo-parkowy nie stanowił odrębnej prawnie własności, a księga hipoteczna założona była dla całego majątku. Nieistotny jest argument, że majątek ziemski służył utrzymaniu zespołu pałacowo-parkowego, co ma uzasadniać związek finansowy. Natomiast zgodził się Minister z organem I instancji, że istotne z punktu oceny istnienia związku funkcjonalnego jest to, skąd prowadzony był zarząd nad całym gospodarstwem. W ocenie organu odwoławczego ze zgromadzonych dokumentów nie wynika, aby w gospodarstwie zatrudniony był rządca - administrator. Nie ma także informacji, żeby na terenie całego majątku posadowiony był budynek, którego funkcję można by było przypisać jako rządcówka. Jednakże nie można automatycznie wnioskować a contrario, że w takim przypadku właściciel zarządzał całym gospodarstwem, a jego biuro znajdowało się w pałacu.

W zwykłym postępowaniu administracyjnym, a takim jest niniejsze postępowanie wszczęte na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN, nie można wyciągać wniosków o tak istotnym dla sprawy znaczeniu posiłkując się jedynie zasadą domniemania z przeciwieństwa, a do tego sprowadza się argumentacja organu I instancji. Na organie administracji spoczywa bowiem obowiązek jednoznacznego wykazania faktów skutkujących zastosowaniem przepisów o reformie rolnej. Minister wskazał, że w dokumentach brak jest jednoznacznego potwierdzenia, że były właściciel majątku bezpośrednio nim zarządzał z pałacu. Z pewnością dowodem takim nie jest zawarta w książce L.Z. "[...] " informacja, że N. B. "był człowiekiem, który odziedziczył po ojcu zamiłowanie do pracy, oszczędność i zmysł organizatorski", na którą powołuje się organ I instancji. Brak jest także informacji o posiadaniu przez pałac oddzielnych pomieszczeń na trwałe przeznaczonych do sprawowania bieżącego zarządu w karcie ewidencyjnej pałacu w J., pozyskanej z Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w L. Na karcie tej znajduje się jedynie informacja o rezydencjalnym przeznaczeniu pierwotnym pałacu.

Minister podniósł, że nie ma żadnych dokumentów, które w sposób jednoznaczny wskazywałyby, że zarząd nad gospodarstwem odbywał się z pałacu.

Organ II instancji wskazał, że we wschodniej części działki nr [...] zlokalizowane są trzy stawy. Żaden z licznych protokołów znajdujących się w aktach sprawy nie stwierdza czy są to stawy hodowlane (nadające się do wykorzystania w produkcji rolnej), czy należy traktować je jako stawy ozdobne. W najważniejszym dokumencie z punktu widzenia niniejszego postępowania, tj. sporządzonym [...] października 1944 r. protokole w sprawie przejecie na cele reformy rolnej majątku J., wśród ogólnego obszaru [...] ha mowa jest o [...] ha stawów rybnych i innych wód (nie odnotowano szczegółowo jaki charakter miały poszczególne stawy i gdzie one były rozmieszczone). O tym, że stawy hodowlane zajmowały wówczas jedynie powierzchnię [...] ha mowa jest w karcie ewidencyjnej zespołu pałacowo-parkowego w J. sporządzonej przez Wojewódzki Urzędu Ochrony Zabytków w L. (po rekultywacji w 1986 r. stawy nadal były używane do celów hodowlanych). Ponadto w protokole zdawczo-odbiorczym części majątku J. sporządzonym [...] listopada 1950 r. na okoliczność przekazania majątku Wojewódzkiemu Urzędowi Bezpieczeństwa Publicznego w L. odnotowano, że we wschodniej części terenu parku znajduje się odwodniony staw o pow. [...] ha. Zdaniem Ministra wymienione wyżej dokumenty wskazują, że stawy mogły mieć charakter hodowlany, jednakże nie jest pewne czy w dniu ich przejęcia na cele reformy rolnej nadawały się do wykorzystania w tym celu. Ustalenia te nie mają jednak decydującego znaczenia z punktu widzenia niniejszego postępowania. Nieruchomości ziemskie (lub ich części) o charakterze rolnym musiały umożliwiać w chwili ich przejęcia prowadzenie działalności wytwórczej w rolnictwie przez inne podmioty niż dotychczasowy właściciel. Pomimo tego, że stawy te mogły być wykorzystywane przez dawnego właściciela jako hodowlane, to jednak ich położenie wskazuje, że nie były one dostępne dla innych podmiotów, gdyż stanowiły enklawę wśród nieruchomości o charakterze nierolniczym, takich jak przypałacowy park czy las (wyrok WSA w Warszawie z 31 I 2014r., sygn. akt I SA/Wa 828/13). Wobec tego nie nadawały się na przejęcie na cele reformy rolnej.

Inaczej, zdaniem Ministra, przedstawia się sytuacja z północno-zachodnimi obrzeżami działki nr [...]. Zgodnie z "Planem parku pałacowego w [...] " z 1976r. stanowiącym załącznik do decyzji z [...] sierpnia 1977r., nr [...] w sprawie wpisania dobra kultury do rejestru zabytków obszar ten zajęty był przez "zniszczony stary sad (pastwisko)". Jako "pastwisko" tą część działki nr [...] oznaczono także na zdjęciu lotniczym z 1957 r. Wobec tego, że stosownie do § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN za użytki rolne uważa się grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe, ta część spornej działki nadawała się do wykorzystania w produkcji rolnej i podlegała przejęciu na cele reformy rolnej. Powyższe ustalenia dotyczą także działki nr [...]. Jest ona przedłużeniem działki nr [...] w kierunku południowym, aż do granicy zabudowań gospodarczych starego sadu (pastwiska). Z tego samego powodu działka ta podlegała przejęciu na cele reformy rolnej.

Odnośnie działki nr [...] to, w ocenie Ministra, nie podlegała ona przepisom reformy. Posadowiony na niej jest budynek kordegardy, który - zgodnie z informacją zawartą we wspomnianej karcie ewidencyjnej zespołu pałacowo-parkowego w J. sporządzonej przez Wojewódzki Urzędu Ochrony Zabytków w L. - przeznaczony był pierwotnie na mieszkanie dla ogrodnika pielęgnującego park, następnie w czasie II wojny światowej ulokowano w nim wartownię, by po jej zakończeniu przywrócić funkcję mieszkania pracowniczego. W licznych protokołach zgromadzonych w sprawie, w spisie przejmowanych budynków brak jest wyszczególnienia kordegardy. Niemniej jednak wśród wymienionych w nich budynków mieszkalnych wyróżnia się obiekt kryty blachą o wymiarach 9 m x 6m x 5m, które odpowiadają tym naniesionym na rzut kordegardy we wspomnianej karcie ewidencyjnej (protokół zdawczo-odbiorczy z [...] listopada 1950 r. oraz protokół z [...] grudnia 1945 r.). Minister podkreślił, że nie może budzić wątpliwości, iż kordegarda co do zasady pełniła funkcję mieszkalną i tym samym nie mogła być przejęta na cele reformy rolnej.

Organ odwoławczy wyjaśnił, że w związku z dokonanymi przez Ministra ustaleniami, zaistniała potrzeba sporządzenia planu na którym naniesiono obszar podlegający przejęciu na cele reformy rolnej. Wobec tego postanowieniem z [...] listopada 2014 r. dopuszczono dowód z opinii biegłego w przedmiocie ustalenia na mapie ewidencyjnej granic zespołu pałacowo-parkowego pn. "[...] ". Geodeta uprawniony W. K. sporządził w skali 1:2000 projekt wstępny podziału gruntów zespołu pałacowo-parkowego [...], który jest załącznikiem do niniejszej decyzji. W projekcie tym dokonano podziału działki nr [...] na działki nr [...] i nr [...]. Projektowana działka nr [...] obejmuje pałac, park oraz stawy i nie podlegała przejęciu na cele reformy rolnej, natomiast działka [...] opisywana w uzasadnieniu niniejszej decyzji jako północno-zachodnie obrzeże działki nr [...] podpadała pod działanie przepisów o przeprowadzeniu o reformy rolnej.

Na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] marca 2015 r. skargę złożyła Gmina J. Zaskarżonej decyzji zarzuciła:

1. naruszenie przepisów prawa materialnego:

a) art. 2 ust. 1 lit e) dekretu PKWN, poprzez jego błędną wykładnię, a w konsekwencji błędne zastosowanie polegające na:

- przyjęciu, że brak jest związku funkcjonalnego zespołu pałacowo - parkowego wchodzącego w skład majątku ziemskiego pn. "[...]" położonego w P., gm. [...] z gospodarstwem rolnym, a co za tym idzie błędne przyjęcie, że zespół pałacowo - parkowy nie podpada pod działanie przepisów dekretu, w sytuacji gdy zespół pałacowo - parkowy jak również część gospodarczo - rolnicza majątku J. nie były samowystarczalne w ramach realizowanych funkcji, a bezwzględnie od siebie zależne, co przejawiało się m.in. w tym, iż zarząd nad gospodarstwem rolnym odbywał się z pałacu, dochody z gospodarstwa były wykorzystywane na utrzymanie pałacu i rodziny właściciela majątku, jak również stawy hodowlane obsługiwane były przez pracowników majątku ziemskiego,

- przyjęciu, że wschodnia część działki nr [...], na której zlokalizowane są trzy stawy nie nadawała się na przejęcie na cele reformy rolnej, w sytuacji gdy z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, że w dniu przejęcia ich na cele reformy rolnej były to stawy hodowlane, obsługiwane przy tym przez pracowników majątku ziemskiego, a co za tym idzie nadające się do wykorzystania w produkcji rolnej,

- przyjęciu, że budynek kordegardy posadowiony na działce nr [...] co do zasady pełnił funkcję mieszkalną, tym samym nie mógł być przejęty na cele reformy rolnej, w sytuacji gdy kordegarda w dniu przejęcia nie pełniła funkcji mieszkalnej, a na cele mieszkalne została zaadoptowana dopiero w 1998 r.

2. naruszenie przepisów postępowania mające wpływ na wynik sprawy:

a) art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa, polegające na nie podjęciu jakichkolwiek kroków niezbędnych do wyjaśnienia stanu faktycznego oraz na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu materiału dowodowego oraz na jego dowolnej ocenie, wyrażającej się zwłaszcza w przyjęciu, że:

- pomiędzy pałacem a pozostałą częścią przejętą na cele reformy rolnej nieruchomości nie występował związek funkcjonalny,

- zespół pałacowo - parkowy jak również część gospodarczo - rolnicza były samowystarczalne w ramach realizowanych funkcji i nie były w żaden sposób od siebie zależne,

- z żadnych dokumentów nie wynika w sposób jednoznaczny, że zarząd nad gospodarstwem odbywał się z pałacu,

- [...] stawy zlokalizowane we wschodniej części działki nr [...] nie nadają się do wykorzystania w produkcji rolnej,

- budynek kordegardy posadowiony na działce nr [...] pełnił funkcję mieszkalną i tym samym nie mógł być przejęty na cele reformy rolnej.

b) art. 8 i 107 § 3 kpa, poprzez nienależyte uzasadnienie zaskarżonej decyzji z uwagi na to, że organ drugiej instancji w dostateczny sposób nie uzasadnił dlaczego w niniejszej sprawie nie można przyjąć, że zespół pałacowo - parkowy jak również część gospodarczo - rolnicza nie były samowystarczalne w ramach realizowanych funkcji i bezwzględnie od siebie zależne, a tym samym, że nie zachodzi związek funkcjonalny pomiędzy pałacem a gospodarstwem rolnym, dlaczego stawy zlokalizowane we wschodniej części działki nr [...] nie nadawały się na przejęcie na cele reformy rolnej, jak również dlaczego budynek kordegardy nie mógł być przejęty na cele reformy rolnej, a ograniczył się tylko i wyłącznie do przywołania tez orzecznictwa bez odniesienia się do stanu faktycznego niniejszej sprawy,

c) art. 9 i 11 kpa, poprzez niedostateczne wyjaśnienie podstaw i przesłanek uchylenia decyzji organu I instancji

d) art. 138 § 1 pkt 2 kpa, poprzez uchylenie decyzji Wojewody [...] z [...] lutego 2013 r., pomimo, że decyzja ta odpowiada prawu i nie narusza przepisów prawa materialnego oraz przepisów postępowania.

Podnosząc powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i o zasądzenie kosztów postępowania. Jednocześnie wniosła o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z dokumentów załączonych do skargi na okoliczności wskazane w uzasadnieniu.

Skarżąca podniosła, że z uwagi na to, iż w dacie wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej systemy prawne i sam dekret, nie definiowały określenia "nieruchomość ziemska", to pojęcie to powinno być wyjaśnione z uwzględnieniem normatywnych celów reformy rolnej, a zwłaszcza w nawiązaniu do przepisów art. 1 ust. 2 dekretu, który ustalał, dla realizacji jakich zamierzeń mają służyć grunty przejmowane na potrzeby reformy rolnej. Wskazała, że Trybunał Konstytucyjny w uchwale z 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/89 dokonał wykładni art. 2 dekretu ograniczając to pojęcie do gruntów przeznaczonych na cele rolnicze, podnosząc, że na cele reformy rolnej przejmowane były nieruchomości, które mogły być wykorzystywane do działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej. Trybunał oparł się na celach dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, które przede wszystkim sprowadzały się do utworzenia nowych lub zwiększenia powierzchni istniejących już gospodarstw rolnych. Skarżąca podniosła, że w aktualnym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, po podjęciu uchwały składu siedmiu sędziów NSA z 5 czerwca 2006 r. sygn. akt OPS 2/06 (opubl. ONSAiWSA 2006/5 poz. 123), jednolicie podkreśla się znaczenie "związku funkcjonalnego" z gospodarstwem rolnym, jako niezbędnej przesłanki dla uznania, iż rezydencja właściciela nieruchomości ziemskiej przeszła na rzecz Państwa, w myśl dekretu. Zwrot "związek funkcjonalny" w rozumieniu powszechnego języka to związek odpowiadający potrzebom, przydatny, użyteczny, związek z daną funkcją, odnoszący się do nie] (Słownik języka polskiego, pod. red. j. Karłowicza, A. Kryńskiego, W. Niedźwieckiego, t. I, str. 783 Warszawa 1998 r.). W orzecznictwie podkreśla się ponadto, że związek funkcjonalny pojmować należy jako współzależność, w której jedne nieruchomości nie mogą być wykorzystywane w określonym celu bez drugich, bądź też nie mogą bez siebie prawidłowo funkcjonować (wyrok WSA w Warszawie z dnia 27 marca 2008 r., sygn. akt IV SA/Wa 153/08), lub czy tego rodzaju nieruchomość jest powiązana funkcjonalnie z prowadzeniem produkcji rolnej. Może być to związek finansowy, terytorialny, podatkowy, organizacyjny, a także z siłą roboczą pomiędzy zespołem pałacowo – parkowym a majątkiem.

W ocenie skarżącej Gminy organ I instancji prawidłowo ustalił, że zespół pałacowo-parkowy pozostawał w "związku funkcjonalnym" z pozostałą częścią nieruchomości wykorzystywanej do produkcji rolniczej. Zespół pałacowo - parkowy, leżący w obrębie gospodarstwa rolnego nie był prawnie wyodrębniony od majątku ziemskiego, a więc stanowił jego część składową. Pałac wraz z otaczającym go parkiem stanowił część nieruchomości ziemskiej, połączony wspólną aleją dojazdowa, a odgrodzony jedynie szpalerem wysokiej ziemi. Cała nieruchomość stanowiła własność J. B. i była uregulowana w jednej księdze hipotecznej "[...] ". W części gospodarczej i parkowej majątku była prowadzona produkcja rolnicza i hodowlana, z której dochody były wykorzystywane na utrzymanie pałacu i rodziny właściciela majątku. Zdaniem skarżącej istniał więc niezaprzeczalny związek podmiotowy i przedmiotowy pomiędzy częścią nieruchomości obejmującą zespół pałacowo - parkowy, a pozostałą częścią gospodarczą obejmującą grunty rolne i zabudowania gospodarskie. Nie sposób obronić tezy, jakoby dochody z prowadzonej w majątku produkcji rolniczej nie były przeznaczane na utrzymanie pałacu, właściciela i jego rodziny oraz jakoby właściciel nie miał bezpośredniego wpływu na podejmowane decyzje gospodarcze. Centralnym ośrodkiem decyzyjnym bowiem był pałac, który siłą rzeczy pełnił również funkcje mieszkalne i reprezentacyjne.

Zdaniem skarżącej Wojewoda [...] również prawidłowo ustalił, że w dniu przejęcia majątku na cele reformy rolnej, na terenie parku znajdowały się stawy hodowlane, które stanowiły źródło dochodów właściciela majątku. Sam właściciel majątku notowany był w wykazach historycznych jako właściciel firmy rybackiej. Stawy były zarybione i zaopatrzone w urządzenia niezbędne do działalności hodowlanej.

Fakt prowadzenia na terenie parku działalności rybackiej obala tezę jakoby zespół pałacowo - parkowy służył wyłącznie celom mieszkalno - reprezentacyjnym. Jest dowodem na wzajemną współzależność.

Skarżąca podniosła, że z materiału dowodowego wynika, że pałac spełniał centrum zarządzania nieruchomością rolną. Z treści opracowania "[...] " pod redakcją C. T. (wydawnictwo [...]) wyraźnie wynika, że "N. okazał się nie tylko doskonałym gospodarzem i administratorem, ale również zamiłowanym społecznikiem (...). N. B. - dzięki wykształceniu, talentowi organizacyjnemu, wyczuciu reguł rynku i pracowitości stał się z czasem nie tylko wzorowym gospodarzem, ale również człowiekiem bardzo zamożnym". "(...) N. B., początkowo w porozumieniu z ojcem, zajął się porządkowaniem i unowocześnianiem gospodarstwa". Mając na uwadze powyższe nie sposób, zdaniem skarżącej, przyjąć, że N. B. nie zarządzał nieruchomością rolną.

Skarżąca podniosła, że stosownie do treści przepisu art. 75 § 1 kpa jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. Mimo tego organ nie dopuścił dowodu z przesłuchania świadków na powyższe okoliczności, a więc organ nie podjął jakichkolwiek kroków celem prawidłowego ustalenia stanu faktycznego.

Odnośnie kwestii trzech stawów zlokalizowanych we wschodniej części działki nr [...] skarżąca podniosła, że organ II instancji nie poczynił dostatecznych ustaleń w tym zakresie, w konsekwencji czego przyjął, że stawy te nie nadawały się na przejęcie na cele reformy rolnej. Jednakże w dniu przejęcia majątku na cele reformy rolnej, na terenie parku znajdowały się stawy hodowlane, które stanowiły źródło dochodów właściciela majątku. Sam właściciel majątku notowany był w wykazach historycznych jako właściciel firmy rybackiej. Stawy były zarybione i zaopatrzone w urządzenia niezbędne do działalności hodowlanej. Ponadto stawy hodowlane, znajdujące się na terenie zespołu pałacowo - parkowego były obsługiwane przez pracowników majątku ziemskiego. Powyższe wynika z treści pisma z [...] sierpnia 2002 r. Wojewódzkiego Oddziału Służby Ochrony Zabytków, znak: [...].

Odnośnie działki nr [...], na której posadowiony jest budynek kordegardy, to w ocenie skarżącej, organ nie dokonał wnikliwego zbadania tej kwestii. Budynek kordegardy w dniu przejęcia majątku na cele reformy rolnej nie pełnił w funkcji mieszkalnej, a na cele mieszkalne kordegarda została zaadoptowana dopiero w 1998 r. W 1998 r. bowiem przeprowadzono kapitalny remont budynku kordegardy celem zaadoptowania go na cele mieszkaniowe i dopiero wówczas kordegarda zaczęła pełnić taką funkcję.

Z powyższych przyczyn, w ocenie skarżącej, organ odwoławczy naruszył art. 8 i 107 § 3 kpa. Skarżąca zarzuciła także naruszenie art. 9 i 11 kpa, poprzez niedostateczne wyjaśnienie podstaw i przesłanek uchylenia decyzji organu I instancji, a ograniczenie się jedynie do przytoczenia tez orzeczeń i stanowiska doktryny bez odniesienia się do stanu faktycznego niniejszej sprawy, co w konsekwencji skutkuje naruszeniem art. 138 § 1 pkt 2 kpa, z uwagi na uchylenie decyzji Wojewody [...] z [...] lutego 2013 r. pomimo, że decyzja ta odpowiada prawu i nie narusza przepisów prawa materialnego oraz przepisów postępowania.

Odpowiadając na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

W piśnie procesowym z 16 października 2015 r. skarżąca poparła skargę i wniosła o dopuszczenie dowodu z fragmentów opracowania "[...] " pod redakcją C. T. ([...]), na okoliczność, że zespół pałacowo parkowy nie służył wyłącznie celom mieszkalno- reprezentacyjnym.

W piśmie procesowym z 22 października 2015 r. uczestnicy postępowania M.L., J. R. i J. K. wnieśli o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga nie jest zasadna. Przedmiotem oceny organów orzekających było ustalenie, czy zespół zamkowo-pałacowo w granicach działek wskazanych w decyzjach stanowił nieruchomość ziemską w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Wskazać należy, że w art. 2 dekretu posłużono się pojęciem nieruchomości ziemskiej, bez jego zdefiniowania. Jednakże w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego (por. uchwała z 19 września 1990 r. sygn. akt W 3/99, OTK z 1990 r. poz. 26) oraz w aktualnie jednolitym już orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, szczególnie po wydaniu uchwały przez skład siedmiu sędziów tego Sądu z 5 czerwca 2006 r. sygn. akt I OPS 2/06 (ONSAiWSA z 2006 r. Nr 5, poz. 123) przyjęto pogląd, iż powołany art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej musi być interpretowany ściśle, ze względu na swój restrykcyjny charakter. Wobec tego pojęcie nieruchomości ziemskiej użyte w tym przepisie należy odnieść jedynie do nieruchomości wykorzystywanych na cele rolnicze oraz do nieruchomości pozostających w takim związku współzależności, w którym nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez zespołu pałacowo-parkowego i odwrotnie. Dla istnienia takiego związku nie wystarcza przy tym wyłącznie związek podmiotowy, przez osobę właściciela, ani też same powiązania finansowe i terytorialne. Należy z całą mocą podkreślić, że dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej nie dawał podstaw do konfiskaty całego mienia osób fizycznych, w tym wszystkich gruntów i zabudowań właścicieli ziemskich. Jeżeli więc z mocy art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu przejęciu na rzecz Państwa podlegały nieruchomości ziemskie, to z racji braku definicji tego pojęcia w obowiązujących ówcześnie systemach prawnych, normatywne pojęcie nieruchomości ziemskiej powinno być wyjaśnione z uwzględnieniem normatywnych celów reformy rolnej, a zwłaszcza w nawiązaniu do art. 1 ust. 2 dekretu określającego zamierzenia dla realizacji których mają służyć grunty przejmowane na potrzeby reformy rolnej.

Prawidłowo w rozpatrywanej sprawie Minister wskazał, że zespół pałacowo- parkowy nie służył produkcji rolniczej i funkcjonował bez części majątku ziemskiego wykorzystywanego do produkcji rolniczej oraz że część wykorzystywana do tej produkcji mogła funkcjonować bez zespołu pałacowego.

Organ odwoławczy prawidłowo wyłożył pojęcie "związku funkcjonalnego". Słusznie wskazał, że nie ma znaczenia to, czy założenie urbanistyczne było typowe dla ówczesnej zabudowy, że zespół pałacowo- parkowy nie był wyodrębniony prawnie, gdyż księga hipoteczna założona była dla całego majątku. Dlatego też stanowisko organu I instancji oraz argumentacja skargi rozumiejąca zawiązek funkcjonalny jako powiązania (między częścią dworską z folwarczną) natury terytorialnej, organizacyjnej i finansowej są wadliwe i sprzeczne z aktualnym i ugruntowanym orzecznictwem sądów administracyjnych. Jak wyżej wskazano istotne jest to, czy możliwe było prawidłowe funkcjonowanie zespołu pałacowo- parkowego bez gospodarstwa rolnego i odwrotnie. Z akt sprawy nie wynika, aby taki związek w niniejszej sprawie zachodził. Zespół pałacowo- parkowy miał charakter mieszkaniowy. Z akt sprawy nie wynika, aby był on powiązany funkcjonalnie z gospodarstwem. Postępowanie dowodowe nie wykazało, aby właściciel majątku zarządzał gospodarstwem z pałacu i aby w pałacu były wydzielone, odrębne pomieszczenia przeznaczone na potrzeby sprawowania zarządu przez właściciela. Otóż jak wynika z karty ewidencyjnej z [...] lipca 1977 r. Ośrodka Dokumentacji nadesłanej przez Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w L. pałac miał charakter rezydencjalny.

Prawidłowo wskazał Minister, że z faktu iż były właściciel był dobrym gospodarzem i administratorem, że unowocześniał gospodarstwo nie wynika kwestia związku funkcjonalnego między częścią pałacową a folwarkiem, jak to podnosił organ I instancji i co zarzuca skarżąca. Nie można bowiem w kwestii tak zasadniczej dla rozstrzygnięcia sprawy posiłkować się domniemaniem. Ponadto skarżąca wzorowe gospodarowanie łączy z N. B. – ojcem ostatniego właściciela J.B. Tymczasem jak wynika z księgi hipotecznej "[...]", (złożonej w Sądzie Rejonowym w L. X Wydziale Ksiąg Wieczystych, powołanej jako księga macierzysta w księdze wieczystej kw. [...], z której następnie prawo własności przepisano do księgi wieczystej kw. [...]), ostatnim właścicielem majątku przed przejęciem go na cele reformy rolnej był J.B. - syn N.

Prawidłowo organ odwoławczy wskazał, że część działki nr [...], na której znajdował się pałac nie była funkcjonalnie związana z resztą majątku o charakterze rolniczym. Cały majątek liczył ponad [...] ha. Jak wynika z akt sprawy, w tym karty ewidencyjnej z [...] lipca 1977 r. Ośrodka Dokumentacji Zabytków w W., poza parkiem w kierunku na zachód od pałacu były liczne budynki gospodarcze, stale rozbudowywane przez właściciela (w skład części gospodarczej wchodziło [...] budynków – w tym [...] murowanych oraz [...] domów dla służby). W sytuacji gdy brak jest dowodów na to, że w pałacu były wydzielone, odrębne pomieszczenia przeznaczone na potrzeby sprawowania zarządu, to zważywszy na wielkość majątku, dużą zabudowę gospodarczą, tym bardziej nie sposób przyjąć, że tak ogromnym majątkiem właściciel kierował z pałacu. Natomiast oparcie stanowiska w tej kwestii na opracowaniu pt. "[...]" w sytuacji braku dowodów w postaci dokumentów źródłowych jest chybiony. Sąd oddalił wniosek skarżącej o dopuszczenie dowodu z tego opracowania. Zgodnie bowiem z art. 106 ppsa sąd może z urzędu lub na wniosek strony przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów. Natomiast zgodnie z art. 106 § 5 ppsa do postępowania dowodowego o którym mowa w § 3 stosuje się odpowiednio przepisy kodeksu postępowania cywilnego. Otóż dowód o przeprowadzenie którego wnioskowała strona nie stanowi dowodu z dokumentu. Wskazać należy, że zgodnie z art. 244 § 1 i § 2 kpc dokumenty urzędowe, sporządzone w przepisanej formie przez powołane do tego organy władzy publicznej i inne organy państwowe w zakresie ich działania, stanowią dowód tego, co zostało w nich urzędowo zaświadczone. Przepis § 1 stosuje się odpowiednio do dokumentów urzędowych sporządzonych przez organizacje zawodowe, samorządowe, spółdzielcze i inne organizacje pozarządowe w zakresie zleconych im przez ustawę spraw z dziedziny administracji publicznej ( § 2). Z kolei zgodnie z art. 245 kpc dokument prywatny stanowi dowód tego, że osoba, która go podpisała, złożyła oświadczenie zawarte w dokumencie. Z powyższych przyczyn opracowanie nie stanowi dowodu w rozumieniu wyżej wskazanych przepisów.

Słuszne jest więc stanowisko organu odwoławczego, że część działki nr [...], na której znajdował się pałac nie była funkcjonalnie związana z resztą majątku o charakterze rolniczym.

Odnosząc się do zarzutu dotyczącego stawów zlokalizowanych na wschodniej części działki nr [...], należy stwierdzić, że w majątku było [...] ha stawów rybnych i innych wód. Z akt nie wynika jaki charakter miały poszczególne stawy. Wiadomo jedynie, że stawy hodowlane zajmowały pow. [...] ha (co wynika z karty ewidencyjnej zespołu pałacowo -parkowego). Natomiast z protokołu zdawczo - odbiorczego z [...] listopada 1960 r. przekazującego majątek Urzędowi Bezpieczeństwa Publicznego wynika, że na terenie parku jest staw odwodniony.

O ile dawniej stawy mogły mieć charakter hodowlany, jednakże nie ma dowodów, że w dniu ich przejęcia na cele reformy rolnej, nadawały się do wykorzystania na hodowlę. Jednakże co jest istotne nieruchomości ziemskie (lub ich części) o charakterze rolnym musiały umożliwiać w chwili ich przejęcia prowadzenie działalności wytwórczej w rolnictwie przez inne podmioty niż dotychczasowy właściciel. Położenie stawów - w parku, w sąsiedztwie pałacu wskazuje, iż nie były one dostępne dla innych podmiotów, z uwagi na to, że stanowiły enklawę wśród nieruchomości o nierolniczym charakterze. Jak wynika z akt sprawy poza stawami w parku, były stawy położone na południe od części parkowo- pałacowej. Te stawy mają regularny kształt, oddzielone są od siebie wąskimi groblami. Natomiast stawy w parku mają nieregularny kształt, położone są od siebie w większej odległości i otaczają je drzewa. Natomiast podnoszona przez skarżącą okoliczność, że były właściciel majątku w wykazach historycznych był wskazywany jako właściciel firmy rybackiej z przyczyn wyżej omówionych nie ma żadnego znaczenia.

Odnośnie działki nr [...], na której posadowiony jest budynek kordegardy, należy wskazać, iż kordegarda pełniła funkcję mieszkalną i pierwotnie przeznaczona była na mieszkanie dla ogrodnika pielęgnującego park. Następnie w czasie II wojny światowej ulokowano w niej wartownię, a po zakończeniu wojny, przywrócono jej funkcję mieszkalną. Przedstawione przez skarżącą nowe dokumenty z 1998 r. i pisma D. K. głównego specjalisty L. Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w żaden sposób nie podważają stanowiska organu odwoławczego w zakresie, w jakim uznał, iż w dniu przejęcia na cele reformy rolnej budynek ten pełnił funkcję mieszkalną. Sąd oddalił więc wnioski dowodowe zawarte w skardze. Jednocześnie skarżący w żadnym miejscu nie wyjaśnia, jakie to ewentualnie rolnicze przeznaczenie mógł mieć, według niego, budynek kordegardy. Nie sposób uznać, aby budynek położony przy bramie wjazdowej na teren parkowo- pałacowy miał służyć do produkcji rolnej.

Z przyczyn wyżej omówionych prawidłowo organ II instancji stwierdził, że zespół pałacowo w granicach działek nr [...] i nr [...] nie podpadał pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Wobec tego zarzuty skargi dotyczące naruszenia powyższego przepisu są niezasadne.

Trafne jest także stanowisko organu odwoławczego odnośnie odmowy stwierdzenia, że działki: nr [...] (stary sad i pastwisko) i nr [...] ( pastwisko) nie podpadały pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu – z przyczyn podanych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Podsumowując uznać, należy, że zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem. Wbrew zarzutom skargi Minister nie naruszył przepisów art. 7, 8, 9,11,77 § 1,80, 107 § 3 i 138 § 1 pkt 2 kpa. Otóż organ zgromadził i rozpatrzył materiał dowodowy i prawidłowo go ocenił, wskazując jakie istotne okoliczności uznał za udowodnione i z jakich przyczyn. Wskazał na orzecznictwo sądowe. Podał podstawy prawne i dokonał subsumcji do prawidłowo ustalonego stanu faktycznego. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji spełnia wymogi z art. 107 § 3 kpa. Oran nie naruszył przepisu art. 138 § 1 pkt 2 kpa. Otóż zebrany w sprawie materiał dowodowy uzasadniał merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy.

Mając na uwadze wszystkie wyżej wskazane okoliczności Sąd z mocy art. 151 ppsa oddalił skargę w całości.