Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt IV SA/Gl 34/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2012-11-29 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 7d
journal: Dz.U. 2009 nr 1 poz 7
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Matan Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga – Gajewska Sędzia WSA Małgorzata Walentek (spr.) Protokolant Paulina Nowak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 listopada 2012 r. sprawy ze skargi K. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczeń z funduszu alimentacyjnego 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta C. z dnia [...] r., nr [...]; 2) określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] r. nr [...], wydaną na podstawie art. 2 pkt 7, art. 23 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009 r. Nr 1, poz. 7 ze zm.) Prezydent Miasta C. ustalił wysokość nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego za w okresie od 1 maja 2009 r. do 30 czerwca 2009 r. oraz od 1 sierpnia 2009 r. do 30 września 2009 r. w łącznej kwocie 2000 zł i zażądał ich zwrotu w terminie 30 dni od dnia, gdy decyzja ta stanie się ostateczna wraz z ustawowymi odsetkami zgodnie z art. 23 ust. 7 ww. ustawy, które zostaną naliczone w dniu spłaty należności głównej.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ I instancji wskazał, że decyzja na podstawie której strona pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego w okresie, w którym się one nie należały została uchylona decyzją z dnia [...]r. Wypłacone za wskazany okres świadczenia, zgodnie z art. 2 pkt 7 lit d) są nienależnie pobranymi świadczeniami, bowiem osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała alimenty.

W odwołaniu do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. K.G. dała wyraz swojemu niezadowoleniu z rozstrzygnięcia zapadłego w pierwszej instancji. Wskazała, że pieniądze jakie otrzymała od dłużnika, stanowiły jedyne źródło utrzymania 4 – osobowej rodziny, bowiem od ponad pół roku pozostałe córki C. i S. przebywały z nią, a od ośmiu miesięcy załatwiała formalności związane z ich powrotem i ponownej egzekucji komorniczej, gdyż ojciec nie płacił żadnych alimentów na dzieci. Przyjęła wówczas, że są to alimenty na te córki, które powróciły, a które musiała utrzymywać do czasu wyjaśnienia nowych kwestii formalnych. Nie sądziła, że ma obowiązek natychmiastowego informowania o ewentualnych wpłatach dłużnika. Wpłaty te traktowała jako dokonywane na trójkę dzieci, na które były zasądzone alimenty w kwocie 2000 zł miesięcznie. Ponieważ nigdy nie miała dobrych relacji z ojcem dzieci nie wiedziała jak traktować wpłaty czy na poczet bieżących alimentów czy jako zaległości i odsetki, gdyż alimenty od ponad roku nie były płacone. Za krzywdzące uważa przerzucanie na nią odpowiedzialności. Ponadto wskazała, że składając w sierpniu wniosek na nowy okres zasiłkowy zgłosiła fakt dokonywanych wpłat.

Decyzją z dnia [...]r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K., działając w trybie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy.

W motywach tej decyzji organ odwoławczy, na podstawie zebranego materiału w sprawie ustalił, że decyzją organu I instancji z dnia [...]r. przyznano K.G. świadczenia z funduszu alimentacyjnego na A.G. w kwocie 500 zł miesięcznie na okres od 1 października 2008 r. do 30 września 2009 r. Następnie organ ten decyzją z dnia 3 czerwca 2011 r. uchylił powyższą decyzję przyznającą świadczenia z funduszu za okres od 1 maja do 30 czerwca 2009 r. oraz od 1 sierpnia do 30 września 2009 r., gdyż strona w tych okresach jednocześnie pobierała alimenty od dłużnika alimentacyjnego. Kolegium utrzymało w mocy ww. decyzję. W związku z tym wszczęto z urzędu postępowanie w sprawie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń. Dalej Kolegium wskazało, że wyrokiem Sądu Rejonowego dla Ł. w Ł z dnia [...]r., sygn. akt: [...], pozbawiono wykonalności wyrok Sądu Okręgowego w S. z dnia [...]r., w części dotyczącej małoletnich C. i S. G., począwszy od dnia 01 stycznia 2005 r. Ponieważ przez komornika prowadzone jest tylko postępowanie egzekucyjne na rzecz A., świadczenia z funduszu alimentacyjnego na C. i S. G. nie przysługują. W dniu 7 września 2010 r. przed sądem Rejonowym w K. D.G. na mocy ugody sygn. akt [...] zobowiązał się łąyć alimenty na rzecz A. i S. G. w kwocie po 450 zł miesięcznie na każdą z nich począwszy od 7 września 2010 r., a to w miejsce alimentów zasądzonych wyrokiem Sądu Okręgowego w S. z dnia [...]r. sygn. akt [...] na łączną kwotę 1300 zł oraz na rzecz C.G. w kwocie po 450 zł miesięcznie począwszy od 7 września 2010 r., a to w miejsce alimentów zasądzonych tym wyrokiem na kwotę 700 zł.

Następnie Kolegium przywołało treść art. 24 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów podkreślając, że organ właściwy wierzyciela oraz marszałek województwa mogą bez zgody osoby uprawnionej albo jej przedstawiciela ustawowego zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jeżeli egzekucja stała się skuteczna. Jednocześnie wskazano, że stosownie do art. 2 pkt 7 tej ustawy za nienależnie pobrane świadczenie uważa się świadczenie z funduszu alimentacyjnego przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia (pkt b) oraz wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała alimenty (pkt d)

Następnie Kolegium zauważyło, że z akt wynika, iż o fakcie pozbawienia wykonalności tytułu wykonawczego - punkt 3 wyroku Sądu Okręgowego w S. z dnia [...]r. w części dotyczącej małoletnich C. i S. począwszy od dnia 01.01.2005 r., organ I instancji powziął informację od pełnomocnika dłużnika alimentacyjnego. Natomiast K.G. o powyższym wyroku organu I instancji nie poinformowała, mimo, iż składając wniosek o świadczenia z funduszu alimentacyjnego w dniu 15 grudnia 2008r. osobiście podpisała się pod pouczeniem, iż zobowiązuje się niezwłocznie powiadomić organ właściwy wierzyciela o wszelkich zmianach, mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Z obowiązku tego strona się nie wywiązała, przez co doszło do nienależnego pobrania świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie świadczeniowym 2009/2010, albowiem wyrok zasądzający alimenty na rzecz małoletnich C. i S. G. z dnia [...]r. został od dnia 01.01.2005 r. pozbawiony klauzuli wykonalności, co oznacza, że od dnia 01.01.2005 r. małoletnie C. i S. G. nie były uprawnione do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, a zatem świadczenia te nie przysługiwały stronie od dnia 01.10.2009 r. Natomiast odnośnie świadczeń z funduszu alimentacyjnego dla osoby uprawnionej A.G. Kolegium stwierdziło, że dłużnik alimentacyjny płacił regularnie alimenty na to dziecko, co potwierdzają dowody wpłat alimentów w kwocie 700,00 zł. miesięcznie w okresie świadczeniowym 2008/2009 dokonywanych bezpośrednio wierzycielce K.G.. Ponadto w aktach sprawy znajdują się wyciągi z rachunku bankowego strony, potwierdzające powyższy fakt. W związku z tym również na córkę A.G. stronie świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wymienionych miesiącach okresu świadczeniowego 2009/2010 nie przysługiwały. Natomiast od września 2010 r. D.G. płaci alimenty na trzy córki: A., C. i S. G., zgodnie z wyrokiem z dnia [...]r., sygn. akt: [...].

Od powyższej decyzji K.G. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach zarzucając wydanie tego rozstrzygnięcia z naruszeniem art. 2 ust. 7 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Podniosła, że przy ubieganiu się o alimenty z funduszu alimentacyjnego nie wiedziała o braku wykonalności tytułu wykonawczego. Pozbawienie wykonalności nastąpiło natomiast dlatego, że córki oddane zostały pod opiekę ojca, gdyż ona w tym czasie borykała się z chorobą ([...]). W 2008 r. córki C. i S. wróciły do niej, w związku z tym na jej utrzymaniu było troje dzieci, także córka A. Alimenty w wysokości 700 zł, które ich ojciec kilka razy wysyłał były przez nią traktowane jako alimenty na troje dzieci w niepełnej wysokości, co wynikało z braku świadomości uchylenia wykonalności wyroku alimentacyjnego jak i ogólnikowego zapisu na przekazane "alimenty". Gdyby wiedziała, że jest inaczej wystąpiłaby bez przeszkód o sądowe zasądzenie alimentów na C. i S., gdyż były one uprawnione do alimentów od ojca. Ponadto istniały zaległości alimentacyjne, zatem przekazywane kwoty mogły dotyczyć alimentów zaległych. Skoro dłużnik alimentacyjny nie sprecyzował na poczet jakich alimentów wpłacana była kwota 700 zł, nie można przyjąć, że w tym samym czasie pobierała alimenty i z funduszu i od zobowiązanego.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Podniosło, że przy ustaleniu faktu pobierania świadczeń nienależnych powodu jednoczesnego pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego i od dłużnika alimentacyjnego istotna jest kumulacja tych świadczeń Na tomista nie ma znaczenia czy skarżąca pobierała te świadczenia w dobrej czy w złej wierze.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje.

Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, w świetle art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) w skrócie P.p.s.a., że tylko ustalenie, iż zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, z naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innym naruszeniem przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy, może skutkować uchyleniem przez sąd zaskarżonej decyzji.

Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 tej ustawy sąd dokonuje z urzędu kontroli rozstrzygnięć administracji publicznej pod względem ich zgodności z prawem i nie jest związany w tym zakresie zarzutami, podstawą prawną i wnioskami sformułowanymi w skardze.

Przeprowadzając w oparciu o powyższe uregulowania ocenę zgodności z prawem zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji należy stwierdzić, że uchybiają one przepisom prawa w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, co uzasadniało konieczność ich wyeliminowania z obrotu prawnego.

Przedmiotem skargi w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego, utrzymująca w mocy decyzję organu pierwszej instancji wydaną w przedmiocie zwrotu przez K.G. nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie od 1 maja 2009 r. do 30 czerwca 2009 r. oraz od 1 sierpnia 2009 r. do 30 września 2009 r. na A.G. w kwocie 2000 zł. Zdaniem organów obydwu instancji, uzyskane w tym okresie przez stronę kwoty stanowią świadczenie nienależnie pobrane w rozumieniu art. 2 pkt 7 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009r., Nr 1, poz. 7 ze zm.), zwanej dalej "ustawą".

Powołany wyżej przepis formułuje legalną definicję tego pojęcia określającą, że należy pod nim rozumieć świadczenia z funduszu alimentacyjnego:

a) wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części,

b) przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia,

c) wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia,

d) wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała alimenty,

e) wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 17 ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, chyba, że zostały zwrócone zgodnie z przepisami o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.

Przede wszystkim, zaznaczyć należy, że z uzasadnienia decyzji organu I instancji wynika, że podstawę jej wydania stanowił przepis art. 2 pkt 7d ustawy w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania zaskarżonej decyzji. Zgodnie z jego treścią nienależnie pobranym jest świadczenie wypłacone w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie jego pobierania otrzymała alimenty. Natomiast na gruncie przepisów obowiązujących w chwili wydawania zaskarżonej decyzji, w orzecznictwie wypracowano zasadnicze kierunki wykładni pojęć zawartych w przepisach ustawy. Przyjęto m.in., że w ramach art. 2 pkt 7 lit. d) ustawy, o nienależnie pobranym świadczeniu można mówić wówczas, gdy oprócz świadczeń z funduszu osoba uprawniona otrzymała alimenty w wysokości odpowiadającej pełnej należności z tytułu alimentów (por. wyrok NSA z dnia 3 listopada 2010 r., sygn. akt I OSK 1073/10,publik.: w CBOSA). Przyjęto również, że warunek jednoczesności świadczeń wymaga, by występowała tożsamość okresu, za który świadczenie to wypłacono (wyrok tut. Sądu z dnia 21 grudnia 2010 r., sygn. akt IV SA/Gl 345/10, publik.: Lex nr 758362). Przy czym obydwa te świadczenia muszą być wypłacone za ten sam okres. Świadczenia alimentacyjne są świadczeniami okresowymi, przyznawanymi i płatnymi najczęściej miesięcznie, podobnie świadczenia wypłacane z funduszu alimentacyjnego na podstawie ustawy wypłacane są w okresach miesięcznych (art. 20 ust. 1 ustawy). Jednoczesność pobierania obu świadczeń ma miejsce wówczas, gdy uprawniony otrzyma równocześnie obydwa świadczenia przy jednoczesności okresu, za który obydwa świadczenia wypłacono.

Należy także wyjaśnić, iż zasady zarachowania zapłaty i kolejność spłaty długów uregulowane zostały w art. 451 § 1-3 Kodeksu cywilnego. Według nich dłużnik mający względem tego samego wierzyciela kilka długów tego samego rodzaju może przy spełnieniu świadczenia wskazać, który dług chce zaspokoić. To zaś, co przypada na poczet tego długu (za konkretnie wskazany okres), wierzyciel może zarachować na związane z tym konkretnym świadczeniem należności uboczne. Jeżeli z kolei dłużnik nie wskazał, który z kilku długów chce zaspokoić, wierzyciel wystawiając pokwitowanie może zaliczyć otrzymane świadczenie na poczet jednego z tych długów. Tak więc dopiero po ustaleniu, na poczet którego długu (bieżącego czy zaległego i za który miesiąc) uiszczona dobrowolnie przez dłużnika alimentacyjnego kwota ma być zaliczona, możliwa staje się ocena czy osoba uprawniona otrzymała alimenty w okresie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego.

Pod tym kątem sprawa nie została wyjaśniona. Natomiast w aktach brak jest dowodów wpłat, z których wynikałoby za jakie okresy dobrowolne wpłaty były dokonywane, przy czym nie chodzi o miesiąc w jakim wpłata została dokonana a o wskazany przez dłużnika okres, którego wpłata dotyczy. Kwestii tej jednoznacznie nie wyjaśnia także znajdujące się w aktach pismo pełnomocnika dłużnika alimentacyjnego. Natomiast z zaświadczenia komornika z dnia 8 marca 2011 r. wynika, iż istnieją zaległości alimentacyjne. Nie wynika natomiast czy są to zaległości wyłącznie wobec A. czy także wobec pozostałych córek C. oraz S. Kolegium wskazało, że przez komornika prowadzone jest tylko postępowanie egzekucyjne na rzecz A., tymczasem z zaświadczenia komornika z dnia 16 lipca 2009 r. (k-13 akt adm.) wynika, że postępowanie egzekucyjne toczy się w sprawie o świadczenia alimentacyjne na rzecz wszystkich trzech córek. Zatem ustalenia wymagało, czy przekazywane skarżącej kwoty stanowiły należności z tytułu bieżących alimentów za miesiąc maj, czerwiec, sierpień, wrzesień 2009 r. Natomiast jeżeli wpłacona dobrowolnie przez dłużnika kwota nie została przez niego zaliczona na poczet należności alimentacyjnych przypadających w okresie objętym decyzją przyznającą świadczenia to należało ustalić, w jaki sposób wierzycielka zaliczała owe kwoty. Pod tym kątem organy administracyjne w ogóle sprawy nie wyjaśniły.

Istotne dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy jest także rozumienie pojęcia "świadczenia nienależnie pobranego". Z treści art. 2 pkt 7 lit d) oraz art. 23 ustawy wynika, że obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko pojęciem "nienależnego świadczenia", lecz z instytucją "świadczenia nienależnie pobranego", przy czym pojęcia te nie są tożsame. W orzecznictwie podkreśla się, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub, gdy taka podstawa odpadła,. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane", to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). W tym ujęciu obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która uzyskała świadczenie w przypadku świadomego zaniechania w przekazaniu organowi posiadanych informacji wywierających wpływ na prawo do świadczeń, jak też osoby, która była świadoma okoliczności, w jakich nie powinna pobierać świadczeń (wyrok WSA w Poznaniu z 22 października 2010 4. sygn. akt II SA/Po 478/10, Lex nr 754434, ).

Tymczasem skarżąca wskazywała na zaległości alimentacyjne. Powoływała okoliczności związane z traktowaniem wpłat od dłużnika na rzecz pozostałych córek wynikające z przekonania, że ojciec dzieci jest zobowiązany do łożenia na ich utrzymanie w kwocie zasądzonych alimentów od czasu, gdy faktycznie pozostają one na jej utrzymaniu. Przekonanie to sprecyzowała w skardze brakiem wiedzy o pozbawieniu wykonalności tytułu wykonawczego, tj. wyroku Sądu Okręgowego w S. w części dotyczącej zasądzonych alimentów na rzecz C. i S. oraz brakiem na przekazach informacji na czyją rzecz alimenty są wpłacane, a nadto czy dotyczą zaległości alimentacyjnych czy alimentów bieżących. W aktach zalega postanowienie Sądu Rejonowego w C. z dnia [...]r. o powierzeniu wykonywania władzy rodzicielskiej nad małoletnimi dziećmi C. i S. jej matce, ograniczając władzę rodzicielską ojca. Natomiast wpłaty, zgodnie z informacją przekazaną przez skarżącą komornikowi, były dokonywane od maja 2009 r. Jednocześnie uwagę zwraca fakt wystawienia przez komornika zaświadczenia o bezskuteczności egzekucji wobec trzech córek w dniu 16 lipca 2009 r., co w ostateczności mogło utwierdzać skarżącą w przekonaniu o należnych tym córkom alimentach i zaliczania dokonywanych wpłat na ich poczet. W sprawie nie ustalono, natomiast, od kiedy skarżąca wiedziała o utracie wykonalności w/wym. tytułu wykonawczego wobec S. i C. G.

Mając na uwadze powyższe rozważania nie sposób uznać, iż organy obu instancji poczyniły istotne i niezbędne ustalenia w powyższym zakresie, co stanowi naruszenie art. 7 i 77 k.p.a. Stosownie do tych przepisów organ administracji publicznej zobowiązany jest podjąć wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli.

W toku ponownego rozpatrzenia sprawy uwzględni organ wywody zaprezentowane w niniejszym uzasadnieniu. Rzeczą organu będzie wyjaśnić sprawę w naprowadzonych kierunkach, przeprowadzając postępowanie dowodowe w zakresie niezbędnym do jej rozstrzygnięcia. Pełne ustalenia faktyczne i rozważania prawne pozwolą dopiero na wydanie decyzji, którą organ uzasadni zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a. Jednocześnie organ zapewni stronie czyny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwi wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań (art. 10 § 1 k.p.a.)

Zważywszy wszystkie podniesione wyżej okoliczności, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach orzekł jak w sentencji wyroku, działając na podstawie art. 132, art. 135 i art. 145 §1 pkt 1 lit. a) i c) ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Nadto Sąd określił, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana do chwili uprawomocnienia się wyroku, rozstrzygając w tym zakresie na podstawie art. 152 wyżej wymienionej ustawy.