Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt II SA/Lu 995/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2022-05-31 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 54-66. art. 59, art. 61, art. 104, art. 8
journal: Dz.U. 2004 nr 64 poz 593
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
article: art. 151
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Grymuza Asesor sądowy Marcin Małek (sprawozdawca) Protokolant Referent Agnieszka Komajda po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 31 maja 2022 r. sprawy ze skargi K. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] [...] r., nr [...] w przedmiocie odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej oddala skargę.


UZASADNIENIE

Prezydenta Miasta Lublin decyzją z dnia 15 czerwca 2021 r. ustalił wysokości należności podlegającej zwrotowi na kwotę 26.829,72 zł z tytułu odpłatności za pobyt K. M. w Domu Pomocy Społecznej w [...] za okres od 1 lipca 2019 r. do 30 czerwca 2021 r., zobowiązał do uregulowania ww. należności do 31 grudnia 2021 r. oraz odmówił odstąpienia od żądania zwrotu wskazanej kwoty.

W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że miesięczny koszt utrzymania w Domu Pomocy Społecznej w [...] (dalej DPS) od 1 kwietnia 2019 r. do 31 marca 2020 r. wynosił 3.514,00 zł, natomiast od dnia 1 kwietnia 2020 r. do dnia 31 marca 2021 r. wynosił 4.022,00 zł. Ustalił, że 26 czerwca 2019 r. J. N. działając w imieniu i na rzecz całkowicie ubezwłasnowolnionej K. M. - mieszkanki DPS, dokonała sprzedaży nieruchomości z majątku K. M. za cenę 155 000.00 zł. Zgodnie natomiast z art. 8 ust. 11 ustawy o pomocy społecznej uzyskany z tego tytułu dochód stanowi dochód jednorazowy podlegający uwzględnieniu przy ustalaniu sytuacji dochodowej strony w równych częściach na 12 kolejnych miesięcy, poczynając od miesiąca, w którym dochód został wypłacony. W związku z tym, dochód w kwocie 155 000,00 zł uzyskany przez K. M. ze sprzedaży nieruchomości podlega rozliczeniu w równych częściach podzielonych na 12 kolejnych miesięcy. W związku z tym, że kwota stanowiąca 70% miesięcznego dochodu przysługującego K. M. w każdym z ww. miesięcy przekraczała wysokość średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca w DPS, to powinna ona ponosić opłatę za swój pobyt w okresie od 1 lipca 2019 r. do dnia 30 czerwca 2020 r. w pełnej wysokości. Biorąc pod uwagę powyższe, na koncie K. M. powstała zaległość podlegająca zwrotowi na kwotę 26.829.72 zł tytułem odpłatności za pobyt w DPS, tj.: za okres od dnia 1 lipca 2019 r. do 31 marca 2020 r. na kwotę 18.979,29 zł oraz za okres od 1 kwietnia 2020 r. do dnia 30 czerwca 2020 r. na kwotę 7.850.43 zł.

Organ podał również, że 22 września 2020 r. wpłynął wniosek J. N. - opiekuna prawnego K. M. o odstąpienie od żądania zwrotu ustalonej należności wskazując, że ta jest osobą bardzo pokrzywdzoną przez los, gdyż choroba odebrała jej szansę na zwykłe życie, spokojne dzieciństwo, koleżanki, miłość, własną rodzinę. Środki pieniężne, która zostawiła stronie matka mają posłużyć w dalszym życiu na rehabilitację i leczenie, a odebranie jej spadku byłoby czynem nieludzkim, niehumanitarnym i niechrześcijańskim.

Odnosząc się do powyższego organ, biorąc pod uwagę sytuację zdrowotną K. M., jej dochody oraz obciążenia finansowe, w tym koszty zakupu niezbędnych leków, ocenił, że nie widzi podstaw do odstąpieniu od żądania zwrotu ww. należności. Uwzględniając wysokość dochodu, zdaniem organu ustalona odpłatność nie stanowi nadmiernego obciążenia.

Od przywołanej decyzji odwołanie złożyła J. N. wskazując na krzywdzący charakter decyzji. Wskazała, że jest jedyną osobą opiekującą się K. M., która jest osobą bardzo pokrzywdzoną przez los, a pieniądze ze sprzedaży otrzymanego w spadku po matce mieszkania miały posłużyć jej w dalszym życiu na rehabilitację i leczenie.

Decyzją z 3 września 2021 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie orzekło o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji. W ocenie Kolegium, organ pierwszej instancji prawidłowo obliczył opłatę za pobyt w DPS podlegającą zwrotowi z uwagi na zwiększenie dochodu spowodowanego zbyciem mieszkania należącego do pensjonariuszki. Jak wyjaśnił, z obowiązujących przepisów wynika, że wysokość opłaty pozostaje w ścisłym związku z wysokością uzyskiwanego dochodu.

Odnosząc się do podniesionych w odwołaniu zarzutów dotyczących uwzględnienia uzyskanego z tytułu sprzedaży nieruchomości dochodu Kolegium wskazało, że za dochód przyjmuje się ogół wpływów pochodzących ze wskazanych w przepisie okresów, bez względu na tytuł i źródło ich pozyskania, z wyłączeniem odliczeń enumeratywnie wyliczonych przez ustawodawcę. Ustawodawca nie przewidział w katalogu pomniejszeń sumy przychodów, ani w katalogu przychodów nie wliczanych do dochodu przychodu w związku ze sprzedaż nieruchomości. Skoro bowiem pomoc społeczna ma na celu zapewnienie niezbędnych środków utrzymania osobom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej, które nie dysponują środkami finansowymi na poziomie ustalonego kryterium dochodowego, to nie ma znaczenia tytuł i źródło uzyskiwania tych środków. W związku z powyższym zasadnie organ uwzględnił do dochodu strony dochód z sprzedaży nieruchomości, ponieważ w myśl obowiązujących przepisów był do tego zobowiązany, a w konsekwencji prawidłowo zobowiązał stronę do zwrotu ustalonej kwoty.

Jednocześnie organ odwoławczy podzielił poczynione w toku postępowania ustalenia dotyczące sytuacji dochodowej strony oraz ponoszonych przez nią wydatków wskazując jednocześnie, że okoliczności związane z koniecznością zabezpieczenia posiadanych środków finansowych na ewentualne przyszłe potrzeby strony nie stanowią wystarczających okoliczności uzasadniających odstąpienie od żądania ustalonej kwotę z tytułu opłat za pobyt w DPS od 1 lipca 2019 r. do 30 czerwca 2020 r.

Skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie złożyła w imieniu zobowiązanej J. N. - opiekun prawny wnosząc o jej zmianę i odstąpienie od żądania zwrotu przedmiotowej należności ewentualnie jej części lub ustalenie innego późniejszego terminu uregulowania należności.

Odpowiadając na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje:

Zgodnie z treścią art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.) – dalej p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji m.in. poprzez badanie legalności, czyli zgodności z prawem wydawanych aktów w tym decyzji administracyjnych. Z treści art. 145 § 1 ww. ustawy wynika zaś, że sąd uchyla zaskarżoną decyzję, gdy stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, gdy naruszenie prawa daje podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego oraz gdy sąd stwierdzi naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy.

Mając powyższe na uwadze, podkreślić należy, że Sąd nie rozstrzyga za organ, poddaje jedynie kontroli rozstrzygnięcie organu i w zależności od wyników tej kontroli eliminuje lub nie z obrotu prawnego dany akt. Zatem wniosek skarżącej dotyczący odstąpienia od żądania zwrotu spornej należności lub jej części ewentualnie odroczenie w czasie terminu jej spłaty nie może być uwzględniony jako nie mieszczący się w zakresie właściwości Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego.

Jednocześnie podnieść należy, że sąd administracyjny nie ocenia rozstrzygnięcia organu administracji pod kątem jego słuszności, czy też celowości, jak również nie rozpatruje sprawy kierując się zasadami współżycia społecznego, a tym samym czy zaskarżona decyzja jest dla strony krzywdząca i w jakim stopniu.

Rozumiejąc swoją rolę w sposób o jakim mowa w art. 3 p.p.s.a. Sąd uznał, że w ustalonym stanie sprawy skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd nie dopatrzył się bowiem uchybień, które musiałyby skutkować wyeliminowaniem z obrotu prawnego kwestionowanych rozstrzygnięć.

Po pierwsze w ocenie Sądu, organy prowadzące kontrolowane postępowanie wypełniły zawarty w art. 7 k.p.a. nakaz dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, oraz określony w przepisie art. 77 § 1 k.p.a. obowiązek zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego. Ponadto obowiązki wynikające z art. 80 k.p.a. Stwierdzić także należy, że uzasadnienie decyzji odpowiada wymogom art. 107 § 3 k.p.a.

Fakt, że strona skarżąca odmienne ocenia dowody zgromadzone w sprawie i w konsekwencji wyciąga z nich odmienne wnioski nie oznacza, że wydane w sprawie rozstrzygnięcie jest wadliwe. Wręcz przeciwnie organy podjęły niezbędne czynności do dokładnego wyjaśnienia sprawy i wydały trafne rozstrzygnięcie, prawidłowo dokonując przyporządkowania stanu faktycznego do norm prawa materialnego, mających zastosowanie w sprawie.

Przedmiotem kontroli sądowoadministracyjnej jest decyzja ustalająca wysokość należności podlegającej zwrotowi z tytułu odpłatności za pobyt K. M. w DPS za okres od 1 lipca 2019 r. do 30 czerwca 2021 r. oraz odmawiająca odstąpienia od żądania jej zwrotu.

Podstawę prawną wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 1987 ze zm.).

W związku z tym rozpocząć należy od wyjaśnienia, że uregulowania dotyczące skierowania i pobytu w domu pomocy społecznej zawierają przepisy rozdziału 3 ustawy o pomocy społecznej (art. 54-66). Zgodnie z ogólną zasadą wyrażoną w art. 60 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny. Opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej ustala w drodze decyzji wójt (burmistrz, prezydent miasta) gminy właściwej dla osoby kierowanej do domu pomocy społecznej (art. 59 ust. 1). W art. 61 ust. 1 ustawy określone zostały osoby zobowiązane do wnoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej. Są nimi w kolejności: mieszkaniec domu pomocy społecznej, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, następnie małżonek, zstępni przed wstępnymi oraz gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Co ważne, mieszkaniec domu ponosi opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej w wysokości nie większej niż 70% swojego dochodu (art. 61 ust. 2 pkt 1 ustawy).

Oznacza to, że w sytuacji, gdy osoba umieszczona w domu pomocy społecznej nie jest w stanie ponosić kosztów pobytu w placówce, obowiązek wnoszenia opłat spoczywa na małżonku, w następnej kolejności na zstępnych, w dalszej kolejności na wstępnych, a jeszcze w dalszej - na gminie, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Zasady wnoszenia opłat przez gminę określa art. 61 ust. 2 pkt 3 powołanej ustawy, w myśl którego gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej, wnosi opłaty w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa powyżej. Innymi słowy im niższy dochód mieszkańca domu, tym większa opłata wnoszona przez gminę i na odwrót. W takim przypadku gminie przysługuje prawo dochodzenia zwrotu poniesionych kosztów (art. 61 ust. 3 ustawy).

Nie ulega zatem wątpliwości, że skarżąca powinna ponosić opłatę za swój pobyt w DPS w wysokości zależnej od posiadanego dochodu.

W tym miejscu należy odwołać się do przepisów regulujących zwrot należności na rzecz gminy. Mianowicie, decyzję administracyjną określająca wysokość należności, podlegających zwrotowi właściwy organ wydaje w sytuacji, w której gmina wniosła zastępczo opłaty za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej i zgodnie z art. 61 ust. 3 zd. drugie ustawy dochodzi zwrotu należności od osoby (osób) zobowiązanych do ich wnoszenia. Jak natomiast stanowi art. 104 ust. 4 omawianej ustawy, w szczególnych przypadkach można zwolnić zobowiązanego z obowiązku zwrotu gminie opłat poniesionych przez nią zastępczo, w całości lub w części, zwłaszcza jeżeli stanowiłoby to dla niego nadmierne obciążenie, można też odstąpić od żądania zwrotu należności, odroczyć termin płatności albo rozłożyć należność na raty. Stanowisko organu w tej sprawie powinno zostać wyrażone w decyzji, która niewątpliwie ma w tym zakresie charakter uznaniowy, a jej wydanie powinna poprzedzać ocena sytuacji zobowiązanego dokonana na podstawie rodzinnego wywiadu środowiskowego.

Jak wynika z akt sprawy podstawowym dochodem podopiecznej DPS (w istotnym dla sprawy okresie) było świadczenie ZUS (renta rodzinna wraz z rentą socjalną oraz zasiłek pielęgnacyjny). W związku z tym skarżąca była obowiązana do ponoszenia opłaty za DPS w wysokości stanowiącej 70% otrzymywanego dochodu netto. Pozostałą kwotę opłaty stanowiącej różnice pomiędzy opłatą pensjonariuszki, a średnim miesięcznym kosztem utrzymania wnosiła Gmina Lublin. Wskazane wyżej okoliczności są bezsporne i wynikają z materiału dowodowego. Bezspornym jest również to, że 26 czerwca 2019 r. J. N. działając w imieniu i na rzecz całkowicie ubezwłasnowolnionej K. M. - mieszkanki DPS, dokonała sprzedaży nieruchomości z jej majątku za kwotę 155 000.00 zł, czym spowodowała zwiększenie kwoty dochodu pensjonariuszki. W związku z tym organ był obowiązany do ponownego ustalenia opłaty skarżącej za pobyt w DPS z uwzględnieniem kwoty uzyskanego wyżej dochodu jednorazowego, który należało rozliczyć w równych częściach na 12 kolejnych miesięcy (art. 8 ust. 11 ustawy). Organ słusznie zatem uwzględnił kwotę jednorazowego dochodu od 1 lipca 2019 r. do 30 czerwca 2020 r., co wprost wynika z obowiązujących przepisów. Słusznie bowiem wskazał organ odwoławczy, że za dochód zgodnie z art. 8 ust. 3 ustawy przyjmuje się ogół wpływów pochodzących ze wskazanych w przepisie okresów, bez względu na tytuł i źródło ich pozyskania, z wyłączeniem odliczeń enumeratywnie wyliczonych przez ustawodawcę. Ustawodawca nie przewidział jednak w katalogu pomniejszeń sumy przychodów, ani w katalogu przychodów nie wliczanych do dochodu przychodu z tytułu sprzedaży nieruchomości. Pomoc społeczna ma bowiem na celu zapewnienie niezbędnych środków utrzymania osobom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej, które nie dysponują środkami finansowymi, co uzasadnia przyjęcie, że nie ma znaczenia tytuł i źródło uzyskiwania środków.

Nie ma zatem żadnego znaczenia argumentacja, że środki pieniężne, o których mowa stanowiły spadek po matce i miały służyć mieszkance DPS-u w dalszym życiu z przeznaczeniem na rehabilitację i leczenie.

Oceniając natomiast prawidłowość obliczenia opłaty za pobyt skarżącej w DPS od 1 lipca 2019 r. do 30 czerwca 2020 r. podnieść należy, że skoro kwota stanowiąca 70% miesięcznego dochodu skarżącej w tym okresie przekraczała średni miesięczny koszt utrzymania skarżącej w DPS to zasadnie organ ustalił tę opłatę w pełnej wysokości, tj. w kwocie 3.514 zł (od 1 lipca 2019 r. do 31 marca 2020 r.) i w kwocie 4.022 zł (od 1 kwietnia 2020 do 30 czerwca 2020 r.).

Tym samym Sąd nie miał żadnych wątpliwości, że w sprawie zachodziła konieczność ponownego ustalenia opłaty za pobyt skarżącej w przedmiotowej placówce. Sąd nie miał również żadnych zastrzeżeń odnośnie dokonanych wyliczeń i ustalonych kwot dochodu, odpłatności za pobyt w DPS oraz należnych do zwrotu.

Za zgodne z prawem należało również uznać stanowisko organów dotyczące odmowy odstąpienia od żądania zwrotu przedmiotowej kwoty. W tym zakresie podnieść należy za powszechnie przyjętym w orzecznictwie sądów administracyjnych poglądem, że przepis art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej nie precyzuje co oznacza przypadek szczególnie uzasadniony, okoliczności wymienione zaś w art. 64 u.p.s. (długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych) podane zostały jedynie przykładowo i nie stanowią one katalogu zamkniętego.

Udzielenie ulgi osobie zobowiązanej do ponoszenia opłat za pobyt w DPS nie powinno zatem nastąpić, jeżeli pomimo zaistnienia wskazanych okoliczności osoba jest w stanie płacić za pobyt w placówce. Stosowanie bowiem odmiennych zasad godzi w idee i cele pomocniczości pomocy społecznej. Niezasadne zwolnienie jest bowiem sprzeczne z zasadą pomocniczości, przerzuca bowiem na jednostki samorządu terytorialnego i obywateli koszty utrzymania osób, które są samowystarczalne pod względem finansowym, co miało miejsce w przedmiotowej sprawie w analizowanym okresie. Tym samym, nawet obiektywnie trudna sytuacja życiowa osoby zobowiązanej nie zwalnia z obowiązku zwrotu świadczenia, gdyż ciężar związany z wykonaniem tego obowiązku nie jest jeszcze równoznaczny ze "szczególnym przypadkiem", o którym mowa w art. 104 ust. 4 u.p.s.

Ponadto, odpowiadając na argument dotyczące sytuacji życiowej skarżącej Sąd wskazuje, że o odpłatności za pobyt w DPS decydują ściśle wyznaczone w ustawie o pomocy społecznej reguły. Nie można wynikających z norm ustawowych praw i obowiązków stron odczytywać wbrew woli ustawodawcy, gdyż godziłoby to w konstytucyjnie określone zasady legalizmu i praworządności. Normując prawo do przedmiotowej odpłatności ustawodawca wprowadził konkretne wymogi dochodowe. Organ zatem nie może stosować jakichkolwiek przesłanek pozaprawnych rozstrzygając daną sprawę administracyjną. Nie jest też uprawniony do rozstrzygania spraw na podstawie zasad współżycia społecznego.

Warto również wspomnieć, że środki finansowe będące przedmiotem sporu pochodzą ze środków publicznych a zatem nie może budzić wątpliwości, że sposób ich wykorzystania musi być pod szczególną kontrolą, a wydatkowanie ich podlega rygorom wydatkowania środków budżetowych. W ugruntowanym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego podkreśla się, że przekazane na opiekę społeczną środki nie tracą swego publicznoprawnego charakteru. Sąd zwraca uwagę, że ustawodawca w sposób jednoznaczny unormował zasady gospodarowania środkami publicznymi, wskazując, że prawidłowość gospodarowania nimi podlega ochronie określonej m.in. regulacjami normującymi odpowiedzialność za naruszenie dyscypliny finansów publicznych. Tym samym organy orzekające nie mogły zadośćuczynić żądaniu skarżącego, gdyż zobowiązane są działać przede wszystkim na podstawie obowiązujących w dacie orzekania przepisów prawa, o czym stanowi art. 7 Konstytucji RP i art. 6 k.p.a.

W związku z powyższym zarzuty opiekuna prawnego skarżącej, co do prawidłowości zaskarżonej decyzji uznać należało za pozostające bez wpływu na wynik sprawy.

Oddalenie skargi w niniejszej sprawie oczywiście nie wyklucza możliwości złożenia wniosku o umorzenie przedmiotowej kwoty w całości lub w części, odroczenie terminu jej płatności albo rozłożenie jej na raty. Wymaga to oczywiści nie tylko złożenia wniosku do organu pierwszej instancji, lecz przede wszystkim przywołania nowych, dotychczas nie podnoszonych okoliczności mogących uzasadniać ten wniosek. Jak bowiem wskazano na wstępie tylko organ jest władny do przeprowadzenia postępowania w tym zakresie.

W tym stanie rzeczy, skoro zaskarżone rozstrzygnięcie nie naruszało prawa, Sąd - na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak sentencji wyroku.