Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1780/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2013-03-18 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 2 ust. 1
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Joanna Skiba Sędziowie: WSA Gabriela Nowak WSA Dariusz Pirogowicz (spr.) Protokolant referent stażysta Kinga Kaczmarczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 marca 2013 r. sprawy ze skargi Towarzystwa [...] na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lipca 2012 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia, że nieruchomość podlegała działaniu przepisów o przeprowadzeniu reformy rolnej oddala skargę.


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] lipca 2012 r. nr [...], po rozpatrzeniu odwołania Towarzystwa [...], utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z 15 grudnia 2011 r. nr [...]1, którą stwierdzono, że położone w mieście i gminie P. nieruchomości pochodzące z dawnej nieruchomości hipotecznej [...], oznaczone obecnie jako działki ew. nr nr[...] z obrębu [...].; nr nr: [...] z obrębu [...], podlegają działaniom przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r., Nr 3, poz. 13) przywoływanego dalej jako: "dekret PKWN"

Decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi została wydana przy następujących ustaleniach stanu faktycznego i ocenie prawnej sprawy.

Powołane w 1921 r. Towarzystwo [...] (przywoływane dalej jako: "Towarzystwo [...]") było w dniu 1 września 1939 r. oraz 13 września 1944 r. (dniu wejścia w życie dekretu PKWN) m.in. właścicielem nieruchomości położonych obecnie w mieście i gminie P., oznaczonych hipotecznie jako [...] o pow. [...] ha i [...] o pow. [...] ha. Na nieruchomościach tych Towarzystwo [...] prowadziło szkołę – [...]. Towarzystwo [...] zostało zlikwidowane na mocy decyzji Prezydenta W. z [...] maja 1950 r. Nr [...], w której postanowiono jednocześnie, że likwidator przekaże majątek Towarzystwa na rzecz Skarbu Państwa na potrzeby Ministerstwa Oświaty. W dniu 4 listopada 1950 r. ośrodek w [...] z całym majątkiem został przekazany nowo mianowanemu Dyrektorowi Państwowego [...] w C. na podstawie zarządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z [...] stycznia 1950 r. Nr [...] oraz zarządzenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w W., z [...]października 1950, Nr [...]. Ośrodek w C. został przejęty przez Ministerstwo Rolnictwa i Reform Rolnych, z uwagi na podległość szkół rolniczych. Ani likwidator ośrodka, ani zarządzający przejęcie nie dopełnili wówczas obowiązku ujawnienia w księgach wieczystych Skarbu Państwa, jako właściciela, a odpowiedniego organu, jako władającego tym majątkiem. Po 1951 roku na terenie dawnej nieruchomości ziemskiej zostały wniesione nowe zabudowania państwowej szkoły [...]. Zarządzeniem Nr [...] Prezydenta W. z [...] grudnia 1980 r. z części gruntów tego ośrodka i innych osób fizycznych zostały utworzone Gospodarstwo [...]w P. Przedsiębiorstwo Państwowe (aktualnie teren ten, bez gruntów osób fizycznych, znajduje się we władaniu Agencji Nieruchomości Rolnych), a z części gruntów utworzone zostały działki budowlane. Na niewielkiej części gruntów pozostała Państwowa Szkołą [...]. Park został zaś przejęty przez Zarząd Miasta P. Ponadto, na gruntach przeprowadzono obwodnicę miasta, a pozostałe ich części zostały użyte na inne cele użyteczności publicznej.

Zaświadczeniem z 11 marca 1982 r. Naczelnik Miasta i Gminy P. stwierdził, że przedmiotowa nieruchomość przeszła na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit b dekretu PKWN.

Decyzją Ministra Spraw Wewnętrznych z [...] sierpnia 1990 r. Nr [...] uchylono w trybie art. 155 k.p.a., za zgodą Ministra Edukacji Narodowej, likwidację Towarzystwa wraz z przejęciem mienia na rzecz Skarbu Państwa. Następnie w wyniku uznania, że działania Naczelnika Miasta i Gminy P. były bezpodstawne, Wojewoda [...] zaświadczeniem z [...] kwietnia 1994 r. anulował zaświadczenie Naczelnika Miasta i Gminy P. z [...] marca 1982 r. W odpowiedzi na powyższe, Agencja Własności Skarbu Państwa i Zarząd Gminy P. zażądali przejęcia ośrodka szkolnego w C. na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit e powołanego dekretu.

Zaświadczeniami z [...]czerwca 2008 r. nr [...] oraz nr [...] Starosta P. potwierdził, że nieruchomość rolna położona w P. przy ul. C. o powierzchni ogólnej [...] ha, stanowiąca działki ew. nr [...] o łącznej powierzchni [...] ha w obrębie [...] oraz działki ew. nr [...] o łącznej powierzchni [...] ha w obrębie [...], a także stanowiąca działkę ew. nr [...]z obrębu [...] o powierzchni [...] ha jest przeznaczona na cele reformy rolnej, zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN. Kolejnym zaświadczeniem z [...] stycznia 2003 r. nr [...] Starosta P. potwierdził, iż przeznaczona na cele reformy rolnej na podstawie ww. przepisu jest nieruchomość położona przy ul. C. o powierzchni ogólnej [...] ha, stanowiąca działki ew. nr [...] o powierzchni [...] ha i nr [...] o powierzchni [...] ha w obrębie [...] oraz działkę ew. nr [...] o powierzchni [...] ha w obrębie [...].

Począwszy od 1991 r. Towarzystwo [...] czyniło starania o odzyskanie powyższej nieruchomości. Wniosło również 1 stycznia 2000 r. o stwierdzenie, że nieruchomość obejmująca Ośrodek Szkolny w C. wraz z zabudowaniami o łącznej pow. [...] ha nie podlega działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN.

Sprawa podpadania ww. nieruchomości pod działania tego przepisu była kilkakrotnie przedmiotem rozpoznania przez organ szczebla wojewódzkiego, a także Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Ostatnim zaś merytorycznym rozstrzygnięciem przed wydaniem obecnie zaskarżonych decyzji była decyzja Wojewoda [...] z [...] maja 2004 r. nr [...], którą organ stwierdził, że nieruchomości o pow. [...] ha, pochodzące z nieruchomości ziemskiej pod nazwą hipoteczną [...] nie podpadają pod art. 2 ust. 1 lit. e ww. dekretu, gdyż na cele określone w dekrecie była ona wykorzystywana jeszcze przed jego wejściem w życie. W następstwie rozpoznania odwołania od tej decyzji, Minister Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] czerwca 2005 r., nr [...] uchylił ją i orzekł o podpadaniu nieruchomości pod ww. przepis dekretu. Wyrokiem z dnia 11 lipca 2007 r. sygn. akt IV SA/Wa 909/07 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił obydwie ww. decyzje. W ocenie Sądu stan faktyczny sprawy nie został bowiem w toku postępowania ustalony w sposób wystarczający do podjęcia rozstrzygnięcia. Okolicznością wymagającą wyjaśnienia jest zaś to, czy przedmiotowe nieruchomości zostały znacjonalizowane w oparciu o dekret o reformie rolnej czy też wobec likwidacji Towarzystwa jako osoby prawnej, na odrębnej podstawie prawnej zostały przejęte na rzecz Skarbu Państwa. Sąd zauważył, też że przejęcie nieruchomości w drodze likwidacji Towarzystwa byłoby możliwe jedynie w wypadku ustalenia, że majątek nie spełniał kryteriów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Nie bez znaczenia dla sprawy może być również kwestia braku zaświadczenia wojewódzkiego urzędu ziemskiego co do stwierdzenia, że nieruchomości podlegały dekretowi o przeprowadzeniu reformy rolnej. Sąd wskazał także, iż rolą organów administracyjnych jest zebranie wszelkich dostępnych dowodów w sprawie i ich wszechstronna ocena, a w konsekwencji poczynienie ustaleń mających znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Ponadto nakazał wyjaśnienie kwestii, czy przedmiotowe nieruchomości stanowiły "nieruchomości ziemskie" tj. czy prowadzenie przez Towarzystwo [...] szkół [...]można potraktować jako działalność wytwórczą w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej. Jednocześnie Sąd za błędny uznał pogląd zaprezentowany w decyzji Wojewody [...], że skoro przedmiotowe nieruchomości były wykorzystywane już przed wojną na potrzeby oświaty, to tym samym nie podlegały przejęciu na cele reformy rolnej, gdyż faktycznie spełniały te funkcje, o których mowa w art. 1 ust. 2 lit. d dekretu PKWN. Ponieważ zaś taka wykładnia dekretu stanowiła jedyną przesłankę orzekania przez organ I instancji, koniecznym było uchylenie także decyzji Wojewody. Sąd za słuszne uznał natomiast stanowisko Ministra, że nieruchomość najpierw musiała zostać przejęta na rzecz Skarbu Państwa, z zamiarem przeznaczenia jej na cele wymienione w art. 1 ust. 2 dekretu, a dopiero wówczas, już jako państwowa podlegałaby rozparcelowaniu bądź zagospodarowaniu wedle tychże kryteriów. Jedynym zaś kryterium przejęcia była wyznaczona przez dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej formuła: "nieruchomości ziemskiej" o odpowiednim obszarze.

Rozpoznając ponownie sprawę Wojewoda [...] decyzją z [...] maja 2010 r. utrzymaną w mocy decyzją Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi orzekł o umorzeniu postępowania, powołując się przy tym na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 marca 2010 r. sygn. akt P 107/08, w uzasadnieniu, którego Trybunał wywodził, że § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r., Nr 10, poz. 51 ze zm.) przywoływanego dalej jako "rozporządzenie MRiRR", utracił moc obowiązującą. Również te decyzje zostały uchylone przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 9 marca 2011 r. sygn. akt IV SA/Wa 1981/10. Sąd bowiem, odwołując się do uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10 stycznia 2011 r. sygn. akt I OPS 3/10, wywodził, że przywołany wyżej § 5 rozporządzenia MRiRR stanowi nadal podstawę do orzekania w sprawach o podpadaniu konkretnej nieruchomości pod przepisy dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

W tym stanie rzeczy sprawa stanowiła przedmiot ponownie przeprowadzonego postępowania przed Wojewodą [...] , który decyzją z [...] grudnia 2011 r. nr [...] stwierdził, że nieruchomość pod nazwą hipoteczną [...] stanowiąca obecnie działki ewidencyjne nr nr: [...] położone w obrębie [...]; nr nr [...] położone w obrębie [...] oraz działki ewidencyjne nr nr: [...] położone w obrębie [...]miasto P., podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Organ pierwszej instancji wywiódł, iż omawiany majątek miał charakter nieruchomości ziemskiej, a prowadzona na terenie szkoły działalność miała charakter rolniczy. Jednocześnie wielkość użytków rolnych w przejętym majątku wynosiła [...] ha, toteż przekraczała normy obszarowe określone w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Od powyższej decyzji odwołanie wniosło Towarzystwo [...], zarzucając jej naruszenie przepisów postępowania, a mianowicie uchybienie przepisom art. 28 k.p.a., poprzez nieprawidłowe określenie stron postępowania administracyjnego. Ponadto, odwołujący podniósł że organ pierwszej instancji dopuścił się naruszenia art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN, wskutek uznania, iż przedmiotowa nieruchomość podlegała działaniu wymienionego przepisu. Zdaniem Towarzystwa [...] rzeczony majątek nie mógł zostać przejęty pod wykonanie celów reformy rolnej, bowiem cel ten tj. funkcjonowanie szkoły rolniczej, był realizowany już przed wejściem w życie przepisów nacjonalizacyjnych. Rozwijając powyższy tok myślenia strona odwołująca się podniosła, że w obowiązującym ówcześnie stanie prawnym przejęcie majątku na rzecz Skarbu Państwa mogło nastąpić jedynie w oparciu o przepisy rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 27 października 1932 r. - prawo o stowarzyszeniach (Dz.U. Nr 94, poz. 808).

W następstwie rozpoznania powyższego odwołania Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] lipca 2012 r. nr [...] utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...].

Odwołując się do treści art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN Minister wskazał, że w przypadku, gdy dana nieruchomość ziemska spełniała wymogi obszarowe określone w tym przepisie, z dniem 13 września 1944 r. przechodziła z mocy prawa, bez wynagrodzenia w całości na własność Skarbu Państwa oraz była obejmowana niezwłocznym zarządem państwowym wraz z budynkami i całym inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na tych nieruchomościach przedsiębiorstwami przemysłu rolnego. Przejęcie zaś nieruchomości na własność Państwa nie było uzależnione od wystawienia zaświadczenia wojewódzkiego urzędu ziemskiego, ani od dokonania odpowiedniego wpisu prawa własności w księdze wieczystej w trybie dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej (Dz.U. z 1946, nr 39, poz. 233 ze zm.). Odnośnie interpretacji pojęcia "nieruchomość ziemska" Minister odwołał się do dokonanej w tym przedmiocie przez Trybunału Konstytucyjny wykładni (uchwałą z dnia 19 września 1990 r. sygn. akt W 3/89), gdzie Trybunał wywiódł, że przez pojęcie to należy rozumieć nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, a intencją ówczesnego ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej.

W ocenie Ministra w stosunku do omawianego majątku należącego do Towarzystwa [...], spełnione zostały wszystkie przesłanki do przejęcia na cele reformy rolnej i w takim też trybie został on przejęty na rzecz Skarbu Państwa ex lege w dniu 13 września 1944 r. Wypełnione zostały bowiem normy powierzchniowe przewidziane w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, warunkujące przejecie nieruchomości na cele reformy rolnej, a sama nieruchomość stanowiła "nieruchomość ziemską". "[...]", pochodzący z 1875 r., poświadczony za zgodność z oryginałem w dniu 13 kwietnia 1942 r., dowodzi bowiem bezspornie, że powierzchnia ogólna nieruchomości wynosiła [...] morgów i [...] prętów kwadratowych miary nowopolskiej, co stanowiło około [...] ha. Użytki rolne, w tym ogrody warzywne, ogrody owocowe, grunty orne oraz łąki zajmowały około [...] ha. Organ zauważył wprawdzie, że powierzchnia ogólna nieruchomości wskazana w "[...]" jest rozbieżna z zaświadczeniami Państwowego Biura Notarialnego w W. z dnia [...] kwietnia 1991 r. nr [...] i nr [...] (z których wynika, że łączna powierzchnia nieruchomości stanowiących własność Towarzystwa [...] wynosiła [...] ha), to niemniej różnica [...] ha powierzchni nie wpływa, jego zdaniem na fakt podpadania nieruchomości pod dekret z dnia 6 września 1944 r. Rolniczy charakter nieruchomości, warunkujący zakwalifikowanie jej jako "nieruchomości ziemskiej" w rozumieniu dekretu, potwierdza zaś publikacja J. D. pt. "Dzieje Szkoły Gospodarstwa Wiejskiego w C.", Warszawa 1991 r., opisująca szeroką działalność rolniczą prowadzoną na gruncie. W tym kontekście Minister powołał się na fragmenty książki opisujące zróżnicowaną aktywność szkoły w zakresie rolnictwa, w tym hodowli drobiu, bydła oraz działalności ogrodniczej. Działalność ta z uwagi na swój rozmiar i charakter nosiła, zdaniem organu, cechy zorganizowanego, trwałego, rolniczego przedsięwzięcia.

Zdaniem organu przedmiotowa nieruchomość bez wątpienia mogła być też wykorzystana na cel wskazany w art. 1 ust. 1 lit. d dekretu tj. jako rezerwa odpowiednich terenów dla szkół oraz poddanych zarządowi państwowemu lub samorządowemu ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego. Co więcej, jako nieruchomość ziemska o charakterze rolniczym mogła być wykorzystana na każdy inny cel wymieniony w art. 1 ust. 2 dekretu PKWN. Minister podkreślił jednocześnie, że fakt zabudowania nieruchomości nie mógł stanowić przesłanki negatywnej przejęcia jej ex lege na rzecz Skarbu Państwa. Odnosząc się zaś do zarzutów odwołania wskazujących na brak podstaw do przyjęcia, że nieruchomość podpada pod przepisy dekretu, z uwagi na fakt wykorzystywania jej na cele określone w tym akcie jeszcze przed jego wejściem w życie, organ podniósł, że fakt wykorzystywania nieruchomości na cele oświatowe już w okresie przedwojennym, nie wykluczał możliwości przejęcia jej na cele reformy rolnej wymienione w art. 1 ust. 2 lit. d dekretu. Pogląd powyższy został przy tym jednoznacznie sformułowany w wydanym na gruncie niniejszej sprawy w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 lipca 2007 r. sygn. akt IV SA/Wa 909/07.

Nie ma również zdaniem Ministra znaczenia to, że w stosunku do przedmiotowej nieruchomości zaświadczenia o przeznaczeniu jej na cele reformy rolnej zostały wydane dopiero w 2002 r., a także brak wpisu prawa własności Skarbu Państwa w księdze wieczystej, bowiem do przejęcia nieruchomości doszło z mocy samego prawa, które nie było uzależnione od dokonania wymienionych czynności. Niezgodność wpisu w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym nieruchomości wynikała zaś z zaniedbań ówczesnego właściciela nieruchomości, jednakże ta okoliczność nie może wywoływać żadnych skutków na gruncie obecnego postępowania. Tym samym wydanie przez Starostę [...] dwóch zaświadczeń z [...] czerwca 2002 nr jak też zaświadczenia z [...] stycznia 2003 r. zmierzało w istocie do dokonania wpisu prawowitego właściciela do księgi wieczystej. Wydane zaświadczenia są więc nieistotne z punktu widzenia skuteczności przejęcia nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa w trybie dekretu z dnia 6 września 1944 r., ponieważ przejście własności nie było w żadnym stopniu zależne od ich wydania. W omawianej sprawie nie ma także znaczenia fakt prowadzenia wobec Towarzystwa [...] postępowania likwidacyjnego, gdyż w chwili jego przeprowadzania nieruchomość stanowiła już własność Skarbu Państwa.

Ustosunkowując się do zarzutu błędnego ustalenia kręgu stron postępowania, organ przyznał rację Towarzystwu [...], że nieprawidłowe było doręczenie decyzji organu pierwszej instancji Związkowi [...], który nie jest ani właścicielem ani użytkownikiem wieczystym nieruchomości. Wskazał jednak, że nie oznaczało to przyznania temu podmiotowi przymiotu strony w rozumieniu art. 28 k.p.a., który to przymiot uzależniony jest od istnienia interesu prawnego. Z tego względu samo błędne doręczenie decyzji osobie nieuprawnionej nie czyni z niej strony i nie może prowadzić do uchylenia tej decyzji. Podobnie za nieistotna wadę organ uznał doręczenie przez Wojewodę [...] wydanej w sprawie decyzji zarówno Towarzystwu [...], jak i jego dwóm pełnomocnikom, wskazując, że ma to jedynie wpływ na obliczanie terminu do wniesienia środka zaskarżenia.

Konkludując Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi ocenił, że rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji, stwierdzające, iż nieruchomość pod nazwą hipoteczną [...] położona w mieście i gminie P., podpada pod art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN, było zasadne i prawidłowe.

Na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego Warszawie wniosło Towarzystwo [...] zarzucając jej naruszenie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 2 ust. 1 lit. e, art. 2 ust. 1 zdanie ostatnie, art. 1 ust. 2 lit. d i art. 15 dekretu PKWN oraz § 45 ust. 1 rozporządzenia MRiRR poprzez błędne uznanie, że nieruchomość pod nazwą hipoteczną [...] podlegała działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN.

W obszernym uzasadnieniu skargi Towarzystwo wywodziło, że ustaleń w kwestii podlegania nieruchomości pod działania art. 2 ust. 1 lit e dekretu nie można prowadzić w oderwaniu od normatywnych celów reformy rolnej. Dokonując analizy przepisów dekretu strona skarżąca wskazywała, iż ówczesny prawodawca zamierzając oprzeć ustrój rolny w Polsce "na silnych, zdrowych i zdolnych do wydatnej produkcji gospodarstwach, stanowiących prywatną własność ich posiadaczy" (art. 1 ust. 1 zd. 2 dekretu PKWN), widział równocześnie konieczność zapewnienia szkołom rolniczym odpowiednich warunków dla ich prawidłowego funkcjonowania, m.in. posiadania przez te szkoły ziemi o powierzchni niezbędnej dla prowadzenia wzorowych gospodarstw, w których uczniowie tych szkół mogliby uczyć się praktycznie (a nie tylko teoretycznie) pracy w rolnictwie. Potwierdzenie powyższego stanowi również okólnik Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 14 czerwca 1945 r. w sprawie administracji ośrodków szkolnych (Dz.Urz. MRiRR Nr 2 poz. 31), w którym wyraźnie stwierdzono, iż "ośrodki przewidziane dla szkolnictwa rolniczego nie mogą być na inne cele użyte, ani przydzielone bez uprzedniego porozumienia się z Min. Roln. i Ref. Rol. - Dep. Oświaty Rolnicze" W odniesieniu do szkoły rolniczej w C. wskazany wyżej cel reformy rolnej był już zrealizowany przed wydaniem dekretu PKWN, bowiem przedmiotowe nieruchomości były od dawna wykorzystywane przez ich właściciela i szkołę, którą Towarzystwo [...] prowadziło, właśnie na cele związane z edukacją rolniczą. Tym samym przedmiotowe nieruchomości nie mogły być traktowane jako "nieruchomości ziemskie" w rozumieniu dekretu PKWN, które dopiero będą przeznaczane (rezerwowane jako teren) dla szkół rolniczych.

Towarzystwo [...] nie zgodziło się jednocześnie z przywołanym przez organ w zaskarżonej decyzji poglądem wyrażonym w wyroku WSA z dnia 11 lipca 2007r. sygn. akt IV SA/Wa 909/07, wg którego za błędny uznano pogląd, że skoro przedmiotowe nieruchomości były wykorzystywane już przed wojną na potrzeby oświaty, to nie podlegały przejęciu na cele reformy rolnej, gdyż faktycznie spełniały już te funkcje, o których jest mowa w art. 1 ust. 2 lit. d dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Ocena Sądu stoi bowiem, zdaniem skarżącego, w sprzeczności z przepisami dekretu PKWN i rozporządzenia MRiRR, wg których ustrój rolny w Polsce dopuszczał prywatną własność gospodarstw rolnych, a pewna część ziemi miała pozostać niepodzielona dla szkół rolniczych.

W oparciu o tak sformułowane i uzasadnione zarzuty Towarzystwo [...] wniosło o uchylenie zaskarżonej decyzji, jak również uchylenie poprzedzającej ją decyzji Wojewody [...].

Mając zaś na względzie to, że postępowania w sprawie prowadzone było przez dwadzieścia lat Towarzystwo Oświatowe wniosło ponadto o wydanie przez Sąd, trybie art. 155 p.p.s.a., postanowienia sygnalizacyjnego w stosunku do Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi.

W piśmie procesowym z 7 lutego 2013 r., strona skarżąca wniosła z kolei o rozważenie przez Sąd możliwości wystąpienia do Trybunału Konstytucyjnego - na podstawie art. 193 Konstytucji RP i art. 3 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U. Nr 102, poz. 643 ze zm.) - z pytaniem prawnym, czy stanowiący podstawę rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie przepis art. 2 ust. 1 lit. e w zw. z art. 2 ust. 1 zdanie ostatnie i art. 1 ust. 2 lit. d dekretu PKWN, rozumiany w ten sposób, że stanowi on podstawę do przejęcia na własność Skarbu Państwa nieruchomości także w sytuacji, gdy cele dekretu PKWN na przedmiotowej nieruchomości były już zrealizowane w dacie wejścia w życie tegoż dekretu, jest zgodny z art. 21 i art. 64 Konstytucji RP.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi podtrzymał stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sad Administracyjny w warszawie zważył co następuje:

zaskarżona decyzja, jak też poprzedzająca ją decyzja Wojewody Mazowieckiego nie naruszają przepisów prawa materialnego, ani nie doszło przy ich podejmowaniu do istotnych naruszeń procedury administracyjnej, a tym samym skarga nie zasługuje na uwzględnienie i podlega oddaleniu.

Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] lipca 2012 r. utrzymujące w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] marca 15 grudnia 2011 r. stwierdzającą, że stanowiąca byłą własność Towarzystwa [...] z siedzibą w W. (przywoływanego dalej jako "Towarzystwo [...]" lub "Stowarzyszenie" ) nieruchomość ziemska położona na obszarze miasta i gminy P., pod nazwą "[...]podlegała działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r., Nr 3, poz. 13) przywoływanego dalej jako: "dekret PKWN".

Decyzje te, co jest istotne, zapadły w ponownie prowadzonym postępowaniu, po uprzednim uchyleniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 11 lipca 2007 r. sygn. akt IV SA/Wa 909/07 oraz wyrokiem z 9 marca 2011 r. sygn. akt IV SA/WA 1951/10 wydanych w sprawie decyzji, a więc w warunkach związania organu (jak też rozpoznającego obecnie skargę Sądu) zawartymi w tych wyroku wskazaniami co do dalszego postępowania i sformułowanymi w nich ocenami prawnymi. Zgodnie bowiem z art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) przywoływanej dalej jako: "p.p.s.a", ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia. Przepis ten, jak podkreśla się w orzecznictwie ma charakter bezwzględnie wiążący, co oznacza, że ani organ administracji publicznej, ani sąd, orzekając ponownie w tej samej sprawie, nie mogą nie uwzględnić oceny prawnej i wskazań wyrażonych wcześniej w orzeczeniu sądu (por. wyrok NSA z dnia 27.09.2011 r. sygn. akt II OSK 1384/10 Lex nr 1151858). Przez oceną prawną zaś, o której stanowi ten przepis, należy rozumieć sąd o prawnej wartości sprawy. Może ona dotyczyć stanu faktycznego, wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego, prawidłowości korzystania z uznania administracyjnego, jak i kwestii zastosowania określonego przepisu prawa jako podstawy do wydania określonego rozstrzygnięcia. Natomiast wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencje oceny prawnej i dotyczą sposobu działania organu w toku ponownego rozpoznania sprawy.

W powyższych wyrokach natomiast jednoznacznie zostało przesądzone, że § 5 rozporządzenia 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r., Nr 10, poz. 51 ze zm.) przywoływanego dalej jako "rozporządzenie MRiRR", może stanowić podstawę do orzekania w drodze decyzji administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN (wyrok IV SA/Wa 1951/10). Ponadto co najistotniejsze, przesądzono także, że fakt wykorzystywania nieruchomości jeszcze przed wojną na cele oświatowe (prowadzenie szkoły rolniczej) nie oznacza, że takie nieruchomości nie podlegały przejęciu na cele reformy rolnej, gdyż faktycznie spełniały te funkcje, o których mowa w art. 1 ust. 2 lit. d dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (wyrok IV SA/Wa 909/07). Ocena ta została w pełni zaakceptowana przez organy obydwu instancji podejmujące w sprawie rozstrzygnięcie. W tym stanie rzeczy formułowany obecnie przez stronę kluczowy zarzut skargi, wskazujący na naruszenie przez organy art. 2 ust. 1 lit e w zw. z art. 2 ust. 1 zdanie ostatnie i art. 1 ust. 2 lit. d dekretu PKWN oraz § 45 rozporządzenia MRiRR, poprzez uznanie, że sporna nieruchomość wykorzystywana jeszcze przed wejściem w życie dekretu na cele przewidziane w tym akcie normatywnym, podlegała działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, nie może odnieść zamierzonych skutków, gdyż stanowi on w istocie polemikę z oceną prawną zawartą w prawomocnym wyroku Sądu. Tej zaś oceny, jak już wyżej wspomniano nie może kwestionować ani organ administracji publicznej, ani kontrolujący działanie tego organu Sąd. W sprawie nie doszło bowiem do zmiany stanu prawnego lub faktycznego uprawniającego do odstąpienia od tej oceny. Oznacza to, że powyższy zarzut, oparty na odmiennej od Sądu ocenie prawnej sprawy, na tle tożsamego w dacie wyrokowania jak też obecnie stanu faktyczno-prawnego, jest niezasadny. Przyjęcie odmiennego stanowiska oznaczałoby rażącą obrazę dyspozycji normy prawnej zawartej w przepisach art. 153 i 170 p.p.s.a.

Rolą organów natomiast, zgodnie z wytycznymi zawartymi w ww. wyrokach, a zwłaszcza w wyroku IVSA/Wa 909/07, w którym Sąd formułował swoje wytyczne w konsekwencji uchylenia merytorycznych decyzji wydanych w sprawie, było przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego pod kątem ustalenia, czy przedmiotowa nieruchomość, jak też posadowione na niej obiekty szkoły rolniczej, spełniają kryteria pozwalające na uznanie jej za "nieruchomość ziemską" w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, a także czy przekroczone zostały normy obszarowe ustanowione w tym przepisie, co skutkowało przejściem własności tych nieruchomości na własność Skarbu Państwa na cele reformy rolnej.

Zgodnie bowiem z przywołanym przepisem nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich łączny rozmiar przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej bądź 50 ha użytków rolnych (...) przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości, na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele reformy rolnej. Natomiast w myśl art. 1 pkt 2 lit. d powołanego dekretu, przejmowanie nieruchomości na cele reformy rolnej miało służyć zarezerwowaniu odpowiednich terenów dla szkół oraz poddanych zarządowi państwowemu lub samorządowemu ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej i przemysłu rolnego. Skutek prawno-rzeczowy, w postaci odjęcia własności nieruchomości jego dotychczasowemu właścicielowi i przeniesienia jej na rzecz Państwa, o ile zostały spełnione przesłanki określone w tym przepisie, następował zatem ex lege w dacie wejścia w życie dekretu (13 września 1944r.), bez konieczności dokonywania w tym względzie czynności potwierdzających ten fakt. Opisany zaś w rozporządzeniu MRiRR tryb przejmowania majątków przez pełnomocników (§ 10), sporządzenie spisów przejętych majątków (§ 17) jak też opracowywanie projektów podziału ziemi (§ 22), czy wydawanie zaświadczeń w celu ujawnienia prawa własności Skarbu Państwa w księdze wieczystej (§ 12 w zw. z art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych (gruntowych) prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej, Dz.U. Nr 39, poz. 233), są zdarzeniami następczymi w stosunku do tego skutku.

W kwestii interpretacji zwrotu normatywnego "nieruchomość ziemska" orzecznictwo sądów administracyjnych, jak zauważył to w wydanym w sprawie wyroku IV SA/Wa 909/07 Wojewódzki Sąd Administracyjny, powszechnie akceptuje wykładnie tego zwrotu dokonaną w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r. W 3/89 (OTK 1990/1/26), zgodnie z którą poprzez określenie nieruchomości przymiotnikiem "ziemskie" prawodawca miał na względzie te obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy. Analizując przepisy dekretu jak też rozporządzenia wykonawczego MRiRR z dnia 1 marca 1945 r., Trybunał wywiódł wówczas, że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji rolniczej, zwierzęcej lub sadowniczej. Interpretacja dokonana przez Trybunał pozostaje nadal aktualna, mimo że z dniem wejścia w życie Konstytucji RP uchylona została powszechnie obowiązująca moc prawna jego uchwał podejmowanych w sprawie ustalenia wykładni ustaw (art. 239 ust. 3 Konstytucji RP). Sąd w składzie rozpoznającym sprawę również nie znajduje podstaw by od tej wykładni odstąpić.

Taki charakter w ocenie Sądu miała, jak trafnie ustaliły organy, należąca do Towarzystwa Oświatowego nieruchomość oznaczona hipotecznie jako [...]. Poczynione w tym zakresie przez organy administracji publicznej ustalenia stanu faktycznego znajdują odzwierciedlenie w zgromadzonym w aktach materiale dowodowym. W szczególności wskazać tu należy "[...]" z 1875 r. poświadczony w 1942 r., z którego wynika, że ogólna powierzchnia przedmiotowej nieruchomości wynosiła [...]mórg i [...]prętów kwadratowych, co stanowi około [...] ha, a stanowiły ją: [...] morgi [...] prętów kw. ([...] ha) ogrodów warzywnych, [...] mórg [...] prętów kw. ([...] ha) ogrodów owocowych, [...] mórg [...] prętów kw. ([...] ha) gruntów ornych, [...] mórg [...] prętów kw. ([...] ha) łąk, [...] mórg [...] prętów ([...] ha) drogi, wygony, zabudowania i pastewniki. Obszar użytków rolnych wynosił więc w folwarku C. łącznie [...] ha. Wprawdzie wielkość nieruchomości wykazana w rejestrze nie jest w pełni zgodna z powierzchnią nieruchomości stanowiącej własność Towarzystwa [...], wykazaną w zaświadczeniach Państwowego Biura Notarialnego w W. z [...]kwietnia 1991 r. nr [...] i nr [...] (gdzie podano łącznie [...} ha), jednakże zgodzić się należy z organami, iż z uwagi na to, że różnica ta wynosi jedynie [...] ha, nie może mieć to wpływu na to, że obszar gruntów należących do Stowarzyszenia o charakterze rolnym, ze względu na przekroczenie normatywu przewidzianego w art. 2 ust 1 lit e dekretu (50 ha użytków rolnych), podpada pod działanie tego przepisu. Charakter rolniczy nieruchomości i funkcjonalne związanie z działalnością rolniczą szkoły, której obiekty kubaturowe posadowione były na gruncie i stanowiły części składowe nieruchomości, potwierdza ponadto przywołana w obydwu decyzjach i załączona do akt sprawy, wydana w 1991 r. publikacja Jerzego Duszy pod tytułem "Dzieje Szkoły [...] w C.". W publikacji tej, cytowanej w obszernych fragmentach w decyzji Wojewody [...] , opisana została zróżnicowana aktywność szkoły w okresie międzywojennym w zakresie rolnictwa, przejawiająca się m.in. w prowadzonej przez szkołę hodowli drobiu, bydła i działalności ogrodniczej, mająca wszelkie cechy zorganizowanego i trwałego przedsięwzięcia rolniczego. Oparcie ustaleń stanu faktycznego na treści tego typu publikacji, jest zdaniem sądu dopuszczalne. Organy bowiem dążąc do ustalenia prawdy materialnej, zgodnie z zasadami określonymi w art. 7, 77 § 1 i art. 75 k.p.a., winny brać pod uwagę wszelkie dostępne środki dowody, o ile ich przeprowadzenie nie narusza prawa, a więc mogą posługiwać się nie tylko dokumentami, ale również publikacjami, zeznaniami świadków, opiniami ekspertów itp., jeżeli tylko może się to przyczynić do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Art. 75 § 1 k.p.a. nie zawiera wszak zamkniętego katalogu środków dowodowych dopuszczalnych w postępowaniu wyjaśniającym, a posłużenie się w redakcji tego przepisu zwrotem "w szczególności" we wstępie do wyliczeniem środków dowodowych, wskazuje wprost, że jest to jedynie wyliczenie przykładowe..

W świetle zatem ustalonego w sprawie stanu faktycznego nie ma podstaw do formułowania wniosków o wyłączeniu spod działania art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN ww. obiektów szkolnych, jako niesłużących celom stricte rolniczym, a więc nie mających przymiotu nieruchomości "ziemskiej". To bowiem z działalnością tej placówki i prowadzonej w niej działalnością oświatową (o określonym profilu kształcenia) związane były przede wszystkim zamierzenia rolnicze realizowane na gruncie.

Zgodzić się również należy z organem, że w realiach rozpoznawanej sprawy likwidacja Stowarzyszenia w 1950 r. i przejecie jego majątku przez Państwo, nie może mieć wpływu na ocenę konsekwencji wynikających z wejścia w życie przepisów dekretu PKWN. Skoro bowiem Skarb Państwa stał się właścicielem przedmiotowych nieruchomości już 13 września 1944 r. (data wejścia dekretu w życie), to postępowanie likwidacyjne Stowarzyszenia prowadzone kilka lat później, nie mogło ze swej istoty obejmować składników mienia do tego podmiotu wówczas nieprzynależnego. Rację mają także organy, wskazując, że wydanie zaświadczeń przez Starostę Powiatu P. o podleganiu nieruchomości pod przepisy dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej dopiero w latach 2002 i 2003 nie może być okolicznością podważającą skuteczność przejścia jej własności na rzecz Skarbu Państwa w trybie ww. aktu normatywnego, którego przepisy, ani wydany do nich akt wykonawczy (rozporządzenie MRiRR r z 1 stycznia 1945 r.), nie regulują daty do jakiej mogło to nastąpić.

Konkludując zatem stwierdzić należy, że wobec złożenia przez uprawniony do tego podmiot wniosku w trybie § 6 rozporządzenia MRiRR i ustalenia, że nieruchomość oznaczona hipotecznie "[...], obejmująca aktualne działki nr nr: [...] z obrębu [...]; nr nr: [...] z obrębu [...] oraz nr nr: [...] z obrębu [...], stanowiła nieruchomość ziemską w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN, a obszar wchodzących w jej skład użytków rolnych w dniu 13 września 1944 r. przekraczał 50 ha, to wydanie przez Wojewodę [...] decyzji o podleganiu tej nieruchomości pod działanie ww. przepisu dekretu odpowiada prawu. Tym samym zgodna jest również z prawem utrzymująca w mocy to rozstrzygnięcie zakwestionowana decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, a podniesiony w skardze zarzut naruszenia art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. nie ma usprawiedliwionych podstaw.

Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie nie dostrzega również konfliktu między wskazywanymi w piśmie procesowym strony skarżącej z 7 lutego 2013 r. wzorcami konstytucyjnymi (art. 21 i art. 64 Konstytucji RP), a interpretacją przepisów dekretu PKWN i subsumcją ustalonego w sprawie stanu faktycznego do norm w nich zawartych, dokonaną prze Sąd w wyroku IV SA/Wa 909/07. Nie widzi zatem potrzeby zwrócenia się do Trybunału Konstytucyjnego, na zasadach określonych w art. 193 Konstytucji RP z pytaniem prawnym o treści sugerowanej w tym piśmie.

W ocenie Sądu, sposób procedowania sprawy przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi nie uprawnia do formułowania wobec niego zastrzeżeń w trybie postanowienia sygnalizacyjnego, o którym mowa w art. 155 p.p.s.a. Zważyć bowiem należy, że trwające już przeszło dwie dekady postępowanie w przedmiocie podlegania spornej nieruchomości pod działanie przepisów dekretu PKWN, nie jest konsekwencją opieszałego działania w sprawie Ministra, ale efektem eliminowania uprzednio wydanych w sprawie decyzji bądź to w toku kontroli instancyjnej bądź na drodze postępowań sądowych.

Mając powyższe na względzie Sąd, na podstawie art. 151 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.