Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt I SA/Op 238/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2017-07-26 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 3 , ust. 3a i ust. 3b, art. 32
journal: Dz.U. 2016 poz 963
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jedn.
article: par. 3 ust. 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Wójcik (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Krzysztof Bogusz Sędzia WSA Grzegorz Gocki Protokolant Starszy inspektor sądowy Iwona Dąbrowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 lipca 2017 r. sprawy ze skargi P. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 20 kwietnia 2017 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy oddala skargę.


UZASADNIENIE

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie decyzją z dnia 20 kwietnia 2017 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 23) – dalej określanej jako "k.p.a.", utrzymał w mocy decyzję ZUS z dnia 13 stycznia 2017 r. odmawiającą P. B. (dalej określanemu jako strona lub skarżący) umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne oraz na Fundusz Pracy w łącznej wysokości 52.418,24 zł – wszystkie składki za okres od października 2008 r. do stycznia 2012 r.

W uzasadnieniu przedstawił następujące okoliczności faktyczne i prawne sprawy.

Wnioskiem złożonym dnia 19.04.2016 r. skarżący zwrócił się o umorzenie całości zadłużenia z tytułu składek, wskazując na bardzo trudną sytuację materialną i zdrowotną, która nie pozwala mu uiścić należnych składek.

Z przeprowadzonych przez organ ustaleń wynikało, że wobec skarżącego wszczęto w dniu 19.08.2015 r. postępowanie egzekucyjne przez zajęcie wynagrodzenia za pracę, na którym wystąpił zbieg egzekucji z Komornikiem Sądowym w [...]. W dniu 09.10.2015 r. wycofano wdrożoną egzekucję i przekierowano ją do A S.A., który pismem z 14.10.2015 r. poinformował o braku środków na koncie dłużnika. W dniu 07.03.2016 r. ponownie wdrożono egzekucję w A S.A.

Egzekucję wobec skarżącego prowadzi też Naczelnik Pierwszego Urzędu Skarbowego w [...] na podstawie tytułów wykonawczych ze stycznia i maja 2009 r. co do należności za okres od 08. do 09.2008 r. Choć zajęcie ruchomości w postaci samochodu okazało się nieskuteczne, to jednak doszło do częściowej realizacji tytułów wykonawczych.

W zakresie sytuacji materialnej i majątkowej dłużnika organ na podstawie posiadanych dokumentów ustalił, że jest on rozwiedziony od 31.07.2012 r., prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z [...] – P. B., od 01.08.2014 r. jest zatrudniony w "B" Sp. z o.o. w [...] na 1/2 etatu, z płacą zasadniczą w kwocie 500,00 zł brutto + premia uznaniowa; nie figuruje w ewidencji Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w [...] i nie korzysta tam z żadnych form pomocy. Przedłożona przez niego dokumentacja medyczna potwierdza występowanie problemów zdrowotnych. Z oświadczenia dłużnika wynika, że nie ponosi kosztów związanych z utrzymaniem, a tylko koszty leczenia w wysokości 127,21 zł miesięcznie, nie dysponuje majątkiem ruchomym, nieruchomym, nie posiada praw majątkowych oraz nie pobiera zasiłku z pomocy społecznej. Chce poprawić swoją sytuację materialną poprzez zatrudnienie na cały etat.

Według informacji uzyskanej od Naczelnika Urzędu Skarbowego w [...] dłużnik w zeznaniu rocznym PIT-37 za 2014 r. zadeklarował dochód z należności ze stosunku pracy w wysokości: 16.909,55 zł i dochód z działalności wykonywanej osobiście w wysokości: 2.522,40 zł, a w zeznaniu PIT-37 za 2015 r. dochód z należności ze stosunku pracy w wysokości 7.415,11 zł. Nie odnotowano wpływu zeznania rocznego za 2013 r. oraz zaległości z tytułu podatków. Postanowieniem z dnia 3.06.2016 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w [...] umorzył prowadzone postępowanie egzekucyjne wskazując, że nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne, jednak w przypadku ustalenia (co ma być monitorowane przez wierzyciela), że zobowiązany uzyskuje dochody podlegające egzekucji, wierzyciel (czyli ZUS) ma możliwość zastosowania właściwego środka egzekucyjnego. W przekonaniu organu istotne dla rozstrzygnięcia sprawy jest zatem to, że dłużnik pracuje i uzyskuje dochody. Zdaniem Zakładu, na obecnym etapie sprawy nie można jednoznacznie przesądzić, że w wyniku kontynuacji postępowania egzekucyjnego w przyszłości nie odzyska się całości lub części składek.

Mając powyższe ustalenia na uwadze ZUS Oddział w Opolu decyzją z 13 stycznia 2017 r. wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3, art. 28 ust. 3a i 3b oraz art. 32 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2016 r., poz. 963 z późn. zm. - dalej powołana jako: u.s.u.s.) odmówił umorzenia należności z tytułu składek w łącznej kwocie 52.418,24 zł w części finansowanej przez płatnika, co obejmowało składki na ubezpieczenia społeczne w łącznej kwocie 34.263,44 zł, w tym: składki - 21.022,44 zł, odsetki za zwłokę - 13.241,00 zł; na ubezpieczenie zdrowotne w łącznej kwocie 15.127,08 zł, w tym: składki - 9.289,08 zł, odsetki za zwłokę - 5.838,00 zł; na Fundusz Pracy w łącznej kwocie 3.027,72 zł, w tym: składki - 1.860,72 zł, odsetki za zwłokę - 1.167,00 zł; wszystkie składki za okres od 10.2008 r. do 01.2012 r., a odsetki naliczone na dzień 19.04.2016 r.

W uzasadnieniu wskazano, że w sprawie nie zaistniała żadna z wymienionych taksatywnie w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. (punkty od 1 do 6) przesłanek całkowitej nieściągalności. Sytuację skarżącego oceniono również z uwzględnieniem art. 28 ust. 3a u.s.u.s., z którego wynika, że umorzenie należności z tytułu składek może nastąpić również w uzasadnionych przypadkach, nawet pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Przypadki te zostały sprecyzowane w § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365 – dalej określane jako "rozporządzenie"). Zgodnie z tym przepisem Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Zdaniem organu I instancji żadna z tych przesłanek nie została spełniona, gdyż zobowiązany uzyskuje stały (choć niski) dochód a ponadto utrzymuje go [...] P. Z całą pewnością nie wystąpiła przesłanka opisana w punkcie 2 ust. 1 § 3 rozporządzenia, a jeśli chodzi o okoliczności wskazane w punkcie 3, to wprawdzie dłużnik dostarczył dokumentację medyczną potwierdzającą jego chorobę, jednak nie udowodnił, że w trakcie prowadzenia działalności gospodarczej istniała konieczność rezygnacji z dalszego jej prowadzenia na rzecz sprawowania opieki nad przewlekle i obłożnie chorym członkiem rodziny, która to opieka uniemożliwiałaby zobowiązanemu uzyskiwanie dochodów.

We wniesionym od tej decyzji wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący zarzucił, że od 08/2008 r. do 02/2012 r. nie prowadził działalności gospodarczej, nie uzyskiwał z niej dochodów, nie posiada majątku, stan jego zdrowia pogorszył się (leczenie szpitalne i rehabilitacja), korzysta ze stałej opieki lekarskiej oraz ponosi koszt leczenia w wysokości ok. 200,00 zł. Pozostaje na utrzymaniu [...], a spłata zadłużenia zagrozi dalszej jego egzystencji i nie pozwoli na zaspokojenie podstawowych potrzeb tj. zakupu żywności, leków, itp. Wskazał na postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w [...] z dnia 03.06.2016 r. umarzające prowadzone wobec niego postępowanie egzekucyjne oraz na dokument z 06.10.2016 r. potwierdzający jego inne zobowiązania na kwotę ok. 80 000,00 zł.

W toku postępowania odwoławczego matka skarżącego działająca jako jego pełnomocnik przedłożyła zeznanie o wysokości osiągniętego przez syna dochodu w 2016 r. wskazujące, że jego dochód za ten okres wyniósł 9.612,23 zł.

Rozpatrując podniesione w odwołaniu zarzuty oraz ponownie analizując stan sprawy Prezes ZUS powołaną na wstępie decyzją utrzymał w mocy rozstrzygnięcie z dnia 13 stycznia 2017 r.

Przedstawił w pierwszej kolejności regulacje prawne normujące kwestię umorzenia należności z tytułu składek, zgodnie z którymi takie umorzenie może nastąpić w przypadku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 2 u.s.u.s.). Katalog tych przypadków został taksatywnie wymieniony w punktach od 1 do 6 zamieszczonych w ust. 3 tego artykułu.

Organ wskazał na prowadzoną przez Dyrektora Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Opolu, działającego jako organ egzekucyjny, egzekucję wobec skarżącego poprzez zajęcie rachunku bankowego w A S.A., oraz na prowadzone postępowanie egzekucyjne przez Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w [...], które zostało częściowo zrealizowane. Pomimo umorzenia pozostałego postępowania (obejmującego tyt. wykonawcze [...],[...]) postanowieniem z dnia 03.06.2016 r. w związku z bezskutecznością egzekucji, to zdaniem organu istotne dla oceny całkowitej nieściągalności zadłużenia stało się podjęcie przez skarżącego, już w trakcie postępowania, pracy na pełny etat i uzyskanie z tego tytułu większego wynagrodzenia (w marcu 2017 r. wynosiło ono 2000 zł brutto - 1.459,48 zł netto). Wyklucza to możliwość stwierdzenia całkowitej nieściągalności, skoro na chwilę obecną nie można stwierdzić braku majątku, z którego jest możliwe dochodzenie należności. Jak wynika z orzecznictwa, przy braku całkowitej nieściągalności Zakład pozbawiony jest w ogóle prawnej możliwości umorzenia należności z tytułu składek na podstawie art. 28 ust. 2 u.s.u.s.

Rozważając następnie możliwość umorzenia składek na podstawie art. 28 ust. 3a tej ustawy (a zatem mimo braku całkowitej nieściągalności) organ wskazał, że unormowanie to odnosi się jedynie do składek w części finansowanej przez płatnika, czyli tzw. składek osobistych płatnika, które w omawianym przypadku i za okres od października 2008 r. do stycznia 2012 r. wynosiły, łącznie z odsetkami, 52.418,24 zł. Okoliczności tej sprawy nie wskazują jednak na spełnienie żadnego z warunków umorzenia opisanych w § 3 ust. 1 ww. rozporządzenia, tj. że "opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych", skoro skarżący jest zatrudniony na pełny etat z minimalnym wynagrodzeniem (brutto 2000 zł, netto 1459,48 zł), nie ponosi kosztów utrzymania, te bowiem w całości ponosi jego [...] P., na którego utrzymaniu pozostaje i którego dochód netto (według oświadczenia wnioskodawcy) wynosi 2400,00 zł. Pomimo, że skarżący nie posiada majątku ruchomego i nieruchomego, to zgodnie z zeznaniami podatkowymi deklarowane przez niego za lata 2014-2016 dochody wynoszące: za 2014 r. – z pracy zarobkowej 16 909,55 zł i z działalności wykonywanej osobiście 2 522,40 zł; za 2015 r. - ze stosunku pracy 7 415,11 zł; za 2016 r. - ze stosunku pracy 9 612,23 zł nie pozwalają przyjąć, aby zapłata składek wywołała skutek opisany w tym przepisie.

Zakład uwzględniając obecnie uzyskiwane dochody z pracy na pełny etat zobowiązanego, jak również koszty zakupu leków w wysokości 200,00 zł/mc wskazał, że tzw. dochód dyspozycyjny zobowiązanego wynosi ok. 1259,48 zł netto, co nie pozwala na przyjęcie, że występuje w jego przypadku przesłanka ubóstwa. Zgodnie bowiem z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 17 lipca 2012 r. (Dz. U. z 2012 r. Nr 823 ) w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej - kryterium dochodowe dla osoby w rodzinie wynosi 514,00 zł. Z powyższego należy wnioskować, iż zobowiązany nie ma podstaw do korzystania ze wsparcia udzielanego przez Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie z uwagi na przekroczenie wskazanego kryterium dochodowego.

Biorąc następnie pod uwagę "informacje o wysokości minimum socjalnego" ogłaszanego przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych (dostępne na stronach internetowych www.ipiss.com.pl) i jego znaczenie jako podstawowego wskaźnika mierzącego koszty utrzymania gospodarstwa domowego należy, zdaniem Zakładu, uwzględnić wysokość kosztów utrzymania na podstawie danych statystycznych ogłaszanych przez IPiSS - "Poziom i struktura minimum socjalnego w grudniu 2016 r. - dane średnioroczne", gdzie koszt utrzymania gospodarstwa 2-osobowego pracowniczego określono na kwotę 1817,36 zł (na osobę 908,68 zł).

Również z danych statystycznych dotyczących "zmodyfikowanego minimum egzystencji" ogłaszanego przez ww. Instytut na podstawie danych średniorocznych i dostępnych na stronach internetowych www.ipiss.com.pl wynika, że wartość minimum egzystencji w 2016 r. (dane średnioroczne) wyniosła dla gospodarstwa pracowniczego 2-osobowego 934,54 zł (na osobę 467,27 zł).

Powyższe dane oznaczają, że skarżący w aktualnej sytuacji nie spełnia przesłanek do wsparcia ze strony opieki społecznej, jak również nie osiąga dochodów poniżej ustalonego minimum egzystencji i minimum socjalnego. Jego sytuacja nie jest na tyle trudna, aby była zagrożona jego egzystencja poprzez znaczne obniżenie stopy życiowej. Spłata zadłużenia z tytułu składek w dogodnym układzie ratalnym nie pozbawi go możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych w sytuacji, gdy wszelkie koszty utrzymania ponosi [...]. Odnosząc się zaś do ciążącego na zobowiązanym zadłużenia względem innych wierzycieli (C Sp. j.) organ stwierdził, że nie można przypisać im pierwszeństwa w stosunku do zaległości składkowych. Sam fakt posiadania innych zobowiązań oprócz zobowiązań wobec Zakładu nie może skutkować odstąpieniem od egzekwowania nieopłaconych w terminie składek.

Oceniając spełnienie kolejnych przesłanek z § 3 rozporządzenia wskazano na oczywisty brak podstaw do uznania za spełnioną przesłanki z punktu 2 (poniesienie strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innych nadzwyczajnych zdarzeń), natomiast w zakresie okoliczności opisanych w punkcie 3 (przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiająca go możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności) stwierdzono, że samo istnienie takiej choroby i pozostawanie w leczeniu nie jest wystarczające. Zobowiązany nie przedłożył też żadnych dowodów potwierdzających, iż w okresie prowadzenia działalności gospodarczej był zmuszony zrezygnować z jej prowadzenia działalności z uwagi na sprawowanie całodobowej, stałej opieki na członkiem rodziny.

W podsumowaniu stwierdzono, że nie wystąpiły w sprawie przesłanki umorzenia należności, gdyż badanie sytuacji zobowiązanego nie ogranicza się wyłącznie do ustalenia stanu majątkowego i sytuacji rodzinnej, lecz pod uwagę brane są także możliwości ściągnięcia należności w drodze egzekucji oraz spłaty zadłużenia w ramach ulgi jaką jest układ ratalny. Ponadto przy podjęciu decyzji w tym przedmiocie w odniesieniu do konkretnej, indywidualnej sytuacji musi być uwzględniony nie tylko interes zobowiązanego, ale również interes publiczny. Odmowa umorzenia należności jest w przypadku skarżącego uzasadniona, gdyż przemawia za tym publicznoprawny charakter należności z tytułu składek, interes publiczny uwzględniający prawa osób ubezpieczonych - pracowników, możliwość dalszego dochodzenia należności. Trzeba też uwzględnić cele, na które są przeznaczone wskazane należności. Organy odpowiedzialne za ich pobór zobowiązane są do szczególnej staranności i ostrożności w dysponowaniu nimi. Jeżeli więc właściwy organ dostrzeże jakiekolwiek możliwości wyegzekwowania zaległych składek, to podjęte w ramach uznania administracyjnego negatywne rozstrzygnięcie dla wnioskodawcy nie może być uznane za dowolne (wyrok WSA w Warszawie z 22 grudnia 2006 r., sygn. akt III SA/Wa 2426/06, Lex nr 328891).

W skardze na tę decyzję skarżący zarzucił naruszenie:

1.przepisów postępowania w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 180 k.p.a., polegające na zebraniu niepełnego materiału dowodowego i zaniechaniu podjęcia działań dla pełnego wyjaśnienia stanu sprawy, w tym pominięcie części decyzji wydanych w sprawie oraz składanych przez niego wniosków, okoliczności związanych z zaprzestaniem prowadzenia działalności gospodarczej oraz błędną ocenę jego obecnej sytuacji finansowej,

2.przepisów prawa materialnego, tj. art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 12 w związku z art. 13 ust. 4 u.s.u.s. poprzez jego zastosowanie w sprawie i błędne przyjęcie, że w okresie od sierpnia 2008 r. do lutego 2012 r. podlegał obowiązkowym ubezpieczeniom: emerytalnym, rentowym, chorobowym i wypadkowym, a to z uwagi na niewykreślenie w odpowiednich rejestrach działalności gospodarczej, podczas gdy w tym czasie takiej działalności nie prowadził, a nadto naruszenie art. 28 ust. 3 pkt 4,5 i 6 u.s.u.s. poprzez bezzasadną odmowę ich zastosowania.

Stawiając te zarzuty wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia 13 stycznia 2017 r.

W uzasadnieniu skargi podniósł, że stan faktyczny sprawy nie został prawidłowo wyjaśniony, gdyż w sierpniu 2008 r. zgłosił w Oddziale ZUS w Opolu zawieszenie działalności gospodarczej, wyrejestrował się z ubezpieczeń społecznych i zaprzestał płacenia składek oraz nie prowadził faktycznie działalności, po czym w dniu 27.02.2012 r. ją zlikwidował. Pismem z 5.04.2012 r. ZUS poinformował go o sporządzeniu "z urzędu" dokumentów zgłoszeniowych ZUS ZUA oraz dokumentów rozliczeniowych za miesiące od 10.2008 r. do 12.2011 r. Po raz pierwszy o zadłużeniu dowiedział się po otrzymaniu decyzji z 8.04.2014 r. określającej wysokość należności z tytułu składek za okres od stycznia 2012 r. do grudnia 2013 r. Decyzją z 29.10.2014 r. postępowanie w tej sprawie zostało jednak umorzone jako bezprzedmiotowe. Kolejną decyzją z 11.05.2015 r. został poinformowany o wysokości jego zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek za okres od 10.2008 r. do 12.2011 r. w łącznej wysokości wynoszącej na dzień wydania decyzji 48.796,62 zł.

Po złożeniu w dniu 19.04.2016 r. wniosku o umorzenie należności otrzymał decyzję odmowną z dnia 17.06.2016 r., co do której decyzją z 16.11.2016 r. stwierdzono jej nieważność (podpisana przez nieuprawnioną osobę), a kolejną decyzję odmawiającą umorzenia należności wydano dnia 13.01.2017 r. i stanowi ona w zasadzie kopię decyzji uznanej za nieważną. Ponadto skarżący składał równolegle wniosek o rozłożenie na raty należności z tytułu składek i kosztów egzekucyjnych. Jednak zrezygnował z układu ratalnego z uwagi na zbyt dużą wysokość rat.

Skarżący podkreślił, że składał w ZUS dokumenty o wyrejestrowaniu się jako płatnika składek, co potwierdzają wydruki z konta firmowego, które dołączył do skargi, a ponadto nie prowadził faktycznie tej działalności, wyjechał z [...], przeszedł zawał serca w dniu [...] a następnie przebywał na rehabilitacji kardiologicznej, co prowadzenie takiej działalności uniemożliwiało. Wskazując na orzecznictwo Sądu Najwyższego (np. z dnia 5.04.2016 r., sygn. akt I UK 196/15) stwierdził, że o wyłączeniu z ubezpieczenia społecznego decyduje faktyczne zaprzestanie prowadzenia tej działalności i wystarczające jest zgłoszenie tego faktu w ZUS. Błędnie zatem organ twierdzi, że rozstrzygające znaczenie ma wpis do ewidencji tej działalności, w istocie takiemu twierdzeniu strony nie zaprzeczając.

Skarżący zakwestionował też stanowisko organu o braku wystąpienia przesłanki całkowitej nieściągalności, gdyż fakt otrzymywania najniższego wynagrodzenia za pracę sprawia, iż ta kwota jest wolna od potrąceń (art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s.) i nie istnieje możliwość zajęcia wynagrodzenia. Samo zaś częściowe zaspokojenie należności u Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w [...] nastąpiło wskutek zapłaty określonej kwoty przez jego matkę, jednak ten organ egzekucyjny umarzając ostatecznie postępowanie egzekucyjne stwierdził, że nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne, co wyczerpuje przesłankę z art. 28 ust. 3 pkt 5 i 6 u.s.u.s. Dodatkowo w jego przypadku zostały spełnione przesłanki z 28 ust. 3a tej ustawy, gdyż aktualnie nie prowadzi już wspólnego gospodarstwa domowego z [...], wskutek czego jego dochód powinien być pominięty. Natomiast pomoc świadczona przez osoby najbliższe jest dobrowolna. Dodatkowo organ pominął, że ciążą na nim zobowiązania alimentacyjne wobec córki N. w kwocie 1000 zł miesięcznie zasądzonej wyrokiem Sądu Okręgowego w [...] z 31.07.2012 r.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Podkreślił znaczenie istnienia w obrocie prawnym ostatecznych decyzji z dnia 16 stycznia 2012 r. : o podleganiu przez skarżącego obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym i zdrowotnym oraz stwierdzającej podstawę wymiaru składek na te ubezpieczenia i na Fundusz Pracy.

W piśmie procesowym złożonym dnia 19.07.2017 r. skarżący zakwestionował stanowisko organu o otrzymaniu decyzji z 16.01.2012 r. w przedmiocie podlegania obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym, zdrowotnym i na Fundusz Pracy oraz decyzji stwierdzającej podstawę wymiaru składek, i dotyczy to także decyzji z 11.05.2015 r. Fakt zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej zgłosił organowi, na dowód czego przedłożył wydruki komputerowe odpowiednich formularzy ZUS.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Stosownie do art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718 z późn. zm.) - dalej jako: [p.p.s.a.] Sąd uwzględnia skargę i uchyla zaskarżoną decyzję lub postanowienie w przypadku, gdy stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogłoby ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, zaś w przypadku określonym w art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. stwierdza ich nieważność. Przy tym w myśl art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Rozpoznając sprawę w tak określonym zakresie kognicji Sąd nie dopatrzył się tego rodzaju naruszenia przepisów prawa, które spowodowałoby konieczność wyeliminowania zaskarżonej decyzji z obrotu prawnego.

Przedmiotem kontroli sądowej w sprawie niniejszej jest decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 20 kwietnia 2017 r. utrzymująca w mocy decyzję ZUS z 13 stycznia 2017 r. odmawiającą skarżącemu umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy w łącznej wysokości 52.418,24 zł – wszystkie składki za okres od października 2008 r. do stycznia 2012 r.

W kontrolowanej sprawie podstawę do analizy zasadności żądania strony o umorzenie ww. należności stanowiły prawidłowo przywołane przez Zakład przepisy art. 28 ust. 1, 2 i 3 oraz ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 rozporządzenia.

W art. 28 u.s.u.s. ustawodawca przewidział możliwość umarzania składek na ubezpieczenie społeczne w całości lub w części, jednak tylko w przypadku wykazania ich całkowitej nieściągalności (co przewiduje ust. 2 i 3 tego przepisu) lub na szczególnych warunkach, określonych w rozporządzeniu (art. 28 ust. 3a), w przypadku ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek. Do tej ostatniej kategorii podmiotów zalicza się skarżący, co uzasadniało rozważenie możliwości umorzenia zaległości z tytułu składek także na tej drugiej podstawie prawnej. Wymienione wyżej zasady dotyczące ulg i umorzeń, z mocy art. 32 u.s.u.s., stosuje się do umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy.

Przypadki, po spełnieniu których Zakład ma możliwość (a zatem nie obowiązek) umorzenia zaległych składek w razie stwierdzenia całkowitej nieściągalności, zostały taksatywnie wymienione w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., przy czym z uwagi na stan faktyczny kontrolowanej sprawy i treść zarzutów skargi do rozważenia pozostają przypadki wymienione w punktach 5 i 6 tego przepisu, a zatem gdy (pkt 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję lub (pkt 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Niemniej jednak w realiach tej sprawy na plan pierwszy wysuwa się kwestia, czy należności objęte wnioskiem o umorzenie w ogóle istnieją, gdyż ich wymagalność skarżący kwestionuje podnosząc, że zgłosił na odpowiednich formularzach fakt zaprzestania prowadzenia tej działalności i powołując się w tym zakresie na orzecznictwo Sądu Najwyższego.

Otóż stwierdzić należy, że istnienie tych należności wynika z decyzji ZUS z dnia 16.01.2012 r. ustalających podleganie ww. obowiązkowym ubezpieczeniom i ustalającej podstawę ich wymiaru a zarazem wysokość składek. Decyzje te funkcjonują w obrocie prawnym jako ostateczne i prawomocne (skarżący nie odwołał się od nich do sądu powszechnego), wobec czego organ rozpatrując sprawę dotyczącą umorzenia tych należności obowiązany był je uwzględnić (art. 16 § 1 k.p.a.). Natomiast podnoszony przez skarżącego na obecnym etapie postępowania zarzut niedoręczenia mu tych decyzji nie może wywrzeć skutku, gdyż doręczenie to, jak wynika z akt administracyjnych na podstawie których Sąd ocenia stan sprawy (art. 133 p.p.s.a.), nastąpiło w trybie tzw. fikcji prawnej doręczenia, a zatem poprzez dwukrotną awizację przesyłki wysłanej na dotychczasowy adres, powiadomienie przez doręczyciela o pozostawieniu jej w placówce pocztowej i o możliwości jej odbioru, które to powiadomienie nastąpiło poprzez pozostawienie awiza w skrzynce na korespondencję (por. k. 107 teczka II akt administracyjnych). Taki zaś sposób doręczenia stwarza domniemanie prawne doręczenia przesyłki, zgodnie z art. 44 k.p.a. Trzeba też zauważyć, że co do zasady złożenie wniosku o umorzenie należności ze swej istoty zakłada, że dotyczy on należności istniejących (z tym zastrzeżeniem, że przypadki wygaśnięcia tych należności z uwagi na przedawnienie muszą być przez Zakład badane z urzędu). Gdyby bowiem należności nie istniały, wniosek o ich umorzenie byłby bezprzedmiotowy. O ile zatem strona kwestionuje ich istnienie (ale nie z uwagi na upływ terminu przedawnienia skutkujący, z mocy art. 31 u.s.u.s. w związku z art. 59 pkt 9 Ordynacji podatkowej, wygaśnięciem należności z tytułu składek, ale z powodu okoliczności podniesionych w piśmie procesowym złożonym dnia 19.07.2017 r., w związku z brakiem podlegania obowiązkowym ubezpieczeniem w okresie, za który powstały zaległości), to kwestia ta wymaga rozpatrzenia w odrębnym trybie, nie zaś w ramach postępowania o umorzenie.

Na marginesie można tylko zauważyć, że skarżący nie podnosił, aby nie korzystał ze świadczeń z ubezpieczenia zdrowotnego w trakcie leczenia zawału serca i rehabilitacji kardiologicznej, co mogłoby już wówczas sygnalizować niepodleganie takiemu ubezpieczeniu, połączone z obowiązkiem odpłatnego korzystania ze świadczeń zdrowotnych z Funduszu Ubezpieczeń Zdrowotnych.

Powracając do spornej między stronami kwestii zasadności odmowy umorzenia składek wobec stwierdzenia przez organ, że nie zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności wskazane w art. 28 ust. 3 pkt 4, 5 i 6 u.s.u.s., co skarżący postrzega jako naruszenie tych przepisów, to w ocenie Sądu organ całościowo rozważył - w aspekcie przesłanek określonych w tych normach prawnych – zebrany w sprawie materiał dowodowy. Z oczywistych powodów nie może być mowy o naruszeniu art. 28 ust. 3 pkt 4 ("nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym"), bo z akt sprawy nie wynika, aby takie postępowanie było wobec skarżącego prowadzone. Z kolei powiązane ze sobą przesłanki z punktów 5 i 6 (odpowiednio: "naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję" i "jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne"), to istotnie, postanowieniem z dnia 3.06.2016 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w [...] umorzył postępowanie egzekucyjne z uwagi na brak majątku i stwierdził, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwoty przekraczającej wydatki egzekucyjne. Jednak Naczelnik zauważył równocześnie, iż wierzyciel ma możliwość bieżącego monitorowania płatnika składek (np. w zakresie uzyskiwanych dochodów z pracy) i ponownego uruchomienia egzekucji, jeśli zobowiązany uzyska wynagrodzenie podlegające zajęciu. Zatem, aczkolwiek na dzień umorzenia egzekucji organ egzekucyjny poczynił ww. ustalenia (kwota wynagrodzenia skarżącego była wolna od potrąceń), to jednak stan taki nie musi być trwały. Należy zauważyć, że kwota wynagrodzenia może ulec zwiększeniu (a przesłanką do takiej prognozy jest zwiększenie, w toku prowadzonego postępowania, wymiaru zatrudnienia skarżącego do pełnego etatu skutkujące podwyższeniem kwoty wynagrodzenia). Choć w danej, ściśle określonej dacie, było ono wolne od potrąceń, nie oznacza to, by nie uległo zmianie (podwyższeniu) w przyszłości. Nie jest więc tak, że z chwilą formalnego umorzenia postępowania egzekucyjnego istnieją automatycznie podstawy do umorzenia składek z uwagi na przesłankę całkowitej nieściągalności – co zresztą pozostawione jest uznaniu administracyjnemu. Ze swej istoty ta przesłanka musi mieć charakter trwały, gdyż podobnie trwały charakter ma decyzja o umorzeniu należności oznaczająca definitywną rezygnację z ich dochodzenia. W związku z wydanym przez organem egzekucyjny postanowieniem o umorzeniu postępowania egzekucyjnego w powodu braku majątku, z równoczesnym stwierdzeniem, że nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, w ocenie Sądu doszło do spełnienia przesłanki z art. 23 ust. 3 pkt 5 i 6 u.s.u.s. W tym zatem zakresie zarzut skarżącego o wadliwym w tym względzie stanowisku organu musi być uznany za trafny. Nie może to jednak stać się podstawą do uwzględnienia skargi, gdyż ta wadliwa ocena o niespełnieniu przesłanek z art. 28 ust. 3 pkt 5 i 6 u.s.u.s. nie ma wpływu na wynik sprawy. Podkreślić bowiem trzeba, że takie ustalenie nie rodzi po stronie organu obowiązku umorzenia składek, a jedynie uprawnienie zastrzeżone dla sytuacji wyjątkowych, szczególnie drastycznych, gdzie ocena co do umorzenia podejmowana jest w ramach uznania administracyjnego.

Zdaniem Sądu, działając w ramach tego uznania, po wyważeniu wszystkich okoliczności sprawy, w pełni uzasadnione był wniosek organu o braku podstaw do uznania, że okoliczności stanowiące w danej chwili podstawę umorzenia egzekucji mają charakter trwały i że w wyniku uruchomienia w przyszłości egzekucji wykluczona jest możliwość odzyskania całości lub części zobowiązania składkowego (por. wyrok WSA w Gliwicach, I SA/Gl 1469/16 z dnia 4.05.2017 r.). Nie było to jednak tego rodzaju naruszenie prawa, które powodowałoby konieczność uchylenia zaskarżonej decyzji, właśnie z uwagi na działanie organu w ramach uznania administracyjnego, w ramach którego podkreślono, że analiza sytuacji zobowiązanego nie może się w tej sprawie ograniczać tylko do badania jego stanu majątkowego i sytuacji zdrowotnej, lecz konieczne jest rozważenie możliwości ściągnięcia należności w dalszej perspektywie oraz w ramach układu ratalnego. Umorzenie należności, powodujące definitywne wygaśnięcie zobowiązania składkowego, nie może następować pochopnie. Nie sposób również pominąć, że w dniu 7.03.2016 r. ponownie wdrożono egzekucję w A i pomimo braku środków na rachunku dłużnika nie została ona zakończona, jak również tego, że w latach wcześniejszych uzyskiwane przez skarżącego dochody były wyższe (i uzyskiwane z kilku źródeł przychodu) a skarżący nie wykazał istnienia obiektywnych przeszkód do uzyskiwania takiego zwiększonego wynagrodzenia, w szczególności nie wykazał przeciwwskazań ze względu na stan zdrowia.

Zatem, choć nieściągalność składek można by uznać za wykazaną, ale w tym względzie organ skutecznie – w ocenie Sądu – powołał się na uznaniowy charakter umorzenia zaległości, wynikający z unormowania art. 28 ust. 1 u.s.u.s., który wyraźnie przewiduje, że należności z tytułu składek mogą być umorzone. To oznacza, że nawet zaistnienie przesłanki całkowitej nieściągalności nie zobowiązuje ZUS do zastosowania tej ulgi. Działając więc w ramach przyznanego ustawowo uznania administracyjnego organ przedstawił powody, dla których uznał umorzenie tych należności za nieuzasadnione. W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, że wybór sposobu załatwienia wniosku w ramach tego uznania nie podlega ocenie Sądu.

Sąd nie znajduje też podstaw do zakwestionowania prawidłowości ustaleń poczynionych w zaskarżonej decyzji odnośnie braku spełnienia przez skarżącego przesłanek opisanych w § 3 ust. 1 rozporządzenia, dającego możliwość umorzenia przez Zakład należnych składek mimo braku całkowitej nieściągalności. Generalnym wymogiem, wynikającym z brzmienia § 3 ust. 1 ab initio jest, aby zobowiązany wykazał, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie tych należności opłacić, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. W tym miejscu podkreślić należy, iż podnoszone w skardze okoliczności o zmianie sytuacji przejawiającej się w braku ponoszenia przez [...] P. kosztów utrzymania skarżącego nie mogą mieć wpływu na prawidłowość rozstrzygnięcia, gdyż ocena sytuacji wnioskodawcy jest dokonywana na podstawie stanu obowiązującego w dacie wydania zaskarżonej decyzji. Późniejsza, nawet znacząca zmiana istotnych okoliczności faktycznych na ocenę tę wpływu mieć nie może, a może tylko stanowić ewentualną podstawę do złożenia kolejnego wniosku.

W zakresie przesłanki z punktu 1), opisanej przez prawodawcę jako sytuacja, gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, to zdaniem Sądu trafnie w tym zakresie organ odwołał się do kryteriów wyznaczonych kwotami dochodu właściwych dla tzw. minimum socjalnego (ok. 908 zł/1 osobę miesięcznie) i tzw. zmodyfikowanego minimum egzystencji (ok. 427 zł/1 osobę miesięcznie) czy kwoty 514 zł uprawniającej do uzyskania wsparcia z pomocy społecznej.

Skarżący niewątpliwie uzyskuje dochód istotnie większy niż ww. kwoty, bo w wysokości ok. 1460 zł netto i nie ponosi kosztów bieżącego utrzymania. Choć ciąży na nim zadłużenie, to jednak należności te nie są spłacane. Natomiast co do wskazywanego dopiero w skardze dodatkowego obciążenia z tytułu alimentów zasądzonych na rzecz córki N., to po pierwsze, przedłożony odpis wyroku sądu rodzinnego nie może dowodzić, iż skarżący te alimenty realizuje, a po wtóre, został on przedłożony dopiero w związku z wniesioną skargą, przez co organ nie mógł go poddać analizie.

Zatem osiągany przez skarżącego dochód istotnie nie pozwalał na stwierdzenie występowania po jego stronie przesłanki ubóstwa, co w zaskarżonej decyzji organy prawidłowo oceniły. Wobec podjęcia przez skarżącego zatrudnienia (w toku postępowania z niepełnego na pełny wymiar czasu pracy) posiada on stałe źródło dochodu, natomiast wydatki ponoszone przez niego a sprowadzające się - według ustaleń poczynionych do dnia wydania decyzji - do kosztów zakupu lekarstw (ok. 200 zł miesięcznie), pozwalają mu na spłatę choćby w drobnych, acz regularnych kwotach, istniejącego zadłużenia i nie będzie to prowadzić do zagrożenia dla jego egzystencji, skoro pozostaje na utrzymaniu [...]. Zauważyć trzeba, że czym innym jest przymusowa egzekucja tych należności, a czym innym ich dobrowolna realizacja i również przez ten pryzmat należy oceniać, czy istnieją podstawy, w okolicznościach faktycznych tej sprawy, do umorzenia całego zadłużenia. Otrzymywanie najniższego dopuszczalnego prawem wynagrodzenia nie może automatycznie przesądzać o braku jakichkolwiek możliwości spłaty zadłużenia. Brzmienie przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia nie wskazuje, aby chodziło tu o przymusową realizację należności, gdyż stanowi on o przypadku, gdy zapłata składek (podkreślenie Sądu) może spowodować zagrożenie dla egzystencji jego i rodziny.

Nie budzi wątpliwości ustalenie o braku występowania przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia (brak klęski żywiołowej lub innych nadzwyczajnych zdarzeń) ani także z punktu 3 tego przepisu, czyli przewlekłej choroby zobowiązanego (...) pozbawiającej skarżącego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Mimo wskazywania na istnienie przewlekłych schorzeń, czego kwestionować nie sposób wobec przedstawionej dokumentacji medycznej, to jednak nie występuje w tej sprawie dalszy warunek określony wskazanym przepisem, a mianowicie powstania w wyniku takiej choroby skutku tej przewlekłej choroby w postaci pozbawienia zobowiązanego możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Ta ostatnia okoliczność nie została przez stronę wykazana, a to ją obciąża ciężar dowodu w tym zakresie, co wynika wprost z treści analizowanej normy prawnej ("jeżeli zobowiązany wykaże").

Oceniając zatem na podstawie akt sprawy poczynione przez organy ubezpieczeniowe ustalenia odnośnie sytuacji życiowej i majątkowej skarżącego oraz ich ocenę prawną przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, Sąd nie dopatrzył się naruszenia opisanych w skardze przepisów procedury administracyjnej (art. 7, art. 77 § 1 i art. 180 k.p.a.) mającego prowadzić do niepełnych ustaleń faktycznych i błędnej oceny aktualnej sytuacji finansowej strony. Przedstawiona powyżej argumentacja przeczy zasadności podniesionych w tym zakresie zarzutów. Ponieważ nie doszło równocześnie do naruszenia przepisów materialnego, a to art. 28 ust. 3, pkt 4, 5 i 6 u.s.u.s., skarga nie mogła być uwzględniona, co na podstawie art. 151 p.p.s.a. doprowadziło do jej oddalenia.

Końcowo należy wskazać na zupełnie nietrafny zarzut naruszenia w niniejszej sprawie, której przedmiotem było rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należności składkowych, przepisów art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 12 w związku z art. 13 ust. 4 u.s.u.s.