Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 1238/09
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2009-11-20 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art 1 ust 1 i 2, art 2 ust 1 lit e i ust 2, art 6
journal: Dz.U. 1944 nr 4 poz 17
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
article: art 6,7,8,75, 77, 80 i 107 par 3
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art 1, 21 ust 1 i 2, 32 zd. 2, 64 ust 1-3, art 77
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.
article: art  3 par 1, 134, a45 par 1 pkt 1 lit a, 200
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: par 78 ust 1 pkt 1 lit c i par 2 ust 3
journal: Dz.U. 2002 nr 163 poz 1348
law: Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jakub Linkowski, Sędziowie Sędzia WSA Agnieszka Góra-Błaszczykowska (spr.), Sędzia WSA Małgorzata Małaszewska-Litwiniec, Protokolant Joanna Kurek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 listopada 2009 r. sprawy ze skargi J. T., M. T. i A. T. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2009 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej I. uchyla zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] marca 2009 r. nr [...]; II. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżących J. T., M. T. i A. T. solidarnie kwotę 457 (czterysta pięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] czerwca 2009r. - zaskarżoną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie - utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] marca 2009r. stwierdzającą, że zabudowana zabytkowym budynkiem mieszkalnym nieruchomość, położona w K. przy ul. [...], oznaczona aktualnie w ewidencji gruntów m. K. jako działka nr [...] o pow. 0,8044 ha stanowiąca część Dóbr Ziemskich K. - hip. [...], pochodząca z majątku B., podpada pod działanie przepisów dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (dalej skrócie: dekret).

Decyzja wydana została w następującym stanie faktycznym i prawnym.

J. T., M. T. i A. T., reprezentowani przez adw. P. B., wnioskiem z [...] stycznia 2004r. wystąpili do Wojewody [...] o wydanie decyzji stwierdzającej, że działka oznaczona obecnie w ewidencji gruntów nr [...] o pow. 0,8044 ha, stanowiąca część Dóbr Ziemskich ,,K." a pochodząca z majątku pn. "B.", nie podlega działaniu przepisów dekretu.

Wojewoda [...] postanowieniem z dnia [...] marca 2005r., postanowił zwrócić adw. P. B., pełnomocnikowi J. T., M. T. i A. T., wniosek z [...] stycznia 2004r., łącznie z wnioskami uzupełniającymi z [...] lutego 2004r. i [...] listopada 2004r. Wojewoda [...] ustalił bowiem, iż podanie wniesiono do organu niewłaściwego, gdyż do rozstrzygnięcia sprawy objętej wnioskiem właściwy jest sąd powszechny.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi postanowieniem z [...] września 2005r. po rozpatrzeniu odwołania złożonego od ww. postanowienia organu pierwszej instancji, utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie w uzasadnieniu wskazując, iż organem właściwym w niniejszej sprawie jest sąd powszechny.

Powyższe postanowienie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi nie zostało zaskarżone do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.

Wnioskiem z dnia [...] sierpnia 2008r. J. T., M. T. i A. T. reprezentowani przez adw. P. B. wystąpili do Wojewody [...] o wydanie na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. (dalej w skrócie: rozporządzenie) decyzji stwierdzającej, że zabudowana zabytkowym budynkiem mieszkalnym nieruchomość położona w K. przy ul. [...], oznaczona aktualnie w ewidencji gruntów jako działka nr [...] nie podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Wojewoda [...] po rozpatrzeniu przedmiotowej sprawy decyzją z [...] marca 2009r. orzekł, iż nieruchomość objęta wnioskiem podpada pod działanie przepisów dekretu. W uzasadnieniu wydanej decyzji stwierdzono, iż przedmiotowa nieruchomość nie mogła funkcjonować w oderwaniu od reszty dóbr ziemskich stanowiących własność W. T. Nieruchomość ta była wykorzystywana do celów mieszkalnych i nie przynosiła dochodów pozwalających na jej odrębne, niezależne funkcjonowanie.

Odwołanie od powyższej decyzji złożył w imieniu wnioskodawców adw. P.B. zarzucając m.in. naruszenie art. 6, 7, 8, 75, 77, 80 i 107 § 3 K.p.a. Ponadto pełnomocnik stron zarzucił naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 2 ust. 1 lit. e i ust. 2 w związku z art. 1 ust. 1 i 2, art. 6 dekretu oraz zastosowanie niedopuszczalnej wykładni rozszerzającej przepisów dekretu.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] czerwca 2009r. utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] marca 2009r.

W uzasadnieniu organ wskazał, iż przedmiotowa nieruchomość została przejęta na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, zgodnie z którym, na cele reformy rolnej podlegały przejęciu nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych i prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.

Zgodnie z § 4 rozporządzenia do użytków rolnych wliczane były: grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe. Na podstawie § 5 ust. 1 rozporządzenia strona mogła ubiegać się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust.1 lit. e dekretu.

Dekret z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej wszedł w życie z dniem jego ogłoszenia, co nastąpiło w dniu 13 września 1944r. Z tą datą wszystkie nieruchomości ziemskie objęte dekretem przeszły (ex lege) bez żadnego wynagrodzenia, w całości na własność Skarbu Państwa, były obejmowane niezwłocznym zarządem państwowym wraz z budynkami i całym inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na tych nieruchomościach przedsiębiorstwami przemysłu rolnego. Potwierdzenie przejęcia nieruchomości następowało przez wpisanie Skarbu Państwa jako właściciela do księgi hipotecznej (gruntowej) na wniosek wojewódzkiego urzędu ziemskiego w oparciu o zaświadczenie stwierdzające, że nieruchomość ziemska jest przeznaczona na cele reformy rolnej, które to zaświadczenie nie było decyzją administracyjną (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 września 1991r. III CZP 90/91, OSNCP 1992r. nr 5, poz. 72). Aby nieruchomość ziemska, spełniająca przesłanki określone w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu przeszła na własność Skarbu Państwa, niepotrzebna była decyzja administracyjna, nieruchomość taka przechodziła na Skarb Państwa z mocy prawa z dniem 13 września 1944r. Na podstawie zaświadczenia wojewódzkiego urzędu ziemskiego dokonywano jedynie wpisu w księdze wieczystej Skarbu Państwa w miejsce dotychczasowych właścicieli.

Reguły wykładni językowej, celowościowej i historycznej prowadzą do wniosku, że przy przejmowaniu nieruchomości na własność Państwa, decydujące znaczenie miała jej powierzchnia ogólna. W związku z tym, iż wnioskodawcy swoje roszczenia ograniczają do zabudowanej zabytkowym budynkiem mieszkalnym nieruchomości położonej w K. przy ul. [...], kluczowym dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy jest zatem ocena materiału dowodowego pod kątem istnienia bądź nieistnienia związku funkcjonalnego pomiędzy wnioskowaną częścią nieruchomości a pozostałymi gruntami o charakterze rolnym.

Jednakże by móc wykazać ww. powiązania, koniecznym jest ustalenie znaczenia pojęcia "nieruchomości ziemskiej" użytego w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, bowiem sam dekret nie zawiera jego definicji legalnej. Rozumienie tego pojęcia nie budziło kontrowersji w orzecznictwie sądowym do momentu podjęcia przez Trybunał Konstytucyjny uchwały z dnia 19 września 1990r. (OTK z 1990 r., z. 1, poz. 26). Pod pojęciem nieruchomości ziemskiej rozumiano bowiem nie tylko nieruchomości o charakterze rolnym (a więc takie, które mogły być wykorzystane do produkcji rolnej), ale również i te, które były zabudowane czy zalesione. W omawianej uchwale TK stanął na stanowisku, że intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które mogły być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej i sadowniczej. Zaznaczyć należy, że z dniem wejścia w życie Konstytucji RP z 1997r. uchwały TK utraciły moc powszechnie obowiązującą, nie oznacza to jednak, że utraciły walor poznawczy, czy też nie mogą być brane pod uwagę jako dyrektywy interpretacyjne w procesie stosowania prawa. Przy określaniu zakresu zastosowania dekretu bardzo istotne znaczenie mają cele, na jakie miały być przeznaczone przejmowane nieruchomości. Stosownie do art. 1 ust. 2 dekretu przeprowadzenie reformy rolnej obejmowało: upełnorolnienie istniejących gospodarstw karłowatych, małorolnych i średniorolnych, tworzenie nowych samodzielnych gospodarstw rolnych dla bezrolnych, robotników i pracowników rolnych oraz drobnych dzierżawców, którzy prowadzili samodzielne gospodarstwo domowe, a praca na roli stanowiła dla nich zawód dający główne źródło utrzymania, tworzenie w pobliżu miast i ośrodków przemysłowych gospodarstw dla produkcji ogrodniczo - warzywniczej, zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół oraz poddanych zarządowi państwowemu lub samorządowemu ośrodków do podniesienia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego, zarezerwowanie odpowiednich terenów pod budowę miast, kolonii mieszkaniowych i ogródków działkowych oraz terenów na potrzeby wojskowe, komunikacji publicznej lub melioracji. Dla tworzenia wymienionych w art. 1 dekretu ośrodków przejmowane były także zabudowania. Powyższe prowadzi do wniosku, iż nieruchomość ziemska podlegała przejęciu nawet wtedy, gdy w jej skład w ogóle nie wchodziły użytki rolne. Pojęcie nieruchomości ziemskiej jakim operuje dekret, nie może być utożsamiane z pojęciem gruntów czy użytków rolnych.

W. T. na podstawie aktu notarialnego z dnia [...] października 1935r., w wyniku działu spadku po J. hr. T. stał się właścicielem majątku ziemskiego Dobra Ziemskie "K." wraz z przyległościami. W skład majątku wchodziły dobra ziemskie wydzielone pod nazwami: nieruchomość ziemska "K." wraz z tartakiem zwanym "P." i budynkami administracyjnymi, pięcioma młynami, dwiema fryszerkami, dworem w K. i zabudowaniami dworskimi w B., nieruchomość "O.", nieruchomość "K.", nieruchomość "D.", nieruchomość "P." i "D.".

Powierzchnia nieruchomości objętych księgą hip. Nr [...] na dzień 13 września 1944r., tj. na dzień wejścia w życie dekretu przekraczała 7 tysięcy hektarów.

Będąca przedmiotem niniejszego postępowania nieruchomość stanowiła zabudowany pawilon mieszkalny. Nieruchomość ta stanowiła część dóbr ziemskich K., pochodzących z majątku B., objęta była księgą wieczystą hip. [...]. Obecnie w ewidencji gruntów miasta K. oznaczona jest jako działka nr [...] o pow. 0,8044 ha. Ponadto na nieruchomości tej zlokalizowany jest urządzony Plac [...] (zwany G.) z otaczającym murem, za którym rozciągał się majątek B.

Z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, iż nieruchomość ta łącznie z zespołem pałacowo-parkowym w K., usytuowanym po drugiej stronie ul. [...], stanowiła jednolitą architektonicznie całość.

Zespół dworsko-parkowy w K. został wydzielony w [...]r. z dóbr ziemskich "K." hip nr [...] do oddzielnej księgi wieczystej hip. Nr [...] pod nazwą "K.". W tym miejscu wskazać należy, iż stosownie do art. 2 ust. 2 dekretu nieważne były wszelkie podziały fizyczne i prawne dokonane po dniu 1 września 1939r. Wydzielenie pałacu wraz z parkiem od strony ul. [...] nastąpiło po ogrodzeniu parku usytuowanym wzdłuż tej ulicy.

Poza ogrodzeniem parku pozostał teren zajęty pod ulicę [...], Plac [...] oraz usytuowane na przedłużeniu skrzydeł pałacu dwa pawilony mieszkalne. Będący przedmiotem postępowania Plac [...] oznaczony był wówczas jako parcela nr [...], natomiast pawilon mieszkalny usytuowany był na parceli nr [...]. Zarówno teren zajęty pod Plac [...] jak i pod pawilon mieszkalny, po przeniesieniu zespołu dworsko - parkowego do odrębnej księgi wieczystej, objęty był nadal księgą wieczystą K. hip. [...]. Pomimo tego wydzielenia zespół dworsko - parkowy, teren zajęty pod Plac [...]i pawilony mieszkalne, aż po grunty Folwarku B. stanowiły jednolitą architektonicznie całość, należącą do W. T.

Materiał dowodowy zgromadzony w sprawie, zdaniem organu wskazuje, iż objęta niniejszym postępowaniem nieruchomość zabudowana zabytkowym budynkiem mieszkalnym oraz zajęta pod Plac [...] w dacie przejęcia na rzecz Skarbu Państwa była wykorzystywana w części wyłącznie na potrzeby mieszkalne, a w części zajęta pod Plac [...]. Nieruchomość tę od zespołu pałacowo - parkowego oddzielała jedynie ulica [...].

Objęta niniejszym wnioskiem nieruchomość wraz z zespołem pałacowo-parkowym powstała w XVIII wieku i została uznana za obiekt zabytkowy Pomimo, iż nieruchomość ta nie była użytkowana rolniczo, to jednak była ściśle związana z pozostałą częścią majątku ziemskiego K. Tuż za ulicą [...] znajdowała się siedziba Wł. T. - właściciela całego majątku a zarazem centrum strategiczno - decyzyjne. Natomiast z drugiej strony, za ogrodzeniem Placu [...] położony był Folwark B., w skład którego wchodziło 86,50 ha gruntów ornych, 27 ha łąk, 30 ha ogrodów warzywnych, 18,80 ha parku 2.50 ha stawów oraz lasy dóbr ziemskich K. o pow. 7710 ha. Powyższe wskazania potwierdzają, iż pawilon mieszkalny oraz Plac [...] pozostawały w związku terytorialnym z gruntami Folwarku B., który był jednym z wielu majątków należących do W. T.

Związek organizacyjny objętej wnioskiem nieruchomości z resztą majątku W. T. związany był z osobą właściciela majątku i polegał głównie na strategicznym zarządzaniu i nadzorze właścicielskim. Bezpośrednimi zarządcami byli wprawdzie administratorzy, którzy mieli szerokie upoważnienia do podejmowania działań w imieniu właściciela, co było oczywiste wobec tak dużego majątku, jaki posiadał W. T. Pracownicy ci byli jednak zatrudniani przez właściciela majątku i wykonywali swoje obowiązki w ściśle zakreślonych przez W. T. granicach. Ich rola ograniczała się do wykonywania czynności zleconych przez właściciela, które nie musiały być przez niego osobiście wykonywane. Natomiast decyzje strategiczne podejmowane były przez W. T. Biorąc pod uwagę, iż objęta wnioskiem nieruchomość zabudowana pawilonem mieszkalnym, była zamieszkała przez administratorów dóbr ziemskich należących do W. T., świadczy o ścisłym związku pomiędzy tą nieruchomością a majątkiem ziemskim. Fakt zamieszkiwania w pawilonie mieszkalnym pracowników administracji i ich rodzin potwierdził zarówno J. T. jak i przesłuchana w charakterze świadka J. N.

Związek finansowy nieruchomości, zajętej pod pawilon mieszkalny oraz Plac [...], polegał na finansowaniu tej nieruchomości przez dochody uzyskiwane z gospodarki leśno - rolnej dóbr ziemskich K. Budynek mieszkalny zamieszkiwany był przez pracowników majątku, a na terenie wokół budynku, jak i na Placu [...], nie prowadzono żadnych upraw. Nieruchomość ta nie przynosiła więc żadnych dochodów np. z działalności produkcyjnej czy z umów najmu.

J. T., M. T. i A. T. - w skardze na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] czerwca 2009r. - wnieśli o:

1) uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Wojewody [...] z [...] marca 2009r.;

2) stwierdzenie, że uchylone decyzje nie podlegają wykonaniu do czasu uprawomocnienia się orzeczonego w sprawie wyroku;

3) zawarcie w uzasadnieniu wyroku oceny prawnej, poprzez stwierdzenie, że przedmiotowa nieruchomość zabudowana zabytkowym budynkiem mieszkalnym nie podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu ;

4) zasądzenie od organu na rzecz skarżących kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm prawem przepisanych.

Zaskarżonej decyzji zarzucili:

I. naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.:

1) błędną wykładnię art. 2 ust. 1 lit. e i ust. 2 w związku z art. 1 ust. 1 i 2 dekretu, poprzez błędną wykładnię ignorującą ugruntowane orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, a także Sądu Najwyższego oraz Trybunału Konstytucyjnego, polegające na niewłaściwym przyjęciu, że nieruchomość położona w mieście powiatowym - K., zabudowana budynkiem mieszkalnym - zabytkowym pawilonem o funkcji mieszkalnej, a nie rolnej, położona na wydzielonym geodezyjnie i faktycznie gruncie przed dniem 1 września 1939r., nie posiadającej charakteru rolnego spełniała przesłanki dekretu (błędna subsumcja), pomimo:

a) braku funkcjonalnego związku zabudowanej i odgrodzonej nieruchomości o funkcji mieszkalnej, od gruntów przeznaczonych do produkcji rolnej i

gruntów o charakterze rolnym - funkcja gospodarcza, a także nie

wyjaśnieniu czy i jaki istniał związek pałacu (w tym przedmiotowego

budynku mieszkalnego wraz z tzw. placem [...]) wraz z parkiem z

gruntami leśnymi o łącznej pow. 7.710 ha, a które to parcele nie

posiadające charakteru rolnego i nie były objęte działaniem dekretu;

b) obiektywnej niemożności wykorzystania przedmiotowej zabudowanej

nieruchomości, obejmującej zabytkowy budynek mieszkalny, położony w

K. przy. ul. [...], w całości czy też w części do

prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji

roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej przez rolników małorolnych, jak

również do tzw. "nadziałów" dla małorolnych rolników;

2) naruszenie art. 6 dekretu poprzez błędne przyjęcie, że nastąpiło skuteczne przejęcie zabudowanej nieruchomości położonej na wyodrębnionych fizycznie i prawnie parcelach gruntu w zarząd państwowy w trybie tegoż przepisu, w sytuacji, gdy:

a) podmiotowa nieruchomość położona w granicach administracyjnych miasta

K. w dniu [...] sierpnia 1939r. oraz w dniu [...] września 1944r., składająca się z parceli posiadających charakter budowlany i zabudowana budynkiem mieszkalnym wraz z placem, nie była "nieruchomością ziemską" w rozumieniu tegoż dekretu,

b) do dnia dzisiejszego nie została wykorzystana zgodnie z celami dekretu określonymi w art. 1 na naddziały dla małorolnych rolników,

3) naruszenie art. 99 oraz art. 121 Konstytucji z dnia 21 marca 1921r., jak również art. 21 ust. 1 i ust. 2, art. 64 ust. 1, 2 i 3 i art. 77 Konstytucji RP z 1997r. poprzez pozbawienie W. T. oraz jego spadkobierców - wnioskodawców własności nieruchomości bez jakiegokolwiek odszkodowania;

4) naruszenie art. 32 zd. 2 Konstytucji RP, polegające na odmiennym rozstrzygnięciu przez Wojewodę [...] decyzją administracyjną w niniejszej sprawie, wniosku dotyczącego nieruchomości zabudowanej zabytkowym budynkiem mieszkalnym wraz z parcelami leśnymi aniżeli w innych sprawach, w których sytuacja prawna i faktyczna obywateli była taka sama, zwłaszcza, że wnioskodawcy podnoszą, iż własność sąsiedniego zabytkowego pawilonu położonego w K. przy ul. [...] odzyskali w ubiegłym roku i są ich pełnoprawnym właścicielem;

5) naruszenie art. 1 sporządzonego w dniu 20 marca 1952r. Protokołu Nr 1 ratyfikowanego przez Polskę w dniu 10 października 1994r. (Dz.U. z 1995r. Nr 26, poz. 175) do sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950r., a następnie zmienionej Protokołem Nr 3, Nr 5 i Nr 8 oraz uzupełnionej Protokołem Nr 2 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. z 1993r. Nr 61, poz. 284) poprzez pozbawienie skarżących decyzją Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi prawnie uzasadnionego oczekiwania uzyskania efektywnego korzystania z nieruchomości (prawa własności nieruchomości);

6) zastosowanie w niniejszej sprawie niedopuszczalnej rozszerzającej wykładni przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, wbrew jednolitemu i utrwalonemu w orzecznictwie stanowisku, zgodnie z którym nie podlegają wykładni rozszerzającej przepisy pozbawiające prawa własności;

7) naruszenie art. 1 przepisów wykonawczych o stosowaniu rozporządzenia tymczasowego Rady Ministrów, normującego przenoszenie własności nieruchomości ziemskich z dnia 1 września 1919r. (M.P. z 12 września 1919);

8) naruszenie § 1 i 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 lipca 1924r. o rozszerzeniu granic gminy miejskiej K. (Dz.U. Nr [...], poz. 675) poprzez jego pominiecie ;

9) naruszenie art. 29 w zw. z art. 1,2 i 3 Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 6 marca 1928r. o opiece nad zabytkami, zgodnie z którymi to przepisami skoro organ administracyjny uznał zespół pałacowo - parkowy w K. za zabytek objęty ochroną prawną, to pozbawienie własności takiego zabytku mogło się odbyć wyłącznie w trybie określonym w tej ustawie, zgodnie z art. 29, a więc na cele użyteczności publicznej, a nie na rzecz małorolnych rolników indywidualnych, o czym mówił dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej;

II. naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

1. art. 7, 75, 77, 80 oraz 107 § 3 K.p.a. poprzez niewyjaśnianie stanu faktycznego sprawy polegające na:

a) pominięciu faktu, iż dwie zabudowane m.in. budynkiem

mieszkalnym parcele miejskie o nr [...] i [...] (aktualnie odpowiadające działce ewidencyjnej nr [...], obręb nr [...] w mieście K.), składające się na przedmiotową nieruchomość, były wyodrębnione fizycznie i prawnie i jako takie stanowiły dwie parcele nie mające charakteru rolnego, objęte uchwalonym przez Radę Miasta K. w dniu [...] maja 1938r. planem zabudowania miasta, następnie zatwierdzonym przez Wojewodę [...] w 1939r. i opublikowane w Dzienniku Wojewódzkim, o rozmiarach mniejszych niż normy obszarowe przewidziane w dekrecie o reformie rolnej;

b) nie przeprowadzeniu oględzin przedmiotowej nieruchomości w celu ustalenia braku związku terytorialnego z resztą "majątku",

c) pominięciu w części zeznania świadków:

- T. C. o tym, że na terenie zabudowanej zabytkowym budynkiem mieszkalnym nieruchomości położonej w K. przy. ul. [...] nie było żadnych urządzeń związanych z produkcją rolną, przy budynku był mały ogródek warzywny na potrzeby lokatorów.

- J. T. o tym, że nieruchomość była zamieszkiwana przez pracowników administracji leśnej (a nie rolnej jak błędnie ustalił Minister Rolnictwa) majątku K. oraz że remonty pokrywane były z dochodów z gospodarki leśnej. Na Placu [...] (zwanym G.) odprawiane były msze z udziałem wojska, były to uroczystości państwowe, a nie rodzinne (tak samo pozostali świadkowie J. T., M. G. - stwierdziła, że "w tym budynku po II wojnie światowej mieszkał Pan K.[...] ", a świadek J. N. , że "przed wojną w budynku tym były typowe mieszkania, nie pamiętam, aby było tam biuro, raczej same mieszkania "),

d) nie ustaleniu czy parcele budowlane, leśne były lub mogły być w całości, względnie w części "wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej'' przez rolników małorolnych i czy nadawały się do "nadziałów".

3. art. 6, 7 i 8 K.p.a. polegające na pominięciu stanowiska wyrażonego w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990r.

4. brak należytego uzasadnienia zaskarżonej decyzji, w szczególności niewskazanie dlaczego organ administracyjny pominął częściowo zeznania wnioskodawcy oraz świadków, którzy mieszkali w nieruchomości w okresie okupacji wraz ze swoimi rodzinami, oraz dlaczego nie zostały przeprowadzane oględziny nieruchomości.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi - w odpowiedzi na skargę - wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje:

Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone przepisami m. in. art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269, ze zm.) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (D.U. Nr 153, poz. 1270, ze zm. - dalej w skrócie: P.p.s.a.), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego.

Sąd, badając legalność zaskarżonej decyzji w oparciu o wyżej powołane przepisy i w granicach sprawy, nie będąc jednak związany - stosownie do art. 134 P.p.s.a. - zarzutami i wnioskami skargi uznał, iż decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] czerwca 2009r. oraz utrzymana nią w mocy decyzja Wojewody [...] z [...] marca 2009r., naruszają prawo w stopniu kwalifikującym do wyeliminowania z obrotu prawnego.

Przedmiotowa nieruchomość została przejęta na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, zgodnie z którym na cele reformy rolne podlegały przejęciu nieruchomości ziemskie, które miały charakter rolniczy, a więc mogły być wykorzystane na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu, pod warunkiem, że stanowiły własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych i o ile ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego jeżeli ich łączny rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Zgodnie z § 4 rozporządzenia do użytków rolnych wliczane były: grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe.

W demokratycznym państwie prawnym urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej (art. 1 Konstytucji RP) nie może ulegać wątpliwości, że przepisy dekretu, stanowiąc bardzo restrykcyjne ograniczenie prawa własności, muszą być stosowane i wykładane ściśle. Nie można ich wyjaśniać jeszcze bardziej ograniczając prawa, w drodze wykładni rozszerzającej, wbrew brzmieniu przepisu.

Decydująca o rozstrzygnięciu niniejszej sprawy kwestia rozumienia pojęcia "nieruchomość ziemska" nie została unormowana przez ustawodawcę, toteż należy zastosować jej wykładnię dokonaną przez Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów z dnia 5 czerwca 2006 r., I OPS/06 (ONSAiWSA 2006, nr 5, poz. 123). Stosownie do niej, na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko te nieruchomości ziemskie, które odpowiadają celom wskazanym w art. 1 ust. 2 dekretu, a więc mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności rolniczej. Także Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990r., W3/89 (OTK z 1990 r., poz. 26) dokonał wyjaśnienia pojęcia "nieruchomość ziemska" i wskazał, że przez pojęcie to należy rozumieć nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, a intencją ówczesnego ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej. Powyższe świadczy o tym, że z przepisów o reformie rolnej nie wynika, aby na jej cele mogły być przeznaczone nieruchomości nie mające charakteru rolniczego, a więc np. inne nieruchomości, nie pozostające w funkcjonalnej łączności z gospodarstwem rolnym.

Bezspornym w sprawie jest, iż W. T. na podstawie aktu notarialnego z [...] października 1935r. w wyniku działu spadku po J. hr. T. stał się właścicielem majątku ziemskiego Dobra Ziemskie "K." wraz z przyległościami. W skład majątku wchodziły dobra ziemskie wydzielone pod nazwami : nieruchomość ziemska "K." wraz z tartakiem zwanym "P." i budynkami administracyjnymi, pięcioma młynami, dwiema fryszerkami, dworem w K. i zabudowaniami dworskimi w B., nieruchomość "O.", nieruchomość "K.", nieruchomość "D.", nieruchomość "P." i "D.". Powierzchnia nieruchomości objętych księgą hip. Nr [...] na dzień wejścia w życie dekretu przekraczała 7 000 ha.

Będąca przedmiotem postępowania nieruchomość to zabudowany pawilon mieszkalny. Stanowił on część dóbr ziemskich K., pochodzących z majątku B., objęty był księgą wieczystą hip. [...]. Obecnie w ewidencji gruntów miasta K. oznaczona jako działka nr [...] o pow. 0,8044 ha. Ponadto na nieruchomości tej zlokalizowany jest Pałac [...] (zwany G.) z otaczającym murem, za którym rozciągał się majątek B.

Kluczowym dla oceny, czy objęta złożonym w niniejszej sprawie wnioskiem nieruchomość podlegała wyłączeniu spod działania dekretu, było istnienie związku funkcjonalnego tej nieruchomości z pozostałą częścią nieruchomości.

Badanie związku funkcjonalnego polega na ustaleniu istnienia bądź nieistnienia powiązań o charakterze terytorialnym, organizacyjnym i finansowym pomiędzy nieruchomością zabudowaną budynkiem mieszkalnym oraz zajętą pod Plac [...], a pozostałą częścią majątku. Związek ten zatem zachodziłby, gdyby nie było możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez tej nieruchomości i odwrotnie. Dla istnienia takiego związku nie wystarcza przy tym wyłącznie związek podmiotowy przez osobę właściciela, ani same powiązania finansowe i terytorialne.

W tym zakresie skarżący postawili daleko idący- i zdaniem Sądu słuszny- zarzut, że organ nie wziął pod uwagę całości zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności nie ustosunkował się do całości zeznań świadków, pominął częściowo zeznania wnioskodawcy oraz świadków, którzy mieszkali w przedmiotowej nieruchomości w okresie okupacji wraz ze swoimi rodzinami.

Słuszny jest też zarzut skarżących, że organ pominął fakt, iż dwie zabudowane m.in. budynkiem mieszkalnym, parcele miejskie o nr [...] i [...] (aktualnie odpowiadające działce ewidencyjnej nr [...], obręb nr [...] w mieście K.), składające się na przedmiotową nieruchomość, były wyodrębnione fizycznie i prawnie i jako takie stanowiły dwie parcele nie mające charakteru rolnego, objęte uchwalonym przez Radę Miasta K. w dniu [...] maja 1938r. planem zabudowania miasta, następnie zatwierdzonym przez Wojewodę [...] w 1939r. i opublikowane w Dzienniku Wojewódzkim, o rozmiarach mniejszych, niż normy obszarowe przewidziane w dekrecie o reformie rolnej. Organ w toku ponownego rozpoznania sprawy będzie musiał rozważyć ten zarzut i odnieść się do niego szczegółowo.

Na uwagę organu, podczas ponownego rozpoznawania sprawy, powinno zasługiwać stanowisko, wyrażone przez NSA (wyrok z dnia 22.08.2002, IV SA 2582/98), że należy oceniać, czy istniała możliwość wyłączenia spod działania dekretu tej części nieruchomości, która nie jest funkcjonalnie związana z gospodarstwem rolnym i nie mogła być w związku z tym przeznaczona na cele dekretu. Również WSA w Warszawie w wyroku z dnia 29.10.2007 (IV SA/Wa 1217/07), orzekł, że wyłączenie budynków mieszkalnych spod reformy rolnej mogło mieć miejsce tylko wtedy, gdy nieruchomość zachowywała odrębność od rolnej części majątku. Zdaniem Sądu, orzekającego w sprawie, taka sytuacja ma miejsce w przedmiotowej sprawie, wobec czego organ powinien wziąć tę okoliczność pod rozwagę.

Organ pominął również zawartą w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19.09.1990 wykładnię dekretu stwierdzając, że wyrok ten nie zawiera wiążącej organ wykładni prawa. Tymczasem zdaniem Sądu, wynikające z tego wyroku wnioski co do sposobu wykładni przepisów dekretu, muszą zostać wzięte pod uwagę zarówno ze względu na wielki autorytet, jakim obdarzany jest Trybunał Konstytucyjny (zresztą w każdym kraju, w którym Trybunał taki istnieje), jak i na wagę - dla porządku prawnego w Polsce- dokonanej w przedmiotowym wyroku wykładni przepisów dekretu, do której organ powinien się ustosunkować podczas dokonywania wykładni własnej, na potrzeby sprawy niniejszej, nie może zaś jej bagatelizować, pomijać w toku rozpoznawania analogicznych spraw i arbitralnie przyjmować, że wykładnia ta nie ma znaczenia.

W tym zakresie konieczne jest także rozważenie przez organ stanowiska NSA , wyrażonego w wyroku z dnia 26.01.2007 (I OSK 387/06) co do znaczenia pojęcia nieruchomości ziemskiej oraz konieczności odróżniania pojęć "teren" i "obiekt".

W świetle powyższego, w ocenie Sądu, skarżący zasadnie wskazują, że nieprawidłowe jest przyjęcie przez organ, że przedmiotowa nieruchomość była funkcjonalnie związana z gospodarstwem rolnym. Przedmiotowa nieruchomość, jako wyodrębniona część majątku, wbrew twierdzeniom organu, nie stanowiła centrum zarządzania gospodarstwem rolnym, była jedynie miejscem zamieszkania administratorów leśnych i ich rodzin, a następnie służyła jako mieszkanie dla [...] oraz jako budynek mieszkalny, i mogła funkcjonować w oderwaniu od gospodarstwa. Nieruchomość ta miała wydzielone geodezyjnie granice, a ponadto była odgrodzona od reszty gospodarstwa drogą publiczną oraz murem i parkanem. Już same te fakty świadczą o tym, iż był to zwarty kompleks, oddzielony od pozostałych części majątku. Z zeznań świadków - których organ nie wziął pod uwagę przy rozpoznawaniu sprawy - wynika także, iż w obrębie odgrodzonej nieruchomości nie tylko nie przebywali pracownicy rolni, ale również nie było tam maszyn rolniczych czy magazynów, a zatem nie było powiązania z siłą roboczą oraz zwierzętami hodowlanymi czy jakimkolwiek sprzętem do uprawy gruntów rolnych. Okoliczności powyższe nie wskazują, aby istniał związek funkcjonalny przedmiotowej nieruchomości z gospodarstwem rolnym i aby mogła ona zostać przeznaczona na cele reformy rolnej. Podkreślenia wymaga, że spadkodawcy skarżących posiadali w ramach swego majątku 7728, 80 ha lasów (98%), a tylko około 146 ha, czyli 2% gruntów, były gruntami rolnymi. Logiczne jest więc, zwłaszcza w świetle zeznań świadków, że nieruchomość musiała być związana raczej z leśną, niż rolną produkcją.

Organ nie ustosunkował się należycie i nie rozważył wyczerpująco zarzutu, iż w nieruchomości zamieszkiwali pracownicy administracji leśnej, a nie rolnej, oraz że nieruchomość ta nie była i nie jest (do chwili obecnej) wykorzystywana w całości ani w części do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie, w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej sadowniczej. Organ podczas ponownego rozpatrzenia sprawy powinien należycie i wyczerpująco poczynić w tym zakresie ustalenia, a następnie dokonać prawidłowej subsumcji ustalonego stanu faktycznego do przepisów, mających zastosowanie w sprawie.

Ponownie rozpatrując wniosek skarżących o wydanie decyzji stwierdzającej, że przedmiotowa nieruchomość nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, organ administracji publicznej uwzględni stanowisko wyrażone przez Sąd w uzasadnieniu wydanego w sprawie wyroku.

W związku z powyższym Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P. p. s. a. orzekł, jak w pkt I sentencji wyroku. O kosztach udzielonej pomocy prawnej, orzeczono w pkt II sentencji, na podstawie § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c i § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielanej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348, ze zm.) w zw. z art. 250P.p.s.a.