Wyrok Sądu Najwyższego, sygn. akt III RN 146/00
Sąd Najwyższy
Data orzeczenia: 2001-09-17 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 634  Sprawy kombatantów, świadczenia z tytułu pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Policja
Powołane przepisy: article: art. 1 ust. 2 pkt 6, art. 2 pkt 2, art. 25 ust. 2 pkt 2, art. 25 ust. 4-5
journal: Dz.U. 1997 nr 142 poz. 950
law: Obwieszczenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 14 listopada 1997 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego.
Teza: Stanowisko, co do braku zmilitaryzowanego charakteru Milicji Obywatelskiej en block nie rozwiązuje sprawy charakteru formacji, w jakiej wnioskodawca uczestniczył w walkach z oddziałami UPA.

TEZY

Stanowisko, co do braku zmilitaryzowanego charakteru Milicji Obywatelskiej en block nie rozwiązuje sprawy charakteru formacji, w jakiej wnioskodawca uczestniczył w walkach z oddziałami UPA.


SENTENCJA

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy ze skargi Stefana J. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia 18 maja 1998 r. (...) w przedmiocie pozbawienia uprawnień kombatanckich na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości (...) od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego - Ośrodka Zamiejscowego we Wrocławiu z dnia 27 stycznia 2000 r. II SA/Wr 1051/98 - uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania NSA OZ we Wrocławiu.


UZASADNIENIE

Kierownik Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia 5 listopada 1997 r. pozbawił Stefana J. przyznanych mu w dniu 12 czerwca 1981 r. przez Zarząd Wojewódzki ZBoWiD w J. G. uprawnień kombatanckich z tytułu walki zbrojnej o utrwalanie władzy ludowej w okresie od 6 czerwca 1946 r. do 31 grudnia 1947 r., wskazując jako podstawę prawną decyzji przepis art. 22 ust. 1 w związku z art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /t.j. Dz.U. 1997 nr 142 poz. 950 ze zm.; powoływanej w dalszym ciągu jako: ustawa o kombatantach/. Organ pierwszej instancji powołał się przy tym na zaświadczenie Komendy Wojewódzkiej Milicji Obywatelskiej we W. z dnia 1 września 1979 r. stwierdzające, że zainteresowany pełniąc służbę w organach Milicji Obywatelskiej, w okresie od 6 czerwca 1946 r. do 31 grudnia 1947 r. brał udział w walkach z bandami i reakcyjnym podziemiem.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy na wniosek Stefana J., który podnosił, że pełniąc służbę w Milicji Obywatelskiej brał udział w walkach z bandami Ukraińskiej Powstańczej Armii, Kierownik Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, decyzją z dnia 18 maja 1998 r. utrzymał w mocy własną decyzję przyjmując, że Stefan J. uzyskał uprawnienia kombatanckie wyłącznie z tytułu walki zbrojnej w szeregach Milicji Obywatelskiej o utrwalanie władzy ludowej oraz że Milicja Obywatelska nie była zmilitaryzowaną służbą państwową, a zatem jakiekolwiek zadania wykonywane podczas pełnienia służby w MO nie mogą być uznane za działalność kombatancką w rozumieniu art. 1 ust. 2 pkt 6 ustawy o kombatantach. Kierownik Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych zwrócił również uwagę na to, że z Komendy Wojewódzkiej Policji w J. G. otrzymał pismo z dnia 26 marca 1997 r. o przebiegu służby Stefana J. informujące, że w aktach osobowych zainteresowanego brak jest dokumentów potwierdzających jego udział w walkach z formacjami zbrojnego podziemia.

W wyniku skargi Stefana J. Naczelny Sąd Administracyjny - Ośrodek Zamiejscowy we Wrocławiu wyrokiem z dnia 27 stycznia 2000 r., II SA/Wr 1051/98, uchylił zaskarżoną decyzję z dnia 18 maja 1998 r. i poprzedzającą ją decyzję z dnia 5 listopada 1997 r. Sąd uznał, że decyzja została wydana z naruszeniem art. 7-9, art. 11, art. 70, art. 75 par. 1, art. 77, art. 80, art. 81, art. 86 i art. 107 par. 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, gdyż zachodziła potrzeba bliższego wyjaśnienia charakteru uczestnictwa skarżącego jako funkcjonariusza Milicji Obywatelskiej w walkach z oddziałami Ukraińskiej Powstańczej Armii, co mogło stanowić przesłankę do przyznania mu uprawnień kombatanckich z innego tytułu, w szczególności na podstawie art. 1 ust. 2 pkt 6 ustawy o kombatantach. Sąd zwrócił uwagę na to, że w odwołaniu od pierwszej decyzji Kierownika Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych skarżący swoje uprawnienia kombatanckie wywodził właśnie z tytułu uczestnictwa w walkach z oddziałami Ukraińskiej Powstańczej Armii. Organ administracji uznał, że skarżącego należy pozbawić uprawnień kombatanckich z uwagi na zatrudnienie w charakterze funkcjonariusza Milicji Obywatelskiej i branie czynnego udziału w walkach z bandami i reakcyjnym podziemiem, a zatem weryfikację uprawnień spowodowała przypisana skarżącemu walka z polskim podziemiem niepodległościowym.

Tymczasem z informacji nadesłanej przez Komendę Wojewódzką Policji w J. G. w piśmie z dnia 26 marca 1997 r. wynika, że w aktach osobowych skarżącego brak jest dokumentów potwierdzających walkę z formacjami zbrojnego podziemia w okresie pełnienia służby w MO. Rozważenia zatem wymagało, czy skarżącego istotnie należało pozbawić uprawnień w związku z tymi okolicznościami. Organy pominęły ponadto powoływaną przez skarżącego działalność kombatancką w postaci walk z oddziałami UPA, która wynika już z wypełnionej przez niego ankiety członka zwyczajnego ZBoWiD. W ankiecie tej skarżący podał, że jako funkcjonariusz Milicji Obywatelskiej brał czynny udział w walkach z Ukraińską Powstańczą Armią na terenie B. /S., K., J., B./ w okresie od kwietnia 1947 r. do czerwca 1947 r., a więc w okresie, za który przyznawano uprawnienia kombatanckie. Te informacje stanowiły samodzielny tytuł kombatanctwa, o którym mowa w art. 1 ust. 2 pkt 6 ustawy o kombatantach. Organ administracji nie uwzględnił także szeregu innych okoliczności podnoszonych przez skarżącego w toku postępowania weryfikacyjnego.

W ocenie Sądu nie można przyjąć, że Milicja Obywatelska nie była "zmilitaryzowaną służbą państwową". Przeczy temu dekret z dnia 7 października 1944 r. o Milicji Obywatelskiej /Dz.U. R.P. nr 7 poz. 33/, a także struktura i militarny charakter tej formacji, etymologia słowa "milicja", co historycznie oznacza "siła zbrojna nie wchodząca w skład stałej armii", traktowanie współcześnie "wojska i policji" jako "służb mundurowych", co bliskie jest pojęciu "służb zmilitaryzowanych".

Minister Sprawiedliwości w rewizji nadzwyczajnej od powyższego wyroku zarzucił rażące naruszenie art. 22 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./, art. 1 ust. 2 pkt 6 oraz art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /t.j. Dz.U. 1997 nr 142 poz. 950 ze zm./ i wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie skargi.

W uzasadnieniu powyższych zarzutów Minister Sprawiedliwości zakwestionował pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego, co do tego bieżącej dyspozycji broni palnej, nie są to jednakże czynniki, które pozwalałyby zaliczyć ją do zmilitaryzowanych służb państwowych. Wykonywanie jakichkolwiek zadań z ramach służby w Milicji Obywatelskiej nie jest zatem równoznaczne ze spełnieniem warunków przewidzianych w art. 1 ust. 2 pkt 6 ustawy o kombatantach.

Wnoszący rewizję nadzwyczajną przytoczył argumentację prawną zawartą w uzasadnieniu wyroku Sądu Najwyższego z dnia 14 października 1999 r., III RN 93/99 /OSNAPU 2000 nr 15 poz. 572/. Sąd Najwyższy stwierdził między innymi, że "mylące w szczególności wydaje się założenie, ażeby w pewnych atrybutach "militarności", takich jak uzbrojenie i hierarchiczna struktura, upatrywać zasadniczych elementów definiujących. Przy takim rozumieniu omawianego przepisu do zakresu działalności kombatanckiej należałaby między innymi służba w organach bezpieczeństwa publicznego, którą przecież w ustawie traktuje się w sposób zasadniczo odmienny /por. przepisy art. 21 ust. 2 pkt 1 i art. 25 ust. 2 pkt 1 lit. "a"." Ponadto Sąd Najwyższy stwierdził, że w art. 1 ust. 2 pkt 6 ustawy nie chodzi o wszystkie uzbrojone /milicyjne - od łacińskiego słowa militus/ służby państwowe, ale o takie, które choć w swej zwykłej działalności nie miały charakteru wojskowego (...) - to zostały w określonej sytuacji "zmilitaryzowane" i w ten sposób podporządkowane zadaniom i strukturze wojskowości. Właśnie ten element przejścia w stan zmilitaryzowania wydaje się decydującym, a ma on podstawę w znaczeniu pojęcia "zmilitaryzowane". Militaryzacja w okresie, o którym mowa w ustawie, miała ściśle określone podstawy prawne. Wynikały one na przykład z ustawy z dnia 30 marca 1939 r. o komunikacji w służbie obrony Państwa /Dz.U. R.P. nr 29 poz. 195/, na podstawie której PKWN wydał w dniu 4 listopada 1944 r. dekret o militaryzacji Polskich Kolei Państwowych /Dz.U. R.P. nr 11 poz. 55/. Dekret ten podporządkował cześć taboru kolejowego resortowi Obrony Narodowej. Żadne inne służby państwowe w tym okresie nie zostały zmilitaryzowane. Milicja Obywatelska nie została poddana jakiemuś instytucjonalnemu zmilitaryzowaniu w zasygnalizowanym wyżej sensie.

W ocenie Ministra Sprawiedliwości Milicja Obywatelska miała charakter służby porządkowej nie podporządkowanej Ministrowi Obrony Narodowej. Ponadto Minister Sprawiedliwości wskazał na to, że organ orzekający w sprawie pozbawienia uprawnień kombatanckich na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy o kombatantach nie jest obowiązany do wyjaśnienia, czy istnieją przesłanki uzasadniające przyznanie tych uprawnień na przykład na podstawie art. 1 ust. 2 pkt 6 tej ustawy.

Pogląd taki, wyrażony przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 21 marca 1996 r., III ARN 80/95 /OSNAPU 1996 nr 18 poz. 261/, podzielony został w kolejnych wyrokach Sądu Najwyższego z dnia 26 marca 1997 r., III RN 8/97 /OSNAPU 1997 nr 23 poz. 454/ oraz z dnia 9 kwietnia 1999 r., III RN 168/98 i z dnia 6 sierpnia 1999 r., III RN 32/99.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rewizja nadzwyczajna jest zasadna o tyle, o ile kwestionuje pogląd prawny Naczelnego Sądu Administracyjnego, który legł u podstaw wydania zaskarżonego wyroku, co do tego, że Milicja Obywatelska była zmilitaryzowaną służbą państwową w rozumieniu art. 1 ust. 2 pkt 6 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /t.j. Dz.U. 1997 nr 142 poz. 950 ze zm./. W kwestii tej Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela pogląd wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego z 14 października 1999 r., III RN 93/99 /OSNAPU 2000 nr 15 poz. 572/, a także w uchwale składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 czerwca 2000 r., OPS 5/00 /ONSA 2001 nr 1 poz. 3/ na rzecz tezy, że Milicja Obywatelska nie była zmilitaryzowaną służbą państwową w rozumieniu powołanego przepisu.

Z uwagi na naruszenie art. 1 ust. 2 pkt 6 ustawy o kombatantach w sposób wyżej przedstawiony zaskarżony wyrok został uchylony a sprawa przekazana do ponownego rozpoznania Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu.

Nie są natomiast uzasadnione pozostałe zarzuty rewizji nadzwyczajnej a tym samym wniosek o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie skargi.

W szczególności nie sposób przyjąć, że Sąd dopuścił się rażącego naruszenia przepisów art. 22 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 pkt 1 i pkt 3 ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym.

Stosownie do powołanego w rewizji nadzwyczajnej przepisu art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy o kombatantach, pozbawia się uprawnień kombatanckich osoby, które na mocy dotychczasowych przepisów uzyskały uprawnienia kombatanckie wyłącznie z tytułu działalności w latach 1944-1956 w charakterze "uczestników walk o ustanowienie i utrwalenie władzy ludowej" lub innych tytułów niż wymienione w art. 1 ust. 2, w art. 2 oraz w art. 4; uprawnienia te zachowują jednak osoby, które uczestniczyły w Wojnie Domowej w Hiszpanii w latach 1936-1939 lub które uprawnienia te uzyskały z tytułów określonych w ustawie, oraz żołnierze z poboru, którzy pełnili służbę wojskową w Wojsku Polskim w okresie od 10 maja 1945 r. do 30 czerwca 1947 r. Jeżeli z kolei zgodnie z przepisem art. 1 ust. 2 pkt 6 ustawy o kombatantach za działalność kombatancką uznaje się uczestniczenie w walkach w jednostkach Wojska Polskiego oraz zmilitaryzowanych służbach państwowych z oddziałami Ukraińskiej Powstańczej Armii oraz grupami Wehrwolfu, to nie budzi zastrzeżeń pogląd, że pozbawienie uprawnień kombatanckich na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy o kombatantach nie dotyczy osób wymienionych w art. 1 ust. 1 pkt 6 ustawy. Pogląd taki został już wyrażony w orzecznictwie Sądu Najwyższego /por. wyrok z dnia 14 października 1999 r., III RN 93/99 - OSNAPU 2000 nr 15 poz. 572/.

Nie rozważając szczegółowo kwestii, którą rozstrzygał skład powiększony Naczelnego Sądu Administracyjnego w uchwale z 12 czerwca 2000 r., OSP 5/00 /ONSA 2001 Nr 1 poz. 3/ oraz Sąd Najwyższy w wyroku z 14 października 1999 r., III RN 93/99 /OSNAPU 2000 nr 15 poz. 572/ należy wskazać, że stan faktyczny rozpoznawanej sprawy - niedostatecznie zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego wyjaśniony - jest zasadniczo odmienny od tego, który stanowił podstawę faktyczną rozstrzygnięcia w sprawie III RN 93/99. W rozpoznawanej sprawie zasadniczy problem nie sprowadza się bowiem do tego, czy Milicja Obywatelska była czy nie była zmilitaryzowaną służbą państwową, lecz do tego, czy wnioskodawca miał tytuł do uzyskania uprawnień kombatanckich także z innych względów /przyczyn, powodów/ niż uczestnictwo w walkach o utrwalanie władzy ludowej.

Zgodnie z treścią art. 25 ust. 2 pkt 2 ustawy o kombatantach pozbawia się uprawnień kombatanckich osoby, które na mocy dotychczasowych przepisów uzyskały uprawnienia kombatanckie wyłącznie z tytułu działalności w latach 1944 -1956 w charakterze "uczestników walk o ustanowienie i utrwalenie władzy ludowej" lub innych tytułów niż wymienione między innymi w art. 1 ust. 2; uprawnienia te zachowują jednak osoby, które uprawnienia te uzyskały z tytułów określonych w ustawie, w tym z tytułu wskazanego w art. 1 ust. 2. W rozpoznawanej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny doszedł do wniosku, że wnioskodawca nie uzyskał uprawnień kombatanckich wyłącznie z tytułu działalności w latach 1944-1956 w charakterze uczestnika walk o ustanowienie i utrwalenie władzy ludowej, lecz z innych tytułów, które uprawniają do zachowania statusu kombatanta i w celu wyjaśnienia tej kwestii i dokonania stosownych ustaleń uchylił zaskarżoną decyzję Prezesa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych.

Okoliczności, którymi kierował się przy tym Naczelny Sąd Administracyjny są tego rodzaju, że mogą przekonywać o słuszności zajętego w tej kwestii przezeń stanowiska. Można bowiem - w ustalonym stanie faktycznym - mieć wątpliwości co do tego, czy wnioskodawca otrzymał uprawnienia tylko i wyłącznie z tytułu utrwalania władzy ludowej, czy też z innych tytułów, a kwestia ta wymaga wyjaśnienia w ponownym postępowaniu weryfikacyjnym.

Stefan J., składając w ZBoWiD ankietę członka zwyczajnego, podał bowiem, że po odbyciu przeszkolenia został skierowany do akcji zbrojnej "przeciwko bandom UPA w Bieszczadach" i brał udział w akcjach od kwietnia 1947 r. do czerwca 1947 r. w miejscowościach S., K., J. i B. Ustalenia i oceny wymagało zatem, czy udział w walkach z oddziałami Ukraińskiej Powstańczej Armii nie stanowi dla zainteresowanego samoistnego tytułu do uzyskania uprawnień kombatanckich. Te właśnie okoliczności Sąd nakazał zbadać Urzędowi do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych.

Wnioskodawca już w okresie uzyskiwania uprawnień kombatanckich w ZBoWiD, a więc wtedy, gdy brak było podejrzeń o stronnicze przedstawianie sprawy w zakresie okoliczności ówcześnie bez prawnego znaczenia /mianowicie - w zwalczaniu jakich "band" wnioskodawca uczestniczył/ twierdził, że po przeszkoleniu we W. został skierowany do Batalionu Szkolnego, z którym wyruszył na akcję zbrojną przeciwko bandom UPA w B., gdzie brał udział w akcjach od kwietnia do czerwca 1947 r. w miejscowościach S., K., J., B. Może to sugerować udział w specjalnej grupie operacyjnej, której zadaniem była walka z oddziałami Ukraińskiej Powstańczej Armii. Istota sprawy nie tkwi zatem w tym, że wnioskodawca zwalczał oddziały UPA jako funkcjonariusz Milicji Obywatelskiej, lecz że był - jak twierdzi - członkiem grupy operacyjnej. W tej sytuacji stanowisko, co do braku zmilitaryzowanego charakteru Milicji Obywatelskiej en block nie rozwiązuje sprawy charakteru formacji, w jakiej wnioskodawca uczestniczył w walkach z oddziałami UPA. Jednocześnie z informacji nadesłanej przez Komendę Wojewódzką Policji w J. G. w piśmie z dnia 26 marca 1997 r. wynika, że w aktach osobowych skarżącego brak jest dokumentów potwierdzających walkę z formacjami zbrojnego podziemia w okresie pełnienia służby w MO. Oznaczać to może, że wnioskodawca nie walczył z "reakcyjnym podziemiem" czyli z polskimi organizacjami niepodległościowymi.

Rozważenia zatem wymagało, czy skarżącego istotnie należało pozbawić uprawnień w związku z tymi okolicznościami. Ustalenia wymaga przede wszystkim, z jakiego tytułu /za jaką działalność/ wnioskodawca otrzymał faktycznie uprawnienia kombatanckie - czy tylko i wyłącznie z tytułu walki zbrojnej o utrwalanie władzy ludowej w okresie od 6 czerwca 1946 r. do 31 grudnia 1947 r., czy też z innych tytułów uprawniających go do zachowania uprawnień kombatanckich.

Biorąc powyższe pod rozwagę Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.