Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 580/04
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2005-01-27 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Sekunda-Lenczewska, Sędziowie: Sędzia NSA Anna Stępień, Asesor Ewa Cisowska-Sakrajda (spr.), Protokolant referent-stażysta Izabela Wędrak, po rozpoznaniu w dniu 18 stycznia 2005 r. na rozprawie sprawy ze skargi W.J. na decyzję Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] znak: [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz W.J. kwotę 100,00 zł (sto) tytułem zwrotu kosztów postępo- wania sądowego.


UZASADNIENIE

Kierownik Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją nr [...] w dniu [...] utrzymał w mocy własną decyzję Nr [...] z dnia [...] uchylającą decyzję z dnia [...] Nr [...] i poprzedzającą ją decyzję Nr [...] z dnia [...] oraz odmówił przyznania W.J. prawa do świadczenia pieniężnego.

W uzasadnieniu decyzji powołano się na przepis art. 2 pkt 2 lit a ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, wywodząc, iż represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945. Kierownik Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych zauważył nadto, iż skarżący urodził się w S. (Francja), w miejscu pracy matki już po fakcie jej deportacji do III Rzeszy, zaś urodzenie się i pobyt wraz z rodzicami na robotach przymusowych nie jest represją w rozumieniu powołanego przepisu. Powołał się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 17 czerwca 2003r., P 24/02, uznający za niezgodny z Konstytucją przepis art. 4 ust. 5 powołanej ustawy, wedle którego wnioski o przyznanie świadczenia należało składać do dnia 31 grudnia 1999r. Z tego względu uchylił on decyzję z dnia [...] Nr [...] i poprzedzającą ją decyzję Nr [...] z dnia [...] umarzającą postępowanie w sprawie przyznania świadczenia pieniężnego.

W skardze na powyższe rozstrzygnięcie W.J. opisał represje, jakich doznał przebywając wraz z rodzicami na robotach przymusowych oraz wskazał na liczne schorzenia i dolegliwości, będące wynikiem pobytu w obozie pracy, a odczuwane przez niego przez całe życie. Powołał się nadto na okoliczność przyznania świadczenia pieniężnego jego bratu z tytułu deportacji, wskazując na brak podstaw do różnego traktowania jego rodzeństwa, urodzonego w Polsce i wywiezionego wraz z rodzicami do pracy przymusowej oraz jego - dziecka urodzonego już na deportacji rodziców. Zdaniem W.J., obie te grupy osób były poddane takim samym represjom. W uzupełnieniu skargi z dnia 6 września 2004r. pełnomocnik skarżącego adwokat E.S. powołał się na art. 2 ust. 2 lit a powołanej ustawy oraz wyrok SN z dnia 4 grudnia 2000r., V SA 674/00, wywodząc, iż niemożność wykonywania pracy przez osobę deportowaną, np. z powodu wieku lub innych przyczyn, nie wyklucza uznania, iż wywiezienia dokonano w celu wykonywania pracy przymusowej przez okres co najmniej 6 miesięcy. Zauważył nadto, iż władze okupacyjne nie określały czasookresu deportacji, dzieci zaś w zależności od wieku były kierowane bądź natychmiast do wykonywania prac, bądź też później w miarę upływu czasu. W skardze zauważono, iż skarżący urodził się na deportacji i przebywał tam ponad 2 lata, a warunki panujące w trakcie samej deportacji, jak i w miejscu pracy przymusowej miały negatywny wpływ na rozwój fizyczny i psychiczny dziecka pozostającego w tym czasie w łonie matki. Z tych względów, zdaniem pełnomocnika, błędne jest zarówno stanowisko Kierownika Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, wedle którego skarżący nie podlegał represjom, jak i pogląd, iż dziecko poczęte, którego matka została deportowana do pracy przymusowej i które urodziło się w okresie wykonywania przez matkę pracy przymusowej nie jest osobą, której przysługuje świadczenie pieniężne. Powołano się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 września 1996r., III ARN 40/96, OSNP 1997/105, z dnia 4 kwietnia 1966r, II PR 139/66, OSN 1966, poz. 158 oraz z dnia 29 maja 1996r., III ARN 96/95 oraz wyrok SN z dnia 24 października 2003r., nie publ. powołany przez Danutę Frey w Rzeczpospolitej z 20 sierpnia 2004r., wywodząc, iż orzecznictwo sądowe zmierza do rozszerzenia praw dziecka poczętego, jego sytuacja jest zbieżna z sytuacją dziecka już urodzonego, a podmiotowość dziecka poczętego ma charakter warunkowy, jest ono bowiem zaliczane do kategorii osób podlegających represjom, jeśli urodziło się żywe. Podniesiono nadto, iż zaskarżona decyzja nie uwzględnia zmian, jakie w polskim porządku prawnym wprowadziła ustawa z dnia 7 stycznia 1993r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży. Preambuła i treść tej ustawy wyraźnie, zdaniem pełnomocnika, wskazują na zamiar zrównania sytuacji prawnej osoby fizycznej oraz nasciturusa, a zatem skarżący, który będąc nasciturusem podzielił los deportowanej do pracy przymusowej matki, mieści się w zakresie podmiotowym ustawy z dnia 31 maja 1996r. o oświadczeniach pieniężnych.

W odpowiedzi na skargę wniesiono o jej oddalenie, argumentując jak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

Na wstępie należy podnieść, iż zgodnie z treścią art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta, stosownie do art. 1 § 2 wyżej powołanego aktu, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeśli ustawy nie stanowią inaczej.

Sąd nie przejmuje sprawy administracyjnej do końcowego załatwienia, lecz ma jedynie ocenić działalność organu orzekającego. Stosownie do unormowania zawartego w art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej ustawą o u.p.s.a., Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub części, jeśli stwierdzi:

1. naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynika sprawy,

2. naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego,

3. inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Przedmiotem niniejszego postępowania jest legalność decyzji Kierownika Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych nr [...] z dnia [...] utrzymująca w mocy orzeczenie Nr [...] z dnia [...] uchylające decyzję z dnia [...] Nr [...] i poprzedzającą ją decyzję Nr [...] z dnia [...] oraz odmawiające przyznania W.J. prawa do świadczenia pieniężnego. Podstawę prawną tej decyzji stanowi przepis art. 2 pkt 2 lit a ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (DZ. U. Nr 87, poz. 395). Stosownie do powołanego przepisu represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945.

Podniesiony w skardze i uzupełnieniu skargi zarzut sprowadza się do wykładni powołanego wyżej przepisu, tj. ustalenia, czy obywatel polski urodzony na terytorium III Rzeszy podczas deportacji jego rodziców do pracy przymusowej z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939r. spełnia wymóg deportacji do pracy przymusowej. W tym miejscu zauważyć należy, iż w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego występowały rozbieżności poglądów co do wykładni zawartego w powołanym przepisie pojęcia "deportacja do pracy przymusowej". W orzecznictwie tym dominował jednakże pogląd, wedle którego dziecku urodzonemu w miejscu pracy przymusowej deportowanych rodziców nie przysługuje świadczenie pieniężne na podstawie art. 2 pkt 2 lit a ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Ten kierunek wykładni powołanego przepisu uległ zmianie pod wpływem jednolitego orzecznictwa Sądu Najwyższego rozpatrującego wniesione przez Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego rewizje nadzwyczajne. Sąd Najwyższy, m.in. w wyrokach z dnia 13 stycznia 2001r., III RN 112/99, z dnia 14 marca 2002r., III RN 161/01 oraz z dnia 24 października 2003r. III RN 120/02, uznał, iż niesłusznym byłoby wyłączenie dzieci urodzonych w obozie pracy czy na deportacji i przebywających tam w warunkach represji, z możliwości rekompensaty za utracone lata dzieciństwa związane z doznanymi represjami. Ten kierunek wykładni konsekwentnie utrzymywany jest ostatnio w wydawanych orzeczeniach przez Naczelny Sad Administracyjny, np. wyrok z dnia 4 listopada 2002r., SA 874/02, z dnia 19 sierpnia 2004r., OSK 135/04. Sąd orzekający w tej sprawie podziela zaprezentowany wyżej kierunek wykładni analizowanego pojęcia i konsekwentnie przyjmuje, że o deportacji (wywiezieniu) można mówić zarówno wtedy gdy dziecko zostało wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i wtedy gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania robót. Argumentem uzasadniającym ten pogląd, w ocenie Sądu, jest okoliczność, iż wykazanie wykonywania pracy przymusowej nie jest warunkiem uznania za represję, w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy – pobytu w obozie pracy lub na robotach przymusowych (por. Wyrok SN z 13 stycznia 2001r., III RN 112/99). Skoro zatem o represji nie decyduje wiek dziecka oraz to, czy faktycznie pracowało, to nie powinna również budzić wątpliwości, że osobą represjonowaną jest także dziecko urodzone w miejscu wykonywania pracy przymusowej przez deportowaną matkę.

Sąd zauważył nadto, iż nie sposób racjonalnie uzasadnić poglądu, wedle którego sytuacja małego dziecka wywiezionego wraz z matką na roboty przymusowe jest inna od sytuacji dziecka urodzonego już po wywiezieniu matki na roboty przymusowe. Nie można również zakładać, że cel wywiezienia dziecka z rodzicami deportowanymi na roboty przymusowe do III Rzeszy był inny niż w stosunku do rodziców. Tak samo nie można zakładać, że deportacja kobiety do pracy przymusowej, która urodziła dziecko po wywiezieniu nie rozciąga się na to dziecko (por. wyrok SN z 24 października 2003r., II RN 120/02). Z powyższych względów należało podzielić stanowisko wyrażone w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 lutego 2003r., II SA/Ka 834/01, iż odmienne traktowanie osób urodzonych w obozach pracy, w stosunku do osób osadzonych tam w wieku niemowlęcym czy dziecięcym, nawet jeśli dziecko nie mogło wykonywać pracy, godziłoby w zasady słuszności i poczucia sprawiedliwości.

W analizowanej sprawie nie budzi wątpliwości okoliczność, iż skarżący W.J. urodził się w miejscu wykonywania przez jego matkę pracy przymusowej i że pobyt ten trwał dłużej niż 2 lata. Matka skarżącego została bowiem deportowana do pracy przymusowej na terytorium Francji w marcu 1943r., skarżący urodził się w dniu 5 września 1943r.w miejscowości S., gdzie przebywał do kwietnia 1945r. W ocenie Sądu rozpoznającego skargę W.J. była to represja w rozumieniu art. 2 powołanej ustawy. Z tego względu uznać należy, iż zaskarżona decyzja, co słusznie podkreślono w skardze, oparta została na błędnej wykładni tegoż przepisu przez Kierownika Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych. W tym stanie rzeczy, zdaniem Sądu, brak jest podstaw do kwestionowania okoliczności doznania przez skarżącego represji w związku z pobytem w miejscu pracy przymusowej rodziców.

Kontrolując zaskarżoną decyzję Sąd dopatrzył się także naruszenia art. 107 § 1 i § 3 k.p.a. Stosownie do powołanych przepisów obligatoryjnym elementem decyzji administracyjnej jest uzasadnienie prawne, które powinno zawierać wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Użycie w § 3 powołanego przepisu zwrotu, iż uzasadnienie powinno wyjaśniać podstawę prawną oznacza, iż organ winien wyjaśnić stronom zasadność zastosowania przepisu prawnego, stanowiącego podstawę prawną rozstrzygnięcia sprawy, jak również treść tego przepisu, w szczególności zaś użyte w przepisie pojęcia budzące wątpliwości interpretacyjne. Uzasadnienie winno zawierać ocenę zebranego w postępowaniu materiału dowodowego oraz ocenę ustalonego stanu faktycznego w świetle obowiązującego prawa. Zawarte w decyzji rozstrzygniecie winno stanowić logiczną konsekwencję ustalonego w postępowaniu stanu faktycznego i jego ocenę w świetle obowiązujących przepisów prawnych. Strona ma bowiem prawo znać motywy i przesłanki podjętej decyzji, gdyż bez tego nie może bronić swoich słusznych interesów oraz prowadzić polemiki z organem. Obowiązek uzasadniania decyzji wynika nie tylko z powołanego przepisu, ale także z ogólnych zasad k.p.a., przede wszystkim zaś z zasady udzielania informacji faktycznej i prawnej (art. 9 k.p.a.) oraz zasady przekonywania strony o słuszności podjętego przez organ rozstrzygnięcia (art. 11 k.p.a.)(wyrok NSA z 15 lutego 1984r., SA/Po 1122/83, GAP 1986r, nr 4, s. 45).

Analiza decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych dowodzi, iż nie spełnia ona wymogów powołanego przepisu. W uzasadnieniu tej decyzji przytoczono wprawdzie treści przepisu art. 2 pkt 2 lit. nie wyjaśniono jednak treści tego przepisu. Decyzja ta zawiera jedynie lakoniczne stwierdzenie, iż "strona urodziła się w S. (Francja), w miejscu pracy matki, już po fakcie jej deportacji do III Rzeszy. Urodzenie się i pobyt wraz z rodzicami na robotach przymusowych nie jest represją w rozumieniu powołanego wyżej przepisu (tj. przepisu art. 2 pkt 2 lit." Wskazane sformułowania, zdaniem Sądu, nie spełniają wymogu powołanego wyżej przepisu art. 107 § 3 k.p.a., co oznacza również, iż naruszono wyrażoną w art.11 k.p.a. zasadę przekonywania. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji należało bowiem przede wszystkim wyjaśnić pojęcie deportacji, a następnie odnosząc się do stanu faktycznego sprawy wskazać motywy, które przesądziły o odmowie przyznania świadczenia pieniężnego.

Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, iż w toku postępowania doszło do naruszenia przepisów art. 2 pkt. 2 lit a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, oraz art. 9, art. 11 i art. 107 § 1 i 3, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Jednocześnie z uwagi na brak przymiotu wykonalności zaskarżonej decyzji Sąd uznał wydanie rozstrzygnięcia w trybie art. 152 wskazanej ustawy za zbędne.

O kosztach postępowania między stronami orzeczono na podstawie art. 200 u.p.s.a. Stosownie bowiem do powołanego przepisu w razie uwzględnienia skargi przez sąd pierwszej instancji przysługuje skarżącemu od organu, który wydał zaskarżony akt lub podjął zaskarżoną czynność albo dopuścił się bezczynności, zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw.

Mając na uwadze fakt, iż zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem art. 2 pkt 2 lit a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich oraz art. 7, art. 9 i art. 107 § 1 i 3 k.p.a, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. (Dz. U. Nr 153, poz. 1271 z póź. zm.), uchylił zaskarżoną decyzję.