Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 894/13
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2013-11-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: Art.27 ust.1 oraz art.30
journal: Dz.U. 2012 poz 1228
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - tekst jednolity
article: art.7, art. 77 par.1, art. 80 i art. 107 par.3
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 145 par.1pkt 1 lit.c
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kręcichwost - Durchowska Sędziowie WSA Izabela Bąk – Marciniak WSA Maciej Busz (spr.) Protokolant st.sekr.sąd. Justyna Hołyńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 listopada 2013 r. sprawy ze skargi W.W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] lipca 2013 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia dłużnikowi alimentacyjnemu należności z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobie uprawnionej uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza J. z dnia [...] maja 2013 r. nr [...]


UZASADNIENIE

IV SA/Po 894/13

Uzasadnienie

Burmistrz J. na podstawie art.27 ust.1 oraz art.30 ust.2 ustawy z dnia 07 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (j.t. Dz.U. z 2012r., poz.1228 ze zm. – zwanej dalej u.p.o.u.a. lub ustawą) oraz art.104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (j.t. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm. – dalej Kpa) decyzją z dnia [...].05.2013r. nr [...] odmówił W.W. (zwanemu dalej skarżącym) umorzenia należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej D.W. w kwocie [...] zł wraz z ustawowymi odsetkami.

W uzasadnieniu organ wskazał, że zgodnie z art.27 ust.1 i 2 u.p.o.u.a. dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej wraz z ustawowymi odsetkami. Organ właściwy wierzyciela wydaje w takim przypadku decyzję administracyjną. Według zaś art. 30 ust.2 w/w ustawy właściwy organ wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną.

Wcześniej decyzją z dnia [...].08.2012r. nr [...] organ zobowiązał skarżącego do zwrotu należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej.

W dniu 06.03.2013r. skarżący złożył wniosek o umorzenie postępowania w przedmiocie zwrotu wypłaconych należności alimentacyjnych. Organ ustalił, że skarżący od dnia 19.01.2011r. pobiera świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawną matką, że prowadzi odrębne gospodarstwo domowe, że jest właścicielem gospodarstwa rolnego o pow. [...] ha i domu o pow. [...] m.kw., że jest bezrobotnym od 16 lat, że choruje na nadciśnienie tętnicze, posiada prawo jazdy kategorii B, a także że jego dochód miesięczny to kwota [...] zł, a wydatki miesięczne wynoszą ok. [...] zł.

Organ podkreślił, że to przede wszystkim na rodzicach ciąży obowiązek utrzymania dziecka, a także iż skarżący nie występował do właściwego sądu o obniżenie obciążających go alimentów. Wskazał, że obowiązkiem organu jest również uwzględnienie interesu społecznego. Skarżący w ocenie organu opiekę nad chorą matką sprawuje od dnia 19.01.2011r., a od obowiązku alimentacyjnego uchylał się już od 2009r. Zadłużenia skarżącego wynikają z braku jego zatrudnienia, chociaż jest on w wieku produkcyjnym. Organ wskazał, że w jego ocenie nie zachodzą przesłanki określone w art.30 ust.2 u.p.o.u.a., które mają charakter wyjątkowy i powinny być interpretowane w sposób ścisły. Umorzenie należności alimentacyjnych jest dopuszczalne tylko wówczas, gdy spłata zobowiązań może zagrozić egzystencji zobowiązanego. Ponadto organ wskazał na możliwość rozłożenia zadłużenia alimentacyjnego na raty w razie złożenia stosownego wniosku.

Odwołanie od powyższej decyzji w ustawowym terminie wniósł W.W. wnosząc o jej uchylenie. Zarzucił naruszenie art.8 Kpa poprzez niezastosowanie zasady pogłębiania zaufania obywateli do państwa.

W uzasadnieniu szczegółowo opisał swoją sytuację życiową określając ją jako trudną. Wskazał, m.in. że mieszka oddzielnie z matką, utrzymuje się z gospodarstwa rolnego o pow. [...] ha, jest właścicielem domu o pow. [...] m.kw., matka jest osobą, której przyznano znaczny stopień niepełnosprawności. Otrzymuje ona rentę rolniczą w wysokości [...] zł. Sam skarżący otrzymuje świadczenie pielęgnacyjne w wysokości [...] zł, przy czym [...] zł przeznacza na prowadzenie gospodarstwa domowego. Ponosi także koszty zakupu lekarstw. Ponadto skarżący objęty jest pomocą banku żywności. Skarżący podkreślił, że spłacił znaczną część zadłużenia alimentacyjnego kwotę [...] zł, a jego zadłużenie alimentacyjne wynosi kwotę [...] zł. W tej sytuacji w jego ocenie zasadne byłoby rozważenie możliwości zastosowania art.30 ust. 1 u.p.o.u.a. Sąd Rejonowy w J. z dniem [...].03.2012r. uchylił obowiązek alimentacyjny. Aktualne dochody przeznacza w całości na swe aktualne utrzymanie. W jego ocenie podjęcie zatrudnienia jest niemożliwe z uwagi na jego zły stan zdrowia. Wskazał, że jego stan zdrowia uniemożliwia mu podjęcie pracy. Zarzucił, że organ wadliwie nie zastosował art.30 ust.2 u.p.o.u.a. i nie zebrał całego materiału dowodowego niezbędnego do ustalenia stanu faktycznego.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. decyzją z dnia [...].07.2013r. nr [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Kolegium podzieliło ustalenia faktyczne i rozważania prawne organu I instancji. Wskazało, że zgodnie z art.27 ust.1 ustawy z dnia 07 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (j.t. Dz.U. z 2009r., Nr 1, poz.7 ze zm.) dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej wraz z ustawowymi odsetkami. Według zaś art. 30 ust.2 w/w ustawy właściwy organ wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną.

W ocenie organu odwoławczego organ I instancji dostatecznie uzasadnił swoją decyzję. Dodatkowo Kolegium wskazało, że sytuacja życiowa skarżącego nie jest ciężka, gdyż wbrew jego twierdzeniom nie prowadzi on oddzielnego gospodarstwa domowego. Organ odwoławczy powołując się na judykaturę wskazał, że przesłanka wspólnego gospodarowania nie wyczerpuje się wyłącznie w ponoszeniu wydatków związanych z gospodarstwem domowym, lecz wyraża się także w czerpaniu korzyści z tego gospodarstwa.

Skargę na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego złożył W.W. wnosząc o jej uchylenie i powtarzając argumentację zawartą w odwołaniu. Dodatkowo wskazał, że decyzją z dnia [...].07.2013r. stwierdzono z tą datą wygaśnięcie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną matką skarżącego w związku ze zmianą ustawy o świadczeniach rodzinnych. Jego dochód z gospodarstwa rolnego wynosi miesięcznie [...] zł.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie podtrzymując swą dotychczasową argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Kontrola sądu administracyjnego, zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) i art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2012 r., poz. 270 - dalej Ppsa) polega na badaniu zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych. Kontrola ta sprowadza się do zbadania, czy w toku rozpoznania sprawy organy administracji publicznej nie naruszyły prawa materialnego i procesowego w stopniu istotnie wpływającym na wynik sprawy. Przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu i na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. Sąd administracyjny jest sądem kasacyjnym. W razie stwierdzenia istotnych uchybień sąd administracyjny nie ma więc kompetencji do merytorycznego rozstrzygnięcia danego postępowania, lecz jest upoważniony jedynie do uchylenia bądź stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji lub aktu. Na podstawie art. 134 § 1 Ppsa, w postępowaniu sądowoadministracyjnym obowiązuje zasada oficjalności. Zgodnie z jej treścią, sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami oraz powołaną podstawą prawną.

Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji w niniejszej sprawie stanowiły przepisy ustawy z dnia 07 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2009r., nr 1, poz.7 ze zm. – zwanej dalej ustawą lub u.p.o.u.a.). Niespornym było, że Wójt Gminy J. swoją uprzednią decyzją zobowiązał skarżącego do zwrotu należności z tytułu otrzymanych przez osobę uprawnioną, tj. D.W., należności alimentacyjnych w kwocie [...] zł wraz z ustawowymi odsetkami. Decyzja ta została wydana na mocy art.27 ust.1 u.p.o.u.a. zgodnie z którym dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej wraz z ustawowymi odsetkami.

Zakres kontroli Sądu orzekającego dotyczył oceny zasadności odmowy skarżącemu umorzenia ciążących na nim należności alimentacyjnych. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił w szczególności art. 30 ustawy z dnia 07 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.

W myśl ust.1 powołanego przepisu, organ właściwy dłużnika może umorzyć należności, o których mowa w art. 28 ust. 1 pkt 1, 2 i 4 powołanej ustawy w łącznej wysokości:

1) 30%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 3 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów;

2) 50%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 5 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów;

3) 100%, jeżeli egzekucja wobec dłużnika alimentacyjnego jest skuteczna przez okres 7 lat w wysokości miesięcznej nie niższej niż wysokość zasądzonych alimentów.

Natomiast zgodnie z art. 30 ust. 2 powołanej ustawy, organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając jego sytuację dochodową i rodzinną.

Przepis art.30 ustawy należy rozumieć w ten sposób, że w pierwszej kolejności powinno się rozważyć możliwość umorzenia należności w razie spełnienia przesłanek określonych w ust.1, a dopiero w razie stwierdzenia braku takich przesłanek należy rozważyć, czy występują przesłanki określone w ust. 2 omawianego przepisu. Żaden z organów wydających zaskarżone decyzje nie rozważył kwestii zastosowania przepisu art.30 ust.1 u.p.o.u.a. i nie wskazał, czy w rozpatrywanym przypadku istnieją przesłanki do jego zastosowania, czy też nie. W szczególności organ odwoławczy nie odniósł się do tej kwestii mimo wyraźnego zarzutu skarżącego zawartego w jego odwołaniu, że w jego ocenie istnieją podstawy do zastosowania art.30 ust.1 u.p.o.u.a. Stanowi to istotne naruszenie przepisów postępowania, które może mieć wpływ na wynik sprawy. (art.145 § 1 pkt 1 lit.c Ppsa). W ponownie prowadzonym postępowaniu organy administracji powinny ocenić, czy w rozpatrywanym przypadku podstawy prawnej wniosku skarżącego o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie mógł stanowić art.30 ust.1 ustawy, a więc czy zostały więc spełnione przesłanki określone w tym przepisie.

Niewątpliwie podstawę prawną wniosku skarżącego mógł stanowić art.30 ust.2 ustawy. Do takiego wniosku prowadzi już zresztą sama wykładnia gramatyczna tego przepisu. Z treści art.30 ust.2 jednoznacznie wynika, że przepis ten ma zastosowanie w sytuacjach szczególnych, gdy należy poddać analizie i ocenie sytuację dochodową i rodzinną dłużnika alimentacyjnego. Wobec treści art.30 ust. 2 ustawy przyjęcie poglądu, że nawet bardzo trudna sytuacja materialna dłużnika alimentacyjnego nie stanowi ani samodzielnej, ani dodatkowej przesłanki umorzenia należności powstałych z tytułu zaliczek alimentacyjnych prowadziłoby do całkowitej sprzeczności takiego poglądu z omawianym przepisem i świadczyłoby albo o wadliwości tego poglądu albo o zbędności przepisu art. 30 ust.2 ustawy.

Poddana kontroli Sądu orzekającego decyzja organu administracji miała charakter uznaniowy. Decyzja podejmowana na gruncie art. 30 ust. 2 w zw. z ust. 3 tego przepisu ma bowiem charakter uznaniowy. (vide m.in. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 21 czerwca 2011 r., o sygn.I OSK 1794/10,LEX nr 1082675)

Taki charakter decyzji oznacza, że organ administracji ma swobodę decyzyjną co do ustalenia treści decyzji uznaniowej, związaną z realizowaniem określonej w zakresie przedmiotu decydowania, polityki państwa. Jakkolwiek organ jest związany przesłankami wskazanymi w tym przepisie. Przesłankami tymi są: sytuacja dochodowa i rodzinna.

Kontrola sądu administracyjnego I instancji, prowadzona z punktu widzenia legalności decyzji administracyjnych, jest w stosunku do takich decyzji ograniczona. Sprowadza się bowiem do zbadania, czy w toku postępowania w sposób wyczerpujący zebrano materiał dowodowy, czy dokładnie zostały wyjaśnione istotne w sprawie okoliczności, a zatem, czy prowadząc postępowanie w sprawie organ ją rozpoznający nie uchybił przepisom art. 7 i art. 77 § 1 Kpa oraz czy organ w sposób wszechstronny i wnikliwy rozważył cały zebrany w sprawie materiał dowodowy i czy po wszechstronnym i wnikliwym rozważeniu owego materiału dokonał prawidłowej oceny istnienia przesłanek warunkujących zastosowanie przepisu przewidującego możliwość przyznania określonego uprawnienia i zakresu owego uprawnienia. Istotne znaczenie przy tym ma uzasadnienie wydanej przez organ decyzji rozstrzygającej sprawę.

W przypadku rozstrzygnięć podejmowanych w trybie uznania administracyjnego kontroli sądowej podlega jedynie to, czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo prowadzonym postępowaniem z zachowaniem procedury administracyjnej, zwłaszcza szczegółowym ustaleniem stanu faktycznego. Natomiast ocena pod kątem kryteriów słuszności i celowości prowadzona jest wyłącznie w zakresie - czy organy administracji nie przekroczyły granicy uznania administracyjnego. Oczywistym jest, że podejmowanie decyzji opartych na uznaniu administracyjnym nie może oznaczać dowolności i arbitralności. Zakres uznania wyznaczony jest zawsze normami kompetencyjnymi, przepisami o postępowaniu administracyjnym i przepisami prawa materialnego. Wydając decyzje o charakterze uznaniowym, organ jest związany nie tylko przepisem, ale i celem określonej regulacji. Uznanie administracyjne nie pozwala zatem organowi na dowolność w załatwieniu sprawy, ale jednocześnie nie nakazuje mu spełnienia każdego żądania obywatela (por. wyrok NSA z dnia 25 marca 2009 r., I OSK 1535/08).

Podkreśla się, że umorzenie na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy winno mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa zobowiązanego lub jego rodziny nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, o ile stan taki jest efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności. Wskazać bowiem należy, że zobowiązania alimentacyjne rodziców względem dzieci, a które wynikają z art. 133 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 z późn. zm.), mają charakter obligatoryjny i zwolnić się z nich można tylko w szczególnie wyjątkowych sytuacjach.

Podobnie umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter wyjątkowy i zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia zobowiązanemu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Sąd orzekający podziela pogląd o wyjątkowości zastosowania umorzenia określonego w art.30 ust.2 ustawy. Oznacza to, że ustawodawca dopuszcza możliwość takiego umorzenia w sytuacjach wyjątkowych. Intencją ustawodawcy było umożliwienie umorzenia wspomnianych należności w sytuacjach wyjątkowych, gdy z przyczyn obiektywnych ich egzekucja jest niemożliwa lub wywołałaby wobec dłużnika znaczną szkodę i trudne do odwrócenia skutki negatywne. Temu właśnie celowi służy przepis art.30 ust.2 ustawy.

W pierwszym rzędzie jednak Sąd rozważał przesłanki formalne, jakie powinna spełniać każda decyzja administracyjna, które określa przepis art. 107 § 3 Kpa.

Istotnym składnikiem prawidłowo wydanej decyzji jest jej uzasadnienie. Powinno ono w sposób wyczerpujący informować stronę o motywach, którymi kierował się organ rozstrzygając sprawę. Strona może, bowiem skutecznie bronić swych interesów tylko w sytuacji, gdy znane są jej przesłanki powziętej decyzji. Zgodnie z art. 107 § 3 Kpa uzasadnienie decyzji składa się z uzasadnienia faktycznego, zawierającego w szczególności wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, a także przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił mocy dowodowej oraz uzasadnienia prawnego zawierającego wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji z przytoczeniem przepisów, które zadecydowały o treści decyzji.

Organ musi, zatem zająć stanowisko wobec całego materiału dowodowego oraz uzasadnić jasno i należycie swoje zdanie, w szczególności, na jakiej podstawie uznał pewne fakty za udowodnione. Pominięcie w uzasadnieniu decyzji ustalenia okoliczności faktycznych, mogących mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, stwarza przesłankę do uznania naruszenia przez organ przepisów o postępowaniu administracyjnym w stopniu wywierającym istotny wpływ na wynik sprawy.

Obowiązek sporządzenia uzasadnienia wiąże się także z wyrażoną w art. 11 Kpa zasadą przekonywania, która zobowiązuje organy administracji publicznej do dołożenia szczególnej staranności w uzasadnieniu swoich rozstrzygnięć, zwłaszcza tych, które nakładają na strony określone nakazy lub zakazy. Chodzi, więc o to, aby adresaci tych decyzji wykonali nałożone na nich obowiązki bez zbędnej zwłoki nie w obliczu groźby użycia środków przymusu, ale w przekonaniu, że nałożony na nich obowiązek jest zgodny z prawem. Innymi słowy, strony mają prawo znać argumenty i przesłanki podejmowanych decyzji, bowiem w przeciwnym wypadku nie mają one możliwości obrony swoich słusznych interesów przed organem odwoławczym, jak i przed sądem administracyjnym (J. Zimmermann, glosa do wyroku NSA z dnia 19 czerwca 1997 r., V SA 1512/96, OSP 1998, z. 2, poz. 29).

Przenosząc powyższe uwagi na grunt przedmiotowej sprawy zauważyć należy, że decyzje organu I i II instancji nie spełniły przesłanki formalnej, jaką powinna spełniać decyzja administracyjna. Nie zawierają, bowiem uzasadnienia odpowiadającego w pełni wymogom cytowanego wyżej przepisu - art. 107 § 3 Kpa.

Uzasadnienia zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej, aczkolwiek prawidłowe w zakresie wskazanych w nich ustaleń faktycznych i powołanych przepisów prawa, nie wskazują w istocie rzeczy z jakich przyczyn odmówiono umorzenia skarżącemu obciążających go należności. Brak w nich najistotniejszego elementu z punktu widzenia strony, a więc odpowiedzi na pytanie dlaczego nie uwzględniono wniosku i odwołania. Organ I instancji przedstawił szereg ustaleń faktycznych nie wywodząc z nich jasnych i jednoznacznych wniosków. Przechodząc do meritum, a więc do przyczyn dla których odmówiono wnioskowi skarżącego wskazał jedynie, że skarżący nie skorzystał z możliwości domagania się przed sądem rodzinnym obniżenia obciążającego go świadczenia alimentacyjnego. Z tego sformułowania nie można wywieść przyczyn dla których organ I instancji przyjął, że skarżącemu należy odmówić umorzenia należności alimentacyjnych. Kwestia, czy wcześniej istniały przesłanki do obniżenia renty alimentacyjnej ciążącej na skarżącym nie ma żadnego związku z jego wnioskiem o umorzenie. Przesłanki umorzenia określono w art.30 ust.2 ustawy i jedynie w zakresie wskazanych tam przesłanek organ winien się wypowiadać. Organ I instancji jednak nie wskazał w swym uzasadnieniu, czy występują w rozpatrywanym przypadku przesłanki wskazane w tym przepisie, a jeżeli nie, to z jakich przyczyn. Tym samym uzasadnienie to nie spełniało wymogów określonych w art.107 § 3 Kpa.

Z kolei organ II instancji w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji oprócz opisania przebiegu sprawy oraz przytoczenia przepisów ograniczył się jedynie do wadliwego stwierdzenia, że organ I instancji dostatecznie uzasadnił swoją decyzję. Ponadto organ odwoławczy wskazał, że skarżący nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego (prawdopodobnie z matką, gdyż nie wskazano z kim). Przy czym nie wyjaśniono bliżej tej kwestii. Nie wskazano na czym organ odwoławczy oparł swe twierdzenie. Wprawdzie przytoczono w tym zakresie pogląd judykatury, lecz nie powiązano go z ustalonym w sprawie stanem faktycznym i nie wskazano na jakiej podstawie przyjęto, że ten pogląd znajduje zastosowanie w niniejszej sprawie. Tym samym to twierdzenie organu odwoławczego wymyka się spod kontroli Sądu orzekającego.

Reasumując organy obu instancji sporządziły wadliwe uzasadnienia swych decyzji w których dominowały przytoczone przepisy prawa i poglądy prawne bez ich należytego powiązania z rozpoznawaną sprawą i ustalonym w niej stanem faktycznym. Podkreślić należy, że uzasadnienie decyzji powinno być dla strony, czyli przeciętnego obywatela, zrozumiałe. Strona ma prawo rozumieć dlaczego wydano decyzję. Powinna wiedzieć na podstawie jakich przyczyn i przesłanek zapadła decyzja pozytywna, czy też negatywna. Mechaniczne przytaczanie przepisów i poglądów prawnych bez ich przeniesienia na grunt danej sprawy, tj. bez ich powiązania z ustalonym stanem faktycznym oraz wyjaśnienia jakie przesłanki określone w przepisach zostały przyjęte bądź nie zostały przyjęte i na jakiej podstawie, bez przedstawienia toku logicznego rozumowania organu, nie godzi zadość kryteriom określonym w art.107 § 3 Kpa. Strona, jak i sąd administracyjny, nie powinna się domyślać i przypuszczać, jakie motywy legły u podstaw danej decyzji. Powinno to bowiem jasno i jednoznacznie wynikać z jej uzasadnienia.

Brak wskazania konkretnych i rzeczowych przyczyn dla których organy administracji - nie negując, że skarżący ma trudną sytuację materialną i życiową - odmówiły mu umorzenia należności nie pozwoliły stronie (a także organowi odwoławczemu i sądowi administracyjnemu) na dokonanie faktycznej kontroli merytorycznej prawidłowości wydanych decyzji. Brak powyższych elementów w uzasadnieniu decyzji organu I i II instancji uniemożliwił stronie skuteczną ochronę swych praw.

W utrwalonym orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, iż uzasadnienie decyzji ma szczególne znaczenie nie tylko przy ocenie prawidłowości decyzji przez organ wyższego stopnia, ale także daje stronie niezadowolonej z rozstrzygnięcia zawartego w decyzji możliwość polemiki ze stanowiskiem organu i to zarówno, jeśli idzie o ustalenia faktyczne poczynione w sprawie, jak i dokonaną przez organ wykładnię przepisów prawa będących podstawą wydanego rozstrzygnięcia. Nieuzasadnienie zaś decyzji w sposób właściwy narusza uprawnienia strony i podstawowe zasady postępowania administracyjnego (art. 7 - 10 Kpa), a tym samym stanowi podstawę do uchylenia takiej decyzji (por. np. wyroki NSA: 25 listopada 2009 r., sygn. I OSK 558/09 publ. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, z dnia 16 marca 1998 r., II SA 96/98 - Lex nr 41681; z dnia 28 października 1998 r., I SA/Gd 1651/96; z dnia 13 grudnia 1988 r., II SA 497/88 - ONSA 1989, nr 2, poz. 68, Lex nr 10079; z dnia 8 maja 1998 r., I SA/Lu 380/97 - niepublik.).

Wobec powyższego, skoro już decyzja organu pierwszej instancji nie odpowiadała wymogom art. 107 § 1 i 3 Kpa, nie zawierała bowiem odpowiedniego uzasadnienia, organ odwoławczy winien był decyzję tę na podstawie art.138 § 1 pkt 1 Kpa uchylić i orzec, co do istoty sprawy, względnie uchylić ją do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji. Powyższe Sąd wywiódł z tego, że w związku ze zmianą stanu prawnego, z dniem 11 kwietnia 2011 roku zmieniły się przesłanki dopuszczalności wydania przez organ odwoławczy decyzji kasacyjnej. Zgodnie z nowym brzmieniem art. 138 § 2 Kpa organ może wydać decyzję kasacyjną, gdy decyzja ta została wydana z naruszeniem przepisów postępowania, a konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy ma istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie. Wyraźnie zatem kodeks wyodrębnia dwie przesłanki wydania przez organ odwoławczy decyzji, w której uchyla zaskarżoną decyzję w całości i przekazuje sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji, a mianowicie: a) stanowcze stwierdzenie przez organ odwoławczy, że zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem przepisów postępowania, czyli przepisów kodeksu oraz/lub przepisów o postępowaniu zawartych w ustawach szczególnych, b) uznanie przez organ odwoławczy, że konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy ma istotny wpływ na jej rozstrzygnięcie. Użycie w tym przepisie przyłączającego spójnika "a" oznacza, że samo stwierdzenie naruszenia przepisów postępowania, aczkolwiek jest konieczną przesłanką uchylenia zaskarżonej decyzji, nie jest przesłanką wystarczającą; konieczne jest bowiem dodatkowo wykazanie, że "konieczny do wyjaśnienia zakres sprawy ma istotny wpływ na jej na jej rozstrzygnięcie"

Wobec powyższego – skoro nie wiadomo na jakiej podstawie przyjęto, że zasadna jest odmowa umorzenia należności alimentacyjnych - należało przyjąć, że organy administracji przekroczyły granice uznania administracyjnego nie przeprowadzając wyczerpującej analizy sytuacji dochodowej i rodzinnej wnioskodawcy i nie wskazując jednoznacznie przyczyn dla których odmówiły skarżącemu umorzenia ciążącej na nim należności. Tym samym organy naruszyły zasady określone w art.7, art.77 § 1 i art.80 Kpa. Organy ustaliły, że skarżący zamieszkuje wraz z matką, jednak organ I instancji w ogóle nie ustalił, czy prowadzą oni wspólne gospodarstwo domowe. Organ odwoławczy wprawdzie przyjął, że skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe jednak nie wskazał z kim skarżący ma prowadzić wspólnie gospodarstwo domowe. Zapewne organ odwoławczy miał na myśli matkę skarżącego, jednak jest to jedynie przypuszczenie. Gdyż nie znalazło to odzwierciedlenia w uzasadnieniu decyzji. Nie wskazał także jakie przesłanki i ustalenia faktyczne przemawiają za takim twierdzeniem. Nie wskazano również jaki wpływ na sytuację dochodową i życiową skarżącego ma prowadzenie wspólnego gospodarstwa domowego z inną osobą, a w szczególności czy i w jakim zakresie poprawia to jego sytuację bytową. Niewątpliwie fakt ewentualnego prowadzenia gospodarstwa domowego przez skarżącego wraz z inną osobą może mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Organy nie ustaliły także, czy i jaki dochód uzyskuje skarżący z gospodarstwa rolnego, którego jest właścicielem. Nie ustaliły również na jakie cele i w jakich proporcjach przeznacza swoje dochody. Organy administracji w ogóle nie ustaliły wydatków skarżącego, ich charakteru, zasadności i skali. Nie ustaliły też, czy ponosi on koszty leczenia, czy i jakie zadłużenie posiada oprócz zadłużenia alimentacyjnego. Brak powyższych danych prowadzi do wniosku, że dokonana przez organy analiza sytuacji dochodowej i rodzinnej skarżącego jest niepełna. Przy czym brak tych danych mógł mieć wpływ na rozstrzygnięcie zapadłe w sprawie.

Organy administracji odmawiając umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego nie mogą się ograniczyć do konkluzji, że sytuacja dłużnika nie jest wyjątkowa, lecz porównując jego sytuację z sytuacją innych dłużników alimentacyjnych powinny skonkretyzować, jakie stany faktyczne zasługiwałyby na zastosowanie ulgi określonej w art.30 ust.2 u.p.o.u.a. Wydanie decyzji o umorzeniu należności alimentacyjnych musi być poprzedzone wyjaśnieniem rzeczywistej sytuacji strony w aspektach sytuacji i dochodowej, a uzasadnienie decyzji powinno zawierać ocenę tej sytuacji. Uzasadnienie decyzji uznaniowej w tym przypadku zawsze powinno się odnosić do kwestii istnienia bądź nieistnienia w sprawie szczególnych okoliczności uzasadniających sposób załatwienia sprawy oraz wskazywać na okoliczności, które pozwoliłyby sprawę załatwić po myśli wnioskodawcy. (patrz wyrok WSA w Białymstoku z dnia 08.11.2012r., sygn. II SA/Bk 625/12, publ. CBOSA)

Ponadto rozważając kwestię ewentualnego umorzenia zaległości organ winien mieć również na uwadze skutki jakie może wywołać dla strony decyzja negatywna, w związku z kumulacją postępowań egzekucyjnych, powstaniem nowych długów. Egzekucja zaległych świadczeń nie powinna prowadzić do sytuacji, w której dłużnik Skarbu Państwa, spłacający w ratach swoje zaległości w ostateczności stanie się beneficjentem środków z pomocy społecznej. (tak w wyroku WSA w Szczecinie z dnia 08.03.2012r., sygn. II SA/Sz 70/12, publ. CBOSA)

Wobec powyższego, decyzje organów administracji naruszały zasady postępowania określone w art.7, 77 § 1 i 80 Kpa, a w konsekwencji, między innymi wskutek braków postępowania dowodowego, nie odpowiadały w pełni wymogom art. 107 § 1 i 3 Kpa. Nie zawierały bowiem odpowiedniego uzasadnienia w zakresie wymienionych wyżej braków. Dlatego też należało przyjąć, że organy administracji przekroczyły granice uznania administracyjnego nie przeprowadzając wyczerpującej analizy sytuacji dochodowej i rodzinnej wnioskodawcy i bezpodstawnie przyjmując, że jego sytuacja rodzinna i dochodowa nie stanowi przesłanki do zastosowania ulg określonych w art.30 ust.2 u.p.o.u.a.

Wskazane wyżej uchybienia procesowe, jakich dopuściły się organy obu instancji, mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy i skutkowały koniecznością uchylenia zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej, co orzeczono na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz art.135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Ponownie rozpoznając niniejszą sprawę organ I instancji powinien dokonać aktualizacji ustaleń w zakresie sytuacji zdrowotnej, rodzinnej, finansowej i życiowej skarżącego i w oparciu o te ustalenia wydać stosowną decyzję, mając na uwadze wykładnię przytoczonych przepisów prawa przedstawioną przez Sąd w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia. Rozpoznając ponownie wniosek skarżącego organ winien mieć też na uwadze (po uprzednim zweryfikowaniu aktualności uprzednich ustaleń w tym zakresie), że skarżący utracił prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną matką W.W. W szczególności organ winien rozważyć celowość ewentualnego umorzenia należności w razie ustalenia, że jedyne dochody skarżącego pochodzą z pomocy społecznej, a szanse na zmianę tego stanu rzeczy są znikome. W takiej bowiem sytuacji długi skarżącego wobec Skarbu Państwa byłyby spłacane ze środków Skarbu Państwa, który dodatkowo ponosiłby koszty egzekucji komorniczej.

Sąd nie określił w wyroku, czy i w jakim zakresie zaskarżony akt nie może być wykonany, gdyż zaskarżona decyzja oraz decyzja ją poprzedzająca miały charakter wyłącznie odmowny i nie wiązały się z nałożeniem na stronę jakiegokolwiek obowiązku, bądź przyznaniem uprawnienia. Przyjąć więc należy, iż jako takie nie nadają się one do wykonania (nie ma przymiotu wykonalności). Co za tym idzie nie znaleziono podstaw do orzekania w przedmiocie wstrzymania jego wykonania w trybie art. 152 Ppsa.

MZ