Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2160/19
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2020-03-12 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art 2 ust. 1 lit. e
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
article: art 141 § 4, art 153
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art 7, art 77 § 1, art 80
journal: Dz.U. 1960 nr 30 poz 168
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Elżbieta Kremer Sędziowie: Sędzia NSA Tamara Dziełakowska (spr.) Sędzia del. WSA Teresa Kurcyusz-Furmanik Protokolant starszy asystent sędziego Maciej Kozłowski po rozpoznaniu w dniu 12 marca 2020 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skarg kasacyjnych Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Muzeum [...] od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 stycznia 2019 r. sygn. akt I SA/Wa 1366/18 w sprawie ze skarg Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Muzeum [...] na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] sierpnia 2014 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej 1) uchyla zaskarżony wyrok i zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wojewody Mazowieckiego z dnia [...] lutego 2009 r. nr [...] w zakresie rozstrzygnięcia o działkach geodezyjnych nr [...]; 2) zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Muzeum [...] kwoty po 1.360 (tysiąc trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem z 22 stycznia 2019 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (sygn. akt I SA/Wa 1366/18) oddalił skargi Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Muzeum [...] na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z [...] sierpnia 2014 r., utrzymującą w mocy decyzję organu I instancji z [...] lutego 2009 r. w przedmiocie reformy rolnej.

Wyrok wydany został w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

Wnioskami z 3 marca 2008 r., 4 kwietnia 2008 r. i 19 czerwca 2008 r. sprecyzowanymi pismem z 26 stycznia 2009 r. J. J. wystąpił do Wojewody Mazowieckiego o wydanie decyzji stwierdzającej, że zespół pałacowo – parkowy o powierzchni 80,3312 ha, stanowiący część majątku ziemskiego pn. "[...]", obejmujący aktualnie działki geodezyjne o numerach: [...] nie podlegał działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., Nr 3, poz. 13 określanego dalej jako "dekret PKWN").

Jak wynika z akt sprawy, wszczęcie przez wnioskodawcę postępowania administracyjnego w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 ze zm.) poprzedzone było postępowaniem sądowym w którym wnioskodawca domagał się uzgodnienia treści księgi wieczystej Kw nr [...] prowadzonej dla ww. nieruchomości z rzeczywistym stanem prawnym przez wpisanie jego osoby jako właściciela w miejsce Skarbu Państwa.

Wyrokiem z [...] grudnia 2005 r. Sąd Rejonowy w O. I Wydział Cywilny (sygn. akt I C [...]) uzgodnił stan prawny nieruchomości ujawniony w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym poprzez nakazanie wpisania w dziale II Kw nr [...] J. J. w miejsce Skarbu Państwa w zakresie działek nr [...] (o powierzchni 13 ha 8854 m2), nr [...] (121 m2), nr [...] (52 ha 4137 m2), nr [...] (1600 m2), nr [...] (8 ha 9900 m2), nr [...] (2600 m2) i nr [...] (4 ha 6100 m2). Jak ustalił Sąd Rejonowy majątek ziemski pn. "[...]" o całkowitej powierzchni 271 ha, z jego centralną częścią, którą stanowiła wyspa i znajdujący się na niej pałac oraz XVIII wieczny park, został w całości przejęty przez Skarb Państwa w 1944 r. w ramach reformy rolnej. Ponad 100 ha gruntów zostało rozparcelowane wśród rolników, kompleks leśny włączono do zasobów Nadleśnictwa, a zespół pałacowo – parkowy o powierzchni 96 ha miał zostać przeznaczony pod Liceum [...], które powstało w 1946 r. Według danych zawartych w rejestrze pomiarowym z 1944 r. z parcelacji majątku na powierzchnię 96 ha składały się następujące grunty: orne o powierzchni 15,50 ha, łąki o powierzchni 8 ha, pastwiska o powierzchni 5,50 ha, ogrody o powierzchni 6,50 ha, zabudowania o powierzchni 7 ha, nieużytki o powierzchni 15,50 ha i wody o powierzchni 38 ha. Na podstawie deklaracji Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego z 6 sierpnia 1946 r. Skarb Państwa został wpisany w księdze wieczystej jak właściciel ww. nieruchomości. Na wniosek z 3 lutego 1983 r. dla nieruchomości stanowiącej zespół pałacowo – parkowy, której powierzchnia ogólna stanowiła jak ustalono wówczas 81,83 ha a nie 96 ha, została założona księga wieczysta nr [...]. Faktyczne przeznaczenie gruntów objętych ww. księgą odbiegało od stanu ujawnionego w rejestrze pomiarowym z 1944 r. W ogólnej powierzchni nieruchomości według stanu na dzień 13 września 1944 r. jezioro zajmowało powierzchnię 52,4137 ha (działka nr [...]), park – powierzchnię 13,86 ha (działki nr [...]), grunt o charakterze warzywno – ogrodniczo – kwiatowym – powierzchnię 13,88 ha (działka nr [...]). Pozostała część nieruchomości to działka nr [...] – o powierzchni 121 m2 zajęta pod stację trafo oraz działka nr [...] – o powierzchni 1600 m2 stanowiąca drogę. Decyzją Urzędu Wojewódzkiego w W. z [...] sierpnia 1946 r. oficyna pałacowa na przedmiotowej nieruchomości została zarejestrowana jako zabytek z przełomu XVIII/XIX wieku, a decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z [...] kwietnia 1994 r. zespół pałacowo – parkowy objęty Kw nr [...] wpisano do rejestru zabytków. Decyzją z [...] września 2003 r. nieruchomość została oddana w trwały zarząd Ministerstwu Kultury. Powód jest następcą prawnym byłego właściciela majątku. Uwzględniając powództwo Sąd Rejonowy w O. uznał, że nieruchomość objęta księgą wieczystą Kw nr [...] została przejęta przez Skarb Państwa z naruszeniem przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, albowiem jak wynikało z ustaleń, nie stanowiła ona nieruchomości ziemskiej w rozumieniu przepisów dekretu PKWN.

Wyrokiem z [...] marca 2007 r. Sąd Okręgowy [...] (sygn. akt IV Ca [...]) na skutek apelacji pozwanego Skarbu Państwa reprezentowanego przez Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji oraz Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego zmienił powyższy wyrok Sądu Rejonowego w ten sposób, że oddalił powództwo. W ocenie Sądu II instancji powód nie udowodnił, że przedmiotowa nieruchomość w dacie wejścia w życie dekretu PKWN stanowiła jedynie zespół pałacowo – parkowy niezwiązany funkcjonalnie z pozostałą częścią majątku ziemskiego [...] w sytuacji, gdy pałac w tej dacie był nieużytkowany z uwagi na jego zły stan techniczny datujący się znacznie wcześniej niż od 1939 r. lub 1944 r., a siedziba zarządcy majątkiem, jak i większość zabudowań gospodarczych niezbędnych do prowadzenia gospodarki rolnej związanej z majątkiem, znajdowała się na przedmiotowej nieruchomości.

Wyrokiem z [...] lutego 2008 r. Sąd Najwyższy (sygn. akt I CSK [...]) oddalił skargę kasacyjną powoda od powyższego wyroku Sądu Okręgowego.

W wyniku złożonego następnie wniosku o wyłączenie spod działania dekretu zespołu pałacowo – parkowego o powierzchni 80,3312 ha, stanowiącego część majątku ziemskiego pn. "[...]", Wojewoda Mazowiecki decyzją z [...] lutego 2009 r. na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN, § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonywania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 – zwanego dalej rozporządzeniem z 1 marca 1945 r.) i art. 104 K.p.a. stwierdził, że zespół pałacowo – parkowy o obszarze 80,3312 ha, dla którego Sąd Rejonowy w O. prowadzi księgę wieczystą [...], obejmujący istniejące działki o nr [...] stanowiący część b. nieruchomości ziemskiej pn. "[...]", położony w [...], będącej własnością Z. J.:

– nie podpadał pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN w zakresie działek Nr [...],

– podpadał pod działanie dekretu PKWN w zakresie działki Nr [...].

Odnośnie ostatniej działki, Wojewoda ustalił, że znajdował się na niej ogród – kwiatowo – owocowo – warzywny, stanowiący substytut działki przydomowej wykorzystywanej na potrzeby właścicieli majątku i gości. Z uzasadnienia decyzji wynika, że organ w całości zaakceptował ustalenia i wnioski prywatnej opinii geodety S. K., sporządzonej dla potrzeb postępowania przed sądem powszechnym w której zakwestionowano rejestr pomiarowy z 1944 r. w zakresie rodzaju gruntów wchodzących w skład zespołu pałacowo – parkowego (ośrodka majątku) i wywiedziono, że w tej części majątku ziemskiego nie było jakichkolwiek użytków rolnych z wyjątkiem powyższego przypałacowego ogródka. Twierdzenie o parku i pałacu jako odrębnej części majątku nie nadającej się na cele reformy potwierdzały, w ocenie Wojewody, również pisma z 1947 r. o oddaniu tej części nieruchomości w użytkowanie Ministerstwu Kultury i Sztuki celem rewaloryzacji pałacu i parku. Pałac, jak ustalił organ, był zaniedbany, bez dachu i stropów. Organ doszedł do wniosku, że objęta wnioskiem część nieruchomości ziemskiej z racji braku użytków rolnych nie mogła być przeznaczona na cele reformy rolnej.

Odwołania od powyższej decyzji wnieśli Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Muzeum [...].

W postępowaniu odwoławczym kolejno wydawane przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzje ([...] czerwca 2009 r., [...] listopada 2010 r. i [...] marca 2012 r.) były uchylane przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odpowiednio wyrokami z: 13 listopada 2009 r. sygn. akt IV SA/Wa 1222/09 (z uwagi na wadliwe zastosowanie art. 138 § 2 K.p.a.), 25 sierpnia 2011 r. sygn. akt IV SA/Wa 365/11 (z uwagi na błędny pogląd o niedopuszczalności drogi administracyjnej w sprawach o podpadanie nieruchomości pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN) oraz 5 lutego 2013 r. sygn. akt IV SA/Wa 910/12 (z uwagi na błędną ocenę braku legitymacji podmiotów wnoszących odwołania).

Decyzją z [...] sierpnia 2014 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 i 2 K.p.a. utrzymał w mocy decyzję Wojewody Mazowieckiego z [...] lutego 2009 r. W uzasadnieniu wyjaśnił, że w skład zespołu pałacowo- parkowego wchodziły tereny wyspy [...] wraz z pałacem i otaczającym go parkiem, Jeziorkiem [...] oraz terenami leśnymi, parkowymi i nieużytkami rolnymi. Położenie pałacu, jego zabudowa, brak pomieszczeń przystosowanych funkcjonalnie do prowadzenia działalności rolniczej oraz zarządu nad tą działalnością wskazują, że nie mógł być on i nie był użytkowany do celów rolniczych. Podobnie park otaczający pałac na wyspie, który stanowił stary drzewostan o charakterze zabytkowym. Założenie pałacowo – parkowe stanowiło centralny punkt większego zespołu parkowego, mającego w całości charakter rezydencjalny. Zabytkowy pałac otoczony starym parkiem nie nadawał się natomiast do wykorzystania na żaden z celów reformy rolnej.

Również Jezioro [...] nie mogło być przejęte na realizację tych celów, gdyż nie można stwierdzić, aby prowadzona w nim była hodowla ryb ani by jezioro nadawało się do takiej działalności. Stanowi ono zbiornik naturalny i nie było zagospodarowane rybacko. Przeciwnie, położone było w otoczeniu leśnym i parkowym i wkomponowane w centralne założenie pałacowo – parkowe wokół wyspy [...]. Wody jeziora wraz z kanałami nie mogły więc podlegać przepisom dekretu. Także tereny leśne, parkowe oraz nieużytki rolne nie nadawały się na realizację celów reformy rolnej. Nie zmienia tego faktu jedynie przejściowe i tymczasowe użytkowanie wyspy przez Liceum [...] jako terenu wypasu z powodu braku terenów pastwisk ("z powodu braku pastwiska dla inwentarza szkolnego".)

W ocenie Ministra błędne jest także założenie o istnieniu poza ww. wyspą gruntów, które mogłyby służyć produkcji rolnej, skoro część drobnych działek, które uzyskano z parcelacji, było przekazywanych na zalesienie, jako "wybitnie piaszczystych nie nadających się do uprawy rolnej". Charakter powyższych gruntów jako zasadniczo niesprzyjających działalności rolniczej potwierdza pismo Departamentu Nauki i Oświaty Rolniczej Ministerstwa Rolnictwa i Reform Rolnych z 11 grudnia 1948 r. popierające prośbę Dyrekcji Lasów Państwowych o oddanie im "nieużytków z ośrodka szkolnego [...] 32 ha lotnych piasków, które nadają się jedynie na zalesienie".

W ocenie Ministra nie budziło wreszcie wątpliwości, że założenie parkowe rozciągało się poza wyspę [...]. Na jego istnienie wskazują bowiem m.in.: rosyjskojęzyczna mapa sporządzona w 1905 r, stanowiąca plan części parku [...] o powierzchni ponad 17 morgów (tj. ponad 10 ha) oraz ustalenia dokonane przez geodetę uprawnionego S. K. w opinii z 7 lutego 2004 r. Również budynki zlokalizowane na obszarze parku, poza wyspą, tj. oficyna dla służby dworskiej, dawny browar i spichlerz, obora oraz stajnia nie były wykorzystywane w sposób rolniczy.

Skargi na powyższą decyzję wnieśli Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Muzeum [...].

W odpowiedzi na skargi organ odwoławczy wniósł o ich oddalenie.

Wyrokiem z 10 grudnia 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (sygn. akt I SA/Wa 3096/14) oddalił powyższe skargi, jednakże orzeczenie to zostało uchylone przez Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z 26 kwietnia 2018 r. (sygn. akt I OSK 1199/16) z uwagi na naruszenie art. 141 § 4 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (aktualnie Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm. – zwanej dalej P.p.s.a.). Jak stwierdził NSA, uzasadnienie wyroku Sądu I instancji nie zawierało żadnego odniesienia do znajdujących się w aktach sprawy dokumentów ze sprawy cywilnej, jaka była rozpatrywana przed Sądem Rejonowym w O. pod sygnaturą I C [...], w tym do znajdujących się tam zeznań świadków, biegłych oraz sporządzonej na zlecenie J. J. opinii geodezyjnej autorstwa S. K. wraz z załącznikami. Dowody te wydają się natomiast istotne z punktu widzenia rozpatrywanej sprawy. Organ I instancji kilkakrotnie odwoływał się do dokumentu autorstwa S. K., zatem oceny wymagało, czy czynienie na jego podstawie ustaleń pozostawało w zgodzie z regulacjami procedury dowodowej, unormowanej w Kodeksie postępowania administracyjnego. Nie można pominąć, jak wskazywał NSA, że organy winny mieć na względzie, że do uzyskania wiadomości specjalnych służy wyłącznie dowód z opinii biegłego (art. 83 § 1 K.p.a.), jednakże w ramach kontroli sądowoadministracyjnej należało wyjaśnić, czy dokument ten można było uczynić przedmiotem dowodzenia w trybie art. 75 K.p.a. Uzasadnienie odpowiadające art. 141 § 4 P.p.s.a. winno wreszcie odnosić się do zaleceń z poprzednio wydanych wyroków, tak aby bez trudu możliwa była kontrola zgodności z art 153 P.p.s.a.

Rozpoznając ponownie sprawę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał skargi za niezasadne.

Wskazując na wydane w sprawie wyroki, Sąd pierwszej instancji przyjął, że zostało w nich przesądzone, że § 5 rozporządzenia z 1 marca 1945 r. może stanowić podstawę do orzekania w drodze decyzji administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN. Nadto przesądzono, że na cele reformy rolnej przeznaczone były te nieruchomości ziemskie, których charakter czy też przydatność odpowiadają celom wskazanym w "art. 1, część druga" dekretu, przy czym cele określone w punktach d i e, dotyczą zarezerwowania "odpowiednich terenów" na realizację określonych celów, a nie zarezerwowania odpowiednich obiektów. Tym samym podstawowym celem organu było ustalenie, czy nieruchomość mogła co do zasady być przeznaczona na cele reformy rolnej wskazane w art.1 ust. 2 dekretu. W razie niewykazania tego celu nie zachodzi natomiast konieczność badania istnienia związku funkcjonalnego. Przesądzona została także legitymacja podmiotów wnoszących odwołanie. Z tej też przyczyny zarzuty błędnej wykładni art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN, jak stwierdził Sąd, stanowiły w istocie polemikę z oceną prawną zawartą w prawomocnym wyroku Sądu z 25 sierpnia 2011 r., której stosownie do art. 153 P.p.s.a. nie może kwestionować ani organ, ani Sąd.

Zdaniem Sądu pierwszej instancji prawidłowa jest w świetle materiału dowodowego konstatacja organów, że żadna z części dawnego ośrodka "[...]", co do których stwierdzono, że nie podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit e dekretu PKWN, nie była i nie mogła być wykorzystana w dacie wejścia w życie dekretu (13 września 1944 r.) na cele reformy rolnej, opisane w art. 1 ust. 2. Część ta w dokumentującym parcelację majątku rejestrze pomiarowym z 1944 r., obejmować miała 96 ha, ale rejestr ten, jak wykazał geodeta uprawniony S. K. w opinii z 7 lutego 2004 r. nie może być uznany za miarodajne źródło informacji o klasyfikacji użytków i jej powierzchni. Ta skorygowana została przy zakładaniu w 1983 r. księgi wieczystej Nr [...] do powierzchni 81,83 ha. Z przeprowadzonej z kolei przez geodetę analizy archiwalnych dokumentów wynikało, że w rzeczywistości na dzień 13 września 1939 r. jedynie areał ok. 13,25 ha stanowiły użytki o charakterze rolnym (ogrody warzywne i kwiatowe, sady). Pozostałe natomiast tereny obejmowały parki (25,27 ha), wody (38 ha) oraz tereny zabudowane (3,65 ha). Opinia ta w ocenie Sądu, mimo że sporządzona została na potrzeby odrębnego postępowania, na wniosek osoby zainteresowanej i nie stanowi opinii biegłego w rozumieniu art. 84 K.p.a., mogła być wykorzystana w niniejszej sprawie jako dowód. Ze względu zaś na przygotowanie eksperckie jej autora oraz załączone do niej, niekwestionowane dokumenty mogła stanowić wiarygodne źródło informacji o stanie nieruchomości na dzień wejścia w życie dekretu PKWN. Wykorzystanie tego rodzaju środka dowodowego znajduje nadto uzasadnienie w § 6 rozporządzenia z 1 marca 1945 r. Sporządzona opinia w zestawieniu z zachowaną dokumentacją z okresu wprowadzania reformy rolnej i późniejszą pozwala na zrekonstruowanie stanu faktycznego i wyprowadzenie konkluzji co do możliwości wykorzystania nieruchomości na cele określone w art. 1 ust. 2 dekretu PKWN.

Zdaniem Sądu pierwszej instancji, z całokształtu materiału dowodowego wynika, że przedmiotowy majątek, poza fragmentem wchodzącym obecnie w skład działki nr [...], na dzień 13 września 1944 r. obejmował enklawy parkowe (założone jeszcze w XVII w), wody naturalnego jeziora wraz ze znajdującą się na nim wyspą [...] oraz zabytkową zabudowę w postaci częściowo zniszczonego pałacu na ww. wyspie (wzniesionego na przełomie XVII i XVIII w.), a także znajdującego się po stronie północnej jeziora dziewiętnastowiecznego dworu i osiemnastowiecznych budynków gospodarczych - spichlerza, stajni i browaru, nie wykorzystywanych już od lat zgodnie z ich pierwotnym przeznaczeniem. Przestrzenne granice enklaw parkowych i gruntów zabudowanych, uwidocznione zostały na mapie stanowiącej załącznik nr 23 do opinii S. K., wykonanej w oparciu o analizę archiwalnej dokumentacji w tym m. in. mapy stanowiącej plan części parku [...] z 1905 r. Taką lokalizację enklaw parkowych potwierdził nadto przed sądem wieczystoksięgowym dr inż. A. K. w opinii z 23 maja 2005 r. Wskazane zabudowania wraz z ich otoczeniem tworzyły jeden spójnie skomponowany kompleks o charakterze rezydencjonalno – parkowym, który już od momentu objęcia terenów zarządem państwowym pozostawał w szczególnym zainteresowaniu służb ochrony konserwatorskiej ze względu na jego wartość historyczną i krajobrazową, czego potwierdzeniem jest decyzja Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z [...] sierpnia 1946 r., a także negatywne stanowisko Ministerstwa Rolnictwa i Reform Rolnych z 25 lipca 1945 r. Na rezydencjalno – parkowy charakter nieruchomości wskazuje nadto opracowanie ujęte w katalogu Zabytków Instytutu Sztuki PAN z 1963 r., dokumentacja historyczno – architektoniczna opracowana przez Pracownię Konserwacji Zabytków Oddział [...] w 1973 r., pismo Ministerstwa Kultury i Sztuki z 5 lutego 1946 r. wraz planem sytuacyjnym skierowane do Ministerstwa Rolnictwa i Reform Rolnych oraz decyzja Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z [...] kwietnia 1994 r. o wpisaniu zespołu pałacowo – parkowego do rejestru zabytków.

Z żadnego ze znajdujących się w aktach sprawy dokumentów nie wynika przy tym, że bezpośrednio przed przejęciem na rzecz Skarbu Państwa, przedmiotowe nieruchomości były lub mogły być wykorzystywane rolniczo. W większości grunty ją tworzące (poza obszarem jeziora) stanowiły lotne piaski nadające się tylko do zalesienia, do czego ostatecznie doszło na przełomie 1952 i 1953 r. Co znamienne w okresie przejmowania majątku brak było także w jego części lądowej nawet terenów, które mogły by być wykorzystane choćby do wypasu bydła, o czym świadczy fakt, że ośrodek szkolny zmuszony był w tym celu, za zgodą właściwych organów, czasowo korzystać z terenów wyspy [...] do momentu rozpoczęcia tam prac konserwatorsko – remontowych pałacu.

Brak jest również dowodów, by w jakikolwiek sposób do działalności rolniczej było lub mogło być wykorzystywane okalające wyspę jezioro. Był to naturalnego pochodzenia akwen wkomponowany w centralną część założenia parkowo – pałacowego, stanowiący jego istotny element krajobrazowy. W związku z czym bez zasadniczej ingerencji w ten naturalny charakter jeziora jakakolwiek działalność na nim o charakterze rolniczym (np. w postaci hodowli ryb) nie była możliwa. Zdolność wykorzystania nieruchomości na cele reformy rolnej wskazane w dekrecie PKWN oceniana musi być według kryteriów obiektywnych, przy uwzględnieniu stanu nieruchomości z dnia wejścia w życie dekretu. Wymaga zatem założenia, że ich realizacja jest osiągalna bez konieczności ingerowania w sposób istotny w stan nieruchomości, a zwłaszcza jej dotychczasowe zagospodarowanie. Przyjęcie odmiennego podejścia prowadziłoby bowiem do sytuacji, w której każdy rodzaj nieruchomości, bez względu na sposób jej zagospodarowania i wykorzystywania, mógłby być – po zlikwidowaniu istniejącej na nim zabudowy czy nasadzeń – uznany za nadający się do ich realizacji, a w konsekwencji podlegający przejęciu na rzecz Skarbu Państwa.

Nie były w ocenie Sądu pierwszej instancji miarodajnym dowodem zeznania świadków K. C. oraz S. S. Pierwszy ze świadków odnosił się w swoich zeznaniach do całości majątku ziemskiego (pow. ok. 300 ha), a nie jego części obejmującej Ośrodek majątku [...], a ponadto do okresu gdy majątek ów znajdował się zarządzie władz okupacyjnych (lata 1942 – 44), co z całą pewnością nie pozostawało bez wpływu na faktyczny sposób jego wykorzystywania. Ten zaś nie musiał być adekwatny do jego przeznaczenia. Za podważeniem wiarygodności zeznań drugiego świadka przemawia z kolei choćby fakt, że świadek powoływał się w nich na rozmowy prowadzone rzekomo z synem W. J. (pierwszym właścicielem majątku z rodziny J.), podczas gdy ten w rzeczywistości był bezdzietny. Wskazywał nadto na usytuowane na wyspie [...] więzienia, co nie znajduje żadnego potwierdzenia w dokumentach, czy opracowaniach historycznych, jak również na rozebranie w 1968 r. znajdującego się na nieruchomości pałacu, podczas gdy ten funkcjonuje po dziś dzień, podobnie jak informacja o funkcjonującej przed wojną na terenie majątku szkole, która została utworzona po jego parcelacji. Tak znaczne nieścisłości w zeznaniach wskazują wręcz, że świadek nie w pełni poprawnie identyfikuje czas i miejsce, o którym zeznaje, co może być o tyle zrozumiałe, że jest osobą w podeszłym wieku, a zeznania dotyczą okoliczności sprzed kilkudziesięciu lat.

Bez znaczenia pozostaje także stanowisko wyrażone w uzasadnieniu wyroku Sądu Okręgowego [...] z [...] marca 2007 r., w którym w sposób odmienny niż Sąd pierwszej instancji, dokonano oceny wiarygodności zeznań ww. świadków jak też wywiedziono, że należąca do J. J. nieruchomość przeszła w całości na własność Skarbu Państwa z mocy dekretu PKWN. Moc wiążąca prawomocnego wyroku (art. 365 § 1 K.p.c.) co do zasady obejmuje jedynie ujęte w orzeczeniu rozstrzygnięcie, a na jego motywy rozciąga się jedynie w takim zakresie, w jakim stanowią one konieczne uzupełnienie rozstrzygnięcia, niezbędne dla wyjaśnienia jego zakresu, tj. w jakim indywidualizują one sentencję jako rozstrzygnięcie o przedmiocie sporu i w jakim określają one istotę danego stosunku prawnego. W sprawie rozstrzyganej przez Sąd Okręgowy zasadniczą przyczyną oddalenia powództwa o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym był brak decyzji administracyjnej orzekającej o niepodpadaniu nieruchomości pod działanie art. 2 ust. 1 lit e dekretu PKWN, wydanej na podstawie § 5 rozporządzenia. Stąd stanowisko ww. Sądu wyrażone także w aspekcie materialnoprawnej podstawy przejęcia nieruchomości nie mogło być dla organów ani rozpoznającego skargę sądu administracyjnego wiążące.

Skoro zatem przedmiotowa nieruchomość na dzień 13 września 1944 r. nie miała charakteru rolnego, to w konsekwencji brak było możliwości przeznaczenia jej do realizacji celów reformy rolnej wskazanych w art. 1 ust. 2 lit. a, b i c dekretu PKWN. Ze względu z kolei na istniejącą na niej zabudowę zabytkową w postaci pałacu, dworu i budynków gospodarczych, nie mogła być także przeznaczona do realizacji celów opisanych art. 1 ust. 2 lit. d i e. Jak bowiem zasadnie zauważył Sąd w wyroku z 13 listopada 2009 r. IV SA/Wa 1222/09, w punktach tych mowa jest o zarezerwowaniu "odpowiednich terenów" na realizację określonych celów, a nie o zarezerwowaniu odpowiednich obiektów. Z tego punktu widzenia, nawet jeśli już po przejęciu nieruchomości utworzono w znajdujących się na niej obiektach placówkę oświatową, nie oznacza to, że samo przejście własności tej nieruchomości uzasadnione było realizacją celu, o którym mowa w art. 1 ust. 2 lit. d dekretu PKWN.

Zdaniem Sądu pierwszej instancji stan faktyczny sprawy został ustalony w zgodzie z zasadami prawdy obiektywnej, znajduje potwierdzenie w zgromadzonych w aktach materiałach dowodowych i nie narusza norm art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. Minister zastosował się także do wiążących go wytycznych zawartych w prawomocnych wyrokach, przede wszystkim z 13 listopada 2009 r. Skarżący mimo wieloletniego prowadzenia postępowania, poza polemiką z ustalonym przez organy stanem faktycznym, sami nie przedłożyli dowodów w postaci dokumentów źródłowych bądź ekspertyz, które tym ustaleniem mogłyby przeczyć.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 151 P.p.s.a. oddalił skargi.

Skargi kasacyjne od powyższego wyroku wnieśli Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Muzeum [...], zaskarżając go w całości oraz wnosząc o jego uchylenie, zasądzenie na rzecz każdego z nich kosztów postępowania według norm przepisanych i o rozpoznanie skarg kasacyjnych na rozprawie.

W skardze kasacyjnej Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego zarzucił:

– naruszenia prawa materialnego:

1. art. 1 i art. 2 ust. 1 dekretu PKWN poprzez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że zespół pałacowo – parkowy będący częścią składową majątku ziemskiego, położonego w [...], spełniający normy obszarowe określone w dekrecie nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z uwagi na brak związku funkcjonalnego z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej, podczas gdy przedmiotowy zespól pałacowo – parkowy spełniał przesłanki uznania go za nieruchomość ziemską podlegającą przejęciu;

– naruszenia przepisów postępowania:

1. art. 151 P.p.s.a. w zw. z art. 84 § 1 w zw. z art. 7 i 77 § 1 K.p.a. poprzez nieuwzględnienie skargi MKiDN w sytuacji gdy organ poprzez brak powołania biegłego zaniechał dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i w konsekwencji oparł się na niepełnym materiale dowodowym, co doprowadziło do błędnego stwierdzenia, że część nieruchomości stanowiącej przedmiot postępowania nie podlegała działaniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN, gdyż nie mogła być przeznaczona na cele reformy rolnej;

2. art. 151 P.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 oraz w związku z art. 80 K.p.a. polegające na nieuwzględnieniu skargi MKiDN w sytuacji, gdy organ niedokładnie i nieprawidłowo wyjaśnił stan faktyczny opierając się m.in. na dokumentach prywatnych oraz nie dając wiary zeznaniom świadków, co doprowadziło do błędnego uznania przez organ, iż przedmiotowa nieruchomość nie mogła być przeznaczona na cele reformy rolnej, w sytuacji, gdy ze zgromadzonego materiału dowodowego nie wynika jednoznacznie, iż nieruchomość lub jej części bezwzględnie nie mogły być wykorzystane na cele rolne.

W skardze kasacyjnej Muzeum [...] przedstawiło następujące zarzuty:

– naruszenia art. 174 pkt 2 P.p.s.a., które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

A. art. 153 P.p.s.a. w związku z art. 193 P.p.s.a. poprzez niezrealizowanie wskazań zawartych w wyroku Naczelnego Sadu Administracyjnego z 26 kwietnia 2018 r. sygn. akt I OSK 1196/16 dotyczących dokumentów ze sprawy cywilnej, a w szczególności:

i) pominięciu istotnych ustaleń faktycznych i wynikających z tego skutków prawnych poczynionych przez Sąd Okręgowy [...] w uzasadnieniu do wyroku z [...] marca 2007 r. sygn. akt. IV Ca [...] z których wynikało, że:

1. Powód nie udowodnił, że przedmiotowa nieruchomość w dacie wejścia w życie dekretu PKWN z 6 września 1944 r. stanowiła jedynie zespół pałacowo – parkowy, niezwiązany funkcjonalnie z pozostałą częścią majątku ziemskiego [...] w sytuacji, gdy pałac w tej dacie był nieużytkowany z uwagi na jego zły stan techniczny datujący się znacznie wcześniej niż od 1939 r. lub 1944 r., a siedziba zarządcy majątkiem jak i większość zabudowań gospodarczych niezbędnych do prowadzenia gospodarki rolnej związanej z majątkiem znajdowała się na przedmiotowej nieruchomości,

2. W 1946 r. w [...], w dawnych zabudowaniach hrabiego J. powstała pierwsza w gminie szkoła średnia. Było to Państwowe Liceum [...]. Klasy lekcyjne i pracownie urządzono w pomieszczeniach kuchni dworskiej. W późniejszym terminie dobudowano do tej dworskiej kuchni izby lekcyjne, o którym to fakcie zeznawał świadek S. S. Przy szkole był internat, a także budynek mieszkalny dla nauczycieli. Bardzo małe zainteresowanie szkołą miejscowych władz, a także młodzieży spowodowało, że istniała zaledwie kilka lat. W roku 1951 została przeniesiona do [...]. Z powyższego faktu, niekwestionowanego przez powoda wynika, że nieruchomość ziemska powoda w całości przeszła na własność Skarbu Państwa z mocy prawa, dekretu PKWN, gdyż w całości została przeznaczona na cel określony art. 1 dekretu PKWN tak w zakresie upełnorolnienia istniejących gospodarstw rolnych jak i dla powstania na nim szkoły. Okoliczność, że szkoła – Liceum [...] istniała do 1951 r., a po rewaloryzacji pałacu ze środków Skarbu Państwa zniszczonego w znacznym stopniu już przed wejściem dekretu PKWN w życie przeznaczenie przedmiotowej nieruchomości odbiegało od celu reformy rolnej nie ma znaczenia dla sprawy,

ii) nieprawdziwym stwierdzeniu zawartym w uzasadnieniu skarżonego wyroku, że "(w) sprawie rozstrzyganej przez Sąd Okręgowy [...] zasadniczą przyczyną oddalenia powództwa o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym nieruchomości był brak decyzji orzekającej o nie podpadaniu nieruchomości pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN wydanej na podstawie § 5 rozporządzenia MRiRR", podczas gdy Sąd Okręgowy [...] wyraźnie wskazał, że "(z)daniem Sądu Okręgowego zarówno brak decyzji administracyjnej orzekającej o nie podpadaniu przedmiotowej nieruchomości pod działanie ort. 2 ust. 1 e dekretu PKWN wydanej na podstawie par. 5 Rozporządzenia Min. Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6.09.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej jak i poczynione przez Sąd Rejonowy ustaleń dotyczących powierzchni użytków rolnych znajdujących się na przedmiotowej nieruchomości w dacie wejścia w życie powołanego dekretu w oderwaniu od pozostałego majątku; który został przejęty na cele reformy rolnej oraz o braku związku funkcjonalnego przedmiotowej nieruchomości z pozostałym majątkiem Z. J. z uwagi na charakter rezydencjonalny przedmiotowej nieruchomości nie pozwalały na ustalenie, że powód udowodnił żądanie pozwu."

iii) bezkrytycznym przyjęciu za dowód w niniejszej sprawie opinii geodezyjnej autorstwa S. K., podczas gdy Sąd Okręgowy [...] w przywołanym orzeczeniu wyraźnie wskazał, że: "Nie można stwierdzić, że dokumenty stanowiące podstawę jej wniosków końcowych dają podstawę do ustalenia, iż przedmiotowa nieruchomość w dacie wejścia wżycie dekretu PKWN z dnia 6.09.1944 stanowiła prawnie wydzieloną nieruchomość na majątku [...] i że jej wielkość jak i sposób zagospodarowania powodowały, że nie podlegała ona przepisom dekretu o przejęciu jej na cele reformy rolnej mającej na celu tworzenie gospodarstw rolnych, o których mowa w art. 1 pkt 2 a-c ale i zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół" ,

iv) odrzuceniu innych dowodów znajdujących się w sprawie prowadzonej przez Sąd Okręgowy [...] w powyższej sprawie a mianowicie:

1. uznanych za wiarygodne zeznań świadka K. C. dotyczących stanu zarządu majątkiem w okresie okupacji;

2. zeznań świadka S. S. uznanych za wiarygodne w części z której wynikało, że "w zabudowaniach znajdujących się na przedmiotowym terenie mieszkała nie tylko rodzina właściciela ale i zarządca, przebywali praktykanci, była sala konferencyjna, pomieszczenia na przechowywanie narzędzi rolniczych, stajnia, obora , szklarnie, przechowalnia owoców i warzyw, pieczarkarnia",

3. opinii sądowej inż. M. Z. z której wynikało, że "dokumenty znajdujące się w aktach ... nie pozwalają jednoznacznie zlokalizować sposobu użytkowania konkretnych jej fragmentów w dacie wejścia w życie dekretu PKWN poza faktem, że na wyspie znajdował się park i pałac, otoczony jeziorem",

B. W konsekwencji naruszeń opisanych w pkt a) naruszeniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjnych art. 141 § 4 P.p.s.a poprzez pominięcie w uzasadnieniu wyroku całościowego przedstawienia stanu sprawy, pominięcia części zarzutów podniesionych w skardze, wybiórczego przytoczenia stanowisk pozostałych stron oraz prowadzeniu w powyższym zakresie rozważań poza dowodami wymienionymi w uzasadnieniu faktycznym i prawnym skarżonych decyzji w szczególności ocenie wiarygodności zeznań świadków K. C. oraz S. S.,

C. Zachowujące aktualność, zgłoszone w poprzednich skargach kasacyjnych naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. poprzez nieuwzględnienie skargi na decyzję organu II instancji w sytuacji, w której decyzja ta została wydana z naruszeniem art. 75, art. 77 § 1 i art. 107 § w zw. z art. 7 i art. 8 K.p.a. polegającym na pominięciu przy rozpatrywaniu niniejszej sprawy materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie w szczególności ustaleń zawartych w materiale dowodowym zebranym przez Sąd Okręgowy [...] sygn. akt. IV Ca [...] wskazującego, że przedmiotowa nieruchomość stanowiła majątek ziemski, pełniący rolę samowystarczalnego gospodarstwa rolnego oraz naruszeniu art. 84. § 1 K.p.a. w sytuacji gdy w sprawie potrzebne były wiadomości specjalne wymagające powołania biegłego.

D. Zachowujące aktualność, zgłoszone w poprzednich skargach kasacyjnych naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. poprzez nieuwzględnienie skargi na decyzję organu II instancji w sytuacji, w której decyzja ta została wydana z naruszeniem art. 80 K.p.a., poprzez błędną ocenę materiału dowodowego w sprawie, sprowadzającą się do uznania, że majątek ziemski "[...]" pełnił wyłącznie funkcję rezydencjalną oraz nie służył produkcji rolnej, zwłaszcza, że skarżący wykazał, iż postępowanie organów administracji publicznej dotknięte było wadami, które uniemożliwiły prawidłowe ustalenie stanu faktycznego w sprawie;

E. Zachowujące aktualność, zgłoszone w poprzednich skargach kasacyjnych naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. poprzez nieuwzględnienie skargi na decyzję organu II instancji w sytuacji, gdy decyzja ta została wydana z naruszeniem art. 153 P.p.s.a. poprzez niezastosowanie się Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi przy ponownym rozpatrzeniu sprawy do wskazania, co do dalszego postępowania, wyrażonego w orzeczeniu Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 listopada 2009 r. o sygn. akt IV SA/Wa 1222/09.

– naruszenie art. 174 pkt 1 P.p.s.a., polegające na:

a) niewłaściwym zastosowaniu art. 2 ust. 1 lit e w związku z art. 1 dekretu PKWN i przyjęciu, że zespół pałacowo - parkowy, będący częścią składową majątku ziemskiego, położonego w [...], spełniającego normy obszarowe określone w dekrecie nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, podczas gdy przedmiotowy zespół pałacowo - parkowy wchodzący w skład spełniał przesłanki do uznania go za nieruchomość ziemską podlegającą przejęciu,

b) błędnej wykładni art. 2 ust. 1 dekretu PKWN w związku z § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. i przyjęciu przez Sąd, że możliwe jest orzekanie o nie podleganiu przepisom dekretu co do części - fragmentu nieruchomości ziemskiej z wyłączeniem oceny jej funkcjonalności w kontekście dekretowego przejęcia całej nieruchomości, podczas gdy z art. 2 ust. 1 ostatnie zdanie dekretu PKWN wynika wprost i jednoznacznie, że przejście nieruchomości na własność Skarbu Państwa dotyczy całości nieruchomości ziemskiej nawet jeżeli w danej części nie stanowiła bezpośrednio gruntów rolnych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skargi kasacyjne są zasadne.

Ocena prawidłowości wyroku Sądu I instancji w kontekście zarzutów skarg kasacyjnych w pierwszej kolejności wymaga odwołania się do przebiegu postępowania sądowego prowadzonego w trybie art. 10 ust. 1 ustawy z 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (aktualnie Dz. U. z 2019 r., poz. 2204) tj. o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym, które poprzedzało złożenie wniosku w rozpatrywanej przez organy sprawie. Wprawdzie treść wydanych w tym postępowaniu orzeczeń została wskazana już w części tzw. historycznej niniejszego uzasadnienia (zwięzłego przedstawienia stanu sprawy str. 1-3) to jednak wyeksponowania wymaga zgromadzony w ramach tego postępowania materiał dowodowy i jego ocena. Sądy powszechne obu instancji, jak wynika z akt sprawy, w celu ustalenia prawidłowości wpisu Skarbu Państwa w księdze wieczystej, prowadziły bowiem obszerne postępowanie dowodowe na okoliczność czy objęta w niniejszej sprawie wnioskiem część nieruchomości ziemskiej stanowiąca w przeszłości ośrodek majątku "[...]", a obecnie tak zwany zespół pałacowy – parkowy podlegała działaniu dekretu PKWN. W sprawie cywilnej, co wynika z akt, przesłuchiwani byli świadkowie i przeprowadzane były dowody z opinii biegłych. Wnioskodawca, a w postępowaniu cywilnym powód, przedstawił prywatną opinię biegłego geodety S. K., według której część nieruchomości ziemskiej przejętej na cele reformy rolnej objęta księgą wieczystą Kw nr [...] nie mogła być wykorzystana na cele reformy rolnej z racji braku w niej użytków rolnych (poza ogrodem na działce nr [...] stanowiącym "substytut działki przydomowej") i z racji niemożności wykorzystania jej na cele reformy rolnej. W swojej opinii biegły zakwestionował dokument rejestru pomiarowego sporządzony przy przejmowaniu majątku w 1944 r. tak w zakresie obszarów powierzchniowych, jak i sklasyfikowania poszczególnych działek gruntu, dochodząc do wniosku, że nieruchomość miała charakter rezydencjonalno – parkowy i nie mogła być przeznaczona na realizację celów związanych z reformą rolną (wnioski opinii). W jej skład wchodziły bowiem: pałac, niewykorzystywane do celów rolnych zabudowania, park (zakwalifikowany w rejestrze parcelacyjnym jako lasy) oraz jezioro. Brak gruntów rolnych powodował, że nieruchomość nie mogła być przeznaczona na cele dekretowe. Do opinii m. in. zostały dołączone dokumenty, z których wynika, że kilku rolników po parcelacji zrezygnowało z przydzielonych im gruntów, gdyż te nie nadawały się do uprawy. Sąd Rejonowy w O., uzgadniając stan prawny nieruchomości poprzez nakazanie wpisania w księdze wieczystej prowadzonej dla przedmiotowej nieruchomości poprzednika prawnego powoda w miejsce Skarbu Państwa w całości oparł się na powyższej opinii S. K. Jednocześnie, jak wynika z uzasadnienia orzeczenia, Sąd ten nie dał wiary zeznaniom świadka S. S., dopatrując się w nich sprzeczności. Nie uznał za wiarygodną także opinii biegłego sądowego M. Z., który w wyniku analizy dostępnej dokumentacji doszedł do wniosku, że "nie ma jednoznacznych dokumentów pozwalających na stwierdzenie wadliwości i nieprzydatności klasyfikacji wykonanej w 1944 r., a załącznik nr 23 do opinii S. K. nie ma poparcia w zachowanych dokumentach geodezyjno kartograficznych i jest wykonany jedynie w oparciu o przypuszczenia i domysły wykonawcy". Wskazać należy, że załącznikiem tym jest mapa przedstawiająca zespół pałacowo – parkowy z zaznaczonymi powierzchniami: parków, zabudowań, sadów na dzień 13 września 1944 r. sporządzona przez autora opinii. Z akt wynika, że w toku postępowania przed sądami powszechnymi sporządzona była jeszcze jedna opinia biegłego A. K., również podważająca rejestr pomiarowy z tego względu, że nie został w nim wymieniony istniejący wówczas park. Z kolei z uzasadnienia wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie zmieniającego wyrok Sądu I instancji i oddalającego powództwo wynika, że w toku postępowania apelacyjnego zakreślono powodowi termin do wystąpienia na drogę postępowania administracyjnego o wyłączenie spod działania dekretu części nieruchomości ziemskiej przejętej na cele reformy rolnej, jednak powód z powyższej możliwości nie skorzystał. Sąd Okręgowy wyjaśnił w uzasadnieniu, że decyzja miałaby charakter rozstrzygający i wiążący. Zarówno jednak jej brak, jak i fakt że powód nie udowodnił żądania pozwu, stały się podstawą zmiany wyroku. Sąd Okręgowy odmiennie niż Sąd Rejonowy ocenił materiał dowodowy – zarówno zeznania świadka S. S., jak i opinię biegłego M. Z. według którego dokumenty znajdujące się w aktach księgi "[...]" nie dawały podstawy do ustalenia granic i szczegółowego sposobu użytkowania części majątku na dzień 13 września 1944 r., tj. na dzień wejścia w życie dekretu PKWN. W uzasadnieniu Sąd Okręgowy [...]wskazał m. in.: "Z zaliczonej przez Sąd Rejonowy do materiału dowodowego książki [...] – dzieje miasta i okolic wynika, że w 1884 r. Z. K. były właściciel majątku [...] chcąc ratować z upadku majątek [...] założył w dobrach [...] sad i ogród owocowy o pow. ca 200 ha zaopatrując w owoce Warszawę i Petersburg oraz, że nawet rabunkowa gospodarka drewnem wyrąbywanym w [...] lasach nie była w stanie uratować zaniedbanych i zadłużonych dóbr. Podany fakt świadczy, że już wówczas właściciel majątku nie był rezydentem pałacowym lecz właścicielem majątku, który starał się aby prowadzona w nim produkcja agrarna pozwalała nie tylko na dostarczenie środków utrzymania jego właścicielowi ale i na wyprowadzenie majątku z upadłości". (...) W 1988 r. [uw. Sądu: prawdopodobnie oczywista omyłka w podanej dacie] folwark [...] liczył 15 budynków murowanych, 21 z drzewa w tym 14 dworskich, posiadał 401 mórg gruntów rolnych i ogrodów, 158 mórg łąk i 1078 mórg lasów. W dacie wejścia w życie dekretu PKWN majątek [...] nie przekraczał 300 ha wraz z gruntami rolnymi, lasami. Z Katalogu Zabytków Sztuki w Polsce tom X wynika, ze w końcu XIX w pałac jako niezamieszkały był zdewastowany i że przed 1938 r. Związek Propagandy Turystycznej [...] podjął kroki zmierzające do ratowania pałacu. Po 1939 r. nastąpiło dalsze niszczenie pałacu. (...) Z zeznań św. S. S., któremu Sąd Rejonowy nie dał wiary wynika, że na przedmiotowym terenie w latach 1935 – 1940 były prowadzone uprawy warzywnicze oraz owoców, które były sprzedawane w sklepie. Na nieruchomości był inwentarz żywy, kilkanaście koni, krowy. (...) Zdaniem Sądu Okręgowego brak było podstaw do odmówienia wiary przez Sąd Rejonowy zeznaniom tego świadka, w tej części bowiem wiarygodności zeznań świadka w tym zakresie nie podważyły inne dowody. Doprowadzenie do wysokiej kultury ogrodniczej i sadowniczej majątku [...] przez Z. K., który zmarł w 1917 r. i który jak wynika z książki o [...] pod koniec IX wieku zamierzał otworzyć szkołę ogrodniczą w swoim majątku i na ten cel ofiarował Towarzystwu Ogrodniczemu w W. obszerne grunty wraz z zabudowaniami przemawiają za prawdomównością zeznań świadka na okoliczność istnienia również w okresie, kiedy właścicielem majątku był Z. J. upraw warzyw, owoców na przedmiotowym terenie, które były produkowane w ilościach przekraczających potrzeby właściciela i sprzedawane do sklepu, a do uprawy ich były wykorzystywane konie i narzędzia rolnicze znajdujące się na przedmiotowym terenie. Powód nie udowodnił, że przedmiotowa nieruchomość w dacie wejścia w życie dekretu PKWN z 6.09.1944 r. stanowiła jedynie zespół pałacowo – parkowy nie związany funkcjonalnie z pozostałą częścią majątku ziemskiego [...] w sytuacji gdy pałac w tej dacie był nieużytkowany z uwagi na jego zły stan techniczny datujący się znacznie wcześniej niż od 1939 r. lub 1944 r. a siedziba zarządcy majątkiem jak i większość zabudowań gospodarczych niezbędnych do prowadzenia gospodarki rolnej związanej z majątkiem znajdowała się na przedmiotowej nieruchomości".

Już z przywołania powyższych dokumentów i zawartych w nich ocen i stwierdzeń wynika, że usprawiedliwione są te zarzuty skarg kasacyjnych i te ich argumenty, które kwestionują zasadność pominięcia przez Sąd I instancji przy rozpoznawaniu sprawy stanowiska Sądu Okręgowego. Nie jest bowiem tak, jak wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny, że zasadniczą przyczyną oddalenia powództwa był brak decyzji administracyjnej wydanej w postępowaniu prowadzonym w oparciu o § 5 rozporządzenia z 1 marca 1945 r. Sąd Okręgowy wyraźnie stwierdził, że decyzja taka miałaby charakter przesądzający, tym niemniej zarówno jej brak, jak i nieudowodnienie żądania pozwu, były podstawą wyrokowania. Uznanie zatem stanowiska Sądu II instancji wyrażonego w sprawie cywilnej za bez znaczenia dla rozstrzyganej sprawy, nie było prawidłowe. Podobnie jak pominięcie materiału dowodowego, który analizował Sąd Okręgowy i jego wniosków. Powyższe oczywiście nie oznacza, że Sąd I instancji powinien był bezkrytycznie podzielić ustalenia i ocenę prawną Sądu Okręgowego. Nie było to bowiem jego zadaniem. Skoro jednak Sąd I instancji uznał, że realizacja wytycznych zawartych w wyroku NSA z 26 kwietnia 2018 r. (I OSK 1199/16) obligowała go do oceny materiału dowodowego ze sprawy cywilnej to powinien był, jeżeli już, uczynić to kompleksowo, uwzględniając także i te materiały, które analizował Sąd Okręgowy (zeznania świadków, opinie biegłych, publikację pt. [...] dzieje miasta i okolic) i konfrontując się z ich oceną zaprezentowaną w jego prawomocnym orzeczeniu. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę, Sąd I instancji w wykonaniu uprzednio wydanego w sprawie wyroku NSA powinien był uchylić wydane przez organy decyzje z powodu wydania ich z naruszeniem zarówno przepisów postępowania (art. 7 i 77 § 1 oraz 80 K.p.a.), jak i przepisów prawa materialnego (art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN). Odnośnie tych pierwszych, to realizując wytyczne NSA powinien był przesądzić możliwość wykorzystania w sprawie administracyjnej opinii prywatnej złożonej do sprawy cywilnej jako dowodu w rozumieniu art. 75 K.p.a. (co uczynił) oraz odnieść się do materiałów zgromadzonych w postępowaniu cywilnym, ale nie w sensie analizowania i rozstrząsania argumentów przemawiających za ich wiarygodnością lub nie, ale ich pominięcia przez organy obu instancji. Nie jest bowiem rolą sądów administracyjnych zastępowanie organów administracji w rozstrzyganiu spraw administracyjnych, a tym samym przeprowadzanie w ich zastępstwie oceny całości czy też części materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie stosownie do art. 80 K.p.a. Sąd I instancji powinien był natomiast zwrócić uwagę, że ocena organów nie była całościowa, albowiem pomijała i zeznania świadków, i opinie dopuszczonych przez sąd powszechny biegłych, i ww. publikację na którą wskazywał Sąd Okręgowy. Skoro prowadzone przez organy administracji postępowanie wyjaśniające w dużym stopniu, a przynajmniej częściowo, pokrywało się z postępowaniem dowodowym przeprowadzonym w sprawie cywilnej to obowiązkiem organów było wnikliwe przeanalizowanie argumentów zawartych w orzeczeniach sądów powszechnych, a nie tylko odnotowanie faktu ich wydania. Oczywiście, Naczelny Sąd Administracji zauważa, że Sąd I instancji podejmując się oceny materiału dowodowego pominiętego przez organy miał na względzie treść art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. i wymóg wykazania ewentualnego wpływu naruszenia art. 80 K.p.a. tj. braku oceny całości zgromadzonego materiału dowodowego na wynik sprawy jednak, jak wyjaśniono wyżej, uczynił to niekompleksowo i wyrywkowo. Ten wpływ na wynik sprawy, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, także występuje w okolicznościach rozpatrywanej sprawy, jeżeli się uwzględni, że organy naruszyły prawo materialne. Kluczowy błąd organów w sprawie skutkujący niezasadnym zawężeniem i ograniczeniem postępowania wyjaśniającego tkwi właśnie w naruszeniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN. Otóż, jak wynika z uzasadnień decyzji i kontrolowanego wyroku zarówno organy, jak i Sąd I instancji przyjęli, że w świetle art. 2 ust. 1 dekretu PKWN jego działaniu nie podlegały te części nieruchomości ziemskich, które nie stanowiły użytków rolnych i nie nadawały się na cele reformy rolnej wymienione w art. 1 tego aktu. Stąd całe postępowanie administracyjne prowadzone w trybie § 5 rozporządzenia skoncentrowane zostało wyłącznie na badaniu charakteru użytków wchodzących w skład tej części nieruchomości ziemskiej, której dotyczył wniosek, a która w przeszłości stanowiła ośrodek majątku "[...]" a obecnie tak zwany zespół pałacowo – parkowy objęty założoną w 1983 r. księgą wieczystą Kw nr [...]. Z tego też względu istotne w sprawie wydawało się odtworzenie rzeczywistego rodzaju i charakteru użytków wchodzących w skład ośrodka majątku w dacie wejścia w życie dekretu, a z punktu widzenia wnioskodawcy - zakwestionowanie sporządzonego w 1944 r. przy przejmowaniu majątku rejestru pomiarowego. Cel ten spełniła opinia S. K. uznana przez organy w zasadzie za dowód rozstrzygający sprawę. Pozwoliła ona ostatecznie przesądzić organowi I instancji o podpadaniu pod działanie dekretu działki nr [...] stanowiącej jak to określono "substytut działki przydomowej wykorzystywanej na potrzeby właścicieli i gości", a także ustalić, że pozostałe działki objęte wnioskiem na których usytuowane były zabudowania (w tym pałac, oficyna, spichlerz, obora, stajnia i browar), a także park i jezioro nie podlegały działaniu dekretu. Tymczasem, takie rozumienie art. 2 ust. 1 dekretu jest niewłaściwe i sprzeczne z utrwalonym w tym zakresie poglądem judykatury. Przede wszystkim należy zauważyć, że gdyby z pojęcia "nieruchomości ziemskiej" zawartego w powołanym przepisie wyłączyć grunty zabudowane, jeziora, drogi, lasy, parki i ograniczyć je wyłącznie do użytków rolnych, stanowiących w świetle § 4 rozporządzenia z 1 marca 1945 r. grunty orne, łąki, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe to treść art. 2 ust. 1 lit. e dekretu nie mogłaby przewidywać odrębnych norm obszarowych dla powierzchni ogólnej nieruchomości ziemskiej (100 ha) i dla wchodzących w jej skład użytków rolnych (50 ha). Zatem już sama literalna treść ww. przepisu nie pozwala zaakceptować stanowiska organów i Sądu I instancji. Wprawdzie Sąd ten w swoim uzasadnieniu wskazał na swoje związanie w tym zakresie poglądem zawartym w pierwszym z wyroków wydanym w sprawie z 13 listopada 2009 r., IV SA/Wa 1222/09, to jednak pogląd ten dotyczący "rolniczego" charakteru nieruchomości należało odnieść do całości przejętej nieruchomości, a nie wyłącznie dawnego ośrodka (centrum) majątku "[...]". Przypomnieć, trzeba, że zgodnie z pierwotnym brzmieniem art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 4, poz. 17): "Na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni." Przepis ten został zmieniony przez art. 1 ust. 5 dekretu z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 3, poz. 9). Zmiana polegała na wykreśleniu ze zdania pierwszego art. 2 ust. 1 wyrazów "o charakterze rolniczym". Dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej wszedł w życie z dniem 13 września 1944 r. (z dniem ogłoszenia). Z tym dniem nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, wymienione w art. 2 ust. 1 dekretu, przeszły na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu. Dekret zatem nie dotyczył nieruchomości, które nie miały charakteru rolniczego. W szczególności tego stanu rzeczy nie mogło zmienić skreślenie w art. 2 ust. 1 zdanie pierwsze dekretu wyrazów "o charakterze rolniczym" (art. 1 ust. 5 dekretu nowelizującego). Skoro bowiem określone nieruchomości przeszły już na własność Skarbu Państwa z dniem 13 września 1944 r., to późniejsza zmiana tego dekretu nie mogła spowodować ponownego przejścia tych samych nieruchomości na własność Skarbu Państwa. Przeciwne rozumowanie jest niedopuszczalne, gdyż prowadzi do wniosku, że dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej przewidywał przeprowadzenie "dwóch reform rolnych" (zob. uzasadnienie uchwały NSA z 10 stycznia 2011 r., I OPS 3/10). W związku z tym, wyjaśnienie Sądu zawarte w uzasadnieniu prawomocnego wyroku z 13 listopada 2009 r., że w art. 2 dekretu nie chodzi o wszystkie nieruchomości, które mogły być określone jako ziemskie, ale o te o charakterze rolniczym, które mogły być przeznaczone na cele reformy, należało rozumieć jak wyżej i odnieść je do całości przejętej nieruchomości ziemskiej, a nie do jej części stanowiącej ośrodek przejmowanego majątku. Przeciwne stanowisko sprowadzające się do możliwości wyłączenia spod działania dekretu poszczególnych wchodzących w skład jednej nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym terenów nierolniczych (niestanowiących użytków rolnych) jest bowiem wprost sprzeczne z brzmieniem art. 2 ust. 1 lit. e. W rozpoznawanej sprawie żądaniem wniosku objęto ośrodek majątku (zespół pałacowo-parkowy). Sam zatem fakt braku na jego terenie użytków rolnych nie mógł skutkować wyłączeniem spod działania dekretu PKWN. Wyjaśnić trzeba, że w trybie powołanego przepisu na cele reformy rolnej na własność Państwa przechodziły majątki ziemskie o charakterze rolniczym w całości wraz zabudowaniami (w tym dworami, pałacami), parkami, drogami, stawami i innymi gruntami. Przechodziły na własność państwa całe nieruchomości ziemskie, czyli nie tylko te części nieruchomości ziemskich, których grunty miały charakter rolniczy i stanowiły użytki rolne (grunty orne, pastwiska, ogrody warzywne i owocowe), ale również zabudowania i nieużytki, parki, stawy, jeziora i inne pod warunkiem że wchodziły w skład jednej stanowiącej całość nieruchomości ziemskiej o charakterze rolniczym. W świetle zaś § 5 rozporządzenia z 1 marca 1945 r., na podstawie którego toczyło się niniejsze postępowanie, dopiero wykazanie, że pewna część tej nieruchomości była niejako odrębna od nieruchomości ziemskiej (czyli nie pozostawała z nią w związkach funkcjonalnych, gospodarczych, ekonomicznych) umożliwiało jej wyłączenie. Z tych też przyczyn w orzecznictwie wskazywano na konieczność badania tych związków i wówczas, gdy pewna część przejętej nieruchomości (np. zespół pałacowo parkowy) funkcjonowała odrębnie od reszty majątku to nie podpadała pod działanie dekretu. W sytuacji zaś gdy między częścią rezydencjalną a resztą nieruchomości zachodził "związek funkcjonalny", całość nieruchomości podlegała działaniu dekretu. W licznych orzeczeniach precyzowano, że ów "związek funkcjonalny" zachodzi, gdy nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez części rezydencji i odwrotnie. Nie jest to relacja jednostronnej zależności, lecz stan interakcji (relacji dwustronnej) pomiędzy obiema częściami majątku (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 22 listopada 2018 r. sygn. akt I OSK 2/17, 26 kwietnia 2018 r. sygn. akt I OSK 1438/16 i 10 października 2019 r. sygn. akt I OSK 246/18 – orzeczenia przywołane w uzasadnieniu są dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem internetowym: orzeczenia.nsa.gov.pl). Podkreślano również – a co jest szczególnie istotne w okolicznościach niniejszej, gdzie wniosek dotyczy części majątku, dla której założono w 1983 r. oddzielną księgę wieczystą – że o istnieniu związku funkcjonalnego nie decyduje brak wyodrębnienia prawnego części rezydencjonalnej i urządzenie oddzielnej księgi wieczystej (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 13 kwietnia 2016 r. sygn. akt I OSK 1218/15 wraz z przywołanym tam orzecznictwem).

Wskazując na powyższe, nie sposób zaakceptować badania, tak przez Sąd pierwszej instancji jak i organy administracyjne, przeznaczenia poszczególnych fragmentów nieruchomości ziemskiej, tj. tego czy dana część majątku była niezbędna na cele reformy rolnej. W niniejszej sprawie pałac, wyspa i jezioro stanowiły centralną część majątku, z której mogło, choć nie musiało, odbywać się kierowanie majątkiem. Kwestia ta nie była przedmiotem postępowania dowodowego organów, które jak powyżej wskazano, ograniczono jedynie do badania czy w centralnej części nieruchomości ziemskiej znajdowały się grunty mogące być rolniczo użytkowane. Nie wolno pomijać, że ośrodek majątku dopiero na skutek wydzielenia zespołu pałacowo – parkowego w 1983 r. do odrębnej księgi wieczystej i odrestaurowania znajdujących się na jego terenie pałacu i innych zabudowań ze środków publicznych zaczął funkcjonować jako odrębna jedna nieruchomość. Ustalenia natomiast wymagało jak przedstawiał się w tym zakresie stan rzeczy na moment wejścia w życie dekretu PKWN, w czasie okupacji i krótko przed wybuchem II Wojny Światowej.

Także przyjęta przez Sąd pierwszej instancji teza, że postawiony w skardze zarzut błędnej wykładni art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN stanowi nieuprawnioną polemikę z wyrokiem z 13 listopada 2009 r. sygn. akt IV SA/Wa 1222/09, jest błędna i nie znajduje potwierdzenia w jego uzasadnieniu. W wyroku tym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, uchylając zaskarżoną decyzję jako wydaną z naruszeniem art. 138 § 2 K.p.a., nakazał organowi zbadanie, czy nieruchomość mogła co do zasady być przeznaczona na cele reformy rolnej wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu PKWN. Sąd w wyroku tym nie nakazywał jednak organowi, aby ten ograniczył się do badania jedynie zespołu pałacowo – parkowego tym bardziej, że nielogicznym pozostaje badanie celów reformy jedynie w odniesieniu do fragmentu przejętej na podstawie dekretu PKWN nieruchomości. Błąd organów na kolejnym etapie postępowania sprowadzał się zatem do błędnego określenia, jaka nieruchomość ma być przedmiotem oceny warunków zastosowania dekretu PKWN.

Organ odwoławczy odniósł powyższe wytyczne wyłącznie do wyodrębnionej w 1983 r. części majątku ziemskiego stanowiącej jego centralną część, czyli wyspy, pałacu i jeziora. Przedstawiając historię pałacu, Minister stwierdził, że nie można uznać, że pałac był przeznaczony do zarządzania majątkiem, bo nie było w nim zaprojektowanego żadnego biura czy kantoru, ale nie ustalono, czy zarząd ten w ogóle się odbywał i gdzie. Oczywistym przy tym pozostaje, że inne były realia powstawania pałacu i jego funkcjonowania w XVIII, XIX czy na początku XX wieku. Nie sposób tez pomijać, że znaczna część majątku, jak wskazywał Sąd Rejonowy – ponad 100 ha została rozparcelowana wśród rolników, a kompleks leśny włączono do Nadleśnictwa. Za niewystarczające należy natomiast uznać przywoływane twierdzenia, że trzy rozparcelowane działki zostały zwrócone lub przeznaczone do zalesienia z uwagi na ich nieprzydatność dla działalności rolniczej, bowiem wskazywana wielkość dwóch z nich stanowi jedynie niewielką część ww. majątku, tj. 4,1 ha. Tym bardziej dziwić może odrzucone przez organ odwoławczy "założenie o istnieniu w otoczeniu ośrodka i w jakiejś mierze w jego granicach gruntów, które według władz dokonujących przejęcia majątku służyć miały produkcji rolnej", a które – według Ministra – w świetle innych dokumentów nie może się obronić. Organ pozostawał tutaj również w wewnętrznej sprzeczności, odmawiając z jednej strony mocy dowodowej rejestrowi pomiarowemu z 1944 r., by następnie powoływać się na wielkość rozparcelowanych działek i ich klasyfikację. Również budzić może wątpliwości wskazanie przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, że na terenie nieruchomości znajdowały się osiemnastowieczne budynki gospodarcze – spichlerza, stajni i browaru, niewykorzystywane od lat zgodnie z ich pierwotnym przeznaczeniem, skoro – jak ustalono w sprawie – majątek w dniu jego przejmowania przez Skarb Państwa na podstawie dekretu PKWN pozostawał w zrujnowanym stanie i nie funkcjonował. Ani Sąd, ani organy nie wyjaśniły, jakie to ma znaczenie dla oceny celów reformy rolnej, a w szczególności czy zmieniono funkcję ww. budynków gospodarczych, czy też nie działały one z uwagi na ich stan techniczny lub zaprzestanie działalności majątku ziemskiego jako całości. Z tych też przyczyn ocena, że funkcjonująca na dzień przeprowadzenia reformy rolnej część majątku stanowiąca pałac, wyspę i jezioro ma wartość jedynie historyczną i krajobrazową jest zbyt wąska i nie uwzględnia całości sytuacji majątku ziemskiego. Nawiązuje natomiast do później wydawanych decyzji (po przeprowadzeniu reformy rolnej) w zakresie ochrony konserwatorskiej, co nie ma jednak znaczenia, dla ustalenia możliwości przeznaczenia na cele reformy. Podobnie ani organy administracyjne, ani Sąd pierwszej instancji nie wyjaśniły, dlaczego uznały, że pałac ma charakter rezydencjonalny, szczególnie mając na względzie jego stan techniczny w momencie wejścia w życie dekretu PKWN. Istotne jest, czy ośrodek majątku był w dniu wejścia w życie dekretu wyodrębniony od pozostałej części nieruchomości. Fakt, że na skutek późniejszych działań głównie konserwatora zabytków został on wydzielony do innej księgi w 1983 r. nie ma znaczenia, jak i to, że objęto go ochroną w późniejszych latach.

Sąd pierwszej instancji powyższe ustalenia organów podzielił, pomijając jednak to co było podstawą uchylenia wcześniejszego wyroku przez Naczelny Sąd Administracyjny, a więc uchylając się ponownie od oceny całości zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, szczególnie zgromadzonego w toku postępowania przed sądem powszechnym. Nie można przy tym uznać, aby ogólnikowe uznanie przez Sąd pierwszej instancji stanowiska zaprezentowanego przez Sąd Okręgowy za bez znaczenia dla sprawy, stanowiło wypełnienie obowiązku odniesienia do znajdujących się w aktach administracyjnych dokumentów ze sprawy cywilnej. Oczywiście, podkreślenia wymaga, że nie jest rzeczą sądu administracyjnego prowadzenie postępowania dowodowego w miejsce organu administracyjnego w całości lub w większym zakresie, skoro jego funkcja kontrolna została ograniczona jedynie do uzupełniającego postępowania dowodowego z dokumentów (art. 106 § 3 P.p.s.a.), jednakże Sąd winien przede wszystkim dokonać ustalenia, czy pominięcie przez organy dowodów znajdujących się w aktach postępowania wieczystoksięgowego mogło mieć istotne znaczenie dla sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a.). I chociaż próby tej oceny podjęte przez Sąd pierwszej instancji były wadliwe przede wszystkim z powodu braku analizy sytuacji prawnej całości majątku objętego dekretem PKWN, to jednak w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego rozpoznającego niniejszą sprawę, na obecnym etapie postępowania ujawniły się okoliczności świadczące o konieczności przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia organom administracyjnym. Brak tej analizy dotyczy bowiem tak postępowania sądowoadministracyjnego jak i postępowania administracyjnego w całości. Jeszcze raz należy podkreślić, że nie doczekała się analizy ani Sądu pierwszej instancji, ani organów administracyjnych ocena sprawy poczyniona przez Sąd Okręgowy. Jest to natomiast o tyle istotne, że podstawą oddalenia pozwu nie był jedynie brak złożenia wniosku o wydanie stosownej decyzji w przedmiocie nie podpadania do reformą rolną nieruchomości, ale przede wszystkim odmienna ocena materiału dowodowego przestawiona przez Sąd Rejonowy, a także oparcie swojego stanowiska przez Sąd apelacyjny na innych dowodach. Co również istotne, Sąd Okręgowy badał sytuację prawną całego majątku [...], dochodząc do konkluzji, że "nieruchomość ziemska powoda w całości przeszła na własność Skarbu Państwa z mocy prawa, dekretu PKWN z 6.09.1944 r., gdyż w całości została przeznaczona na cel określony w art. 1 dekretu PKWN tak w zakresie upełnorolnienia istniejących gospodarstw rolnych jak i dla powstania na nim szkoły". Sąd Okręgowy także odmiennie niż Sąd Rejonowy uznał, że wnioski zawarte w opinii S. K. "nie dają podstaw do ustalenia, że przedmiotowa nieruchomość w dacie wejścia dekretu PKWN z dnia 6.09.1944 r. stanowiła prawnie wydzieloną nieruchomość z majątku [...]".

Z tych też przyczyn zasadne okazały się być zarzuty błędnej wykładni art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN w związku z § 5 ust. 1 rozporządzenia z 1 marca 1945 r. (zarzut b) naruszenia przepisów prawa materialnego skargi kasacyjnej Muzeum [...]), kwestionujący ocenę sprawy jedynie w zakresie fragmentu nieruchomości ziemskiej. Na uwzględnienie częściowo zasługiwały także zarzuty naruszenia art. 2 ust. 1 lit. e w związku z art. 1 dekretu PKWN (zarzut a) skargi kasacyjnej Muzeum [...] oraz zarzut 1 naruszenia prawa materialnego Ministra) z tym zastrzeżeniem, że badanie "związku funkcjonalnego" z pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej na obecnym etapie, wobec braku prawidłowych ustaleń stanu faktycznego, było przedwczesne.

Zasadne okazały się również zarzuty naruszenia przepisów postępowania, kwestionujące prawidłowość ustalenia stanu faktycznego sprawy, tj. art. 151 P.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 K.p.a. (zarzut 2 skargi kasacyjnej Ministra), art. 153 w związku z art. 193 P.p.s.a. (zarzut A skargi kasacyjnej Muzeum [...]), art. 141 § 4 P.p.s.a., art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w związku z art. 7, art. 8, art. 75, art. 77 § 1, art. 80 i "art. 107 §" K.p.a. oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 153 P.p.s.a. (zarzuty B – E skargi kasacyjnej Muzeum). W sprawie należało zbadać związki terytorialne, a więc położenia zabudowań gospodarczych, gdzie była skoncentrowana administracja majątku, powiązania organizacyjne – kto podejmował kluczowe decyzje dotyczące majątku, właściciel czy zarządca, skąd majątek był zarządzany i w jaki sposób oraz powiązania finansowe, a przede wszystkim to z czego ośrodek majątku był utrzymywany.

W tym stanie sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325) orzekł jak w sentencji, uwzględniając, że rozstrzygnięcie odnośnie działki nr [...] stało się ostateczne i nie podlegało kontroli sądowoadministracyjnej. O kosztach postępowania sądowego orzeczono zgodnie z art. 203 pkt 1 P.p.s.a.