Wyrok WSA w Olsztynie, sygn. akt II SA/Ol 862/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Data orzeczenia: 2022-02-10 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Zabezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1, ust. 1a, ust. 1b
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodnicząca sędzia WSA Alicja Jaszczak-Sikora (spr.) Sędziowie sędzia WSA Ewa Osipuk sędzia WSA Adam Matuszak po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 10 lutego 2022 r. sprawy ze skargi E. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Decyzją z [...] r. Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej, działając z upoważnienia Prezydenta (dalej: organ I instancji) odmówił E. J. (dalej: skarżąca) ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na babcię E. J.

W uzasadnieniu organ I instancji wyjaśnił, że podczas wywiadu ustalono,

iż E. J. ma 5 dzieci. W 4-pokojowym lokalu wspólnie zamieszkują z nią dwie córki: P. J. (matka skarżącej) z 3 dzieci i N. J. z 2 dzieci. W lokalu zamieszkuje również skarżąca (urodzona 20 grudnia 2000 r.) z konkubentem, którzy dzielą pokój z babcią. Skarżąca i jej konkubent nie pracują. Skarżąca w dacie wywiadu była w 16 tygodniu ciąży, opiekuje się babcią. E. J. jest trwale niezdolna do samodzielnej egzystencji od 1 października 2019 r. Choruje na cukrzycę typu 2, nadciśnienie tętnicze, jest po przebytej operacji wszczepienia bajpasów, jest po przebytym zawale serca, ma niewydolność płuc, przewlekłą niewydolność serca, gastropatie przewlekłą, kamice pęcherzyka żółciowego. E. J. większość dnia jest podłączona do butli tlenowej, ma problemy z poruszaniem się, w mieszkaniu porusza się przy pomocy innej osoby, bądź chodzika, oczekuje na wózek inwalidzki.

P. J. - jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym od dzieciństwa, otrzymuje rentę, z uwagi na stan zdrowia nie jest w stanie opiekować się matką. N. J. - nie pracuje, sprawuje opiekę nad synem T. A. - uczniem Szkoły dla Dorosłych. N. J. wspiera skarżącą w opiece nad matką, m. in. poda matce herbatę, jedzenie, wezwie lekarza, jeżeli jest taka potrzeba. Pozostałe dzieci niepełnosprawnej: A. J. - nie pracuje, sprawuje opiekę nad 3 dzieci w wieku 3, 5, 6 lat, utrzymuje kontakt z matką, nie wspiera w opiece z uwagi na sprawowaną opiekę nad dziećmi; R. J. – mieszka w Anglii, utrzymuje kontakt telefoniczny z matką, odwiedza raz do roku, jeżeli ma taką możliwość wspiera sporadycznie w formie finansowej; Z. J. – mieszka w S., nie pracuje, stanowi rodzinę zastępczą dla wnuków siostry E. J., utrzymuje z matką kontakt telefoniczny, nie wspiera w opiece nad nią.

Podczas wywiadu skarżąca poinformowała, że opieka nad babcią spoczywa na niej. Może liczyć jedynie na wsparcie w opiece ze strony jednej córki babki, N. J. oraz jej syna J. A., z którymi wspólnie zamieszkuje, jednakże tylko w formie doraźnej. Natomiast pozostali członkowie rodziny mają problemy zdrowotne, sprawują opiekę nad nieletnimi dziećmi, bądź zamieszkują w znacznej odległości, utrzymują głównie kontakt telefoniczny.

Mając na uwadze powyższe, organ I instancji stwierdził niespełnienie przez skarżącą warunków z art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych, albowiem niepełnosprawna ma dzieci, które w pierwszej kolejności obciążone są wobec niej obowiązkiem alimentacyjnym. Jako podstawę odmowy wskazano też art. 17 ust. 1b ustawy – niepełnosprawność powstała później niż do 25 roku życia.

W odwołaniu profesjonalny pełnomocnik skarżącej wniósł o uchylenie powyższej decyzji i przyznanie wnioskowanego świadczenia. Wydanej decyzji zarzucił:

- błędne zastosowanie art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych bez uwzględnienia, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 7 oraz art. 190 ust 1 Konstytucji RP;.

- naruszenie przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, w której przepis ten stanowi podstawę prawną przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej, jako osobie należącej do kręgu osób obciążonych powinnością alimentacyjną wobec babci;

- dokonanie błędnej wykładni art. 17 ust. 1a pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, polegającej na jego jedynie literalnym odczytaniu i zaniechaniu wykładni systemowej i celowościowej powołanego przepisu, a w konsekwencji przyjęciu, że przepis ten uniemożliwia ustalenie prawa skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, w której osoba wymagająca opieki ma dzieci nielegitymujące się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jednak z obiektywnych

i niekwestionowanych względów nie sprawują nad nią opieki.

- naruszenie art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 w zw. z art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, przyjęcie, iż sam fakt zwrócenia się

z przedmiotowym wnioskiem przez opiekuna osoby wymagającej opieki, skutkuje brakiem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego i zwalnia organy rozstrzygające

w sprawie z podejmowania działań zmierzających do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, pozwalającego na wydanie rozstrzygnięcia z uwzględnieniem słusznego interesu strony. Nadto organ w sposób dowolny bez wyjaśnienia wszystkich istotnych okoliczności uznał, że skoro wymagająca opieki ma dzieci, które nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności to świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje. Tym samym organ odgórnie przesądził o braku spełnienia przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, pomijając okoliczności niemożności faktycznej sprawowania opieki przez ww. osobę.

W uzasadnieniu odwołania radca prawny akcentował, że skarżąca sprawuje opiekę nad babcią i mieści się w kręgu osób wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W sprawie nie powinien budzić wątpliwości fakt, że dzieci osoby wymagającej opieki z uwagi na problemy zdrowotne, sprawowanie opieki nad nieletnimi dziećmi oraz zamieszkiwanie w znacznej odległości

z obiektywnych względów nie są w stanie zapewnić opieki matce.

W wyniku rozpatrzenia odwołania, decyzją z [...] r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu Kolegium nie zgodziło się z organem I instancji co do braku spełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1b omawianej ustawy, który przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego warunkuje od wieku w jakim powstała niepełnosprawność osoby, nad którą sprawowana jest opieka. Organ odwoławczy podniósł, że od czasu orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 przepis ten nie może być stosowany. Jest to skutek stwierdzenia przez TK, iż art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu TK wyjaśnił, że skutkiem wyroku jest stwierdzenie, iż "opiekunowie dorosłych osób niepełnosprawnych muszą być przez ustawodawcę traktowani jako podmioty należące do tej samej klasy. Nie mogą być zatem - co do zasady - traktowani w sposób odmienny." Z powyższego wprost wynika, że organ I instancji nie mógł odmówić świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie ze względu na powstanie niepełnosprawności osoby, nad którą sprawowana jest opieka, po 25 roku życia. Nie jest bowiem dopuszczalne oparcie decyzji odmownej na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Kolegium podało, że stanowisko takie jest jednolicie przyjmowane w orzecznictwie sądowoadministracyjnym (zob. wyrok NSA

z 2 marca 2017 r., sygn. akt I OSK 2407/16; wyrok NSA z 20 kwietnia 2017 r., sygn. akt 1 OSK 2593/16 czy wyrok NSA z 18 maja 2017 r., sygn. akt I OSK 128/16).

W pozostałym zakresie Kolegium podzieliło ustalenia faktyczne i ich ocenę dokonaną przez organ I instancji. Skonstatowało, że z art. 17 ust. 1a pkt 2 w zw.

z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych wynika wprost, że osoba spokrewniona w dalszej kolejności może ubiegać się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli nie ma osób spokrewnionych w pierwszym stopniu lub legitymują się one orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ustawodawca powiązał więc prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z obowiązkiem alimentacyjnym. Zgodnie z przepisem art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone

z nadmiernymi trudnościami. Przepis ten wskazuje kolejność zobowiązanych do alimentacji oraz wymienia stany faktyczne uzasadniające powstanie obowiązku alimentacyjnego po stronie osoby zobowiązanej w dalszej kolejności. W art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r. ustawodawca sprecyzował tylko jedną obiektywną przesłankę, która uzasadnia przyjęcie, że obowiązek alimentacyjny przeszedł na dalszych krewnych - tj. fakt legitymowania się przez osobę spokrewnioną w bliższym stopniu orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ustawodawca wskazał przez to, że wyłącznie względy zdrowotne mogą zwalniać z obowiązku alimentacyjnego

w kontekście prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, żadne inne (por. wyrok WSA

w Olsztynie z dnia 5 maja 2021 r. sygn. II SA/O1 301/21). Kolegium podniosło, że

w pełni podziela kształtującą się linię orzeczniczą, zgodnie z którą rygoryzm spornych przepisów, których brzmienie jest jednoznaczne, odpowiada celom ustawy. Podało, że w wyroku z 25 września 2020 r., sygn. akt I OSK 960/20, Naczelny Sąd Administracyjny zgodził się z poglądem, że na podstawie art. 17 ust. 1, ust. 1a i ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena, czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia, rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Ani organ administracji, ani Sąd nie mają wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Stanowisko takie zostało również przyjęte m.in. w wyroku NSA z 23 stycznia 2020 r., sygn. akt I OSK 2462/19, czy wyroku NSA z 14 grudnia 2018 r., sygn. akt I OSK 3539/18. W powołanych wyrokach NSA wyjaśnił, że przyjęta wykładnia przepisów u.ś.r. nie jest sprzeczna z wyrażoną w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP zasadą równości wobec prawa. Zasady tej nie można bowiem rozumieć jako nakazu identycznego traktowania wszystkich osób zobligowanych do alimentacji. W rozpoznawanej sprawie nie można też mówić o naruszeniu art. 18 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP,

a więc wyrażonej w nich zasady ochrony rodziny. Odnosząc się do naruszenia konstytucyjnej zasady sprawiedliwości społecznej, Kolegium wyjaśniło, że zasada ta sprzeciwia się nieuzasadnionemu przerzucaniu na organy państwa (a przez to na innych obywateli) obowiązku ponoszenia kosztów związanych z wypłatą świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy osoby zobowiązane do alimentacji są w stanie spełnić ten obowiązek. Reasumując, Kolegium stwierdziło, że z akt sprawy bezspornie wynika, iż tylko jedno z dzieci E. J. może być uznane za zwolnione z obowiązku alimentacyjnego wobec matki. Okoliczność ta dotyczy P. J., która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Żadne z pozostałych dzieci E. J. nie może być uznane za zwolnione z obowiązku alimentacyjnego, ponieważ żadne z nich takim orzeczeniem się nie legitymuje, przez co nie jest niemożliwe wypełnianie przez nie ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy. Podkreślono, że realizacja obowiązku alimentacyjnego może przybrać formę świadczeń osobistych, sprawowania opieki lub też może mieć wymiar finansowy, opłacenia osoby, która będzie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym krewnym. Zaznaczono też, że cechą relewantną podmiotów potencjalnie uprawnionych do przedmiotowego świadczenia jest rezygnacja z zatrudnienia dla wywiązania się z szeroko rozumianego obowiązku alimentacyjnego. Celem tych uregulowań jest to, by osoba zmuszona do rezygnacji z zatrudnienia w związku z wykonywaniem ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego sama nie popadła w niedostatek, tracąc źródło utrzymania. Nie jest natomiast intencją ustawodawcy wspieranie wszystkich osób, które dobrowolnie podejmują się opieki nad niepełnosprawnym członkiem szeroko rozumianej rodziny.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie pełnomocnik skarżącej powtórzył zarzuty i argumenty podniesione w odwołaniu. Wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze

wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wyraziło zgodę na rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:

Na wstępie wyjaśnienia wymaga, iż sądowa kontrola działalności administracji publicznej ogranicza się co do zasady do oceny zgodności zaskarżonej decyzji

z prawem. Wynika to z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j. Dz. U z 2021 r. poz. 137) i art. 145 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U.

z 2022r. poz. 329, zwanej dalej: p.p.s.a.). Sąd administracyjny, kontrolując zgodność zaskarżonej decyzji z prawem, orzeka na podstawie materiału sprawy zgromadzonego w postępowaniu administracyjnym (art. 133 p.p.s.a.). Obowiązek dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i prawnego sprawy oraz zebrania

i wyczerpującego rozpatrzenia w tym zakresie całego materiału dowodowego spoczywa na organie orzekającym. Na zasadzie art. 106 § 3 p.p.s.a sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Oznacza to, że to rolą organu administracji jest rozstrzygnięcie o prawach czy obowiązkach strony stosunku administracyjnego na podstawie norm prawa materialnego i w ustalonym w tym postępowaniu stanie faktycznym. Zadaniem zaś sądu administracyjnego jest sprawdzenie, czy postępowanie organu odpowiadało wymogom formalnym i czy

w ustalonym stanie faktycznym prawidłowo zastosowano przepisy prawa materialnego. Sąd administracyjny nie przyznaje uprawnień, a jedynie w przypadku stwierdzenia, iż zaskarżony akt został wydany z naruszeniem przepisów prawa materialnego lub prawa procesowego, mających wpływ na wynik sprawy, uchyla go lub stwierdza jego nieważność. Dodatkowo Sąd może także umorzyć postępowanie administracyjne, gdy stwierdzi podstawy ku temu (art. 145 § 3 p.p.s.a.), a także jest władny wskazać sposób rozstrzygnięcia w przypadku, o którym mowa w art. 145a § 1 p.p.s.a.

Wojewódzki Sąd Administracyjny, dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji w świetle powołanych wyżej kryteriów oraz w oparciu o akta sprawy, zgodnie

z art. 133 § 1 p.p.s.a., nie stwierdził w rozpatrywanym przypadku naruszeń prawa dających podstawę do jej wyeliminowania z obrotu prawnego. Kwestionowana decyzja w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wydana została zgodnie z przepisami ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j. Dz. U. z 2020 r. poz. 111, dalej jako: u.ś.r.), z poszanowaniem zasad unormowanych w Kodeksie postępowania administracyjnego.

W szczególności organy wyjaśniły sprawę w stopniu pozwalającym na jej rozstrzygnięcie i podały motywy pozwalające na zweryfikowanie zajętego stanowiska. Zgromadzony materiał dowodowy jest kompletny i został rozważony

w całokształcie, na co wskazuje szczególnie treść uzasadnień wydanych decyzji,

w których powołano wszystkie okoliczności akcentowane przez skarżącą. Dokonanej przez organy orzekające ocenie poczynionych ustaleń faktycznych nie można też przypisać dowolności, gdyż jest ona zgodna z zasadami logiki, doświadczenia życiowego i obowiązującymi przepisami.

W sprawie tej podstawę prawną odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego stanowił art. 17 ust. 1a i ust. 1b u.ś.r.

Prawidłowe jest stanowisko organu odwoławczego, iż w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, nie może powodować odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego moment powstania niepełnosprawności - po ukończeniu 18. lub 25. roku życia przez osobę wymagającą opieki, jeżeli wnioskodawca rezygnuje z pracy lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem

o znacznym stopniu niepełnosprawności. W związku z tym art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie mógł stanowić podstawy odmowy przyznania świadczenia.

Zasadnie natomiast jako podstawę prawną odmowy przyznania świadczenia wskazano art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. Stosownie do art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny

i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem

o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Natomiast w myśl art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne w przypadku, gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem

o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych

w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Przepis te określają przesłanki, których łączne spełnienie warunkuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Tym samym przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie zostało pozostawione uznaniu organów orzekających. Decyzja w tym przedmiocie ma charakter związany.

Art. 17 ust. 1 u.ś.r. określa okoliczności i podmioty uprawnione do świadczenia pielęgnacyjnego, art. 17 ust. 1a wyznacza zaś kolejność uprawnionych. Z treści cytowanych unormowań wynika jednoznacznie, że ustawodawca powiązał prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z obowiązkiem alimentacyjnym. Obowiązek alimentacyjny wynika ze szczególnej więzi prawnej łączącej krewnych, czy małżonków (art. 128, art. 129 i art. 130 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Zgodnie z art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Prawidłowo Kolegium wyjaśniło, że przepis ten wskazuje kolejność zobowiązanych do alimentacji oraz wymienia stany faktyczne uzasadniające powstanie obowiązku alimentacyjnego po stronie osoby zobowiązanej w dalszej kolejności. Nie wszystkie stany faktyczne konstruowane na kanwie tego przepisu można odnosić wprost do zakresu stosowania art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r. W art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r. ustawodawca sprecyzował tylko jedną obiektywną przesłankę, która uzasadnia przyjęcie obowiązku alimentacyjnego dalszego krewnego, jest to fakt legitymowania się przez osobę spokrewnioną w bliższym stopniu orzeczeniem

o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ustawodawca wskazał przez to, że tylko względy zdrowotne mogą uzasadniać przejście prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na zobowiązanego do alimentacji w dalszej kolejności.

Prawidłowe rozumienie przytoczonych przepisów musi uwzględniać przede wszystkim cel świadczenia pielęgnacyjnego. Jest to pomoc finansowa Państwa rodzinom dotkniętym niepełnosprawnością i stanowi rekompensatę za sprawowanie faktycznej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, powodującej

w konsekwencji niemożność wykonywania jakiejkolwiek pracy zarobkowej przez opiekuna. Celem świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, na których ciąży w pierwszej kolejności obowiązek alimentacyjny, a które rezygnują z aktywności zawodowej, żeby opiekować się osobą niepełnosprawną.

Dla spełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1 zasadnicze znaczenie ma faktyczne sprawowanie opieki w zakresie wynikającym z orzeczenia o niepełnosprawności

i pozostająca z tą opieką w związku przyczynowo – skutkowym rezygnacja bądź niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Warunek "niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki" należy łączyć z wymogiem sprawowania stałej lub długotrwałej

i osobiście świadczonej opieki. Żaden przepis nie wyklucza korzystania przez opiekuna z okazjonalnej pomocy. Jednak zakres czynności rzeczywiście świadczonych przez opiekuna na rzecz osoby niepełnosprawnej, musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zaznaczyć w tym miejscu należy, że zgodnie z brzmieniem art. 17 ust. 1 u.ś.r. na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować niepodejmowanie pracy w celu sprawowania opieki. Przyjmuje się, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobie bezrobotnej, która była zatrudniona lub wykonywała pracę zarobkową w formach określonych w art. 3 pkt 22 u.ś.r. i zrezygnowała z niej bądź też mając możliwość podjęcia zatrudnienia lub wykonywania pracy zarobkowej, z możliwości tej nie korzysta w celu sprawowania opieki. Dla ustalenia niepodejmowania zatrudnienia w celu sprawowania opieki wystarczające jest stwierdzenie, że wnioskodawca jest osobą bezrobotną, nie ma przeszkód faktycznych ani prawnych do podjęcia przez niego zatrudnienia i sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym wymagającym stałej lub długotrwałej pomocy w zakresie obiektywnie uniemożliwiającym podjęcie zatrudnienia. W orzecznictwie sądów administracyjnych nie budzi wątpliwości, że przepis art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres sprawowanej opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (tak np: Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z 13 maja 2015 r., sygn. akt I OSK 2820/13; z 5 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2454/11; Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie

w wyrokach z 24 kwietnia 2018 r., sygn. akt II SA/Ol 231/18, z 7 maja 2019 r., sygn. akt II SA/Ol 265/19, publ. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej: CBOSA).

Tym samym osoby z kręgu rodziny nie mogą dowolnie wskazać, komu ich zdaniem należy przyznać świadczenie. Członek rodziny, który nie jest zobowiązany w danym momencie do alimentacji, choć mieści się w kręgu osób zobowiązanych do niej w dalszej kolejności, nie nabywa - z racji sprawowania opieki - prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego

w Poznaniu z 16 lipca 2020 r., sygn. akt IV SA/Po 429/20, dostępny w CBOSA).

Warunkiem niezbędnym do stwierdzenia uprawnienia do ubiegania się

o świadczenie pielęgnacyjne przez zobowiązanego do alimentacji w dalszej kolejności, jest ustalenie, że zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności

z obiektywnych, a nie subiektywnych przyczyn nie może zajmować się swoim rodzicem. Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela pogląd prezentowany w orzecznictwie sądów administracyjnych, że przy dokonywaniu wykładni przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. nie można ograniczać się jedynie do wykładni literalnej, której zastosowanie prowadziłoby do przyjęcia, że dalszym krewnym będzie przysługiwało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, tylko w sytuacji, gdy bliżsi krewni legitymują się orzeczeniem

o znacznym stopniu niepełnosprawności. Konieczne w tym zakresie jest również posiłkowanie się wykładnią celowościową i systemową omawianych przepisów, przemawiającą za uznaniem, że ograniczenia wynikające z regulacji art. 17 ust. 1a u.ś.r. nie powinny mieć zastosowania w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (a więc niezależnych od niego) nie jest w stanie sprawować opieki nad potrzebującym. W wyroku z 7 maja 2020 r., sygn. akt I OSK 2831/19, publ. w CBOSA) Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że formalnego ograniczenia w postaci żądania legitymowania się orzeczeniem

o znacznym stopniu niepełnosprawności przez zobowiązanego do alimentacji

w pierwszej kolejności nie można stosować w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych względów (z racji wieku i stanu zdrowia oraz rodzaju niepełnosprawności podopiecznego) nie może realizować swych obowiązków, a obowiązki te realizuje inny krewny. Takie samo stanowisko NSA zajął w wyrokach z dnia 14 grudnia 2018 r., sygn. akt I OSK 1939/18 oraz z dnia 21 czerwca 2017 r., sygn. akt I OSK 829/16. Za zasadnością tej linii orzeczniczej opowiedział się też Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 16 kwietnia 2020 r., sygn. akt I OSK 1115/19 i z 25 stycznia 2021 r., sygn. akt I OSK 2161/20, (publ.

w CBOSA). Skład orzekający podziela stanowisko, zgodnie z którym przy ocenie, czy osoba zobowiązana w pierwszej kolejności do świadczenia alimentacyjnego nie jest w stanie uczynić zadość swojemu obowiązkowi należy zastosować kryterium obiektywne, tzn. że dla przeciętnego obserwatora jest oczywiste, że osoba zobowiązana nie jest w stanie wypełniać obowiązku alimentacyjnego (por. wyrok NSA z 4 grudnia 2020 r., sygn. akt I OSK 1947/20, CBOSA).

Odnosząc powyższe rozważania do realiów niniejszej sprawy, stwierdzić należy, że nie może uzasadniać przyjęcia zaistnienia obiektywnej przeszkody do sprawowania opieki okoliczność zatrudnienia przez zobowiązanego do alimentacji

w pierwszej kolejności, gdyż rezygnacja z zatrudnienia jest jednym z warunków przyznania świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 ust. 1 u.ś.r.). Tak samo inne pobudki ekonomiczne nie mogą usprawiedliwiać uchylania się od zapewnienia opieki przez bliższych krewnych i przejścia prawa do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne na dalszych krewnych, gdyż świadczenie pielęgnacyjne jest świadczeniem socjalnym, jego celem jest dostarczenie środków utrzymania osobom, które zrezygnują z własnej aktywności, aby wywiązać się z obowiązku alimentacyjnego. Skoro omawiane świadczenie ma dostarczyć środków utrzymania, to ich brak nie może stanowić jednocześnie przeszkody w ubieganiu się

o świadczenie pielęgnacyjne. Takiej przeszkody nie może stanowić również fakt zamieszkiwania krewnego bliższego stopnia w innej miejscowości, nawet znacznie oddalonej. Z ustaleń wywiadu rodzinnego wynika, że syn niepełnosprawnej zamieszkujący w Anglii nie ma problemów zdrowotnych, które uniemożliwiałyby mu zatrudnienie. Wspiera matkę finansowo. Także pozostałe dzieci niepełnosprawnej, prócz P. J., nie mają problemów zdrowotnych, które uniemożliwiałyby im podjęcie zatrudnienia, czy sprawowanie opieki nad matką. Wynika to jasno z ustaleń wywiadu rodzinnego. Skarżąca, reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, nie zgłaszała żadnych okoliczności, które podważałyby te ustalenia. Tym samym organy orzekające prawidłowo uznały, że dzieci niepełnosprawnej, prócz P., są zdolne do sprawowania opieki, w tym do zatrudnienia, więc powinni zorganizować i zapewnić matce opiekę we własnym zakresie, także przez opłacenie opiekunki, jeżeli nie chcą lub nie mogą poświecić swojego czasu na opiekę nad matką. Natomiast jeżeli ich na to nie stać, mogą skorzystać z prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, aby osobiście sprawować opiekę. Błędne jest przekonanie strony, że skoro jej ciotki, czy wujek opiekują się dziećmi, to zwalnia ich to z obowiązku alimentacyjnego i zapewnienia opieki matce. Jest to naturalne prawo i obowiązek rodzin wielopokoleniowych. Poza tym w niniejszej sprawie trudno się zgodzić ze skarżącą, aby N. J., która ma dwóch synów w wieku 16 i 22 lat, nie mogła z tego powodu opiekować się matką. Tym bardziej, że zamieszkują razem.

Podkreślić należy jeszcze raz, że zgłaszane przez skarżącą powody niesprawowania opieki przez dzieci niepełnosprawnej nie stanowią obiektywnej przeszkody do sprawowania opieki po stronie zobowiązanych w pierwszej kolejności do alimentacji. W takiej sytuacji organ nie był zobowiązany do gromadzenia z urzędu dodatkowych informacji na temat dzieci niepełnosprawnej. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym konsekwentnie podkreśla się, że strona, która z danych faktów zamierza wywodzić korzystne dla siebie skutki prawne, zobowiązana jest wskazać organowi te fakty i przedstawić dowody, które mogą potwierdzić jej stanowisko (por. wyrok NSA z 15 listopada 2000 r., sygn. akt III SA/2431/99, publ.

w CBOSA). W wyroku z dnia 25 lipca 2017 r., sygn. akt I OSK 2859/16 (dostępnym

w CBOSA) NSA także wskazał, że obowiązek poszukiwania dowodów ciąży nie tylko na organie administracyjnym, ale obarcza także stronę, która w swym własnym dobrze rozumianym interesie, powinna wykazywać należytą dbałość

o przedstawienie odpowiednich i przekonujących środków dowodowych. W niniejszej sprawie istotnym jest, że skarżąca od początku była reprezentowana przez radcę prawnego i nie kwestionowała ustaleń wywiadu środowiskowego, ale tylko ich ocenę prawną. W takiej sytuacji nie ma podstaw do uznania, aby poczynione ustalenia faktyczne nie odpowiadały rzeczywistości. Organy orzekające dokonały prawidłowej subsumcji ustaleń faktycznych pod stosowaną normę prawną z art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r.

Z podanych przyczyn Sąd oddalił skargę jako nieuzasadnioną, na podstawie art. 151 p.p.s.a.

Skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, stosownie do art. 119 pkt 2 p.p.s.a., na wniosek skarżącej i za zgodą organu.