Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 1294/08
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2008-12-30 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję w części
Oddalono skargę w części

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Alina Balicka, Sędzia WSA Marian Wolanin, asesor WSA Agnieszka Wójcik (spr.), Protokolant Marek Lubasiński, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 grudnia 2008 r. sprawy ze skargi Gminy L. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] czerwca 2008 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolna 1. oddala skargę w części dotyczącej działki nr ew. [...] oraz w zakresie odmawiającym stwierdzenia, że część działki nr ew. [...] nie podlegała regulacjom przepisów dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej; 2. uchyla zaskarżoną decyzję w pozostałej części; 3. orzeka, że zaskarżona decyzja w zakresie, o którym mowa w pkt 2 nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku.


UZASADNIENIE

Decyzją z [...] czerwca 2008r. Nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpatrzeniu odwołania Gminy L. od decyzji Wojewody [...] z [...] lutego 2008 r., orzekającej, iż zespół pałacowo - parkowy, położony w miejscowości L., wchodzący w skład dawnej nieruchomości pn. " D.", składający się z działek oznaczonych numerami:[...] nie podlegał regulacjom przepisów dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r., Nr 3, poz. 13), oraz odmawiającej stwierdzenia, że część działki nr [...] nie podlegała regulacjom przepisów w/w dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu decyzji, przedstawiając stan faktyczny i prawny, organ wskazał, iż po rozpoznaniu wniosku spadkobierców J. S., byłego właściciela wymienionego w sentencji zespołu pałacowo-parkowego, Wojewoda [...] w uzasadnieniu decyzji z [...] lutego 2008 r. stwierdził, że zespół płacowo - parkowy nie był funkcjonalnie powiązany z pozostałą częścią majątku bowiem z akt niniejszej sprawy wynika, iż pałac został spalony ok. 1915 r., a jego ruiny pozostają nieużytkowane. Jako obiekt zniszczony i zdewastowany nie mógł zatem stanowić choćby ośrodka centralnego zarządcy, czy siedziby właściciela -zarządcy.

W odwołaniu wniesionym od powyższej decyzji Gmina L. podniosła, iż Wojewoda [...] nie wyjaśnił wszystkich okoliczności sprawy mogących mieć znaczenie dla wyjaśnienia kwestii związanych z istnieniem bądź też nie związku funkcjonalnego pomiędzy pałacem, a pozostałą częścią majątku.

Rozpatrując przedmiotową sprawę na skutek odwołania, Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wskazał, iż z zebranego w niniejszej sprawie materiału dowodowego wynika, iż cyt. "W 1915 r. nieukończoną siedzibę S. podpalił oficer wycofujących się wojsk rosyjskich. W latach 1916 - 1917 brat właściciela majątku polecił nakrycie pałacu prowizorycznym dachem, sam pałac jednak nigdy nie został odbudowany. Po II Wojnie Światowej pałac użytkowano jako magazyn zbożowy, a następnie opuszczono go, co przyspieszyło jego degradację". Okoliczność

1

Sygn. akt IV SA/Wa 1294/08

podpalenia i nieodbudowania pałacu potwierdza również protokół w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej majątku "L.".

Mając powyższe na uwadze organ stwierdził, iż ruiny pałacu w żaden sposób nie mogły być funkcjonalnie związane z pozostałym majątkiem ówczesnego właściciela dóbr, bowiem jako obiekt zniszczony i zdewastowany nie mogły stanowić ośrodka centralnego zarządu, czy też siedziby właściciela. Wykluczało to również kierowanie z tego miejsca administracją poszczególnych folwarków. Uzyskiwane dochody z działalności folwarków nie były także przeznaczane na utrzymanie pałacu, gdyż wymagał on odbudowy, a ruiny nie były użytkowane.

Jednocześnie odnosząc się do podniesionych w odwołaniu zarzutów, organ wskazał, iż fakt samego zamieszkiwania S. S. w jednym z budynków należących do przedmiotowego zespołu pałacowo- parkowego nie może świadczyć o tym, iż wymieniony zarządzał majątkiem J. S.

Skargę na powyższą decyzję wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie Gmina L., zarzucając jej naruszenie:

art. 2 ust 1 lit e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 roku o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Z 1945 r, Nr 3, poz. 13 z późn. zm.), poprzez błędną wykładnię oraz niezgodność ustaleń z rzeczywistym stanem prawnym i faktycznym i nieuzasadnione przyjęcie braku związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem pałacowo - parkowym, a pozostałą częścią majątku i przez to uznanie, że ta część majątku nie podpadała pod działanie w/w dekretu PKWN.

Art. 7, 75, 77, 80 i 107 § 1 i 3 K.p.a poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności faktycznych w sposób wnikliwy i niewyczerpujący, pominięcie dowodów zgłoszonych przez Gminę bez podania przyczyny, naruszenie zasady prawdy obiektywnej poprzez uwzględnienie interesów tylko jednej strony, a w konsekwencji przyjęcie niezgodnie z rzeczywistością, że zespół pałacowo - parkowy o pow. 6,47 ha to jest to samo co ruiny pałacu.

Art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.) wyroku WSA w Warszawie z 16 października 2006 roku, Sygn. akt IV SA Wa 1266/2006, poprzez niezastosowanie się organów orzekających do wskazań WSA w Warszawie w wymienionym wyroku.

Wskazując na powyższe zarzuty, skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i utrzymanej nią w mocy decyzji Wojewody [...].

2

Sygn. akt IV SA/Wa 1294/08

W uzasadnieniu skargi strona skarżąca podniosła, iż zespół pałacowo -parkowy nie był wyodrębnioną nieruchomością w wyniku dokonanego podziału prawnego. Bezspornym jest, że pałac w roku 1914 lub 1915 został podpalony i zniszczony. Pałac, a nie zespół pałacowo - parkowy. Jednak z niewiadomych i nieuzasadnionych dla skarżącego przyczyn, zarówno organ I, jak i II instancji utożsamia pałac z całym zespołem pałacowo - parkowym. Jak wynika z akt sprawy zespół pałacowo - parkowy zajmuje ok. 6,70 ha powierzchni. W dacie wejścia w życie dekretu PKWN, tj. 13 września 1944 roku oprócz pałacu, który zajmuje niewielką część tej nieruchomości znajdowały się tam:

* dom mieszkalny - kuchnia pałacowa (zamieszkała przed II wojną światowa, w czasie wojny i po wojnie do lat 70-tych),

* okazały budynek murowany wraz z kancelarią zarządcy (niegdyś przeznaczony dla służby pałacowej, następnie krótko zamieszkały przez rodzinę p. S., następnie przez S. – S. S. zarządzał majątkiem J. S.),

* chlewnia i kurnik murowany,

* obora i garaż murowany,

* stajnia i wozownia z częścią mieszkalna,

* oranżeria murowana z mieszkaniem ogrodnika.

Dowodem jest protokół przejęcia majątku, wyciągi z publikacji historycznej ks. Z. K. oraz zeznania świadków znajdujące się w aktach sprawy, a pominięte w zaskarżonej decyzji bez podania przyczyny dla których organ odmówił mocy dowodowej tym dokumentom, naruszając art. 107 § 3 K.p.a. Obiekty znajdujące się na nieruchomości określanej mianem zespołu pałacowo -parkowego zarówno ze swej nazwy, jak i przeznaczenia niewątpliwie pozostają w związku funkcjonalnym z pozostałą częścią majątku, zarówno pod względem funkcjonalnym (nie są wyodrębnione prawnie), jak i organizacyjnym, gdyż w budynku murowanym, jak wynika z dowodów załączonych w sprawie znajdowała się kancelaria zarządcy majątku, przez pewien czas zamieszkiwany był przez rodzinę p. S., następnie S. S. S. zarządzał zaś majątkiem. Również budynki gospodarcze: chlewnia, kurniki, obora, stajnia, garaż, oranżeria znajdujące się na terenie zespołu pałacowo -parkowego chociażby z racji swej funkcji były nierozerwalnie związane z pozostałym majątkiem ziemskim.

W ocenie skarżącego decyzja zaskarżona narusza art. 153 ustawy z dnia 30

3

Sygn. akt IV SA/Wa 1294/08

sierpnia 2002 roku Prawo postępowania przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.) oraz wyrok z 16 października 2006 roku WSA w Warszawie IV SA/Wa 1266/2006, gdyż nie zostały zbadane wszystkie przesłanki z art. 2 ust 1 lit. e dekretu PKWN, a w szczególności, czy nieruchomość nadaje się do realizacji celów reformy rolnej wymienionych w art. 1 ust 2 z tego dekretu.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko i argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuje:

Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U Nr 153, poz. 1269) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153 poz. 1270 ze zm. zwanej w dalszej części P.p.s.a. ), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Zgodnie z art. 134 ustawy Sąd rozstrzyga w granicach sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Badając legalność zaskarżonej decyzji w oparciu o wyżej powołane przepisy i w granicach sprawy, Sąd doszedł do przekonania, że skarga ma usprawiedliwione podstawy.

Zgodnie z treścią art. 2 ust.1 PKWN z dnia 6 września 1944r, o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 Nr 3 poz. 13) oraz rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu PKWN (Dz.U.1945 Nr 10 poz.51) na cele reformy rolnej przeznaczone były "nieruchomości ziemskie", które przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia, w całości na cele wskazane w art. 1 ust.2 tego aktu.

Należy podkreślić, że dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej nie zawiera definicji pojęcia "nieruchomość ziemska". W orzecznictwie dla interpretacji tego terminu stosuje się wykładnię wyrażoną w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990r. TK W 3/89 OTK 1990/1/26. W uchwale tej stwierdzono, że "ustawodawca poprzez określenie nieruchomości przymiotnikiem " ziemska" miał na

4

Sygn. akt IV SA/Wa 1294/08

względzie te obiekty mienia nieruchomego, które mają charakter rolniczy." Wniosek taki znajduje uzasadnienie zarówno w tytule dekretu " o przeprowadzeniu reformy rolnej" jak też w treści niektórych przepisów dekretu ( art.1 ust.2 lit. a i b art.6 art.11 ust.1) oraz w przepisach cytowanego rozporządzeniu ( § 6).

Wspomniana uchwała Trybunału Konstytucyjnego, choć nie stanowi źródła prawa to niewątpliwie ma charakter dyrektywy interpretacyjnej w procesie stosowania prawa. Mając to na uwadze przyjąć należy, że na podstawie art.2 ust.1 lit.e dekretu na własność Skarbu Państwa, bez żadnego odszkodowania w całości przechodziły bezzwłocznie tylko nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeśli ich łączny rozmiar przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od powierzchni użytków rolnych".. Wojewódzkie Urzędy Ziemskie ( obecnie wojewoda) wydając decyzję w trybie przewidzianym w § 5 rozporządzenia powinny orzekać mając na uwadze tak zinterpretowaną treść art. 2 ust.1 lit.e dekretu. Ponadto, Trybunał Konstytucyjny uznał, że nie był konieczny wpis w księdze wieczystej /hipotecznej , gruntowej / w przypadku wyodrębnienia tej części nieruchomości, która przeznaczona była na cel inny niż rolny. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że oznaką wyodrębnienia fizycznego są w zasadzie granice działki. Nie muszą być one uwidocznione w terenie. Wystarczy gdy są one uwidocznione na urzędowych mapach albo też, gdy na innej podstawie mogą być w terenie ustalone".

Orzekający w niniejszej sprawie skład Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w podziela stanowisko Trybunału Konstytucjonalnego zaprezentowane w cytowanej uchwale. Szczególne znaczenie dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy ma ten fragment uchwały, który stwierdza,, że przepisy dekretu na cele reformy rolnej przeznaczały nieruchomości lub ich części " które mogły być przeznaczone do prowadzenia szeroko rozumianej działalności rolniczej. Oznacza to, że na podstawie § 5 rozporządzenia organy administracji państwowej, w drodze decyzji, mogą orzekać o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art.2 ust.1 lit.e dekretu. (Uchwała NSA z dnia 5 czerwca 2006r. I OPS 2/06 publ. ONSA i WSA 2006 z.5 poz.123).

Z § 6 powołanego wyżej rozporządzenia wynika natomiast, że strona ubiegająca się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona z pod działania art.

5

Sygn. akt IV SA/Wa 1294/08

2 ust. 1 lit. e dekretu, winna przedłożyć Wojewódzkiemu Urzędowi Ziemskiemu ( obecnie wojewodzie) dowody stwierdzające dokładny obszar tej nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju. Zwrot "użytków każdego rodzaju" przemawia za przyjęciem stanowiska, ze obok sprawdzenia normy obszarowej organ powinien sprawdzić, czy jest to nieruchomość rolna nadająca się do realizacji zadań wskazanych w art. 1 ust. 2 dekretu, czy tez inny rodzaj użytku.

Odnosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy Sąd uznał, iż słusznie orzekające w sprawie organy przyjęły, iż część działki nr [...], której zwrotu domagali się spadkobiercy byłego właściciela majątku pn. " D." podlegała regulacjom przepisów dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, bowiem stanowiła ona fragment stawów hodowlanych, a zatem były podstawy do przejęcia jej na cele reformy rolnej.

Zgodzić się należy także, z twierdzeniem organu, iż na cele reformy rolnej nie mógł być przyjęty pałac, bowiem z uwagi na jego zniszczenie, któro nastąpiło ok. 1915 r. w dacie jego przejęcia na cle reformy rolnej stanowił on ruinę, nie mógł być zatem uważany za nieruchomość, która mogła być przeznaczona do prowadzenia szeroko rozumianej działalności rolniczej. W ocenie zatem Sądu, na podstawie akt sprawy, jak również przeprowadzonej przez organ analizy zasadnie organ uznał, iż na cele nieruchomości rolnej nie mogła być przyjęta działka nr [...] na której posadowione są ruiny pałacu oraz park.

Podnieść jednak należy, iż przeprowadzona przez organ analiza w ocenie Sądu ograniczyła się jedynie do w/w nieruchomości. Tymczasem, jak wynika z akt sprawy oraz zarzutów podniesionych w skardze, zespół pałacowo - parkowy którego zwrotu domagają się spadkobiercy byłego właściciela, zajmuje ok. 6,70 ha powierzchni. Obejmuje on działki oznaczone numerami: [...]. W dacie wejścia w życie dekretu PKWN, tj. 13 września 1944 roku oprócz pałacu, który zajmuje jedynie niewielką część tej nieruchomości zlokalizowanego na działce nr [...], na w/w obszarze, znajdowały się także inne budynki tj.:

1. dom mieszkalny - kuchnia pałacowa (zamieszkała przed II wojną światowa, w

czasie wojny i po wojnie do lat 70-tych),

2. budynek murowany (niegdyś przeznaczony dla służby pałacowej, następnie

krótko zamieszkały przez rodzinę p. S., następnie przez S.),

3. chlewnia i kurnik murowany,

6

Sygn. akt IV SA/Wa 1294/08

4. obora i garaż murowany,

5. stajnia i wozownia z częścią mieszkalna,

6. oranżeria murowana z mieszkaniem ogrodnika.

Z akt sprawy wynika także, iż pobliżu pałacu znajdował się ogród.

Sąd za uzasadniony uznał zatem podniesiony w skardze zarzut, niewyjaśnienia przez orzekające w sprawie organy, czy nieruchomości te mogły być przyjęte na cele reformy rolnej.

Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy w ocenie Sądu, jak słusznie podnosi strona skarżąca nie został przez organy właściwie rozpoznany i przeanalizowany. Organy rozpoznając sprawę ograniczyły się jedynie do oceny sprawy pod kątem przyjęcia na cle reformy rolnej części działki nr [...] oraz ruin pałacu znajdującego się na działce nr [...]. W ogóle nie zbadały zaś jaki charakter miały pozostałe obiekty, nieruchomości usytuowane na obszarze objętym wnioskiem spadkobierców byłego właściciela, co w ocenie Sądu, jak słusznie podnosi strona skarżąca, stanowi naruszenie art. 7, 77, 107 § 3 K.p.a w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozpoznanie niniejszej sprawy.

Rozpoznając sprawę ponownie, organ winien zatem wyjaśnić, czy na cele reformy rolnej mogły być przyjęte nieruchomości oznaczone obecnie jako działki nr: [...]. W tym celu powinien zbadać, czy nieruchomości te w dacie ich przyjęcia na cele reformy rolnej, mogły być przeznaczone do prowadzenia szeroko rozumianej działalności rolniczej, czy też nie. A zatem ocenić, czy dana nieruchomość lub jej część wchodziła w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust.1 lit.e dekretu.

Ponadto mając na uwadze, iż na cele reformy rolnej nie mógł być przyjęty park otaczający ruiny pałacu, jako nie stanowiący nieruchomości o charakterze rolnym, organ winien wyjaśnić, które z tych nieruchomości w dacie ich przyjęcia stanowiły park i były tylko na ten cel wykorzystywane.

W tym celu organ powinien dokonać dogłębnej analizy zgromadzonego materiału dowodowego, ponadto zbadać zachowaną dokumentację archiwalną, oraz jeżeli zajdzie taka konieczność przeprowadzić dowód z przesłuchań żyjących obecnie świadków, którzy jak wynika z treści skargi oraz odwołania są w stanie opisać stan faktyczny sprawy, jaki istniał w dacie przejęcia w/w nieruchomości na cele reformy rolnej.

7

Sygn. akt IV SA/Wa 1294/08

Mając na uwadze powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 151 ustawy Prawo i postępowaniu przed sądami administracyjnymi w pkt 1 sentencji wyroku oddalił skargę w części dotyczącej działki nr [...] i cz. działki nr [...]. W pozostałej części na mocy art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c P.p.s.a orzekł, jak w pkt 2 sentencji wyroku. Orzeczenie o wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji w części określonej w pkt 2 wyroku wydano na podstawie art. 152 P.p.s.a.