Postanowienie NSA, sygn. akt II GZ 163/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2021-05-27 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6461 Wynalazki
Hasła tematyczne: Odmowa sporządzenia uzasadnienia
Skarżony organ: Urząd Patentowy RP
Treść wyniku: Uchylono zaskarżone postanowienie
Powołane przepisy: article: art. 139 par. 4, art. 141 par. 1 i 2
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 32, art. 45 ust. 1
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Mirosław Trzecki po rozpoznaniu w dniu 27 maja 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia M.C. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 grudnia 2020 r. sygn. akt VI SA/Wa 1165/20 w zakresie odmowy sporządzenia uzasadnienia wyroku w sprawie ze skargi M.C. na decyzję Urzędu Patentowego Rzeczypospolitej Polskiej z dnia [...] grudnia 2019 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie unieważnienia patentu europejskiego na wynalazek postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z 3 listopada 2020 r., sygn. akt VI SA/Wa 1165/20, wydanym na posiedzeniu niejawnym, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę M.C. (dalej "skarżący") na decyzję Urzędu Patentowego Rzeczypospolitej Polskiej z [...] grudnia 2019 r. w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie patentu europejskiego na wynalazek.

Odpis sentencji wyroku doręczono m.in. pełnomocnikowi skarżącego w ten sposób, że przesłano go przesyłką pocztową nadaną 4 listopada 2020 r. i doręczoną 9 listopada 2020 r.

Pismem z 5 listopada 2020 r. skarżący wniósł o sporządzenie uzasadnienia wyroku w sprawie oraz doręczenie na adres jego pełnomocnika odpisu tego wyroku wraz z uzasadnieniem. Do wniosku dołączono dowód uiszczenia opłaty kancelaryjnej za sporządzenie i przesłanie odpisu wyroku wraz z uzasadnieniem w kwocie 100 zł. Pismo to wpłynęło do Sądu 9 listopada 2020 r.

Postanowieniem z 22 grudnia 2020 r., sygn. akt VI SA/Wa 1165/20, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił sporządzenia uzasadnienia wyroku, na podstawie art. 141 § 2 i 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.; dalej "p.p.s.a.").

Sąd I instancji stwierdził, że w przypadku gdy wyrok wydawany jest na posiedzeniu niejawnym wniosek o sporządzenie jego uzasadnienia może zostać złożony po doręczeniu stronie odpisu sentencji wyroku. Wniosek zgłoszony przed doręczeniem odpisu wyroku jest przedwczesny.

WSA wskazał, że wniosek skarżącego o sporządzenie uzasadnienia wyroku został wniesiony przed doręczeniem pełnomocnikowi skarżącego odpisu sentencji wyroku, wydanego na posiedzeniu niejawnym. W konsekwencji wniosek o sporządzenie uzasadnienia uznano za przedwczesny.

Zażalenie na powyższe postanowienie złożył skarżący, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy WSA w Warszawie do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie kosztów postępowania. Zarzucił naruszenie art. 141 § 2 p.p.s.a. przez odmowę sporządzenia uzasadnienia wyroku i błędne przyjęcie, że złożony przez skarżącego wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku jest przedwczesny, w sytuacji gdy przedmiotowy wniosek został złożony w terminie.

Podał, że informacja o tym, że wyrok w sprawie zostanie wydany 3 listopada 2020 r. wynikała z treści zawiadomienia o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne. Ponadto, pełnomocnik uzyskał informację o treści wyroku telefonicznie w dniu jego wydania. Z tego powodu 5 listopada 2020 r. złożył wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku. Pism to wpłynęło do Sądu 9 listopada 2020 r., a wiec w dniu, w którym doręczono pełnomocnikowi odpis wyroku.

Skarżący zakwestionował stanowisko Sądu, że wniosek złożony przed doręczeniem odpisu wyroku jest przedwczesny. Następnie wskazał, że wniosku nie można uznać za przedwczesny, również dlatego że wpłynął do WSA w dniu, w którym możliwe było jego złożenie, tj. w dniu doręczenia odpisu sentencji wyroku pełnomocnikowi. Fakt uprzedniego wysłania pocztą wniosku nie powinien prowadzić do jego dyskwalifikacji.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie jest zasadne, więc zaskarżone postanowienie należało uchylić.

Problem prawny dot. odmowy sporządzenia uzasadnienia wyroku z uwagi na złożenie wniosku przed doręczeniem stronie odpisu sentencji wyroku wydanego na posiedzeniu niejawnym był już przedmiotem wypowiedzi Naczelnego Sądu Administracyjnego. Stanowisko w tym zakresie zostało wyrażone w postanowieniu z 13 kwietnia 2021 r., sygn. akt II GZ 100/21, a Naczelny Sąd Administracyjny w składzie obecnym w pełni je podziela.

Przypomnieć należy, że prawo do poznania uzasadnienia rozstrzygnięcia sądu stanowi jedną z najważniejszych gwarancji realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, określonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Jak podkreślał Trybunał Konstytucyjny: "Uzasadnianie orzeczeń sądowych jest decydującym komponentem prawa do rzetelnego sądu jako konstytucyjnie chronionego prawa jednostki. Uzasadnienie sądowe pełni następujące funkcje:

– wymusza samokontrolę sądu, który musi wykazać, że orzeczenie jest materialnie i formalnie prawidłowe oraz odpowiada wymogom sprawiedliwości;

– dokumentuje argumenty przemawiające za przyjętym rozstrzygnięciem;

– jest podstawą kontroli zewnętrznej przez organy wyższych instancji;

– służy indywidualnej akceptacji orzeczenia;

– umacnia poczucie zaufania społecznego i demokratycznej kontroli nad wymiarem sprawiedliwości;

– wzmacnia bezpieczeństwo prawne" (por. wyrok TK z 16 stycznia.2006 r., SK 30/05, OTK-A 2006/1, poz. 2).

Na gruncie ustawy – p.p.s.a. ustawodawca następująco określił obowiązek sporządzenia uzasadnienia przez sąd I instancji. Co do zasady uzasadnienie wyroku sporządza się z urzędu w terminie czternastu dni od dnia ogłoszenia wyroku albo podpisania sentencji wyroku wydanego na posiedzeniu niejawnym (art. 141 § 1 p.p.s.a.). Przepis art. 141 § 2 p.p.s.a., ustanawia wyjątek od tej zasady. Zgodnie z treścią tego przepisu w sprawach, w których oddalono skargę, uzasadnienie wyroku sporządza się na wniosek strony zgłoszony w terminie siedmiu dni od dnia ogłoszenia wyroku albo doręczenia odpisu sentencji wyroku. Uzasadnienie wyroku sporządza się w terminie czternastu dni od dnia zgłoszenia wniosku.

Interpretacja powyższego przepisu nie powinna budzić wątpliwości. Przede wszystkim, należy zauważyć, że początek zdania pierwszego art. 141 § 2 p.p.s.a. odnosi się do wyroków, które zostały wydane na rozprawie, natomiast treść końcowa tego zdania wskazuje na wyroki, które zapadły na posiedzeniu niejawnym. Taka konstrukcja wynika bowiem z faktu, że orzeczenia wydane na rozprawie wiążą od chwili ich ogłoszenia i od tej chwili liczony jest termin do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia, w przypadku gdy oddalono skargę. Natomiast wyroki wydane na posiedzeniu niejawnym z jednej strony wiążą sąd i strony od chwili ich podpisania, natomiast z drugiej strony termin do sporządzenia uzasadnienia takiego wyroku jest liczony dopiero od chwili jego doręczenia stronom postępowania. Treść art. 141 § 2 zdania pierwszego odnosi się bowiem do sytuacji określonej w art. 139 § 4 p.p.s.a., zgodnie z którym odpis sentencji wyroku wydanego na posiedzeniu niejawnym doręcza się stronom, jeżeli uzasadnienia wyroku nie sporządza się z urzędu.

Taka konstrukcja art. 141 § 2 p.p.s.a. ma na celu zapewnienie równego traktowania zarówno stron, wobec których wyroki zostały wydane na rozprawie, i stron, wobec których wyroki zostały wydane na posiedzeniu niejawnym. Wyraża zatem określoną w art. 32 Konstytucji RP zasadę równego traktowania wobec prawa (por. postanowienie NSA z 27 maja 2011 r. sygn. akt II FZ 209/11).

Co do zasady wniosek o uzasadnienie wyroku złożony jeszcze przed jego ogłoszeniem należy uznać za przedwczesny, a tym samym za bezskuteczny, niewywołujący skutków procesowych (por. postanowienie NSA z 4 grudnia 2012 r., sygn. akt I OZ 10472). W judykaturze jednoznacznie przyjmuje się, że niedopuszczalne są wnioski zgłaszane niejako "uprzedzająco" lub "na wszelki wypadek".

W orzecznictwie ukształtował się również pogląd, że konstytucyjna zasada prawa strony do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP) sprzeciwia się restrykcyjnemu pozostawianiu bez biegu, zwrotowi lub odrzucaniu "przedwczesnych" pism procesowych lub środków odwoławczych z nieistotnych lub trudno weryfikowalnych i budzących kontrowersje faktyczno-prawne przyczyn, które mogłyby prowadzić do konstytucyjnie nieproporcjonalnego pozbawienia strony prawa poddania sądowej kontroli odwoławczej kontestowanego orzeczenia sądowego (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 10 marca 2015 r., sygn. akt II UZ 80/14, tak też NSA w postanowieniach z 20 marca 2019 r., sygn. akt II GZ 35/19, 29 października 2019 r., sygn. akt II GZ 233/19, 7 października 2016 r., sygn. akt I GZ 528/16, 23 lipca 2015 r., sygn. akt I GZ 507/15, 13 kwietnia 2021 r., sygn. akt II GZ 100/21).

Znajduje ono ponadto potwierdzenie w poglądzie wyrażonym w wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 13 grudnia 2018 r. wydanym w sprawie Witkowski przeciwko Polsce (skarga nr 21497/14), w której skarżący złożył wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku na około godzinę przed ogłoszeniem wyroku w jego sprawie, a sąd krajowy wniosek ten oddalił. W wyroku tym Europejski Trybunał Praw Człowieka wskazał, że w zaistniałych okolicznościach dokonana przez sąd krajowy wykładnia przepisów dotyczących terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia przestała służyć pewności prawa i należytemu sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości oraz stanowiła swoistą przeszkodę, która pozbawiła skarżącego możliwości rozpoznania jego sprawy przez sąd odwoławczy. Trybunał uznał, że przewidziany przez prawo procesowe wymóg złożenia do sądu przez skarżącego wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku w terminie siedmiu dni od daty jego ogłoszenia dąży do realizacji uzasadnionego celu, jakim jest należyte sprawowanie wymiaru sprawiedliwości. Tym samym ETPCz doszedł do wniosku, że to nie treść przepisów proceduralnych, ale sposób zastosowania przepisów proceduralnych przez sądy w szczególnych okolicznościach sprawy, a nie ich treść, skutkował ograniczeniem prawa skarżącego do rozpoznania jego sprawy przez sąd odwoławczy. Przepis art. 422 § 3 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 534), stanowiący o sporządzeniu uzasadnienia wyroku na wniosek, nie przewiduje bowiem, aby sąd odmawiał przyjęcia wniosku złożonego przed ogłoszeniem wyroku i ogranicza taką możliwość wyłącznie do dwóch wymienionych expressis verbis sytuacji – gdy wniosek został złożony przez osobę nieuprawnioną oraz gdy wniosek został złożony po upływie siedmiodniowego terminu od daty ogłoszenia wyroku.

Podkreślenia wymaga, że poglądy te były wyrażane na gruncie spraw, w których wyroki zostały ogłoszone na rozprawach, a w chwili złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia jeszcze nie zostały wydane. Natomiast w niniejszej sprawie nie ulega wątpliwości, że strona złożyła wniosek już po wydaniu wyroku na posiedzeniu niejawnym, tj. po podpisaniu jego sentencji. Oznacza to, że wniosła o sporządzenie uzasadnienia wyroku istniejącego, którego odpis sentencji nie został jeszcze doręczony stronie.

Niewątpliwie przepis art. 141 § 2 p.p.s.a. ma charakter regulacji bezpośrednio określającej sposób realizacji jednego z najistotniejszych aspektów konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej), co wyklucza możliwość takiej interpretacji, która prowadziłaby do zawężenia tego prawa.

Należy pamiętać, że przepisy procesowe, zwłaszcza dotyczące terminów, chronią prawa podmiotowe obywateli, zapewniają realizację konstytucyjnego prawa do sądu oraz gwarantują ścisłe przestrzeganie zasady równości stron. Formalizm, a także w niektórych przejawach rygoryzm prawa procesowego, jest więc w granicach wyznaczonych jego celami i funkcją zjawiskiem koniecznym i pożytecznym. Warto jednak rozróżnić formalizm prawa procesowego od formalizmu jego stosowania. W określonych bowiem sytuacjach bywają uzasadnione i celowe, a w niektórych przypadkach nawet niezbędne, pewne koncesje na rzecz rozsądku i poczucia sprawiedliwości (por. uchwała SN z 24 maja 2017 r., III CZP 2/17, LEX nr 2290558).

Zawsze należy miarkować, aby pomimo postępowania zgodnego z prawem procesowym nie doszło do zaistnienia takiego splotu wydarzeń faktycznych, który sprawi, że ścisłe i formalistyczne zastosowanie przepisów procedury spowoduje, iż tego konkretnego postępowania nie będzie można określić jako rzetelnego (por. uchwała SN z 22 maja 2019 r., I KZP 3/19, LEX nr 2664394).

Ze wspomnianym formalizmem prawa procesowego immanentnie związana jest pokusa jego formalistycznego stosowania. Istnieje bowiem powszechne przekonanie, że bezwzględny formalizm i wprowadzanie dodatkowych obostrzeń w wyniku restrykcyjnej wykładni i stosowania norm proceduralnych jest wygodnym rozwiązaniem dla organów procesowych. Niejednokrotnie podejście formalistyczne oparte jest na automatyzmie działania i prowadzi do postępowania według z góry określonego schematu, co niejednokrotnie stanowi zagrożenie dla szeroko pojętej sprawiedliwości proceduralnej oraz zagwarantowania prawa do rzetelnego procesu.

Powołany powyżej wyrok ETPCz w sprawie Witkowski przeciwko Polsce w znaczący sposób wyznaczył kierunek interpretacji norm proceduralnych w praktyce orzeczniczej. Jakkolwiek wyrok ETPCz bezpośrednio odnosi się wyłącznie do sytuacji złożenia, przed ogłoszeniem wyroku, wniosku o sporządzenie jego uzasadnienia, to jednak zawiera istotne wskazówki interpretacyjne o uniwersalnym charakterze, które odnieść należy nie tylko do oceny innych czynności procesowych dokonywanych w postępowaniu karnym, ale także do wszelkich przepisów proceduralnych prawa krajowego, z których wykładnią i stosowaniem mogą wiązać się wątpliwości dotyczące dopuszczalności lub skuteczności czynności procesowych, w zależności od czasu i okoliczności, w jakich zostały zrealizowane.

Z uwagi na to, jak doniosłe znaczenie przyznaje ETPCz prawu do sądu i prawu do rzetelnego procesu, przyjąć należy odejście od nadmiernego formalizmu w wykładni i stosowaniu prawa procesowego, w szczególności wówczas, gdy taki formalizm nie zostanie przewidziany w sposób wyraźny w normach prawa krajowego. Jednocześnie odejście od nadmiernego formalizmu winno być w należyty sposób miarkowane, aby elastyczność w stosowaniu prawa procesowego nie przerodziła się w dowolność i tym samym nie godziła w pewność prawa i równość wobec prawa.

Należy zaznaczyć, że również Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, że wniesienie środka zaskarżenia przed początkiem biegu terminu do jego zaskarżenia jest dopuszczalne, o ile skarżone orzeczenie już w tym czasie było wydane (zob. orzeczenia z: 23 sierpnia 1934 r., C I 1071/34; 31 maja 1935 r., C I 2958/34; uchwały SN z: 5 maja 1988 r., III CZP 29/88; 2 grudnia 2003 r., III CZP 90/03; postanowienia z: 3 października 2007 r., IV CZ 60/07; 7 grudnia 2011 r., II CSK 500/10; 28 października 2011 r., I CZ 103/11; wyroki z: 15 lutego 2017 r., II CSK 246/16; 13 grudnia 2017 r., III PK 5/17). W orzecznictwie tym akcentuje się, że termin na wniesienie środka zaskarżenia w procesie cywilnym jest termin ad quem, po którego upływie strona traci prawo do wniesienia środka zaskarżenia. Przepisy te nie ograniczają natomiast strony w taki sposób, aby po wydaniu i ogłoszeniu orzeczenia, a przed rozpoczęciem biegu terminu do jego zaskarżenia, strona nie mogła wnieść środka zaskarżenia. Punkt ciężkości ujemnych skutków uchybienia terminom procesowym, także terminom do wniesienia środków odwoławczych, spoczywa na końcowym, a nie początkowym momencie terminu. Przepisy nie łączą ujemnych skutków z wyprzedzeniem początkowego momentu terminu (dokonaniem czynności zanim termin rozpoczął swój bieg). Za dopuszczalnością odwołania pomimo wniesienia go przed terminem przemawia również wykładnia prokonstytucyjna, uwzględniająca prawo do merytorycznego rozpoznania sprawy dotyczącej konstytucyjnego prawa dostępu do służby publicznej na jednakowych zasadach (art. 45 w zw. z art. 60 Konstytucji).

W okolicznościach rozpoznawanej sprawy zaskarżone postanowienie Sądu I instancji uznać należy za nadmiernie formalistyczne, co doprowadziło do utraty przez skarżącego prawa do wniesienia skargi kasacyjnej. Odmawiając sporządzenia uzasadnienia wyroku, Sąd I instancji stworzył swoistą barierą uniemożliwiającą stronie skorzystanie z jej prawa do odwołania od wyroku sądu I instancji. Prawo dostępu skarżącego do sądu, a co za tym idzie jego prawo do rzetelnego procesu, stało się iluzoryczne. Takie orzeczenie nie może stanowić prawidłowego i skutecznego sprawowania wymiaru sprawiedliwości. W swoich rozważaniach Sąd I instancji pominął ważną i istotną okoliczność, a mianowicie że ograniczenia formalnoprawne w zakresie dostępu do sądu są zasadne tak dalece, jak realizują one zasadę sprawnego, skutecznego i prawidłowego sprawowania wymiaru sprawiedliwości. Proceduralne warunki związane z prawem do wniesienia odwołania od rozstrzygnięcia sądowego są jak najbardziej dopuszczalne, ale w żadnej mierze nie mogą doprowadzić do sytuacji, w której prawa gwarantowane Konstytucją będą jedynie iluzoryczne. Podkreślić należy, że prawa te muszą być praktyczne i skuteczne, co ma znaczenie zwłaszcza w odniesieniu do takich praw jak dostęp do sądu i rzetelność procesu, które zajmują szczególnie ważne miejsce w systemie funkcjonowania demokratycznego społeczeństwa.

NSA w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę uznał, że co do zasady nie ma żadnych podstaw do tego, aby negatywnie ocenić postępowanie pełnomocnika skarżącego, który działając w dobre wierze i ze szczególną starannością, podejmował działania w interesie strony w celu poznania treści wyroku, który zapadł na posiedzeniu niejawnym, a później jego uzasadnienia. W świetle bezspornych okoliczności sprawy odmowa sporządzenia uzasadnienia wyroku, prowadząca w konsekwencji do pozbawienia strony możliwości zaskarżenia wyroku, budzi niezrozumienie, podważa zaufanie obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa, jest też sprzeczna z szeroko rozumianym poczuciem sprawiedliwości proceduralnej. Podejmowane przez pełnomocnika skarżącego starania w celu otrzymania informacji o treści wyroku, a później w celu jego zaskarżenia nie mogą spotkać się z sankcją w postaci odmowy sporządzenia uzasadnienia wyroku.

Zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia rozważania Sądu I instancji prowadzą do jednoznacznego wniosku, że wykładnia przepisu art. 141 § 2 p.p.s.a. zaprezentowana w zaskarżonym postanowieniu musi zostać uznana za przejaw nadmiernego formalizmu w interpretacji i stosowaniu prawa procesowego, na który zwracał uwagę ETPCz w sprawie Witkowski przeciwko Polsce.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w tak ukształtowanych okolicznościach sprawy należało uznać, że złożony przez pełnomocnika skarżącego wniosek o sporządzenie uzasadnienia wyroku wydanego na posiedzeniu niejawnym był dopuszczalny. Został bowiem złożony już po wydaniu przez Sąd I instancji wyroku na posiedzeniu niejawnym (3 listopada 2020 r.), a także po telefonicznym upewnieniu się przez pełnomocnika, że wyrok został wydany. Wpłynął on natomiast do Sądu 9 listopada 2020 r., a więc w dniu doręczenia pełnomocnikowi skarżącego odpisu wyroku.

Z tych powodów Naczelny Sąd Administracyjny nie podzielił stanowiska Sądu I instancji o niedopuszczalności wniosku o sporządzenie uzasadnienia wyroku. Wobec tego zaskarżone postanowienie należało uchylić.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 i art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.

NSA nie orzekł natomiast o kosztach postępowania zażaleniowego, ponieważ art. 203 i art. 204 p.p.s.a. nie dają ku temu podstaw.