Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 2306/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2022-12-20 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6052 Akty stanu cywilnego
Hasła tematyczne: Ewidencja ludności
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 8-9
journal: Dz.U. 2020 poz 707
law: Ustawa z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska - t.j.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Tomasz Bąkowski Sędziowie sędzia NSA Robert Sawuła sędzia del. WSA Grzegorz Rząsa (spr.) po rozpoznaniu w dniu 20 grudnia 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Wojewody [...] od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 20 maja 2021 r., sygn. akt III SA/Kr 1416/20 w sprawie ze skargi małoletniej G. C. F. działającej przez przedstawiciela ustawowego A. F. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] listopada 2020 r., nr [...] w przedmiocie odmowy zmiany imion oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

1. Wyrokiem z 20 maja 2021 r., sygn. akt III SA/Kr 1416/20, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, po rozpoznaniu sprawy ze skargi małoletniej G. C. F. działającej przez przedstawiciela ustawowego, A. F. (dalej: "skarżąca"), na decyzję Wojewody [...] (dalej: "Wojewoda") z [...] listopada 2020 r., nr [...] w przedmiocie odmowy zmiany imion: uchylił zaskarżoną oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji oraz zasądził od Wojewody [...] na rzecz skarżącej 597 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania.

2. Wyrok ten został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

2.1. Wojewoda [...] decyzją z [...] listopada 2020 r., nr [...], po rozpatrzeniu odwołania A. F., działającej w imieniu małoletniej G. C. F., utrzymał w mocy decyzję Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego w P. z [...] lipca 2020 r., nr [...] orzekającą o odmowie zmiany imion małoletniej G. C. F., na imię "J.". Zdaniem Wojewody, rację miał organ pierwszej instancji, że skoro ograniczenie władzy rodzicielskiej jednego z rodziców, w wyroku rozwodowym, "do określonych praw i obowiązków" względem osoby dziecka przy jednoczesnym powierzeniu władzy rodzicielskiej drugiemu z nich nie sięga tak daleko, że jest równoznaczne z jej pozbawieniem (które uzasadniałoby odstąpienie od wymogu wyrażenia zgody przez tego rodzica na zmianę nazwiska/imienia dziecka), to także w sytuacji, gdy rozstrzygnięcie o ograniczeniu władzy rodzicielskiej nie następuje w wyroku orzekającym rozwód (tak jak w niniejszej sprawie), należy uznać, że zmiana imienia/nazwiska dziecka, jako ingerencja w istotne sprawy dziecka, wymaga zgody drugiego rodzica, o której mowa w art. 8 ust. 2 ustawy z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska (Dz. U. z 2020 r. poz. 707, dalej: "ustawa o zmianie imienia i nazwiska" lub "u.z.i.n.") lub orzeczenia sądu zastępującego tę zgodę (art. 8 ust. 3 ww. ustawy).

2.2. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie uwzględnił skargę małoletniej G. C. F., działającej przez przedstawiciela ustawowego, A. F., na ww. decyzję. Jak stwierdził Sąd wojewódzki, istota sporu sprowadza się do oceny, czy w okolicznościach sprawy zasadnie organy obu instancji, mając na uwadze postanowienie Sądu Rejonowego dla Krakowa-Nowej Huty w Krakowie z dnia 30 listopada 2017 r., sygn. III Nsm 157/15/N oraz z dnia 6 września 2019 r., sygn. akt III Nsm 761/18/N, odmówiły zmiany imion małoletniej G. C. F. na imię "J.", uznając, że zmiana imienia/nazwiska dziecka, jako ingerencja w istotne sprawy dziecka, wymaga zgody drugiego rodzica lub orzeczenia sądu zastępującego tę zgodę. W ocenie WSA w Krakowie, organy administracji publicznej, wbrew wiążącym na mocy art. 107 § 2 k.r.i.o. w zw. z art. 365 § 1 k.p.c., art. 516 k.p.c. i 13 § 2 k.p.c. w zw. z art. 9 i 8 u.z.i.n. ww. orzeczeniom sądu rodzinnego, wskutek błędnej wykładni art. 9 w zw. z art. 8 ust. 2 u.z.i.n., polegającej na niewłaściwej interpretacji pojęcia "pozbawienia władzy rodzicielskiej" niezasadnie przyjęły, że zgoda ojca małoletniej G. c. F. jest w realiach niniejszej sprawy konieczna, podczas gdy jego władza rodzicielska została, na mocy postanowienia Sądu Rejonowego dla Krakowa-Nowej Huty, Wydział III Rodzinny i Nieletnich z dnia 30 listopada 2017 r., sygn. akt III Nsm 457/15/N, ograniczona jedynie do współdecydowania o enumeratywnie wyliczonych istotnych sprawach małoletniej, z czego wynika, że w pozostałym zakresie ojciec małoletniej został tej władzy pozbawiony. Przyjęte uregulowanie ogranicza także automatycznie zakres przedstawicielstwa ustawowego ojca dziecka. Może on reprezentować dziecko wyłącznie w tych sprawcach natury niemajątkowej, w których sąd przyznał mu prawo współdecydowania. Uregulowanie władzy rodzicielskiej w postanowieniu z dnia 30 listopada 2017 r. zmieniło dotychczasową sytuację rodziców w ten sposób, że tylko matka, której sąd powierzył wykonywanie władzy rodzicielskiej, zachowała dotychczasowy pełny zakres władzy rodzicielskiej, natomiast władza rodzicielska ojca dziecka została ograniczona do wskazanego w orzeczeniu zakresu. W konsekwencji jego uprawnienie w sferze wykonywania władzy rodzicielskiej zostało znacznie ograniczone i nie może przekraczać tego zakresu. Sąd wojewódzki przypomniał treść art. 9 w zw. z art. 8 ust. 2-5 u.z.i.n. i stwierdził, że wynika z nich, że jedną z przesłanek dopuszczalności zmiany imienia (nazwiska) małoletniego dziecka jest przesłanka zgody drugiego z rodziców, a w razie braku porozumienia między rodzicami – zgoda sądu opiekuńczego na zmianę imienia (nazwiska) dziecka, która zastępuje zgodę drugiego z rodziców. W przedmiotowej sprawie, w postanowieniu z 6 września 2019 r., sygn. akt III Nsm 761/18/N, Sąd Rejonowy dla Krakowa-Nowej Huty, Wydział III Rodzinny i Nieletnich, oddalając wniosek o zezwolenie na zmianę imienia małoletniej skarżącej wskazał, że wnioskodawczyni, tj. matka małoletniej, nie potrzebuje do dokonania zmiany imienia i nazwiska małoletniej, zgody ojca dziecka, a tym samym nie potrzebuje zastępczej zgody sądu. Sąd rodzinny wskazał, że matka dziecka jest uprawniona do samodzielnego wystąpienia z wnioskiem o zmianę imienia córki, ponieważ w odróżnieniu od ojca, posiada pełną władzę rodzicielską. Ojciec dziecka natomiast w zakresie wystąpienia z wnioskiem o zmianę imienia i nazwiska dziecka, czy też wyrażenia zgody, nie posiada władzy rodzicielskiej, nie ma zatem prawa jej wykonywania. Opierając się na postanowieniu Sądu Rejonowego dla Krakowa-Nowej Huty, Wydział III Rodzinny i Nieletnich z dnia 30 listopada 2017 r., sygn. akt III Nsm 457/15/N, wydanego na podstawie art. 107 § 2 k.r.o., Sąd rodzinny uznał, że władza rodzicielska ojca dziecka, M. A., została ograniczona do prawa współdecydowania o istotnych sprawach córki, ale tylko w zakresie dotyczącym: wyboru szkoły, kierunku kształcenia, wyboru zajęć dodatkowych, sposobu leczenia i wyjazdu na okres ponad roku poza granice Polski. Sąd rodzinny uznał zatem, że ojciec dziecka jest uprawniony do współdecydowania w istotnych sprawach córki, ale wyraźnie wymienionych w treści orzeczenia z 30 listopada 2017 r. Nie należy do nich współdecydowanie w zakresie dotyczącym zmiany imienia dziecka, co oznacza, że uprawnienie to zostało ze sfery rodzicielskiej ojca dziewczynki wyraźnie wyłączone. W konsekwencji brak jego zgody na wystąpienie z wnioskiem o zmianę imienia dziecka pozostaje bez znaczenia dla realizacji przez matkę dziecka jej uprawnień i obowiązków rodzicielskich. Dlatego matka dziecka może samodzielnie, bez zasięgania opinii jego ojca i bez rozstrzygnięcia sądu, zainicjować postępowanie administracyjne w trybie ustawy o zmianie imienia małoletniej córki. Co istotne, przywołane orzeczenia Sądu rodzinnego są prawomocne. W związku powyższym, WSA w Krakowie nie podzielił wykładni Wojewody [...] w przedmiocie przysługującej ojcu dziecka władzy rodzicielskiej, jest ona bowiem niezgodna z treścią postanowienia z dnia 30 listopada 2017 r. oraz postanowienia z dnia 6 września 2019 r. Sąd przyjął, że matka dziecka, A. F., jako przedstawiciel ustawowy, któremu przysługuje wyłączna władza rodzicielska w zakresie decyzji o zmianie imienia małoletniej córki, mogła samodzielnie, bez zgody ojca dziecka i bez zastępującego tą zgodę orzeczenia sądu rodzinnego, zainicjować postępowanie administracyjne trybie art. 9 u.z.i.n. W konsekwencji brak zgody ojca dziecka czy zastępującego ją orzeczenia sądu nie mógł być podstawą oddalenia wniosku skarżącej. Sąd wojewódzki przypomniał równocześnie, że każdy z rodziców ma interes prawny w braniu udziału w postępowaniu o zmianę imienia dziecka. W postępowaniu tym bowiem Kierownik USC ma obowiązek ustalenia czy zachodzą ważne powody do zmiany imienia dziecka i w zakresie ustalenia tej przesłanki organ administracji publicznej zachowuje pełną swobodę w jej ocenie. Badając ww. przesłankę materialnoprawną zmiany imienia, organ powinien dać możliwość wyrażenia stanowiska przez oboje rodziców.

3. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył Wojewoda [...], zaskarżając go w całości, zarzucając mu, stosownie do art. 174 pkt 1 p.p.s.a., naruszenie prawa materialnego, tj. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 9 ust. 1 i 2 oraz 8 ust. 2-5 u.z.i.n. w zw. z art. 107 § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r. poz. 1359; dalej: "k.r.o.") oraz w zw. z art. 365 § 1 k.p.c., art. 516 k.p.c. i 13 § 2 k.p.c. poprzez błędną wykładnię, skutkującą uznaniem, że:

w przypadku gdy władza rodzicielska jednego z rodziców jest ograniczona do określonych spraw, wśród których nie wskazano sprawy decydowania o imieniu dziecka, to w postępowaniu administracyjnym w przedmiocie zmiany imienia dziecka, w sytuacji braku zgody tego rodzica na zmianę imienia dziecka, organ administracyjny nie jest uprawniony do odmowy zmiany imienia dziecka,

ograniczenie władzy rodzicielskiej ojca do współdecydowania o istotnych, określonych w orzeczeniu sądu opiekuńczego, sprawach dziecka, wśród których sąd ten nie wskazał sprawy imienia dziecka, wyłącza uprawnienie ojca decydowania o imieniu dziecka,

postanowienie sądu rodzinnego, oddalające wniosek rodzica o wydanie orzeczenia zastępującego zgodę drugiego rodzica na zmianę imienia dziecka, uzasadnione przez sąd brakiem potrzeby wydania orzeczenia zastępczego, obliguje organ administracyjny do uznania spełnienia przesłanki wyrażenia zgody na zmianę imienia dziecka.

Na podstawie przywołanych zarzutów, skarżący kasacyjnie organ wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

4. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

4.1. Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

4.2. W pierwszej kolejności należy przypomnieć, że Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania (art. 183 § 1 p.p.s.a.). W rozpatrywanej sprawie nie występują, wskazane w art. 183 § 2 p.p.s.a., przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego.

4.3. Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy Wojewoda, a wcześniej Kierownik Urzędu Stanu Cywilnego w P., rzeczywiście dopuścili się naruszenia prawa, przyjmując, że do rozpoznania co do istoty podania o zmianę imion skarżącej wymagana była również zgoda jej ojca, którego władzę rodzicielską ograniczono prawomocnym postanowieniem sądu powszechnego.

4.4. Zagadnienie, czy w razie ograniczenia na mocy orzeczenia sądu rodzinnego władzy rodzicielskiej jednego z rodziców poprzez wskazanie istotnych spraw dziecka, w których rodzic ten może współdecydować z drugim z rodziców, zgoda tego rodzica na zmianę imienia dziecka jest niezbędna w świetle art. 9 ust. 1 i 2 oraz 8 ust. 2-5 u.z.i.n., nie zostało jednoznacznie rozstrzygnięte przez ustawodawcę. Chodzi o to, czy wskazanie w tych przepisach ustawy o zmianie imienia i nazwiska na instytucję pozbawienia władzy rodzicielskiej, a nie również na instytucję ograniczenia tej władzy, oznacza per se, że zakres ograniczenia tej władzy w postanowieniu sądu rodzinnego (art. 107 § 2 k.r.o.) jest bez znaczenia dla oceny, czy zgoda drugiego z rodziców na zmianę imienia dziecka jest wymagana. Trzeba zauważyć, że zagadnienie to budziło już wątpliwości interpretacyjne na gruncie analogicznych regulacji zawartych w art. 5 i art. 7 ustawy z dnia 15 listopada 1956 r. o zmianie imion i nazwisk (t.j. Dz. U. z 2005 r. Nr 233, poz. 1992 z późn. zm.). Te wątpliwości interpretacyjne były przyczyną podjęcia przez Sąd Najwyższy uchwały z 13 lipca 1987 r. (III CZP 40/87, OSNC 1988, nr 11, poz. 154), na którą to uchwałę w skardze kasacyjnej powołuje się Wojewoda. Zgodnie z tą uchwałą, "na zmianę nazwiska dziecka w trybie administracyjnym potrzebna jest zgoda ojca mimo ograniczenia jego władzy rodzicielskiej bez względu na zakres obowiązków i uprawnień określonych w wyroku rozwodowym w trybie art. 58 § 1 zdanie drugie k.r.o.". Równocześnie należy zauważyć, że w piśmiennictwie z zakresu prawa rodzinnego i opiekuńczego można również spotkać głosy krytyczne wobec tej uchwały (zob. np. J. Słyk, w: Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, pod red. K. Osajdy, 9 wyd., Warszawa 2022, tezy 18 i 19 do art. 97). Co więcej, pogląd wyrażony w uchwale III CZP 40/87 nie może być uznany za jednolicie stosowany przez sądy rodzinne (zob. np. postanowienie Sądu Okręgowy w Zielonej Górze z 28 maja 2019 r., sygn. akt VI Ca 212/19, przywołane w uzasadnieniu nieprawomocnego wyroku WSA w Gorzowie Wielkopolskim z 24 listopada 2021 r., sygn. akt II SA/Go 412/21, CBOSA).

4.5. Dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy decydujące znaczenie miało jednak to, że w obrocie prawnym, na dzień orzekania przez organy administracji publicznej, pozostawało prawomocne postanowienie Sądu Rejonowego dla Krakowa-Nowej Huty z 6 września 2019 r., sygn. akt III Nsm 761/18/N (k. 146-146 akt administracyjnych). Na mocy tego orzeczenia oddalono wniosek matki skarżącej o rozstrzygnięcie, w trybie art. 97 § 2 k.r.o., o istotnej sprawie skarżącej poprzez wydanie orzeczenia zastępującego zgodę ojca na zmianę imion skarżącej. Powodem oddalenia tego wniosku przez sąd rodzinny było przyjęcie, że matka skarżącej nie potrzebuje zgody jej ojca na wystąpienie do kierownika urzędu stanu cywilnego o zmianę imienia córki, ponieważ ojciec skarżącej, na mocy prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego dla Krakowa-Nowej Huty z 30 listopada 2017 r., sygn. akt III Nsm 157/15/N, nie jest uprawniony do wyrażania zgody na zmianę imienia córki. W tym miejscu należy przypomnieć, że zgodnie z art. 365 § 1 k.p.c., orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Na tle tego przepisu procedury cywilnej wskazuje się, że wynikająca z niego prawomocność materialna orzeczeń obejmuje nakaz przyjmowania, że w danej sytuacji stan prawny przedstawia się tak, jak to wynika z zawartego w orzeczeniu rozstrzygnięcia. Przepis art. 365 § 1 k.p.c. adresuje ten nakaz nie tylko do stron, ale i do sądu, który wydał orzeczenie oraz innych sądów, organów państwowych i organów administracji publicznej (por. np. wyrok SN 15 lutego 2007 r., sygn. akt II CSK 452/06, LEX nr 274151). Co istotne, wynikające z art. 365 § 1 k.p.c. związanie prawomocnym orzeczeniem sądu jest niezależne od tego, czy w ocenie innego sądu lub organu administracji publicznej, orzeczenie to jest wynikiem prawidłowej wykładni lub zastosowania prawa (por. np. wyrok SN z 6 kwietnia 2022 r., sygn. akt I PSKP 50/21, LEX nr 3421874). Zakres związania prawomocnym orzeczeniem ograniczony jest, co do zasady, do treści sentencji prawomocnego orzeczenia. Niekiedy jednak konieczne jest również sięgnięcie do uzasadnienia prawomocnego rozstrzygnięcia (por. np. wyrok SN z 27 stycznia 2016 r., sygn. akt II CNP 10/15, LEX nr 2000274). W szczególności, w przypadku orzeczeń oddalających powództwo lub wniosek w postępowaniu nieprocesowym, konieczne jest z reguły, dla określenia granic związania prawomocnym orzeczeniem, odwołanie się do motywów rozstrzygnięcia (por. np. wyrok SN z 23 listopada 2021 r., sygn. akt III PSK 122/21, Legalis nr 1433137). Przenosząc te ustalenia na grunt niniejszej sprawy należy stwierdzić, że w świetle przywołanego wyżej prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego dla Krakowa-Nowej Huty z 6 września 2019 r. jest oczywiste, że wyłącznym powodem oddalenia wniosku matki skarżącej o wydanie orzeczenia zastępującego zgodę ojca na wystąpienie o zmianę imienia było przyjęcie przez ten Sąd, że zgoda taka, w kontekście treści prawomocnego postanowienia ograniczającego władzę rodzicielską ojca skarżącej, nie jest w ogóle wymagana. Zasadnie zatem przyjął WSA w Krakowie w zaskarżonym wyroku, że organy administracji publicznej orzekające w niniejszej sprawie naruszyły art. 365 § 1 k.p.c., domagając się od matki skarżącej przedłożenia orzeczenia zastępującego zgodę ojca na zmianę imion córki. W tym aspekcie należy zwrócić uwagę na istotną rolę, jaką zasada prawomocności materialnej orzeczeń sądowych odgrywa w systemie prawa. Otóż zasada ta stanowi jedną z kluczowych gwarancji spójności tego systemu (por. np. wyrok NSA z 4 marca 2022 r., sygn. akt I OSK 927/21, CBOSA). Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, spójność sytemu prawa, jako wartość ściśle związana ze stabilnością prawomocnych orzeczeń sądowych oraz obowiązkiem poszanowania treści tych orzeczeń przez inne sądy i organy administracji publicznej, stanowi jeden z niezbędnych komponentów zasady zaufania do działań organów władzy publicznej w demokratycznym państwie prawnym (art. 2 Konstytucji RP w zw. z art. 8 § 1 k.p.a.). W świetle tej zasady, organ administracji publicznej nie może żądać od strony wnioskującej o zmianę imienia dziecka przedstawienia orzeczenia zastępującego zgodę drugiego z rodziców (art. 97 § 2 k.r.o.), w sytuacji, w której w obrocie prawnym funkcjonuje prawomocne orzeczenie właściwego w sprawie sądu rodzinnego, zgodnie z którym zgoda taka, w realiach danej sprawy, nie jest wymagana z uwagi na uprzednie ograniczenie władzy rodzicielskiej tego rodzica. W przeciwnym razie, strona wnioskująca o dokonanie zmiany imienia dziecka pozbawiona byłaby skutecznej ochrony prawnej, albowiem w obrocie prawnym funkcjonowałyby sprzeczne rozstrzygnięcia co do kwestii, czy zgoda ojca dziecka na zmianę imion jest wymagana w kontekście treści postanowienia sądu rodzinnego ograniczającego jego władzę rodzicielską.

4.6. Końcowo należy wskazać, że trafnie również przyjęto w zaskarżonym wyroku WSA w Krakowie, że brak wymogu uzyskania orzeczenia sądu rodzinnego zastępującego zgodę ojca skarżącej na zmianę jej imion, nie skutkuje tym, że ojciec skarżącej, którego nie pozbawiono władzy rodzicielskiej, nie ma prawa występować w charakterze strony w postępowaniu administracyjnym dotyczącym zmiany imion córki (por. np. wyrok NSA z 23 września 2020 r., sygn. akt II OSK 889/20, CBOSA). Tym samym, Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę nie podziela odmiennego poglądu wyrażonego w wyroku NSA z 15 kwietnia 1982 r., sygn. akt SA/Po 699/81 (ONSA 1982, z.1, poz. 34).

4.7. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.