Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 402/13
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2013-11-06 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Hasła tematyczne: Wywłaszczanie nieruchomości
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 37a ust. 1 i 7
journal: Dz.U. 2000 nr 84 poz 948
law: ustawa z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe"

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Izabela Bąk - Marciniak Sędziowie WSA Ewa Kręcichwost – Durchowska (spr.) WSA Maciej Busz Protokolant st. sekr. sąd. Laura Szukała po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 06 listopada 2013 r. sprawy ze skargi C. T. na decyzję Wojewody W. z dnia [...] lutego 2013 r. nr [...] w przedmiocie odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. zasądza od Wojewody W. na rzecz skarżącego C. T. kwotę 200 zł (dwieście) tytułem zwrotu kosztów sądowych.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] lutego 2013 r., nr [...] Wojewoda W., po rozpatrzeniu odwołania P.S.A. uchylił decyzję Starosty G. z [...] października 2012 r., znak [...] i odmówił ustalenia odszkodowania za nieruchomość.

W uzasadnieniu Wojewoda wskazał, iż Starosta G. (dalej "Starosta") decyzją z [...] października 2012 r. orzekł o ustaleniu na rzecz C. T. odszkodowania w wysokości [...] zł za nieruchomość położoną w G. przy ulicy W., oznaczoną w ewidencji gruntów: obręb G., arkusz mapy [...], działka nr [...] o powierzchni [...] ha, zapisaną w księdze wieczystej [...] prowadzonej przez Sąd Rejonowy w G., którą z dniem [...] czerwca 2003 r. nabył na własność Skarb Państwa jako grunt wchodzący w skład linii kolejowej z równoczesnym nabyciem prawa użytkowania wieczystego gruntu i własności urządzeń znajdujących się na gruncie przez P.S.A. (pkt I decyzji) oraz o zobowiązaniu P.S.A. do zapłaty jednorazowo na rzecz C. T. ww. odszkodowania w terminie 14 dni od dnia, w którym decyzja o odszkodowaniu stanie się ostateczna (pkt II decyzji).

Dalej Wojewoda wyjaśnił, że od powyższej decyzji odwołanie złożyły P.S.A. Oddział Gospodarowania Nieruchomościami w P.. Zaskarżonej decyzji zarzucono:

1. rażące naruszenie przepisów ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2013, poz. 267- dalej "Kpa")

2. naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 37 a ust. 7 ustawy o komercjalizacji,! restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "P." i ustalenie w ten sposób, że P. S.A. nie były w posiadaniu samoistnym wyżej wskazanej nieruchomości przez 30 lat, co miało wpływ na wynik postępowania,

3. nieuwzględnienie korzystania z przedmiotowej nieruchomości od 1875 roku przez P. S.A. i dokonanie błędnej subsumpcji poprzez nieuwzględnienie uregulowań zawartych w przepisach kodeksu cywilnego art. 336, art. 339 i art. 340,

4. nieuwzględnienie przez organ wszystkich dowodów, w tym kosztów ponoszenia opłat publiczno-prawnych za przedmiotową nieruchomość przez P. S.A.,

5. niedokonanie przez organ oceny operatu szacunkowego.

W dalszej części uzasadnienia organ stwierdził, iż materiał dowodowy zebrany przez organ pierwszej instancji jest wystarczający do wydania decyzji, a zarzuty zawarte w odwołaniu zasługują na uwzględnienie. Ponadto organ odwoławczy przyjął jako swoje, ustalenia dokonane w niniejszym postępowaniu przez Starostę.

Po przytoczeniu treści przepisów prawa organ podniósł, iż przesłanką uwłaszczenia P. S.A. na przedmiotowej nieruchomości był fakt władania nią w dniu 28 lutego 2003 r. Odrębnym zagadnieniem jest ustalenie przez organ administracji publicznej kwestii uprawnień wnioskodawcy do otrzymania odszkodowania za grunt przejęty na własność Skarbu Państwa, co należy rozpatrywać na podstawie przepisu art. 37a ust. 7. Zgodnie z tym przepisem odszkodowanie (...) będzie ustalane i wypłacane według zasad i trybu określonych w przepisach o odszkodowaniach za wywłaszczone nieruchomości, na wniosek dotychczasowego właściciela gruntu, złożony w okresie od dnia 1 czerwca 2003 r. do dnia 31 grudnia 2007 r. Po upływie tego okresu roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje. Roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje również w przypadku, gdy grunt, o którym mowa w ust. 1, pozostawał do dnia 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym P. S.A. lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat.

Zasada przyznania odszkodowania byłemu właścicielowi działki zajętej pod linię kolejową doznaje, z woli ustawodawcy dwóch wyjątków. Pierwszy stanowi cezurę czasową - roszczenie przysługuje tylko na wniosek dotychczasowego właściciela gruntu złożony pomiędzy 1 czerwca 2003 r. a 31 grudnia 2007 r. W przedmiotowej sprawie wyjątek ten nie ma miejsca bowiem strona postępowania złożyła wniosek o ustalenie i wypłatę odszkodowania w trakcie ustawowego terminu w dniu [...] grudnia 2007 r. Drugi wyjątek dotyczy sytuacji, gdy grunt pozostawał do 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym P. S.A. lub jej poprzedników prawnych przez okres co najmniej 30 lal.

Dalej organ wyjaśnił, że ustawa nie definiuje pojęcia posiadania samoistnego określonego w art. 37a. Akty prawne, do których odsyła ustawa w art. 2 ust. 6 (ustawa z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji z 2006 r. Nr 107, poz. 721, Nr 208, poz. 1532) i w art. 2 ust. 7 (ustawa z dnia 15 września 2000 roku Kodeks spółek handlowych, Dz. U. z 2012 r., poz. 596) nie zawierają definicji posiadania samoistnego. Aktem prawnym, który reguluje powyższe sformułowanie jest ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (Dz. U. nr 16, poz. 93 ze zm.). Zgodnie z art. 336 Kodeksu cywilnego: Posiadaczem rzeczy jest zarówno ten, kto nią faktycznie włada jak właściciel (posiadacz samoistny), jak i ten, kto nią taktycznie włada jak, użytkownik, zastawnik, najemca, dzierżawca lub mający inne prawo, z którym liczy się określone władztwo nad cudzą rzeczą (posiadacz zależny). Wynika stąd, że Kodeks cywilny wyróżnia dwa typy posiadania - samoistne i zależne. Samo posiadanie zgodnie z wypracowanym przez doktrynę poglądem składa się z dwóch elementów, a mianowicie istnieniu fizycznego elementu władania rzeczą, określanego jako corpus possessionis, oraz psychicznego elementu animus rem sibi habendi, rozumianego jako zamiar władania rzeczą dla siebie.

Wojewoda wskazał, iż posiadanie samoistne, jako konstrukcja cywilistyczna musi być postrzegana poprzez pryzmat prawa cywilnego. Zgodnie z art. 339 Kodeksu cywilnego istnieje domniemanie: kto rzeczą faktycznie włada, jest posiadaczem samoistnym. Ponadto w art. 340 Kodeksu cywilnego domniemywa się ciągłość posiadania. Zgodnie z stanowiskiem prezentowanym przez doktrynę, domniemanie samoistności posiadania przewidziane w art. 339 Kodeksu cywilnego oznacza, że ten, kto rzeczą włada, jest posiadaczem (a nie np. dzierżycielem) i posiadanie to ma charakter posiadania samoistnego. Osoba, która powołuje się na swoje posiadanie, musi więc udowodnić tylko fakt władania rzeczą. Omawiane domniemanie ma praktyczne znaczenie w tych wszystkich wypadkach, w których ustawa uzależnia skutki prawne od stwierdzenia posiadania samoistnego. Domniemanie samoistności posiadania ma charakter usuwalny. Można więc powyższe domniemanie obalić, dowodząc, że faktyczne władanie jest posiadaniem zależnym lub dzierżeniem.

Organ odwoławczy zwrócił uwagę, iż P. S.A. w odwołaniu od decyzji Starosty wskazała, że przedmiotowa nieruchomość była wykorzystywana przez P. S.A. od 1875 r. Strona umotywowała to faktem zabudowania przedmiotowej działki, korzystaniem z niej poprzez prowadzenie ruchu kolejowego oraz czerpaniem pożytków z tytułu korzystania z nieruchomości. Argument korzystania z przedmiotowej nieruchomości już od 1875 r. przez P. S.A. jest niezasadny. Wynika to z faktu, że w 1875 r. powyższa nieruchomość była pod zwierzchnictwem państwa niemieckiego, a Rzeczpospolita Polska nie funkcjonowała jako niezawisłe państwo.

Dalej organ II instancji podkreślił, iż Rzeczpospolita Polska, jako niezależne państwo zaczęła funkcjonować po 11 listopada 1918 r., a ziemie zachodnie weszły w obręb państwa polskiego w 1919 r. na mocy Traktatu pokojowego podpisanego w Wersalu 28 czerwca 1919 r. Za początek Polskich Kolei Państwowych należy uznać datę 28 września 1926 r. Wtedy to weszło w życie rozporządzenie Prezydenta RP z dnia 24 września 1926 r. o utworzeniu przedsiębiorstwa Polskie Koleje Państwowe (Dz. U. R.P. z 1926 roku nr 97, poz. 568 ze zm.). Normy zawarte w art. 3 wspomnianego rozporządzenia są istotne ze względu na wpis dokonany w 1885 r. w księdze wieczystej. Na podstawie wspomnianych przepisów wynika, że ograniczone prawo rzeczowe na rzecz cukrowni gnieźnieńskiej nie wygasło wraz z wejściem w życie rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 24 września 1926 r. o utworzeniu przedsiębiorstwa Polskie Koleje Państwowe. Podniesione przez organ I instancji, przejście służebności drogi ustanowione na rzecz Cukrowni G. na Polskie Koleje Państwowe jest niezasadne. Po II wojnie światowej powyższe przejście prawa służebności gruntowej również nie mogło mieć miejsca.

W ocenie organu II instancji P. S.A. i jej poprzednicy prawni byli posiadaczami samoistnymi na przedmiotowej nieruchomości. Ustanowienie ograniczonego prawa rzeczowego na rzecz Cukrowni G. w 1885 r. nie miało wpływu na uznanie P. S.A. za posiadacza samoistnego gruntu pod rządami ustawy z 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa kolejowego "Polskie Koleje Państwowe".

Dalej organ stwierdził, że P. S.A. i jej poprzednicy prawni byli posiadaczami samoistnymi na przedmiotowej nieruchomości. Ustanowienie ograniczonego prawa rzeczowego na rzecz Cukrowni G. w 1885 r. nie miało wpływu na uznanie P. S.A. za posiadacza samoistnego gruntu pod rządami ustawy z 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i .prywatyzacji przedsiębiorstwa kolejowego "Polskie Koleje Państwowe".

Skargę na powyższą decyzję wniósł C. T. zarzucając jej naruszenie:

- prawa materialnego poprzez błędne zastosowanie art. 37a ust. 7 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji Przedsiębiorstwa Państwowego "Polskie Koleje Państwowe" oraz art. 336 Kodeksu cywilnego z powodu uznania, że P.S.A. były w posiadaniu samoistnym przez okres 30 lat działki nr [...], w sytuacji gdy nie było podstaw do ustalenia, że samoistne posiadanie P. S.A. miało miejsce, gdyż P. S.A. korzystała z gruntu na zasadzie służebności gruntowej jako następca prawny Cukrowni G..

- prawa materialnego poprzez niezastosowanie art. 352 Kodeksu cywilnego w związku z art. 292 Kodeksu cywilnego, w sytuacji gdy P. S.A. od momentu swojego powstania korzystała z gruntu skarżącego i jego poprzedników, w zakresie odpowiadającym treści służebności i skoro nie doszło do skutecznego następstwa prawnego w zakresie służebności to należy uznać, że doszło do zasiedzenia służebności, ponieważ upłynął wystarczający czas posiadania służebności

- naruszenie przepisów postępowania przez nierozpatrzenie całego materiału dowodowego art. 77 Kpa, pominięcie faktów świadczących o tym, że P..S.A. korzystała z gruntu należącego do poprzedników prawnych skarżącego w zakresie odpowiadającym treści służebności

- naruszenie przepisów postępowania administracyjnego, w szczególności art. 107 §1 i §3 Kpa, poprzez dopuszczenie się uchybień w treści uzasadnienia faktycznego decyzji, w szczególności przez niewskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej

Wskazując na powyższe skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji.

W uzasadnieniu skargi skarżący podniósł, że P.S.A. oraz jego poprzednicy nie mogą zostać uznani za posiadaczy samoistnych przedmiotowego gruntu. Dalej skarżący wyjaśnił, że na początku istnienia linii kolejowej na gruncie należącym do poprzedników prawnych skarżącego została ustanowiona służebność drogi na rzecz Cukrowni G., która wtedy była użytkownikiem torów. Następnie P.S.A., przejęła w swoje struktury organizacyjne linię kolejową G. – A. – S.. Należy zgodzić się z organem I instancji, że P. S.A. nie udowodniła w żaden sposób swojego posiadania samoistnego gruntu, zarówno w okresie od 1973 do 2003 roku jak i wcześniejszym. W szczególności nie przedłożono żadnych dokumentów na okoliczność zajęcia terenu czy też istnienia jakichkolwiek umów o warunkach posiadania. Z powyższego wynika, że P. S.A. i jego poprzednicy korzystali z przedmiotowego gruntu na zasadzie ograniczonego prawa rzeczowego jakim jest służebność gruntowa- służebność drogi. Wyklucza to istnienie posiadania samoistnego przez P.S.A. i jego poprzedników w stosunku do działki [...] już od początku istnienia linii kolejowej na tej działce, również w latach 1973-2003.

Skarżący podniósł, że Wojewoda W. nie wyjaśnił na podstawie jakich faktów uznał, że P. S.A były posiadaczem samoistnym gruntu w latach 1973-2003, nie zajął się również wyjaśnieniem faktu, jaka była postawa poprzedników prawnych skarżącego wobec gruntu zajętego pod tory kolejowe. Należy podkreślić, że to poprzednicy prawni skarżącego będący formalnymi właścicielami nieruchomości zajmowali się przedmiotem sporu z należytą starannością, w szczególności utrzymywali porządek, usuwali śmieci itd., co oznacza, że nie tylko byli formalnymi właścicielami gruntu, ale postępowali z nim jak właściciele, co również wyklucza stwierdzenie posiadania samoistnego w tym okresie przez P. S.A. i jej poprzedników.

Powyższe argumenty potwierdzają zasadność zarzutu błędnego zastosowania art. 37a ust. 7 ustawy z dnia 8 września 2000 r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji Przedsiębiorstwa Państwowego "Polskie Koleje Państwowe" oraz art. 336 Kodeksu cywilnego. P. S.A. nigdy przed 2003 r., żadnym zachowaniem, żadnym pismem lub innym działaniem nie dała do zrozumienia poprzednikom prawnym skarżącego, że traktuje grunt zajęty pod tor kolejowy i pas gruntu przy torze kolejowym jako swoją własność. Wojewoda Wielkopolski nie wziął tych faktów pod uwagę, tym samym naruszył zarówno art. 77 Kpa, jak 107 Kpa. Dalej skarżący podkreślił, że istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy ma fakt, że sąsiedzi skarżącego w zupełnie podobnych okolicznościach sprawy otrzymali odszkodowanie za wywłaszczony grunt, a to za sprawą zupełnie odmiennego stanowiska Wojewody Wielkopolskiego, niż zaprezentowane w treści i uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie powtarzając argumenty zawarte w zaskarżonej decyzji oraz wskazując, że Polskie Koleje Państwowe stanowiły odrębną od Cukrowni G. osobę prawną, z różnym zakresem praw i obowiązków, które wynikały wprost z rozporządzenia.

W piśmie procesowym z dnia [...] października 2013 r. uczestnik postępowania wniósł o oddalenie skargi podnosząc, iż twierdzenia zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji są jak najbardziej trafne i zasługują na uwzględnienie. Podkreślić należy, że skarżący w toku postępowania odszkodowawczego ograniczył się jedynie do kwestionowania faktu posiadania nieruchomości przez P. S.A. Swojego stanowiska jednak nie udowodnił. P.S.A. natomiast wykazała, że korzystała nieprzerwanie z nieruchomości przez ponad 30 lat poprzez prowadzenie ruchu kolejowego oraz czerpanie z tego tytułu pożytków. Dodatkowo ponosiło opłaty publicznoprawne.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Kontrola sądu administracyjnego, zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) i art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 – dalej Ppsa) polega na badaniu zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych. Kontrola ta sprowadza się do zbadania, czy w toku rozpoznania sprawy organy administracji publicznej nie naruszyły prawa materialnego i procesowego w stopniu istotnie wpływającym na wynik sprawy. Przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu i na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. Na podstawie art. 134 § 1 Ppsa, w postępowaniu sądowoadministracyjnym obowiązuje zasada oficjalności. Zgodnie z jej treścią, sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami oraz powołaną podstawą prawną.

Przedmiotem kontroli zgodności z prawem w niniejszym postępowaniu była decyzja Wojewody uchylająca decyzję Starosty w całości i orzekająca o odmowie ustalenia odszkodowania za nieruchomość.

Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 37a ust. 7 ustawy z dnia 8 września 2000r. o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Koleje Państwowe" (Dz. U. Nr 84, póz. 948 ze zm. - dalej "ustawa"). Stosownie do art. 37a ust. 1 ust. 1 ustawy, grunty wchodzące w skład linii kolejowych pozostające w dniu 28 lutego 2003 r. we władaniu P. S.A., niestanowiące własności Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego lub P. S.A. stają się z dniem 1 czerwca 2003 r. z mocy prawa własnością Skarbu Państwa za odszkodowaniem, z zastrzeżeniem ust. 7. Wspomniany art. 37a ust. 7 ustawy o restrukturyzacji PKP stanowi natomiast, że odszkodowanie, o którym mowa w ust. 1, będzie ustalane i wypłacane według zasad i trybu określonych w przepisach o odszkodowaniach za wywłaszczone nieruchomości, na wniosek dotychczasowego właściciela gruntu, złożony w okresie od dnia 1 czerwca 2003 r. do dnia 31 grudnia 2007 r. Po upływie tego okresu roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje. Roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje również w przypadku, gdy grunt, o którym mowa w ust. 1, pozostawał do dnia 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym PKP S.A. lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 łat.

Z powyższego uregulowania wynika, że odszkodowanie za uwłaszczone w trybie art. 37a ust. 1 ustawy o restrukturyzacji PKP grunty przysługuje w wypadku łącznego spełnienia dwóch warunków: wniosek o odszkodowanie został złożony pomiędzy dniem 1 czerwca 2003r. a dniem 31 grudnia 2007r. i jednocześnie dany grunt nie pozostawał do dnia 31 maja 2003r. w samoistnym posiadaniu PKP S.A. lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez trzydzieści lat.

Nie jest sporne między stronami i wynika z dokumentacji zgromadzonej w aktach sprawy stanowisko organu, że spełnione zostały pozytywne przesłanki ustalenia i wypłaty odszkodowania, o jakim mowa wyżej. W istocie przedmiotowa działka pozostawała w dniu 28 lutego 2003 r. we władaniu P. S.A. i nie stanowiła w tej dacie własności Skarbu Państwa, jednostek samorządu terytorialnego lub P.S.A., co zostało potwierdzone ostateczną decyzją Wojewody W. z dnia [...] września 2010 r. Powyższą decyzją potwierdzony został fakt nabycia przez Skarb Państwa, z mocy prawa z dniem 1 czerwca 2003 r. prawa własności gruntu wchodzącego w skład linii kolejowej.

Ponadto zauważyć należy, że wniosek o odszkodowanie został złożony [...] grudnia 2007 r., a więc w zakreślonym przez przepisy prawa terminie.

Wobec powyższego zasadnicze znaczenie w przedmiotowej sprawie miało ustalenie, czy P. S.A. i jej prawni poprzednicy posiadali nieruchomość samoistnie przez okres przynajmniej trzydziestu lat przed dniem 31 maja 2003r., a także, czy posiadanie to nie zostało przerwane. Wojewoda Wielkopolski przyjął, że posiadanie takie miało miejsce i nie zostało przerwane, co było równoznaczne ze zrealizowaniem negatywnej przesłanki ustalenia odszkodowania.

Ponadto wskazać należy, że ani w analizowanym przepisie, ani w pozostałych przepisach ustawy o restrukturyzacji PKP, jak również w przepisach do których odsyła art. 2 ust. 6 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji, nie została zawarta definicja posiadania samoistnego. Należy zatem przyjąć - zgodnie zresztą ze stanowiskiem, prezentowanym w sprawie przez organy administracji publicznej, że pojęcie posiadania samoistnego należy rozumieć w taki sposób, w jaki reguluje je prawo cywilne (zob. wyroki Wojewódzkich Sądów Administracyjnych: w Poznaniu, z dnia 17 marca 2011r., sygn. akt IV SA/Po 944/10; w Krakowie, z dnia 24 lutego 2011r, sygn. akt II SA/Kr 1311/10; w Gdańsku, z dnia 23 października 2008r., sygn. akt II SA/Gd 543/08, dostępne w bazie orzeczeń pod adresem http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Posiadanie zatem - zgodnie z art. 336 Kodeksu cywilnego może być samoistne, wówczas posiadaczem jest ten, kto rzeczą faktycznie włada jak właściciel, bądź też zależne - jeżeli posiadacz włada rzeczą jak użytkownik, zastawnik, najemca, dzierżawca lub mający inne prawo, z którym łączy się określone władztwo nad cudzą rzeczą. Wypada również zastrzec, że w myśl art. 337 Kodeksu cywilnego, posiadacz samoistny nie traci posiadania przez to, że oddaje drugiemu rzecz w posiadanie zależne. Od posiadacza odróżnić należy również dzierżyciela, którym stosownie do art. 338 Kodeksu cywilnego jest ten, kto rzeczą faktycznie włada za kogo innego. W świetle art. 37a ust. 7 zd. 3 ustawy roszczenie o odszkodowanie nie przysługuje wówczas, gdy nieprzerwane, trzydziestoletnie posiadanie było posiadaniem samoistnym. A contrario należy więc wskazać, że nie stanowi negatywnej przesłanki ustalenia odszkodowania posiadanie zależne nieruchomości przez PKP, ani też jej dzierżenie. Dotychczasowe uwagi wypada uzupełnić o dwa domniemania, wynikające z przepisów prawa cywilnego. Zgodnie z art. 339 Kodeksu cywilnego domniemywa się, że ten, kto rzeczą faktycznie włada, jest posiadaczem samoistnym. Natomiast art. 340 Kodeksu cywilnego nakazuje domniemywać ciągłość posiadania, zastrzegając, że niemożność posiadania wywołana przez przeszkodę przemijającą nie przerywa posiadania.

Dla realizacji negatywnej przesłanki ustalenia odszkodowania, o której mowa w art. 37a ust. 7 zd. 3 ustawy o restrukturyzacji PKP, konieczne jest, aby w okresie trzydziestu lat, poprzedzającym dzień 31 maja 2003r. - czyli od dnia 31 maja 1973r., dana nieruchomość znajdowała się w tak właśnie rozumianym, samoistnym posiadaniu P. S.A. lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez trzydzieści lat. Okolicznością powszechnie znaną jest, że podmiot o nazwie Polskie Koleje Państwowe S.A. powstał dnia 1 stycznia 2001 r. w wyniku komercjalizacji przedsiębiorstwa państwowego Polskie Koleje Państwowe. Dopiero zatem od tego dnia mógł być posiadaczem nieruchomości. Dla spełnienia negatywnej przesłanki ustalenia odszkodowania konieczne zatem jest, aby nieruchomość znajdowała się w samoistnym posiadaniu poprzedników prawnych P. S.A.

W tym miejscu wskazać należy, że posiadanie występuje przy równoczesnym istnieniu fizycznego elementu władania rzeczą, określanego jako corpus possessionis, oraz psychicznego elementu animus rem sibi habendi, rozumianego jako zamiar władania rzeczą dla siebie (por. J. Ignatowicz (w:) Kodeks cywilny. Komentarz, t. 1, red. J. Ignatowicz, Warszawa 1972, s. 768-769; A. Kunicki (w:) System..., s. 830; E. Skowrońska-Bocian (w:) Kodeks cywilny. Komentarz, red. K. Pietrzykowski, t. I, Warszawa 1999, s. 681). Nie budzi szczególnych wątpliwości interpretacyjnych element "władania rzeczą" (corpus). Bez wątpienia chodzi tu o dostrzegalny fakt fizycznego władztwa nad rzeczą, "zatrzymania" rzeczy, jej "używania", "korzystania"(zob. Komentarz do art. 336 Kodeksu cywilnego, Lex). Drugim współwystępującym, niezbędnym elementem cywilistycznej konstrukcji posiadania, jest psychiczny czynnik zamiaru władania ("zawładnięcia") rzeczą dla siebie (animus rem sibi habendi). Wymaga to szczególnego podkreślenia w przypadku posiadania niepopartego tytułem prawnym, który mógłby wynikać z nawiązanego stosunku prawnego, w przypadku posiadania "bezprawnego". Zatem zamiar władania rzeczą "dla siebie" rozstrzyga o posiadaniu w rozumieniu art. 336 Kodeksu cywilnego. Teoretycznie decyduje tutaj wewnętrzna, subiektywna wola posiadania. W praktyce należy też dążyć w najwyższej mierze do jej uszanowania. Wobec trudności dowodowych można i trzeba kierować się według zamanifestowanych na zewnątrz przejawów władania rzeczą. Przejawia się ona przecież w postępowaniu posiadacza wobec otoczenia (por. J. Ignatowicz (w:) Kodeks..., s. 769).

Zatem przepisy kodeksu cywilnego dla przyjęcia posiadania samoistnego wymagają jedynie, aby posiadacz władał i chciał władać rzeczą jak właściciel. Wyraźnie natomiast podkreślić należy, że nie uzależniają one charakteru posiadania od dobrej bądź złej wiary posiadacza. Co więcej, z przepisów art. 172 § 1 Kodeksu cywilnego, zakładającym możliwość zasiedzenia nieruchomości również przez posiadacza w złej wierze, czy art. 342 Kodeksu cywilnego, zakazującym naruszenia posiadania nawet wówczas, gdy posiadacz jest w złej wierze wynika, że kwestia dobrej albo złej wiary pozostaje bez wpływu na samoistność posiadania. W kontekście niniejszej sprawy warto zaznaczyć, że jak wskazuje się w orzecznictwie sądów cywilnych, samoistny posiadacz rzeczy w złej wierze, który w czasie biegu zasiedzenia zwraca się do właściciela lub innej osoby, którą uważa za właściciela, z ofertą nabycia własności tej rzeczy w drodze umowy, nie pozbawia swego posiadania przymiotów samoistności, chyba że z innych okoliczności wynika, iż rezygnuje z samodzielnego i niezależnego od woli innej osoby władania rzeczą (tak Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 28 kwietnia 1999r., sygn. akt l CKN 430/98, OSNC 1999, zeszyt 1, póz. 198).

W ocenie Sądu PKP S.A. bądź jej poprzednik prawny będzie posiadaczem samoistnym w rozumieniu art. 37a ust. 7 zdanie 3. ustawy o restrukturyzacji PKP nie tylko wówczas, gdy nie wiedziała i nie mogła wiedzieć, że nie jest właścicielem, czyli w wypadku dobrej wiary, ale również wtedy, kiedy miała świadomość, że prawo własności jej nie przysługuje, albo z łatwością mogła się o tym dowiedzieć, a więc była w złej wierze. Zbieżny pogląd prezentowany jest w orzeczeniach sądów administracyjnych, zapadłych na gruncie tego przepisu (zob. wyroki: Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 21 września 2011r., sygn. akt l OSK 1671/10 oraz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 9 czerwca 2009 r., sygn. akt II SA/Gd 198/10, dostępne w bazie orzeczeń pod adresem http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Stwierdzić zatem należy, że zła wiara posiadacza nie stoi na przeszkodzie przyjęciu, że był on posiadaczem samoistnym.

Kolejnym elementem, który składa się na negatywną przesłankę ustalenia odszkodowania za nieruchomość, jest wymieniony w art. art. 37a ust. 7 zdanie 3. ustawy wymóg, aby posiadanie samoistne trwało przez trzydzieści lat nieprzerwanie.

W niniejszej sprawie okolicznością kluczową dla jej rozstrzygnięcia jest prawidłowe ustalenie, czy działka nr [...], pozostawała do dnia 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym P. S.A. lub jej poprzedników prawnych nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat. Jest to bowiem okoliczność, od ustalenia której zależy czy w rzeczywistości istnieją w sprawie przesłanki przemawiające za wyłączeniem możliwości przyznania odszkodowania. Wykazanie posiadania samoistnego przez 30 lat do dnia 31 maja 2003 r. musi być jednoznaczne i niebudzące wątpliwości, gdyż ustawodawca łączy z tą okolicznością utratę prawa do odszkodowania (por. wyrok NSA z 21 września 2011 r., sygn. akt I OSK 1671/10, LEX nr 1131481).

W tym miejscu należy wskazać na treść orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, który w uzasadnieniu postanowienia z dnia 24 maja 2010 r. sygn. akt P 13/09 (OTK-A 2010/4/44) wskazał, że przedsiębiorstwa państwowe, a takim przed komercjalizacją były również PKP, zarówno na podstawie dekretu z dnia 26 października 1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. z 1960 r., nr 18, poz. 111), jak i na podstawie obecnie obowiązującej ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. z 2002 r., nr 112, poz. 981, ze zm.) posiadały osobowość prawną. Szczególne przepisy sektorowe dotyczące kolei tego nie zmieniały.

Niezbędnym staje się również przypomnienie, że regulacja prawna własności państwowej była w okresie powojennym od początku skomplikowana. Zanim skrystalizowała się zasada tzw. jednolitego funduszu własności państwowej, toczono spory o to, kto jest podmiotem własności mienia zarządzanego przez przedsiębiorstwo państwowe: samo przedsiębiorstwo, czy Skarb Państwa. Spór przesądził wreszcie art. 128 § 1 Kodeksu cywilnego, stanowiący, że własność państwowa przysługuje niepodzielnie państwu, natomiast państwowe osoby prawne wykonują tylko - względem zarządzanych przez nie części mienia państwowego - uprawnienia wynikające z własności państwowej (§ 2). Teoria jednolitego funduszu własności państwowej przetrwała do 1 lutego 1989 roku. Z zasady tej wynikało w sposób niewątpliwy, że własność przysługuje jednolicie i niepodzielnie Państwu również co do tych przedmiotów, które zostały przydzielone wyodrębnionym państwowym jednostkom organizacyjnym wyposażonym w osobowość prawną. Teoria ta dotyczyła jednak tylko własności, a nie faktycznego władztwa nad rzeczą, które w przedmiotowej sprawie sprowadza się do posiadania samoistnego.

Na tle wykładni art. 128 § 2 Kodeksu cywilnego stanowiącego, że w granicach swej zdolności prawnej państwowe osoby prawne wykonują w imieniu własnym względem zarządzanych przez nie części mienia ogólnonarodowego uprawnienie płynące z własności państwowej, powstało w nauce prawa oraz w orzecznictwie zagadnienie charakteru praw przysługujących w odniesieniu do tego mienia państwowym osobom prawnym. Reprezentowane były przy tym diametralnie różne poglądy, poczynając od stanowiska odmawiającego państwowym osobom prawnym jakichkolwiek praw do mienia ogólnonarodowego, do poglądu przyznającego osobom - ze względu na znajdujące się w ich dyspozycji mienie - prawo własności. Między tymi stwierdzeniami istniało także wiele poglądów pośrednich.

Naturalnie powyższe wywody mogą mieć w niniejszej sprawie zastosowanie jedynie pomocnicze. Zakładając bowiem racjonalność ustawodawcy, który w analizowanym przepisie art. 37a ust. 7 ustawy dopuścił możliwość istnienia negatywnej przesłanki, pozwalającej na odmowę przyznania poprzednim właścicielom odszkodowania za przejętą na rzecz Skarbu Państwa nieruchomość, w rozważaniach dotyczących posiadania samoistnego nie może mieć zastosowania teoria odmawiająca posiadającym osobowość prawną państwowym osobom prawnym, do jakich zaliczają się przedsiębiorstwa państwowe, a takim przed komercjalizacją były również PKP, prawa do możliwości posiadania samoistnego nieruchomości stanowiących własność osób trzecich (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 9 września 2010 roku, sygn. akt II SA/Gd 465/10, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych ).

W ocenie Sądu organy nie przeprowadziły postępowania dowodowego na okoliczność czy P. S.A. lub jej poprzednicy prawni byli w posiadaniu samoistnym przedmiotowej działki przez okres 30 lat przed dniem 31 maja 2003 r. Organy ograniczyły się bowiem do dokonania ustaleń i ich oceny prawnej w zakresie prawa własności nieruchomości. Nie ustalono czy i kto był poprzednim właścicielem nieruchomości. Zgromadzony materiał dowodowy nie wskazuje również, co działo się na działce nr [...] w okresie od dnia 31 maja 1973 r. do dnia 31 maja 2003 r. Zasadniczo organy oparły swoje rozstrzygnięcia wyłącznie na wypisie z ksiąg wieczystych.

Organ odwoławczy wyłącznie ogólnikowo, nie popierając się żadnymi konkretnymi dowodami, wskazał wyłącznie, że P. S.A. i jej poprzednicy prawni byli posiadaczami samoistnymi na przedmiotowej nieruchomości. Organ nie wyjaśnił w sposób nie budzący wątpliwości kiedy doszło do faktycznego zajęcia spornej nieruchomości przez poprzednika prawnego P. S.A. oraz czy poprzednik ten dysponował nieruchomością jak właściciel. Wobec powyższego organ nie zbadał dwóch podstawowych elementów składających się na uznanie istnienia posiadania samoistnego tzn. kwestii faktycznego władztwa nad rzeczą oraz kwestii elementu psychicznego tj woli władania nieruchomością, przejawiającego się w zewnętrznym zachowaniu posiadacza.

We wniesionym odwołaniu P. S.A. powoływało się m.in. na okoliczność ponoszenia opłat publiczno-prawnych przez P. S.A. Organ pomimo podniesionych faktów, nie zbadał ich. Ponadto zauważyć należy, że pomimo uznania przez organ samoistnego posiadania P. organ ten nie wyjaśnił kwestii ewentualnego przerwania posiadania samoistnego.

W tym miejscu wskazać należy, że skarżący we wniesionej skardze zwrócił uwagę na okoliczność, że jego poprzednicy prawni nie tylko byli właścicielem nieruchomości ale również dysponowali nią jak właściciel tj. utrzymywali porządek na niej, co wyklucza stwierdzenie posiadania samoistnego przez P. S.A. Ponadto wskazać należy, że poprzedni właściciele przedmiotowej nieruchomości umową sprzedaży skutecznie ją zbyli, a więc rozporządzili nią jak właściciel.

Ponadto w materiale dowodowym nie znajduje potwierdzenia podniesiona przez Wojewodę okoliczność, że przejście służebności drogi ustanowione na rzecz cukrowni jest niezasadne.

Odnosząc się do powyższego wskazać należy, że przedmiotowa działka została na etapie budowy linii kolejowej obciążona służebnością drogi na rzecz Cukrowni w G.. Okoliczność ta została stwierdzona na podstawie wpisu w księdze wieczystej i nie jest kwestionowane przez strony postępowania.

Natomiast rozbieżność powstaje co do dalszego losu tej służebności. Zarówno skarżący jak i organ I instancji stoją na stanowisku, że służebność drogi przeszła na PKP, która przejęła w swoje struktury organizacyjne linie kolejową G. –A. – S.. Na podstawie powyższego organ I instancji stwierdził, że P. lub jego poprzednicy prawni byli posiadaczami zależnymi.

Odnosząc się do powyższe zwrócić należy uwagę na wypis z rejestru gruntów. W rubryce "bliższe określenie położenia" wpisano "PKP Wąskotorowa". Ponadto znajdująca się w aktach sprawy mapka określająca położenie niniejszej działki w porównaniu z przebiegiem kolejki wąskotorowej wskazuje, że na na przedmiotowej działce zlokalizowana jest G. Kolej Wąskotorowa. Na tronie internetowej G. Kolej Wąskotorowej czytamy m.in. że od 1883 r., Kolej Wąskotorowa związana jest z G. oraz Ziemią G.. Początkowo wybudowana dla celów towarowych funkcjonowała jako kolej cukrownicza i obsługiwała głównie g. cukrownię. W roku 1893, została odkupiona od cukrowni przez Powiat W. i udostępniono ją do użytku publicznego. W roku 1894 utworzono W. Kolej Powiatową. W 1927 r., po zlikwidowaniu Powiatu W., Kolej Wąskotorowa została przejęta przez Powiat G. i zyskała nową nazwę: G. Kolej Powiatowa. W roku 1949, G. Kolej Powiatowa przejęta została przez Skarb Państwa, a jej właścicielem zostały Polskie Koleje Państwowe. Połączyły one G. i W. Kolej Powiatową, nadając im nową nazwę: W. – G. Kolej Wąskotorowa. W roku 1957, Wszystkie koleje wąskotorowe zostały podporządkowane nowo utworzonemu Centrum Zarządu Kolei Dojazdowych w W.. W. – G. Kolej Wąskotorowa zmieniła nazwę na W. – G. Kolej Dojazdowa. W 1959 r., W. – G. Kolej Dojazdowa została włączona w skład K. Kolei Dojazdowych, w ramach których funkcjonowała do roku 1991. W roku 1991, sieć K. Kolei Dojazdowych podzielono na trzy odrębne koleje: K., S. i G.. Od tego dnia kolej G. posiada znów samodzielność administracyjną obsługując linię G. – A. o długości 38 kilometrów. Zyskała wówczas nazwę G. Kolej Dojazdowa.

W 2003 roku G. Kolej Dojazdowa została przekazana Powiatowi G. i odzyskała nazwę G. Kolej Wąskotorowa.

W tym miejscu wskazać należy, że jeżeli postępowanie dowodowe wykaże, że na działce z torami kolejowymi, ustanowiona została służebność drogi na rzecz PKP bądź jej poprzedników prawnych, to fakt ten uniemożliwia uznanie, że grunt ten pozostawał do dnia 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym PKP lub jej poprzedników prawnych. Z kolei ustalenie, że działka, stanowiąca własność wnioskodawcy nie pozostawała do 31 maja 2003 r. w posiadaniu samoistnym skarżącego nieprzerwanie przez 30 lat, nakazuje zastosować normę zawartą w art. 37a ust. 7 ustawy.

W świetle powyższego tym bardziej zasadny jest zarzut nie przeprowadzenia w sposób dostateczny postępowania dowodowego na okoliczność czy P. S.A. lub jej poprzednicy prawni byli w posiadaniu samoistnym przedmiotowej działki przez okres 30 lat przed dniem 31 maja 2003 r. Nie ustalono czy i kto był poprzednim właścicielem nieruchomości. Zgromadzony materiał dowodowy nie wskazuje również, co działo się na działce nr [...] w okresie od dnia 31 maja 1973 r. do dnia 31 maja 2003 r.

Wobec powyższego stwierdzić należy, że organ nie przeprowadził właściwie postępowania dowodowego, naruszając tym samym w sposób istotny art. 7 i art. 77 § 1 Kpa. Ponadto organ odwoławczy przyjmując za swoje, ustalenia dokonane przez Starostę i orzekając merytorycznie o odmowie ustalenia odszkodowania naruszył przede wszystkim art. 138 § 1 pkt 2 Kpa.

Przystępując do ponownego rozpatrzenia sprawy organ winien mieć na względzie, że jego obowiązkiem jest zebranie w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego (art. 77 § 1 Kpa). Organ powinien zatem uzupełnić stan faktyczny sprawy o dokonanie ustaleń w przedmiocie samoistnego posiadania przedmiotowej działki przez P. S.A. i jej poprzedników prawnych do dnia 31 maja 2003 r. nieprzerwanie przez okres co najmniej 30 lat. W przypadku wątpliwości, organ winien pozyskać nowe dowody, np. okoliczności, dotyczące sąsiednich działek, z wpisanym w księdze wieczystej prawem służebności drogi, ewentualnie przeprowadzić inne dowody z urzędu lub na wniosek strony.

W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c Ppsa orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 Ppsa. Art. 152 Ppsa nie zastosowano z uwagi na charakter zaskarżonego rozstrzygnięcia.