Postanowienie NSA, sygn. akt II FZ 263/08
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2008-07-15 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6118 Egzekucja świadczeń pieniężnych
Hasła tematyczne: Koszty sądowe
Skarżony organ: Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku: Oddalono zażalenie
Powołane przepisy: article: art. 199, art. 230, art. 231, art. 243, art. 246 par. 1
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: par. 2 ust. 1 pkt 1
journal: Dz.U. 2003 nr 221 poz 2193
law: Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi
article: art. 23, art. 87
journal: Dz.U. 1964 nr 9 poz 59
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia del. WSA Sławomir Presnarowicz po rozpoznaniu w dniu 15 lipca 2008 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M. B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 28 kwietnia 2008 r., sygn. akt I SA/Gl 328/07, odmawiające zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. B. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 2 marca 2007 r., nr [...] w przedmiocie odmowy zawieszenia postępowania egzekucyjnego postanawia: oddalić zażalenie


UZASADNIENIE

Postanowieniem z dnia 29 czerwca 2007 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, zwanego dalej WSA, odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy.

W dniu 27 sierpnia 2007 r. (data nadania w urzędzie pocztowym) - w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 100 zł - do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach wpłynęło pismo procesowe skarżącego, w którym zaskarżył zarządzenie o wezwaniu do uiszczenia rzeczonego wpisu oraz wniósł o zwolnienie go od jego zapłaty.

Następnie - na wezwanie referendarza sądowego WSA - skarżący nadesłał wypełniony formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy (PPF) z dnia 24 grudnia 2007 r., w uzasadnieniu którego oświadczył, że wniosek jest zasadny z uwagi na zagrożenie ważnego interesu podatnika, tj. zdrowia i życia. Wskazał, iż ze względu na występujące u niego dwie choroby (wirusowe zapalenie wątroby typu B oraz sarkoidoza węzłowo płucna) konieczne jest intensywne leczenie, które pochłaniania w całości jego dochody. Jednocześnie podniósł, iż jego skromne dochody, obciążają także egzekucje komornicze. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym wraz z żoną J. B. i córką Ż. B. Nie posiada jakiegokolwiek majątku. Skarżący zaakcentował, że w jego małżeństwie wyłączono ustrój wspólności majątkowej. Własny dochód miesięczny oznaczył w kwocie

1.306,00 zł brutto. Podkreślił przy tym, że renta jest obciążona egzekucją sądową i administracyjną. Do formularza PPF skarżący załączył zawiadomienia ZUS o wysokości świadczenia rentowego wraz z potrąceniami oraz umowę o wyłączeniu ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej z dnia 30 stycznia 2001 r.

W kilku kolejnych odpowiedziach na wezwania referendarza sądowego skarżący wyjaśniał, iż nie posiada rachunku bankowego, zaś poza rentą i pracą na pół etatu nie osiąga żadnych innych dochodów. Zaakcentował nadto, iż wraz z żoną posiada rozdzielność majątkową, jedna z jego córek wraz z mężem osiąga dochód w wysokości 1.500,00 zł (pozostaje ona na urlopie macierzyńskim, zaś zięć skarżącego prowadzi niewielki sklep). Skarżący załączył również zaświadczenie o zameldowaniu na pobyt stały wskazujące, iż w lokalu zajmowanym przez skarżącego zamieszkuje również jego żona, trzy córki oraz dwoje małoletnich wnucząt skarżącego. Dołączono także umowę dzierżawy z dnia 15 listopada 2007 r., na mocy której małżonkowie S. i A. P. wydzierżawili skarżącemu oraz jego żonie nieruchomość wraz z domem o pow. 0,1232 ha, ustalając czynsz dzierżawny na kwotę 350 zł.

Postanowieniem z dnia 12 marca 2008 r. Referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy podnosząc w uzasadnieniu, iż brak jest podstaw do przyznania skarżącemu prawa pomocy w żądanym zakresie, ponieważ nie wykazał on, że poniesienie kosztów sądowych może spowodować uszczerbek w koniecznym utrzymaniu jego rodziny.

Na postanowienie z dnia 12 marca 2008 r. skarżący wniósł sprzeciw, któremu zarzucił błędną ocenę jego sytuacji materialnej i zdrowotnej oraz niezasadność brania pod uwagę dochodów jego dzieci, przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, zwany dalej WSA, postanowieniem z dnia 28 kwietnia 2008 r., sygn. akt I SA/GL 328/07, odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy. W uzasadnieniu wskazano, że w świetle ustaleń faktycznych poczynionych w niniejszej sprawie, skarżący nie wykazał w sposób przekonywujący istnienia przesłanek do przyznania mu prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Podniesiono, że z przedłożonych przez skarżącego dokumentów wynika, iż dochód rodziny zamieszkującej wspólnie z nim wynosi 3.473,41 zł netto, w tym dochód: skarżącego – 965,26 zł, jego żony – 1.008,15 zł, córki wraz z zięciem – 1.500,00 zł. miesięcznie, natomiast koszty utrzymania gospodarstwa domowego, do których zgodnie z umową dzierżawy z dnia 15 listopada 2007 r. nie wliczono kwoty podatku od nieruchomości, wynoszą ok. 680 zł (w tym media energia elektryczna, woda, usługi teleinformatyczne, oraz koszt dzierżawy), przy czym cześć z tych opłat ponosi jedna z córek skarżącego wraz z mężem.

Na argument wnioskodawcy, że pomiędzy nim a jego żoną istnieje ustrój rozdzielności majątkowej, WSA powołał się na przepis art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.), dalej KRO, zgodnie z którym małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia ich pozostawanie w rozdzielności majątkowej (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., sygn. GZ 71/04, opublikowane w: ONSAiWSA 2005, nr 1, poz. 8). Z kolei nadesłane dokumenty (odcinek renty za miesiąc styczeń 2008 r. otrzymywanej przez J. B.) obrazujące sytuację majątkową żony wnioskodawcy nie poświadczają, zdaniem WSA, iż nie ma ona dostatecznych środków finansowych, by nie wspomóc małżonka w obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. W odniesieniu do twierdzenia skarżącego, zawartego w treści sprzeciwu, iż absurdalne jest łączenie jego dochodów, z dochodami jego dzieci przy ocenie sytuacji materialnej skarżącego, wskazał również WSA, iż obowiązek niesienia pomocy spoczywa także na innych członkach rodziny, co wynika także z przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (art. 87 KRO). Ponadto WSA zauważył, że "wpis sądowy w niniejszej sprawie nie jest znaczny, gdyż wynosi 100 zł, co jest wysokością najmniejszą spośród znanych w postępowaniu sądowoadministracyjnym.".

Na powyższe postanowienie WSA, skarżący wniósł w dniu 23 maja 2006 r. zażalenie, w którym nie zgadzając się z rozstrzygnięciem i jego uzasadnieniem, podniósł, że logika uzasadnienia "Jest absurdalna do tego stopnia iż można by ją rozszerzyć i do moich dochodów dołączyć właściwie dochody całej bliższej i dalszej rodziny a następnie bliższych i dalszych sąsiadów...". Skarżący wniósł z tego względu o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przyznanie mu prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje.

Zażalenie nie jest zasadne, gdyż zaskarżone postanowienie, pomimo częściowo błędnego uzasadnienia, odpowiada prawu.

Zgodnie z przepisem art. 199 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi z dnia 30 sierpnia 2002 r. (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), określanej dalej jako p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, zaś zgodnie z przepisami art. 230 oraz art. 231 p.p.s.a. od skargi pobierany jest wpis stosunkowy lub stały, zależnie od tego, czy przedmiotem skargi są należności pieniężne czy inne sprawy.

Skarżący został wezwany do opłacenia wpisu stałego w kwocie 100 zł na podstawie § 2 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193), zwanego dalej rozporządzeniem RM.

Wskazać również należy, że stronie postępowania przysługuje uprawnienie do złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy, która to instytucja jest uregulowana w przepisach art. 243 i n. p.p.s.a. Zgodnie z powyższymi przepisami prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym (obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego) lub w zakresie częściowym (obejmującym zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego). Z treści przepisu art. 246 § 1 p.p.s.a. wynika, że prawo pomocy w zakresie całkowitym może być przyznane stronie, będącej osobą fizyczną, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, zaś w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

W niniejszej sprawie strona skarżąca wypełniając wymagany w omawianej materii formularz wniosku PPF wniesiony w dniu 24 grudnia 2007 r., wnioskowała o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych.

Odnieść należy się wpierw do tej części uzasadnienia zaskarżonego postanowienia, która, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, jest błędna. Otóż, chodzi o argumentację uzasadnienia dotyczącą sposobu wyliczania dochodu w gospodarstwie domowym skarżącego, poprzez dodawanie do dochodu skarżącego zarobków członków jego rodziny (strony 4 i 5 uzasadnienia zaskarżonego postanowienia). O ile jeszcze uzasadniony jest argument, że obowiązku pomocy małżonkowi z art. 23 KRO nie wyłącza sam przez siebie fakt umownego wyłączenia majątkowej wspólności ustawowej, o tyle już pozostałe argumenty, jakie podnosi Sąd I instancji, budzą poważne wątpliwości.

Po pierwsze, wskazać należy, że okoliczność zameldowania w domu dzierżawionym przez skarżącego i jego małżonkę, czy nawet faktycznego zamieszkiwania w nim innych jeszcze osób, nie powoduje automatycznie, że wszystkie osoby zameldowane w tej nieruchomości prowadzą jedno wspólne gospodarstwo domowe, a co za tym, że można w zakresie badania przesłanek prawa pomocy łączyć dochody wszystkich tych osób. Taki wniosek byłby absurdalny, skoro obowiązek meldunkowy nie ogranicza możliwości zameldowania w jednym lokalu tylko osób prowadzących wspólne gospodarstwo domowe. Wręcz przeciwnie, z doświadczenia życiowego wynika, że nie rzadko w jednym lokalu zameldowane są osoby, które nie pozostają w żadnych relacjach rodzinnych. Powyższa okoliczność nie będzie przesądzająca nawet w przypadku, gdy osoby zameldowane pod tym samym adresem są ze sobą spokrewnione lub spowinowacone. Jest tak bowiem każde małżeństwo tworzy, zgodnie z przepisami prawa rodzinnego i opiekuńczego, nową rodzinę, a więc też i nowe gospodarstwo domowe. W tym wypadku córka skarżącego wraz ze swoim mężem i dwiema córkami tworzą osobną rodzinę, a więc i osobne gospodarstwo domowe.

Po drugie, argument, że możliwość łączenia dochodów dziecka i jego małżonka z dochodami skarżącego wynika z przepisu art. 87 KRO, jest zdecydowanie chybiony. Prawdą jest, że powyższy przepis statuuje obowiązek wzajemnej pomocy pomiędzy rodzicami i dziećmi. Jednakże przepis ten, nie może sam być podstawą stwierdzenia istnienia konkretnego prawa podmiotowego do żądania pomocy od członka rodziny i odpowiadającego mu konkretnego obowiązku do zaspokojenia tego roszczenia. W doktrynie stwierdza się bowiem, że "Obowiązek wspierania, dzięki swojej ogólnej treści, dopełnia pozostałe normy k.r.o. dotyczące obowiązków wobec rodziców. Art. 87 k.r.o. znajduje konkretyzację w przepisach o obowiązku alimentacyjnym, w związku z tym może być powoływany obok tych przepisów, jako podstawa zasądzania alimentów. Nie może on jednak stanowić samodzielnej podstawy takiego orzeczenia, ponieważ stanowiłoby to obejście przepisów o alimentach." (tak A. Sylwestrzak, Obowiązki dziecka wobec rodziców, Teza nr 9, opublikowany w: RPEiS, 2001.3.61) oraz postuluje się, ażeby przepis art. 87 KRO traktować jako "...pewien apel ustawodawcy, w którym nie chodzi o konkretny nakaz zachowania, tylko o jakąś dyrektywę moralną, obyczajową. Należy potraktować go jako obowiązek społeczny." (tak M. Kliś, Źródła obowiązku gwaranta w polskim prawie karnym, Teza nr 6, opublikowany w: Cz.PKiNP, 1999.2.169).

Jednakże, pomimo częściowo błędnego uzasadnienia, co zostało stwierdzone powyżej, zaskarżone postanowienie odpowiada prawu, a pozostała część uzasadnienia jest, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, prawidłowa. W tym zakresie odnieść się należy w szczególności do kwestii wysokości żądanego wpisu od skargi w powiązaniu z możliwościami finansowymi skarżącego i jego małżonki. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że WSA w zaskarżonym postanowieniu prawidłowo ocenił, że sytuacja finansowa skarżącego nie uniemożliwia uiszczenia wpisu sądowego w wysokości 100 zł. W szczególności trafne jest stwierdzenie, jakie WSA zawarł w uzasadnieniu swego postanowienia, że "Warto również zauważyć, iż wpis sądowy w niniejszej sprawie nie jest znaczny, gdyż wynosi 100 zł, co jest wysokością najmniejszą spośród znanych w postępowaniu sądowoadministracyjnym, natomiast w ocenie Sądu w ramach gospodarstwa domowego skarżącego znajdują się środki, które bez uszczerbku utrzymania koniecznego można spożytkować na opłacenie wpisu we wskazanej wysokości. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe, zaś osoby toczące spory sądowe winny przewidywać konieczność poniesienia związanych z tym kosztów, w tym kosztów wpisu sądowego.". Prawidłowości powyższego nie wyklucza fakt, że uzasadnienie postanowienia WSA jest błędne w części – w zakresie sposobu określania dochodu w gospodarstwie domowym skarżącego. Jest tak również dlatego, że obowiązku pomocy z art. 23 KRO nie wyklucza automatycznie zawarcie umowy o wyłączeniu majątkowego ustroju ustawowego pomiędzy małżonkami. Przedmiotem obowiązku podatkowego, w związku z egzekucją którego skarżący złożył skargę w sprawie, są zaległości w składkach za ubezpieczenie społeczne i zdrowotne. A takie sprawy nie wchodzą w zakres sfery czysto zawodowej skarżącego, która to okoliczność mogłaby ewentualnie być brana pod uwagę jako przesłanka wyłączenia zastosowania art. 23 KRO do obowiązku ponoszenia kosztów sądowych w postępowaniach zainicjowanych skargą podatnika.

Biorąc pod uwagę powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny nie stwierdza, aby sytuacja finansowa skarżącego i jego małżonki uniemożliwiała skarżącemu uiszczenie najniższego z możliwych w postępowaniu sądowoadministracyjnym wpisu sądowego w wysokości 100 zł i dlatego, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.