Wyrok NSA, sygn. akt I FSK 1977/19
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2023-01-26 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6110 Podatek od towarów i usług
6560
Hasła tematyczne: Podatek od towarów i usług
Skarżony organ: Dyrektor Krajowej Informacji Skarbowej
Treść wyniku: uchylono zaskarżony wyrok i interpretację indywidualną
Powołane przepisy: article: art. 43 ust. 1 pkt 12 lit.a
journal: Dz.U. 2016 poz 710
law: Ustawa z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Jan Rudowski, Sędzia NSA Roman Wiatrowski (sprawozdawca), Sędzia NSA Zbigniew Łoboda, , po rozpoznaniu w dniu 26 stycznia 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej T. [...] S.A. z siedzibą w W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 maja 2019 r. sygn. akt III SA/Wa 2553/18 w sprawie ze skargi T. [...] S.A. z siedzibą w W. na interpretację indywidualną Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej z dnia 22 sierpnia 2018 r. nr 0114-KDIP4.4012.383.2018.1.BS w przedmiocie podatku od towarów i usług 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości, 2) uchyla interpretację indywidualną Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej z dnia 22 sierpnia 2018 r. nr 0114-KDIP4.4012.383.2018.1.BS, 3) zasądza od Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej na rzecz T. [...] S.A. z siedzibą w W. kwotę 777 zł (słownie: siedemset siedemdziesiąt siedem złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania za obie instancje.


UZASADNIENIE

1. Wyrok Sądu I instancji.

1.1. Wyrokiem z 9 maja 2019 r., sygn. akt III SA/Wa 2553/18 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w sprawie ze skargi T. [...] (dalej, wnioskodawca, skarżąca, spółka) na interpretację indywidualną Dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej (dalej organ) z 5 czerwca 2017 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług oddalił skargę (ww. wyrok oraz inne orzeczenia sądów administracyjnych przywołane w niniejszym uzasadnieniu opublikowane zostały w bazie internetowej NSA: www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

2. Wniosek o udzielenie pisemnej interpretacji przepisów prawa podatkowego.

2.1. Skarżąca złożyła wniosek o wydanie interpretacji indywidualnej dotyczącej podatku od towarów i usług w zakresie zastosowania zwolnienia od podatku od nabywanych przez wnioskodawcę usług.

We wniosku wskazała, że należy do międzynarodowej grupy A., będącej jednym z największych na świecie usługodawców oferujących usługi finansowe, w szczególności w sektorze ubezpieczeniowym oraz zarządzania aktywami.

Działalność operacyjną Grupa prowadzi poprzez regionalne spółki produktowe oraz wyspecjalizowane spółki globalne, działające w obszarach ubezpieczeń, jak również w zakresie funduszy inwestycyjnych i emerytalnych. Na rynku polskim do Grupy A. należy między innymi wnioskodawca, który jest towarzystwem funduszy inwestycyjnych działającym na podstawie zezwolenia Komisji Nadzoru Finansowego i w oparciu o przepisy ustawy z 27 maja 2004 r. o funduszach inwestycyjnych i zarządzaniu alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi (Dz.U. z 2016 r. poz. 1896, ze zm., dalej ustawa o funduszach inwestycyjnych) oraz zarejestrowanym czynnym podatnikiem VAT. Wnioskodawca jest podmiotem zajmującym się tworzeniem i zarządzaniem różnego rodzaju funduszami inwestycyjnymi przewidzianymi w przepisach ustawy o funduszach inwestycyjnych.

Z opisu przedstawionego we wniosku wynikało też, że w celu wsparcia prowadzenia swojej działalności w zakresie zarządzania funduszami, wnioskodawca nabywa od B. [...] (Wykonawca usługi), podmiotu amerykańskiego, nieposiadającego siedziby ani stałego miejsca prowadzenia działalności gospodarczej na terenie Polski, kompleksową usługę (dalej: również "usługa B.). Wykonawca usługi jest profesjonalną agencją informacyjną zajmującą się dostarczaniem informacji, danych i analiz dotyczących światowych rynków kapitałowych, a także dostawcą profesjonalnych narzędzi, wykorzystywanych przez podmioty zarządzające aktywami finansowymi na wszystkich etapach procesu inwestycyjnego.

Usługa B. jest usługą doradczą i informacyjną, polegającą na pozyskiwaniu, opracowywaniu i dostarczaniu aktualnych informacji ekonomicznych, danych i analiz gospodarczych, w tym giełdowych oraz informacji politycznych mających wpływ na światowe rynki kapitałowe. Dzięki tej usłudze wnioskodawca otrzymuje w czasie rzeczywistym komplet danych i analiz niezbędnych do świadomego podejmowania decyzji inwestycyjnych w celu osiągnięcia jak najlepszych wyników finansowych w interesie swoich klientów. Dodatkowe w ramach usługi dostarczane są narzędzia niezbędne do efektywnego i zgodnego z przepisami prawa prowadzenia i dokumentowania działalności inwestycyjnej funduszy inwestycyjnych zarządzanych przez wnioskodawcę.

Z wniosku wynikało, że wnioskodawca dzięki usłudze B. otrzymuje, m.in., informacje dotyczące:

– rynku towarów (ropa, gaz, węgiel, produkty rolne, itp.);

– instrumentów pochodnych (instrumentów opartych, m.in., o stopy procentowe i kursy, walut, obligacji zamiennych, instrumentów strukturyzowanych. Itp.);

– rynku akcji (akcji, indeksów, kontraktów terminowych, opcji, funduszy inwestycyjnych);

– instrumentów o stałej stopie zwrotu (np. obligacji);

– rynku walut (np. transakcji spot, FX swap);

– cen towarów, akcji, instrumentów finansowych (w czasie rzeczywistym);

– analiz zmienności ceny rynkowej, analiz statystycznych i porównawczych;

– danych właścicielskich poszczególnych spółek;

– prognoz (w tym prognoz dotyczących zysku) i rekomendacji dla poszczególnych spółek.

Dodatkowo, w ramach usługi wnioskodawca otrzymuje narzędzia niezbędne do efektywnego i zgodnego z przepisami prawa prowadzenia i dokumentowania działalności inwestycyjnej funduszy przez niego zarządzanych, m.in.:

– narzędzia umożliwiające bieżące monitorowanie ryzyka pozycji dla danego portfela w sposób dostosowany do charakterystyki funduszu i potrzeb zarządzającego, m.in. możliwość prezentacji portfela w różnych przekrojach (np. wg klasy aktywów, typu instrumentów, struktury geograficznej, struktury sektorowej itp.), możliwość doboru odpowiedniego zestawia wskaźników służących do oceny ryzyka konkretnej pozycji, możliwość tworzenia własnych wskaźników przy pomocy wbudowanych formuł algorytmów, możliwość symulacji transakcji w celu oceny ich wpływu na profil ryzyka portfela;

– platformę służącą wprowadzeniu zleceń, ich modyfikacji i alokacji dokonanych transakcji na poszczególne fundusze, z funkcją zachowania w pamięci sytemu wszelkich kroków i modyfikacji dokonanych przez zarządzających;

– platformę pozwalającą na handel instrumentami finansowymi bezpośrednio na giełdach lub za pośrednictwem banków i biur maklerskich;

– narzędzia służące monitorowaniu składu portfela inwestycyjnego oraz sugerujące jego skład zgodnie z polityką inwestycyjną danego funduszu, a także narzędzia pozwalające na porównanie składu portfela z benchmarkiem funduszu wraz z wykazaniem wpływu różnic pomiędzy nimi na wypracowaną stopę zwrotu;

– narzędzia umożliwiające analizę wpływu poszczególnych składników portfela na wynik funduszu, zarówno na bazie danych historycznych, jak i bieżących notowań giełdowych;

– narzędzia służące obliczaniu limitów inwestycyjnych, wskaźników ryzyka i efektywności zarządzania poszczególnymi portfelami, a także narzędzia umożliwiające optymalizację składu portfela według zadanych parametrów.

Wnioskodawca wyjaśnił, że wykonawca usługi pozyskuje informacje, na podstawie których opracowuje analizy, raporty i prognozy dotyczące zarówno gospodarek światowych jak i poszczególnych sektorów i spółek notowanych na giełdach, które następnie przekazywane są klientom usługi B. na całym świecie.

Zakup usługi B. zapewnia wnioskodawcy informacje, analizy i rekomendacje niezbędne do podejmowania świadomych decyzji inwestycyjnych, a także pozwala na korzystanie ze wsparcia w zakresie tworzenia portfela inwestycyjnego zgodnego z polityką inwestycyjną danego funduszu oraz dopuszczalnym poziomem ryzyka.

Nabywane przez wnioskodawcę usługi B. dokumentowane są fakturami, na których nie jest wskazana kwota podatku od towarów i usług. Na fakturach są wyszczególnione. m. in, następujące pozycje:

– B. A. (opłata za subskrypcję usługi B. uzależniona od liczby osób uprawnionych do korzystania z niej oraz okresu subskrypcji);

– B. [...] (opłata za dostęp do sieci B., za pomocą której jest przekazywana usługa B., poniesienie opłaty jest konieczne do realizacji usługi, oplata uzależniona od okresu subskrypcji);

– pozycje dodatkowe — (opłaty za dostęp do danych z poszczególnych rynków giełdowych uzależnione od okresu subskrypcji).

2.2. Na tle przedstawionego we wniosku stanu faktycznego skarżąca zdała następujące pytanie:

Czy usługa opisana w stanie faktycznym, na gruncie ustawy o VAT jest objęta zakresem zwolnienia od opodatkowania podatkiem VAT?

2.3. W stanowisku własnym skarżąca wskazała, że:

Usługa B., jako spełniającą przesłanki konieczne do uznania jej za usługę zarządzania funduszami inwestycyjnymi, o której mowa w art. 43 ust. 1 pkt 12 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (Dz. U. z 2016 r., poz. 710 ze zm., dalej ustawa o VAT) podlega zwolnieniu z VAT.

3. Interpretacja indywidualna.

3.1. Organ w zaskarżonej interpretacji indywidualnej uznał stanowisko własne skarżącej za nieprawidłowe.

W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że usługi doradcze tworzące odrębną całość oraz dotyczące specyficznych i istotnych elementów związanych z zarządzaniem funduszami powierniczymi objęte są przedmiotowym zwolnieniem. Usługi zarządzania funduszem inwestycyjnym mogą być ponadto powierzone osobom trzecim i powierzenie takie samo w sobie nie ma wpływu na możliwość zastosowania zwolnienia podatkowego - nie wyklucza bowiem takiej możliwości. Jednakże opisana usługa nie stanowi usługi tego rodzaju, gdyż nie spełnia powyżej wskazanych kryteriów dla jej uznania za usługę zarządzania funduszami inwestycyjnymi.

Zdaniem organu interpretacyjnego, nabywana przez wnioskodawcę usługa stanowi odrębną całość, jednakże trudno uznać, że wypełnia funkcje specyficzne i istotne dla zarządzania funduszami, mimo że wnioskodawca wykorzystuje ją w procesie zarządzania funduszami inwestycyjnymi. Opisana we wniosku usługa nie ma charakteru usług istotnych i specyficznych wyłącznie dla zarządzania funduszami inwestycyjnymi. Takiego rodzaju usługi mogą być wykorzystywane również przez podmioty w innych dziedzinach działalności (np. w branży ubezpieczeniowej, bankowej oraz przez podmioty inne niż wymienione w ustawie o funduszach inwestycyjnych, takie jak gracze giełdowi, prywatni inwestorzy). Jest to usługa o charakterze pomocniczym, technicznym, która stanowi jedynie jedno z narzędzi wykorzystywanych do efektywnego świadczenia przez wnioskodawcę usług na rzecz funduszy inwestycyjnych.

W ocenie organu nie można uznać tej usługi za usługę, bez której świadczenia nie byłaby możliwa realizacja działalności funduszy inwestycyjnych, w rozumieniu art. 8 ust. 1 ustawy o funduszach inwestycyjnych. Wnioskodawca uiszcza opłatę za korzystanie z określonych narzędzi oraz dostęp do danych wykorzystywanych następnie przez wnioskodawcę a nie za konkretne usługi związane z zarządzaniem funduszami inwestycyjnymi.

4. Skarga do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego Warszawie.

4.1. Skarżący złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której zarzucił naruszenie art. 43 ust. 1 pkt 12 lit a ustawy o VAT oraz art. 14b § 3 w zw. z art. 120, 121 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2018 r., poz. 800 ze zm., dalej o.p.).

4.2. W odpowiedzi na skargę organ, wniósł o jej oddalenie w całości i podtrzymał dotychczasowe stanowisko zaprezentowane w sprawie.

5. Wyrok i uzasadnienie Sądu pierwszej instancji.

5.1. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalając skargę w pierwszej kolejności za niezasługujące na uwzględnienie uznał zarzuty naruszenia prawa procesowego.

5.2. Sąd pierwszej instancji wskazał, że usługi, których sprawa dotyczy nie polegają ani na administracyjnym zarządzaniu funduszami, ani na prowadzeniu rachunkowości funduszu. Pod tym pojęciem należy rozumieć usługi typu: obliczanie kwoty dochodów i ceny jednostek uczestnictwa lub udziałów funduszu, wycena aktywów, rachunkowość, przygotowanie deklaracji w celu podziału dochodów, dostarczanie informacji i dokumentacji na temat rachunków okresowych i deklaracji podatkowych, statystyk i podatku VAT, opracowanie prognoz przychodów.

Zdaniem Sądu pierwszej instancji w art. 6 ust. 2 Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/65/WE, w sprawie koordynacji przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych odnoszących się do przedsiębiorstw zbiorowego inwestowania w papiery wartościowe, jest mowa o tym, że w skład zbiorowego zarządzania portfelem wchodzą zarządzanie inwestycjami oraz administracja rozumiana jako: obsługa prawna i obsługa rachunkowo-księgowa w zakresie zarządzania funduszem, zapytania klientów, wycena i wyznaczanie ceny (w tym zwroty podatkowe), monitorowanie przestrzegania uregulowań, prowadzenie rejestru posiadaczy jednostek uczestnictwa, wypłata zysków, emisja i umarzanie jednostek uczestnictwa, rozliczanie umów (w tym wysyłanie potwierdzeń), prowadzenie ksiąg, wprowadzanie do obrotu.

Sąd pierwszej instancji wskazał, że w sprawie należało ocenić zatem, czy świadczone przez wykonawcę usługi są specyficzne i istotne dla zarządzania funduszami inwestycyjnymi. Sąd podzielił stanowisko organu, w myśl którego usługi te nie spełniają tych kryteriów. Wniosek taki prawidłowo organ wyprowadził w zasadniczej mierze z oceny charakteru usług, których sprawa dotyczy i uznał, że jest to usługa kompleksowego nabywania informacji, które służą spółce do prowadzenia działalności, ale nie jest to usługa zarządzania funduszami, jako że nie jest to usługa specyficzna i istotna dla zarządzania funduszami.

Zdaniem Sądu pierwszej instancji nabywane przez spółkę informacje mają charakter ogólny w tym sensie, że dostarczają wiedzę o charakterze ekonomicznym, politycznym i finansowym bez odniesienia jej do konkretnej i zasadniczej formy działalności funduszu, czyli konkretnego procesu inwestycyjnego. Usługa "zarządzania" funduszem inwestycyjnym, aby była owym zarządzaniem, musi mieć w sobie element uczestnictwa w działalności funduszu, jak choćby poprzez element doradczy, ale w tym przypadku wykonawca usługi nie doradza, a dostarcza pakiet wiedzy ogólnej, który jest potrzebny dla prowadzenia działalności, ale nie stanowi o tym, że usługa spełnia szczególne i istotne funkcje z zakresu zarządzania funduszami inwestycyjnymi. Wykonawca usługi nie określa polityki inwestycyjnej spółki, nie wskazuje celów co do kupna i sprzedaży aktywów, a dostarcza informacje, które mogą pomóc w podejmowaniu takich decyzji.

Informacje te nie mogą być uznane za specyficzne dla zarządzania funduszami inwestycyjnymi, możliwość ich wykorzystania w inny sposób niż w działalności funduszu inwestycyjnego jest oczywista, dla przykładu w każdego rodzaju działalności gospodarczej, inwestycyjnej, naukowej, publicystycznej.

6. Skarga kasacyjna.

6.1. W skardze kasacyjnej spółka wniosła na podstawie art. 176 w zw. z art. 185 § 1 i 188 oraz art. 203 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm., dalej p.p.s.a.) o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi co do istoty; zasądzenie od organu administracji na rzecz skarżącego kosztów postępowania wraz z kosztami zastępstwa procesowego według norm przepisanych, powiększonych o opłatę skarbową uiszczoną od pełnomocnictwa; rozpatrzenie skargi kasacyjnej na rozprawie, zarzucając naruszenie:

I. prawa materialnego, tj.:

1. art. 43 ust. 1 pkt 12 lit. a ustawy o VAT poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że usługi dostarczane przez B. nie spełniają warunków do zwolnienia z podatku VAT, w ramach procesu zarządzania funduszami inwestycyjnymi.

6.2. Organ nie skorzystał z możliwości wniesienia odpowiedzi na skargę kasacyjną.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

7. Naczelny Sąd Administracyjny, rozpoznając sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 15zzs4 ust. 3 w zw. z ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r., poz. 2095 ze zm.) ustalił, że skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

7.1. W myśl art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej (podstaw kasacyjnych) chyba, że zachodzą przesłanki nieważności postępowania sądowego wymienione w § 2 powołanego artykułu. Takich jednak przesłanek w niniejszej sprawie z urzędu nie odnotowano. Nie ujawniono także podstaw do odrzucenia skargi ani umorzenia postępowania przed sądem pierwszej instancji, które obligowałyby Naczelny Sąd Administracyjny do wydania postanowienia przewidzianego w art. 189 p.p.s.a. (uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z 8 grudnia 2009 r., sygn. akt II GPS 5/09, ONSAiWSA 2010, nr 3, poz. 40).

Mając powyższe na względzie zaznaczyć należy, że zaskarżony wyrok wydany został w sprawie dotyczącej indywidualnej interpretacji przepisów prawa podatkowego, zaś skarga kasacyjna została oparta na podstawie kasacyjnej, o której mowa w art. 174 pkt 1 p.p.s.a., gdyż zarzuca się w niej wyłącznie naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez ich błędną wykładnię.

7.2. Zasadniczy spór w niniejszej sprawie dotyczy tego, czy usługi takie, jak opisane we wniosku o wydanie interpretacji indywidualnej, spełniają kryteria uznania ich za "usługi zarządzania funduszami inwestycyjnymi" w rozumieniu art. 43 ust. 1 pkt 12 lit. a ustawy o VAT.

Zdaniem organu interpretacyjnego oraz Sądu pierwszej instancji, usługa opisana w stanie faktycznym stanowi dla skarżącej jedynie i wyłącznie jedno z narzędzi umożliwiających i wykorzystywanych do efektywnego świadczenia przez skarżącą usług na rzecz funduszy inwestycyjnych. Jest to typowa usługa odpłatnego nabywania informacji w określonym i pożądanym zakresie oraz praktycznego ich zastosowania w obrocie gospodarczym. Nabywana usługa nie zawiera elementu doradczego do konkretnego procesu inwestycyjnego skarżącej.

7.3. Zgodnie z art. 43 ust. 1 pkt 12 lit. a ustawy o VAT zwalnia się od podatku usługi zarządzania funduszami inwestycyjnymi, alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi i zbiorczymi portfelami papierów wartościowych - w rozumieniu przepisów o funduszach inwestycyjnych i zarządzaniu alternatywnymi funduszami inwestycyjnymi.

W tym miejscu należy zauważyć, że ustawa o VAT od 1 kwietnia 2013 r. nie zawiera definicji zarządzania funduszami inwestycyjnymi w związku z uchyleniem art. 43 ust. 8 ustawy o VAT. Uchylenie mocy obowiązującej ww. przepisu nastąpiło w celu dostosowania przepisów ustawy o VAT do orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, gdzie stwierdzono, że państwa członkowskie nie są uprawnione do definiowania pojęcia zarządzania funduszami inwestycyjnymi w prawie krajowym (por. uzasadnienie rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy o podatku od towarów i usług oraz niektórych innych ustaw, druk sejmowy nr 805 – 37.11., ustawa z 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o podatku od towarów i usług oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. z 2013 r. poz. 35). W wyroku w sprawie C-169/04 A. N. TSUE wskazał, że art. 13 część B lit. d pkt 6 szóstej dyrektywy (art. 135 ust. 1 lit. g) Dyrektywy 2006/112/WE Rady z dnia 28 listopada 2006 r. w sprawie wspólnego systemu podatku od wartości dodanej - Dz. U. UE.L.06.347.1 ze zm., dalej dyrektywa 112) nie zawiera żadnej definicji pojęcia zarządzania specjalnymi funduszami inwestycyjnymi. Wykładnia tego przepisu powinna być dokonywana z uwzględnieniem kontekstu, w jaki się wpisuje, celów oraz układu tej dyrektywy oraz z uwzględnieniem zwłaszcza ratio legis zwolnienia, które przewiduje – pkt 59 tego wyroku.

Trybunał w ww. wyroku orzekł, że pojęcie "zarządzania" funduszami powierniczymi, o którym mowa w art. 13 część B lit. d pkt 6 szóstej dyrektywy jest autonomicznym pojęciem prawa wspólnotowego, którego treść nie może być zmieniona przez państwa członkowskie – (...) o ile występuje niejasność co do zakresu stosowania tego przepisu w wersji angielskiej i niderlandzkiej, o tyle z wersji duńskiej, niemieckiej, francuskiej i włoskiej wynika w szczególności, że art. 13(B)(d)(6) szóstej dyrektywy zawiera odesłanie do definicji państw członkowskich jedynie w odniesieniu do pojęcia "funduszy powierniczych" (pkt 41).

7.4. Przepis art. 43 ust. 1 pkt 12 lit. a ustawy o VAT stanowi implementację art. 135 ust. 1 lit. g dyrektywy 112, zgodnie z którym państwa członkowskie zwalniają transakcje zarządzania specjalnymi funduszami inwestycyjnymi (dalej SFI), określonymi przez państwa członkowskie. W kontekście przepisu art. 135 ust. 1 lit. g dyrektywy 112, Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wielokrotnie wskazywał, że jego wykładnia powinna być dokonywana z uwzględnieniem kontekstu, w jaki się wpisuje, celów oraz układu tej dyrektywy oraz z uwzględnieniem zwłaszcza ratio legis zwolnienia, które przewiduje. TSUE przypominał ponadto, że zwolnienia od podatku stanowią wyjątki od ogólnej zasady, zgodnie z którą opodatkowaniu podatkiem VAT podlegają wszystkie usługi świadczone odpłatnie przez podatnika, wobec czego należy dokonywać ich ścisłej wykładni. Ponadto zauważono, że zwolnienia przewidziane w art. 13 szóstej dyrektywy stanowią autonomiczne pojęcia prawa wspólnotowego, a zatem powinny zostać zdefiniowane z punktu widzenia prawa wspólnotowego, co ma na celu unikniecie rozbieżności w stosowaniu systemu podatku VAT w poszczególnych państwach członkowskich.

Ponadto zwolnienie, o którym mowa w art. 43 ust. 1 pkt 12 lit. a ustawy o VAT znajdzie zastosowanie wyłącznie w przypadku, gdy nabywane usługi spełniają kryteria usług spełniających funkcje zarządzania i nabywane usługi muszą być świadczone na rzecz funduszy inwestycyjnych i zbiorczych portfeli papierów wartościowych - w rozumieniu przepisów o funduszach inwestycyjnych.

Zauważyć należy, że fundusze działają w oparciu o ustawy, które ściśle regulują przedmiot i sposób prowadzenia przez nie działalności. Niewątpliwie zatem zarządzanie tymi podmiotami bez stałego wsparcia podmiotów wyspecjalizowanych w ich obsłudze jest w praktyce niemożliwe nawet w zakresie ich bieżącej działalności.

Zgodnie z art. 3 ust. 1 i ust. 3 ustawy o funduszach inwestycyjnych, fundusz inwestycyjny jest osobą prawną, której wyłącznym przedmiotem działalności jest lokowanie środków pieniężnych zebranych w drodze publicznego, a w przypadkach określonych w ustawie również niepublicznego, proponowania nabycia jednostek uczestnictwa albo certyfikatów inwestycyjnych, w określone w ustawie papiery wartościowe, instrumenty rynku pieniężnego i inne prawa majątkowe. Fundusz inwestycyjny prowadzi działalność, ze szczególnym uwzględnieniem interesu uczestników, przestrzegając zasad ograniczania ryzyka inwestycyjnego określonych w ustawie.

Alternatywnym funduszem inwestycyjnym jest instytucja wspólnego inwestowania, której przedmiotem działalności, w tym w ramach wydzielonego subfunduszu, jest zbieranie aktywów od wielu inwestorów w celu ich lokowania w interesie tych inwestorów zgodnie z określoną polityką inwestycyjną, niebędącą funduszem działającym zgodnie z prawem wspólnotowym regulującym zasady zbiorowego inwestowania w papiery wartościowe (art. 2 ust. 10a ustawy o funduszach inwestycyjnych).

Zbiorczy portfel papierów wartościowych stanowi współwłasność łączną posiadaczy tytułów uczestnictwa; składniki zbiorczego portfela nie podlegają egzekucji prowadzonej z majątku uczestnika zbiorczego portfela, a następuje wyłącznie przez odkupienie tytułów uczestnictwa zbiorczego portfela papierów wartościowych; uczestnik nie może rozporządzać udziałem w zbiorczym portfelu papierów wartościowych ani udziałem w poszczególnych składnikach tego portfela (art. 212 ustawy o funduszach inwestycyjnych). Fundusz inwestycyjny dokonuje wyceny aktywów funduszu, ustalenia wartości aktywów netto oraz wartości aktywów netto przypadających na jednostkę uczestnictwa lub certyfikat inwestycyjny (art. 8 ust. 1 ustawy o funduszach inwestycyjnych).

Ponadto, w myśl art. 48 ust. 2b ustawy o funduszach inwestycyjnych Towarzystwo Funduszy Inwestycyjnych, prowadząc działalność, o której mowa w ust. 2a, jest obowiązane w szczególności: stosować rozwiązania techniczne i organizacyjne zapewniające bezpieczeństwo, ciągłość prowadzonej działalności oraz właściwe jej wykonywanie przez towarzystwo; przeprowadzać należytą analizę przy doborze przedmiotu lokat funduszu inwestycyjnego; dokumentować źródła będące podstawą decyzji inwestycyjnych podejmowanych w toku zarządzania portfelami inwestycyjnymi funduszy inwestycyjnych.

7.5. Podobne zagadnienia sporne były przedmiotem rozważań Naczelnego Sądu Administracyjnego w wyroku z 15 kwietnia 2021 r., sygn. akt I FSK 499/18 oraz z 22 czerwca 2021 r, sygn. akt I FSK 671/18. Ponieważ Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie w pełni podziela stanowisko wyrażone w ww. wyroku, wykorzystuje argumentację w nim zawartą uznając ją za własną.

7.6. Zwolnienia przewidziane w art. 135 ust. 1 dyrektywy 112 są autonomicznymi pojęciami prawa Unii, których celem jest uniknięcie rozbieżności w stosowaniu systemu VAT w poszczególnych państwach członkowskich, i które należy rozważać w ogólnym kontekście wspólnego systemu VAT (zobacz w szczególności wyrok z 9 grudnia 2015 r., F. E., C‑595/13, pkt 30 i przytoczone tam orzecznictwo).

Pojęcia użyte do określenia zwolnień, o których mowa w art. 135 ust. 1 dyrektywy 112, należy interpretować w sposób ścisły, ponieważ zwolnienia te stanowią odstępstwa od ogólnej zasady, zgodnie z którą VAT jest pobierany od każdej usługi świadczonej odpłatnie przez podatnika (patrz w szczególności wyroki: z 28 października 2010 r., A. [...], C‑175/09, pkt 25; z 17 stycznia 2013 r., W. M., C‑543/11, pkt 25); z 12 czerwca 2014 r., G. A., C‑461/12, pkt 25 i przytoczone tam orzecznictwo; z 16 listopada 2017 r., K. [...], C‑308/16, pkt 39, 45; z 25 lipca 2018 r., D., C‑5/17, pkt 29; a także z 19 grudnia 2018 r., M., C‑17/18, pkt 37).

Z brzmienia art. 135 ust. 1 lit. g dyrektywy 112 wynika, po pierwsze, że nie ma on zastosowania do wszystkich funduszy, lecz wyłącznie do tych, które zostały zakwalifikowane jako SFI. Po drugie, zakresem stosowania tego zwolnienia objęte są rodzaje działalności, które można uważać za "zarządzanie".

7.7. W rozpoznawanej sprawie nie jest spornym, że fundusze, którymi zarządza wnioskodawca są SFI.

Spornym jest, czy przedmiotowa usługa dostępu do serwisu informacyjnego B. P. oparta na umowie z B. [...] ma charakter usługi "zarządzania" w rozumieniu tego przepisu.

7.8. Transakcje "zarządzania", których dotyczy zwolnienie, muszą być "właściwe" dla działalności przedsiębiorstw zbiorowego inwestowania. Ocena, co jest "właściwe" do zarządzania SFI, zależy od przedmiotu tego funduszu inwestycyjnego. Celem takiego funduszu inwestycyjnego jest zachowanie i pomnażanie majątku. Dlatego też właściwe dla zarządzania takim majątkiem jest wszystko, co musi czynić zarządca w celu zachowania powierzonych mu aktywów i osiągnięcia z nich przychodów. W tym celu musi on właściwie gospodarować przedmiotami należącymi do tych aktywów. Co w konkretnym wypadku wchodzi w skład takich działań, można zdefiniować jedynie w zależności od składników aktywów (patrz opina Rzecznik Generalnej [...] w sprawie F. [...], C‑595/13, pkt 49-50).

7.9. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej orzekł, że zakres zastosowania art. 135 ust. 1 lit. g dyrektywy 112 obejmuje, poza czynnościami polegającymi na zarządzaniu portfelami, również funkcje polegające na zarządzaniu samymi przedsiębiorstwami zbiorowego inwestowania (wyrok z 4 maja 2006 r., A. N., C‑169/04, pkt 64).

Ponadto w wyroku w sprawie G. z 7 marca 2013 r., C‑275/11 Trybunał wyjaśnił, że świadczenia takie, jak obliczanie kwoty dochodów i ceny jednostek uczestnictwa lub udziałów funduszu, wycena aktywów, rachunkowość, przygotowywanie deklaracji w celu podziału dochodów, dostarczanie informacji i dokumentacji na temat rachunków okresowych i deklaracji podatkowych, statystyk i VAT, a także opracowywanie prognoz przychodów, wchodzą w zakres pojęcia "zarządzania" SFI (pkt 27).

Istotnym jest także, że usługi zarządzania świadczone przez podmiot zarządzający będący osobą trzecią muszą stanowić w globalnej ocenie odrębną całość oraz spełniać szczególne i istotne funkcje z zakresu zarządzania SFI (patrz wyroki: z 5 czerwca 1997 r., S., C‑2/95, pkt 66; z 4 maja 2006 r., A. N., C‑169/04, pkt 70–72); a także z 7 marca 2013 r., G., C‑275/11, pkt 21).

7.10. Z wniosku o interpretację wynika, że sporna usługa świadczona przez kontrahenta strony skarżącej polega na dostarczaniu informacji m.in. w czasie realnym w przedmiocie notowań na giełdach, danych i wskaźników z różnych rynków finansowych, etc. Jej celem jest uzyskanie dostępu do informacji poprzez serwis informacyjny B. P., na potrzeby którego to dostępu kontrahent udostępnia stosowne oprogramowanie oraz sprzęt, bez których ww. dostęp (z przyczyn technicznych) byłby niemożliwy. Serwis B. jest jednym z dwóch (obok serwisu R.) dostarczycieli najbardziej kompleksowych informacji z zakresu rynków finansowych, których używają uczestnicy rynków na całym świecie. Wnioskodawca ma również możliwość składania zleceń kupna/sprzedaży instrumentów finansowych.

Dzięki nabyciu ww. usługi skarżący może m.in.:

- uzyskiwać informacje dotyczące: rynku towarów, instrumentów pochodnych, rynku akcji, instrumentów o stałej stopie zwrotu, rynku walut, cen towarów, akcji, instrumentów finansowych (w czasie rzeczywistym), analiz zmienności ceny rynkowej, analiz statystycznych i porównawczych, danych właścicielskich poszczególnych spółek, prognoz (w tym prognoz dotyczących zysku) i rekomendacji dla poszczególnych spółek;

- na bieżąco monitorować ryzyka pozycji dla danego portfela w sposób dostosowany do charakterystyki funduszu i potrzeb zarządzającego;

- wprowadzać zlecenia, ich modyfikacje i alokacje dokonanych transakcji na poszczególne fundusze;

- handlować instrumentami finansowymi bezpośrednio na giełdach lub za pośrednictwem banków i biur maklerskich.

W kontekście tak zakreślonych okoliczności istotne jest, czy tego rodzaju usługa może być uznana za stanowiącą odrębną całość oraz spełniającą szczególne i istotne funkcje z zakresu zarządzania SFI.

W tym kontekście warto zwrócić uwagę na wyrok TSUE z 2 lipca 2020 r. w sprawie C‑231/19 B. [...], w którym Trybunał orzekł, że art. 135 ust. 1 lit. g dyrektywy 112 należy interpretować w ten sposób, że jedno świadczenie usług zarządzania realizowane poprzez platformę informatyczną należącą do usługodawcy będącego osobą trzecią na rzecz spółki zarządzającej funduszami, obejmujące zarówno specjalne fundusze inwestycyjne, jak i inne fundusze, nie jest objęte przewidzianym w tym przepisie zwolnieniem.

W sprawie tej spornym było, czy usługi świadczone przez osobę trzecią za pośrednictwem tzw. platformy informatycznej A., na którą składają się: sprzęt, oprogramowanie i zasoby ludzkie, dostarczającej zarządzającym portfelami wyniki analiz rynkowych i monitorowania wyników i ryzyka, zapewniając wsparcie przy podejmowaniu decyzji inwestycyjnych, nadzór zgodności z przepisami i pozwalającej wdrażać decyzje dotyczące transakcji, to jedno i to samo świadczenie, niezależnie od zarządzanych środków, korzystające ze zwolnienia od VAT.

Odnośnie do tak zarysowanego zagadnienia spornego TSUE przede wszystkim stwierdził, że "analiza rynku, monitorowanie wyników, ocena ryzyka, kontrola zgodności z przepisami i usługi w zakresie realizacji transakcji są kolejnymi etapami świadczenia, które są na równi niezbędne do pomyślnego przeprowadzenia transakcji inwestycyjnych" i "w związku z tym takie świadczenie ma postać jednego świadczenia składającego się z różnych elementów o równoważnym znaczeniu" (pkt 33) oraz "powinno podlegać jednolitemu traktowaniu podatkowemu" (pkt 40).

Mając to na uwadze Trybunał stwierdził, że skoro rozpatrywana usługa była przeznaczona do zarządzania różnego rodzaju inwestycjami, a w szczególności, że może być wykorzystywana bez rozróżnienia do zarządzania SFI oraz innymi funduszami, usługi tej nie można uznać za szczególną usługę zarządzania SFI, korzystającą ze zwolnienia przewidzianego w art. 135 ust. 1 lit. g dyrektywy 112 (por. pkt 48 i 49).

Jak bowiem stwierdził w tej sprawie w swojej opinii Rzecznik Generalny P. P., celem zwolnienia przewidzianego w art. 135 ust. 1 lit. g dyrektywy 112 nie jest przyznanie tego zwolnienia usługom zarządzania świadczonym za pośrednictwem platformy informatycznej, z której korzystają zarówno SFI, jak i fundusze inne niż SFI.

Jednocześnie w punkcie 71 tej Opinii Rzecznik stwierdził, że "Pragnę jednak podkreślić, że w okolicznościach innych niż te, które zostały przedstawione Trybunałowi w niniejszej sprawie, rzeczone zwolnienie mogłoby ewentualnie zostać przyznane na rzecz usług świadczonych zarządzającemu funduszami przez osobę trzecią, pod warunkiem, że usługodawca dostarczy szczegółowych danych umożliwiających organom podatkowym określenie w sposób precyzyjny i obiektywny usług świadczonych konkretnie na rzecz SFI. W takiej sytuacji bowiem usługi świadczone wyłącznie na rzecz SFI mogłyby być zwolnione na podstawie art. 135 ust. 1 dyrektywy 2006/112, pod warunkiem że podmiot świadczący usługi zarządzania funduszami (lub korzystający z tych usług w przypadku odwrotnego obciążenia) zdoła dostarczyć organom podatkowym takie dane, co z podatkowego punktu widzenia skutkowałoby tym, że podobne sytuacje są traktowane w sposób obiektywny".

Wynika z tego, że orzeczenie TSUE w tej sprawie motywowane było jedynie tym, że sporne usługi zarządzania świadczone za pośrednictwem platformy informatycznej mogły być wykorzystywane przez usługobiorcę do zarządzania nie tylko SFI, lecz także innymi funduszami niebędącymi SFI, a nie z tego powodu, że nie spełniają one warunku uznania ich za usługi "zarządzania" w rozumieniu art. 135 ust. 1 lit. g dyrektywy 112.

7.11. Uwzględniając zatem, że zakres usługi platformy informatycznej A., będącej przedmiotem analizy TSUE w sprawie C‑231/19 B. [...], która świadczy szeroką gamę usług zarządzania inwestycjami, takich jak analiza rynków, kontrola wydajności, ocena ryzyka, kontrola przestrzegania przepisów prawa i przeprowadzanie operacji, pokrywa się zasadniczo z zakresem przedmiotowym usługi dostępu do serwisu informacyjnego B. P., odnoszącej się w tej sprawie wyłącznie do SFI, uznać należy, że sporna w tej sprawie usługa ma charakter usługi "zarządzania" w rozumieniu art. 135 ust. 1 lit. g dyrektywy 112.

7.12. Tym samym, usługi świadczone przez spółkę B. [...] za pośrednictwem serwisu informacyjnego B. P. spełniają kryteria wypracowane przez Trybunał Sprawiedliwości w celu ustalenia, czy usługi świadczone przez podmiot trzeci na rzecz podmiotu zarządzającego funduszami mogą być zwolnione z VAT na podstawie art. 135 ust. 1 lit. g dyrektywy 112 (art. 43 ust. 1 pkt 12 lit. a) ustawy o VAT, a mianowicie że usługi te stanowią w globalnej ocenie odrębną całość oraz spełniają szczególne i istotne funkcje z zakresu "zarządzania" SFI.

Funkcje bowiem serwisu informacyjnego B. P., podobnie jak funkcje platformy A. w sprawie C‑231/19 B., obejmują swoim zakresem cały cykl inwestycyjny, wspierając zarządzających portfelami przy podejmowaniu decyzji inwestycyjnych oraz we wdrażaniu decyzji dotyczących transakcji, umożliwiając komunikowanie się z innymi uczestnikami rynków finansowych i zawieranie transakcji dotyczących lokat funduszu.

7.13. W konsekwencji za trafny uznać należy sformułowany w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 43 ust. 1 pkt 12 lit. a ustawy o VAT, poprzez jego błędną wykładnię prowadzącą do niezasadnego uznania, że usługi opisane we wniosku o wydanie interpretacji indywidualnej w tej sprawie nie spełniają warunków uznania ich za "usługi zarządzania funduszami inwestycyjnymi".

8. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny z przedstawionych powyżej powodów na podstawie art. 188 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok i - rozpoznając skargę - na podstawie art. 146 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a., uchylił zaskarżoną interpretację.

Wydając ponownie interpretację organ obowiązany jest uwzględnić wykładnię art. 43 ust. 1 pkt 12 lit. a ustawy o VAT zaprezentowaną w niniejszym wyroku.

8.1. O zwrocie kosztów postępowania orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a.

Roman Wiatrowski Jan Rudowski Zbigniew Łoboda