Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1849/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2021-07-07 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6294 Przejęcie mienia na podstawie umów międzynarodowych
Hasła tematyczne: Przejęcie mienia
Skarżony organ: Minister Finansów
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 1,  art. 2,  art. 5,  ust. 2
journal: Dz.U. 1968 nr 12 poz 65
law: Ustawa z dnia 9 kwietnia 1968 r. o dokonywaniu w księgach wieczystych wpisów na rzecz Skarbu Państwa w oparciu o międzynarodowe umowy o uregulowaniu roszczeń finansowych.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Przemysław Żmich, sędzia WSA Iwona Kosińska, asesor WSA Iwona Ścieszka (spr.), po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 7 lipca 2021 r. sprawy ze skargi Skarbu Państwa – Prezydenta [...] na decyzję Ministra Finansów z dnia [...] czerwca 2020 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia przejścia na rzecz Skarbu Państwa prawa własności nieruchomości oddala skargę.


UZASADNIENIE

Minister Finansów decyzją z [...] czerwca 2020 r., działając na podstawie art. 1, art. 2 i art. 5 ust. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 1968 r. o dokonywaniu w księgach wieczystych wpisów na rzecz Skarbu Państwa w oparciu o międzynarodowe umowy o uregulowaniu roszczeń finansowych (Dz. U. poz. 65, dalej: ustawa z 1968 r.), w związku z umową międzynarodową tj. Układem między Rządem Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej a Rządem Belgii i Rządem Wielkiego Księstwa Luksemburgu dotyczącym odszkodowania za niektóre interesy [...]

i [...] w Polsce, zawartym w dniu [...] listopada 1963 r. w [...] oraz na podstawie art. 104 § 1 i art. 107 § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 256, ze zm., dalej: k.p.a.),

w związku z § 2 oraz § 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 9 maja 1968 r. w sprawie trybu dokonywania w księgach wieczystych wpisów na rzecz Skarbu Państwa w oparciu o międzynarodowe umowy o uregulowaniu roszczeń finansowych (Dz. U. poz. 109, dalej: rozporządzenie wykonawcze do ustawy z 1968 r.), stwierdził przejście na rzecz Skarbu Państwa prawa własności wraz z prawami rzeczowymi z tym prawem związanymi do części nieruchomości położonej w [...], ozn. dawnej księgi wieczystej hip.: "[...]", o powierzchni [...] ha, oznaczonej aktualnie danymi geodezyjnymi zawartymi w załączniku do decyzji, pt. "Załącznik do decyzji Ministra Finansów z dnia [...] czerwca 2020 r., znak: [...] - rozliczenie nieruchomości hipotecznej pn. "[...]", w części będącej własnością spółki [...] S.A. z siedzibą w [...], w aktualnych oznaczeniach geodezyjnych", o aktualnej całościowej powierzchni [...] ha, której dotychczasowym właścicielem, w rozumieniu przepisów rozporządzenia wykonawczego do ustawy z 1968 r., była spółka "[...] SA" ([...] S.A.) z siedzibą w [...] , posiadająca [...] % akcji spółki "[...] " S. A. z siedzibą w [...] .

Jak zaznaczył Minister Finansów, postępowanie w sprawie stwierdzenia, na podstawie ustawy z 1968 r., przejścia na rzecz Skarbu Państwa prawa własności nieruchomości położonej w [...] , ozn. k.w. dawnej: "[...] ", nr hip. [...] , położonej aktualnie pomiędzy ul. [...] , al. [...] i al. [...] , oznaczonej jako działka ewidencyjna nr [...] z obrębu [...] , będącej w przeszłości własnością spółki "[...] " S.A. z siedzibą w [...] , której [...] % akcji posiadała [...] spółka " [...] SA" z siedzibą w [...] , zostało w dniu [...] września 2018 r. wszczęte z urzędu. Organ pismem z [...] września 2018 r. zawiadomił Prezydenta Miasta [...] , reprezentującego Skarb Państwa w zakresie gospodarowania nieruchomościami Skarbu Państwa - stronę przedmiotowego postępowania, o jego wszczęciu. Ponadto do przedmiotowego postępowania zgłosił swój udział Prokurator Prokuratury Okręgowej w [...] delegowany do Prokuratury Regionalnej w [...] - K.W.. Jednocześnie podjęte zostały czynności, mające na celu zgromadzenie w sprawie całego (kompletnego i spójnego) materiału dowodowego.

Organ podkreślił, że beneficjentem Układu z [...] była założona w dniu [...] września 1910 r. spółka "[...] " ([...] S.A.) z siedzibą w [...] , posiadająca [...] % akcji spółki "[...] " S. A. z siedzibą w [...] . Spółka funkcjonowała przed

i po zawarciu Układu z [...] jako holding prawa [...] i jedna z filii spółki "[...] " S.A.

z siedzibą w [...] . Spółka "[...] " posiadała dwie [...] filie "[...] " oraz "[...] " S.A., założoną [...] stycznia 1922 r. zgodnie z prawem polskim. Spółka "[...] " była jednym z założycieli [...] [...] utworzonego w 1936 roku, "którego celem było sprowadzenie środków z Polski". W 1945 r. spółka "[...] " S.A., określona w dokumentacji [...] jako działająca w branży nieruchomości, "była właścicielem posiadłości o powierzchni [...] hektarów położonej w [...] na prawym brzegu Wisły (region [...] ), gdzie do tego czasu prowadziła prace osuszania terenu oraz budowy dróg. Drogi finansowała spółka [...] z jej własnych środków oraz dzięki pożyczce udzielonej przez [...] S.A.". Ww. [...] na nowo podjęło działalność po II wojnie światowej w 1946 r., "po nacjonalizacji majątku zagranicznego w Polsce, ustanowionej w styczniu 1946 r". [...] Komisja do spraw podziału odszkodowań, aktywna w latach 1967-1975, ustaliła kwotę odszkodowania należnego spółce "[...] " na [...] miliony franków belgijskich. Ww. spółka na dzień [...] sierpnia 1969 r. była w stanie likwidacji, którą zakończono w dniu [...] stycznia 1986 r.

Minister podkreślił, że spółka "[...]" S.A. z siedzibą w [...] została założona w 1921 r. i wpisana do Rejestru Handlowego w dniu [...] sierpnia 1922 r. Celem Spółki było "nabywanie i eksploatacja placów w [...], wznoszenie na nich budowli wszelkiego rodzaju, sprzedaż, wydzierżawienie tychże placów lub budowli", następnie określonym jako "nabywanie, sprzedaż, zamiana, eksploatacja, wydzierżawienie i użytkowanie wszelkiego rodzaju terenów i nieruchomości". Kapitał zakładowy tej spółki dzielił się na [...] akcji. Od 1951 r. wszystkie akcje ww. spółki były w posiadaniu spółki "[...]" z siedzibą w [...]. Wszystkie [...] akcji spółki "[...]" S.A. zostały złożone w 1968 r. w depozycie Banku Narodowego [...] przez spółkę " [...] ". Istnieją dokumenty wskazujące na ostemplowanie części akcji spółki "[...] " S.A. na podstawie dekretu z dnia 3 lutego 1947 r. o rejestracji i umarzaniu dokumentów na okaziciela (Dz. U. z 1948 r. poz. 28, ze zm.), emitowanych przed dniem [...] września 1945 r. w ilości [...] sztuk oraz wskazujące na utratę mocy na podstawie art. 6 ww. dekretu w ilości [...] (ewentualnie [...] ) sztuk, które w związku z tym nie inkorporują praw majątkowych. Spółka "[...] " S.A. była filią ww. spółki [...], zarządzaną i kontrolowaną przez tę spółkę oraz spółkę " [...] " S. A. z siedzibą w [...] , dysponującą dokumentacją spółki "[...] " S.A., w tym statutem i jego zmianami z 1938 r., protokołami z Walnych Zgromadzeń spółki oraz sprawozdaniami zarządu tej spółki z okresu: [...] kwietnia 1933 r. - [...] marca 1940 r., protokołami z posiedzeń zarządu spółki "[...] " S.A. z okresu [...] maja 1922 r. - [...] listopada 1940 r., planami realizacji inwestycji części posiadłości w [...] ([...] ), aktami w sprawie "sporu z urzędem skarbowym na temat wartości nieruchomości położonej w [...] (Polska) i ustalenia kosztu wytworzenia na metr kwadratowy" z 1938 r. Z dniem [...] stycznia 1951 r. Spółka całkowicie zakończyła działalność w związku z przejęciem na rzecz Państwa Polskiego mienia na terenie Polski, a w związku z brakiem wyjaśnienia kwestii pozostawienia Spółce do użytkowania któregoś z gruntów przejętych na rzecz Gminy [...] , a następnie Skarbu Państwa albo otrzymania terenów zamiennych lub odszkodowania przewidzianego dekretem z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy (Dz. U. Nr 50, poz. 279, dalej: dekret warszawski) – Spółka nie przystąpiła do likwidacji. W 1963 r. cały majątek spółki, wszystkie prawa i interesy związane z ww. nieruchomością zostały objęte postanowieniami Układu z [...] .

Pismem z [...] lipca 1999 r. osoby podpisujące się jako działające za zarząd spółki "[...] " S.A. z siedzibą w [...] zawiadomiły Urząd Dzielnicy [...] Gminy [...] o wznowieniu działalności Spółki, zwracając się o wydanie zaświadczeń o aktualnym stanie prawnym nieruchomości, w stosunku do których spółka wniosła o przyznanie prawa własności czasowej, a w konsekwencji o rozpatrzenie wniosków w ww. zakresie.

W dniu [...] grudnia 2000 r. została zawarta przez reaktywowaną spółkę "[...] " S.A. z siedzibą w [...] przed notariuszem J.R. umowa sprzedaży praw i roszczeń do przedmiotowej nieruchomości, wynikających z art. 7 ust. 2 ww. dekretu, na rzecz spółki "[...] “ sp. z o.o. [...] (rep. [...] nr [...] ). Prezydent [...] decyzją z [...] września 2003 r., ustanowił na rzecz "[...] " Sp. z o.o. na [...] lat prawo użytkowania wieczystego gruntu o powierzchni [...] ha, położonego w [...] przy ul. [...] , [...] i [...] , opisanego w ewidencji gruntów jako działka nr [...] , z obrębu [...] , oraz ustanowił symboliczny czynsz z tytułu użytkowania wieczystego ww. nieruchomości. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie z wyrokiem z 12 września 2008 r., sygn. akt I SA/Wa 508/08 uchylił ww. decyzję Prezydenta [...] z [...] września 2003 r. W dniu [...] lipca 2009 r. ww. Spółka złożyła wniosek o wpis do Rejestru Przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego. Sąd Rejonowy dla [...] w [...] postanowieniem z [...] grudnia 2010 r. wpisał reaktywowaną ww. Spółkę do Rejestru Przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego, a następnie na skutek orzeczenia Sądu Okręgowego w [...] (sygn. akt [...] ) oraz postanowienia Sądu Najwyższego (sygn. akt [...] ), prowadził postępowanie zakończone postanowieniem tego Sądu z dnia [...] lipca 2013 r. zmieniającym postanowienie z dnia [...] grudnia 2010 r. poprzez oddalenie wniosku spółki "[...] " S.A. o rejestrację i wykreślenie ww. spółki z Krajowego Rejestru Sądowego, z zaznaczeniem, że "wykreślenie Spółki z KRS w ramach niniejszej sprawy nie oznacza utraty przez nią osobowości prawnej, a jedynie prowadzi do przywrócenia do stanu, jaki istniał przed dokonaniem jej wpisu do KRS, zatem Spółka ta winna być uważana za podmiot wpisany w Rejestrze Handlowym".

Wyrokiem z [...] listopada 2016 r. Sąd Okręgowy w [...] stwierdził nieważność umowy sprzedaży praw i roszczeń do przedmiotowej nieruchomości, wynikających z art. 7 ust. 2 dekretu warszawskiego.

Dalej Minister Finansów podkreślił, że w doktrynie prawa wskazuje się, iż klauzule zamykające układów indemnizacyjnych skutkowały tym, że wszystkie roszczenia objęte układem są uważane za uregulowane w stosunku do Państwa Polskiego i jego obywateli, i osób prawnych, a wypłata sumy ryczałtowej skutkuje całkowitym i ostatecznym uregulowaniem wszystkich roszczeń objętych poszczególnymi układami w stosunku do Państwa Polskiego. Przejście prawa wskazanego w sentencji decyzji nastąpiło na podstawie umowy międzynarodowej, tj. Układu między Rządem Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej a Rządem Belgii i Rządem Wielkiego Księstwa Luksemburgu dotyczącym odszkodowania za niektóre interesy belgijskie i luksemburskie w Polsce, zawartego w dniu [...] listopada 1963 r. w [...] . Układ wchodził w życie w dniu wymiany not stwierdzających dopełnienie tych wymogów. Jego postanowienia zostały zatwierdzone w [...] ustawą z 1966 r. Częścią integralną Układu z [...] był "Protokół wykonawczy do artykułu V Układu z [...]", sporządzony w [...] w dniu [...] listopada 1963 r. wskazujący w art. 1, że uregulowanie odszkodowania globalnego i ryczałtowego w kwocie [...] milionów franków belgijskich, przewidzianego w artykule IV Układu, będzie dokonywane zgodnie z postanowieniami artykułu V Układu i postanowieniami tego protokołu.

Minister Finansów podkreślił następnie, że ustalając stan faktyczny oraz prawny niniejszej sprawy, zobowiązany był do oceny zaistnienia przesłanek wskazanych w art. 1, art. 2 oraz art. 5 ust. 2 ustawy z 1968 r., tj. zbadania czy dana nieruchomość lub prawo podlegało przejściu na rzecz Skarbu Państwa na podstawie międzynarodowej umowy o uregulowaniu wzajemnych roszczeń finansowych, tzn.:

1. czy prawo własności do danej nieruchomości lub uprawnienia wynikające z wieczystego użytkowania lub z ograniczonych praw rzeczowych było przedmiotem nacjonalizacji lub innego przejścia na rzecz Skarbu Państwa,

2. czy prawo własności do danej nieruchomości lub uprawnienia wynikające z wieczystego użytkowania lub z ograniczonych praw rzeczowych były ustanowione na rzecz obywatela państwa obcego lub zagranicznych osób prawnych,

3. czy spełnione zostały inne warunki wynikające z ww. umowy międzynarodowej.

W tym zakresie organ ustalił, że spółka " [...] " S.A. ([...] [...] S.A.) z siedzibą w [...] , posiadająca w Polsce filię, tj. spółkę "[...] " S.A. z siedzibą w [...] wystąpiła do Specjalnej Komisji [...] z roszczeniem o objęcie odszkodowaniem za majątek oraz interesy [...] i [...] dotknięte w Polsce nacjonalizacją, wywłaszczeniem i innymi postępowaniami, w tym za "ogół papierów wartościowych spółki akcyjnej prawa polskiego "[...] ", której grunty zostały wywłaszczone na mocy dekretu Rządu Rzeczypospolitej Polski z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m. st. Warszawy" - tj. za utratę m.in. praw do przedmiotowej nieruchomości. Uzasadniając wniosek Spółka oświadczyła, że posiada [...] akcji po [...] zł spółki "[...] “. W toku postępowania odszkodowawczego prowadzonego przez Specjalną Komisję [...] pod znakiem [...] ww. Spółka poinformowała, że posiadane przez nią papiery wartościowe, dotyczące jej filii objętych nacjonalizacją w Polsce zostały przez nią zdeponowane w Narodowym Banku [...] , załączając na dowód tego dodatkowe dokumenty, w tym potwierdzenie ich złożenia w dniu [...] kwietnia 1968 r. Okres na zdeponowanie został wyznaczony przez ww. komisję na [...] marca - [...] kwietnia 1968 r. Specjalna Komisja [...] pismem z [...] czerwca 1969 r. zawiadomiła spółkę " [...] " S.A. o rozpatrzeniu jej wniosku i przyznaniu odszkodowania w kwocie [...] franków belgijskich, będącej częścią sumy globalnej [...] milionów franków belgijskich, ustalonej do zapłaty przez rząd Polski w wykonaniu art. IV Układu z Belgią, a także zwróciła się o wypełnienie załączonych dokumentów, będących warunkiem skorzystania z prawa do odszkodowania oraz poinformowała o sposobie i terminach wpłat rat odszkodowania. Spółka potwierdziła w dniu [...] czerwca 1969 r. otrzymanie pisma Komisji przyznającego odszkodowanie oraz wyraziła zgodę na sposób wypłaty zaproponowany przez Komisję. Jednocześnie złożyła oświadczenie, że przyznana część rozliczenia w ramach globalnej sumy ryczałtowej ustalonej Układem, dotyczącą odszkodowania za mienie [...] dotknięte procedurą nacjonalizacji zwalnia Państwo Polskie, jak również wszystkie jego instytucje, osoby fizyczne lub prawne z odpowiedzialności odszkodowawczej, a także wyraziła zgodę, by Rządy Belgii i Luksemburga przekazały Rządowi Polski, zgodnie z art. VIII Układu z Belgią wymienione tam papiery wartościowe, zdeponowane w Banku Narodowym [...] , w tym [...] akcji po [...] zł spółki "[...] " S.A. Wypłata odszkodowania nastąpiła pomiędzy 1969 a 1975 r. Akcje Spółki, którymi Państwo Polskie dysponowało po zawarciu Układu z Belgią były zatem przedmiotem Układu z Belgią. Minister Finansów wskazał więc, że przedmiotowa nieruchomość (część nieruchomości należąca do spółki "[...] " S.A.) położona w [...] , objęta była księgą hipoteczną pn. "[...] " (N. Rej. hip. [...] ), założoną w 1905 r. dla gruntu o powierzchni [...] mórg [...] prętów kwadratowych, tj. [...] ha. Granice tej nieruchomości zostały w części przedstawione na "Planie parcelacyjnym części [...] lit. [...] [...] położonej w [...] " sporządzonym w 1933 r. przez mierniczego przysięgłego W.J.. Zgodnie z tym planem część gruntu została podzielona na bloki, użyteczność publiczną oraz ulice. Zgodnie z ostatnim wpisem w Dziale [...] ww. księgi hipotecznej z dnia [...] marca 1939 r. jako właściciele całej nieruchomości, objętej ww. księgą hipoteczną, ujawnieni byli: 1. Miasto [...] odnośnie pasa gruntu o powierzchni [...] (2); 2. Fundusz Ubezpieczenia Emerytalnego [...] co do działek nr [...] , [...] , [...] , [...] , [...] , [...] do [...] z bloku [...] , o powierzchni [...] m(2) oraz całych bloków [...] i [...] o powierzchni [...] m(2); 3. Spółka "[...] " Spółka Akcyjna co do reszty tej nieruchomości. Z całej nieruchomości objętej ww. księgą hipoteczną dokonano szeregu odłączeń do odrębnych ksiąg hipotecznych oraz umów sprzedaży. Po analizie zapisów pełnej treści ww. księgi hipotecznej (zgodnie z ostatnim dokumentem z 1947 r. złożonym do tej księgi, dotyczącym byłych właścicieli) ustalono, że własnością spółki "[...] " S.A. z siedzibą w [...] pozostały:

1) z bloku [...] : działka nr [...] o powierzchni [...] ha,

2) z bloku [...]: grunt użyteczności publicznej ([...]) o powierzchni [...] ha,

3) z bloku [...] działki o numerach:

a) [...] o powierzchni [...] ha,

b) [...] o powierzchni [...] ha,

c) [...] o powierzchni [...] ha,

d) [...] o powierzchni [...] ha,

e) [...] o powierzchni [...] ha,

4) z bloku [...] działki o numerach:

a) [...] o powierzchni [...] ha,

b) [...] o powierzchni [...] ha,

5) z bloku [...]: grunt użyteczności publicznej o powierzchni [...] ha,

6) z bloku [...]: reszta o powierzchni [...] ha,

7) blok [...] odpowiadający działce [...] o powierzchni [...] ha,

8) z bloku [...] działki o numerach:,

a) [...] o powierzchni [...] ha,

b) [...] o powierzchni [...] ha,

c) [...] o powierzchni [...] ha,

9) blok [...] w całości (reszta) o powierzchni [...] ha,

10) blok [...] o powierzchni [...] ha,

11) blok [...] o powierzchni [...] ha,

12) blok [...] o powierzchni [...] ha,

13) blok [...] o powierzchni [...] ha,

14) blok [...] o powierzchni [...] ha,

15) blok [...] o powierzchni [...] ha,

16) blok [...] o powierzchni [...] ha,

17) blok [...] o powierzchni [...] ha,

18) blok [...] o powierzchni [...] ha,

19) blok [...] o powierzchni [...] ha,

20) blok [...] o powierzchni [...] ha,

21) blok [...] o powierzchni [...] ha,

22) blok [...] o powierzchni [...] ha,

23) blok [...] o powierzchni [...] ha,

24) blok [...] o powierzchni [...] ha,

25) blok [...] o powierzchni [...] ha,

26) blok [...] o powierzchni [...] ha,

27) blok [...] o powierzchni [...] ha,

28) blok [...] o powierzchni [...] ha,

29) blok [...] o powierzchni [...] ha, '

30) blok [...] o powierzchni [...] ha,

31) blok [...] o powierzchni [...] ha,

32) blok [...] o powierzchni [...] ha,

33) blok [...] o powierzchni [...] ha,

34) blok [...] o powierzchni [...] ha,

35) blok [...] o powierzchni [...] ha,

36) blok [...] o powierzchni [...] ha,

37) blok [...] o powierzchni [...] ha,

38) blok [...] o powierzchni [...] ha,

39) grunt pod ulicami oraz teren poza parcelacją o łącznej powierzchni [...] ha.

Ogólna powierzchnia opisanej wyżej części nieruchomości [...] część lit. [...]" (N. Rej. hip. [...]), będącej własnością spółki "[...]" S.A. na dzień wejścia w życie dekretu [...] i na dzień podpisania Układu z [...] wynosiła [...] ha. Opisana nieruchomość przeszła na rzecz Skarbu Państwa na podstawie przepisów dekretu [...].

Minister podkreślił, że w dacie wejścia w życie przepisów polskich, o których mowa w art. I Układu z Belgią, obowiązywał Kodeks handlowy. Zgodnie z zawartą w art. 40 § 1 k.h. definicją przedsiębiorstwa, obowiązującą w dacie wydania m.in. ww. dekretu, przedsiębiorstwo obejmowało wszystko, co wchodziło w jego skład, jako zorganizowanej całości, w tym w szczególności: 1. firmę, znaki towarowe i inne oznaczenia indywidualizujące przedsiębiorstwo; 2. księgi handlowe; 3. nieruchomości i ruchomości, należące do przedsiębiorstwa nie wyłączając towarów; 4. patenty, wzory użytkowe i zdobnicze; 5. wierzytelności powstałe przy prowadzeniu przedsiębiorstwa; 6. prawa, wynikające z najmu i dzierżawy lokali, zajmowanych przez przedsiębiorstwo (uchwała składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5 listopada 2007 r., sygn. akt I OPS 2/07). Wobec powyższego ww. Spółka, będąc kupcem rejestrowym, nie mogła posiadać majątku niewchodzącego w skład jej przedsiębiorstwa, gdyż jej zasadniczym celem było, zgodnie z art. 2 § 1 w związku z art. 5 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 27 czerwca 934 r. - Kodeks Handlowy (Dz. U. Nr 57 poz. 502, dalej: Kodeks handlowy), prowadzenie przedsiębiorstwa zarobkowego. Cel przedsiębiorstwa spółki "[...]" S.A. z siedzibą w [...], tj. nabywanie, eksploatacja, zwiększanie wartości i sprzedaż nieruchomości w całości związany był bezpośrednio z jej majątkiem, wykazanym w aktywach trwałych na dzień podpisania Układu z [...], tj. przedmiotową nieruchomością o powierzchni [...] ha. Spółka posiadała bowiem tereny położone na [...], stanowiące całkowity majątek Spółki, co oznaczało, że żadnego innego majątku Spółka nie posiadała. Biorąc pod uwagę fakt, że nieruchomość ta została przejęta na rzecz Państwa, a wyłącznym i jedynym dochodem Spółki był dochód z tenuty dzierżawnej lub ze sprzedaży działek i innych źródeł dochodu Spółka nie posiadała. Spółka ta przestała prowadzić działalność z dniem [...] stycznia 1951 r. na skutek faktycznego wywłaszczenia, które zastosowano wobec przedsiębiorstwa spółki, skutkującego wydaniem ww. orzeczenia administracyjnego odnośnie odmowy przyznania prawa własności czasowej do gruntu, na podstawie ww. dekretu. Dane te pozostawały zbieżne w dokumentacji [...] i [...].

Jak zaznaczył Minister, metodą wybraną do obliczenia posiadanego przez ww. Spółkę udziału w polskich jej filiach polegała na obliczeniu aktywów netto, które zdefiniowano jako sumę środków trwałych netto (po odjęciu amortyzacji), aktywów łatwo zbywalnych oraz środków do dyspozycji, z odjęciem należności wynikających z zobowiązań. Przy czym środki trwałe oznaczały cały majątek spółki, którym zgodnie z ww. oświadczeniem spółki "[...]" S.A. w [...] z 1951 r. były jedynie nieruchomości na [...], tj. nieruchomość będąca przedmiotem niniejszej decyzji. Odpowiednio zatem do powyższych ustaleń wycenione zostały akcje spółki "[...]" S.A. w [...]. Dlatego spółka " [...] " S.A. ([...] S.A.) jako posiadacz [...] % akcji spółki "[...]" S.A. w [...], właściciela nieruchomości, wystąpiła o odszkodowanie za utracone mienie i na mocy układu zostało ono przyznane.

W ocenie organu uprawnione jest twierdzenie, że skoro przedsiębiorstwo spółki "[...]" S.A. w [...] podlegało w całości odszkodowaniu w ramach ww. układu - na podstawie jego postanowień z wszelkimi prawami ("mienie, prawa i interesy") oraz w związku z art. 40 Kodeksu handlowego oraz przepisami dekretu [...] - wraz z nieruchomym majątkiem, zatem nastąpił stan przejścia na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości lub prawa na podstawie międzynarodowej umowy o uregulowaniu wzajemnych roszczeń finansowych w rozumieniu art. 2 ustawy z 1968.

Minister Finansów zaznaczył, że przedmiotem przejścia na rzecz Skarbu Państwa była przedmiotowa nieruchomość, która - w dacie podpisania Układu z [...], wejścia w życie przepisów ww. dekretu oraz w dniu wydania orzeczenia wywłaszczeniowego na podstawie tych przepisów - stanowiła podstawowy, istotny przedmiot działalności i przedsiębiorstwa spółki akcyjnej "[...]" S.A. - filii ww. spółki [...], jako całokształtu zorganizowanych składników majątkowych i niemajątkowych. Implikacją tego jest, że odpowiednio do wielkości pakietu akcji spółki "[...]" S.A. z siedzibą w [...], posiadanych przez ww. spółkę [...], tj. [...] % - całość praw rzeczowych do przedmiotowej nieruchomości podlegała przejściu na rzecz Skarbu Państwa na podstawie międzynarodowej umowy o uregulowaniu wzajemnych roszczeń finansowych, zawartej przed ogłoszeniem ustawy, tj. na podstawie ww. układu. Okoliczność posiadania przez ww. spółkę polską, której [...] % akcji posiadała ww. spółka [...], prawa własności przedmiotowej nieruchomości oraz praw rzeczowych z nieruchomością związanych na dzień przejścia na rzecz Państwa całości tych praw w związku z przepisami dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze [...] - została potwierdzona w dokumentacji polskiej.

W związku z powyższym Minister Finansów stwierdził, że utrata praw rzeczowych do przedmiotowej nieruchomości - na podstawie ww. dekretu oraz decyzji Prezydium Rady Narodowej [...] z dnia [...] lipca 1957 r. stanowiła tytuł objęty art. I Układu. Organ zaznaczył jednocześnie, że kwestia zaniechania wydania orzeczenia dekretowego w stosownym terminie po złożeniu wniosku z [...] lutego 1947 r. o przyznanie prawa własności czasowej oraz ww. decyzja dekretowa z dnia [...] lipca 1957 r. - nie jest przedmiotem oceny nadzorczej w niniejszym postępowaniu. W związku z powyższym oraz obowiązkiem ustalenia stanu prawnego przedmiotowej nieruchomości na dzień jej przejścia na rzecz Państwa i podpisania Układu z Belgią, Minister Finansów, rozpoznając przedmiotową sprawę, uwzględnił odpowiednio fakt wydania ww. decyzji Prezydium Rady Narodowej [...] oraz stan faktyczny związany z wnioskiem z [...] lutego 1947 r. - jako stanowiący tytuł objęty art. I Układu. Organ wyjaśnił jednocześnie, że przejęcie praw do nieruchomości na własność Skarbu Państwa w wyniku zastosowania, wskazanych w art. I Układu z [...], polskich przepisów o charakterze ogólnym dotyczących praw związanych z własnością (na podstawie których wydawano akty administracyjne i podejmowano czynności administracyjne) jest jednym z warunków określonych w Układzie z Belgią (art. I), wskazanym wyżej jako pierwsza przesłanka wynikająca z przepisów ww. ustawy z 1968 r. Postanowienia Układu z Belgią nie warunkowały ich zastosowania do [...] mienia, praw i interesów w Polsce od wydania aktów administracyjnych czy podjęcia innych czynności administracyjnych, wynikających z przepisów polskich wymienionych w art. I Układu z Belgią, wskazując jako wystarczającą przesłankę wejście w życie przepisów polskich wymienionych w art. I Układu z Belgią. Dekret z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze [...] wszedł w życie z dniem 21 listopada 1945 r. W związku z powyższym Minister Finansów ustalił, że prawo własności nieruchomości położonej w [...], oznaczonej nr hip. [...] lit. [...], rej. Hip. [...], w części będącej własnością spółki "[...]" S.A. z siedzibą w [...], a tym samym prawa rzeczowe z nieruchomością związane, objęte były zakresem przedmiotowym Układu, tj. podlegały przejściu na rzecz Skarbu Państwa w oparciu o postanowienia międzynarodowej umowy o uregulowaniu wzajemnych roszczeń finansowych, tj. ww. Układu z Belgią.

Następnie, odnosząc się do drugiej przesłanki, wynikającej z ww. przepisów Minister Finansów stwierdził, że prawo własności ww. nieruchomości było ustanowione na rzecz zagranicznej osoby prawnej w rozumieniu przepisów ww. ustawy. Organ dokonując ich interpretacji zastosował wykładnię literalną i celowościową, uwzględniającą ratio legis ww. ustawy z 1968 r., czyli zabezpieczenie interesów Skarbu Państwa związanych z wykonaniem umów międzynarodowych, tj. z przekazaniem państwom-stronom układów indemnizacyjnych określonych sum pieniężnych. Uwzględnił przy tym stan prawny funkcjonowania osób prawnych, w tym zagranicznych, tj. powiązania prawne i kapitałowe z innymi osobami prawnymi. W ocenie organu nie jest uzasadniona interpretacja zwężająca terminu "zagraniczna osoba prawna", odnosząca się jedynie do siedziby przedsiębiorstwa, a w związku z tym jako jedyne kryterium stosująca wpis w rejestrze zagranicznym. Charakter osoby prawnej zagranicznej należy oceniać na podstawie postanowień ww. układu oraz prawa międzynarodowego publicznego. W doktrynie prawa międzynarodowego wskazuje się, że kryterium stanowić tu może: siedziba, rejestracja - utworzenie oraz kontrola nad osobą prawną, czyli inaczej przeważających wpływów. W praktyce wszystkie te kryteria mogły być i były wykorzystywane w umowach indemnizacyjnych. Czy osoba prawna ma "obywatelstwo" państwa reprezentującego roszczenia przesądzała na ogół treść danej umowy, gdzie zawierano stosowną definicję legalną (por. postanowienie TK z dnia [...] października 2000 r., [...], wyrok NSA z dnia 15 stycznia 2014 r., I OSK 1448/12). W literaturze wskazuje się, że w niektórych przypadkach charakter zagranicznej osoby prawnej definiowano na podstawie jednego kryterium np. obywatelstwa udziałowców czy siedziby zarządu. W niektórych przypadkach wymieniano alternatywnie kilka kryteriów. W przedmiotowej sprawie zastosowano dwa kryteria: siedziby i kontroli nad osobą prawną, czyli inaczej przeważających wpływów. Zgodnie z art. II Układu z Belgią w rozumieniu tego układu za [...] i [...] mienie, prawa i interesy uważa się mienie, prawa i interesy, które zarówno w dniu wejścia w życie wymienionych w art. I przepisów polskich, jak i w dniu podpisania tego układu należały bezpośrednio lub pośrednio do m.in. osób prawnych, mających swą siedzibę w [...] lub w [...] i mających przewagę interesów [...] lub [...]. Jak wynika z opisanej dokumentacji [...], spółka [...] " [...] SA" ([...] S.A.) z siedzibą w [...], posiadająca [...] % akcji spółki "[...]" S. A. z siedzibą w [...], stanowiła filię innej spółki [...], tj. " [...] " Spółka Akcyjna z siedzibą w [...], która była jednocześnie jej głównym akcjonariuszem. Oznacza to wykazywanie przez spółkę "[...]" S.A. z siedzibą w [...] przewagi interesów [...], tj. spełnianie kryterium kontroli/przeważających wpływów [...] nad tą osobą prawną oraz posiadanie siedziby w [...], co implikowało stwierdzenie przez organy władzy [...] zgodności roszczenia z postanowieniami Układu w dniu wejścia w życie Układu oraz w dniu utraty mienia, a tym samym posiadanie przez tę spółkę charakteru zagranicznej osoby prawnej w rozumieniu przepisów ustawy z 1968 r. Art. II ww. Układu wyraźnie wskazywał, że nawet pośrednie posiadanie przez spółkę, spełniającą ww. kryteria, mienia, praw i interesów w Polsce (do których zastosowano przepisy polskie określone w art. I Układu) pozwala zakwalifikować to mienie, prawa i interesy jako [...]. W przedmiotowej sprawie spółka [...] S.A. z siedzibą w [...] posiadała pośrednio mienie, prawa i interesy związane z przedmiotową nieruchomością położoną w [...], oznaczoną w dawnej księdze wieczystej jako "[...] lit. [...]", poprzez posiadanie [...] % akcji spółki "[...]" S. A. z siedzibą w [...], która bezpośrednio (formalnie) była właścicielem ww. nieruchomości. Z ww. postanowienia umownego, wyliczającego "mienie, prawa i interesy" [...] wynika, że zgodną wolą stron umowy, było objęcie zakresem przedmiotowym Układu wszelkich praw spółek [...] związanych z przejętym na rzecz Państwa Polskiego mieniem, czego implikacją jest interpretacja rozszerzająca co do stosowania Układu z Belgią w tym zakresie oraz w zakresie podmiotowym, w przypadku ewentualnych wątpliwości. Przedmiotowe postępowanie prowadzone na podstawie ustawy z 1968 r., dotyczy jedynie praw rzeczowych na przedmiotowej nieruchomości, co zostało wykazane wyżej.

W dokumentacji odszkodowawczej [...], w "Protokole z posiedzenia [...] Komisji Specjalnej (Polska) z [...] października 1967 r. ([...])", uznającym za prawidłowo złożone wnioski o wypłatę odszkodowania przez osoby fizyczne lub prawne narodowości [...] lub [...] związane z udziałami w Polsce, których lista stanowi załącznik do ww. protokołu - na stronie [...] tego protokołu wymieniono spółkę " [...] " z siedzibą w [...]. Ponadto pkt 2 "Protokołu z posiedzenia [...] Komisji Specjalnej (Polska) z [...] lipca 1968 r.", opisuje rozpatrzenie przez Komisję wniosku złożonego przez ww. spółkę (przetłumaczona nazwa: S.A. [...] w [...]) w dniu [...] września 1967 r., zarejestrowanego pod numerem: [...], m.in. dotyczącego znacjonalizowanego majątku spółki "[...]" S.A. w [...] oraz ustalenie wartości odszkodowawczej rozpatrywanego wniosku łącznie na kwotę [...] zł (w 1938 r.) lub według ówczesnego średniego kursu na kwotę [...] franków belgijskich (pkt 10 wyliczenia dokumentów przedmiotowej decyzji). Oznacza to stwierdzenie przez organy władzy [...] zgodności roszczenia z postanowieniami Układu, w tym spełnienie kryteriów [...] osoby prawnej (art. II Układu z Belgią) przez ww. spółkę. Organ ustalił, że spółka " [...] SA" z siedzibą w [...], posiadająca [...] % akcji spółki "[...]" S. A. z siedzibą w [...], była - na dzień podpisania Układu z [...] oraz na dzień wejścia w życie przepisów polskich, o których mowa w art. I Układu, tj. na dzień przejścia nieruchomości na rzecz polskiego Skarbu Państwa - dotychczasowym właścicielem, w rozumieniu przepisów ww. rozporządzenia wykonawczego do ustawy z 1968 r. w ocenie organu ww. przesłanki do wydania decyzji stwierdzającej przejście nieruchomości na własność Skarbu Państwa na podstawie ww. przepisów, zostały w przedmiotowej sprawie spełnione.

Dalej Minister zaznaczył, że spełnione zostały wszystkie warunki wynikające z ww. Układu indemnizacyjnego, w tym wykonanie przez rząd polski tego układu, obejmującego również przedmiotową nieruchomość. Odszkodowania przyznane osobom wskazanym przez [...] Komisję Specjalną zostały wypłacone w walucie [...] za pośrednictwem rachunku otwartego w imieniu Skarbu Państwa. O fakcie przekazania na ten rachunek przez Polskę globalnej kwoty świadczy w szczególności dokument [...] Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Handlu i Rozwoju z dnia [...] lutego 2008 r., znak [...]. Powyższe oznaczało dla stron-państw ww. układu zakończenie kwestii spłat rat odszkodowania i potwierdzenie wykonania przez Polskę ww. umowy międzynarodowej.Organ zobowiązany był jedynie do stwierdzenia faktu zastosowania postanowień Układu z Belgią do praw rzeczowych na przedmiotowej nieruchomości. Prowadząc bowiem postępowanie w trybie ustawy z 1968 r. nie jest uprawniony do oceny, w tym kwestionowania, ustaleń dokonanych przez właściwy organ państwa-sygnatariusza układu indemnizacyjnego w postępowaniu odszkodowawczym, w szczególności do dokonania samodzielnych ustaleń sprzecznych z ustaleniami organu zagranicznego, w przedmiotowej sprawie Specjalnej Komisji [...]. Implikacją tego jest związanie Ministra Finansów ustaleniami Komisji. W ocenie organu, fakt przyznania odszkodowania przez Komisję oznacza, że osoby, które wystąpiły z wnioskiem, dowiodły swojej legitymacji materialnej, tzn. utraciły mienie położone na powojennym terytorium polskim. Przyznanie odszkodowania w sposób oczywisty stanowi konsekwencję ustalenia przez Komisję utraty własności (nacjonalizacji mienia) obywatela [...] lub [...] osoby prawnej.

W ocenie organu, spełnione zostały w przedmiotowej sprawie przesłanki do wydania decyzji stwierdzającej przejście prawa własności do ww. nieruchomości wraz z prawami rzeczowymi ściśle z nim związanymi na rzecz Skarbu Państwa. Osoby fizyczne i prawne, których mienie było objęte podmiotowo-przedmiotowym zakresem zastosowania układów indemnizacyjnych, tracą w tym zakresie prawo do skutecznego podnoszenia roszczeń lub żądań, również przed organami i sądami polskimi.

Jednocześnie Minister Finansów podkreślił, że mając na uwadze obowiązek wynikający z ww. art. 104 § 1 i art. 107 § 2 k.p.a. oraz § 2 w związku z § 1 ww. rozporządzenia wykonawczego do ustawy z 1968 r. - zgodnie z danymi przekazanymi przez Prezydenta Miasta [...] - przedmiotowa nieruchomość (część nieruchomości hipotecznej "[...] lit. [...]" [...], będąca własnością spółki "[...]" S.A. z siedzibą w [...]) została rozliczona w obecnych działkach ewidencyjnych, na podstawie operatu ewidencji gruntów. Powierzchnia przedmiotowej nieruchomości wynosi aktualnie [...] ha. Wyjaśnił przy tym, że w ww. księdze hipotecznej brak jest planu określającego pierwotne granice nieruchomości. Dla fragmentów nieruchomości wykonywane były plany parcelacyjne, które wykorzystano przy rozliczeniu ww. nieruchomości hipotecznej. Granice części nieruchomości znajdującej się poza parcelacją określono na podstawie planów wykonywanych dla nieruchomości sąsiadujących. W wyniku opisanych czynności ustalono wskazaną wyżej aktualną powierzchnię przedmiotowej nieruchomości, która jest większa od opisanej w ww. księdze hipotecznej o [...] ha. Szczegółowe rozliczenie przedmiotowej nieruchomości hipotecznej, stanowiącej w opisanej wyżej części własność ww. spółki przedwojennej, obejmujące precyzyjne wskazanie numerów bloków (parcelacja), części poza parcelacją oraz tereny użyteczności publicznej wraz z odpowiadającymi im numerami działek ewidencyjnych w obrębach ewidencyjnych wraz z aktualną powierzchnią każdej działki oraz aktualnym właścicielem danej działki (Miasto [...], Skarb Państwa, Inny) - zawarte jest w załączniku do opinii geodezyjnej opisanej w pkt [...] przedmiotowej decyzji oraz w załączniku do przedmiotowej decyzji, stanowiącym integralną cześć rozstrzygnięcia tej decyzji. W związku z powyższym przedmiotowa nieruchomość objęta Układem z Belgią odpowiada aktualnie ww. nieruchomości o powierzchni [...] ha, opisanej przez organ orzekający w zakresie aktualnych oznaczeń geodezyjnych w załączniku do przedmiotowej decyzji, stanowiącym integralną część rozstrzygnięcia tej decyzji.

Minister Finansów wyjaśnił dodatkowo, że powierzchnia części przedmiotowej nieruchomości, która aktualnie wchodzi w skład Obszaru Rodzinnego Ogrodu Działkowego "[...]", wyniosła na terenie ww. obszaru ogródków działkowych [...] ha. Ww. powierzchnię przedmiotowej nieruchomości stanowiły tereny bloków o numerach: [...], [...], [...] do [...], [...] do [...], [...] oznaczone jako użyteczność publiczna oraz grunt pod ulice, znajdujące się w obrębie [...], nr działki ew. [...], a także część poza parcelacją znajdująca się po części w obrębie [...], nr działki ew. [...] oraz w obrębie [...], nr działki ew. [...] (pkt [...] wyliczenia dokumentów przedmiotowej decyzji). W aktach ww. księgi hipotecznej nie odnaleziono umów kupna-sprzedaży odnoszących się do tej części nieruchomości, będącej własnością ww. spółki, która znajduje się aktualnie na terenie ogródków działkowych, co oznacza, że część przedmiotowej nieruchomości stanowiąca obecne działki nr [...] i [...] z obrębu [...] oraz działkę nr [...] z obrębu [...] na dzień [...] listopada 1945 r. - dzień wejścia w życie przepisów dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze [...] - stanowiły własność spółki "[...]" S.A. z siedzibą w [...].

Konkludując, Minister podkreślił, że dokumentacja wykonania Układu z Belgią potwierdza wprost objęcie postanowieniami tego układu mienia spółki "[...]" S.A. z siedzibą w [...], której grunty (przedmiotowa nieruchomość), przeszły na własność Skarbu Państwa na podstawie przepisów dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze [...]. Wykonanie układów indemnizacyjnych jest skorelowane z obowiązkiem organów państwa polskiego do odnotowania faktu podlegania określonych nieruchomości tym umowom w celu odpowiedniego uregulowania spraw związanych ze stanem prawnym nieruchomości przejętych przez państwo. Organ rozstrzygając przedmiotową sprawę obowiązany jest do takiego określenia praw, które przeszły na rzecz Skarbu Państwa z mocy prawa, aby decyzja Ministra Finansów była zgodna z ratio legis ww. ustawy, służąc zabezpieczeniu interesu Skarbu Państwa w innych postępowaniach administracyjnych lub sądowych.

Skargę od powyższej decyzji wywiódł Skarb Państwa reprezentowany przez Prezydenta [...], zastąpionego przez radcę prawnego, podnosząc zarzuty naruszenia:

a) przepisów postępowania, tj. art. 80 k.p.a. poprzez błędną ocenę materiału dowodowego i dokonanie błędnego ustalenia faktycznego co do przedmiotu odszkodowania przyznanego na rzecz spółki " [...] SA" na podstawie Układu indemnizacyjnego, tj. ustalenie, że odszkodowanie zostało przyznane tej spółce za nieruchomość, podczas gdy zostało ono przyznane za akcje spółki “ [...]" S.A., co w konsekwencji doprowadziło do niewłaściwego zastosowania przez organ art. 1 ust. 1 i 2, art. 2 oraz art. 5 ust. 2 ustawy z 1968 r. oraz § 2 w zw. z § 1 rozporządzenia wykonawczego do ustawy z 1968 r.;

b) przepisów prawa materialnego, tj. art. 1 ust. 1 i 2, art. 2 oraz art. 5 ust. 2 ustawy z 1968 r. oraz § 2 w zw. z § 1 rozporządzenia wykonawczego do ww. ustawy poprzez ich błędną wykładnię i w konsekwencji błędne zastosowanie do zagranicznej osoby prawnej, która nie była bezpośrednio właścicielem nieruchomości lecz posiadała [...] % akcji spółki będącej bezpośrednio właścicielem nieruchomości, podczas gdy prawidłowa wykładnia ww. przepisów powinna doprowadzić organ do wniosku, iż mają one zastosowanie jedynie do zagranicznej osoby prawnej, która była bezpośrednio właścicielem nieruchomości;

c) przepisów postępowania, tj. art. 8 § 1, art. 11 oraz art. 107 § 3 k.p.a. przez brak wszechstronnego wyjaśnienia w uzasadnieniu decyzji wątpliwości co do stanu faktycznego oraz oceny prawnej, w sposób przekonujący, dostępny i zrozumiały dla strony i innych organów, czy sądów ewentualnie powiązanych z prowadzonym postępowaniem, zgodnie z naczelną zasadą procesową zaufania do organów, co mogło mieć istotny wpływ na treść wydanej decyzji, wskazuje bowiem na sprzeczności we wnioskowaniu organu co do ustalonego stanu faktycznego oraz jego oceny prawnej.

Wskazując na powyższe wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania. Jednocześnie wniesiono o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym.

W odpowiedzi na skargę Minister Finansów wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, ze zm.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Na wstępie wypada podkreślić, że układy indemnizacyjne przynajmniej częściowo zapewniały zadośćuczynienie cudzoziemcom pozbawionym mienia w wyniku nacjonalizacji przeprowadzonej w Polsce w okresie powojennym. Polska zawarła dwanaście układów indemnizacyjnych, czyli umów dwustronnych, na podstawie których wypłacano tym osobom odszkodowania ryczałtowe (tzw. odszkodowania globalne). Strony tych układów były świadome, że wypłata pełnych odszkodowań przez państwo wyniszczone w wyniku wojny jest z ekonomicznego widzenia niemożliwa, toteż dążyły do zachowania parytetu pomiędzy jego możliwościami płatniczymi a wartością utraconego mienia. Polska Rzeczpospolita Ludowa, jako "państwo konfiskujące", osiągnęło tyle, iż dawni właściciele nie próbowali podnosić swoich roszczeń, zaś państwa zachodnie uznały wtedy tę formułę za najlepsze rozwiązanie. (vide: wyrok NSA z 13 listopada 2018 r., sygn. akt I OSK 1179/18, CBOSA)

Dopełnieniem międzynarodowych regulacji umownych jest ustawa o dokonywaniu w księgach wieczystych wpisów na rzecz Skarbu Państwa w oparciu o międzynarodowe umowy o uregulowaniu roszczeń finansowych ("ustawa z 1968 r."), której celem było uregulowanie spraw związanych ze stanem prawnym nieruchomości faktycznie przejętych przez Państwo, z którego to tytułu w oparciu o wspomniane umowy międzynarodowe właścicielom nieruchomości wypłacono odszkodowania. Ustalając zakres przedmiotowy ustawy z 1968 r. w art. 1 ust. 1 przyjęto, że przepisy ustawy stosuje się do wpisów na rzecz Skarbu Państwa w księgach wieczystych tytułu własności nieruchomości obywateli państw obcych oraz uprawnień wynikających z wieczystego użytkowania lub z ustanowionych na rzecz tych obywateli ograniczonych praw rzeczowych, które to nieruchomości i prawa przeszły na rzecz Skarbu Państwa na podstawie międzynarodowych umów o uregulowaniu wzajemnych roszczeń finansowych, zawartych z rządami tych państw przez Rząd Polski. Z mocy art. 1 ust. 2, przepisy ustawy znajdują odpowiednie zastosowanie do zagranicznych osób prawnych. W myśl art. 2 ustawy z 1968 r., wpis do księgi wieczystej Skarbu Państwa jako właściciela nieruchomości lub uprawnionego do korzystania z wieczystego użytkowania albo z ograniczonego prawa rzeczowego następuje na podstawie decyzji Ministra Finansów, stwierdzającej przejście na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości lub prawa na podstawie międzynarodowej umowy o uregulowaniu wzajemnych roszczeń finansowych. Ustawę tę stosuje się również do nieruchomości oraz praw, które przeszły na rzecz Skarbu Państwa na podstawie międzynarodowych umów o uregulowaniu wzajemnych roszczeń finansowych, zawartych przed ogłoszeniem ustawy. (art. 5 ust. 2)

Z powołanych przepisów ustawy z 1968 r. wynika, że warunkiem wydania przez Ministra Finansów decyzji deklaratoryjnej stwierdzającej przejście na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości lub prawa, jest jej nacjonalizacja lub w inny sposób przejęcie przed dniem zawarcia międzynarodowej umowy o uregulowaniu wzajemnych roszczeń finansowych oraz objęcie wynikających z tego tytułu roszczeń byłego właściciela taką umową. Celem bowiem ustawy z 1968 r. było uregulowanie spraw związanych ze stanem prawnym nieruchomości, które faktycznie zostały przejęte przez Państwo. Takie stanowisko wyrażane było wielokrotnie przez judykaturę. W wyroku składu siedmiu Sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 maja 1999 roku, sygn. akt OSA 2/98 (publ. ONSA 1999, nr 4, poz. 110) podkreślono, że sformułowania "nieruchomość przeszła na rzecz Skarbu Państwa na podstawie międzynarodowej umowy", nie należy rozumieć dosłownie (przy zastosowaniu wykładni językowej). Gdyby bowiem samo przejście praw do nieruchomości nastąpiło na podstawie ratyfikowanej i opublikowanej umowy międzynarodowej, to zbędnym byłoby wydawanie ustawy z 1968 r. i decyzji administracyjnej, ponieważ to ta umowa międzynarodowa byłaby wystarczającą podstawą do dokonania wpisu w księdze wieczystej. Zasadne jest zatem, w świetle celu ustawy, ustalenie takiej treści powyższego zwrotu, zawartego w art. 2 ww. ustawy, która wskazuje na to, że sam fakt przejścia nieruchomości, niezależnie od tego, czy miało ono charakter faktyczny czy prawny, wiąże się z umową międzynarodową, do której powyższy przepis się odwołuje w ten sposób, że reguluje ona sposób usankcjonowania tego stanu rzeczy z punktu widzenia zaspokojenia roszczeń obywateli państw obcych, którzy byli właścicielami takich nieruchomości.

W wyroku z [...] października 2010 r., sygn. akt [...] Sąd Najwyższy zauważył, że zakres deklaratoryjnego stwierdzenia w decyzji Ministra Finansów o przejściu na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości na podstawie umowy międzynarodowej ogranicza się wyłącznie do kwestii uzyskania przez Skarb Państwa tytułu własności jako podstawy wpisu do księgi wieczystej, a nie prawa własności. Minister Finansów po ustaleniu, że zostały spełnione określone przesłanki na podstawie art. 2 ustawy z 1968 r. jest obowiązany do wydania decyzji stwierdzającej przejście na rzecz Skarbu Państwa prawa własności spornej nieruchomości, która stanowi podstawę wpisu do księgi wieczystej Skarbu Państwa jako właściciela tej nieruchomości. Minister Finansów nie jest natomiast uprawniony do kwestionowania ustaleń specjalnie ukonstytuowanego organu (w przywołanej sprawie: Komisji [...] do spraw uregulowania Roszczeń Zagranicznych) i dokonywania samodzielnych ustaleń sprzecznych z ustaleniami Komisji. Jeżeli w wyniku wydania tej decyzji powstał spór co do prawa własności tej nieruchomości, to uprawniony do jego rozstrzygnięcia jest sąd powszechny.

Wypada podkreślić, że zakres podmiotowy w umowach odszkodowawczych był zawsze określany poprzez kryterium posiadania obywatelstwa państwa, które zgłaszało roszczenia za nacjonalizację. Praktyką stało się, że dotyczyło to zarówno osób fizycznych, jak i prawnych (tak: R. Andrzejczyk, Polityka państwa polskiego wobec roszczeń zagranicznych powstałych w wyniku nacjonalizacji przeprowadzonej po II wojnie światowej. Przykład dwustronnych umów odszkodowawczych. Polityka i Społeczeństwo 4(13)/2015). W piśmiennictwie zauważa się także, że w praktyce sądowej słusznie uznaje się za prawnie nieistotny fakt ewentualnego posiadania przez zainteresowany podmiot, oprócz obywatelstwa państwa reprezentującego roszczenia, również obywatelstwa polskiego; ważne jest natomiast to, czy państwo obce uznało taką osobę za swojego obywatela (uwzględniając zwłaszcza normy prawa międzynarodowego odnoszące się do kolizji praw o obywatelstwie) oraz wypłaciło odszkodowanie. (tak: M. Pilich, Międzynarodowe umowy indemnizacyjne w praktyce sądów, w: Studia i Analizy Sądu Najwyższego. Reprywatyzacja w orzecznictwie sądów, t. III, Warszawa 2016, s. 114 wraz z przywołanym tam orzecznictwem)

Natomiast zakres przedmiotowy umów był ustalany odrębnie, najczęściej poprzez wskazanie aktów prawnych na mocy których mienie zostało przejęte. Odszkodowaniem była obejmowana własność, prawa i interesy dotknięte nacjonalizacją. Układ między Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, z jednej strony, a Rządem Belgii i Rządem Wielkiego Księstwa Luksemburgu, z drugiej strony, dotyczący odszkodowania za niektóre interesy [...] i [...] w Polsce, na mocy którego dokonano zaspokojenia roszczeń spółki " [...] " z siedzibą w [...] w preambule odwoływał się do mienia, praw i interesów [...] i [...] dotkniętych polskimi przepisami nacjonalizacyjnymi oraz innymi przepisami o charakterze ogólnym, dotyczącymi praw własności. W Artykule II Układ ten ustalał, że odszkodowanie za [...] i [...] mienie, prawa i interesy uważa się mienie, prawa i interesy, które zarówno w dniu wejścia w życie "wymienionych przepisów polskich" jak i w dniu podpisania niniejszego układu należały bezpośrednio lub pośrednio do osób fizycznych, posiadających obywatelstwo [...] lub [...], albo do osób prawnych, mających swą siedzibę w [...] lub w [...] i mających przewagę interesów [...] lub [...]. W świetle Artykułu VI tiret pierwsze Układu, odszkodowanie uiszczone w wykonaniu tego układu będzie przeznaczone na zaspokojenie odszkodowania wszystkich interesów, określonych w artykule II. Zgodnie z Artykułem VII tiret pierwsze, całkowite uregulowanie przez Rząd Polski globalnego i ryczałtowego odszkodowania, zwolni Państwo Polskie, jak również wszystkie instytucje polskie oraz osoby fizyczne od odpowiedzialności za [...] i [...] mienie, prawa i interesy, określone w artykule II. Po zapłaceniu odszkodowania, Rządowi Polskiemu będą doręczone tytuły, reprezentujące [...] i [...] mienie, prawa i interesy odszkodowanie w wykonaniu tego układu - Artykuł VIII tiret pierwsze.

Nie budzi zatem wątpliwości, że postanowienia ww. Układu odnoszą się praktycznie do wszelkich aktywów (praw i interesów) obywateli [...] i [...], zarówno osób fizycznych jak i prawnych utraconych przez te podmioty przez nacjonalizację i innego rodzaju przejęcie ich przez Polskę. W piśmiennictwie wskazuje się, że osoby prawne nie są "obywatelami" żadnego państwa w dosłownym znaczeniu. Trzeba więc posłużyć się odpowiednim łącznikiem, który może stanowić kryterium: a) siedziby, b) rejestracji - albo inaczej utworzenia, c) kontroli nad osobą prawną, czyli inaczej przeważających wpływów. (M. Pilich, Międzynarodowe umowy ..., s. 114). Natomiast, co istotne w niniejszej sprawie, do kategorii "interesów" zalicza się uprawnienia do udziałów (rozumianych szeroko) w spółkach zarejestrowanych w Polsce. Mimo zachodzącej tu pośredniości relacji na linii: udział w spółce - prawo do gruntu, zauważa się, że układ wywarł skutek zwalniający w części, jaka była reprezentowana przez udziały przysługujące takiej osobie. (tak: Kaliński M., W sprawie relacji między układami indemnizacyjnymi zawartymi przez Rząd PRL a Rządami Państw Obcych oraz Dekretem o gruntach warszawskich, [w:] Oblicza prawa cywilnego. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Janowi Błeszyńskiemu, Warszawa 2013, s. 225)

Wypada w tym miejscu zauważyć, że przy podejmowaniu przewidzianej w art. 2 ustawy z 1968 r. deklaratoryjnej decyzji o stwierdzeniu przejściu na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości istotne powinno być to, czy nieruchomość została przed wejściem w życie układu znacjonalizowana lub faktycznie przejęta przez Skarb Państwa, a także czy w dacie wejścia w życie przepisów nacjonalizacyjnych lub w dniu, w którym zastosowano po raz pierwszy do niej podobne przepisy, jej właściciele legitymowali się obywatelstwem [...] / [...] oraz takie obywatelstwo posiadali (względnie ich następcy prawni) w dacie zawarcia układu. Przy spełnieniu tych warunków można kwalifikować ich roszczenia związane z nacjonalizacją lub innym przejęciem mienia lub prawa, jako "roszczenia [...] / [...]", a jedynie takie objęte były układem indemnizacyjnym, co wynika wprost z art. 1 układu. Organ rozstrzygający sprawę nie może więc odstąpić od czynienia w tym zakresie stosownych samodzielnych ustaleń stanu faktycznego. Rozdział globalnej kwoty przeznaczonej przez rząd Polski na zabezpieczenie roszczeń należał do wyłącznej kompetencji rządu [...] / [...].

Z treści pisma z [...] czerwca 1969 r. (k. [...]) wynika, że przyznanie odszkodowania " [...] " S. A. z siedzibą w [...] poprzedziło szczegółowe postępowanie wyjaśniające, w wyniku którego ustalono, że Spółka ta posiada "polskie spółki filie": [...] oraz [...] (k. [...]). Ustalono, że spółka [...] " [...] " była właścicielem [...] akcji po [...] zł Spółki prawa polskiego "[...]". Jak wynika z wpisu do rejestru handlowego, celem Spółki "[...]" jest nabywanie, sprzedaż, zamiana, eksploatacja, wydzierżawianie i użytkowanie wszelkiego rodzaju terenów i nieruchomości (k. [...]). W oparciu o bilans Spółki "[...]" na dzień [...] grudnia 1950 r., dokument poświadczający odsetki od zadłużenia na rachunku bieżącym oraz wykaz wierzycieli i dłużników, Specjalna Komisja [...] dokonała rozliczenia interesów [...] Spółki, które zostały dotknięte w Polsce nacjonalizacją. Spółka [...] oświadczyła, że przyznane rozliczenie zwalnia państwo polskie z odpowiedzialności odszkodowawczej, a papiery wartościowe zdeponowała w [...] (k. [...] akt administracyjnych). Spółka "[...]", kontrolowana przez posiadającą pełen pakiet akcji Spółkę " [...] ", była właścicielem nieruchomości położonej w [...] przy ul. [...], [...] i [...], dla której prowadzona była księga wieczysta pod nazwą "[...] lit. [...]" [...] i która była objęta działaniem dekretu z dnia 26 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze [...]. Objęcie tego gruntu przez Gminę [...] w posiadanie nastąpiło w dniu [...] sierpnia 1948 r.

Jak wynika z akt sprawy, Specjalna Komisja [...], po rozpatrzeniu wniosku " [...] " S.A. z siedzibą w [...] o odszkodowanie za majątek Spółki znacjonalizowany w Polsce, przyznała tej Spółce kwotę [...] z ustalonej w drodze Układu ogólnej sumy przekazanej przez polski rząd (k. [...]). Fakt przyznania Spółce [...] " [...] " odszkodowania za interesy wyrażone w akcjach Spółki polskiej "[...]" dowodzi, że udowodniła ona przed organami [...] istnienie przesłanek wynikających z zawartego Układu, w tym zarówno kwestie obywatelstwa, jak i swoich pośrednich praw do nieruchomości wyrażonych posiadanymi akcjami w Spółce, która była właścicielem nieruchomości. Dokonane rozliczenie aktywów Spółki [...] (k. [...]) uwzględniało środki trwałe netto, do których zalicza się m.in. grunty. Kwestie te nie mogły być obecnie przedmiotem samodzielnych ustaleń Ministra Finansów w sprawie kończącej się decyzją podejmowaną na podstawie art. 1 i art. 2 ustawy z 1968 r. Podkreślenia bowiem wymaga, że z treści Układu wynika, że to strona [...] była uprawniona do uznania czy, komu, w jakiej wysokości i za co przysługiwało odszkodowanie. W myśl Artykułu X Układu, państwo Polskie, instytucje polskie i polskie osoby fizyczne i prawne nie odpowiadają za podział globalnego i ryczałtowego odszkodowania pomiędzy zainteresowanych. Oznacza to, że dopóki w obiegu prawnym pozostaje orzeczenie Komisji [...] przyznającej odszkodowanie za akcje spółki, których wartość miała odpowiadać wartości pozostawionych na terenie Polski nieruchomości, które zostały faktycznie przejęte przez Skarb Państwa to brak jest jakichkolwiek podstaw prawnych do badania przez Ministra Finansów przed wydaniem decyzji stwierdzającej przejście na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości na podstawie Układu kwestii ostatecznie ustalonych już przez właściwe organy [...] (w tym także kwestii dotyczących faktu, że nieruchomość stanowiła własność Spółki "[...]", której całość akcji przypadała Spółce [...], ale także rozliczeń dotyczących zobowiązań i wierzytelności tej Spółki oraz ilości posiadanych akcji). Z treści tych ustaleń wynika bowiem, że Spółka " [...] " utraciła faktyczną możliwość zarządzania Spółką "[...]", która w oparciu o dekret została pozbawiona swojego majątku, który służył jej do prowadzenia działalności.

Podkreślić ponownie należy, że te ustalenia są dla Ministra Finansów wiążące. Zakres deklaratoryjnego stwierdzenia w decyzji Ministra Finansów o przejściu na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości na podstawie umowy międzynarodowej ogranicza się wyłącznie do ustalenia, że zostały spełnione określone przesłanki na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z 1968 r. Jeśli przesłanki te zostały spełnione, to Minister jest obowiązany do wydania decyzji stwierdzającej przejście na rzecz Skarbu Państwa prawa własności spornej nieruchomości, która jest podstawą wpisu do księgi wieczystej Skarbu Państwa jako właściciela tej nieruchomości. Minister Finansów nie jest uprawniony do kwestionowania ustaleń Komisji ds. Roszczeń Zagranicznych i dokonywania samodzielnych ustaleń sprzecznych z ustaleniami tej Komisji (por.: wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 6 marca 2006 r. sygn. akt IV SA/Wa 1466/05, CBOSA). Na marginesie wskazać należy, że jeżeli w wyniku wydania tej decyzji powstałby spór co do prawa własności nieruchomości, to uprawniony do jego rozstrzygnięcia jest jedynie sąd powszechny, a nie organ administracyjny (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 czerwca 2016 r., sygn. akt I OSK 2160/14, CBOSA).

Reasumując, wskazać należy, że Spółka "[...]" z siedzibą w [...] uzyskała odszkodowanie za szkodę, jaka powstała w jej majątku w wyniku objęcia nieruchomości "[...] lit. [...]", działaniem dekretu [...], stosownie do wartości akcji posiadanych przez Spółkę [...] w Spółce "[...]", która była właścicielem tej nieruchomości. Powyższe uprawniało Ministra Finansów do wydania decyzji opartej o art. 2 ustawy z 1968 r. Zaskarżona decyzja odpowiada wymogom ustalonym w rozporządzeniu wykonawczym do ustawy z 1968 r. Zgodnie z § 2 ust. 1 zdanie pierwsze tego rozporządzenia, decyzja, o której mowa w § 1, dotycząca nieruchomości powinna zawierać imię i nazwisko (nazwę) dotychczasowego właściciela, miejsce położenia nieruchomości ze wskazaniem w miarę możliwości ulicy i numeru nieruchomości, jak również jej oznaczenia w księdze wieczystej. W ocenie Sądu, w zaskarżonej decyzji prawidłowo organ ustalił dotychczasowego właściciela nieruchomości, opisał szczegółowo zależności funkcjonalne i kapitałowe spółek prawa [...] i [...] oraz w sposób jednoznaczny określił tę nieruchomość, co umożliwia wystąpienie o ujawnienie w jej księdze wieczystej tytułu własności Skarbu Państwa.

Stwierdzić też należy, że kierując się normami wynikającymi przepisów prawa materialnego, Minister Finansów w sposób prawidłowy zebrały dostępny materiał dowodowy, który poddał poprawnej ocenie i wyprowadził z niego trafne wnioski, wobec czego, wbrew twierdzeniom skargi, sprawa została dostatecznie wyjaśniona i rozstrzygnięta. Postępowanie administracyjne zostało przeprowadzone wnikliwie, a przepisy mające zastosowanie w niniejszej sprawie zostały właściwie zinterpretowane. Nie doszło tym samym do naruszenia art. 80 k.p.a., które skarga wiąże z brakiem wszechstronnego rozpatrzenia materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie. Nie sposób również zgodzić się z zarzutami naruszenia art. 8 § 1, art. 11 oraz art. 107 § 3 k.p.a. Uzasadnienie decyzji Ministra Finansów wyczerpująco odnosi się do wszystkich istotnych z punktu widzenia norm materialnoprawnych kwestii, w tym zawiera trafną i pełną ocenę zgromadzonych dowodów. Znaczne rozbudowanie uzasadnienia decyzji służyło precyzyjnemu i kompleksowemu wyjaśnieniu istotnych i złożonych kwestii będących wynikiem ich analizy.

Z tych względów Sąd, na podstawie art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.

Rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym nastąpiło na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 374 ze zm.).