Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt II SA/Op 510/07
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2008-01-10 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6197 Służba Celna
Hasła tematyczne: Służba celna
Inne
Skarżony organ: Dyrektor Izby Celnej
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 32 ust. 1 pkt 2 i 3,  art. 70  ust. 1,  art. 79
journal: Dz.U. 2004 nr 156 poz 1641
law: Ustawa z dnia 24 lipca 1999 r. o Służbie Celnej - tekst jednolity
article: art. 42 ust. 2,  art. 190
journal: Dz.U. 1997 nr 78 poz 483
law: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. uchwalona przez Zgromadzenie  Narodowe w dniu 2 kwietnia 1997 r., przyjęta przez Naród w referendum konstytucyjnym w dniu  25 maja 1997 r., podpisana przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 16 lipca 1997 r.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Bogusz Sędziowie Sędzia WSA Grażyna Jeżewska Sędzia WSA Elżbieta Naumowicz – spr. Protokolant st. sekretarz sądowy Grażyna Stykała po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 grudnia 2007 r. sprawy ze skargi A. B. na orzeczenie Dyrektora Izby Celnej w O. z dnia (...), nr (...) w przedmiocie wymierzenia kary dyscyplinarnej funkcjonariuszowi Służby Celnej 1) uchyla zaskarżone orzeczenie oraz poprzedzające je orzeczenie Naczelnika Urzędu Celnego w O. z dnia (...) nr (...), 2) określa, że zaskarżone orzeczenie nie podlega wykonaniu w całości, 3) zasądza od Dyrektora Izby Celnej w O. na rzecz skarżącego A. B. kwotę 257 (dwieście pięćdziesiąt siedem) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Orzeczeniem dyscyplinarnym, wydanym w dniu (...), nr (...), Naczelnik Urzędu Celnego w O., po rozpoznaniu sprawy funkcjonariusza celnego A. B., uznał go za winnego naruszenia obowiązków służbowych rzetelnego wykonywania powierzonych zadań oraz racjonalnego gospodarowania środkami publicznymi i orzekł karę dyscyplinarną zakazu zajmowania stanowisk kierowniczych przez 2 lata. Jednocześnie umorzył postępowanie w zakresie naruszenia ww. obowiązku służbowego, tj. racjonalnego gospodarowania środkami publicznymi Jako podstawę prawną powyższego orzeczenia organ wskazał przepisy art. art. 32 ust. 1 pkt 2 i 3, 62 ust. 1, 63 ust. 1 pkt 6, 64 ust. 1, 69, 71, 72 ust. 1, 79 i 80 ustawy z dnia 24 lipca 1999 r. o Służbie Celnej (tekst jedn. Dz. U. z 2004 r. Nr 156, poz. 1641 z późn. zm.) oraz przepisy § 11 i § 21 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 29 sierpnia 2003 r. w sprawie trybu przeprowadzania postępowania wyjaśniającego, dyscyplinarnego i dyscyplinarnego przyspieszonego oraz sposobu wykonywania kar dyscyplinarnych w stosunku do funkcjonariuszy celnych (Dz. U. Nr 156, poz. 1520), a także art. 17 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555 z późn. zm.), zwanej dalej K.p.k.

W uzasadnieniu orzeczenia organ wskazał, że wydane ono zostało po wysłuchaniu w dniu (...) rzecznika dyscyplinarnego, obrońcy obwinionego w osobie funkcjonariusza celnego - młodszego aspiranta W. Z. oraz obwinionego. Organ podał, iż na podstawie wyników kontroli wydatków Izby Celnej w O. za okres od (...) do (...), przeprowadzonej przez Generalnego Inspektora Kontroli Skarbowej, zawartych w protokole z dnia (...) oraz w dokumencie "Wynik Kontroli" z dnia (...), Dyrektor Izby Celnej w O. polecił w dniu (...) wszczęcie postępowania wyjaśniającego. W dniu (...) powyższe postępowanie zostało wszczęte przez Rzecznika Dyscyplinarnego w Urzędzie Celnym w O., a zakończone wnioskiem z dnia (...) o wszczęcie postępowania dyscyplinarnego. Postanowieniem z dnia (...) Naczelnik Urzędu Celnego w O. wszczął postępowanie dyscyplinarne, wskazując trzy obszary naruszenia przez A. B., obowiązków służbowych, jakimi było:

1. niezachowanie należytej staranności i roztropności przy zawieraniu umów nr (...) z dnia (...) oraz (...) z dnia (...) dotyczących najmu nieruchomości położonej w O. przy ulicy (...),

2. naruszenie przepisów ustawy z dnia 29 stycznia Prawo zamówień publicznych przy udzielaniu zamówień na naprawę oraz serwis kserokopiarek przyjętych w (...) od Izby Celnej w K.,

3. dokonanie wydatkowania środków publicznych w sposobu niecelowy i niegospodarny tj. z naruszeniem zasad gospodarki finansowej jednostki sektora finansów publicznych poprzez:

a) wydatkowanie środków najpierw na naprawę a następnie na usługi dla serwisu kserokopiarki, wykorzystywanej w niewielkim stopniu, a końcowo wycofanej z użytkowania i usługi serwisowania w drodze aneksu nr (...) z dnia (...) do umowy serwisu z dnia (...)

b) dokonanie zgłoszenia swojego uczestnictwa w dniu (...) na szkolenie z zakresu zwiększenia znajomości procedur zamówień publicznych, wskazując jako miejsce szkolenia spośród ośmiu możliwych do wyboru miejsc – S. i rezygnując z bliżej położonych K. lub W., wskutek czego Izba Celna w O. poniosła wydatek w kwocie 528 zł brutto z tytułu zwrotu kosztów podróży służbowej odbytej samochodem prywatnym.

W dalszej części uzasadnienia organ wskazał, iż ukarany A. B. od (...) do (...) pełnił obowiązki Dyrektora Izby Celnej w O., a następnie do (...) pełnił służbę na stanowisku Dyrektora tej Izby, po czym decyzją Dyrektora Izby z dnia (...) został przeniesiony do Urzędu Celnego w O., gdzie pełni służbę w Referacie (...). Organ stwierdził, że ukarany podlega regulacjom zawartym w ustawie o Służbie Celnej, określonych m.in. w art. 32 ust. 1 pkt 2 i 3 tej ustawy, wedle których funkcjonariusz celny jest zobowiązany racjonalnie gospodarować środkami publicznymi oraz rzetelnie, bezstronnie, sprawnie i terminowo wykonywać powierzone zadania.

Zdaniem organu, A. B. z racji zajmowanego stanowiska był zobligowany przestrzegać przyjęte normy, a nie postępować wbrew nim, skoro był zobligowany do wymagania ich przestrzegania od podwładnych. Organ podał także, iż w toku postępowania wyjaśniającego i dyscyplinarnego obwiniony podejmował próbę personalnego ataku na Naczelnika Urzędu Celnego oraz przerzucania nań odpowiedzialności, które to zachowania - poza rodzajem i wagą naruszenia obowiązków skutkami i okolicznościami jego popełnienia oraz ujemnymi następstwami dla służby - zostały wzięte pod uwagę przy wymierzaniu kary. Ponadto jako okoliczności łagodzące organ uwzględnił pozytywna opinię J. P. – będącej aktualnie bezpośrednim przełożonym obwinionego.

W zakresie pierwszego z wymienionych naruszeń obowiązków służbowych organ uznał, iż obwiniony zobowiązany był do kontynuacji umowy najmu nieruchomości, w której znajdowała się siedziba Urzędu Celnego i Oddziału Celnego, jednak nie zapoznał się z zasadnością kontynuacji tej umowy i nie zlecił przeprowadzenia analizy potrzeb lokalowych, pomimo iż został uprzedzony zbyt wygórowanych stawkach czynszu oraz możliwości zwolnienia powierzchni.

Odnośnie drugiego z zarzutów, dotyczącego stosowania przepisów ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. Prawo zamówień publicznych, organ stwierdził, iż w wyniku nierzetelnego wykonywania zadań przez obwinionego Izba Celna udzieliła firmie A zamówienia o wartości (...) zł, tj. przekraczającej 6000 euro, na naprawę i serwis kserokopiarek, bez ogłoszenia przetargu.

Co do zarzutu zawartego w punkcie 3 lit. b, dotyczącego zamówień o wartości poniżej 6000 euro, organ wskazał, że obwiniony samodzielnie dokonał zgłoszenia swojego uczestnictwa w szkoleniu w S., przez co wykazał się dużą niegospodarnością, narażając Izbę na koszty podroży służbowej.

W odniesieniu do zarzutu sprecyzowanego w punkcie 3 lit. a organ uznał, iż nie można w tym zakresie przypisać winy A. B. i w tym zakresie postępowanie umorzył na podstawie art. 17 § 1 pkt 1 K.p.k w zw. z art. 79 ustawy o Służbie Celnej.

W odwołaniu od powyższego orzeczenia A. B. wniósł o umorzenie postępowania dyscyplinarnego, zarzucając, iż stawiane zarzuty oparte są wyłącznie na wynikach kontroli, przy czym ustalenia protokołu kontroli zakwestionował u Generalnego Inspektora Kontroli z powodu niezgodności ze stanem faktycznym i w tej sprawie podjęte zostały działania sprawdzające. Poza tym podniósł, iż postępowanie dyscyplinarne było prowadzone tendencyjnie i nie uwzględniało jego wyjaśnień oraz przedłożonych dowodów. Zarzucił także brak obiektywizmu ze względu m.in. na powiązania rodzinne pomiędzy Naczelnikiem Urzędu Celnego a jednym ze świadków w sprawie, wskazując, że pomimo to postępowanie nie zostało przekazane innemu organowi. Nie udostępniono mu także dokumentów będących podstawą oskarżenia. Ponadto został pozbawiony prawa do obrony poprzez oddalenie składanych wniosków dowodowych o przesłuchanie świadków.

W wyniku rozpatrzenia odwołania, po wysłuchaniu w dniu (...) prowadzącego postępowanie, odwołującego oraz obrońcy – funkcjonariusza celnego W. Z., Dyrektor Izby Celnej w O. orzeczeniem dyscyplinarnym z dnia (...), nr (...), utrzymał w mocy zaskarżone orzeczenie dyscyplinarne, stwierdzając, iż sprawa została dostatecznie wyjaśniona, a w świetle materiału dowodowego niewątpliwie doszło do naruszenia przez ukaranego obowiązków służbowych, przy czym podniesione w odwołaniu zarzuty nie dają podstaw do uchylenia orzeczenia pierwszej instancji i nie zachodzi żadna z przesłanek nieważności z mocy prawa.

W uzasadnieniu przytoczył kwestie podniesione w odwołaniu, a następnie, odnosząc się szczegółowo do każdej z nich stwierdził, iż stanowisko odwołującego co do braku podstaw prawnych stawianych zarzutów nie może zostać uznane za uzasadnione, gdyż w orzeczeniu przytoczono podstawy prawne stawianych zarzutów, określone w art. 62 ust 1 pkt 1 i 2 ustawy o Służbie Celnej.

Co do kwestii oparcia zarzutów wyłącznie o wyniki kontroli z dnia (...) organ stwierdził, iż wyniki postępowania wyjaśniającego, potwierdzone wyjaśnieniami złożonymi przez funkcjonariuszy, a także zebrana w sprawie dokumentacja, a następnie kolejne dowody zebrane w sprawie w toku postępowania dyscyplinarnego, uzasadniają stwierdzenie naruszenia przez ukaranego obowiązków służbowych. Z tego względu wyniki kontroli są jedynie jednym z wielu dowodów, na których oparto orzeczenie.

Odnośnie zarzutu tendencyjnego prowadzenia postępowania organ odwoławczy wskazał, iż z uwagi na jego ogólnikowość i nieprecyzyjność trudno jest się doń odnieść, zwłaszcza, że obwiniony nie przedstawił żadnych dowodów, które go potwierdzają. Poza tym organ wywiódł, iż jest to zarzut pozamerytoryczny i nie podlega ocenie organu odwoławczego.

W odniesieniu do zarzutu nieuwzględnienia wyjaśnień i dowodów, organ stwierdził, iż obwiniony nie wskazał, których z dowodów nie wzięto pod uwagę i których dowodów nie uwzględniono, w związku z czym organ odwoławczy nie ma możliwości ustosunkowania się do tego zarzutu. Organ odwoławczy stwierdził dalej, iż przepisy K.p.k. nie zawierają dyrektyw nakazujących określone ustosunkowanie się do konkretnych dowodów ani nie wprowadzają różnic co do wartości dowodowej poszczególnych z nich. Zdaniem organu odwoławczego, organ prowadzący postępowanie zebrał cały materiał dowodowy, ustosunkował się do dowodów stosując zasadę swobodnej oceny dowodów, przy czym odmawiając przeprowadzenia pewnych dowodów uzasadnił swe postanowienie, a tym samym organ odwoławczy, nie stwierdzając naruszenia prawa w tym zakresie, uznaje zarzut za bezzasadny.

Odnośnie zarzutu nieudostepnienia dokumentów będących podstawą oskarżenia, sprowadzających się do fragmentaryczności protokołu kontroli i jego braków, organ podał, iż wprawdzie A. B. w toku postępowania informował, że składając wyjaśnienia do zespołu kontrolnego przytoczył szereg dowodów i wskazał świadków mogących potwierdzić ich autentyczność, jednak nie wskazał, jakie były to dowody, co było zawarte w wyjaśnieniach, a także jakich świadków wskazał. Organ stwierdził, że w aktach sprawy zawarta jest ta cześć dokumentacji, która odnosi się do obwinionego, i jest ona dostępna, natomiast pozostała część materiału zawartego w protokole pokontrolnym oraz w wyniku kontroli dotyczy kwestii i osób nie mających związku z postępowaniem, nie dotyczy natomiast obwinionego i stawianych mu zarzutów.

W kwestii zarzutu pozbawienia prawa do obrony organ stwierdził, iż obrona materialna może być realizowana poprzez korzystanie z kodeksowych uprawnień procesowych i wskazał, że organ prowadzący postępowanie nie ograniczał ukaranemu uprawnień, zatem prawo do obrony nie zostało naruszone. Poza tym organ nie jest zobowiązany do przeprowadzenia wszystkich zgłoszonych przez strony dowodów, ale tylko mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, natomiast w toku postępowania organ pierwszej instancji odniósł się do wszystkich składanych wniosków dowodowych.

Odnośnie możliwości przekazania postępowania innemu organowi, organ odwoławczy przytoczył przepis art. 40 § 1 K.p.k., stwierdzając, iż nie zachodzi żadna z przesłanek przesłanki wyłączenia sędziego, natomiast nieuzasadnione jest twierdzenie, że udział w postępowaniu świadka powiązanego z sędzią mógłby wpływać na stronniczość, gdyż postępowanie toczyło się wobec obwinionego, a nie sędziego. Ponadto, przytaczając treśc art. 439 § 1 K.p.k. stwierdził, iż nie zachodzi żadna z przesłanek nieważności postępowania w nim określonych.

W końcowej części uzasadnienia organ odwoławczy wskazał, że przedstawione dowody w postaci wydruku prasowego oraz postanowienia Prokuratury nie mają istotnego znaczenia w sprawie, gdyż postępowanie to prowadzone było pod kątem wystąpienia innych przesłanek niż te, które stanowią o naruszeniu obowiązków służbowych.

W skardze na powyższe orzeczenie A. B., reprezentowany przez pełnomocnika – adwokata A. P., wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia oraz orzeczenia organu pierwszej instancji i zasądzenie kosztów postępowania, zarzucając naruszenie prawa materialnego, tj. art. 32 ust. 1 i art. 62 ust. 1 ustawy o Służbie Celnej oraz naruszenie przepisów procedury polegające na ograniczeniu skarżącemu prawa do pełnej obrony poprzez rażąco dowolne oddalenie wniosków dowodowych oraz błędną ocenę przeprowadzonych dowodów. W uzasadnieniu podniesiono, że wymiar kary, polegający na wymierzeniu najostrzejszej kary dyscyplinarnej, nie jest adekwatny do ustaleń postępowania dowodowego i jest przejawem pozbywania się ludzi z poprzedniego okresu władzy. Zarzucono, że organ odwoławczy dokonał powierzchownej oceny zarzutów, które nie zostały rozstrzygnięte, a cytowanie w całości przepisów K.p.k. nie wypełnia normy orzeczenia odwoławczego. Podniesiono też, że organ odwoławczy zapoznał się z całością wyników kontroli, potwierdzając, iż zostały one ujawnione częściowo, bez opartego na ogólnych przepisach postanowienia o ich wyłączeniu, a zatem stanowią one dokumentacyjną całość, jaka powinna być przedstawiona stronie, która ma prawo dostępu do wszystkich dokumentów oraz decydowania które z nich są przydatne w postępowaniu. Zakwestionowano ponadto fakt oddalenia szeregu wniosków dowodowych strony, wywodząc, że rzetelny i obiektywny organ dopuszcza wnioski dowodowe, by nie narazić się na zarzut ograniczenia stronie prawa do obrony. Wskazano również, że wyniki kontroli, wbrew twierdzeniom organu, nie są wcale jednoznaczne i negatywne dla skarżącego, gdyż stwierdzają wyłącznie fakty a nie okoliczności i przyczyny powstałych decyzji, co potwierdza dowód w postaci postanowienia Prokuratury Rejonowej w B. Zdaniem skarżącego, ustalenia Prokuratury, będącej organem nie wciągniętym w konflikt personalny i nie zainteresowanym wynikiem sprawy, ma walor obiektywizmu i rzetelności, podczas gdy Dyrektor Izby w toku prowadzonych postępowań nie ukrywał osobistego i emocjonalnego zainteresowania zaangażowania w wyrzuceniu z pracy skarżącego. Podkreślono, że dopiero wszystkie dokumenty, tworzące całość, pozwalają na ocenę stawianych skarżącemu zarzutów, przy czym ocena tych dokumentów dokonana przez organy dyscyplinarne jest diametralnie różna od oceny Prokuratury. Podniesiono nadto, iż w postępowaniu nie stwierdzono aby skarżący, który z racji zajmowanego stanowiska miał prawo i swobodę do uznaniowości, przekroczył granice uprawnień własnej decyzji i aby doprowadził do szkody w majątku Skarbu Państwa. Wskazano również, iż wyniki kontroli nie dyskredytują skarżącego, lecz są formą polemiki i zwrócenia uwagi na praktyki, które w żadnej mierze nie są objęte odpowiedzialnością karną bądź dyscyplinarną. Podkreślono, iż w zaskarżonym orzeczeniu nie można doczytać się na czym miałoby polegać nierzetelne wykonywanie powierzonych obowiązków oraz nieracjonalne gospodarowanie środkami publicznymi. Ponadto wskazano na bezpośredni związek niniejszej sprawy z innym postępowaniem w przedmiocie zwolnienia skarżącego ze służby, zawisłej przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Opolu, przy czym orzeczone w tamtym postępowaniu zwolnienie skarżącego ze służby czyni w praktyce niewykonalnym orzeczony w niniejszym postępowaniu zakaz zajmowania stanowisk kierowniczych przez okres 2 lat. W końcowej części skargi podniesiono, że skarżący, posiadający ponad 20-letni staż w służbie oraz będący najbardziej utytułowanym celnikiem na obszarze Izby Celnej w O., był założycielem oraz pierwszym dyrektorem tej Izby, a uprzednio naczelnikiem Urzędu Celnego w O., i przez wiele lat pracy dawał dowody swojej rzetelności i lojalności, w związku z czym wymowa orzeczeń dyscyplinarnych w aspekcie etyczno-moralnym jest jednoznaczna, co uzasadnia konieczność ich uchylenia.

W odpowiedzi na skargę organ wnosił o jej oddalenie i - przedstawiając w obszernym uzasadnieniu całość postępowania wyjaśniającego oraz dyscyplinarnego oraz przytaczając treść postanowienia Prokuratury z dnia (...) - dodatkowo wskazał, że postanowienie to dotyczy czynów określonych w kodeksie karnym, które ocenia się pod kątem występowania innych przesłanek niż te stanowiące o naruszeniu obowiązków służbowych, będących uchybieniami o odmiennej charakterystyce i ciężarze gatunkowym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek z innych przyczyn niż w niej podniesione.

Na wstępie, zgodnie z treścią art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), podkreślić należy, iż ocena działalności organów administracji publicznej, dokonywana przez wojewódzki sąd administracyjny, sprowadza się do kontroli prawidłowości rozstrzygnięcia, będącego przedmiotem tej oceny, pod względem zgodności z przepisami prawa materialnego oraz pod względem zgodności z przepisami postępowania administracyjnego. Kontrola ta sprowadza się do zbadania, czy organy administracji w toku rozpoznawania sprawy nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Oznacza to, że badaniu w postępowaniu sądowoadministracyjnym podlega prawidłowość zastosowania przepisów prawa w odniesieniu do istniejącego w sprawie stanu faktycznego. Na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej P.p.s.a., uwzględnienie skargi następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Podkreślić również należy, iż stosownie do treści art. 134 § 1 i 2 P.p.s.a., sąd administracyjny sprawuje tak zakreśloną kontrolę w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Nie będąc związany granicami skargi, sąd zobowiązany jest do wzięcia pod uwagę z urzędu (zasada oficjalności) wszelkich naruszeń prawa, a także wszystkich przepisów, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i zarzutów podniesionych w skardze. Sąd nie może jednak wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzenie nieważności zaskarżonego aktu. Powołany przepis art. 134 § 1 i 2 P.p.s.a. umożliwia sądowi wszechstronne i obiektywne zbadanie sprawy - niezależnie od podniesionych zarzutów i zakresu żądań zawartych w skardze. Poza tym, zgodnie z art. 135 P.p.s.a., sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Przesłanką zastosowania unormowania zawartego w tym przepisie jest stwierdzenie naruszenia prawa materialnego lub procesowego nie tylko w zaskarżonym akcie lub czynności, ale także w aktach lub czynnościach je poprzedzających.

Rozpatrując wniesioną skargę w tak zakreślonej kognicji oraz analizując dokumenty zawarte w aktach administracyjnych, należy mieć na względzie, że materialnoprawną podstawą działania organów w niniejszej sprawie były przepisy ustawy z 24 lipca 1999 roku o Służbie Celnej (tekst jedn. Dz. U. z 2004 r. Nr 156, poz. 1641 ze zm.), w szczególności zawarte w rozdziale 12 tej ustawy, regulujące m.in. przebieg postępowania dyscyplinarnego. Od razu należy wskazać, że w toku postępowania dyscyplinarnego prowadzonego w stosunku do funkcjonariuszy celnych, przepis art. 70 ust. 1 ustawy o Służbie Celnej przewidywał prawo obwinionego do korzystania z pomocy wybranego przez siebie obrońcy spośród funkcjonariuszy celnych. Norma prawna zawarta w powyższym przepisie uprawniała obwinionego do ustanowienia w toku postępowania dyscyplinarnego obrońcy, zawężając jednak krąg tych osób do funkcjonariuszy celnych. Oznaczało to niemożność wyboru profesjonalnego obrońcy np. z kręgu palestry. Trybunał Konstytucyjny w punkcie 3 wyroku z dnia 19 marca 2007 r. (sygn. akt K 47/05, OTK-A 2007 nr 3, poz. 27) orzekł o niezgodności powyższego przepisu art. 70 ust. 1 ustawy o Służbie Celnej z art. 42 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP. W uzasadnieniu tego wyroku, ogłoszonego w dniu 2 kwietnia 2007 r. (Dz. U. Nr 57, poz. 390), przytaczając treść art. 42 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483 ze zm.), zgodnie z którym każdy, przeciw komu prowadzone jest postępowanie karne, ma prawo do obrony we wszystkich stadiach postępowania, a w szczególności może on wybrać obrońcę lub na zasadach określonych w ustawie korzystać z obrońcy z urzędu, Trybunał stwierdził, iż odebranie funkcjonariuszowi uprawnienia do ustanowienia obrońcą w postępowaniu dyscyplinarnym profesjonalnego pełnomocnika uniemożliwia realizowanie istotnego elementu prawa do obrony, zagwarantowanego każdemu przez powołany przepis art. 42 ust. 2 Konstytucji RP. Ponadto, powołując się na swe dotychczasowe orzecznictwo, Trybunał – po pierwsze – wskazał na konieczność szerokiego rozumienia prawa do obrony, będącego nie tylko fundamentalną zasadą procesu karnego, ale też elementarnym standardem demokratycznego państwa prawnego, a po wtóre – że art. 42 Konstytucji RP znajduje zastosowanie do oceny nie tylko regulacji o stricte karnym charakterze, ale też odpowiednio do innych regulacji o charakterze represyjnym, jakimi są niewątpliwie przepisy dotyczące postępowania dyscyplinarnego. Poza tym, wskazując na materialny i formalny wymiar prawa do obrony w procesie karnym, Trybunał stwierdził, iż zakwestionowany przepis ustawy o Służbie Celnej (jak i przepisy innych ustaw dotyczących służb mundurowych, tj. Straży Granicznej i Policji objęte powyższym wyrokiem) narusza formalne prawo do obrony, gdyż obrona powierzona nieprofesjonalnemu obrońcy, tj. innemu funkcjonariuszowi, usytuowanego w określonej strukturze, w warunkach podległości służbowej z ewentualnym przełożonym dyscyplinarnym, nie gwarantuje należytego poziomu obrony obwinionego, jaki może zapewnić zawodowy prawnik.

W związku z treścią powyższego wyroku odnieść się w tym miejscu należy do skutków przezeń wywołanych i stwierdzić, iż na zasadzie art. 190 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne (ust. 1); te z nich, które dotyczą zgodności ustaw z Konstytucją podlegają niezwłocznemu ogłoszeniu w organie urzędowym, w którym akt normatywny był ogłoszony (ust. 2) i wchodzą w życie z dniem ogłoszenia, jednak Trybunał Konstytucyjny może określić inny termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego (ust. 3). Powyższe regulacje, w szczególności art. 190 ust. 3 in principio, określają chwilę usunięcia przepisu z systemu obowiązującego prawa. Odnośnie oceny orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego w aspekcie czasowym, wskazać przyjdzie, iż należy ona do organów stosujących prawo. W orzecznictwie i doktrynie odnotować można rozbieżne poglądy dotyczące działania wyroków Trybunału Konstytucyjnego, jednak ich istota sprowadza się do tego, czy mają one działanie wsteczne (ex tunc) czy prospektywne (ex nunc) od daty ogłoszenia. Te jednak rozważania należy, zdaniem Sądu, pozostawić na uboczu, zważywszy, że w niniejszej sprawie ogłoszenie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 marca 2007 r. nastąpiło w dniu 2 kwietnia 2007 r., podczas gdy orzeczenie Naczelnika Urzędu Celnego w O. wydane zostało dopiero w dniu 16 kwietnia 2007 r. Bezspornie w dacie wydania orzeczenia przez organ pierwszej instancji, przepis art. 70 ust. 1 ustawy o Służbie Celnej już nie obowiązywał, przy czym nadal funkcjonowały pozostałe unormowania, dotyczące postępowania dyscyplinarnego, zawarte w rozdziale 12 tej ustawy, a w szczególności przepis art. 79, nakazujący w postępowaniu dyscyplinarnym odpowiednie stosowanie przepisów Kodeksu postępowania karnego w sprawach nieuregulowanych w tym rozdziale, jak również przepis art. 69, warunkujący wydanie orzeczenia dyscyplinarnego po wysłuchaniu rzecznika dyscyplinarnego i obwinionego oraz jego obrońcy, jeżeli został ustanowiony. Przypomnieć w związku z tym należy, iż określone w art. 79 ustawy o Służbie Celnej odpowiednie stosowanie przepisów K.p.k. oznacza, że niektóre przepisy tego aktu, będą miały zastosowanie wprost, inne natomiast wcale, przy czym to odpowiednie stosowanie może mieć miejsce tylko wówczas, gdy ustawa o Służbie Celnej danej kwestii nie reguluje.

Taka sytuacja wystąpiła w związku z wyeliminowaniem przez Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 19 marca 2007 r. przepisu art. 70 ust. 1 ustawy o Służbie Celnej. W świetle omówionego już wyżej uzasadnienia powołanego wyroku, orzeczenie o niezgodności tego przepisu z Konstytucją nie miało bynajmniej na celu pozbawienie obwinionego prawa do obrony w postępowaniu dyscyplinarnym, ale wręcz przeciwnie – jej wzmocnienie. Jeżeli zatem od dnia 2 kwietnia 2007 r. ustawa o Służbie Celnej nie zawierała przepisów precyzujących prawo do skorzystania z obrońcy w postępowaniu dyscyplinarnym, to zgodnie z 6 K.p.k. oraz art. 82 K.p.k. i art. 84 § 1 K.p.k., mającymi zastosowanie poprzez art. 79 ustawy o Służbie Celnej, obwinionemu przysługiwało prawo do obrony, w tym prawo do korzystania z pomocy obrońcy (o czym organ miał obowiązek pouczyć obwinionego), będącego osobą uprawnioną do obrony według przepisów o ustroju adwokatury, przy czym ustanowienie obrońcy uprawniało go do działania w całym postępowaniu, nie wyłączając czynności po uprawomocnieniu się orzeczenia.

Dotychczas przedstawione rozważania mają istotne znaczenie w rozpoznawanej sprawie, zważywszy, że z lektury akt administracyjnych wynika, iż w toku postępowania przed organem pierwszej instancji, A. B. w piśmie z dnia 26 marca 2007 r., doręczonym w dniu 28 marca 2007 r. (k. 280 akt administracyjnych), powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 marca 2007 r., ustanowił obrońcę w osobie adwokata A. P. W związku z tym, Naczelnik Urzędu Celnego w O. pismem z dnia 29 marca 2007 r., powołując przepis art. 190 ust. 3 Konstytucji RP, poinformował A. B., iż orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego nie zostało ogłoszone, a wedle obowiązujących przepisów ustawy o Służbie Celnej ustanowiony adwokat nie jest funkcjonariuszem celnym i nie może być uczestnikiem postępowania dyscyplinarnego. Następnie, pismem z dnia 2 kwietnia 2007 r., organ poinformował skarżącego o terminie wysłuchania, przypadającym na dzień (...). W aktach sprawy zalega też kolejne pismo skarżącego, opatrzone datą 4 kwietnia 2007 r., dotyczące ustanowienia obrońcy w osobie adwokata A. P. (k. 296 akt administracyjnych), natomiast w punkcie 2 części protokołu wysłuchania z dnia (...), zatytułowanej "oświadczenia, wnioski, żądania osób biorących udział w czynnościach", zawarto następujący zapis: "złożenie przez obwinionego i obrońcę pełnomocnictwa ustanawiającego obrońcą adwokata Pana A. P. w przedmiotowym postępowaniu dyscyplinarnym, powołując się na w nim na wyrok Trybunału Konstytucyjnego – sygn. akt K 47/05 z 19.03.2007 r. – Naczelnik Urzędu Celnego w O. oddalił pełnomocnictwo, wskazując na regulacje zawarte w ustawie o Służbie Celnej i brak ustawy nowelizującej przedmiotową Ustawę, która ma pierwszeństwo w przedmiotowym postępowaniu dyscyplinarnym" (k. 293 akt administracyjnych). Z kolei w uzasadnieniu orzeczenia z dnia 16 kwietnia 2007 r. organ pierwszej instancji wskazał, iż obwiniony w trakcie wysłuchania ponownie złożył pismo dotyczące ustanowienia obrońcy w osobie adwokata A. P., w związku z czym Naczelnik Urzędu Celnego w O. wskazał na art. 70 ust. 1 ustawy o Służbie Celnej, stanowiący o prawie do korzystania z obrońcy spośród funkcjonariuszy celnych (str. 9 i 10 orzeczenia).

W świetle dotychczasowych rozważań oraz powyższych dowodów, w ocenie Sądu, w przedmiotowej sprawie doszło do naruszenia przez organ prawa do obrony A. B.. O ile stanowisko zawarte w piśmie z dnia 29 marca 2007 r. należałoby uznać za prawidłowe co do zasady, gdyż w tej dacie wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 marca 2007 r., choć był już znany zarówno skarżącemu jak i organowi, to jeszcze nie wywarł niweczącego skutku wobec wadliwego przepisu art. 70 ust. 1 ustawy o Służbie Celnej, jednak w dniu (...), a zatem już po publikacji tegoż wyroku, A. B. mógł w świetle obowiązujących przepisów skutecznie ustanowić obrońcę w osobie adwokata A. P., który powinien zostać zarówno dopuszczony do udziału w postępowaniu, jak i wysłuchany przed wydaniem orzeczenia dyscyplinarnego, stosownie do treści art. 69 ustawy o Służbie Celnej. Co więcej, w ocenie Sądu, począwszy od dnia 2 kwietnia 2007 r. organ prowadzący postępowanie dyscyplinarne miał obowiązek pouczenia skarżącego na nowo, że może ustanowić profesjonalnego pełnomocnika, a zwłaszcza - z uwagi na wcześniej sygnalizowaną przez A. B. wolę ustanowienia obrońcy w osobie adwokata - organ ten powinien, dochowując należytej staranności, ustalić, w jakiej dacie wyrok Trybunału z dnia 19 kwietnia 2007 r. został opublikowany, a tego obowiązku organ pierwszej instancji niewątpliwie nie dopełnił, na co wskazuje treść uzasadnienia wydanego przezeń orzeczenia.

Podkreślić jeszcze raz trzeba, że w trakcie postępowania dyscyplinarnego, ze względu na wspomniany już wyżej specyficzny, zbliżony do postępowania karnego, charakter tego postępowania oraz jego skutki, obwiniony ma prawo oczekiwać pouczeń ze strony organu prowadzącego, w zakresie przysługujących mu uprawnień. W żadnym natomiast razie nie może dojść do pozbawienia obwinionego możliwości wyznaczenia swym obrońcą profesjonalnego pełnomocnika przez organ powołujący się na nieobowiązujące już przepisy, jak miało to miejsce w niniejszej sprawie. Podzielić należy przytoczony już wyżej pogląd, iż powierzenie obrony innemu funkcjonariuszowi nie gwarantuje, nawet przy dołożeniu najwyższej staranności, takiego jej poziomu, który może zapewnić profesjonalny obrońca. Ponadto, wskazywana w uzasadnieniu Trybunału Konstytucyjnego podległość służbowa, może nie być również obojętna dla sposobu wykonania obrony obwinionego.

Dodać też należy, iż przepis art. 70 ust. 1 ustawy o Służbie Celnej, będący przepisem procesowym, nie stanowił bezpośredniej podstawy rozstrzygnięcia w sprawie, a zatem nie można tu mówić o zaistnieniu przesłanki do wznowienia postępowania, określonej w art. 540 § 2 K.p.k., który stanowi, iż postępowanie wznawia się na korzyść oskarżonego, jeżeli w wyniku orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego stracił moc lub uległ zmianie przepis prawny będący podstawą skazania lub warunkowego umorzenia. Jednakże powyższe uchybienia, stanowiące naruszenie wskazanych już wyżej przepisów ustawy o Służbie Celnej oraz K.p.k. i w konsekwencji naruszenie normy konstytucyjnej zawartej w art. 42 ust. 2 Konstytucji, określających formalne prawo do obrony z pomocą obrońcy, nastąpiły jeszcze w toku postępowania przed organem pierwszej instancji i mogły mieć wpływ na wynik tego postępowania. Nie można bowiem z całą pewnością wykluczyć, że ustanowienie profesjonalnego obrońcy i wykorzystanie posiadanej przez niego fachowej wiedzy prawniczej mogłoby mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie w sprawie np. w konsekwencji czuwania nad prawidłowym przebiegiem postępowania oraz prawidłowym formułowaniem stosownych wniosków i zarzutów w jego toku. Wady powyższej nie może przy tym sanować okoliczność, iż profesjonalny obrońca został dopuszczony do udziału w postępowaniu odwoławczym, co sugeruje treść pisma Dyrektora Izby Celnej w O. z dnia 23 lipca 2007 r., kierowanego do adwokata A. P., stanowiącego zawiadomienie o terminie wysłuchania stron (k. 323 akt administracyjnych).

Niezależnie od tego stwierdzić należy również, iż w przeprowadzonym postępowaniu dyscyplinarnym doszło do naruszenia przepisów procedury poprzez oddalenie składanych przez obwinionego wniosków dowodowych (nr A i B – k. 187 i 188 akt administracyjnych), bez wnikliwej ich analizy i uzasadnienia, w sytuacji, gdy przepis art. 170 K.p.k., który ma zastosowanie poprzez art. 79 ustawy o Służbie Celnej, przewiduje wyraźnie okoliczności uzasadniające oddalenie wniosku dowodowego, jakimi są: niedopuszczalność przeprowadzenia dowodu, brak znaczenia dowodu dla rozstrzygnięcia sprawy albo wcześniejsze udowodnienie zgodnie z twierdzeniem wnioskodawcy, nieprzydatność dowodu, niemożliwość przeprowadzenia dowodu oraz gdy wniosek dowodowy w sposób oczywisty zmierza do przedłużenia postępowania (§ 1), a nadto ustanawia zakaz oddalenia wniosku dowodowego na tej podstawie, że dotychczasowe dowody wykazały przeciwieństwo tego, co wnioskodawca zamierza udowodnić (§ 2). To samo dotyczy wniosków o przesłuchanie D. C. oraz L. J. Poza tym dostrzec trzeba, że w odniesieniu zarówno do tych dwóch ostatnio wskazanych wniosków, jak i do wniosku nr C (k. 185-186 akt administracyjnych), doszło także do naruszenia art. 174 K.p.k., ustanawiającego zasadę bezpośredniości postępowania dowodowego i zwierającego zakaz zastępowania dowodu z zeznań świadka treścią pism, zapisków lub notatek urzędowych. Dopuszczono bowiem wnioskowany przez obwinionego dowód w postaci pisemnego wyjaśnienia świadka Z. Ż., stanowiącego odpowiedź na kwestie sformułowane samodzielnie przez organ prowadzący postępowanie w piśmie z dnia 9 marca 2007 r. oraz świadka M. T. (k. 226 akt administracyjnych) i świadka A. Ł. (k. 140-144 akt administracyjnych). Poza tym, pomimo wcześniejszego oddalenia wniosku, ostatecznie przeprowadzono dowód z pisemnych wyjaśnień D. C. (k. 258-259 akt administracyjnych), które to wyjaśnienia nie zostały nawet przez świadka podpisane.

Oceniając natomiast zaskarżone orzeczenie organu odwoławczego, zauważyć przyjdzie, że stosownie do art. 140 K.p.k., mającym odpowiednie zastosowanie poprzez art. 79 ustawy o Służbie Celnej, orzeczenia wydane w toku postępowania dyscyplinarnego, które ustawa nakazuje doręczać stronom, doręcza się również obrońcom, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. Z akt przedmiotowej sprawy wynika, że organ odwoławczy nie zastosował się do postanowień powyższych przepisów. Należy podkreślić, że w aktach sprawy brak jest przy tym dowodu doręczenia orzeczenia drugoinstancyjnego obrońcy obwinionego – adwokatowi A. P. Orzeczenie to, jak wynika z rozdzielnika, doręczono natomiast działającemu dotychczas w postępowaniu przed organami obu instancji obrońcy spośród funkcjonariuszy celnych – W. Z. Konsekwencją ustanowienie pełnomocnika jest zaś obowiązek organu doręczania mu wszelkiej korespondencji i informowania o wszelkich czynnościach postępowania. Od chwili doręczenia organowi dokumentu pełnomocnictwa, pełnomocnik powinien być zawiadamiany o wszystkich czynnościach i wzywany do udziału w nich, co zapewnia prawidłowy udział strony w postępowaniu.

Z przedstawionych wyżej względów należało uznać, że już tylko wykazane powyżej uchybienia, polegające na ograniczeniu skarżącemu prawa do obrony przy pomocy fachowego pełnomocnika, stanowią naruszenie przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co skutkuje koniecznością wyeliminowania z obrotu prawnego zarówno zaskarżonego orzeczenia, jak i poprzedzającego je orzeczenia organu pierwszej instancji, objętego postępowaniem z mocy art. 135 P.p.s.a.

Konsekwencją kasacyjnego rozstrzygnięcia Sądu jest konieczność ponownego przeprowadzenia postępowania dyscyplinarnego, w toku którego organy winny mieć na uwadze, by prawo do obrony było w pełni zrealizowane we wszystkich swych aspektach, przy czym zalecenia do dalszego postępowania, w tym również realizacji zasady bezpośredniości dowodów z zeznań świadków, wynikają wprost z przedstawionych wyżej rozważań.

Wykazane powyżej uchybienia, ograniczające skarżącemu prawo do obrony, czynią przedwczesnym dokonywanie przez Sąd oceny dalej idących zarzutów skargi poprzez merytoryczną ocenę zaskarżonych orzeczeń, gdyż kwestie te będą przedmiotem rozstrzygnięcia organów w orzeczeniach wydanych po ponownym rozpatrzeniu sprawy. Odnośnie sformułowanego w skardze zarzutu niewykonalności orzeczenia zakazu zajmowania stanowisk kierowniczych w sytuacji wcześniejszego orzeczenia kary wydalenia ze służby, należy stwierdzić, iż zarzut ten jest bezzasadny w sytuacji, gdy orzeczenie o wydaleniu ze Służby Celnej miało mieć skutek dopiero po upływie 3 miesięcy od daty wydania tego orzeczenia.

Z tych względów, na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w związku z art. 135 P.p.s.a. orzeczono, jak w sentencji. Rozstrzygnięcie o niewykonywaniu zaskarżonego orzeczenia, zawarte w punkcie 2 wyroku, oparte zostało o przepis art. 152 P.p.s.a., natomiast w punkcie 3, o zwrocie na rzecz skarżącego kosztów postępowania, orzeczono na podstawie art. 200 P.p.s.a. w związku z art. 205 § 2 i 209 P.p.s.a., uwzględniając w zasądzonej kwocie wynagrodzenie pełnomocnika w kwocie 240 zł, zgodnie z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.) oraz 17 zł z tytułu poniesionej opłaty skarbowej od udzielonego pełnomocnictwa.