Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 870/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2012-06-29 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 83 ust. 1
journal: Dz.U. 2009 nr 153 poz 1227
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Dąbrowska, Sędziowie WSA Olga Żurawska-Matusiak, Danuta Kania (spr.), Protokolant Sekretarz sądowy Sylwia Mikuła, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 czerwca 2012 r. sprawy ze skargi M.L. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę


UZASADNIENIE

M. L. uczyniła przedmiotem skargi, wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2012 r. nr [...], utrzymującą w mocy, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), powoływanej dalej jako: "k.p.a.", decyzję własną z dnia [...] lutego 2010 r. nr [...] o odmowie przyznania M. L. renty rodzinnej w drodze wyjątku.

Powyższa decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym:

M. L. wystąpiła do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z wnioskiem o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym w 2009 r. mężu – M. L. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lutego 2010 r. odmówił przyznania świadczenia, a po rozpatrzeniu wniosku M. L. o ponowne rozpatrzenie sprawy, decyzją z dnia [...] sierpnia 2010 r. umorzył postępowanie odwoławcze.

Decyzja z dnia [...] sierpnia 2010 r. stała się przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który wyrokiem z dnia 21 grudnia 2010 r., sygn. akt II SA/Wa 1691/10 uchylił ww. decyzję z uwagi na naruszenie przez organ przepisów postępowania administracyjnego, tj. art. 24 § 1 pkt 5 w zw. z art. 127 § 3 k.p.a., polegające na wydaniu zaskarżonej decyzji przez tę samą osobę, która brała udział w wydaniu decyzji, od której złożono wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Nadto Sąd stwierdził, iż rozpatrując sprawę ponownie organ winien rozważyć okoliczności sprawy przytoczone przez skarżącą, a dotyczące okoliczności śmierci jej męża oraz sytuację prawną skarżącej na dzień wydania nowej decyzji.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wydał w dniu [...] czerwca 2011 r. decyzję utrzymującą w mocy decyzję z dnia [...] lutego 2010 r.

Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi M. L. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który wyrokiem z dnia 3 listopada 2011 r., sygn. akt II SA/Wa 2168/11 uchylił zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dokonał istotnych dla wyniku sprawy naruszeń prawa, to jest rozpoznając wniosek skarżącej o ponowne rozpoznanie sprawy, ponownie naruszył przepisy postępowania administracyjnego, w szczególności art. 24 § 1 pkt 5 w zw. z art. 127 § 3 k.p.a., jak również pominął ocenę prawną i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w wyroku Sądu z dnia 21 grudnia 2010 r., sygn. akt II SA/Wa 1691/10. Zaskarżoną decyzję z dnia [...] czerwca 2011 r. wydała bowiem ta sama osoba, która brała udział w wydaniu decyzji z dnia [...] lutego 2010 r.

Ponadto, w ocenie Sądu, organ ponownie rozpatrując sprawę, powinien rozważyć wszystkie okoliczności sprawy, w tym i okoliczności wskazane przez skarżącą we wniosku o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku oraz w skardze. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych powinien również odnieść się do zarzutów merytorycznych i, w razie potrzeby, zobowiązać stronę do złożenia dodatkowych dokumentów na poparcie jej twierdzeń.

W następstwie ponownego rozpatrzenia sprawy, organ wskazaną wyżej decyzją z dnia [...] marca 2012 r. utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] lutego 2010 r.

Uzasadniając rozstrzygnięcie organ podkreślił, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie ma niezbędnych środków utrzymania.

Organ wskazał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie, powinny być spełnione łącznie. Wskazany przepis może być ponadto zastosowany tylko do sytuacji wyjątkowych, gdy mimo dołożenia wszelkiej staranności zaistniały niemożliwe do przezwyciężenia przeszkody w uzyskaniu świadczenia na ogólnych zasadach.

Organ wyjaśnił ponadto, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z powyższym, w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a następnie wnioskodawcy – członkowi rodziny po osobie zmarłej.

Wskazał, iż z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, że na przestrzeni 31 lat życia mąż wnioskodawczyni posiadał łącznie 2 lata i 7 dni okresów składkowych. Ponadto w 10-leciu przed dniem śmierci męża zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - strona udokumentowała 1 rok, 2 miesiące i 7 dni okresów składkowych.

Wprawdzie świadczenie w drodze wyjątku nie jest wprost uzależnione od stażu pracy, to jednak nie może ono pozostawać bez wpływu na ocenę wystąpienia warunków przewidzianych w tym przepisie. Zdaniem Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, dotychczasowy okres ubezpieczenia męża wnioskodawczyni powinien być adekwatny do jego wieku, a tylko wykazanie, że niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowały okoliczności niemożliwe do przezwyciężenia, może skutkować przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku.

Powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych, organ podniósł, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności.

Z przedłożonej dokumentacji wynika, że w okresie od [...] sierpnia 1996 r. do [...] lutego 2008 r., tj. przez ponad 11 lat, zmarły mąż nie podejmował zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. We wskazanym okresie nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec.

Z nadesłanego zaświadczenia z Powiatowego Urzędu Pracy z dnia [...] kwietnia 2011 r. wynika, że zmarły mąż był zarejestrowany jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku w krótkich okresach: od [...] lipca 2000 r. do [...] sierpnia 2000 r. i od [...] lutego 2002 r. do [...] kwietnia 2002 r. i w okresie rejestracji nie otrzymał propozycji pracy. Organ wskazał, iż wprawdzie nie można kwestionować, że skala bezrobocia jest duża i występują trudności w znalezieniu pracy, jednakże w świetle orzecznictwa sądów administracyjnych nie jest to okoliczność szczególna w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Ponadto, w ocenie Prezesa ZUS, nie można przyjąć, że sama rejestracja w urzędzie pracy w charakterze osoby bezrobotnej może stanowić w każdym przypadku okoliczność szczególną, albowiem w takiej sytuacji świadczenia w drodze wyjątku stałyby się świadczeniami powszechnymi, co byłoby sprzeczne z charakterem i celem stosowania art. 83 ww. ustawy.

Następnie organ zauważył, iż w okresach przerw w ubezpieczeniu zmarły mąż wnioskodawczyni pracował w [...] i w [...] bez ubezpieczenia, ze względu na korzystniejsze warunki finansowe niż w Polsce. Stwierdził, że podejmowanie przez ww. pracy poza granicami kraju stanowiło świadomy wybór uprawnionego. Dokonanie takiego wyboru wiązało się z utratą stosownego okresu składkowego, jakim mógłby legitymować się w kraju.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stwierdził ponadto, że M. L. jest uprawniona do renty z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym, natomiast przepisy powołanej wyżej ustawy z uwagi na uznaniowy charakter świadczenia określonego w art. 83 ustawy, o przyznaniu którego decyduje wyłącznie Prezes Zakładu, nie przewidują zbiegu tego świadczenia ze świadczeniami ustawowymi przyznawanymi przez organy emerytalno-rentowe.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] marca 2012 r. M. L. wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz o orzeczenie prawa do renty rodzinnej w drodze wyjątku, ewentualnie o przekazanie sprawy Prezesowi ZUS do ponownego rozpatrzenia zgodnie z zasadami demokratycznego państwa prawnego, a także zasądzenie na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania.

Zaskarżonej decyzji skarżąca zarzuciła błąd w ustaleniach faktycznych i naruszenie przepisów postępowania, co miało wpływ na wynik sprawy, a także obrazę art. 2 w zw. z art. 7 i art. 71 ust. 1, art. 72 ust. 1 zd. pierwsze oraz art. 32 Konstytucji RP, obrazę art. 83 w zw. z art. 65 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, poprzez nieuwzględnienie należycie okoliczności wskazanych we wniosku o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku oraz w piśmie do Prezesa ZUS z dnia [...] marca 2010 r. i oparcie zaskarżonych decyzji na tych samych motywach co uprzednio oraz utrzymywanie konsekwentnie swojego stanowiska, mimo iż Wojewódzki Sąd Administracyjny dwukrotnie uchylał zaskarżane decyzje ZUS.

W uzasadnieniu skargi skarżąca podniosła, że w wydanych dotychczas w sprawie wyrokach Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał między innymi, że organ powinien rozważyć okoliczności sprawy przytoczone przez skarżącą, a dotyczące okoliczności śmierci jej męża, oraz że organ powinien również zbadać podnoszony przez skarżącą fakt pracy zmarłego męża za granicą w kontekście ewentualnego zaliczenia tego okresu do stażu ubezpieczenia. Wskazane powyżej uwagi sądu zostały jednak przez organ zignorowane.

W ocenie skarżącej, organ karze dzieci i wdowę za wybory ich nieżyjącego ojca, który - według logiki i rozumowania organu - mógł przewidzieć, że pewnego dnia zginie tragicznie w wypadku drogowym spowodowanym przez "naćpanego" młodocianego pirata drogowego.

Podkreśliła, że jej zmarły mąż, nie mogąc znaleźć stałej i w miarę dobrze płatnej pracy, dającej minimum utrzymania i egzystencji rodzinie, podjął decyzję o wyjazdach zarobkowych, by następnie od 2007 r. pokierować działalnością gospodarczą, która przynosiła rodzinie wysokie dochody. Nagły i nieprzewidywany wypadek drogowy, którego sprawcą był narkoman, przerwał jednak dobrze zapowiadającą się przyszłość. W dniu wypadku mąż jechał do pracy jako pełnomocnik zarejestrowanej na skarżącą firmy, którą od początku jej istnienia kierował osobiście i wyłącznie mąż.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Odpowiadając na zarzuty podniesione w skardze, wyjaśnił, że we wskazywanych przez skarżącą wyrokach sąd nakazał jedynie uzupełnienie materiału dowodowego w zakresie, podnoszonym przez skarżącą w toku postępowania, to jest przede wszystkim odnoszącym się do jej sytuacji materialnej - co organ wykonał.

Natomiast dla uprawnień rentowych po zmarłym mężu skarżącej nie ma żadnego znaczenia, czy sprawca wypadku, w jakim on zginął, był pod wpływem środków odurzających, czy też nie - ta kwestia może być jedynie przedmiotem zainteresowania prokuratury i sądu orzekającego w sprawie samego sprawcy wypadku.

W piśmie procesowym z dnia 24 czerwca 2012 r. skarżąca podtrzymała w całości swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wniosła o uwzględnienie skargi w całości, wskazując na zasady i gwarancje konstytucyjne oraz Powszechną Deklarację Praw Człowieka, w tym art. 22 - prawo do zabezpieczenia społecznego oraz art. 25 - gwarantujący każdej osobie minimum pomocy i opieki Państwa w razie wdowieństwa oraz ochrony dzieci.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) oraz art. 134 § 1 w zw. z art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst. jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270), dalej powoływanej jako: "p.p.s.a.", sąd administracyjny dokonuje kontroli zaskarżonego aktu pod względem zgodności z prawem, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to, że kontrola sądowoadministarcyjna sprowadza się do zbadania, czy organy wydając zaskarżony akt nie naruszyły przepisów prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Ocena ta jest dokonywana według stanu faktycznego i prawnego na dzień wydania aktu, na podstawie materiału dowodowego zgromadzonego w toku postępowania administracyjnego.

Podkreślenia wymaga, że sąd administracyjny posiada wyłącznie uprawnienia kasacyjne, nie może natomiast orzekać za organ w sposób merytoryczny przyznając stronie określone uprawnienia lub zwalniając z nałożonych obowiązków.

W ocenie Sądu skarga analizowana w świetle powyższych kryteriów nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2012 r. nie narusza prawa.

W pierwszej kolejności zauważyć należy, że zgodnie z art. 153 p.p.s.a., ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia. Z treści przytoczonego przepisu wynika, że ocena taka i wskazania co do dalszego postępowania są wiążące zarówno gdy dotyczą zastosowania przepisów prawa materialnego, jak i przepisów postępowania administracyjnego. Zatem organ administracji jest obowiązany rozpatrzyć sprawę ponownie, stosując się do oceny prawnej zawartej w uzasadnieniu wyroku.

W niniejszej sprawie, wydanie zaskarżonej decyzji zostało poprzedzone wydaniem prawomocnych wyroków Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie (orzeczenie z dnia 21 grudnia 2010 r., sygn. akt II SA/Wa 1691/10 oraz z dnia 3 listopada 2011 r., sygn. akt II SA/Wa 2168/11). Powodem uchylenia zaskarżonych decyzji w obu przypadkach było naruszenie przez organ art. 24 § 1 pkt 5 w związku z art. 127 § 3 k.p.a., polegające na wydaniu rozstrzygnięcia przez tę samą osobę, która brała udział w wydaniu decyzji, od której złożono wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Podejmując zaskarżone rozstrzygnięcie Prezes Zakładu wziął pod uwagę ocenę prawną zawartą w ww. wyrokach, uwzględnił również - sformułowane w sposób ogólny - wytyczne co do dalszego postępowania.

Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), w myśl którego ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej świadczeń przewidzianych w ustawie.

Na tle całej ustawy określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna. Pozwala ona bowiem na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do jego uzyskania w trybie zwykłym. Zatem świadczenia przyznawane na podstawie art. 83 ustawy nie mają charakteru roszczeniowego, ponieważ według art. 84 są finansowane z budżetu państwa, a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Powołany wyżej przepis posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." świadczenie w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanych w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że organ ma całkowitą i niekontrolowaną swobodę podczas rozpatrywania wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Na organie administracyjnym prowadzącym postępowanie administracyjne, również w sytuacji działania w ramach uznania administracyjnego, ciąży obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego zgodnie z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w związku z art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

W ocenie Sądu, analiza akt sprawy oraz zaskarżonej decyzji prowadzi do wniosku, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych rozpatrzył wyczerpująco wszystkie okoliczności faktyczne sprawy oraz dokonał obiektywnej ich oceny w świetle art. 83 ust. 1 ww. ustawy.

Jak wynika z ww. przepisu przyznanie świadczenia możliwe jest w sytuacji kumulatywnego wystąpienia trzech zasadniczych przesłanek: (1) braku możliwości podjęcia pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu wieku lub całkowitej niezdolności do pracy osoby wnioskującej, (2) braku niezbędnych środków utrzymania, (3) wystąpienia szczególnych okoliczności jako powodu niespełnienia wymagań dających prawo do emerytury lub renty.

Ostatnia z ww. przesłanek określona została przez ustawodawcę w postaci zwrotu ocennego, wymagającego od organu ustalenia odpowiednich faktów oraz ich oszacowania co do skali czy natężenia ich wystąpienia tak, aby można było tym faktom przypisać status okoliczności szczególnych. Dopiero kiedy ma miejsce ustalenie wystąpienia powyższych przesłanek, uruchomiona zostaje konstrukcja decyzji uznaniowej, na gruncie której organ może przyznać przedmiotowe świadczenie. Oznacza to, że nawet wówczas, gdy przesłanki te wystąpią, decyzja organu nie musi być decyzją przyznającą świadczenie, jeśli jakieś inne okoliczności (np. stan środków finansowych) to uniemożliwiają. Ponadto, świadczenie to może być przyznane "na zasadzie wyjątku", co wzmacnia uznaniowy charakter decyzji oraz wskazuje na zaostrzenie sposobu szacowania w ramach oceny faktów "szczególnych okoliczności", stanowiących najistotniejszą przesłankę merytoryczną, decydującą o zaktualizowaniu się możliwości przyznania tego świadczenia (v. wyrok NSA z dnia 20 kwietnia 2010 r., sygn. akt I OSK 130/10, publ.: orzeczenia.nsa.gov.pl).

Za szczególne okoliczności w sprawach z zakresu art. 83 ust. 1 ww. ustawy uznaje się jakieś konkretne zdarzenie lub trwały stan, które mogą powodować niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty, czyli wykluczać aktywność zawodową osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków.

W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie nie wykazano istnienia szczególnych okoliczności w rozumieniu ww. przepisu.

Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że M. L. na przestrzeni 31 lat życia posiadał udowodniony łączny okres ubezpieczenia wynoszący 2 lata i 7 dni okresów składkowych. Składki na ubezpieczenie były opłacone w okresach: [...] września 1995 r. – [...] czerwca 1996 r., [...] – [...] lipca 1996 r., [...] marca 2008 r. – [...] maja 2009 r. W dacie śmierci, tj. w dniu [...] września 2009 r., ww. nie był osobą ubezpieczoną. W ostatnim 10-leciu przypadającym przed datą zgonu, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie - udokumentowano jedynie 1 rok, 4 miesiące i 17 dni okresu popartego opłacaniem składki na ubezpieczenie społeczne. Z przedłożonej dokumentacji wynika, iż od [...] sierpnia 1996 r. do [...] lutego 2008 r., tj. przez okres ponad 11 lat, M. L. nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, emerytalnym i rentowym. We wskazanym okresie wobec ww. nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem zgodzić należy się ze stanowiskiem organu, że przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec.

Podkreślić w tym miejscu należy, że brak uprawnień do uzyskania emerytury lub renty podlega badaniu w nawiązaniu do okresu zatrudnienia uprawnionego do świadczenia, a więc w odniesieniu do wypracowanej przez niego emerytury czy renty. Należności wypłacane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie są bowiem zapomogą państwową, a stanowią odpowiednik składek, które uprawniony odprowadzał w trakcie życia zawodowego. Świadczenie emerytalne lub rentowe stanowi więc wypadkową okresu, przez który uprawniony budował kapitał początkowy odprowadzając składki na ubezpieczenie. Istotne znaczenie ma zatem okres czasu przez jaki strona podlegała ubezpieczeniu, który winien być adekwatny do wieku uprawnionego. W rozpatrywanej sprawie wskazana adekwatność nie występuje, gdyż okres, przez jaki zmarły mąż skarżącej pozostawał w ubezpieczeniu nie jest odpowiedni do jego wieku.

Nie zmienia powyższej oceny fakt, iż w latach 1996 - 2007 M. L. był zatrudniony za granicą. Skarżąca, wezwana pismem organu z dnia [...] marca 2011 r. do wskazania miejsca i okresu zatrudnienia męża poza granicami kraju w kontekście ewentualnego zaliczenia tego okresu do stażu ubezpieczenia, wskazała, iż "mąż wyjeżdżał w celach zarobkowych do [...] i [...] sukcesywnie do końca 2007 r. (...) W tamtym okresie nikt nie rejestrował Polaków, a większość z nich pracowała na czarno, dlatego nie jestem w stanie tego udokumentować. Mąż przyjął tryb pracy za granicą 3 tygodnie, a czwarty tydzień był w kraju z rodziną. Uzyskiwane z tego dochody pozwoliły nam dostatnio żyć i nie korzystaliśmy z żadnej pomocy społecznej".

Jak zasadnie przyjął organ, wykonywanie pracy za granicą, nieobjętej ubezpieczeniem społecznym w kraju, nie może być uznane za okoliczność usprawiedliwiającą brak wypracowania uprawnień do świadczenia ustawowego. Nie jest to okoliczność uzasadniająca spełnienie przesłanki "szczególnych okoliczności", o jakiej mowa w art. 83 ust. 1 ustawy (v. wyrok NSA z dnia 26 listopada 2010 r., sygn. akt I OSK 1569/10, wyrok WSA w Warszawie z dnia 5 sierpnia 2010 r., sygn. akt II SA/Wa 498/10, publ.: orzeczenia.nsa.gov.pl). Osoba decydująca się na taką formę pracy musi mieć świadomość określonych konsekwencji w sferze ubezpieczeń społecznych. Podjęcie pracy przez zmarłego męża skarżącej poza granicami kraju stanowiło jego świadomy wybór. Dokonanie takiego wyboru wiązało się z utratą stosownego okresu składkowego, jakim mógłby legitymować się w kraju.

Skarżąca podnosi, iż przyczyną podjęcia pracy za granicą było panujące w kraju bezrobocie oraz konieczność zapewnienia rodzinie środków utrzymania. Zgodnie jednak z orzecznictwem sądów administracyjnych, istniejące bezrobocie nie stanowi szczególnych okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (v. wyrok NSA z dnia 9 października 2008 r., sygn. akt I OSK 378/08, wyrok WSA w Warszawie z dnia 20 października 2009 r., sygn. akt II SA/Wa 1008/09, publ.: orzeczenia.nsa.gov.pl). Gdyby przyjąć za prawidłowe odmienne stanowisko, należałoby przyznawać świadczenia w drodze wyjątku wszystkim osobom powołującym się na fakt bezrobocia.

W okolicznościach niniejszej sprawy zauważyć również należy, że zmarły mąż skarżącej po raz pierwszy wyjechał za granicę w celach zarobkowych po tym, jak na własną prośbę rozwiązał stosunek pracy w firmie [...] w L., gdzie był zatrudniony w okresie [...] – [...] lipca 1996 r., otrzymał bowiem propozycję pracy za granicą na dużo korzystniejszych warunkach finansowych. W aktach sprawy brak jest dowodów na to, że w poprzednim okresie zmarły mąż skarżącej aktywnie poszukiwał pracy na terenie kraju. Złożone przez skarżącą pisma pięciu firm informujące o braku możliwości zatrudnienia zmarłego męża pochodzą z lat późniejszych (2002 - 2006) i również nie świadczą o szczególnej intensywności poszukiwania pracy na terenie całego kraju, dotyczą bowiem wyłącznie miasta G. Nie można w ocenie Sądu odnosić sytuacji na lokalnym rynku pracy do warunków panujących w innych regionach kraju, w których zmarły mąż nie podjął nawet próby znalezienia zatrudnienia, pomimo, że wykonywany przez niego zawód, jak i wiek oraz stan zdrowia czyniły go mobilnym i atrakcyjnym pracownikiem. Jak już wyżej podkreślono, wyjazd z kraju w celach zarobkowych stanowił świadomy wybór uprawnionego, a fakt bezrobocia w kontekście wskazanych okoliczności nie może tego wyboru usprawiedliwiać.

Nie ulega wątpliwości, że na skutek tragicznej śmierci męża, skarżąca wraz z dziećmi znalazła się w trudnej sytuacji życiowej. Nie można jednak zgodzić się z twierdzeniem zawartym w skardze oraz w późniejszym piśmie procesowym, że to żona i dzieci zmarłego na skutek szczególnych okoliczności, za które nie ponoszą odpowiedzialności, mają spełniać warunki wymagane w ustawie do uzyskania prawa do renty. Podkreślania wymaga, że ich prawo jest prawem pochodnym, a organ orzekający trafnie dokonał oceny spełnienia przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy przez zmarłego męża skarżącej (v. wyrok NSA z dnia 9 października 2008 r., sygn. akt I OSK 378/08).

Nie zasługują również na uwzględnienie pozostałe zarzuty podniesione w skardze oraz w piśmie procesowym z dnia 24 czerwca 2012 r., bowiem nie można stwierdzić, że organ działał z naruszeniem art. 2, 7, 32, 71 i 72 Konstytucji RP oraz art. 22 i 25 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka. Respektując zasady wymienione w ww. przepisach, organ podjął rozstrzygnięcie na podstawie obowiązującego prawa, tj. art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Przepis ten przewiduje możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku wyłącznie w sytuacji spełnienia określonych przesłanek. W sprawie niniejszej przesłanki te nie zostały spełnione, a ocena dokonana w tym względzie przez organ nie nosi cech dowolności i nie wykracza poza granice uznania administracyjnego.

Skarżąca, co jest zrozumiałe, akcentuje poczucie straty po tragicznej śmierci męża i żąda niejako uzyskania zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. Jednak świadczenie z art. 83 ustawy nie ma charakteru roszczeniowego, a okoliczności śmierci męża, nie mogą stanowić przesłanki jego przyznania. Ewentualne roszczenia finansowe, jak trafnie zauważył organ w odpowiedzi na skargę, skarżąca winna kierować do sprawcy wypadku drogowego, ewentualnie do jego ubezpieczyciela, nie zaś do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych.

Nieuzasadniony jest również zarzut naruszenia art. 65 i 70 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, regulujących kwestię przyznania renty rodzinnej, bowiem skarżąca nie spełnia przesłanek zawartych w ww. przepisach. Natomiast, jak wynika z zaświadczenia ZUS Oddział w L. z dnia [...] lutego 2012 r., skarżąca pobiera rentę z tytułu niezdolności do pracy. Podkreślenia wymaga, że przyznanie renty w trybie zwykłym wyklucza zastosowanie art. 83 ust. 1 ustawy, bowiem przepis ten pozwala jedynie na przyznanie renty w drodze wyjątku, czyli w przypadku niespełnienia warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Jak wskazał NSA w wyroku z dnia z dnia 4 lipca 2001 r. (sygn. akt II SA 388/01, Lex nr 55032), przepisy ustawy o emeryturach i rentach z FUS z uwagi na uznaniowy charakter świadczenia określonego w art. 83 ust. 1, o przyznaniu którego decyduje wyłącznie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, nie przewidują zbiegu tego świadczenia ze świadczeniami ustawowymi przyznawanymi przez organy emerytalno-rentowe.

Nie ma przy tym znaczenia, w jakiej wysokości rentę pobiera skarżąca, bowiem trudna sytuacja materialna nie stanowi wyłącznej przyczyny przyznania świadczenia z art. 83 ust. 1 ww. ustawy. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą natomiast uzasadniać ubieganie się przez skarżącą o świadczenie z tytułu pomocy społecznej oraz inne formy pomocy materialnej dla osób znajdujących się w niedostatku.

Nie ma też podstaw do uznania, że organ orzekający dopuścił się naruszenia art. 153 p.p.s.a. w sytuacji, gdy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w istocie nie badał zaskarżonych decyzji pod względem merytorycznym. Sąd nakazał jedynie ponowne rozważenie okoliczności sprawy oraz ewentualne uzupełnienie materiału dowodowego dla dokonania oceny aktualnej sytuacji skarżącej, co organ uczynił. Następnie rozpatrzył wyczerpująco wszystkie okoliczności faktyczne sprawy, zaś wyniki ustalenia stanu faktycznego trafnie potraktował jako niespełniające właściwości szczególnych okoliczności w rozumieniu art. 83 ustawy.

Konkludując Sąd stwierdza, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa, bowiem organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego.

Z tych względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.