Wyrok WSA w Białymstoku, sygn. akt II SA/Bk 473/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku
Data orzeczenia: 2020-11-17 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc publiczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 30 ust. 2
journal: Dz.U. 2019 poz 670
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Elżbieta Trykoszko, Sędziowie sędzia NSA Grażyna Gryglaszewska (spr.), sędzia WSA Małgorzata Roleder, po rozpoznaniu w Wydziale II na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 listopada 2020 r. sprawy ze skargi W. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] kwietnia 2020 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą jej wydanie decyzję Prezydenta Miasta B. z dnia [...] lutego 2020 roku, numer [...].


UZASADNIENIE

Skarga została wywiedziona na podstawie następujących okoliczności.

Decyzją z [...] października 2005 r. nr [...] (zmienioną decyzją z [...] marca 2006 r. nr [...]), decyzją z [...] października 2006 r. nr [...] (zmienioną decyzją z [...] stycznia 2007 r. nr [...]), decyzją z [...] września 2007 r. nr [...] (zmienioną decyzją z [...] stycznia 2008 r. nr [...]) ustalono E. M. i I. M. prawo do zaliczki alimentacyjnej na okres od dnia 1 września 2005 r. do 30 września 2008 r.

W dniu 29 kwietnia 2019 r. do Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w B. wpłynął wniosek W. M. o umorzenie należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych osobom uprawnionym.

Ośrodek działając na podstawie art. 30 ust. 1 ustawy z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz.U. z 2019 r., poz. 670 ze zm.; dalej powoływana jako ustawa) decyzją z 22 maja 2019 r. odmówił umorzenia należności. Po rozpatrzeniu odwołania W. M. od tej decyzji Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. decyzją z [...] lipca 2019 r. uchyliło tę decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia przyjmując, że w niniejszej sprawie należy rozpoznać wniosek strony, po uprzednim przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego w kwestii dotyczącej obliczania wysokości wpłat. Organ drugiej instancji wskazał ponadto, że należy rozpoznać wniosek strony nie tylko w odniesieniu do przesłanek art. 30 ust. 1 ustawy, lecz przede wszystkim w trybie art. 30 ust. 2 ustawy, a zatem niezbędne jest, przy ocenie zasadności umorzenia kwot z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych, przeanalizowanie sytuacji dochodowej, zdrowotnej i rodzinnej osoby wnoszącej o umorzenie.

Decyzją z dnia [...] września 2019 r. Ośrodek ponownie odmówił umorzenia powyższych należności. Po rozpatrzeniu odwołania W. M. od ww. decyzji Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. decyzją z [...] stycznia 2020 r. uchyliło zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia zwracając uwagę na konieczność uwzględnienia aktualnej sytuacji dochodowej, zdrowotnej oraz wieku strony, jednocześnie stwierdzając, że nie budzi zastrzeżeń dokonana przez organ pierwszej instancji ocena szeroko zaprezentowana w uzasadnieniu decyzji, że wnioskodawca nie spełnił przesłanki art. 30 ust. 1 ustawy.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy decyzją z [...] lutego 2020 r. nr [...] odmówiono umorzenia w całości pozostałą do spłaty kwotę należności dłużnika alimentacyjnego w wysokości 4.134,26 zł z tytułu wypłaconych E. M. i I. M. zaliczek alimentacyjnych (pkt 1); odmówiono umorzenia w całości pozostałą do spłaty kwotę należności w wysokości 206,72 zł z tytułu przewidzianej do zwrotu kwoty 5% wypłaconych zaliczek alimentacyjnych.

W uzasadnieniu organ pierwszej instancji podał, że w sprawie ustalono, że W. M. prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe w mieszkaniu stanowiącym własność osoby trzeciej (wynajmuje 1 pokój). Wnioskodawca z uwagi na stan zdrowia został uznany za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym przyznanym na stałe (porusza się za pomocą wózka inwalidzkiego). Źródłem dochodu strony jest emerytura wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym w łącznej wysokości 1.165,01 zł miesięcznie oraz świadczenie uzupełniające w wysokości 500,00 zł miesięcznie. Wnioskodawca korzysta także z usług opiekuńczych z ramienia PKPS (6 godz. dziennie w dni powszednie oraz 2 godz. dziennie w soboty i święta). Stałe miesięczne wydatki wynoszą 1.280.00 zł. Do dyspozycji W. M. pozostaje kwota w wysokości 414,99 zł miesięcznie.

Organ podniósł, że nie kwestionuje, że stan zdrowia wnioskodawcy jest zły i to od szeregu lat. Świadczy o tym dokumentacja lekarska w sprawie. Strona ma 76 lat, a więc jest w wieku poprodukcyjnym, a poza tym stan zdrowia wyklucza wykonywanie pracy zarobkowej, a tym samym na poprawę warunków materialnych własnym staraniem. Dlatego też wnioskodawca dysponuje środkami pieniężnymi na utrzymanie w formie emerytury, dodatku pielęgnacyjnego oraz świadczenia uzupełniającego. Posiada zatem stałe źródło utrzymania i jego sytuacja pod tym względem jest stabilna. Podniesiono, że oczywiście wnioskodawca ma prawo twierdzić, że uzyskiwane środki pieniężne są niewspółmierne do jego potrzeb, ale zaznaczono, że z obiektywnego punktu widzenia, sytuacja finansowa strony w porównaniu z okresem przed otrzymaniem świadczenia uzupełniającego polepszyła się, gdyż aktualnie uzyskuje dochody wyższe od poprzednio otrzymywanych. Organ podniósł, że wprawdzie nie są one wystarczające, chociażby na zakup wszystkich zalecanych lekarstw, o czym świadczy dołączona do akt sprawy lista środków farmakologicznych opiewających na łączna kwotę 2.530,87 zł jednak należy stwierdzić, że niemożność realizacji wskazanej recepty, nie wynika bezpośrednio z faktu posiadania zadłużenia, czy też jego braku wobec MOPR. Innymi słowy organ stwierdził, że umorzenie należności dłużnika alimentacyjnego nie zwiększy kwoty środków pozostających w dyspozycji strony, które mogłyby być przeznaczone na utrzymanie, a tym samym na poprawę statusu materialnego.

Organ podniósł, że to ustawodawca określił jaka kwota przysługuje na utrzymanie osób, które znajdują się położeniu podobnym do strony (np. dodatek pielęgnacyjny, świadczenie uzupełniające, zasiłki stałe, okresowe, celowe). A skoro istnieje potrzeba ubiegania się o środki o charakterze socjalnym/publicznym to należy założyć, że ich uzyskanie ma na celu poprawę dotychczasowej sytuacji bytowej, a nie być pretekstem do powoływania się z tego tytułu na jej pogorszenie.

Zarówno stan zdrowia wnioskodawcy, jak i jego wiek oraz sytuacja finansowa nie miały wpływu na prowadzoną do 14 lutego 2019 r. przez komornika sądowego egzekucję należności ze świadczenia emerytalnego wnioskodawcy, z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych. Wówczas również stan zdrowia wnioskodawcy uniemożliwiał mu podjęcie jakiejkolwiek pracy zarobkowej i miał on ograniczone dochody (emerytura, renta), obciążone dodatkowo wydatkami na leczenie.

Podniesiono, że istnienie obowiązku spłaty zadłużenia nie ma wpływu na aktualną sytuację finansową W. M. Nie są bowiem zajęte otrzymywane przez niego środki pieniężne ani inne mienie, a jego sytuacja uległaby poprawie tylko w ten sposób, że nie byłby obowiązany do zwrotu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych osobom uprawnionym. Na obecnym etapie postępowania nie ulegnie też pogorszeniu, gdyż nie ma możliwości przymusowego wyegzekwowania należności, ponieważ postępowanie egzekucyjne zostało umorzone wskutek ogłoszenia przez sąd upadłości dłużnika.

Nadto organ podniósł, że w przypadku odmowy umorzenia, sytuacja dochodowa wnioskodawcy nie ulegnie żadnej zmianie. Pomimo istniejącego zadłużenia jego warunki bytowe pozostaną bez mian. Nadal będzie dysponował tą samą kwotą na leczenie i utrzymanie oraz korzystał z usług opiekuńczych PKPS. Natomiast spłata zadłużenia zależy wyłącznie od dobrej woli strony w tym zakresie. Nie oznacza to jednak, że organ nie mając obecnie możliwości odzyskania należności jest zobowiązany do ich automatycznego umorzenia. Bowiem w takich przypadkach należałoby stosować tę ulgę wobec wszystkich dłużników alimentacyjnych, którzy powołują się na zły stan zdrowia oraz dochody, które nie są wystarczające w stosunku do ich potrzeb, a tym bardziej na spłatę osobistych długów. Zastosowanie przepisu art. 30 ust. 2 ustawy, ma charakter wyjątkowy i nie może przerodzić się w regułę.

Reasumując organ stwierdził, że skoro umorzenie należności, o których mowa w art. 30 ust. 2 ustawy, ma charakter uznaniowy, w przeciwieństwie do jasno sprecyzowanych przesłanek zawartych w art. 30 ust. 1 dotyczących umorzenia zaliczek alimentacyjnych, organ administracji publicznej nie ma obowiązku zastosowania najdalej idącej ulgi jaką jest umorzenie kwoty zobowiązania, gdyż rzeczą Ośrodka jest dochodzenie kwoty zadłużenia. Z drugiej strony również W. M. ma prawo uzyskania korzystnej sytuacji, jaką jest rezygnacja od dochodzenia przez Skarb Państwa należnych mu dochodów. Skoro obie racje się równoważą to stwierdzić należy, że na obecnym etapie postępowania, utrzymywanie stanu zadłużenia leży w interesie społecznym i co istotne, poza polepszeniem samopoczucia strony, nie miałoby żadnego wpływu na pogorszenie sytuacji życiowej wnioskodawcy.

Odwołując się od tej decyzji W. M. zwrócił się o jej uchylenie i umorzenie ciążących na nim należności, względnie o jej uchylenie i przekazanie prawy do ponownego rozpatrzenia. Stwierdził, że organ pierwszej instancji nie wziął pod uwagę wszystkich okoliczności ustalonych w postępowaniu wyjaśniającym pomijając je lub uznając za nieistotne. Uzasadniając tę ocenę podniósł, że organ nie uwzględnił faktu, że dodatek pielęgnacyjny oraz świadczenie uzupełniające nie stanowią - w świetle art. 2 pkt 4 ustawy oraz art. 3 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych - dochodu osoby ubiegającej się o umorzenie należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego, a zatem świadczenia te nie powinny być brane pod uwagę przy ocenie jego zdolności do spłacenia ciążących na nim należności. Wskazał także na nieuwzględnienie przy ocenie jego sytuacji wykazu środków farmakologicznych (w łącznej kwocie pow. 2.500 zł), jaki przedłożył w toku postępowania, a które to środki powinien kupować każdego miesiąca. Jego zdaniem odmowa umorzenia należności pogorszy jego sytuację materialną, bo w jeszcze większym stopniu uniemożliwi mu zakup niezbędnych leków. Skarżący nie zgadza się także z twierdzeniem organu pierwszej instancji, że spłata należności zależy obecnie od jego dobrej woli, bo wprawdzie postępowanie egzekucyjne zostało wobec niego umorzone (z uwagi na ogłoszenie przez sąd jego upadłości), ale wierzyciel może w każdej chwili złożyć ponownie wniosek o wyegzekwowanie należności, co spowoduje, że jego sytuacja ponownie ulegnie pogorszeniu.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. decyzją z [...] kwietnia 2020 r. nr [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu stwierdzono, że sytuację rodzinną, zdrowotną i dochodową strony, którą należy brać pod uwagę podejmując decyzję o umorzeniu przedmiotowych należności w oparciu o art. 30 ust. 2 ustawy, można uznać za wyjaśnioną w stopniu wystarczającym. Ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że odwołujący nie jest w stanie pokryć z osiąganych regularnie przychodów wszystkich swoich bieżących potrzeb. Zdaniem Kolegium sytuacja ta jest na tyle trudna, że mogłaby być potraktowana za wystarczający powód wydania decyzji pozytywnej, gdyby można ją było uznać za sytuację wyjątkową, spowodowaną okolicznościami niezależnymi od strony, zaistniałymi po powstaniu należności z tytuły wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego, do których zwrotu stał się on zobowiązany w związku z niespełnianiem obowiązku alimentacyjnego. Podzielając stanowisko WSA w Krakowie wyrażone w wyroku III SA/Kr 1011/19, organ wywiódł, że z art. 30 ust. 2 ustawy wynika, że dłużnik alimentacyjny to osoba zobowiązana do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko której egzekucja okazała się bezskuteczna. A to oznacza, że co do zasady każdy dłużnik alimentacyjny, wobec którego egzekucja okazała się bezskuteczna, nie uzyskuje dochodów wystarczających na pokrycie zasądzonych przez sąd alimentów. Samo zatem uzyskiwanie niskich dochodów bądź też nieuzyskiwanie dochodów nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle sytuacji innych dłużników alimentacyjnych. Sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi go więc wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych. Nawet bardzo trudna sytuacja materialna czy zdrowotna nie uzasadnia sama z siebie umorzenia należności. Zawsze bowiem podstawą do przejęcia (czasowego) przez Państwo obowiązku alimentacyjnego rodzica jest bezskuteczność egzekucji należnych alimentów, spowodowana z reguły bardzo trudną sytuacją materialną, rodzinną zobowiązanego. Dotyczy to zatem osób w bardzo trudnej sytuacji materialnej i rodzinnej. Dla zwolnienia się z tego obowiązku dłużnik winien wskazać na okoliczności szczególne, wykraczające poza przyczyny przejęcia obowiązku alimentacyjnego przez Państwo.

Organ ocenił, że w niniejszej sprawie odwołujący wskazał na jedną taką szczególną okoliczność w postaci kolejnego schorzenia zmuszającego do regularnego nabywania i przyjmowania następnego leku. Sytuację dopuszczającą umorzenie przedmiotowych należności, przynajmniej w jakiejś stosownej części, można byłoby zatem uznać za zaistniałą.

Wystąpienie okoliczności uzasadniającej zastosowanie instytucji prawnej umorzenia należności w oparciu o at. 30 ust. 2 ustawy, nie jest jednak wystarczające do podjęcia takiej decyzji. Przepis ten pozostawia bowiem jej podjęcie uznaniu organu właściwego. Korzystając z tego uznania organ administracji publicznej powinien mieć na uwadze przede wszystkim cel tej regulacji prawnej. Zdaniem Kolegium, tym celem jest umożliwienie dłużnikowi alimentacyjnemu zapobieżeniu skutkom owych wyjątkowych okoliczności, jakie go dotknęły po tym, gdy zmuszony został do zaprzestania regularnego zaspakajania swych należności alimentacyjnych. W niniejszej sprawie umorzenie należności ciążących na odwołującym tego celu nie spełni. Organ pierwszej instancji trafnie bowiem zauważył, że niezależnie od wyniku niniejszego postępowania, sytuacja dochodowa odwołującego nie ulegnie zmianie. W wyniku odmowy umorzenia sytuacja majątkowa odwołującego nie ulegnie pogorszeniu. Z uwagi na niski poziom i charakter dochodów i innych przychodów nadal nie będzie możliwe egzekwowanie od niego jakichkolwiek należności, bo bez uzyskania lub ujawnienia nowego źródła dochodu ponowne wszczęcie postępowania egzekucyjnego jest raczej nierealne. Sytuacji tej nie poprawi także wprost umorzenie należności. Odwołujący nie osiągnie dzięki temu żadnej ulgi, bo skoro aktualnie egzekucja należności nie jest prowadzona, to wydanie decyzji pozytywnej nie zwiększy jego zdolności płatniczych i nie ułatwi nabywania niezbędnych leków. Kolegium zgodziło się z organem pierwszej instancji, że zmianie ulegnie jedynie stan satysfakcji odwołującego z wyniku postępowania. Nie jest to jednak cel, jakiemu art. 30 ust. 2 ustawy ma służyć.

Końcowo Kolegium stwierdziło, że MOPR naruszył przepisy postępowania administracyjnego nadając rygor wezwaniu do uzupełnienia materiału dowodowego w postaci pozostawienia wniosku bez rozpatrzenia. Podniesiono, że przepisy prawa nie przewidują takich konsekwencji braku współdziałania strony z organem rozpoznającym sprawę na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy. Ponieważ jednak uchybienie to nie miało wpływu na wynik sprawy, Kolegium przyjęło, że nie może być ono powodem uchylenia zaskarżonej decyzji i rozstrzygnięcia sprawy zgodnie z żądaniem strony. Sprawa została bowiem wyjaśniona wystarczająco i rozstrzygnięta decyzją merytoryczną. Kolegium nie uznało też za istotny błąd tego, że nie dostrzeżono w sprawie żadnej wyjątkowej okoliczności mogącej stanowić pozytywną przesłankę do zastosowania umorzenia należności w oparciu o art. 30 ust. 2 ustawy. Podniesiono, że co prawda okoliczności faktyczne zostały przez Kolegium ocenione odmiennie, ale korzystając z pozostawionego przez ustawodawcę luzu decyzyjnego w tego typu sprawach organ odwoławczy wydał decyzję odmowną z uwagi na to, że decyzja pozytywna nie realizowałaby celu ww. przepisu ustawy. Podobnie odniesiono się do faktu obliczania wysokości wydatków strony na potrzeby bieżące bez uwzględnienia listy środków farmakologicznych. Kolegium podało, że pomijając fakt, że lista ta nie była wykazem poniesionych, udokumentowanych wydatków na leki zalecane do pobierania przez lekarzy, a jedynie zastawem leków z cenami potwierdzonym przez farmaceutę, doliczenie wydatków z tego tytułu do wydatków bieżących nie zmieniałoby sytuacji w sprawie - także wówczas umorzenie należności nie umożliwiłby mu nabywania tych środków, bo skoro na bieżąco należności te nie są spłacane, ich umorzenie nie zmieniłoby wielkości kwoty, jaką odwołujący ma do dyspozycji.

Odnosząc się do argumentacji odwołania dotyczącej zaliczenia do bieżących dochodów dodatku pielęgnacyjnego i świadczenia uzupełniającego wskazano, że w przedmiotowej sprawie nie miały zastosowania przepisy at. 2 pkt 4 ustawy i art. 3 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, definiujące pojęcie "dochodu". Przepis art. 30 ust. 2 nie posługuje się bowiem tym pojęciem, lecz niezdefiniowanym pojęciem "sytuacja dochodowa". Posiadanie przychodu w postaci dodatku pielęgnacyjnego lub świadczenia pielęgnacyjnego niewątpliwie ma wpływ na sytuację dochodową osób wnioskujących o zastosowanie art. 30 ust. 2 ustawy, bo kształtuje możliwości zaspakajania ich bieżących, niezbędnych potrzeb życiowych. Zdaniem Kolegium nie ma żadnego prawnego powodu, aby nie uwzględniać w niniejszej sprawie także tych świadczeń uzyskiwanych przez odwołującego.

W. M. wniósł skargę od tej decyzji do sądu administracyjnego i zarzucił naruszenie:

- art. 30 ust. 2 ustawy, przez zastosowanie błędnej wykładni i przyjęcie, że jego sytuacja nie była wyjątkowa i szczególna;

- art. 77 w zw. z art. 7 K.p.a., przez nieprzeprowadzenie w sposób wyczerpujący, zarówno przez organ I jak i II instancji, postępowania dowodowego a w szczególności niezebranie wszystkich niezbędnych materiałów dowodowych do wydania decyzji w niniejszej sprawie;

- art. 8 K.p.a., przez nieprzestrzeganie zasady prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie strony, w szczególności poprzez wzywanie go do uzupełnienia materiału dowodowego pod rygorem pozostawienia wniosku bez rozpatrzenia.

Wskazując na powyższe naruszenia skarżący wniósł o uchylenie decyzji organów obydwu instancji i zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania według norm przepisanych prawem.

W uzasadnieniu skarżący podniósł, że organ drugiej instancji uznał, że szczególną okoliczność pozwalającą na umorzenie długu alimentacyjnego mogłaby być udokumentowana w czasie postępowania dowodowego choroba i nowe schorzenia zmuszające go do przyjmowania nowych leków. Jednakże organ ostatecznie uznał tę okoliczność za niewystarczająca do umorzenia. Z takim stanowiskiem, zdaniem skarżącego nie można się zgodzić. Skarżący wskazał, że emerytura (935,73 zł) i wszelkie otrzymywane przez niego świadczenia z pomocy społecznej nie wystarczają na opłacenie wszystkich rachunków. Jego sytuacja z miesiąca na miesiąc ulega pogorszeniu ze względu na obowiązek kupna nowych leków i ze względu na istniejące jak i pojawiające się nowe choroby. Skarżący podkreślił, że jego aktualna sytuacja materialna nie pozwala mu na zakup wszystkich wymaganych leków. Jednocześnie stan jego zdrowia nie pozwala mu na podjęcie jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Nadto skarżący zarzucił, że organy błędnie uznały, że świadczenie uzupełniające w kwocie 500 zł jak i dodatek pielęgnacyjny stanowią źródło jego dochodu. Podniósł, że świadczenia te nie stanowią dochodu ubiegającej się umorzenie należności z tytułu wypłacanych świadczeń z funduszu alimentacyjnego o czym stanowi art. 2 pkt 4 ustawy i art. 3 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Nadto organ odwoławczy błędnie przyjął, że sytuacja dochodowa o której mowa w art. 30 ust. 2 ustawy nie może być utożsamiana z pojęciem dochodu z ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zdaniem skarżącego sam argument braku możliwości umorzenia ze względu na niemożność egzekucji tych świadczeń jest, zdaniem skarżącego, co najmniej niedorzeczny i w żaden sposób niedopuszczalny. Organ nie może bowiem przypuszczać czy w przyszłości dług byłby możliwy do wyegzekwowania. Skarżący wskazał, że podobne stanowisko organ odwoławczy prezentował w swoich poprzednich decyzjach kasacyjnych. Niedorzeczna jest także teza, że umorzenie długu spowodowałoby jedynie poprawę samopoczucia skarżącego. Skarżący podniósł, że organy kierując się dobrem obywateli i zasadą pogłębiania zaufania przy wydawaniu decyzji nie mają podstaw do stosowania takich interpretacji i wniosków.

Organ w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie i generalnie podtrzymał swoje stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.

W dniu 11 sierpnia 2020 r. skarżący dołączył do akt 7 faktur za okres od marca 2020 r. do lipca 2020 r. potwierdzających fakt dokonywania zakupów leków niezbędnych do codziennego funkcjonowania. Podkreślił przy tym, że nie są to wszystkie leki, które powinien zażywać. Z uwagi na brak środków finansowych zmuszony jest wybierać leki do kupienia w danym miesiącu. Skarżący podkreślił przy tym, że jeżeli jego sytuacja zarówno zdrowotna, rodzinna jak i finansowa nie uzasadnia umorzenia, to on nie wiem jak beznadziejna musiałby być, aby takie umorzenie było w ocenie organu uzasadnione. W dniu 20 października 2020 r. skarżący dołączył kolejne dokumenty mające świadczyć o tym, że nie ze względu na stan zdrowia i osiągane dochody nie miał możliwości wywiązywania się z zobowiązań alimentacyjnych.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył co następuje.

Na wstępie sąd wyjaśnia podstawę prawną skierowania sprawy do rozpatrzenia na posiedzeniu niejawnym. Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału z dnia 23 października 2020r. odwołana została rozprawa wyznaczona na dzień 17 listopada 2020 r., a sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym. Z zarządzenia Przewodniczącego Wydziału wynika, że podstawą odwołania rozprawy i skierowania sprawy do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym był art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVI-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r., poz. 374 ze zm.) oraz §1 pkt 1 i 2 oraz § 3 zarządzenia nr 39 Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 pażdziernika2020 r. w sprawie odwołania rozpraw oraz wdrożenia w Naczelnym Sądzie Administracyjnym działań profilaktycznych służących przeciwdziałaniu potencjalnemu zagrożeniu zakażenia wirusem SARS-CoV-2 w związku z objęciem Miasta Stołecznego Warszawy obszarem czerwonym. Z § 3 zarządzenia Prezesa NSA nr 39 wynika, że wynikające z § 1 pkt 2 skierowanie do załatwienia na posiedzeniu niejawnym spraw wyznaczonych do rozpatrzenia na rozprawie, znajduje odpowiednie zastosowanie do wojewódzkich sądów administracyjnych, których siedziby znajdują się na terenie objętym obszarem czerwonym, o którym mowa w § 1 Rozporządzenia Rady Ministrów z 9 października 2020 r. w sprawie ustanowienia określonych ograniczeń, nakazów i zakazów w związku z wystąpieniem stanu epidemii (Dz. U. z 2020r., poz. 1758 ze zmianą wynikającą z Rozporządzenia Rady Ministrów z 16 października 2020r. – Dz. U. z 2020r. poz. 1829). Powołanym wyżej rozporządzeniem zmieniającym Rada Ministrów objęła obszarem czerwonym z dniem 17 października 2020r. również miasto na prawach powiatu Białystok, będące siedzibą Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku. W konsekwencji wyznaczone dotychczas rozprawy w WSA w Białymstoku zostały odwołane z uwagi na realnie istniejące zagrożenie dla zdrowia osób uczestniczących w rozprawie a sprawy wyznaczone na rozprawę zostały skierowane do rozpatrzenia na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów stosownie do treści art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVI-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r., poz. 374 ze zm.).

Przechodząc co wywodu merytorycznego stwierdzić należy, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

Podstawą prawną orzekania w niniejszej sprawie był art. 30 ust. 2 ustawy z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz.U. z 2019 r., poz. 670 ze zm.; dalej powoływana jako ustawa). Zgodnie z tą regulacją organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną.

Treść tego przepisu nie pozostawia wątpliwości, że rozpoznając wniosek o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego (wraz z odsetkami) organ wydaje decyzję, która zapada w ramach tzw. uznania administracyjnego, o czym przesądza użyte przez ustawodawcę sformułowanie: "organ może umorzyć". Oznacza to sytuację, w której właściwy organ administracji ma możliwość wyboru rozstrzygnięcia, z jednej strony może bowiem umorzyć należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych (lub odsetki od tych należności, jeżeli zostały także objęte przez wnioskodawcę przedmiotem żądania) w całości lub w części, z drugiej zaś może odmówić zastosowania tego rodzaju ulgi. Istotne jest, że działanie w ramach uznania administracyjnego nie oznacza jakiejkolwiek dowolności. Wręcz przeciwnie - działanie organu doznaje ograniczenia już w samej normie prawnej, wprowadzającej uznanie poprzez wyznaczenie ram w konkretnej kategorii spraw, a także postanowieniami zasad postępowania administracyjnego, w szczególności zasady prawdy obiektywnej, wyrażonej w art. 7 K.p.a., uzupełnionej postanowieniami art. 77 § 1 K.p.a., jak również zasadami i celami określonymi w ustawie o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (vide: wyrok WSA w Łodzi z 19 listopada 2010 r., II SA/Łd 1048/10, LEX nr 755689). Przyjąć zatem należy, że – stosownie do art. 30 ust. 2 in fine ustawy – to sytuacja dochodowa i rodzinna wnioskodawcy stanowi co do zasady przesłankę umorzenia przez organ właściwy wierzyciela tego rodzaju należności, jednakże wybór rozstrzygnięcia po dokonaniu jej analizy, należy ostatecznie do organu administracji, który przedstawia swoje stanowisko w sposób wyczerpujący i logiczny, w oparciu o całokształt materiału dowodowego (art. 80 K.p.a.).

W orzecznictwie przyjmuje się, że pod pojęciem "sytuacji dochodowej" należy rozumieć sytuację finansową dłużnika alimentacyjnego, w tym zwłaszcza jego możliwości zarobkowe, skoro rozważeniu podlega umorzenie świadczeń pieniężnych, a w związku z tym, należy oceniać obiektywną możliwość spłaty zadłużenia (chociażby przez pryzmat możliwości zdrowotnych), uwzględniając przy tym okoliczności jego powstania, a także biorąc pod uwagę zdarzenia zaistniałe po ustaleniu zobowiązania, które z przyczyn niezależnych od dłużnika alimentacyjnego uniemożliwiałyby mu zwrócenie długu (vide: wyrok WSA w Gdańsku z 9 listopada 2017 r., III SA/Gd 728/17, LEX nr 2394268). Z kolei na "sytuację rodzinną" składa się ustalenie, czy dłużnik alimentacyjny gospodarstwo prowadzi samodzielnie, czy też wspólnie z innymi osobami oraz czy i jakie świadczenia ponosi na ich rzecz (vide: wyrok WSA w Rzeszowie z 13 czerwca 2018 r., II SA/Rz 407/18, LEX nr 2523852).

Kontrola decyzji uznaniowej dokonywana przez sąd w przedmiocie umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego sprowadza się do badania czy organ przy wydaniu tej decyzji nie przekroczył granic uznania dozwolonego prawem, czy właściwie ocenił stan faktyczny sprawy – co rzecz jasna musi być poprzedzone i wynikać z należycie zgromadzonego materiału dowodowego – a w końcu czy uzasadnił rozstrzygnięcie z uwzględnieniem obowiązujących przepisów prawa. Rolą sądu administracyjnego, kontrolującego zgodność z prawem wydanej decyzji, jest zatem także sprawdzenie prawidłowości wnioskowania organu administracji stwierdzającego, że w danej sytuacji faktycznej nie było możliwe uwzględnienie wniosku o udzielenie przedmiotowej ulgi, lub że udzielenie jej było uzasadnione. Wywody w tym zakresie muszą być wewnętrznie spójne, a także zgodne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego.

Oceniając zaskarżoną decyzję pod tym kątem stwierdzić należy, że dokonana przez organy ocena materiału dowodowego nosi znamiona dowolności, gdyż nie spełnia standardów wynikających z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a.

W sprawie niniejszej nie można postawić organom zarzutu braku wyczerpującego zebrania materiału dowodowego. Zgodzić się należy z organem odwoławczym, że sytuacja rodzinna i dochodowa skarżącego została wyjaśniona w stopniu wystarczającym. Z ustalonego stanu faktycznego wynika bezspornie, że skarżący nie jest w stanie pokryć z osiąganych regularnie przychodów wszystkich sowich bieżących potrzeb w szczególności wydatków na leki i leczenie. Jest przy tym w wieku poprodukcyjnym, ma 76 lat i jego stan zdrowia wyklucza wykonywanie pracy zarobkowej, jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym przyznanym na stałe – porusza się za pomocą wózka inwalidzkiego. Okoliczności tych organ pierwszej instancji nie ocenił jako szczególnych. Organ odwoławczy nie podzielając tej oceny stwierdził, że w sprawie niniejszej mamy do czynienia z okolicznością szczególną, wyróżniającą skarżącego na tle innych dłużników alimentacyjnych, a jest nią to że ma on już kolejne schorzenie zmuszające go do regularnego nabywania i przyjmowania kolejnego leku. Sąd podziela stanowisko organu odwoławczego w tym zakresie. Odnosząc się do tego podać należy, rzeczywiście w orzecznictwie dominuje pogląd, że umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter wyjątkowy i zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia zobowiązanemu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego o ile stan taki jest efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności. Tym samym wszelkiego rodzaju zwolnienia z tego obowiązku mają charakter wyjątkowy i powinny być interpretowane w sposób ścisły. Obowiązek alimentacyjny ciąży bowiem bezwzględnie na każdym z rodziców, a alimenty służą realizacji ochrony dobra dziecka poprzez zapewnienie środków na jego godziwe utrzymanie, wychowywanie czy edukację. Podkreśla się, że fakt wypłaty przez państwo świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby małoletniej z tytułu zasądzonych alimentów nie zwalnia zobowiązanego z obowiązku alimentacji wobec własnego dziecka, natomiast każde umorzenie zadłużenia alimentacyjnego powoduje przerzucenie na wszystkich członków społeczeństwa kosztów utrzymania dzieci dłużników alimentacyjnych. Umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy, powinno mieć zatem miejsce w wyjątkowych okolicznościach, po dokonaniu szczegółowej analizy sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika. Sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi zatem wyróżniać go spośród innych dłużników alimentacyjnych (vide: wyrok NSA z 5 czerwca 2019 r., I OSK 2102/17 i podane tam orzecznictwo, z 5 czerwca 2019 r., II OSK 2102/17 i z 16 stycznia 2018 r., I OSK 611/16, pub. CBOSA). W wyroku z 21 czerwca 2018 r. (I OSK 278/18, pub. w CBOSA). Dokonując wykładni użytego przez ustawodawcę sformułowania "uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną" dłużnika alimentacyjnego należy mieć na względzie definicję dłużnika alimentacyjnego zawartą art. 2 pkt 3 ustawy. Według tego przepisu dłużnik alimentacyjny to osoba zobowiązana do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko której egzekucja okazała się bezskuteczna. A to oznacza, że co do zasady każdy dłużnik alimentacyjny wobec którego egzekucja okazała się bezskuteczna, nie uzyskuje dochodów wystarczających na pokrycie zasądzonych przez sąd alimentów. Samo uzyskiwanie niskich dochodów bądź też ich nieuzyskiwanie nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle innych dłużników alimentacyjnych. Sytuacja dochodowa dłużnika w postępowaniu dotyczącym umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń powinna być analizowana przy uwzględnieniu faktu, że dłużnik alimentacyjny co do zasady jest osobą borykającą się z trudnościami finansowymi. W ocenie sądu sytuacja skarżącego nie jest "klasyczną" sytuacją dłużnika alimentacyjnego borykającego się z trudnościami finansowymi. O szczególności tej sytuacji świadczy fakt, że skarżący ma 76 lat, jest schorowany, niepełnosprawny, porusza się na wózku inwalidzkim a osiągany przychód nie pozwala na wykupienie leków. Nadto korzysta ze środków pomocy społecznej. Stan zdrowia skarżącego opisany w zaświadczeniu lekarskim z dnia 12.09.2018 r. (str. 153 akt administracyjnych) jest zatrważający. Sytuacja się pogarsza, albowiem przybywa schorzeń i dodatkowych lekarstw. Skarżący zaś ze względu na swoją niepełnosprawność i wiek niema możliwości poprawy tej sytuacji we własnym zakresie. Dlatego zasadnie organ odwoławczy ocenił sytuację skarżącego jako szczególną na tle innych dłużników alimentacyjnych, lecz nie wywiódł z tej oceny prawidłowych wniosków.

Nie sposób się jednak zgodzić ze stanowiskiem Kolegium, że pomimo tego że sytuacja skarżącego jest szczególna, to zastosowanie art. 30 ust. 2 ustawy było nieuzasadnione. Zdaniem Kolegium organ w sprawie umorzenia należności funduszu alimentacyjnego powinien mieć przede wszystkim cel tej instytucji. Jako cel wskazano umożliwienie dłużnikowi alimentacyjnemu wyjście z tych szczególnych okoliczności które go dotknęły. W sprawie niniejszej, w sytuacji skarżącego, który nie dysponuje żadnym egzekwowalnym źródłem dochodu, poza satysfakcją z pozytywnej decyzji, żadnego innego celu się nie osiągnie. Niezależnie od wyniku przedmiotowego postępowania sytuacja dochodowa skarżącego nie ulegnie bowiem zmianie. Dlatego też, zdaniem organu odwoławczego, umorzenie jest niecelowe. Sąd nie podziela tego stanowiska. Jedynymi ustawowymi przesłankami zastosowania instytucji umorzenia z art. 30 ust. 2 ustawy jest sytuacja dochodowa i rodzinna dłużnika. Wskazana przez organ odwoławczy przyczyna odmowy umorzenia sprowadzająca się do bezskuteczności egzekucji nie stanowi przesłanki ustawowej. Zdaniem sądu, niedopuszczalna jest sytuacja w której organ posługując się przesłanką nie przewidzianą w ustawie, odmawiając zastosowania ulgi.

Uwzględniając powyższe sąd uchylił zaskarżoną decyzję SKO wraz z poprzedzającą ją decyzją organu pierwszej instancji. Podczas prowadzonego postępowania organy nie oceniły w sposób prawidłowy całego materiału dowodowego – czym naruszyły przepisy art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a., a w konsekwencji także art. 107 § 3 K.p.a. co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Wobec uznaniowego charakteru wydanych decyzji sąd nie przesądza przy tym ostatecznego rozstrzygnięcia sprawy. Organy przy ponownym rozpatrywaniu sprawy o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych powinny dokonać oceny ustalonego stanu faktycznego kierując się oceną prawną zawartą w niniejszym wyroku.

Mając na uwadze powyższe na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 P.p.s.a. uchylono wydane w sprawie decyzje organów obydwu instancji.