Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt I SA/Op 236/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2017-08-23 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Ulgi podatkowe
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 153
journal: Dz.U. 2017 poz 1369
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 24 ust. 5, art. 28 ust. 2, 3 i 3a
journal: Dz.U. 2009 nr 205 poz 1585
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Wójcik Sędziowie Sędzia WSA Elżbieta Kmiecik Sędzia WSA Marzena Łozowska (spr.) Protokolant Starszy inspektor sądowy Iwona Dąbrowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 sierpnia 2017 r. sprawy ze skargi A. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 4 kwietnia 2017 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu przez A. W. (dalej też wnioskodawca, zobowiązany, płatnik skarżący) jest decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 4 kwietnia 2017 r., uchylająca decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Opolu z 23 kwietnia 2013 r. w części dotyczącej należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres od 09/1999 r. do 11/1999 r. i Fundusz Pracy za okres od 09/1999 r. do 10/1999 r. oraz odsetek na koncie osobistym za okres od 10/1998 r. do 12/1998 r., jak również odsetek na koncie pracowniczym za okres od 10/1996 r. do 11/1997 r. naliczonych od dnia przedawnienia każdej składki do dnia 22 lutego 2013 r. (tj. do dnia wniosku o umorzenie należności z tytułu składek) i w tym zakresie umarzająca postępowanie jako bezprzedmiotowe, a w pozostałym zakresie utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji.

Wniesienie skargi poprzedziło postępowanie o następującym przebiegu:

A. W. pismem z 19 lutego 2013 r. zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Opolu (dalej też ZUS, Zakład) o umorzenie należności składkowych (wraz z odsetkami, kosztami upomnienia i dodatkowymi opłatami) powstałych z tytułu prowadzonej przez niego pozarolniczej działalności gospodarczej. We wniosku powołał się na swoją trudną sytuację osobistą i majątkową oraz jego zdaniem bezprawne działanie Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej skutkujące odebraniem mu koncesji na prowadzenie transportu międzynarodowego, co uniemożliwiło mu kontynuowanie działalności gospodarczej. Jako podstawę prawną umorzenia przedmiotowych należności wskazał art. 28 ust. 1-4 oraz na art. 28 ust. 3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, a także na art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność, dalej zwanej: "ustawą abolicyjną".

W związku z tym, że zobowiązany nie zastosował się do wezwania organu i nie złożył wymaganej dokumentacji rozliczeniowej, organ poinformował skarżącego, że jego wniosek w części dotyczącej umorzenia należności na podstawie ustawy abolicyjnej został pozostawiony bez rozpoznania.

Natomiast decyzją z 23 kwietnia 2013 r., wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.) - dalej: w skrócie usus, ZUS odmówił umorzenia należności z tytułu składek w łącznej kwocie 255.892,34 zł w tym :

• składek figurujących na koncie osobistym płatnika (NKP [...]) za okres: październik 1998 r. – grudzień 1998 r., w kwocie 691,90 zł, odsetek za zwłokę naliczonych na dzień 22 lutego 2013 r. w wysokości 1.891,00zł,

• składek figurujących na koncie pracowniczym (NKP [...]) za okres: październik 1996 r. – listopad 1997 r., w kwocie 49.429,40 zł, wraz z odsetkami w wysokości 176.438 zł,

• składek na ubezpieczenie zdrowotne w części finansowanej przez płatnika za okres: wrzesień 1999 r. – listopad 1999 r., kwiecień 2005 r. – listopad 2006 r., kwiecień 2007 r., czerwiec 2007 r. – październik 2012 r. w kwocie 18.441,66 zł, odsetek za zwłokę naliczonych na dzień 2 lutego 2013 r. w wysokości 8.827,00 zł oraz składek na Fundusz Pracy za okres: wrzesień 1999 r. – październik 1999 r., w kwocie 50,38 zł, odsetek za zwłokę naliczonych na dzień 22 lutego 2013 r., w wysokości 123,00 zł.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, decyzją z 9 sierpnia 2013 r. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję, stwierdzając, że w sprawie nie zachodzi całkowita nieściągalność. Według organu część należności z tytułu zaległych składek jest zabezpieczona hipoteką przymusową, ustanowioną na nieruchomości objętej księgą wieczystą [...], stanowiącą własność żony skarżącego (jako dłużnika rzeczowego ZUS z tytułu wierzytelności jej męża). Nie stwierdzono zatem braku majątku, z którego można dochodzić nieopłaconych składek. Organ wskazał przy tym, że w dniu 28 lutego 2013 r. prowadzone wobec skarżącego postępowanie egzekucyjne zostało zawieszone. Organ odwoławczy podzielił również stanowisko organu I instancji, że w sprawie nie zachodziły przesłanki określone w § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365) – (dalej: rozporządzenie).

Na wyżej wymienioną decyzję A. W. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, podnosząc zarzuty naruszenia art. 7, art. 76 § 1 art. 77, art. 78 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 23) – dalej określanej jako kpa, oraz art. 28 usus i § 3 rozporządzenia.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu wyrokiem z 9 stycznia 2014 r., sygn. akt I SA/Op 735/13, uchylił zaskarżoną decyzję uznając, że została ona podjęta z naruszeniem przepisów prawa procesowego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W ocenie Sądu wadliwie i w niepełnym zakresie zostały poczynione ustalenia organu, co do bieżącej sytuacji majątkowej i osobistej skarżącego, co w konsekwencji spowodowało przedwczesne uznanie, że nie zachodziła żadna z przesłanek umorzenia enumeratywnie wymienionych w rozporządzeniu.

Po ponownym rozpoznaniu wniosku strony decyzją z 4 czerwca 2014 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy wydaną w I instancji własną decyzję z 23 kwietnia 2013 r.

Od tej decyzji A. W. także wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, domagając się jej uchylenia w całości.

Wyrokiem z 3 grudnia 2014 r., sygn. akt I SA/Op 535/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zarzucając błędną wykładnię art. 28 ust. 3 usus oraz brak należytego ustalenia i oceny wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności zaskarżoną decyzję uchylił, przekazując sprawę do ponownego rozpoznania.

Po kolejnym rozpoznaniu sprawy Zakład Ubezpieczeń Społecznych, decyzją z 20 maja 2015 r. utrzymał w mocy decyzję pierwszoinstancyjną z 23 kwietnia 2013 r.

Od tej decyzji A. W. również wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, domagając się jej uchylenia w całości.

Wyrokiem z 16 grudnia 2015 r., sygn. akt I SA/Op 441/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu uchylił zaskarżoną decyzję.

W motywach rozstrzygnięcia Sąd opisując dotychczasowy przebieg postępowania wskazał przeze wszystkim, że organy naruszyły art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369, dalej jako "ppsa"), ponieważ nie wykonały w pełni obowiązków nałożonych na nie w wiążących wyrokach wydanych w przedmiotowej sprawie (wyroki w sprawach o sygn. akt I SA/Op 735/13 i I SA/Op 535/14). Podkreślił, że merytoryczne rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek jako załatwienie sprawy co do istoty może być wydane tylko wobec faktycznie istniejących należności. Z uwagi na to, że objęte wnioskiem skarżącego składki dotyczyły różnych okresów, począwszy od października 1996 r., stąd mając na względzie okres powstania składek, organ przystępując do rozpatrzenia wniosku o umorzenie, zobowiązany był w pierwszej kolejności ustalić, czy są one wymagalne, dokonując w tym zakresie ustaleń i oceny z punktu widzenia przesłanek prowadzących do przedawnienia, z uwzględnieniem zagadnień intertemporalnych i zdarzeń powodujących przerwę lub zawieszenie biegu przedawnienia. Pominięcie tego zagadnienia stanowi o istotnej wadliwości zaskarżonej decyzji, gdyż została ona oparta na niepełnym materiale dowodowym, który nie pozwala na jednoznaczną ocenę kwestii związanej z przedawnieniem należności objętych wnioskiem skarżącego. Brak jest w wydanym rozstrzygnięciu wnikliwej i rzetelnej analizy dotychczasowego przebiegu postępowania egzekucyjnego dotyczącego należności, których umorzenia odmówiono skarżącemu.

Sąd zauważył, że w całych przedstawionych Sądowi aktach postępowania administracyjnego brak jest dokumentów z postępowania wieczystoksięgowego i egzekucyjnego w oparciu, o które organ twierdzi, że nastąpiło zabezpieczenie hipoteczne poszczególnych zaległości z tytułu składek albo toczyło się postępowanie egzekucyjne do majątku zobowiązanego. Sąd podkreślił, że zgodnie z art. 24 ust. 5 usus, należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem nie ulegają przedawnieniu, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia, co oznacza, że np. aby prawidłowo określić odsetki za zwłokę, należało ustalić w jakim dniu nastąpiło przedawnienie należności składkowych.

Dlatego konieczne jest, aby organ przedstawił w tej mierze w uzasadnieniu rozstrzygnięcia stosowną analizę oraz załączył do akt administracyjnych niezbędną dokumentację także z podjętych czynności egzekucyjnych.

Ponadto organ w ponownie prowadzonym postępowaniu powinien także zwrócić uwagę na regulację art. 24 ust. 5 usus przez pryzmat jej zgodności ze standardami konstytucyjnymi.

W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z 30 maja 2016 r. uchylił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Opolu z dnia 23 kwietnia 2013 r. w części dotyczącej należności na Ubezpieczenie Zdrowotne za 09/1999 oraz na Fundusz Pracy za okres 09/1999 r. - 10/1999 r. i w tym zakresie umarzył postępowanie I instancji, a w pozostałym zakresie utrzymał w mocy decyzję organu I instancji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu wyrokiem z 9 listopada 2016 r., sygn. akt I SA/Op 334/16 uchylił powyższą decyzję organu z 30 maja 2016 r.

W motywach rozstrzygnięcia Sąd wskazał w szczególności, że organ naruszył przepis art. 153 ppsa. Organ w dalszym ciągu, wbrew wskazaniom Sądu zawartym w powołanym wyżej wyroku z dnia 16.12.2015 r., nadal nie uzupełnił materiału dowodowego. Nie załączył do akt sprawy żadnych dokumentów z postępowania egzekucyjnego i wieczystoksięgowego, z których wynika, że toczyło się postępowanie egzekucyjne do majątku zobowiązanego oraz że nastąpiło zabezpieczenie hipoteczne poszczególnych należności składkowych. Sąd wskazał, że w ponownie prowadzonym postępowaniu organ uzupełni wymienione braki zgromadzonego materiału dowodowego, załączając do akt sprawy niezbędne dokumenty, wskazane w treści podjętego rozstrzygnięcia. Jednocześnie organ przeprowadzi należyte postępowania wyjaśniające w zakresie występowania w sprawie przesłanki wymienionej w art. 28 ust. 3 pkt 5 usus, a także odniesie się do zasadniczej kwestii – przedawnienia należności (głównej) na koncie osobistym zobowiązanego i koncie pracowniczym. Organ winien uzasadnić, dlaczego uważa, że w tym zakresie ma zastosowanie przepis art. 24 ust. 4 usus w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2003 r., skoro jak wynika z treści rozstrzygnięcia wpisu hipoteki przymusowej dokonano 30.11.2000 r. Sąd podniósł, że ustawa z dnia 18 grudnia 2002 r. zmieniająca ustawę o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U.Nr 241 poz. 2074) nie zawierała wyraźnego uregulowania kwestii międzyczasowych w zakresie przedawnienia należności wymagalnych przed dniem jej wejścia w życie. Przyjmuje się, że upływ terminu przedawnienia, wynoszącego do dnia 31 grudnia 2002 r. – 5 lat, przed dniem wejścia w życie ustawy zmieniającej, powodował skutek wygaśnięcia zobowiązania; natomiast w przypadku, gdy zobowiązanie to przed dniem 1 stycznia 2003 r. (data wejścia w życie ustawy z 18 grudnia 2002 r.) nie uległo przedawnieniu, to ma do niego zastosowanie zasada bezpośredniego działania ustawy nowej, co oznacza, że zobowiązanie z tytułu składek nieprzedawnionych przed dniem 1 stycznia 2003 r. ulega 10-letniemu przedawnieniu (zob. uchwały SN: z dnia 2 lipca 2008 r., sygn. akt II UZP 5/08, Lex nr 396253, oraz z dnia 8 lipca 2008 r., sygn. akt I UZP 4/08, Lex nr 396249; ponadto zob. wyrok NSA z dnia 30 lipca 2009 r., sygn. akt II GSK 1102/08, Lex nr 552737). Przy czym do nieprzedawnionych do dnia 31 grudnia 2002 r. należności stosuje się nie tylko nowy, wydłużony, termin przedawnienia ale również wszystkie nowe przepisy dotyczące okoliczności mających wpływ na bieg tego terminu, to jest jego przerwanie i zawieszenie, o ile jednak wymienione w nowych przepisach podstawy przerwania lub zawieszenia biegu przedawnienia powstały po tej dacie. Skutki wcześniejszych zdarzeń oceniać zaś należy według przepisów obowiązujących w chwili ich zaistnienia (tak: NSA w wyroku z dnia 30 września 2009 r., II GSK 72/09, Lex nr 597062 oraz SN w wyroku z 6 kwietnia 2011 r., sygn. akt. II UK 313/10 – publ. OSNP 2012/9-10/126). W świetle powyższego organ winien rozważyć, czy stosownie do art. 24 ust. 5 usus w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2002 r. wpis hipoteki należało – w omawianym kontekście - traktować jak "każdą inną czynność zmierzającą do ściągnięcia" należności składkowych, a jeżeli o tej czynności został zawiadomiony dłużnik, to na zasadach ogólnych wpis hipoteki powodował tylko przerwanie biegu przedawnienia, z tym skutkiem, że następowało ono nie po upływie 5 lat, a po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Analizowane zagadnienie intertemporalne zostało pominięte przez organ w zaskarżonej decyzji, dlatego w ponownie wydanym rozstrzygnięciu organ powinien odnieść się do tej kwestii.

Ponownie rozpatrując sprawę Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydał w dniu 4 kwietnia 2017 r. opisaną na wstępie zaskarżoną do tut. Sądu decyzję.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia wskazał, że uchylił decyzję organu pierwszej instancji w części dotyczących należności przedawnionych.

W pozostałym zakresie w uznał, że należności składkowe objęte wnioskiem strony są wymagalne. Organ dokonując ponownej analizy zadłużenia na koncie osobistym NKP [...] oraz na koncie pracowniczym NKP [..] (zabezpieczone poprzez wpis hipoteki przymusowej) uznał, iż należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki do wysokości należnych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia. W sposób szczegółowy opisał przebieg postępowania egzekucyjnego i restrukturyzacyjnego prowadzonego w stosunku do powyższych należności, zwracając uwagę na zdarzenia, które wywołały skutek w postaci przerwy lub zawieszenia biegu terminu przedawnienia.

W uzasadnieniu decyzji wskazał, że na powyższe należności Zakład uzyskał zabezpieczenie. Wpisu hipoteki dokonano 30 listopada 2000 r. na nieruchomości objętej księgą wieczystą o nr [...]. Nieruchomość stanowi działka nr a o powierzchni 1.200,00 m2, położona w miejscowości [...], przy ulicy [...] w gminie [...]. W chwili wpisu hipoteki nieruchomość stanowiła współwłasność A. W. i I. W., w ramach wspólności majątkowej małżeńskiej.

Postanowieniem Sądu Rejonowego w [...] z 4 listopada 2004 r. (sygn. akt [...]) o zniesieniu wspólności majątkowej prawo własności wpisano wedle udziałów po 1/2 na rzecz A. W. i I. W.

Z kolei na skutek postanowienia Sądu Rejonowego w [...] z 6 maja 2009 r. (Sygn. akt [...]) prawo własności zostało wpisane wyłącznie na rzecz I. W., która pozostaje dłużnikiem rzeczowym Zakładu.

W protokole opisu i oszacowania nieruchomości objętej księgą wieczystą [...] z 10 stycznia 2011 r. wartość nieruchomości została określona przez biegłego na kwotę 556.937,00 zł, z udziałem 1/2 A. W. na kwotę 278.468,50 zł.

I. W. podjęła próbę wykreślenia hipotek przymusowych z księgi wieczystej nr [...] występując z wnioskiem do Sądu Rejonowego w [...]. Jednakże wyrokiem z 18 kwietnia 2011 r. (sygn. akt [...]) sąd oddalił powództwo.

Z uwagi na fakt, że I. W. jest aktualnie właścicielem nieruchomości ujawnionej w [...], pozostaje dłużnikiem rzeczowym Zakładu, organ wystąpił z pozwem przeciwko I. W. o zapłatę należności zabezpieczonych hipotecznie należności. Sprawa została prawomocnie zakończona wyrokiem Sądu Apelacyjnego we [...] z 26 kwietnia 2016 r., który - rozpoznając apelacje obu stron - co do roszczenia głównego zmienił wyrok Sądu Okręgowego w [...] z 17 września 2014 r. (sygn. akt [...]) w ten sposób, że zasądził od pozwanej I. W. na rzecz Zakładu kwotę 220.582,97 zł wraz z ustawowymi odsetkami od 26 października 2012 r., jednocześnie zastrzegając prawo strony do powoływania się w toku egzekucji na ograniczenie odpowiedzialności do nieruchomości objętej Kw [...]. Przy czym odnośnie kwoty 201.541,30 zł co do całości nieruchomości, a do kwoty 19.041,67 zł co do udziału w wysokości 1/2 oddalił powództwo w pozostałym zakresie.

Następnie, postanowieniem Sądu Apelacyjnego we [...] z 9 września 2016 r. (sygn. akt [...]) wstrzymano wykonalność wyroku Sądu Apelacyjnego we [...] z 26 kwietnia 2016 r. w związku ze skargą kasacyjną wniesioną przez I. W. w sprawie o uzgodnienie treści księgi wieczystej Kw [...].

Następie organ opisał przebieg postępowania egzekucyjnego w stosunku do należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne, a ponadto dokonał analizy, które składki na ubezpieczenie zdrowotne zostały zabezpieczone poprzez wpis hipoteki przymusowej. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że Zakład dokonał zabezpieczenia w stosunku do następujących należności:

1) hipoteka przymusowa w kwocie 7.038,68 zł - zabezpiecza m.in. należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres 09/2004 r.-06/2006 r. - wpis hipoteki nastąpił w dniu 18.01.2007 r.;

2) hipoteka przymusowa w kwocie 2.886,10 zł - zabezpiecza należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres 07/2006 r. - 11.2006 r., 04.2007 r., 06.2007 r.-01.2008 r. - wpis hipoteki nastąpił w dniu 12.06.2008 r.

3) hipoteka przymusowa w kwocie 878,90 zł - zabezpiecza należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres od 02/2008 r. do 05/2008 r. wpis hipoteki nastąpił w dniu 26.05.2011 r.

Z powyższego wynika, zdaniem organu, że wskazane należności zostały zabezpieczone przed upływem 10 lat, licząc od dnia w którym dane składki stały się wymagalne. Zatem przedmiotowe należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne z uwagi na wpis hipoteki nie uległy przedawnieniu, a wdrożone i prowadzone postępowanie egzekucyjne spowodowało zawieszenie biegu terminu przedawnienia.

Natomiast należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres 06/2008 r.- 10/2012 r. nie zostały zabezpieczone hipoteką przymusową.

Organ dodał, że istotną okolicznością w sprawie pozostaje kwestia wykładni art. 24 ust. 5 usus pod względem jego zgodności z Konstytucją RP, w szczególności z uwagi na jego zbliżoną redakcję do art. 70 § 6 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2002 r. Zakład zaznaczył, że wprawdzie powyższy przepis wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego (dalej jako – TK) w sprawie sygn. akt SK 40/12 uznany został za niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji, to jednak w ocenie organu wyrok TK dotyczy wyłącznie przepisu Ordynacji podatkowej, a nie przepisu ustawy systemowej mającego zastosowanie w niniejszej sprawie. Podkreślił także, że nie jest rolą organu, jak również sądów administracyjnych rozstrzyganie o konstytucyjności poszczególnych przepisów ustaw. Kompetencje w tym zakresie zastrzeżone zostały w Konstytucji RP dla innego podmiotu - Trybunału Konstytucyjnego, który w zakresie realizowanych przez siebie zadań nie może być wyręczany przez organy nieposiadające kompetencji w omawianym zakresie. Zdaniem ZUS okolicznością niebudzącą wątpliwości w judykaturze czy piśmiennictwie jest także i to, że skutek niezgodności z Konstytucją RP przepisu poddanego ocenie TK, nie rozciąga się na inne przepisy (tj. te, które ocenie ich zgodności z Konstytucją RP poddane nie zostały), choćby ich redakcja była zbliżona.

Następnie organ analizując zgromadzony materiał dowodowy w kontekście istnienia przesłanek wynikających z art. 28 ust. 2 w zw. z ust. 3 usus stwierdził, że w sprawie występuje przypadek całkowitej nieściągalności w rozumieniu art. 28 ust. 3a pkt 5 usus, ponieważ organy egzekucyjne prowadzące egzekucję powyższych należności stwierdziły jej bezskuteczność wobec braku majątku, z którego można byłoby ją skutecznie prowadzić, co wynika z powołanych przez organ postanowień naczelnika urzędu skarbowego i komornika sądowego o umorzeniu postępowania egzekucyjnego.

W dalszej części uzasadnienia decyzji Zakład dokonał oceny przesłanek umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 3a usus w zw. § 3 rozporządzenia, pozwalających na umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Przedstawił zebrany materiał dowodowy, z którego wynikało, że w złożonym oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej nieprowadzącej pełnej księgowości sporządzonym na dzień 7 lutego 2017 r. zobowiązany podkreślił, iż nie prowadzi działalności gospodarczej. Na dowód powyższego przedstawiony został wydruk z CEIDG poświadczający fakt zaprzestania wykonywania działalności gospodarczej z dniem 1 stycznia 2011 r. oraz wykreślenie działalności z rejestru z dniem 1 marca 2017 r. A. W. wskazał jednocześnie, że pozostaje w zatrudnieniu w A od 2 stycznia 2007 r. na czas nieokreślony, na 1/2 etatu z wynagrodzeniem w kwocie 1000,00 zł brutto miesięcznie (763,24 zł netto) i nie posiada żadnych innych dochodów.

Stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem domu mieszkalnego strony wynoszą: 30,00 zł z tytułu miesięcznych opłat (czynsz bez opłat eksploatacyjnych) oraz 970,00 zł z tytułu opłaty eksploatacyjnej (energia elektryczna, gaz, woda, węgiel itp.). Skarżący prowadzi gospodarstwo domowe wraz z małżonką I. W., nie posiada żadnych ruchomości, nieruchomości, wierzytelności czy praw majątkowych. Żona wnioskodawcy nie pozostaje w zatrudnieniu, nie posiada statusu osoby bezrobotnej, jak również nie posiada żadnego innego tytułu do ubezpieczeń i nie osiąga żadnych dochodów. W kwestii panującego między małżonkami ustroju majątkowego organ powtórzył, że Sąd Rejonowy w [...], wyrokiem z 4 listopada 2004 r. (sygn. akt [...]), zniósł małżeńską wspólność majątkową pomiędzy I. W. a A. W. z dniem 1 stycznia 1995 r.

Obecnie miesięczny dochód rodziny stanowi kwota ok. 763,24 zł netto miesięcznie. Natomiast miesięczne wydatki związane z utrzymaniem mieszkania wynoszą 1000,00 zł. Organ zaznaczył, że powyższe wydatki nie uwzględniają kosztów zakupu żywności, podstawowych artykułów chemicznych, ubrania i obuwia. Zgodnie z oświadczeniem zobowiązanego rodzina nie ponosi kosztów związanych z leczeniem oraz innych kosztów związanych bezpośrednio z zapewnieniem egzystencji. A. W. nie korzysta także z pomocy społecznej.

Zdaniem organu analiza powyższych okoliczności prowadzi do wniosku, że miesięcznie wydatki znacznie przewyższają dochody, co może wskazywać na osiągane, lecz niewykazane w trakcie prowadzonego postępowania dodatkowe dochody wnioskodawcy. Zatem Zakład uznał, że dane przekazane przez wnioskodawcę są niewiarygodne.

Podkreślił także, że strona, zgodnie ze złożonym oświadczeniem, posiada również zobowiązania wobec innych podmiotów i osób prawnych w kwocie 345.719,34 zł oraz na kwotę 176.567,39 zł wobec osób fizycznych, które to zobowiązania nie są zaspokajane.

W dalszej kolejności dokonał analizy przesłanek wynikających z ustawy z 12 marca 2014 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2016 r. poz. 930 ze zm.) i stwierdził, że państwo W. w aktualnej sytuacji ekonomicznej niewątpliwie spełniają przesłanki do otrzymania wsparcia ze strony opieki społecznej, gdyż rodzina osiąga dochody poniżej minimum egzystencji i minimum socjalnego. Zatem w ocenie ZUS, uwzględniając dodatkowo posiadane zobowiązania sytuacja strony jest bardzo trudna i w konsekwencji przesłanka z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia została spełniona.

Odnosząc się do kolejnej przesłanki umorzenia - poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innych nadzwyczajnych zdarzeń powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności wskazano, że wprawdzie skarżący w trakcie postępowania wyjaśniającego powołał się na straty poniesione w wyniku powodzi mającej miejsce w 1997 r., jednakże zdaniem organu, płatnicy, którzy ponieśli straty w wyniku klęski żywiołowej mieli możliwość otrzymania pomocy ze strony państwa jak i odszkodowań, a także mieli możliwość odroczenia zapłaty składki bieżącej oraz rozłożenia zadłużenia na korzystnych warunkach. Trudności finansowe i zadłużenie składkowe za pracowników występowało już w okresie poprzedzającym klęskę żywiołową (zaległości m.in. za okres: od października 1996 r. do lipca 1997 r.). Zatem poniesione w trakcie ww. klęski straty materialne nie wprowadziły A. W. w tak trudną sytuację finansową, iż bezwzględna konieczność uregulowania ciążących na nim zobowiązań doprowadziłaby do likwidacji przedsiębiorstwa.

Organ nie znalazł również podstaw do umorzenia zaległości z tytułu należności na podstawie przesłanki wskazanej w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia tj. wystąpienia przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania przez niego opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, które pozbawiałyby go możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Organ odniósł się do przedstawionych przez stronę okoliczności dotyczących stanu zdrowia zobowiązanego i jego małżonki, stwierdzając, że z załączonej dokumentacji medycznej dotyczącej żony, w tym z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wynika, że żona strony cierpi na poważne schorzenie, kwalifikujące ją do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności; że zdolność do wykonywania zatrudnienia I. W. posiada tylko w warunkach pracy chronionej. Nie wymaga jednakże stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, która pozbawiałaby zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Tym bardziej, że jest okolicznością bezsporną, że skarżacy kontynuuje zatrudnienie w wymiarze 1/2 etatu od 10 lat.

Organ oceniając przesłanki słusznego interesu zobowiązanego i interesu publicznego zaznaczył, iż mimo spełnienia przesłanki trudnej sytuacji bytowej rodziny zobowiązanego Zakład odmówił umorzenia należności z tytułu składek, biorąc pod uwagę publicznoprawny charakter należności z tytułu składek, uwzględniając cele na które są przeznaczone oraz dokonane zabezpieczenia należności poprzez wpisy hipoteki przymusowej, dlatego też organy odpowiedzialne za ich pobór zobowiązane są do szczególnej staranności i ostrożności w dysponowaniu nimi.

Organ, podkreślając, że zobowiązania skarżącego z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej zawierają nie tylko składki osobiste zobowiązanego, ale również należności z tytułu zatrudnienia pracowników, które mają wpływ na ustalenie prawa oraz wysokości świadczeń emerytalno-rentowych osób ubezpieczonych (pracowników). W konkluzji stwierdził, że w analizowanym przypadku interes społeczny i publiczny przeważa nad interesem indywidualnym strony.

W skardze na tę decyzję skarżący, wnosząc o jej uchylenie w całości oraz zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania, podniósł zarzuty naruszenia:

1) art. 28 ust 3 usus przez błędne przyjęcie, że nie zachodzi żadna z przesłanek całkowitej nieściągalności składek, gdy tymczasem istnieją zaległości niezabezpieczone hipotekami, a bezskuteczność egzekucji jest oczywista i potwierdzona szeregiem postanowień o jej umorzeniu.

2) art. 28 ust. 3a usus w zw. z § 3 ust 1 rozporządzenia - przez bezzasadne przyznanie wyższości interesowi społecznemu przed interesem prywatnym wnioskodawcy, w wyniku błędnie zastosowanego uznania administracyjnego, przejawiającego się powołaniem organu na: publicznoprawny charakter należności z tytułu składek jako przyczyny odmowy umorzenia, konieczność ponoszenia ciężaru świadczeń przez budżet państwa w sytuacji umorzenia należności, pominięcie faktu, że to z majątku żony zobowiązanego, zgodnie z zapowiedziami, organ rentowy prowadziłby egzekucję, pominięcie skutków związanych z konieczną pomocą państwa dla skarżącego i jego żony w przypadku egzekwowania należności ZUS, powołanie się na fakt, że jest udziałowcem w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością mimo, że od wielu lat nie prowadzi ona działalności i nie posiada żadnego majątku.

3) naruszenie art. 24 ust. 5 usus w zw. z art. 64 Konstytucji RP i w zw. z art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej (w brzmieniu z okresu 1 stycznia 1998 — 31 grudnia 2002 r.) — przez uznanie, że skoro wyrok Trybunału Konstytucyjnego dotyczył konkretnie przepisu Ordynacji podatkowej, to jego tezy nie mają wpływu na ocenę art. 24 ust. 5 usus.

Odpowiadając na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości stanowisko i argumentację wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Na rozprawie w dniu 23 sierpnia 2017 r. skarżący podniósł, że Sąd Najwyższy uwzględnił kasację jego żony wniesioną w sprawie o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym. Wyrok zapadł ponad 3 miesiące temu, obecnie strona oczekuje na jego uzasadnienie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga podlega uwzględnieniu.

Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 i 2 ppsa, zaskarżona do sądu administracyjnego decyzja podlega uchyleniu w razie stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia przepisów dającego podstawę do wznowienia postępowania lub innego naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, jak też w razie stwierdzenia okoliczności uzasadniających stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji. Nadto, stosownie do art. 134 § 1 ppsa, sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (z zastrzeżeniem art. 57a niemającym w tej sprawie zastosowania).

Kontrolując w tak zakreślonej kognicji zaskarżoną decyzję Sąd stwierdził, że w ustalonym stanie faktycznym skarga zasługuje na uwzględnienie, z uwagi na naruszenie prawa procesowego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa).

Na wstępie dalszych rozważań niezbędnym jest podkreślenie, że zaskarżona decyzja wydana została przez organ w wyniku ponownie prowadzonego postępowania, z uwagi na uchylenie decyzji ZUS wydanej w dniu 30 maja 2016 r. wyrokiem tut. Sądu z 9 listopada 2016 r., sygn. akt I SA/Op 334/16. Przypomnienia wymaga także, że był to już czwarty wyrok wydany przez sąd administracyjny w przedmiotowej sprawie, po wyrokach z 9 stycznia 2014 r., sygn. akt I SA/Op 735/13, z 3 grudnia 2014 r., sygn. akt I SA/Op 535/14, z 16 grudnia 2015 r., sygn. akt I SA/Op 441/15.

Badając legalności zaskarżonej w niniejszym postępowaniu decyzji w ocenie Sądu organ po raz kolejny dopuścił się naruszenia przepisu 153 ppsa, ignorując ocenę prawną i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w powołanych orzeczeniach tut. Sądu, w szczególności podniesione w wyroku z 9 listopada 2016 r. (sygn. akt I SA/Op 334/16). W wyroku tym wskazano, że organ w pierwszej kolejności przystępując do rozpatrzenia wniosku o umorzenie należności zobowiązany był ustalić, czy są one wymagalne, dokonując w tym zakresie ustaleń i oceny z punktu widzenia przesłanek prowadzących do przedawnienia, z uwzględnieniem zagadnień intertemporalnych, gdyż umorzyć można tylko należności istniejące. Sąd w powołanym wyroku podniósł, że organ powinien wyjaśnić, dlaczego uważa, że należności składkowe na koncie osobistym i koncie pracowniczym zobowiązanego, stosowanie do art. 24 ust. 5 usus, w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2003 r., po upływie przedawnienia mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia, skoro wpisu hipoteki przymusowej dokonano 30.11.2000 r. (a więc przed wejściem w życie nowego brzmienia art. 24 ust. 5 usus).

Sąd wskazał na brak przepisów przejściowych w tym zakresie i konieczność oceny skutków zdarzeń wcześniejszych (sprzed 1 stycznia 2003 r.) według przepisów obowiązujących w chwili ich zaistnienia, co wynikało także z powołanego przez Sąd orzecznictwa sądowego. Zdaniem Sądu organ winien rozważyć, czy stosownie do art. 24 ust. 5 usus w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2002 r. wpis hipoteki należało – w omawianym kontekście - traktować jak "każdą inną czynność zmierzającą do ściągnięcia" należności składkowych, a jeżeli o tej czynności został zawiadomiony dłużnik, to na zasadach ogólnych wpis hipoteki powodował tylko przerwanie biegu przedawnienia, z tym skutkiem, że następowało ono nie po upływie 5 lat, a po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Analizowane zagadnienie intertemporalne zostało pominięte przez organ w zaskarżonej decyzji, dlatego w ponownie wydanym rozstrzygnięciu organ powinien odnieść się do tej kwestii.

Organ wydając zaskarżoną decyzję wbrew wyraźnym wytycznym i wskazaniom wynikającym z uzasadnienia powołanego wyroku, rozpoznając wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy, nie odniósł się do powyższej kwestii, nie wyjaśnił czy istotnie przepis art. 24 ust. 5 usus mógł znaleźć w niniejszej sprawie zastosowanie. Zakład pomijając tę istotną kwestię przystąpił jednak do wykładni art. 24 ust. 5 usus pod względem jego zgodności z Konstytucją RP stwierdzając, że przepis ten nie został uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją, gdyż wyrok Trybunału o sygn. akt SK 40/12 dotyczył niezgodności przepisu art. 70 § 6 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2002 r. z art. 64 ust. 2 Konstytucji, a skutek niezgodności z Konstytucją przepisy poddanego ocenie TK, nie rozciąga się na inne przepisy, choćby ich redakcja była zbliżona.

Analiza treści zaskarżonej decyzji dowodzi, że organ nie zastosował się do wytycznych zawartych w powyższym wyroku. Naruszenie przez organ art. 153 ppsa powoduje konieczność wyeliminowania zaskarżonego rozstrzygnięcia z obrotu prawnego.

Jak już wielokrotnie wskazywano w powołanych wyżej wyrokach uwzględniających skargę skarżącego, sformułowana w art. 153 ppsa zasada związania oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania oznacza, że ilekroć dana sprawa będzie przedmiotem rozpoznania przez ten sąd, tylekroć będzie on związany oceną prawną wyrażoną w tym orzeczeniu, jeżeli nie zostanie ono uchylone lub nie ulegną zmianie stosowne przepisy. Obowiązek podporządkowania się ocenie prawnej wyrażonej w wyroku sądu administracyjnego ciąży na organie podatkowym i na sądzie, a może być wyłączony tylko w wypadku istotnej zmiany stanu prawnego lub faktycznego (zob. wyrok NSA z 27.04.2017r., sygn. akt I FSK 1082/15 LEX nr 2294030). Natomiast w razie wnoszenia kolejnych skarg z powodu niewłaściwego wykonania zapadłego wyroku uwzględniającego skargę, sąd administracyjny kontroluje przede wszystkim czy organy administracyjne wywiązały się z skierowanych do nich poleceń i wskazań co do dalszego toku postępowania, a wydając rozstrzygnięcie Sąd bierze pod uwagę ocenę prawną wyrażoną w wyroku uchylającym decyzję, co oznacza, że dana kwestia prawna kształtuje się tak , jak stwierdzono w prawomocnym orzeczeniu. Sąd rozpoznający sprawę nie może sformułować nowych ocen prawnych sprzecznych z wyrażoną już wcześniej poglądem, natomiast badanie legalności decyzji wydanej już po ponownym rozpatrzeniu sprawy przede wszystkim sprowadza się do kontroli w jaki sposób organ wykonał wytyczne sądu i podporządkował się stanowisku sądu, wyrażonej przez niego ocenie prawnej.

W sprawie będącej przedmiotem rozstrzygnięcia, jak już wskazano powyżej, organ nie sprostał wymogom określonym w art. 153 ppsa. Przy ponownym rozpatrzeniu niniejszej sprawy organ zobowiązany będzie do wyeliminowania wskazanych uchybień. Organ w szczególności oceni i da temu wyraz w prawidłowo sporządzonym uzasadnieniu decyzji czy w sprawie ma zastosowanie przepis art. 24 ust. 5 usus (w brzmieniu obowiązującym z dniem 1 stycznia 2003 r.). Ponownie Sąd przypomni, że przepis ten został wprowadzony do ustawy systemowej z dniem 1 stycznia 2003 r. mocą art. 1 pkt 9 lit. a) ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. zmieniającej ustawę o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 241 poz. 2074) i z uwagi na brak przepisów przejściowych ma zastosowanie do zdarzeń, które wystąpiły po wejściu w życie tej ustawy. Jak bowiem wskazał NSA w wyroku z 21 marca 2014 r., sygn. akt II FSK 815/12, nowe przepisy obowiązujące od 1 stycznia 2003 r. stosuje się nie tylko do terminów przedawnienia (jeśli te do tego dnia jeszcze nie upłynęły), ale do wszystkich okoliczności powodujących przerwę lub zawieszenie biegu tych terminów – pod warunkiem, że wymienione w nowych przepisach okoliczności powstały po tej dacie. Skutki wcześniejszych zdarzeń należy więc oceniać według przepisów obowiązujących w chwili ich zaistnienia (por. także wyrok NSA z 30 września 2009 r., II GSK 72/09 oraz SN w wyroku z 6 kwietnia 2011 r., sygn. akt. II UK 313/10 – publ. OSNP 2012/9-10/126). Te jednak nie przewidywały wyłączenia przedawnienia w sytuacji zabezpieczenia należności składkowych hipoteką. Ta okoliczność winna być zatem przez organ rentowy rozważona (zob. także wyrok WSA z 9.08.2017 r., sygn. akt I SA/Op 243/17), skoro organ powołał się na ustanowienie hipoteki 30 listopada 2000 r. Wówczas obowiązywał przepis art. 24 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2016 r., poz. 963), w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2002 r., który stanowił, że należności z tytułu składek ulegały przedawnieniu po upływie 5 lat, a w przypadku przerwania biegu przedawnienia, o którym mowa w ust. 5, po upływie 10 lat licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Zgodnie natomiast z art. 24 ust. 5 usus bieg przedawnienia przerywało odroczenie terminu opłacenia należności z tytułu składek, rozłożenie spłaty tych należności na raty i każda inna czynność zmierzająca do ściągnięcia tych należności, jeżeli o czynności tej został zawiadomiony dłużnik. Zatem jak wskazał Sąd w powołanym już wyżej wyroku z dnia 9 listopada 2016 r. (sygn. akt I SA/Op 334/16) wpis hipoteki dokonany w 2000 r. należało – w omawianym kontekście – traktować jak każdą inną czynność zmierzającą do ściągnięcia należności składkowych, a jeżeli o tej czynności został zawiadomiony dłużnik to na zasadach ogólnych wpis hipoteki powodował tylko przerwanie biegu przedawnienia, z tym skutkiem, że następowało ono nie po upływie 5 lat, a po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Jeżeli zatem organ nie wykaże, że w tym okresie doszło do przerwania lub zawieszenia terminu przedawnienia (ze wskazaniem okresu przerwy czy zawieszenia), które spowodowałoby, że sporne należności byłyby jednak wymagalne na dzień wydania decyzji w przedmiocie ich umorzenia, organ zobowiązany będzie przyjąć, że doszło do przedawnienia należności zabezpieczonych hipoteką ustanowioną 30 listopada 2000 r., bowiem w tym wypadku nie będzie miał zastosowania przepis art. 24 ust. 5 w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. zmieniającej ustawę o systemie ubezpieczeń społecznych, jako że wpisu hipoteki dokonano przed 1 stycznia 2003 r., a obowiązujące w dacie ustanowienia hipoteki unormowania nie przewidywały skutku, jaki dopiero z dniem 1 stycznia 2003 r. powstawał w związku z hipotecznym zabezpieczeniem należności.

Niewyjaśnienie kwestii przedawnienia czyni przedwczesnym rozstrzygnięcie w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu odsetek od zaległych składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne. Brak ustaleń w tym zakresie oznacza bowiem, że ZUS nie dopełnił wymogu pełnego wyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy zgodnie z zasadami wynikającymi z art. 7, art. 77 i art. 107 § 3 kpa obligującymi organ do wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, przytoczenia przepisów i wyjaśnienia podstawy rozstrzygnięcia. Naruszenia te mają istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy i muszą skutkować uchyleniem zaskarżonej decyzji.

Powyższe rozważania winny być jednak poprzedzone dokonaniem ustaleń czy stan faktyczny niniejszej sprawy nie uległ istotnej zmianie, w szczególności czy wyrok Sądu Najwyższego uwzględniającego kasację małżonki zobowiązanego w sprawie o uzgodnienie księgi wieczystej ze stanem rzeczywistym, na który powołał się skarżący na rozprawie, nie ma wpływu na dokonane przez organ zabezpieczenie poprzez ustanowienie hipoteki. Wyjaśnienie tego zagadnienia jest warunkiem koniecznym do dalszego prowadzenia przez ZUS postępowania w sprawie umorzenia przedmiotowych zaległości.

Jedynie na marginesie Sąd zauważa, że zaskarżone rozstrzygniecie dotyczące odmowy umorzenia należności składkowych nie jest spójne i zwiera wewnętrzne sprzeczności, które winny zostać wyeliminowane przez organ w ponowie prowadzonym postępowaniu w sytuacji, gdy organ nie stwierdzi przedawnienia należności lub przedawnieniem objęte zostaną tylko niektóre z tych należności, o których umorzenie zwraca się skarżący.

Po pierwsze, zauważyć wypada, że art. 28 usus umożliwia umorzenie w całości lub w części należności z tytułu składek (ust. 1), w przypadku ich całkowitej nieściągalności (ust. 2), który w art. 28 ust.3 w punktach od 1 do 6 stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności. Natomiast możliwość umorzenia tych składek mimo braku całkowitej nieściągalności została przewidziana w art. 28 ust. 3a usus stanowiącym, że należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Szczegółowe zasady umarzania składek na tej podstawie określone zostały w przywołanym już rozporządzeniu z 31 lipca 2003 r. W myśl § 3 ust. 1 rozporządzenia, Zakład Ubezpieczeń Społecznych może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Z powołanych przepisów wynika zatem, że w sytuacji, gdy organ stwierdzi całkowitą nieściągalność, nie analizuje już przesłanek rozporządzenia - tylko - w ramach uznania administracyjnego - podejmuje decyzję o umorzeniu lub odmowie umorzenia przedmiotowych należności.

W niniejszej sprawie organ stwierdził przesłankę całkowitej nieściągalności określoną w art. 28 ust. 3 pkt 5 usus – naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Zatem brak było podstaw do rozważania przesłanek rozporządzenia.

Po drugie, skoro organ dokonał już analizy przesłanek z rozporządzenia to nie można nie zauważyć uchybień, jakich dopuścił się Zakład uzasadniając przyjęte stanowisko. Z jednej bowiem strony, rozważając przesłankę z pkt 1 rozporządzenia - gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych – stwierdził, że z danych wykazanych przez zobowiązanego wynika, że ponoszone wydatki przekraczają uzyskiwane dochody, zatem skarżący nie ujawnił wszystkich źródeł dochodu. Z drugiej strony organ przyjął jednak, że skarżący kwalifikuje się do uzyskania środków z pomocy społecznej. W tej sytuacji stanowisko organu wzajemnie się wyklucza, ponieważ albo uznaje ZUS, że zobowiązany uzyskuje inne dochody, których nie ujawnia jednak organowi, albo przyjmuje za wiarygodne oświadczenie o stanie majątkowym strony i w dalszej kolejności prowadzi rozważania, co do możliwości otrzymania wsparcia z opieki społecznej.

Po trzecie, w orzecznictwie sądowym za utrwalony należy uznać pogląd, zgodnie z którym, sytuacja, w której zapłata zaległości z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych do środków pomocy państwa, nie jest zgodna nie dość, że z interesem zobowiązanego, to jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym (tak w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 17 grudnia 2014r., sygn. akt: II GSK 1837/13 – CBOSA). Stąd przyjęcie przez organ odmiennego stanowiska może świadczyć o dowolnym i sprzecznym z logiką oraz zasadami doświadczenia życiowego stwierdzeniem, że spłata zadłużenia jest w sytuacji wnioskodawcy realna i nie pozbawi go możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, skoro już w tym momencie skarżący nie jest w stanie zaspokoić samodzielnie tych potrzeb.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ uwzględni przytoczone wyżej uwagi, zwłaszcza przedstawi dokładną argumentację czy nie doszło do przedawnienia należności składkowych, z uwzględnieniem zmian stanu prawnego w tym zakresie i przepisów intertemporalnych. Bezspornie kluczowym znaczeniem dla przedmiotowego postępowania jest należyte ustalenie stanu faktycznego sprawy w tym także wysokości wymagalnych należności. Ponadto zastosuje się do wytycznych zawartych w wymienionych wyżej prawomocnych wyrokach, uwzględniających skargę zobowiązanego.

Mając na względzie powyższe rozważania Sąd uchylił zaskarżoną decyzję na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa.