Uchwała Składu Siedmiu Sędziów NSA, sygn. akt OPS 9/98
NSA w Warszawie (przed reformą)
Data orzeczenia: 1998-11-16 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 645  Sprawy nieobjęte symbolami podstawowymi 601644 oraz od 646-652
Powołane przepisy: article: art. 2 ust. 3a
journal: Dz.U. 1996 nr 143 poz. 661
law: Obwieszczenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 23 października 1996 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o zwrocie majątku utraconego przez związki zawodowe i organizacje społeczne w wyniku wprowadzenia stanu wojennego.
article: art. 52
journal: Dz.U. 1982 nr 32 poz. 216
law: Ustawa z dnia 8 października 1982 r. o związkach zawodowych.
Teza: Użyty w art. 2 ust. 3a ustawy z dnia 25 października 1990 r. o zwrocie majątku utraconego przez związki zawodowe i organizacje społeczne w wyniku wprowadzenia stanu wojennego /Dz.U. 1996 nr 143 poz. 661/ zwrot "osoby będące członkami podmiotów uprawnionych do odszkodowania" - w odniesieniu do związków zawodowych - oznacza osoby, które były członkami podmiotów uprawnionych do odszkodowania przed ich likwidacją na podstawie art. 52 ustawy z dnia 8 października 1982 r. o związkach zawodowych /Dz.U. nr 32 poz. 216/, bez względu na ich późniejszą przynależność do związków zawodowych, jak też osoby będące członkami nowopowstałych związków zawodowych uprawnionych do domagania się zwrotu majątku odebranego im w wyniku wprowadzenia stanu wojennego.

TEZY

Użyty w art. 2 ust. 3a ustawy z dnia 25 października 1990 r. o zwrocie majątku utraconego przez związki zawodowe i organizacje społeczne w wyniku wprowadzenia stanu wojennego /Dz.U. 1996 nr 143 poz. 661/ zwrot "osoby będące członkami podmiotów uprawnionych do odszkodowania" - w odniesieniu do związków zawodowych - oznacza osoby, które były członkami podmiotów uprawnionych do odszkodowania przed ich likwidacją na podstawie art. 52 ustawy z dnia 8 października 1982 r. o związkach zawodowych /Dz.U. nr 32 poz. 216/, bez względu na ich późniejszą przynależność do związków zawodowych, jak też osoby będące członkami nowopowstałych związków zawodowych uprawnionych do domagania się zwrotu majątku odebranego im w wyniku wprowadzenia stanu wojennego.


SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej W. Skoniecznego w sprawie I SA 1353/97 ze skargi Wojewody (...) na decyzję Społecznej Komisji Rewindykacyjnej z dnia 20 maja 1997 r. w przedmiocie zwrotu majątku utraconego w wyniku wprowadzenia stanu wojennego, po rozpoznaniu w dniu 16 listopada 1998 r. na posiedzeniu jawnym następujących wątpliwości prawnych przekazanych przez skład orzekający Naczelnego Sądu Administracyjnego postanowieniem z dnia 24 marca 1998 r. do wyjaśnienia w trybie art. 49 ust. 2 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./:

Czy użyty w art. 2 ust. 3a ustawy z dnia 25 października 1990 r. o zwrocie majątku utraconego przez związki zawodowe i organizacje społeczne w wyniku wprowadzenia stanu wojennego /Dz.U. 1996 nr 143 poz. 661/ zwrot "osoby będące członkami podmiotów uprawnionych do odszkodowania" oznacza: 1/ wyłącznie osoby będące w dniu otrzymania świadczenia, o którym mowa w cytowanym przepisie, członkami podmiotów uprawnionych do odszkodowania, czy 2/ osoby wymienione w pkt 1 oraz osoby, które otrzymały świadczenia od podmiotu zobowiązanego do wypłaty odszkodowania, jeżeli były członkami podmiotów uprawnionych do odszkodowania w dniu wejścia w życie ustawy z dnia 10 maja 1996 r. o zmianie ustawy o zwrocie majątku utraconego przez związki zawodowe i organizacje społeczne w wyniku wprowadzenia stanu wojennego oraz o zmianie ustawy o związkach zawodowych /Dz.U. nr 75 poz. 355/, czy 3/ osoby wymienione w pkt 1 oraz osoby, które w dniu otrzymania świadczenia były wprawdzie członkami podmiotu zobowiązanego do wypłaty odszkodowania, ale wstąpiły tam po rozwiązaniu - na skutek wprowadzenia stanu wojennego - podmiotu uprawnionego do odszkodowania?

podjął następującą uchwałę


UZASADNIENIE

Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 24 marca 1998 r. I SA 1353/97 wystąpił na podstawie art. 49 ust. 2 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./ o wyjaśnienie przez skład siedmiu sędziów przedstawionych wyżej wątpliwości prawnych.

Wątpliwości te powstały na tle następującego stanu faktycznego:

Komisja Zakładowa NSZZ "Solidarność" przy Przedsiębiorstwie (...) - Oddział wD. pismem z dnia 21 czerwca 1991 r. zwróciła się do Społecznej Komisji Rewindykacyjnej przy Ministrze Pracy i Polityki Socjalnej w Warszawie o orzeczenie zwrotu majątku utraconego w wyniku wprowadzenia stanu wojennego. Do wniosku dołączono pismo tego Przedsiębiorstwa z dnia 22 maja 1991 r., stwierdzające, iż środki pieniężne zgromadzone na rachunku bieżącym nr (...) w banku (...) Niezależnego Samorządnego Związku Zawodowego "Solidarność" w kwocie 205470zł zostały przekazane w dniu 9 sierpnia 1983 r. na konto Związku Zawodowego Pracowników (...) - Oddział w D.

W toku postępowania przed Społeczną Komisją Rewindykacyjną Związek Zawodowy Pracowników Przedsiębiorstwa (...) w D. przyznał, że przejął pieniądze, o których mowa, jednakże wykorzystał je na świadczenia statutowe /wypłatę zasiłków m.in. z tytułu urodzenia dziecka, zgonu członka rodziny czy członka związku, dopłaty do kolonii dzieci/, obejmując nimi osoby będące członkami NSZZ "Solidarność". W latach 1983-1989 otrzymali oni świadczenia w wysokości 508 000 zł, a od 1989 r. ponownie przystąpili do NSZZ "Solidarność". Początkowo "związek branżowy" gospodarował wpływami ze składek członkowskich, jednakże pieniądze te nie pokrywały potrzeb wynikających z uprawnień statutowych, dlatego też w całości wykorzystano przejętą kwotę. W chwili wprowadzenia stanu wojennego NSZZ "Solidarność" liczył - według informacji podanej przez Związek Zawodowy Pracowników (...) w D. - 580 członków na 594 osoby zatrudnione w tamtejszym zakładzie pracy. W okresie od 1983 r. do 1989 r. większość członków "Solidarność" przeszła do "związku branżowego", który w 1989 r. liczył 472 członków.

Społeczna Komisja Rewindykacyjna orzeczeniem z dnia 13 lipca 1993 r. (...), na podstawie art. 1 ust. 1 i 2 oraz art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 25 października 1990 r. o zwrocie majątku utraconego przez związki zawodowe i organizacje społeczne w wyniku wprowadzenia stanu wojennego /Dz.U. 1991 nr 4 poz. 17/, nakazała Związkowi Zawodowemu Pracowników Przedsiębiorstwa (...) w D. zwrócić NSZZ "Solidarność" przy Przedsiębiorstwie (...) w D. kwotę 52 645 500zł, ustaloną w wyniku waloryzacji przejętej kwoty 205 470 zł. W uzasadnieniu orzeczenia Społeczna Komisja Rewindykacyjna nie odniosła się do argumentu Związku Zawodowego Pracowników (...) w D., że przejęta kwota została zużyta na potrzeby osób będących członkami NSZZ "Solidarność" przy Przedsiębiorstwie (...) w D.

Związek Zawodowy Pracowników Przedsiębiorstwa (...) w D. zaskarżył wymienione wyżej orzeczenie Społecznej Komisji Rewindykacyjnej do Naczelnego Sądu Administracyjnego, powołując się na orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 25 lutego 1992 r., uznające za niezgodny z Konstytucją art. 2 ust. 3 i art. 3 ustawy z dnia 25 października 1990 r. /Dz.U. 1991 nr 4 poz. 17/ w zakresie dotyczącym obowiązku wypłacenia odszkodowania za zużycie przejętych składników majątkowych wykorzystanych na potrzeby członków związków zawodowych, którym majątek odebrano.

Społeczna Komisja Rewindykacyjna orzeczeniem z dnia 19 sierpnia 1993 r. (...), na podstawie art. 200 par. 2 Kpa, uchyliła w całości orzeczenie z dnia 13 lipca 1993 r., a następnie orzeczeniem z dnia 16 listopada 1993 r. zawiesiła postępowanie w sprawie, powołując się na orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 25 lutego 1992 r. K 4/91 i na fakt, że Sejm RP na posiedzeniu w dniu 7 października 1992 r. uznał wyżej wymienione orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego za zasadne w części, o której mowa. Okoliczność ta - zdaniem Społecznej Komisji Rewindykacyjnej - uniemożliwia orzekanie w sprawie do czasu nowelizacji ustawy z dnia 25 października 1990 r. o zwrocie majątku utraconego przez związki zawodowe i organizacje społeczne w wyniku wprowadzenia stanu wojennego.

Postępowanie administracyjne w omawianej sprawie zostało podjęte postanowieniem Społecznej Komisji Rewindykacyjnej z dnia 24 września 1996 r., a orzeczeniem z dnia 11 marca 1997 r. (...) Komisja na podstawie art. 1 ust. 1 i 2, art. 3 ust. 1, art. 3[1] ust. 2 i 4 oraz art. 3[3] ustawy z dnia 25 października 1990 r. o zwrocie majątku utraconego przez związki zawodowe i organizacje społeczne w wyniku wprowadzenia stanu wojennego /Dz.U. 1996 nr 143 poz. 661/ zobowiązała:

1/ Związek Zawodowy Pracowników Przedsiębiorstwa (...) w D. do zapłaty Komisji Zakładowej NSZZ "Solidarność" przy Przedsiębiorstwie (...) w D. kwoty 65, 63 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 12 marca 1997 r.,

2/ Wojewodę (...) do zapłaty Komisji Zakładowej NSZZ "Solidarność" przy Przedsiębiorstwie (...) w D. kwoty 21 078, 29 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 12 marca 1997 r., w tym 10 000 zł w gotówce, a pozostałej należności /11 078, 29 zł/ na zasadach i w trybie określonym w art. 3[2] powołanej ustawy z dnia 25 października 1990 r.

W uzasadnieniu tego orzeczenia Społeczna Komisja Rewindykacyjna podała, że przepis art. 2 ust. 3a nie ma zastosowania w niniejszej sprawie, albowiem Związek Zawodowy Pracowników Przedsiębiorstwa (...) w D. wydatkował przejęte środki na rzecz własnych członków i nie ma znaczenia ich uprzednia przynależność.

Wojewoda (...) wystąpił z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy, zarzucając, iż Społeczna Komisja Rewindykacyjna nie wyjaśniła "wszystkich istotnych okoliczności faktycznych sprawy" oraz naruszyła prawo materialne przez jego "błędną wykładnię i zastosowanie". Zdaniem Wojewody, przyjęta przez Komisję interpretacja przepisu art. 2 ust. 3a ustawy, o której mowa, jest nieuprawniona i przeczy zasadzie sprawiedliwości społecznej. Nie może tu bowiem chodzić o byłych członków NSZZ "Solidarność", którzy po zawieszeniu działalności tego związku nie byli członkami żadnego związku, bo nie będąc członkami nie mogli korzystać ze świadczeń członkowskich, ani też o nowych członków, którzy wstąpili do "Solidarności" po 1989 r., gdyż siłą rzeczy nie mogli oni korzystać ze środków przekazanych w wyniku stanu wojennego. A zatem w razie zaakceptowania przyjętej przez Społeczną Komisję Rewindykacyjną interpretacji omawianego przepisu brak byłoby ratio legis do jego wprowadzenia w drodze nowelizacji ustawy z 1990 r., gdyż byłby to przepis martwy.

W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy Społeczna Komisja Rewindykacyjna orzeczeniem z dnia 20 maja 1997 r. (...) utrzymała w mocy swoje orzeczenie z dnia 11 marca 1997 r., podtrzymując stanowisko przedstawione w uzasadnieniu tego orzeczenia. Dodatkowo Komisja podała, że brak jest materiału dowodowego co do tego, z jakiego majątku /własnego czy przejętego/ Związek Zawodowy Pracowników Przedsiębiorstwa (...) w D. wypłacał świadczenia na rzecz byłych członków NSZZ "Solidarność".

Wojewoda (...) zaskarżył orzeczenie Społecznej Komisji Rewindykacyjnej z dnia 20 maja 1997 r. (...) do Naczelnego Sądu Administracyjnego, wnosząc o jego uchylenie i podtrzymując zarzut błędnej wykładni art. 2 ust. 3a ustawy z dnia 25 października 1990 r. Zdaniem Wojewody, trudności w ustaleniu prawdy obiektywnej nie zwalniają Komisji z obowiązku ustalenia tej prawdy stosownie do przepisów kodeksu postępowania administracyjnego.

Społeczna Komisja Rewindykacyjna w odpowiedzi na skargę wniosła o jej oddalenie, podtrzymując argumenty zawarte w uzasadnieniach orzeczeń z dnia 11 marca 1997 r. i 20 maja 1997 r.

W takim stanie sprawy skład orzekający Naczelnego Sądu Administracyjnego powziął przedstawione na wstępie wątpliwości prawne, stwierdzając, iż treść przepisu art. 2 ust. 3a ustawy z dnia 25 października 1990 r. o zwrocie majątku utraconego przez związki zawodowe i organizacje społeczne w wyniku wprowadzenia stanu wojennego /Dz.U. 1996 nr 143 poz. 661/ nie jest jednoznaczna. Powstaje mianowicie uzasadniona wątpliwość, jak rozumieć zwrot "osoby będące członkami podmiotów uprawnionych do odszkodowania". Wąskie rozumienie powołanego przepisu prezentuje Społeczna Komisja Rewindykacyjna, przyjmując, że nie ma on zastosowania, gdy przejęty majątek został zużyty na potrzeby własnych członków związku zawodowego, bez względu na to, jaka była ich poprzednia przynależność. Na takie rozumienie omawianego przepisu, zdaniem składu orzekającego, zdaje się wskazywać wykładnia gramatyczna. Wykładnia taka jednak prowadzi do tego, iż przepis, od momentu wejścia w życie, byłby przepisem martwym. Wszakże od czasu delegalizacji NSZZ "Solidarność" do chwili jego reaktywowania nie było członków tego związku. A jest to okres, w którym nastąpiło wydatkowanie z majątku związku zobowiązanego do odszkodowania. Nie ulega wątpliwości, że mienie związku zawodowego pochodzi głównie ze składek jego członków. Zwrotowi zatem nie powinna podlegać - jak podano - część majątku związkowego wydatkowana na rzecz osób, które przez płacenie składek przyczyniły się do jego powstania. W przeciwnym wypadku bowiem zachodziłaby sytuacja dwukrotnego zwrotu przejętego majątku: raz majątek przejęty byłby zużyty na potrzeby osób, z których składek powstał, a po raz drugi majątek ten "podlegałby zwrotowi" w formie odszkodowania, o którym mowa w art. 2 ust. 3 ustawy z dnia 25 października 1990 r., na rzecz uprawnionej organizacji związkowej. Argumenty te zatem, w ocenie składu orzekającego, przemawiałyby za twierdzącą odpowiedzią. na pytanie prawne przedstawione w punkcie 3.

Naczelny Sąd Administracyjny, wyjaśniając przedstawione wątpliwości prawne, zważył, co następuje:

Przedstawione do wyjaśnienia zagadnienie prawne powstało w związku z żądaniem zwrotu środków finansowych w walucie polskiej. Oznacza to, że w sprawie ma zastosowanie przepis art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 25 października 1990 r. o zwrocie majątku utraconego przez związki zawodowe i organizacje społeczne w wyniku wprowadzenia stanu wojennego /Dz.U. 1996 nr 143 poz. 661/. Stosownie zaś do art. 3 ust. 3 tej ustawy w sprawach, o których mowa w art. 3 ust. 1 ustawy /zwrot waluty polskiej/, stosuje się odpowiednio art. 2 ust. 3a tej ustawy.

Przepis art. 2 ust. 3a cytowanej ustawy z dnia 25 października 1990 r. został wprowadzony przez ustawę z dnia 10 maja 1996 r. o zmianie ustawy o zwrocie majątku utraconego przez związki zawodowe i organizacje społeczne w wyniku wprowadzenia stanu wojennego oraz o zmianie ustawy o związkach zawodowych /Dz.U. nr 75 poz. 355/ w wyniku orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 25 lutego 1992 r. K. 4/91, stwierdzającego, że art. 2 ust. 3 oraz art. 3 ustawy z dnia 25 października 1990 r. o zwrocie majątku utraconego przez związki zawodowe i organizacje społeczne w wyniku wprowadzenia stanu wojennego /Dz.U. 1991 nr 4 poz. 17/ "jest niezgodny z art. 1 i art. 3 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie dotyczącym obowiązku odszkodowania za zużycie przejętych składników majątkowych wykorzystanych na potrzeby członków związków zawodowych wymienionych w art. 1 ust. 1 ustawy". Orzeczenie w tej części zostało wydane w związku z wnioskiem stwierdzającym, że cały bądź prawie cały przejęty majątek został zużytkowany na cele socjalne załóg zakładów pracy bez względu na przynależność związkową poszczególnych pracowników, w tym także na rzecz byłych i obecnych członków NSZZ "Solidarność", przy czym wielu pracowników będących w latach 1980-1981 członkami NSZZ "Solidarność", tworzących majątek tego związku przez opłacanie składek członkowskich, jest obecnie członkami innych związków zawodowych.

Orzekając w świetle tych argumentów o niezgodności z Konstytucją RP art. 2 ust. 3 oraz art. 3 ustawy z dnia 25 października 1990 r. /Dz.U. 1991 nr 4 poz. 17/ w zakresie dotyczącym obowiązku odszkodowania za zużycie przejętego majątku na potrzeby członków związków zawodowych wymienionych w art. 1 ust. 1 tej ustawy, Trybunał Konstytucyjny nie podał, o jakie przypadki może tu chodzić, aczkolwiek niewątpliwie miał na myśli przypadki wskazane we wniosku. Trybunał natomiast stwierdził, że "czynienie nowo powstałych związków zawodowych odpowiedzialnymi za to, że w trakcie takiego wykorzystywania przekazanego im majątku nastąpiło zużycie na powyższe cele jego składników, byłoby niezgodne z zasadą sprawiedliwości społecznej".

Sejm RP na posiedzeniu w dniu 7 października 1992 r. uznał wyżej wymienione orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego za zasadne w części, o której mowa. W następstwie tego powołaną ustawą z dnia 10 maja 1996 r. w ustawie z dnia 25 października 1990 r. o zwrocie majątku utraconego przez związki zawodowe i organizacje społeczne w wyniku wprowadzenia stanu wojennego dodany został przepis ust. 3a w art. 2 w brzmieniu: "Od odszkodowania, o którym mowa w ust. 3, potrąca się - waloryzowaną na zasadach przewidzianych w art. 3 ust. 1 - wartość składników majątkowych zużytych na potrzeby osób będących członkami podmiotów uprawnionych do odszkodowania".

Ustawodawca nie zdefiniował pojęcia "osoby będące członkami podmiotów uprawnionych do odszkodowania", co świadczy o tym, iż nie widział takiej potrzeby. Jednoznaczność powyższego zwrotu wykazuje również jego analiza, pod warunkiem dosłownego rozumienia przepisu, bez dodatkowych spekulacji myślowych. Wyraz "będących" oznacza zarówno czas przeszły, jak i teraźniejszy. A zatem są to osoby, które były lub są członkami podmiotów uprawnionych do odszkodowania. Taka treść omawianego przepisu, wynikająca z wykładni gramatycznej, pozostaje też w zgodzie z orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 25 lutego 1992 r., odnoszącym się do przypadków wskazanych przez wnioskodawcę w sprawie rozpoznawanej przez Trybunał. Skoro zaś przepis mówi o osobach, które były członkami podmiotów uprawnionych do odszkodowania, i nie formułuje dodatkowych warunków, to liczy się tylko to i nie ma znaczenia, czy osoby te w późniejszym czasie należały, czy nie należały do innych związków zawodowych. Ustawowym warunkiem potrącenia, o którym mowa w art. 2 ust. 3a cytowanej ustawy, jest jedynie zużycie określonych wartości przejętego majątku na potrzeby osób będących w tym znaczeniu członkami podmiotów uprawnionych do odszkodowania. Niedopuszczalna zaś jest wykładnia zwężająca stosowanie omawianego przepisu, gdyż prowadziłaby do naruszenia uprawnień podmiotowych. Jak słusznie zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 11 stycznia 1996 r. III ARN 58/95, wszelkie zabiegi interpretacyjne, prowadzące do formułowania dodatkowych przesłanek pozytywnych lub negatywnych ograniczających lub rozszerzających prawa przyznane przez ustawę, są niedopuszczalne. Zważywszy bowiem na racjonalność działania ustawodawcy, należy stwierdzić, że gdyby ustawodawca zamierzał ograniczyć stosowanie przepisu art. 2 ust. 3a ustawy z dnia 25 października 1990 r., to niewątpliwie ograniczenie to zawarłby w przepisie. Inną kwestią jest to, czy ograniczenie takie byłoby zgodne z orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 25 lutego 1992 r. K. 4/91, w którego wyniku wprowadzony został omawiany przepis. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, przepis art. 2 ust. 3a ustawy, o której mowa, jest w pełni zgodny z wyżej wymienionym orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego. Należy wszak zważyć, iż zarówno Trybunał Konstytucyjny, jak i ustawodawca nie mogli nie zdawać sobie sprawy, że po wejściu w życie ustawy z dnia 8 października 1982 r. o związkach zawodowych /Dz.U. nr 32 poz. 216/ i likwidacji tym samym związków zawodowych działających przed dniem wejścia w życie tej ustawy /art. 52/ większość, a przynajmniej znaczna liczba członków dotychczasowych związków wstąpiła do nowych związków i przede wszystkim w ramach tych związków członkowie poprzednich związków mogli uzyskać świadczenia mając źródło finansowe również w przejętym majątku. Skoro zatem ani Trybunał Konstytucyjny, ani ustawodawca nie odnieśli się negatywnie do tych przypadków, to znaczy, że zarówno orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, jak i przytoczony przepis art. 2 ust. 3a ustawy mają je na względzie.

Argumenty powyższe są wspierane także przez racje celowościowo-słusznościowe, w tym również racje przedstawione w uzasadnieniu cytowanego na wstępie postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego. Za punkt wyjścia przyjmują one fakt, że majątek związków zawodowych uprawnionych do odszkodowania powstał głównie ze składek jego członków i w przewidzianych statutem sytuacjach miał służyć członkom. Majątek ten na podstawie przepisów ustawy z dnia 8 października 1982 r. o związkach zawodowych został nabyty przez nowo powstałe struktury związkowe, jednakże - jak stwierdza m.in. powołane orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego - nie mógł stać się własnością struktur związkowych, które go przejęły, ze względu na to, że nie był własnością podmiotów przekazujących /nemo plus i uris ad alium transferre potest, quam ipse habet/. Jeżeli więc z majątku tego /środków pieniężnych/, nie będącego własnością związku zawodowego zobowiązanego do wypłaty odszkodowania lub zwrotu waluty polskiej i obcej, wypłacono świadczenia osobom /lub w inny sposób zużyto go na ich potrzeby/, które były członkami związku zawodowego uprawnionego do odszkodowania, a później należały do struktur nowo powstałego związku, to majątek w jakiejś części wrócił do osób, które do jego powstania się przyczyniły lub którym mógł - przed przejęciem - służyć. Inaczej mówiąc, majątek ten został wykorzystany zgodnie z przeznaczeniem i na rzecz osób, które miały prawo z niego korzystać. Świadczenia z przejętego majątku możliwe były zresztą dlatego, że ten majątek był. W przeciwnym razie zakres świadczeń niewątpliwie byłby węższy.

Dlatego, zdaniem składu orzekającego Naczelnego Sądu Administracyjnego, który wystąpił o wyjaśnienie wątpliwości prawnych, zwrotowi nie powinna podlegać część majątku związkowego wydatkowana na rzecz osób, które przez płacenie składek przyczyniły się do jego powstania; w innym wypadku nastąpiłby dwukrotny zwrot przejętego majątku. Argument ten unaocznia następujący przykład: załóżmy, że wszyscy członkowie związku zawodowego zlikwidowanego na podstawie ustawy z dnia 8 października 1982 r. o związkach zawodowych założyli nowy /tzw. "branżowy"/ związek zawodowy i tylko oni do niego należeli; związek ten przejął majątek /środki pieniężne/ zlikwidowanego związku i wykorzystał je na potrzeby swoich członków. W 1989 r. część członków "branżowego" związku zawodowego przeszła do reaktywowanego związku zawodowego i zażądała od związku "branżowego" zwrotu przejętego majątku. W założonej sytuacji żądanie zwrotu tego, co zostało już jak gdyby zwrócone, niewątpliwie zostałoby uznane za nieuzasadnione i niesprawiedliwe. Można nawet mówić - jak przyjął Trybunał Konstytucyjny we wspomnianym orzeczeniu - że w takim wypadku obowiązek zwrotu majątku naruszałby zasadę sprawiedliwości społecznej. To, co zapewne nie budzi wątpliwości w przytoczonym teoretycznym przykładzie, nie powinno też budzić wątpliwości w rzeczywistych sytuacjach powtarzających - tylko w części i być może w innym układzie - podany przykład.

Na zakończenie tej części rozważań należy dodać, że podobne stanowisko zajął Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 19 marca 1998 r. I SA 1492/97, stwierdzając, że treść przepisu art. 2 ust. 3a omawianej ustawy, mającego z mocy art. 3 ust. 3 zastosowanie również do przypadków określonych w art. 3 ust. 1 i 2, świadczy o tym, iż wolą ustawodawcy było potrącenie z kwot należnych podmiotom wymienionym w ustawie wartości majątku zużytego na potrzeby osób będących /obojętnie w jakim czasie/ członkami podmiotów uprawnionych do odszkodowania, bez względu na przesłanki i tytuł do korzystania z tego majątku.

W orzecznictwie sądowym pojawił się również inny pogląd w omawianej kwestii, wyrażony w wyroku NSA z dnia 11 października 1996 r. I SA 781/95. Przyjmuje on, że reaktywowany NSZZ "Solidarność" zachował tożsamość organizacyjną z okresu sprzed wprowadzenia stanu wojennego. Jego nazwa, założenia programowo - ideowe, ciągłość działania także w okresie, w którym formalnie był rozwiązany, pozwalają przyjąć, że jest to ta sama organizacja, która została zawieszona w związku z wprowadzeniem stanu wojennego. Wstąpienie w 1983 r. osoby, która w dniu wprowadzenia stanu wojennego była w NSZZ "Solidarność", do nowo powstałego związku zawodowego spowodowało, według omawianego poglądu, utratę przez tę osobę statusu członka organizacji związkowej "Solidarność", a co za tym idzie - nie miała ona uprawnień do otrzymania zasiłku statutowego z funduszu NSZZ "Solidarność". Zasiłek taki natomiast obowiązana była świadczyć danej osobie nowa organizacja związkowa, jako swojemu członkowi, z własnych środków finansowych.

Pogląd ten z oczywistych względów nie może się obronić. Po pierwsze, pomija on przesłankę dodania przepisów art. 2 ust. 3a i art. 3 ust. 3 w ustawie z dnia 25 października 1990 r. Po drugie, nie uwzględnia rzeczywistej treści przepisu art. 2 ust. 3a, zrozumiałej zwłaszcza w kontekście orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego. Po trzecie, to nie wstąpienie do związku "branżowego" spowodowało utratę przez byłego członka NSZZ "Solidarność" statusu członka tego związku, lecz likwidacja związku na podstawie art. 52 ustawy z dnia 8 października 1982 r. o związkach zawodowych /Dz.U. nr 32 poz. 216/. Skoro zaś ta ustawa "zniosła" pod względem prawnym wszystkie dotychczas działające, chociaż zawieszone w swojej działalności związki zawodowe, to do czasu powstania nowych związków nie można było mówić o uprawnieniu /lub jego braku/ do zasiłku statutowego z funduszu NSZZ "Solidarność". Trybunał Konstytucyjny w orzeczeniu z dnia 25 lutego 1992 r. K. 4/91, mówiąc o faktycznej i historycznej tożsamości zniesionego i nowo powstałego związku zawodowego, jaka występuje np. w odniesieniu do NSZZ "Solidarność", stwierdził, że "gdy (...) zabrano majątek organizacji zakładowej tego związku, to uprawniona do domagania się zwrotu zabranego majątku jest dzisiaj organizacja zakładowa nowo założonego NSZZ Solidarność jako związku będącego faktycznym kontynuatorem związku, któremu odebrano majątek". Według Trybunału Konstytucyjnego zatem można mówić jedynie o "faktycznej kontynuacji", a nie o "ciągłości organizacyjnej", "tożsamości organizacyjnej", tym bardziej zaś nie o "tej samej organizacji". Trybunał Konstytucyjny wyraźnie mówi o "organizacji zakładowej nowo założonego NSZZ Solidarność". Po czwarte, środki finansowe, którymi dysponowała "branżowa" organizacja związkowa, w części, w jakiej były przejęte po zlikwidowanych związkach, nie były - jak wspomniano wyżej za Trybunałem Konstytucyjnym - własnością tych związków, a więc nie były to, jak przyjęto, "własne środki finansowe". Po piąte wreszcie, wykładnia przepisu, jaką przyjęto w przedstawionym orzeczeniu, prowadziłaby do tego, że przepisy art. 2 ust. 3a i art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 25 października 1990 r. miałyby zastosowanie mocno ograniczone, jeśli nie wręcz wyjątkowe, jako że w zasadzie przejęte środki finansowe były wykorzystywane przez podmioty zobowiązane do odszkodowania począwszy od czasu ich przejęcia.

Oczywiste jest, że w świetle przepisu art. 2 ust. 3a i art. 3 ust. 3 ustawy z dnia 25 października 1990 r. zwrotowi nie podlegałaby - waloryzowana na zasadach przewidzianych w ustawie - wartość składników majątkowych zużytych na potrzeby osób, które stały się członkami związków zawodowych uprawnionych do odszkodowania po ich reaktywowaniu, gdyby oczywiście takie sytuacje się zdarzały; w takim wypadku fakt "bycia członkiem" podmiotu uprawnionego do odszkodowania byłby bezdyskusyjny.

Na tle powyższych rozważań wyjaśnienie przedstawionych przez skład orzekający wątpliwości prawnych sprowadza się do konstatacji, że użyty w art. 2 ust. 3a ustawy z dnia 25 października 1990 r. o zwrocie majątku utraconego przez związki zawodowe i organizacje społeczne w wyniku wprowadzenia stanu wojennego /Dz.U. 1996 nr 143 poz. 661/ zwrot "osoby będące członkami podmiotów uprawnionych do odszkodowania"- w odniesieniu do związków zawodowych - oznacza osoby, które były członkami podmiotów uprawnionych do odszkodowania przed ich likwidacją na podstawie art. 52 ustawy z dnia 8 października 1982 r. o związkach zawodowych /Dz.U. nr 32 poz. 216/, bez względu na ich późniejszą przynależność do związków zawodowych, jak również osoby będące członkami nowo powstałych związków zawodowych uprawnionych do domagania się zwrotu majątku odebranego im w wyniku wprowadzenia stanu wojennego.

Ograniczenie treści uchwały tylko do związków zawodowych wynika z faktu, że przedstawione w sprawie wątpliwości prawne dotyczyły związku zawodowego i w tym aspekcie prowadzone były rozważania mające na celu ich wyjaśnienie. Sąd natomiast nie zajmował się organizacjami społecznymi, do których również odnosi się przepis art. 2 ust. 3a powołanej ustawy z dnia 25 października 1990 r., i dlatego nie może się w tym zakresie wypowiadać, chociaż zapewne powyższe wyjaśnienie i tu może być przydatne.

Mając powyższe na względzie, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 49 ust. 2 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./ podjął uchwałę jak w sentencji.