Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt III SA/Wa 3605/06
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2007-03-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6118 Egzekucja świadczeń pieniężnych
Skarżony organ: Minister Finansów
Treść wyniku: Uchylono zaskarżone postanowienie i poprzedzające je postanowienie

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jolanta Sokołowska, Sędziowie Sędzia WSA Jakub Pinkowski, Sędzia WSA Bożena Dziełak (sprawozdawca), Protokolant Lidia Wasilewska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 marca 2007 r. sprawy ze skargi L. W. na postanowienie Ministra Finansów z dnia [...]września 2006 r. nr [...] w przedmiocie skargi na czynności egzekucyjne 1) uchyla zaskarżone postanowienie i poprzedzające je postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w L. z dnia [...] lutego 2006 r. nr [...], 2) stwierdza, że uchylone postanowienia nie mogą być wykonane w całości, 3) zasądza od Ministra Finansów na rzecz strony skarżącej kwotę 100 zł (sto złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Na podstawie tytułów wykonawczych o numerach [...] oraz [...] obejmujących należności w podatku od towarów i usług za styczeń oraz wrzesień 2005 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego L. prowadził postępowanie egzekucyjne wobec Skarżącego - L. W., prowadzącego działalność gospodarczą pod nazwą P.P.H.U. L.. Zawiadomieniem z [...] grudnia 2005 r. organ egzekucyjny dokonał zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego dłużnika.

Pismem z 12 grudnia 2005 r. Skarżący złożył skargę na ww. czynność egzekucyjną wnosząc o uchylenie zajęcia rachunku bankowego oraz o wstrzymanie postępowania egzekucyjnego do czasu rozpatrzenia skargi.

Wyjaśnił, że pismami z 30 listopada 2005 r. i z 27 października 2005 r. wystąpił do Naczelnika Urzędu Skarbowego L. o rozłożenie na raty płatności podatku od towarów i usług za styczeń i wrzesień 2005 r. Organ nie zajął jeszcze stanowiska w tych sprawach. Skarżący stwierdził, że we wnioskach szczegółowo uzasadnił, iż spłata całej kwoty zaległości w podatku od towarów i usług spowoduje zachwianie płynności finansowej jego firmy i może doprowadzić do zagrożenia jej funkcjonowania.

Wskazał ponadto, że we wrześniu 2005 r. wpłacił na konto Urzędu Skarbowego łączną kwotę 17.816,75 zł regulując w ten sposób wszystkie zaległości podatkowe w podatku od towarów i usług. Z tytułu innych należności budżetowych jego firma L. nie posiada żadnych zaległości.

Postanowieniem z dnia [...] lutego 2006 r. Dyrektor Izby Skarbowej w L. oddalił skargę jako bezzasadną (wniosek o wstrzymanie postępowania egzekucyjnego rozstrzygnięto odrębnym postanowieniem). Wyjaśnił, że zawiadomienie o zajęciu rachunku bankowego zostało doręczone Skarżącemu [...] grudnia 2005 r. wraz z wystawionymi w sprawie tytułami wykonawczymi. Doręczenia dokonano w trybie art. 43 Kodeksu postępowania administracyjnego (dalej: "k.p.a."), tj. pozostawiono je pełnoletniemu domownikowi. Przesyłka zawierająca egzemplarz zawiadomienia skierowany do Bank S.A. Filia Nr [...] w L. [...] Oddział L. nie została przez adresata odebrana i w konsekwencji zwrócono ją organowi egzekucyjnemu.

Dyrektor Izby Skarbowej przytoczył treść art. 80 § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2005 r. Nr 229, poz. 1954 ze zm.), dalej: "u.p.e.a.", zgodnie z którym organ egzekucyjny dokonuje zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego przez przesłanie do banku, a jeżeli bank posiada oddziały - do właściwego oddziału, zawiadomienia o zajęciu wierzytelności pieniężnej zobowiązanego z rachunku bankowego do wysokości egzekwowanej należności pieniężnej wraz z odsetkami z tytułu niezapłacenia w terminie dochodzonej wierzytelności oraz kosztami egzekucyjnymi. Organ egzekucyjny jednocześnie wzywa bank, aby bez zgody organu egzekucyjnego nie dokonywał wypłat z rachunku bankowego do wysokości zajętej wierzytelności, lecz bezzwłocznie przekazał zajętą kwotę organowi egzekucyjnemu na pokrycie egzekwowanej należności albo powiadomił organ egzekucyjny w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwania, o przeszkodzie w dokonaniu wpłaty.

Zdaniem Dyrektora Izby Skarbowej nie budzi wątpliwości, że organ egzekucyjny skutecznie wszczął wobec Skarżącego postępowanie egzekucyjne, przesyłając mu, wraz z tytułami wykonawczymi, zawiadomienie o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego. Zawiadomienie to nie wywołało jednak skutku prawnego określonego w art. 80 § 1 u.p.e.a. Nie zostało bowiem odebrane przez bank dłużnika. Zgodnie zaś z art. 80 § 2 u.p.e.a. zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego zobowiązanego jest dokonane z chwilą doręczenia bankowi zawiadomienia o zajęciu. Nie ma przy tym znaczenia okoliczność awizowania przesyłki zawierającej ww. zawiadomienie, gdyż nawet doręczenie jej dłużnikowi zajętej wierzytelności w trybie art. 44 k.p.a. nie mogło wywołać skutków w postaci realizacji zajęcia.

Dyrektor Izby Skarbowej uznał zatem skargę na czynności egzekucyjne za bezzasadną, z uwagi na bezskuteczność zaskarżonej czynności egzekucyjnej.

W zażaleniu na powyższe postanowienie pełnomocnik Skarżącego wniósł o jego uchylenie jako wydanego z naruszeniem art. 136 Ordynacji podatkowej i art. 32 w związku z art. 18 k.p.a. Wyjaśnił, że 8 czerwca 2005 r., na podstawie art. 136 i art. 137 Ordynacji podatkowej Skarżący ustanowił pełnomocnika do reprezentowania go w sprawach podatkowych i egzekucyjnych prowadzonych przez organy podatkowe. Dokument pełnomocnictwa złożony został w Urzędzie Skarbowym L..

Pełnomocnik podniósł, że od chwili doręczenia pełnomocnictwa organowi, powinien być zawiadamiany o wszystkich czynnościach i wzywany do udziału w nich na równi ze stroną (art. 40 § 2 k.p.a.). Udzielone pełnomocnictwo ma charakter ogólny i dotyczy reprezentacji we wszystkich sprawach podatkowych i egzekucyjnych. Skutkuje obowiązkiem doręczenia zaskarżonego postanowienia pełnomocnikowi. Skoro zatem zaskarżone postanowienie nie zostało doręczone pełnomocnikowi powinno zostać uchylone.

Postanowieniem z dnia [...] września 2006 r. Minister Finansów zaskarżone postanowienie utrzymał w mocy. Opisał przebieg postępowania w sprawie oraz stwierdził, że na dzień wniesienia skargi na czynność egzekucyjną - tj. 12 grudnia 2005 r. - brak było skutecznie dokonanej czynności egzekucyjnej zajęcia rachunku bankowego. Zawiadomienie o zajęciu zostało bowiem skutecznie doręczone bankowi dłużnika 10 marca 2006 r. Wyjaśnił, że okoliczność ta nie stanowi podstawy do odmowy merytorycznego rozpatrzenia przez niego skargi, ponieważ - jako organ odwoławczy - obowiązany jest uwzględnić stan faktyczny i prawny istniejący w dacie rozpatrywania zażalenia.

Zdaniem Ministra Finansów czynność egzekucyjna dokonana przez organ egzekucyjny była prawidłowa i nie naruszała prawa. Organ ten bowiem zastosował jeden ze środków egzekucyjnych określonych w art. 1a pkt 12 u.p.e.a., a uczynił to zgodnie z art. 80 tejże ustawy. Jak wynika z akt sprawy druk zajęcia rachunku bankowego dłużnika odpowiadał wzorowi określonemu w rozporządzeniu Ministra Finansów z dnia 22 listopada 2001 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. Nr 137, poz. 1541 ze zm.), a zawiadomienie wraz z odpisami tytułów wykonawczych doręczone zostało zobowiązanemu za zwrotnym potwierdzeniem odbioru.

Minister Finansów zaznaczył również, że nie może stanowić podstawy do uchylenia czynności egzekucyjnych fakt złożenia przez zobowiązanego wniosku o rozłożenie na raty dochodzonej zaległości podatkowej. Nawet w razie pozytywnej decyzji organu podatkowego następuje jedynie zawieszenie postępowania egzekucyjnego. Dokonane czynności egzekucyjne nadal pozostają w mocy, zgodnie z art. 58 § 1 u.p.e.a.

Odnosząc się do zarzutu niezawiadomienia pełnomocnika o wszystkich czynnościach podejmowanych w stosunku do zobowiązanego, Minister Finansów wskazał, że postępowanie egzekucyjne w administracji, mające na celu doprowadzenie do realizacji przez dłużnika konkretnego obowiązku, ma charakter szczególny. W myśl mającego odpowiednie zastosowanie art. 32 k.p.a., strona może działać przez pełnomocnika, chyba że charakter czynności wymaga jej osobistego działania. Przy dokonywaniu czynności egzekucyjnych, tj. działań zmierzających do zastosowania lub zrealizowania środka egzekucyjnego udział zobowiązanego jest niezbędny, ponieważ czynności te skierowane są bezpośrednio do jego majątku. Również z art. 32 u.p.e.a. wynika, iż organ egzekucyjny lub egzekutor przystępując do czynności egzekucyjnych doręcza zobowiązanemu odpis tytułu wykonawczego. Przemawia to za tym, że czynność doręczenia tytułu wykonawczego oraz zawiadomienia o zajęciu prawa majątkowego wymaga osobistego udziału strony. Pełnomocnik może natomiast reprezentować zobowiązanego w odrębnych postępowaniach administracyjnych prowadzonych w toku postępowania egzekucyjnego w zakresie środków zaskarżenia i wydawanych rozstrzygnięć. Minister Finansów zauważył jednakże, że postępowanie ze skargi wszczęte zostało wnioskiem zobowiązanego.

Na powyższe postanowienie Skarżący złożył skargę, wnosząc o jego uchylenie jako wydanego z naruszeniem art. 18 i art. 32 k.p.a.

Skarżący opisał przebieg postępowania administracyjnego, ponownie podkreślając ustanowienie pełnomocnika do reprezentowania go w sprawach podatkowych oraz egzekucyjnych. Jego zdaniem stanowisko Ministra Finansów, zgodnie z którym pełnomocnik może reprezentować zobowiązanego jedynie w odrębnych postępowaniach prowadzonych w toku postępowania egzekucyjnego, zawęża w znacznym zakresie udział pełnomocnika w postępowaniu egzekucyjnym. Z momentem ustanowienia pełnomocnik staje się podmiotem wszystkich praw i obowiązków procesowych strony pozostających w zakresie pełnomocnictwa, poza tymi, które wymagają osobistego udziału strony. Ocena natomiast, czy dana czynność wymaga osobistego działania strony należy do organu, który wzywa stronę do takiego działania. Jeżeli takiego wezwania nie było, to strona nie musi działać osobiście i może być w dokonaniu danej czynności zastępowana przez pełnomocnika. Jako przykład Skarżący wskazał złożenie wyjaśnień i poddanie się przesłuchaniu stron.

Skarżący ponownie podniósł, że udzielone przez niego pełnomocnictwo miało charakter ogólny, a zatem nie ma podstaw do przyjęcia, że wyłączało uprawnienie do odbioru przez pełnomocnika tytułu wykonawczego oraz zawiadomienia o zajęciu prawa majątkowego. Doręczenie tych dokumentów nie jest czynnością, która wymaga osobistego udziału zobowiązanego. Taki charakter czynności może bowiem wynikać z konkretnego przepisu prawa, postanowienia organu prowadzącego postępowanie albo z samej natury danej czynności. Zdaniem Skarżącego żadna z powyższych sytuacji nie ma w sprawie miejsca.

W odpowiedzi na skargę Minister Finansów wniósł o oddalenie skargi. Podtrzymał stanowisko wyrażone w zaskarżonym postanowieniu. Dodatkowo podniósł, że przepisy art. 26 § 5, art. 32 oraz art. 80 § 3 u.p.e.a. nakazują doręczenie tytułu wykonawczego oraz zawiadomienia o zajęciu prawa majątkowego zobowiązanemu, a nie jego pełnomocnikowi. Nie ma w tym zakresie obowiązku odpowiedniego stosowania przepisów kodeksu postępowania administracyjnego. Organ wskazał też, że specyfika postępowania egzekucyjnego wymaga, aby o jego wszczęciu oraz o stosowaniu środków przymusu zobowiązany informowany był przez organ egzekucyjny, a nie przez swojego pełnomocnika. W odniesieniu do zajęcia rachunku bankowego istotne jest również, aby dłużnik został poinformowany o zakazie wypłaty środków z rachunku. Powiadomienie pełnomocnika o powyższym zakazie, jako skierowanym wprost do zobowiązanego, byłoby więc nieuprawnione. Na potwierdzenie swojego stanowiska organ powołał wyroki sądów administracyjnych.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek podejmując rozstrzygnięcie Sąd oparł się na powodach innych niż w niej wskazane. Działanie takie umożliwia Sądowi art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), powoływanej dalej jako "p.p.s.a.", stanowiący, że Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to, że Sąd, dokonując oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji ma prawo i obowiązek uwzględnić również okoliczności, wprawdzie nie wskazane w skardze jako zarzut, ale mające wpływ na tę ocenę. Sąd może też dokonać odmiennej niż strona skarżąca kwalifikacji podnoszonych zarzutów w świetle obowiązujących przepisów prawa.

Przede wszystkim stwierdzić należy, że Sąd podzielił wyrażony przez Ministra Finansów pogląd, iż pełnomocnik może reprezentować zobowiązanego w odrębnych postępowaniach prowadzonych w toku postępowania egzekucyjnego. Obejmuje to np. składanie zarzutów, skargi na czynność egzekucyjną, wniosku o umorzenie egzekucji oraz dokonywanie w imieniu zobowiązanego innych czynności, przewidzianych ustawą o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, a także składanie środków zaskarżenia od podejmowanych w postępowaniu egzekucyjnym rozstrzygnięć. Zdaniem Sądu brak jest podstaw do kwestionowania prawa zobowiązanego do działania w postępowaniu egzekucyjnym przez pełnomocnika, poza czynnościami wymagającymi osobistego jego osobistego udziału, takich jak np. wskazywane przez Ministra Finansów doręczenie odpisu tytułu wykonawczego, wszczynające postępowanie egzekucyjne. Uprawnienia pełnomocnika do działania w imieniu zobowiązanego są takie same, jak pełnomocnika w każdym innym postępowaniu prowadzonym w oparciu o przepisy kodeksu postępowania administracyjnego. Wynika to wprost z odesłania do odpowiedniego stosowania przepisów tego kodeksu w postępowaniu egzekucyjnym, zawartego w art. 18 u.p.e.a.

Rzecz jednak w tym, że poglądu powyższego Minister Finansów nie uwzględnił podejmując zaskarżone postanowienie.

Minister Finansów nie kwestionował faktu ustanowienia przez Skarżącego pełnomocnika, ani też zakresu jego umocowania. Co więcej, postanowienie swoje doręczył właśnie pełnomocnikowi ustanowionemu mocą pełnomocnictwa wskazanego w zażaleniu. Nie ulega też wątpliwości, że postanowienie Ministra Finansów wydane zostało w sprawie wszczętej skargą Skarżącego na czynność egzekucyjną, stanowiąc rozstrzygnięcie organu odwoławczego.

Jednakże oceniając prawidłowość postanowienia Dyrektora Izby Skarbowej w L., oddalającego skargę na czynność egzekucyjną, Minister Finansów nie uwzględnił okoliczności, że postanowienie to - a zatem rozstrzygnięcie podjęte w odrębnym prowadzonym w toku egzekucji postępowaniu - doręczone zostało Skarżącemu, a nie ustanowionemu przezeń pełnomocnikowi. Wynika to jednoznacznie ze znajdującego się w aktach sprawy potwierdzenia odbioru tego postanowienia. Jako adresata przesyłki zawierającej postanowienie wskazano tam Skarżącego. Jemu też przesyłka została wydana.

Wskazana przez Ministra Finansów okoliczność, że Skarżący osobiście złożył skargę na zajęcie rachunku bankowego nie zwalniała Dyrektora Izby Skarbowej z obowiązku nie tylko doręczenia postanowienia jego pełnomocnikowi, ale też kierowania do pełnomocnika pism w toku postępowania, chociaż były to jedynie zawiadomienia o przedłużeniu terminu załatwienia sprawy. Przepis art. 40 § 2 k.p.a. nakazujący doręczanie pism pełnomocnikowi nie zawiera bowiem żadnych ograniczeń w tym względzie z uwagi na charakter pisma.

W przedłożonych Sądowi aktach organu egzekucyjnego, którymi dysponował Dyrektor Izby Skarbowej rozpatrując skargę na czynność egzekucyjną, znajduje się kserokopia pełnomocnictwa udzielonego przez Skarżącego w dniu 1 czerwca 2005 r., dołączona do skierowanego do Naczelnika Urzędu Skarbowego zawiadomienia o ustanowieniu pełnomocnika. Dokumenty te wpłynęły do Urzędu Skarbowego L. 8 czerwca 2005 r. Podkreślić należy, że mimo to Dyrektor Izby Skarbowej nie wezwał pełnomocnika do przedłożenia dokumentu pełnomocnictwa do akt tej konkretnej sprawy. W żaden sposób w postępowaniu swoim nie uwzględnił wiedzy o ustanowieniu przez Skarżącego pełnomocnika.

Oznacza to, że pełnomocnik Skarżącego został pominięty w postępowaniu prowadzonym przez Dyrektora Izby Skarbowej.

Sąd zauważa, iż tę właśnie okoliczność - pominięcie pełnomocnika i niedoręczenie mu postanowienia organu pierwszej instancji - podnosił Skarżący w zażaleniu, uzasadniając nią wniosek o uchylenie postanowienia.

Tymczasem Minister Finansów skoncentrował się na wykazaniu prawidłowości doręczenia Skarżącemu tytułów wykonawczych oraz zawiadomienia o zajęciu rachunku bankowego. Jego argumentacja w tym zakresie była nieadekwatna do zarzutów zażalenia. Natomiast wywód o zakresie dopuszczalności udziału pełnomocnika w postępowaniu egzekucyjnym jednoznacznie potwierdzał zasadność tych zarzutów.

Zarówno w orzecznictwie sądów administracyjnych, jak i w piśmiennictwie utrwalone jest stanowisko, iż pominięcie w postępowaniu pełnomocnika jest równoznaczne z pominięciem strony (np. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 31 maja 2000 r. sygn. akt I SA/Wr 2034/97, LEX nr 43050; z dnia 16 czerwca 1998 r. sygn. akt III SA 1597/96, M.Podat. 1999/4/3; z dnia 10 lutego 1887 r. sygn. akt SA/Wr 875/86, ONSA 1987/1/13 oraz B.Adamiak J.Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz; Wydawnictwo C.H. BECK, Warszawa 1996, s. 232). Pogląd ten odnosi się również do doręczenia rozstrzygnięcia kończącego to postępowanie (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 listopada 2001 r. sygn. akt I SA 450/01; LEX nr 82000).

Skutkiem pominięcia strony w postępowaniu, a zatem i jej pełnomocnika, jest powstanie przesłanki wznowienia postępowania, przewidzianej w art. 145 § 1 pkt 4 k.p.a. Zgodnie z tym przepisem wznawia się postępowanie, jeżeli strona bez własnej winy nie brała udziału w postępowaniu.

W wyroku z dnia 11 kwietnia 2000 r. sygn. akt II SA 136/00 (LEX nr 56619) Naczelny Sąd Administracyjny wyraził pogląd, że art. 145 § 1 pkt 4 k.p.a. nie żąda stwierdzenia, że brak udziału spowodował szkodę dla strony lub stwierdzenia, że udział strony spowodowałby inne załatwienie sprawy. Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie pogląd ten podziela.

Stwierdzić zatem należy, że sam fakt niezawinionego przez stronę braku jej udziału w postępowaniu bądź w jego części stanowi powód do wznowienia postępowania. Skarżący, co już wskazywano powiadomił Naczelnika Urzędu Skarbowego o ustanowieniu pełnomocnika i kserokopię tego pełnomocnictwa dołączono do akt egzekucyjnych. Pominięcie pełnomocnika w postępowaniu nie wynikało zatem z działania, czy też zaniechania Skarżącego.

W świetle powyższego Sąd uznał, że w sprawie niniejszej doszło do naruszenia przepisów postępowania tj. art. 32 oraz art. 40 § 4 k.p.a., gwarantujących stronie możliwość udziału w postępowaniu przez pełnomocnika. Skutkowało to pominięciem pełnomocnika ustanowionego przez Skarżącego w postępowaniu prowadzonym przez organ pierwszej instancji. Oznacza to, że rozstrzygnięcie tego organu, wydane zostało z naruszeniem przepisów dających podstawę do wznowienia postępowania na podstawie art. 145 § 1 pkt 4 k.p.a.

Ponownie rozpatrując skargę na czynność egzekucyjną Dyrektor Izby Skarbowej zapewni Skarżącemu udział w postępowaniu, uwzględniając fakt ustanowienia przez niego pełnomocnika.

Stwierdzenie istnienia przesłanki wznowienia postępowania związanej z udziałem w postępowaniu pełnomocnika przedwczesną czyni wypowiedź Sądu co do zasadności dokonanego zajęcia.

W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. b) w związku z art. 135 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.

Zakres w jakim uchylone postanowienia nie podlegają wykonaniu określono w oparciu o art. 152 p.p.s.a. Sąd zasądził na rzecz Skarżącego koszty postępowania sądowego zgodnie z art. 200 w związku z art. 205 § 1 p.p.s.a. w kwocie równej uiszczonemu przez niego wpisowi.