Postanowienie NSA, sygn. akt I OZ 117/16
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2016-02-12 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6320 Zasiłki celowe i okresowe
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono zażalenie
Powołane przepisy: article: art. 239, art. 184 w zw. z art. 197
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska po rozpoznaniu w dniu 12 lutego 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Z. R. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 16 grudnia 2015 r. sygn. akt IV SA/Wr 202/15 o umorzeniu postępowania sądowego wszczętego wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu w sprawie ze skargi Z. R. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu z dnia [...] lutego 2015 r., nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie zmiany postanowienia SKO we Wrocławiu z [...] września 2014 r., nr [...] odmawiającego stwierdzenia nieważności postanowienia Prezydenta Miasta Wrocławia z dnia [...] sierpnia 2014 r., nr [...] postanawia: oddalić zażalenie.


UZASADNIENIE

Postanowieniem z dnia 16 grudnia 2015 r. sygn. akt IV SA/Wr 202/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu umorzył postępowanie sądowe wszczęte wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu w sprawie ze skargi Z. R. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu z dnia [...] lutego 2015 r., nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie zmiany postanowienia SKO we Wrocławiu z [...] września 2014 r., nr [...] odmawiającego stwierdzenia nieważności postanowienia Prezydenta Miasta Wrocławia z dnia [...] sierpnia 2014 r., nr [...] odmawiającego wznowienia postępowania w sprawie wyeliminowanej z obrotu decyzji Prezydenta Miasta Wrocławia z dnia [...] stycznia 2013 r. ([...]) w przedmiocie zasiłku celowego.

W uzasadnieniu wskazano, że skarżący, na mocy art. 239 § 1 pkt 1 lit. a) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) dalej p.p.s.a., zwolniony jest z obowiązku ponoszenia wszelkich kosztów sądowych (opłat sądowych i wydatków). Nie ma bowiem obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach dotyczących pomocy i opieki społecznej.

Tym samym, rozpoznanie wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w powyższym zakresie stało się zbędne, wobec czego prowadzone postępowanie należało umorzyć na podstawie art. 249a p.p.s.a., o czym orzeczono w punkcie I sentencji postanowienia.

Wniosek skarżącego o ustanowienie pełnomocnika procesowego w postaci adwokata nie zasługiwał w ocenie kontrolowanego sądu na uwzględnienie, ponieważ skarżący w latach 2009 - 2015 zainicjował znaczną ilość postępowań sądowo-administracyjnych, a mianowicie wniósł do Wydziału IV tego Sądu ponad 600 skarg i wniosków wszczynających postępowanie sądowe. W większości rozpoznanych spraw, skargi strony zostały odrzucone, a więc nie doszło do ich merytorycznego rozpoznania.

W tym samym okresie skarżący złożył również około 300 wniosków o przyznanie prawa pomocy, przy czym część wniosków pozostawiono bez rozpoznania, część wniosków oddalono na podstawie art. 247 p.p.s.a. z uwagi na oczywistą bezzasadność skargi, jednak większość wniosków rozpoznano przyznając skarżącemu prawo pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie pełnomocnika z urzędu. W kilku sprawach umorzono postępowanie wszczęte wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, jak również postępowanie wszczęte kolejnym wnioskiem o przyznanie pełnomocnika z urzędu.

Analiza akt spraw zawisłych i rozpoznanych przed kontrolowanym Sądem, w których reprezentował skarżącego wyznaczony z urzędu pełnomocnik dowiodła tego, że w większości tych spraw składał on opinię o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej. Skarżący wypowiadał również pełnomocnictwa wyznaczonym z urzędu pełnomocnikom.

Równocześnie w dużej ilości spraw (ponad 140 z ogólnej liczby) skarżący złożył również wnioski o stwierdzenie niezgodności z prawem orzeczeń kończących postępowanie sądowe, a także wnioski o dokonanie wykładni tych orzeczeń i wstrzymanie ich wykonania. Skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem orzeczenia kończącego postępowanie zostały odrzucone, ponieważ nie zostały sporządzone przez profesjonalnego pełnomocnika. Wnioski o wykładnię orzeczeń zostały załatwione odmownie lub też dodatkowo umorzono postępowanie wszczęte kolejnymi wnioskami w tym przedmiocie. We wszystkich sprawach odmówiono wstrzymania wykonania orzeczenia.

Ponadto skarżący wielokrotnie składał wnioski o wyłączenie sędziów Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu, przy czym po wyznaczeniu przez Naczelny Sąd Administracyjny innego Sądu, np. w Gliwicach, w Opolu, celem rozpoznania sprawy, skarżący wnosił o wyłączenie sędziów również i tych Sądów.

W ocenie sądu I instancji samo wnoszenie dużej ilości skarg automatycznie nie oznacza, że strona nadużywa prawa do sądu, albowiem nie można przy dokonywaniu takiej oceny abstrahować od ich charakteru. Nie chodzi bowiem tutaj o dokonywanie jakiejkolwiek oceny zasadności skarg, ale o rodzaj zaskarżonych orzeczeń. Z urzędu wiadomo było Sądowi I instancji, że postępowania sądowe wszczęte skargami skarżącego wniesionymi na przestrzeni ostatnich 5 lat, zostały w dużej części spraw zakończone postanowieniami odrzucającymi skargę np. z powodu niewyczerpania trybu postępowania, niedopuszczalności drogi sądowej. Dodać także należy, że skargi często mają tożsamą grafikę i układ tekstu. Z kolei analiza charakteru zaskarżanych rozstrzygnięć lub bezczynności i przewlekłości postępowania pozwoliła zdaniem kontrolowanego sądu na przyjęcie, że celem skarżącego nie jest faktyczna obrona swych praw w postępowaniu sądowo-administracyjnym, lecz inicjowanie postępowań sądowych, stanowiące cel sam w sobie (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 18 grudnia 2014 r., sygn. akt I OZ 163/14 oraz 3 lutego 2015 r., sygn. akt I OZ 61/15).

W świetle powyższych okoliczności uprawnione zdaniem kontrolowanego sadu okazało się stwierdzenie, że domaganie się przez skarżącego prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu w tej sprawie stanowi nadużycie tego prawa. Natomiast prawo pomocy stanowi formę realizacji prawa do sądu i nie może być przyznane podmiotowi, który ze swojego prawa czyni nienależyty użytek.

W zażaleniu na powyższe postanowienie Z. R. wniósł o jego uchylenie. W uzasadnieniu zażalenia zwrócił uwagę na swoją ciężką sytuację materialną spowodowaną brakiem pracy i dochodów oraz brakiem jakiejkolwiek pomocy z MOPS i od innych osób. Odmowę przyznania prawa pomocy uznał za szykanę.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie okazało się nieusprawiedliwione.

Zgodnie z treścią art. 239 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. Mając zatem na uwadze, że przedmiotowa sprawa dotyczy skargi na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu w przedmiocie zasiłku celowego, za zasadne należy uznać stanowisko Sądu I instancji, iż skarżący jest zwolniony z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych w niniejszej sprawie. W konsekwencji uznać należy, że Sąd I instancji zasadnie umorzył postępowanie w zakresie wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w części obejmującej zwolnienie go od kosztów sądowych.

W zakresie wniosku skarżącego o ustanowienie dla niego adwokata z urzędu podkreślić należy, że instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego art. 199 p.p.s.a. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Jednakże generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie winna się zatem liczyć z wydatkami na ten cel. Jednakże obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej. W konsekwencji o ile sąd zobligowany jest wszcząć postępowanie na skutek wniesienia każdej skargi, to już przyznanie uprawnienia procesowego, które wiąże się z przejęciem przez Skarb Państwa kosztów udziału strony w postępowaniu musi być racjonalnie uzasadnione. W tym zakresie nie można akceptować sytuacji, w której koszty licznych, wszczętych przez skarżącego, nierzadko merytorycznie wątpliwych postępowań sądowych zostałyby sfinansowane przez Skarb Państwa.

W doktrynie przyjmuje się, że nadużycie praw procesowych należy uznać za samoistną instytucję prawa procesowego (A. Redelbach, S. Wronkowska, Z. Ziembiński, Zarys teorii państwa i prawa, Warszawa 1992, s. 153; P. Przybysz - głos w dyskusji na Konferencji Wydziału Prawa i Administracji UW dnia 1 marca 2002 r., w: red. H. Izdebski, A. Stępkowski, Nadużycie prawa, LIBER 2003, s. 189). Do nadużycia prawa dochodzi w sytuacjach, gdy strona podejmuje prawnie dozwolone działania dla celów innych, niż przewidziane przez ustawodawcę. W konsekwencji zachowanie, które formalnie zgodne jest z literą prawa, lecz sprzeciwia się jej sensowi, nie może zasługiwać na ochronę (Marcin Warchoł, Pojęcie nadużycia prawa w procesie karnym, Prokuratura i Prawo, 2007/11/49; T. Cytowski, Procesowe nadużycie prawa, PS 2005/5/81). Stanowisko takie znajduje aprobatę nie tylko w doktrynie oraz orzecznictwie sądów polskich, ale także akceptowane jest przez Europejski Trybunał Praw Człowieka, który wielokrotnie zwracał uwagę, że określone działania strony w procesie można uznać za nadużycie prawa do sądu.

Jak zaznaczył Sąd I Instancji w zaskarżonym postanowieniu, w okresie od 2009 r. do 2015 r. skarżący wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu kilkaset skarg i wniosków wszczynających postępowanie sądowe. W większości rozpoznanych spraw, skargi strony zostały odrzucone, a więc nie doszło do ich merytorycznego rozpoznania. W tym samym okresie skarżący złożył również około kilkaset wniosków o przyznanie prawa pomocy, przy czym część wniosków pozostawiono bez rozpoznania, a część wniosków oddalono na podstawie art. 247 p.p.s.a. z uwagi na oczywistą bezzasadność skargi. W wielu sprawach umorzono postępowanie wszczęte wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, jak również postępowanie wszczęte wnioskiem o przyznanie pełnomocnika z urzędu. Analiza akt spraw zawisłych i rozpoznanych przed kontrolowanym sądem, w których reprezentował skarżącego wyznaczony z urzędu pełnomocnik dowodzi także tego, że w większości tych spraw składał on opinię o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej. Skarżący wypowiadał również pełnomocnictwa wyznaczonym z urzędu pełnomocnikom.

Biorąc powyższe pod uwagę Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że działania procesowe skarżącego stanowią przykład nadużycia prawa do sądu i jako takie nie zasługują na ochronę. Za słuszne należało więc uznać stanowisko Sądu I instancji, że w sytuacji gdy strona postępowania sądowego nadużywa prawa do sądu, to tym samym wykluczona zostaje możliwość przyznania prawa pomocy nawet jeżeli strona ta wykazała, że spełnia przesłanki materialne warunkujące przyznanie prawa pomocy uregulowane w art. 246 p.p.s.a Zatem Sąd I instancji prawidłowo odmówił zastosowania w sprawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. i uznał, że wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy przez ustanowienie adwokata z urzędu nie zasługiwał na uwzględnienie, a w konsekwencji odmówił przyznania prawa pomocy w tym zakresie.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny postanowił jak w sentencji.