Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt III SA/Po 503/08
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2009-06-17 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 135, art. 145 par. 1 pkt 1 c), art. 152, art. 153;
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 7, art. 77 par. 1, art. 107 par. 3, art. 156, art. 158 par. 2;
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Dnia 17 czerwca 2009 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Beata Sokołowska Sędziowie WSA Marzenna Kosewska ( spr.) WSA Mirella Ławniczak Protokolant: sekr. sąd. Katarzyna Skrocka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 czerwca 2009 roku przy udziale sprawy ze skargi Lasów Państwowych – Nadleśnictwo T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 18 sierpnia 2008 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji dotyczącej przejęcia nieruchomości rolnej na własność Państwa bez odszkodowania I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 25 czerwca 2008 r. Nr [...], II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. /-/M. Ławniczak /-/B. Sokołowska /-/M. Kosewska


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 13 marca 2006r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze na podstawie art. 157 § 1 i art. 158 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071 ze zm.), zwanej dalej kpa, orzekło o odmowie stwierdzenia nieważności decyzji Naczelnika Gminy z dnia 14 czerwca 1976 r., nr [...] w sprawie przejęcia na własność Państwa bez odszkodowania w ½ części opuszczonej nieruchomości, położonej na terenie wsi J. o powierzchni [...] ha.

W uzasadnieniu decyzji wskazano, że decyzją z dnia 14 czerwca 1976 r., nr [...] wydaną na podstawie art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. z 1957 r. Nr 39, poz. 174 ze zm.) oraz § 1 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 39, poz. 198 ze zm.), Naczelnik Gminy przejął na własność Państwa bez odszkodowania i wolną od obciążeń w ½ części opuszczoną nieruchomość położoną na terenie wsi J. (przysiółek S.) o powierzchni [...] ha, składającą się z działek o numerach [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] i [...], której właścicielami byli w ½ części spadkobiercy J. Z. – P. P. Z. i J. A. Z. oraz w ½ części Skarb Państwa. W uzasadnieniu tejże decyzji podano, że w dniu 11 czerwca 1976 r. grunty orne stanowiły około [...] ha, a pozostały obszar był zalesiony w różnych latach na koszt Państwa przez Urząd Gminy. Na nieruchomości nie było zabudowań ani innych składników majątkowych, a grunty orne były użytkowane rolniczo przez okolicznych rolników bezumownie. Na nieruchomości nie mieszkał żaden ze współwłaścicieli i według organu, spadkobiercy nie wyrażali zainteresowania udziałem w nieruchomości. Nie były regulowane żadne należności na rzecz Państwa. W oparciu o powyższy stan Naczelnik Gminy przyjął, że udział w nieruchomości przypadający spadkobiercom jest całkowicie opuszczony.

Wnioskiem z dnia 20 października 1997 r. P. Z. i J. Z. zwrócili się o stwierdzenie nieważności powyższej decyzji Naczelnika Gminy z dnia 14 czerwca 1976 r. podnosząc, że została ona wydana z rażącym naruszeniem prawa, polegającym na uniemożliwieniu im udziału w postępowaniu wywłaszczeniowym.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze wskazało na treść § 1 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 39, poz. 198 ze zm.), będącego podstawą wydania zaskarżonej decyzji, zgodnie z którym za gospodarstwo rolne opuszczone uważa się gospodarstwo, na którym nie zamieszkuje właściciel ani jego małżonek, dzieci lub rodzice, a przy tym gospodarstwo to nie jest w całości lub w większej części uprawiane oraz poddawane właściwym zabiegom agrotechnicznym przez właściciela, użytkownika albo dzierżawcę. Zdaniem Kolegium z materiału dowodowego wynika, że ani przed stwierdzeniem nabycia spadku, ani później spadkobiercy P. P. Z. i J. A. Z. nie zamieszkiwali w gospodarstwie, ani go nie uprawiali oraz nie uiszczali należności podatkowych. Niewielka część gospodarstwa była użytkowana bezumownie przez okolicznych rolników, natomiast pozostałą część w kolejnych latach zalesił na koszt Państwa Urząd Gminy. Udział spadkobierców w części nieruchomości, na której znajdowały się zabudowania, został wywłaszczony na rzecz Kopalni Węgla Brunatnego "[...]" w T. decyzją Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu nr [...] z dnia 31 października 1969 r., a tym samym gospodarstwo zostało pozbawione zabudowań. W konsekwencji Kolegium stwierdziło brak podstaw do stwierdzenia nieważności decyzji Naczelnika Gminy, oceniając że uznanie przedmiotowego gospodarstwa za opuszczone i przejęcie udziału we własności na rzecz Skarbu Państwa nie stanowiło rażącego naruszenia prawa.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 4 maja 2006 r., nr [...] utrzymało w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia 13 marca 2006 r., nr [...].

W motywach powyższego rozstrzygnięcia organ wskazał, że przedmiotowe gospodarstwo od śmierci J. Z., tj. od 1956 r. nie było zamieszkane, a istniejące zabudowania popadły w ruinę, aż ostatecznie po przejęciu w 1964 r. terenu przez Kopalnię "[...]" zostały wyburzone. Przedmiotowe gospodarstwo w znacznej części nie było uprawiane oraz poddawane właściwym zabiegom agrotechnicznym przez właściciela, użytkownika albo dzierżawcę, jak wymaga tego przepis § 1 ust. 1 powołanego wcześniej rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych. Organ wskazał, że z materiału dowodowego wynika, iż na obszar [...] ha tylko około [...] ha było bezumownie użytkowane rolniczo przez okolicznych mieszkańców, a pozostałą część stopniowo zalesiono ze środków Skarbu Państwa. Ponadto nie były płacone podatki, a dokonana przez Kopalnię "[...]" zapłata należności podatkowych za wywłaszczoną część nieruchomości nie pokryła nawet części zaległości. Organ potwierdził, że wnioskodawcy zainteresowali się nieruchomością w listopadzie 1967 r., gdy wystąpili z zapytaniem do Gminy, czy byłaby "w stanie nabyć powyższe grunty". P. Z. i J. Z. podali wówczas, że z odziedziczonej przez nich części gospodarstwa o powierzchni ok. [...] ha, ok. [...] ha stanowi las (młody świerkowy); [...] ha stanowią grunty orne kl. VI, mały lasek młodych dąbków, a reszta to nieużytki, przy czym Państwo zalesiło z tego ok. [...] ha, a reszta ziemi pozostaje odłogiem. Następnie organ wskazał, że wnioskodawcy zainteresowali się nieruchomością ponownie korespondując w 1969 r. z Kopalnią "[...]" w sprawie odszkodowania za wywłaszczoną część gospodarstwa, a kolejną czynnością było wystąpienie z wnioskiem o unieważnienie decyzji Naczelnika Gminy o przejęciu nieruchomości. W tym stanie rzeczy Kolegium nie znalazło podstaw do zmiany decyzji z dnia 13 marca 2006 r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu po rozpoznaniu sprawy ze skargi J. Z. i P. Z. na powyższą decyzję wyrokiem z dnia 5 września 2007r. (sygn. akt III SA/Po 264/07) uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 13 marca 2006 r.

W uzasadnieniu Sąd wskazał, iż stosownie do art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. Nr 39, poz. 174), w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 15 lipca 1961 r. zmieniającą ustawę z dnia 13 lipca 1957 r. (...) (Dz. U. Nr 32, poz. 161), stanowiącego materialnoprawną podstawę decyzji z dnia 14 czerwca 1976 r., gospodarstwa rolne i działki określone w art. 15 ust. 1 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu (...), jeżeli zostały opuszczone przez właściciela po dniu 28 kwietnia 1955 r. oraz wszelkie inne gospodarstwa rolne opuszczone przez właścicieli mogą być przejęte na własność Państwa bez odszkodowania i w stanie wolnym od obciążeń, z wyjątkiem służebności gruntowych, których utrzymanie uznane zostanie za niezbędne. Przy czym zgodnie z § 1 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 39, poz. 198 ze zm.) za gospodarstwo rolne opuszczone uważa się gospodarstwo, na którym nie zamieszkuje właściciel ani jego małżonek, dzieci lub rodzice, a przy tym gospodarstwo to nie jest w całości lub większej części uprawiane oraz poddawane właściwym zabiegom agrotechnicznym przez właściciela, użytkownika albo dzierżawcę.

Podkreślając, że w sprawie o stwierdzenie nieważności decyzji Naczelnika Gminy z dnia 14 czerwca 1976 r. organ miał obowiązek zbadania, czy decyzja ta jest dotknięta jedną z wad wymienionych w art. 156 § 1 kpa, a biorąc pod uwagę wniosek skarżących, czy decyzja ta nie została wydana z rażącym naruszeniem prawa (art. 156 § 1 pkt 2 kpa), Sąd stwierdził, że w zakresie istnienia opisanych przesłanek przejęcia gospodarstwa rolnego organ nie przeprowadził żadnego postępowania dowodowego i nie poczynił żadnych ustaleń faktycznych w sprawie, powtarzając jedynie ustalenia zawarte w kwestionowanej decyzji z dnia 14 czerwca 1976 r. W zaskarżonej decyzji organ błędnie powołał się i dokonał oceny dowodów, w postaci zeznań świadków przesłuchanych w toku postępowania prowadzonego przez Wojewodę Wielkopolskiego. Ponadto w oparciu o zaskarżone decyzje nie sposób ustalić, jaka część nieruchomości, jakie działki i o jakiej powierzchni były we władaniu Skarbu Państwa, a jaka część pozostawała do dyspozycji skarżących jako współwłaścicieli. Bez ustalenia, jaka część gospodarstwa była we władaniu skarżących, a następnie jaką część stanowiły nieużytki - nie ma możliwości dokonania oceny, czy istotnie gospodarstwo było w większej części nie uprawiane - jak tego wymagał przepis § 1 ust. 1 wyżej powołanego rozporządzenia. Organ nie zbadał także podnoszonej przez skarżących kwestii, że podczas dokonywania zmian w ewidencji gruntów całe gospodarstwo rolne zostało wpisane w 1967 r. do zasobów Państwowego Funduszu Ziemi jako własność Skarbu Państwa. Nie wyjaśniono też, czy i jaką część terenów leśnych skarżący mieli w dyspozycji, aby mogli dokonywać jakichkolwiek zabiegów. Organ nie zweryfikował również okoliczności, że zabudowania istniejące w gospodarstwie zostały wcześniej przejęte przez Kopalnię "[...]", która je wyburzyła, a następnie w 1969 r. doszło do wywłaszczenia tej części nieruchomości na rzecz tej kopalni i nie ustalił, czy i gdzie możliwe było zamieszkiwanie skarżących w okresie poprzedzającym wydanie decyzji z dnia 14 czerwca 1976 r. Sąd zwrócił również uwagę, iż w decyzjach Samorządowego Kolegium Odwoławczego brak jest w ogóle odniesienia do kwestii słuszności decyzji z dnia 14 czerwca 1976 r., co świadczy o braku wnikliwości przeprowadzonego postępowania dowodowego. Ponadto organ powinien był wyjaśnić w decyzji, a nie dopiero w odpowiedzi na skargę, istotę i skutki podnoszonych przez strony zarzutów. Sąd podkreślił, że oceniając decyzję nacjonalizacyjną organ nadzoru winien mieć na uwadze aktualnie obowiązujące zasady wynikające w szczególności z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i również w ich świetle rozważyć legalność kontrolowanej decyzji.

W związku z powyższym Sąd, stwierdzając naruszenie prawa procesowego (art. art. 7, 77 § 1, 80, 107 § 3 kpa), uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia 13 marca 2006 r. na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). Sąd wskazał, iż przy ponownym rozpoznaniu sprawy rzeczą organu będzie wnikliwe ustalenie stanu faktycznego istniejącego w dniu wydania kwestionowanej decyzji poprzez wyjaśnienie stanu zabudowań w gospodarstwie i możliwości zamieszkiwania w nich skarżących po wydaniu decyzji wywłaszczeniowej, wyjaśnienie faktycznego władztwa skarżących w stosunku do konkretnych działek w gospodarstwie w ramach należnego im udziału. Precyzyjnego ustalenia wymaga także jaka część z tego obszaru była uprawiana oraz poddawana właściwym zabiegom agrotechnicznym przez sąsiadujących rolników, czy i w jakiej części skarżący mieli dostęp do terenów zalesionych przez gminę, jeżeli takowe wchodziły w skład przysługującego im udziału. Ustalenia w ewidencji gruntów wymaga również kwestia zasadności wpisania w 1967r. całego gospodarstwa do zasobów Państwowego Funduszu Ziemi jako własności Skarbu Państwa i dokonanie oceny skutków tego zapisu w stosunku do kwestionowanej decyzji. Następnie rzeczą organu będzie dokonanie oceny granic uznaniowości decyzji Naczelnika Gminy z dnia z dnia 14 czerwca 1976 r.

Decyzją z dnia 25 czerwca 2008 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 kpa stwierdziło nieważność decyzji Naczelnika Gminy z dnia 14 czerwca 1976 r., nr [...].

W uzasadnieniu decyzji organ przedstawił dotychczasowy przebieg postępowania, a następnie stwierdził, że przy ponownym rozpatrzeniu sprawy w pierwszej kolejności, przed zbadaniem materialnych warunków orzeczenia o przejęciu części przedmiotowej nieruchomości na własność Państwa, należało zbadać, czy w stanie faktycznym istniejącym w dniu wydania kwestionowanej decyzji, zaistniały przesłanki do zastosowania instytucji przejęcia własności, o której mowa w art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniach innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. Nr 39, poz. 174), będącym podstawą wydania kwestionowanej decyzji. Ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że na dzień wydania kwestionowanej decyzji gospodarstwo o powierzchni [...] ha, położone we wsi J. stanowiło współwłasność Skarbu Państwa oraz J. P. braci Z. po ½ części. Kwestionowaną decyzją orzeczono o przejęciu na własność Państwa "w ½ części opuszczoną nieruchomość", czyli faktycznie orzeczono o pozbawienia braci J. Z. i P. Z. prawa współwłasności, gdyż nie można było przejąć na własność Państwa tej części gospodarstwa, której byli współwłaścicielami, bowiem była to współwłasność ułamkowa ze Skarbem Państwa i nie została zniesiona do dnia wydania kwestionowanej decyzji. Tymczasem z treści art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. wynika, że w tym trybie można było przejąć na własność Państwa "gospodarstwo rolne i działki określone w art. 15 ust. 1 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r.", nie można było natomiast przejąć ich części, a tym bardziej udziału jednego ze współwłaścicieli we współwłasności gospodarstwa. Reasumując, Kolegium stwierdziło, że w rozpatrywanej sprawie Naczelnik Gminy nie miał podstaw do przejęcia na własność Państwa udziału J. Z. oraz P. Z. we współwłasności przedmiotowego gospodarstwa w trybie art. 2 powołanej wyżej ustawy z dnia 13 lipca 1957 r., zatem kwestionowana decyzja jest dotknięta przesłanką nieważności, o której mowa w art. 156 § 1 pkt 2 kpa.

Z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy zwróciły się Lasy Państwowe – Nadleśnictwo T., domagając się odmowy stwierdzenia nieważności decyzji Naczelnika Gminy z dnia 14 czerwca 1976 r.

Zdaniem Nadleśnictwa w zaskarżonej decyzji przyjęto błędną wykładnię przepisów dotyczących współwłasności nieruchomości poprzez stwierdzenie, iż nie można było przejąć na własność Państwa tej części gospodarstwa, której współwłaścicielami byli bracia Z. Taka interpretacja przepisów o współwłasności w częściach ułamkowych pozostaje zdaniem Nadleśnictwa, w sprzeczności z art. 198 Kodeksu cywilnego. Ponadto skoro w świetle art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym, przejęciu mogło podlegać gospodarstwo rolne jako całość, to tym bardziej przejąć można było jego część (zwłaszcza, że pozostała część tego gospodarstwa była już własnością Skarbu Państwa). Natomiast w dotychczasowym przebiegu sprawy okoliczność braku możliwości przejęcia części gospodarstwa z powodu jej statusu jako współwłasności, nie była kwestionowana przez organy rozpatrujące sprawę. Ponadto Nadleśnictwo zarzuciło, iż Kolegium nie ustaliło wnikliwie stanu faktycznego w dniu wydania decyzji z dnia 14 czerwca 1976 r. i przed jej wydaniem według wskazań Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, przy czym wnikliwa analiza tychże okoliczności winna prowadzić – zdaniem Nadleśnictwa do wniosków, iż decyzja Naczelnika Gminy z dnia 14 czerwca 1976 r. była legalna.

Decyzją z dnia 18 sierpnia 2008 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy.

Kolegium ustaliło, że nieruchomość o powierzchni [...] ha, składająca się z

działek o numerach [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...] i [...], stanowiła w części użytki leśne i w części grunty orne. Na dzień wydania kwestionowanej decyzji Naczelnika Gminy grunty orne stanowiły około [...] ha, a na nieruchomości nie było zabudowań (istniejące zostały wcześniej wykupione i wyburzone przez Kopalnię Węgla Brunatnego "[...]" S.A.), na pozostałym obszarze grunty zostały zalesione we wcześniejszych latach przez Urząd Gminy w P. na koszt Państwa. Grunty orne były użytkowane rolniczo przez okolicznych rolników bezumownie. Nieruchomość stanowiła współwłasność (po ½ części) Skarbu Państwa oraz P. Z. i J. Z.

Następnie Kolegium wskazało, iż w świetle art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. oraz art. 15 ust. 1 dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. z 1959 r. Nr 14, poz. 78) gospodarstwa rolne opuszczone przez właścicieli mogły być przejęte na własność Państwa bez odszkodowania i w stanie wolnym od obciążeń, przy czym "za gospodarstwo rolne opuszczone uważa się gospodarstwo, na którym nie zamieszkuje właściciel ani jego małżonek, dzieci lub rodzice, a przy tym gospodarstwo to nie jest w całości lub w większej części uprawnione oraz poddawane właściwym zabiegom agrotechnicznym przez właściciela lub dzierżawcę" (§ 1 ust. 1 rozporządzenia z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych). Powołane przepisy stanowią o "przejęciu gospodarstwa rolnego", a nie udziału we współwłasności ułamkowej nieruchomości. Przy współwłasności ułamkowej nie da się bowiem wyodrębnić "gospodarstwa rolnego" należącego do jednego ze współwłaścicieli i udowodnić, że zostało ono przez niego opuszczone oraz, że nie jest w całości lub w części uprawiane i poddawane właściwym zabiegom agrotechnicznym przez właściciela. W konsekwencji Kolegium stwierdziło, iż kwestionowana decyzja Naczelnika Gminy została wydana bez podstawy prawnej, gdyż podstawy tej w stanie faktycznym niniejszej sprawy nie mógł stanowić powołany w niej art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym. Stąd też – zdaniem Kolegium, nie było potrzeby ustalania innych okoliczności w sprawie, gdyż nie mają one wpływu na treść rozstrzygnięcia.

W skardze na powyższą decyzję Lasy Państwowe – Nadleśnictwo T., wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji, zarzuciło naruszenie § 1 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 39, poz. 198 z późn. zm.) poprzez przyjęcie, że w świetle definicji "opuszczonego gospodarstwa rolnego" części gospodarstwa rolnego będącego własnością braci Z. nie można było uznać za gospodarstwo opuszczone oraz błędne przyjęcie, że w trybie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. Nr 39, poz. 174) zmienionego ustawą z dnia 13 lipca 1957 r. nie można było w ogóle przejąć części gospodarstwa jako udziału we współwłasności ułamkowej nieruchomości.

Podniesiono również, że Samorządowe Kolegium Odwoławcze, wydając zaskarżoną decyzję całkowicie zignorowało zalecenia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu zawarte w uzasadnieniu wyroku z dnia 5 września 2007 r., nakazujące wnikliwe ustalenie stanu faktycznego istniejącego w dniu wydania decyzji o przejęciu na własność Państwa bez odszkodowania części gospodarstwa rolnego. Tymczasem ustalenie m.in. jaka część obszaru gospodarstwa będącego własnością braci Z. była uprawiana oraz poddawana właściwym zabiegom agrotechnicznym przez sąsiadujących rolników w dacie wydania decyzji z 1976 r. ma zdaniem skarżącego kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia w sprawie. Podniesiono bowiem, iż bezsporny był fakt niezamieszkiwania uprawnionych osób w gospodarstwie. Natomiast bracia Z. wskazywali, że tylko użytki rolne (ok. [...] ha) były bezumownie dzierżawione przez sąsiadów, a użytki leśne i odłogi zostały przejęte i zagospodarowane przez Lasy Państwowe. Z dużym prawdopodobieństwem można więc stwierdzić, że w dacie wydania decyzji z 1976 r. większą część gospodarstwa braci Z. nie była uprawiana oraz poddawana właściwym zabiegom agrotechnicznym, gdyż bracia Z. nie byli zainteresowani uprawianiem swojej części gospodarstwa.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko i argumentację przedstawione w zaskarżonej decyzji.

Kolegium podkreśliło, że w dniu wydania kwestionowanej decyzji Naczelnika Gminy przedmiotowe działki były współwłasnością ułamkową Skarbu Państwa i braci Z. i współwłasność ta nie była zniesiona. Większa część działek była przy tym profesjonalnie zalesiona i utrzymywana przez współwłaściciela – Skarb Państwa, zaś grunty rolne przy ogólnej powierzchni [...] ha stanowiły zaledwie [...] ha i ponadto w części użytkowane były bezumownie przez rolników. Natomiast w § 1 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 5 sierpnia 1961 r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych mówi się o gospodarstwie opuszczonym, gdy nie jest w całości lub w większej części uprawiane oraz poddawane właściwym zabiegom agrotechnicznym przez właściciela, użytkownika lub dzierżawcę.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skargę należało uwzględnić.

Na wstępie należy wskazać, iż zgodnie z art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu administracyjnego wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność była przedmiotem zaskarżenia.

Przez ocenę prawną należy rozumieć sąd o prawnej wartości sprawy. Ocena prawna może dotyczyć stanu faktycznego, wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego, prawidłowości korzystania z uznania administracyjnego, jak i kwestii zastosowania określonego przepisu prawa jako podstawy do wydania decyzji administracyjnej. Obowiązek podporządkowania się ocenie prawnej wyrażonej w wyroku sądu administracyjnego może być wyłączony tylko w razie istotnej zmiany stanu prawnego lub okoliczności faktycznych (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 października 1997 r., I SA/Po 263/97).

Wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencje oceny prawnej. Dotyczą one sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych i wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie dla uniknięcia wadliwości w postaci np. braków w materiale dowodowym lub innych uchybień procesowych (A. Kabat w: B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka – Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Zakamycze 2006, s. 324 ).

Organ administracji zobowiązany jest wobec tego do bezwzględnego zastosowania się przy ponownym rozpoznaniu sprawy do oceny prawnej zawartej w uzasadnieniu wyroku. Uchybienie temu obowiązkowi narusza zasadę związania organu oceną prawną i oznacza wadliwość podjętego aktu lub czynności, uzasadniającą konieczność ich wyeliminowania z obrotu prawnego (zob. np. wyrok NSA z 21 października 1999r., IV SA 1681/97, LEX nr 47848).

Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy należy zauważyć, iż zgodnie z wytycznymi zawartymi wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 5 września 2007 r. (sygn. akt III SA/Po 264/07) rzeczą organu administracyjnego było wnikliwe ustalenie stanu faktycznego istniejącego w dniu wydania kwestionowanej decyzji Naczelnika Gminy z dnia 14 czerwca 1976 r. poprzez wyjaśnienie: stanu zabudowań w gospodarstwie, możliwości zamieszkiwania w nich skarżących po wydaniu decyzji wywłaszczeniowej, faktycznego władztwa skarżących w stosunku do konkretnych działek w gospodarstwie w ramach należnego im udziału, jaka część z tego obszaru była uprawiana oraz poddawana właściwym zabiegom agrotechnicznym przez sąsiadujących rolników, czy i w jakiej części skarżący mieli dostęp do terenów zalesionych przez gminę, jeżeli takowe wchodziły w skład przysługującego im udziału oraz ustalenie w ewidencji gruntów kwestii zasadności wpisania w 1967 r. całego gospodarstwa do zasobów Państwowego Funduszu Ziemi jako własności Skarbu Państwa i dokonanie oceny skutków tego zapisu w stosunku do kwestionowanej decyzji. Następnie w oparciu o powyższe ustalenia organ winien był dokonać oceny granic uznaniowości decyzji Naczelnika Gminy z dnia z dnia 14 czerwca 1976 r. i stwierdzić, czy kwestionowana decyzja jest dotknięta jedną z wad wymienionych w art. 156 § 1 kpa, a w szczególności czy została wydana z rażącym naruszeniem prawa (art. 156 § 1 pkt 2 kpa).

Tymczasem Samorządowe Kolegium Odwoławcze zarówno przy podejmowaniu decyzji z dnia 25 czerwca 2008 r., jak i decyzji z dnia 18 sierpnia 2008 r., wydanej w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, nie dokonało ustaleń w powyżej wskazanym zakresie uznając, że powyższe okoliczności nie mogły mieć wpływu na rozstrzygnięcie w sprawie. Kolegium stwierdziło bowiem nieważność kwestionowanej decyzji Naczelnika Gminy z dnia 14 czerwca 1976 r., uznając że została ona wydana bez podstawy prawnej (art. 156 § 1 pkt 2 kpa), której w okolicznościach sprawy nie mógł stanowić art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955 r. o uwłaszczeniu i o uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym dotyczący przejęcia gospodarstwa rolnego, a nie udziału we współwłasności gospodarstwa rolnego.

Takie działanie organu administracji polegające na odstąpieniu od wykonania wytycznych Sądu zawartych w wiążącym go wyroku, nieuzasadnione zmianą stanu prawnego czy też stanu faktycznego sprawy, jest nie do przyjęcia z punktu widzenia art. 153 p.p.s.a. Jak już wykazano powyżej obowiązek zastosowania się do oceny prawnej zawartej w prawomocnym wyroku sądu administracyjnego oraz wykonania zawartych w nim wytycznych - poza wspomnianą zmianą stanu faktycznego lub prawnego - ma charakter bezwzględny. Natomiast stwierdzenie przez organ braku konieczności badania zaleconych przez Sąd okoliczności stanowi w istocie niedopuszczalną na tym etapie postępowania polemikę z prawomocnym wyrokiem sądowym, który nie został wzruszony w sposób przewidziany prawem i w konsekwencji uzyskał moc wiążącą także w przyszłym postępowaniu administracyjnym.

Należy przy tym zaznaczyć, że dokonanie ustaleń faktycznych w zakresie wynikającym ze wskazań zawartych w wiążącym wyroku sądowym nie wyklucza poczynienia przez organ administracji innych okoliczności faktycznych uznanych przez organ za istotne i przeprowadzenia kontroli kwestionowanej decyzji także z uwzględnieniem okoliczności niewskazanych przez sąd. W postępowaniu w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji, wszczętym zarówno z urzędu, jak i na wniosek uprawnionego podmiotu, organ administracyjny dokonuje bowiem kontroli kwestionowanej decyzji w pełnym zakresie w aspekcie przesłanek określonych w art. 156 § 1 kpa, w szczególności nie ograniczając się do granic żądania zgłoszonego przez stronę (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 stycznia 1994 r., II SA 2164/92, ONSA 1995/1/32; wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 kwietnia 2001 r., IV SA 645/99, Lex nr 53459). Jednocześnie należy podkreślić, że związanie wytycznymi w orzeczeniu sądu co do dalszego postępowania obliguje organ do wykonania wytycznych sądu, lecz nie jest równoznaczne z tym, że w ramach ponownego rozpoznania sprawy organ ten ma ograniczyć się jedynie do realizacji tychże wskazań, jeżeli dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy koniecznym okaże się wyjście ponad sprecyzowane przez sąd wytyczne postępowania (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 października 2006 r., I FSK 7/06, POP 2007/3/44). Powyższe nie może jednak prowadzić do odstąpienia od wykonania wytycznych zawartych w prawomocnym wyroku sądowym, lecz ustalenie dodatkowych okoliczności jest możliwe obok ustaleń zaleconych przez Sąd, zwłaszcza jeśli w świetle okoliczności ustalonych zgodnie ze wskazaniami Sądu organ nie stwierdziłby żadnej z kwalifikowanych wad określonych w art. 156 § 1 kpa, a jednocześnie inne okoliczności ujawnione przez organ uzasadniałyby w jego ocenie stwierdzenie nieważności kwestionowanej decyzji. Rozpatrując sprawę w ponownym postępowaniu organ administracyjny dysponuje bowiem takimi samymi możliwościami w zakresie prowadzenia postępowania i sposobu rozstrzygnięcia jak w pierwotnym postępowaniu z ograniczeniem wynikającym jedynie z zasady związania oceną prawną i wskazaniami sądu administracyjnego, przy czym zakres tego związania wyznaczony jest przedmiotem rozważań sądu orzekającego.

Z uwagi na brak prawidłowych i wyczerpujących ustaleń faktycznych Sąd odstąpił natomiast od kontroli zaskarżonej decyzji w zakresie przeprowadzonej oceny prawnej kwestionowanej decyzji Naczelnika Gminy z punktu widzenia przesłanek stwierdzenia nieważności decyzji zawartych w art. 156 kpa, gdyż wobec konieczności uzupełnienia ustaleń faktycznych w przyszłym postępowaniu administracyjnym byłaby ona przedwczesna. Niemniej jednak Sąd pragnie zauważyć, iż w razie stwierdzenia przez organ w oparciu o dokładne i wyczerpujące ustalenia faktyczne jednej z wad decyzji, o których mowa w art. 156 § 1 kpa organ obowiązany będzie także ustalić, czy w sprawie nie występuje przesłanka negatywna stwierdzenia nieważności przewidziana w art. 156 § 2 kpa, stosownie do którego nie stwierdza się nieważności decyzji z przyczyn wymienionych w § 1 pkt 1, 3, 4 i 7 art. 156, jeżeli od dnia jej doręczenia lub ogłoszenia upłynęło dziesięć lat, a także gdy decyzja wywołała nieodwracalne skutki prawne. W przypadku zaś braku możliwości stwierdzenia nieważności decyzji na skutek okoliczności, o których mowa w art. 156 § 2 kpa organ administracji publicznej – stosownie do art. 158 § 2 kpa, ograniczy się do stwierdzenia wydania zaskarżonej decyzji z naruszeniem prawa oraz wskazania okoliczności, z powodu których nie stwierdził nieważności decyzji.

Powyżej omówione uchybienia świadczą o naruszeniu przez organ przy podejmowaniu zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia 25 czerwca 2008 r. przepisu art. 153 p.p.s.a. oraz art. art. 7, 77 § 1 i art. 107 § 3 p.p.s.a, które to naruszenie niewątpliwie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Brak wyczerpujących ustaleń faktycznych uniemożliwia bowiem dokonanie pełnej kontroli sądowoadministracyjnej zaskarżonego rozstrzygnięcia. Natomiast niezastosowanie się do wytycznych zawartych w wiążącym w niniejszej sprawie wyroku sądowym jest nadto nie do zaakceptowania z punktu widzenia zasad praworządności oraz sądowej kontroli działalności administracji publicznej.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ winien zastosować się do powyższych wskazań. W pierwszej kolejności dokona więc wnikliwych i wyczerpujących ustaleń faktycznych według wytycznych zawartych w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 5 września 2007 r. (sygn. akt III SA/Po 264/07) oraz – jeżeli okaże się to konieczne dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy – dodatkowych okoliczności istotnych z punktu widzenia przesłanek stwierdzenia nieważności decyzji określonych w art. 156 § 1 kpa. Następnie dopiero w oparciu o prawidłowo ustalony stan faktyczny sprawy dokona oceny kwestionowanej decyzji w jej całokształcie na podstawie art. 156 § 1 kpa. W razie zaś stwierdzenia jednej z kwalifikowanych wad, o których mowa w tym przepisie, organ rozważy możliwość stwierdzenia nieważności kwestionowanej decyzji w świetle art. 156 § 2 i art. 158 § 2 kpa, również dokonując uprzednio w tym zakresie niezbędnych ustaleń faktycznych.

Mając powyższe na uwadze, orzeczono jak w punkcie I sentencji wyroku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 c) w zw. z art. 135 p.p.s.a.

O wstrzymaniu wykonania zaskarżonej decyzji orzeczono w punkcie II sentencji wyroku zgodnie z art. 152 p.p.s.a.

/-/M. Ławniczak /-/B. Sokołowska /-/M. Kosewska