Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt I SA/Gl 1079/15
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2016-03-02 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6118 Egzekucja świadczeń pieniężnych, zabezpieczenie zobowiązań podatkowych
Hasła tematyczne: Egzekucyjne postępowanie
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Zasądzono zwrot kosztów postępowania
Uchylono zaskarżone postanowienie
Powołane przepisy: article: art. 59 par. 1 pkt 2,  art. 72,  art. 79,  art. 80,  art. 89
journal: Dz.U. 2014 poz 1619
law: Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Ewa Madej (spr.), Sędziowie WSA Wojciech Organiściak, Anna Tyszkiewicz-Ziętek, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 2 marca 2016 r. sprawy ze skargi W. P. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia postępowania egzekucyjnego 1) uchyla zaskarżone postanowienie; 2) zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C. na rzecz strony skarżącej kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

1. W.P. wniósł skargę na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C. z dnia [...] r. nr [...], którym - na podstawie 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 123 i art. 144 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2013r., poz. 267 ze zm., dalej: K.p.a.) oraz art. 17, art. 18, art. 23 § 3 i art. 59 § 5 ustawy z dnia 17 czerwca 1966r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jedn. Dz. U. z 2014r., poz. 1619 ze zm., dalej: u.p.e.a.), utrzymano w mocy postanowienie Zastępcy Naczelnika Wydziału Budżetu i Analiz, działającego z upoważnienia Prezydenta Miasta C., nr [...] z dnia [...] r. wydane w sprawie odmowy umorzenia postępowania egzekucyjnego prowadzonego przeciwko zobowiązanemu.

2. Do wydania zaskarżonego postanowienia doszło w następującym stanie faktycznym oraz w oparciu o poniższe przepisy.

2.1. W związku z istniejącymi zaległościami w podatku od środków transportowych, Prezydent Miasta C. (wierzyciel) wystawił przeciwko zobowiązanemu tytuły wykonawcze o numerach: [...]. Powyższe tytuły wykonawcze zostały skierowane do realizacji przez organ egzekucyjny Miasta C. odpowiednio w dniach: 25 września 2007 r., 2 czerwca 2008 r. i 12 sierpnia 2008 r. Podstawę wystawienia powyższych tytułów wykonawczych stanowiły upomnienia: z dnia 29 listopada 2006 r. (doręczone zobowiązanemu w dniu 19 grudnia 2006 r.), z dnia 12 września 2007 r. (doręczone 4 października 2007 r.) i z dnia 19 września 2006 r. (doręczone 16 października 2006 r.).

Egzekucja administracyjna została wszczęta w trybie art. 26 § 5 pkt 1 u,p.e.a. tj. z chwilą doręczenia zobowiązanemu odpisu tytułów wykonawczych nr [...] w dniu 29 grudnia 2008 r. Natomiast wszczęcie egzekucji administracyjnej prowadzonej na podstawie tytułów wykonawczych o numerach: [...] nastąpiło w trybie art. 26 § 5 pkt 2 u.p.e.a. tj. z chwilą doręczenia dłużnikowi zajętej wierzytelności – A S.A. - wniosku o zajęcie rachunku bankowego w dniu 17 grudnia.2007 r.

W toku prowadzonego postępowania egzekucyjnego organ egzekucyjny dokonał szeregu czynności egzekucyjnych, tj. zajęcia wierzytelności, zajęcia rachunków bankowych i zajęcia świadczenia emerytalno-rentowego, o których zobowiązany był każdorazowo powiadamiany i które – w ocenie organu - powodowały przerwanie terminu przedawnienia.

2.2. Pismem z dnia 14 kwietnia 2015 r. zobowiązany wniósł do organu egzekucyjnego wniosek o umorzenie postępowania egzekucyjnego prowadzonego na podstawie powyższych tytułów wykonawczych z powodu przedawnienia objętych nimi należności podatkowych.

2.3. W związku z powyższym wnioskiem wierzyciel reprezentowany przez Naczelnika Wydziału Podatków i Opłat Urzędu Miasta C. w wypowiedzi z dnia 8 maja 2015 r. stwierdził, że nie zachodzą żadne przesłanki do umorzenia postępowania egzekucyjnego z przyczyn podanych przez zobowiązanego, tj. przedawnienia należności podatkowych z tytułu podatku od środków transportowych za lata 2003-2005.

2.4. Organ egzekucyjny Miasta C. w oparciu o powyższe stanowisko wierzyciela oraz po dokonaniu analizy akt sprawy pod kątem zastosowania środków egzekucyjnych przerywających bieg przedawnienia uznał, że w przedmiotowej sprawie nie wystąpiła wskazana przez zobowiązanego przesłanka do umorzenia postępowania egzekucyjnego, wynikająca z art. 59 § 1 pkt 2 u.p.e.a., tj. że obowiązek nie jest wymagalny, został umorzony lub wygasł z innego powodu albo obowiązek nie istniał, jak również nie wystąpiły inne przesłanki do umorzenia postępowania egzekucyjnego i postanowieniem z dnia [...] r. odmówił umorzenia postępowania egzekucyjnego prowadzonego przeciwko zobowiązanemu.

W uzasadnieniu przedstawił, że dokonano następujących czynności egzekucyjnych:

- zajęcia prawa majątkowego z rachunku bankowego z dnia 10 grudnia 2007 r. w bankach: A S.A. i B S.A. w trybie art. 80 u.p.e.a. (zajęcie doręczono zobowiązanemu w trybie art. 44 § 1 pkt 1 K.p.a.); zajęcia okazały się nieskuteczne z uwagi na brak prowadzenia rachunków bankowych zobowiązanego przez te banki,

- zajęć wierzytelności z tytułu nadpłaty podatku dochodowego oraz nadpłaty w podatku VAT w [...] Urzędzie Skarbowym w C. z dnia 31 marca 2008 r. oraz z dnia 9 stycznia 2009 r. w trybie art. 89 u.p.e.a. (zajęcia doręczono zobowiązanemu w trybie art. 44 § 1 K.p.a.); zajęcia okazały się nieskuteczne, ponieważ podatnik nie posiadał nadpłat podatkowych,

- zajęcia wynagrodzenia za pracę u pracodawcy W.G. w dniu 24 października 2011 r. w trybie art. 72 u.p.e.a. (zajęcie doręczono zobowiązanemu w trybie art. 44 § 1 K.p.a.); zajęcie okazało się nieskuteczne gdyż zobowiązany nie nawiązał stosunku pracy,

- zajęcie świadczenia emerytalno-rentowego z ZUS w C. z dnia 31 stycznia 2012 r. w trybie art. 79 u.p.e.a. (zajęcie doręczono zobowiązanemu w trybie art. 44 § 1 K.p.a.); zajęcie okazało się nieskuteczne gdyż zobowiązany nie figurował w systemie emerytalno-rentowym i zasiłkowym ZUS,

- zajęcie prawa majątkowego z rachunku bankowego w C S.A. w dniu 24 października 2012 r. w trybie art. 80 u.p.e.a. (zajęcie doręczono zobowiązanemu w trybie art. 44 § 1 K.p.a.); zajęcie rachunku bankowego okazało się nieskuteczne,

- zajęcie świadczenia emerytalno-rentowego w ZUS w C. z dnia 7 stycznia 2015 r. w trybie art. 79 u.p.e.a. (zajęcie doręczono zobowiązanemu w dniu 9 stycznia 2015 r.); zajęcie okazało się skuteczne, lecz z informacji ZUS wynika, że zobowiązany otrzymuje świadczenie w wysokości kwoty wolnej od potrąceń, a ponadto – ze świadczenia tego są dokonywane potrącenia na rzecz komornika sądowego.

2.5. W zażaleniu na powyższe postanowienie zobowiązany, wskazując na tę samą przesłankę umorzenia postępowania egzekucyjnego (przedawnienie egzekwowanych należności podatkowych) zaskarżył w całości powyższe postanowienie, zarzucając naruszenie art. 59 § 1 pkt 2 u.p.e.a. w zw. z art. 70 § 1 O.p., poprzez brak jego zastosowania mimo wygaśnięcia zobowiązań podatkowych na skutek przedawnienia.

W uzasadnieniu zobowiązany podniósł, że po raz pierwszy został powiadomiony o czynnościach egzekucyjnych zawiadomieniem nazwanym aktualizacją zajęcia z dnia 12 marca 2015 r., doręczonym wraz z zawiadomieniem o zajęciu świadczeń z zaopatrzenia emerytalnego i ubezpieczenia społecznego z dnia 7 stycznia 2015 r. Powołując się na orzecznictwo sądowe skarżący podkreślił, że ani doręczenie tytułów wykonawczych ani zawiadomień o ich aktualizacji, nie stanowiło czynności egzekucyjnych, przerywających bieg terminu przedawnienia. Zaległości podatkowe z tytułu podatku od środków transportowych za lata 2003-2005 przedawniły się najpóźniej w 2010 r., a więc po upływie 5 lat od końca roku kalendarzowego, w którym upłynął termin płatności podatku.

2.6 Utrzymując zaskarżone postanowienie w mocy Kolegium w pierwszej kolejności podniosło, że umorzenie postępowania egzekucyjnego następuje wtedy, gdy w jego toku zaistnieją przeszkody o charakterze trwałym, które powodują, że dalsze prowadzenie postępowania jest niemożliwe lub niecelowe. Przedstawiło następnie obowiązujący stan prawny wskazując, że na podstawie art. 59 u.p.e.a. postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Postępowanie egzekucyjne umarza się, jeżeli obowiązek nie jest wymagalny, został umorzony lub wygasł z innego powodu albo jeżeli obowiązek nie istniał. Jednocześnie art. 59 § 3 tej ustawy stanowi, że w przypadkach, o których mowa w § 1 i 2, organ egzekucyjny wydaje postanowienie w sprawie umorzenia postępowania egzekucyjnego, chyba że umorzenie postępowania egzekucyjnego następuje na podstawie art. 34 § 4.

Przedawnienie zobowiązań podatkowych reguluje art. 70 O.p. Zgodnie z art. 70 § 4 bieg terminu przedawnienia zostaje przerwany wskutek zastosowania środka egzekucyjnego, o którym podatnik został zawiadomiony. Powyższe oznacza, że zastosowanie środka egzekucyjnego oraz zawiadomienie o tym podatnika są tymi przesłankami, które muszą wystąpić, aby nastąpiło przerwanie biegu przedawnienia.

Dalej, Kolegium wskazało, że zgodnie z art. 1a pkt 12 u.p.e.a. środkiem egzekucyjnym jest m.in. egzekucja z pieniędzy, wynagrodzenia za pracę, renty, emerytury, rachunków bankowych, z papierów wartościowych, z weksla, z ruchomości i nieruchomości. Podstawę do zastosowania środków egzekucyjnych stanowi zawiadomienie (o zajęciu prawa majątkowego, protokół zajęcia prawa majątkowego, protokół zajęcia i odbioru nieruchomości, protokół odbioru dokumentu). Po przerwaniu termin biegnie na nowo od dnia następującego po dniu, w którym zastosowano środek egzekucyjny.

Wątpliwości dotyczące możliwości wielokrotnego przerywania biegu terminu przedawnienia zostały rozstrzygnięte przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 czerwca 2011 r. (sygn. akt P 26/10), w którym TK stwierdził, że przepis art. 70 § 4 ustawy - Ordynacja podatkowa, w brzmieniu obowiązującym od 1 września 2005 r., w zakresie, w jakim w wyniku możliwości stosowania nieograniczonej liczby środków egzekucyjnych dopuszcza za każdym razem do przerwania biegu terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego, bez jednoczesnego wyznaczenia końcowego terminu biegu przedawnienia, jest zgodny z Konstytucją. Ponadto na mocy art. 21 powoływanej ustawy z dnia 30 czerwca 2005 r. o zmianie ustawy - Ordynacja podatkowa oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 143, poz. 1199 ze zm.), znajdują one zastosowanie do wszystkich zobowiązań, w tym również powstałych przed tym dniem.

W świetle ugruntowanego orzecznictwa sądowoadministracyjnego przyjmuje się, że "wystarczy zastosowanie środka egzekucyjnego bez względu na skuteczność tego środka i dalszy jego byt prawny, aby doszło do przerwania biegu przedawnienia" (m. in. wyrok NSA z dnia 5 maja 2010 r. sygn. akt I FSK 1911/09, LEX nr 744484). W wyroku z dnia 17 lutego 2010 r. sygn. akt II FSK 2063/09 NSA orzekł, iż zgodnie z art. 67 § 1 u.p.e.a. podstawę zastosowania środka egzekucyjnego stanowi między innymi zawiadomienie o zajęciu prawa majątkowego zobowiązanego u dłużnika zajętej wierzytelności. Z art. 70 § 4 O.p. nie wynika zatem, że dla przerwania biegu terminu przedawnienia konieczne jest wyegzekwowanie dochodzonej kwoty. Podobnie wypowiedział się WSA w Gliwicach w wyroku z dnia 26 listopada 2012 r., sygn. akt I SA/GI 466/12 oraz w wyroku z dnia 28 maja 2014 r. sygn. akt I SA/GI 1719/13 (opubl. LEX nr 1522226).

Omawiając ustalenia niniejszej sprawy Kolegium stwierdziło, że wobec zobowiązanego zastosowano szereg środków egzekucyjnych, każdorazowo skutkujących przerwaniem biegu terminu przedawnienia. Organ egzekucyjny począwszy od 2007 r. zastosował wobec zobowiązanego szereg czynności egzekucyjnych. W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia organ egzekucyjny wskazał rodzaj i datę sporządzenia poszczególnych zajęć oraz terminy ich doręczenia zobowiązanemu, skutkujących każdorazowo przerwaniem biegu terminu przedawnienia. Zastosowano m.in. zajęcia prawa z rachunku bankowego, zajęcia wierzytelności z tytułu nadpłaty podatku, zajęcia wynagrodzenia za pracę u pracodawcy, zajęcia świadczenia emerytalno-rentowego.

Odnosząc się do zarzutu braku zawiadomienia zobowiązanego o dokonanych zajęciach organ wskazał, że zawiadomienia były kierowane do skarżącego na adres jego zamieszkania, a doręczenia miały charakter zastępczy z uwagi na nieodebranie przesyłek pocztowych przez adresata. Doręczenie takie jest prawnie skuteczne, zatem spełniona została przesłanka z art. 70 § 4 O.p..

3. W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego (nazwanej zażaleniem) podatnik zarzucił, że zaskarżone postanowienie narusza art. 59 § 1 pkt 2 u.p.e.a. w zw. z art. 70 § 1 O.p. przez podejmowanie czynności egzekucyjnych mimo, że zobowiązanie w podatku od środków transportowych objęte tym postępowaniem wygasło z powodu przedawnienia.

W oparciu o powyższe zarzuty wniósł o umorzenie postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 59 § 4 u.p.e.a. i zwolnienie spod zajęcia przysługującego mu świadczenia emerytalnego.

W uzasadnieniu skargi podkreślił, że świadczenie emerytalne zostało zajęte zawiadomieniem z dnia 12 marca 2015 r. na podstawie 6 tytułów wykonawczych wystawionych w 2007 i 2008 r., a dotyczących zaległości w podatku od środków transportu za lata 2003-2005. Zaległości te uległy przedawnieniu z końcem 2010 r., zgonie z przepisem art. 70 § 1 O.p. O zajęciu świadczenia emerytalnego został zawiadomiony dopiero w 2015 r. zatem nie doszło do przerwania biegu terminu przedawnienia, o jakim mowa w art. 70 § 4 O.p. Powołał się w tym zakresie na wyroki sądów administracyjnych: WSA w Poznaniu z dnia 20 lutego 2014 r. o sygn. akt I SA/Po 635/13 i WSA w Szczecinie z dnia 28 listopada 2013 r. sygn. akt I SA/Sz 487/13. Nadmienił także (powołując się na pogląd wyrażony przez P. Przybysza w książce "Postępowanie egzekucyjne w administracji", wyd, IV Lexpolonica 2011) , że zarzut przedawnienia zobowiązania może być postawiony zarówno w zgłoszeniu zarzutów na postępowanie egzekucyjne w terminie 7 dni od pouczenia zobowiązanego o prawie ich zgłoszenia, jak i w każdym późniejszym terminie w drodze żądania umorzenie postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 59 § 4 u.p.e.a.

4. W odpowiedzi na skargę Kolegium podtrzymało swe stanowisko i wniosło o oddalenie skargi.

Po rozpoznaniu sprawy w trybie uproszczonym Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje:

5. Skarga jest uzasadniona, gdyż zaskarżone postanowienie zostało wydane z naruszeniem prawa, mającym wpływ na wynik sprawy. Uchybienie to Sąd uwzględnił, dokonując oceny legalności zaskarżonego aktu z wykorzystaniem art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej: P.p.s.a.), który stanowi, że "sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami oraz powołaną podstawą prawną...".

5.1. Zobowiązany złożył w 2015 r. wniosek o umorzenie postępowania egzekucyjnego w oparciu o twierdzenie, że zobowiązanie podatkowe (podatek od środków transportu za lata 2003-2005), objęte tym postępowaniem, przedawniło się z końcem 2010 r. Jako argument wskazał, że o zajęciu świadczenia emerytalnego został powiadomiony zawiadomieniem z dnia 7 stycznia 2015 r. oraz zawiadomieniem o aktualizacji zajęcia z dnia 12 marca 2015 r., a więc zajęcia dokonano już po upływie terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego.

Organ egzekucyjny, a następnie Kolegium uznały natomiast, że w okresie toczącego się od 2007 r. postępowania egzekucyjnego podejmowane były czynności egzekucyjne, o których zastosowaniu zawiadamiano zobowiązanego, a zatem każda z tych czynności powodowała przerwanie biegu terminu przedawnienia.

Stanowisko organów, w świetle informacji o zastosowanych środkach egzekucyjnych, zawartej w treści postanowienia organu egzekucyjnego, uznać trzeba za nieprawidłowe, a co najmniej – przedwczesne.

5.2. Art. 70 § 4 O.p. stanowi, że "bieg terminu przedawnienia zostaje przerwany wskutek zastosowania środka egzekucyjnego, o którym podatnik został zawiadomiony. Po przerwaniu biegu terminu przedawnienia biegnie on na nowo od dnia następującego po dniu, w którym zastosowano środek egzekucyjny."

Zasadnicze znaczenia dla oceny, czy doszło do przerwania biegu terminu przedawnienia mają dwie okoliczności: 1) zastosowanie środka egzekucyjnego i 2) zawiadomienie o tym zobowiązanego.

Z dokumentów znajdujących się w aktach wynika, że wszystkie zawiadomienia o zajęciach organ egzekucyjny przesyłał na adres zobowiązanego i prawidłowo uznawał za doręczone w trybie art. 44 § 1 K.p.a.

Natomiast zasadniczą wątpliwość budzi, czy organ zastosował prawnie skuteczne środki egzekucyjne. Trzeba bowiem podkreślić, że w ocenie Sądu czym innym jest nieskuteczność faktyczna środka egzekucyjnego, a więc niemożność uzyskania środków pieniężnych z uwagi na ich brak, mimo prawidłowego zastosowania środka egzekucyjnego (np. zajęcia rachunku bankowego, zajęcia wierzytelności), a czym innym prawna nieskuteczność środka egzekucyjnego, wynikająca z jego bezprzedmiotowości. O ile więc nieskuteczność faktyczna przerywa bieg terminu przedawnienia i kwestia ta jest niesporna w doktrynie, orzecznictwie i praktyce organów administracji, o tyle – w ocenie Sądu – zajęcie np. nieistniejącego rachunku bankowego czy nieistniejącej wierzytelności nie może być uznane za "zastosowanie środka egzekucyjnego" w rozumieniu art. 70 § 4 O.p.

5.3. W postanowieniu organu egzekucyjnego wymieniono szereg środków egzekucyjnych, stwierdzając jednocześnie, że wszystkie środki podjęte w latach 2007 – 2012 były "nieskuteczne". Podane powody tej "nieskuteczności" prowadzą jednak do wniosku, że żaden z tych środków nie został prawidłowo zastosowany. I tak :

- w dniu 10 grudnia 2007 r. skierowano zajęcia praw majątkowych z rachunku bankowego mimo, że z żadnym z banków, do których zajęcie przesłano, zobowiązanego nie łączyła umowa rachunku bankowego,

- w dniach 31marca 2008 r., a następnie 9 stycznia 2009 r. zajęto wierzytelności z tytułu nadpłat w podatku dochodowym i podatku VAT, podczas gdy podatnik nie miał nadpłat w tych podatkach,

- w dniu 24 października 2011 r. skierowano zajęcie wynagrodzenia za pracę do osoby, z którą zobowiązany nie nawiązał stosunku pracy,

- w dniu 31 stycznia 2012 r. skierowano do ZUS zajęcie świadczeń emerytalno-rentowych, podczas gdy zobowiązany takich świadczeń nie pobierał.

Zatem w żadnym z tych przypadków w dacie dokonania zajęcia nie istniał przedmiot tegoż zajęcia .

W odniesieniu do kolejnego zajęcia prawa majątkowego z rachunku bankowego w C S.A. z dnia 24 października 2014 r. podano w postanowieniu, że zajęcie okazało się nieskuteczne, ale nie wskazano – z jakiego powodu, a w szczególności, czy zobowiązany w ogóle posiadał rachunek w tym banku. W tym miejscu należy zauważyć, że w protokole o stanie majątkowym zobowiązanego, sporządzonym przez poborcę podatkowego w dniu 29 grudnia 2008 r. podatnik oświadczył, że nie ma żadnego konta w banku.

Jedynie ostatni środek egzekucyjny z dnia 7 stycznia 2015 r. dotyczył zajęcia w ZUS faktycznie należnych zobowiązanemu świadczeń, a mianowicie – świadczenia emerytalnego.

W oparciu o dokumenty zawarte w aktach postępowania Sąd nie mógł zweryfikować powodów "nieskuteczności" środków egzekucyjnych zastosowanych w latach 2007-2014, gdyż w aktach brak jest odpowiedzi udzielonych organowi egzekucyjnemu przez podmioty, do których skierowane zostały poszczególne zajęcia. W szczególności brak jest informacji czy i kiedy zajęcia te zostały organowi zwrócone oraz z jaką adnotacją. Z tego względu Sąd uznał za przedwczesne kategoryczne stwierdzenie, że żadne z przedstawionych wyżej zajęć wierzytelności z lat 2007-2010 (z końcem roku 2010 dochodzone zobowiązania ulegały przedawnieniu) nie spowodowało przerwania biegu terminu przedawnienia. Okoliczności te jednak muszą być zbadane i wzięte pod uwagę przy ocenie, czy zarzut przedawnienia zobowiązań podatkowych zobowiązanego jest zasadny czy nie.

5.3. Powyższe stanowisko co do oceny prawidłowości zastosowania środków egzekucyjnych wynika z treści przepisów u.p.e.a., które regulują poszczególne środki egzekucji należności pieniężnych, zastosowane w tym postępowaniu.

I tak art. 80 § 1 u.p.e.a. przewiduje dokonanie zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego przez przesłanie do banku, a jeśli bank posiada oddziały – do właściwego oddziału, zawiadomienia o zajęciu wierzytelności pieniężnej zobowiązanego z rachunku bankowego. Jednocześnie organ wzywa bank, aby bez zgody organu nie dokonywał wypłat z rachunku bankowego zobowiązanego, lecz bezzwłocznie przekazał zajętą kwotę organowi albo zawiadomił organ w terminie 7 dni od doręczenia wezwania o przeszkodzie w dokonaniu wpłaty. Z kolei w § 2 przewidziano, że zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego zobowiązanego obejmuje również kwoty, które nie były na rachunku bankowym w chwili zajęcia, a zostały wpłacone na ten rachunek po dokonaniu zajęcia. Powyższe unormowania przesądzają o tym, że zajęcie może obejmować tylko istniejący w dacie jego dokonania rachunek bankowy zobowiązanego. Przeszkodę w dokonaniu wpłaty, o której mowa w art. 80 p 1 in fine należy zatem interpretować jako niemożność przekazania środków pieniężnych z istniejącego konta bankowego, ale z powodu np. braku tych środków w danej chwili a nie – nieprowadzenie takiego rachunku bankowego zobowiązanego w tym banku.

Organ egzekucyjny może wprawdzie skierować zawiadomienie do banku bez uprzedniego sprawdzenia, czy zobowiązany ma w nim rachunek bankowy, ale w przypadku, gdy bank takiego rachunku nie prowadzi, winien zwrócić zawiadomienie o zajęciu organowi egzekucyjnemu, a zajęcie wierzytelności wówczas nie ma miejsca.

Podobnie przewidziane w art. 89 u.p.e.a. prawo organu egzekucyjnego do zajęcia wierzytelności zobowiązanego odnosi się wyłącznie do wierzytelności istniejących. Wynika to z treści powyższego przepisu, a w szczególności z § 2 i zawartego w nim wyjątku. Przewidziano bowiem w § 2 , że "zajęcie wierzytelności jest dokonane z chwilą doręczenia dłużnikowi zajętej wierzytelności zawiadomienia o zajęciu, o którym mowa w § 1. Zajęcie wierzytelności z tytułu dostaw, robót i usług dotyczy również wierzytelności, które nie istniały w chwili zajęcia, a powstaną po dokonaniu zajęcia z tytułu tych dostaw, robót i usług". Skoro zatem wyjątek, polegający na możliwości zajęcia "przyszłych" wierzytelności, odnosi się tylko do przyszłych wierzytelności z tytułu dostaw, robót i usług, to - a contrario – wszystkie inne wierzytelności, które mogą podlegać zajęciu, muszą istnieć w dniu dokonania tego zajęcia. Wyraźnie wskazał na to P. Przybysz w Komentarzu "Postępowanie egzekucyjne w administracji" (LexisNexis 2011, s. 346-347) stwierdzając, że "Zajęcie przyszłych wierzytelności z tytułu dostaw, robót i usług jest konsekwencją zajęcia istniejącej wierzytelności.(...) nie można prewencyjnie kierować zawiadomienia o zajęciu wierzytelności z tytułu dostaw, robót i usług. Jeżeli zatem skierowano zawiadomienie o zajęciu do podmiotu, wobec którego zobowiązanemu nie przysługuje w danym momencie wierzytelność z tytułu dostaw, robót i usług, to ewentualne przyszłe wierzytelności z tego tytułu nie będą mogły być zajęte na podstawie takiego zawiadomienia. Będzie wówczas – po powstaniu wierzytelności – konieczne ponowne zawiadomienie dłużnika zajętej wierzytelności o zajęciu tej wierzytelności".

Przypomnieć zatem trzeba, że w doktrynie prawa cywilnego za wierzytelności uważa się prawo podmiotowe przysługujące jednej ze stron zobowiązaniowego stosunku prawnego (wierzycielowi), w ramach którego podmiot ten może żądać od drugiej strony (dłużnika) świadczenia, a dłużnik powinien to świadczenie spełnić. Świadczenie może polegać na działaniu lub zaniechaniu dłużnika. Wierzytelność pieniężna polega zaś na tym, że wierzyciel może żądać od dłużnika zapłaty określonej sumy pieniężnej (Ustawa o postępowaniu egzekucyjne w administracji. Komentarz pod red. D.R. Kijowskiego. Wyd. LEX 2015).

W niniejszej sprawie, jak wynika z zaskarżonego postanowienia, zajęcia wierzytelności z tytułu nadpłaty w podatku dochodowym od osób fizycznych oraz podatku od towarów i usług dokonano dwukrotnie: 31 marca 2008 r. i 9 stycznia 2009 r., o czym zawiadomiono zobowiązanego. Zajęcie – jak to określił organ egzekucyjny – były nieskuteczne ponieważ podatnik nie miał żadnych nadpłat podatkowych.

W zaskarżonym postanowieniu nie wyjaśniono w oparciu o jakie ustalenia zastosowano środek w postaci zajęcia wierzytelności z tytułu nadpłaty w podatku dochodowym od osób fizycznych oraz podatku od towarów i usług za lata 2007 i 2008 r. Nadpłaty takie nie istniały przecież w dacie dokonania zajęcia, a zważywszy, że zenanie podatkowe w podatku dochodowym od osób fizycznych podatnicy są zobowiązanie złożyć w terminie do 30 kwietnia następnego roku po roku podatkowym, nie mogły one wynikać z zeznań skarżącego czy składanych deklaracji VAT; przynajmniej żadnego takiego ustalenia nie poczyniono.

Można zatem z dużym prawdopodobieństwem przyjąć, że zajęcie wierzytelności z tytułu nadpłat następowało w kolejnych latach (2008 i 2009) niejako "na wyrost", a z całą pewnością nie dotyczyło żadnej, rzeczywiście istniejącej w tym czasie wierzytelności. Takiego działania organu nie sposób zaaprobować i uznać za zgodne z prawem. Stwarza ono bowiem jedynie pozór legalnego działania.

Analogicznie należy ocenić zajęcie na podstawie art. 79 u.p.e.a. świadczeń emerytalno-rentowych w 2012 r., podczas gdy takie świadczenia zobowiązanemu nie przysługiwały w tym czasie oraz zajęcie na podstawie art. 72 u.p.e.a. wynagrodzenia za pracę, w sytuacji gdy nie wiązał go stosunek pracy z osobą, do której zawiadomienie o zajęciu zostało skierowane.

Jeśli zatem organ nie wykaże, że w dacie zajęcia wskazanych wyżej wierzytelności czy wynagrodzenia za pracę, dysponował danymi co do istnienia tych wierzytelności, to zastosowanie omówionych wyżej środków egzekucyjnych ocenić trzeba jako nie wywołujące skutków prawnych, nie zaś jako środki egzekucyjne prawidłowe, a jedynie - nieskuteczne.

Kierowanie zawiadomień o zajęciu wierzytelności "w ciemno", w sytuacji gdy takie wierzytelności w ogóle nie istnieją, nie może być uznane za zastosowanie środka egzekucyjnego, który przerywa bieg terminu przedawnienia na podstawie art. 70 § 4 O.p. Takie działanie organu egzekucyjnego nosi bowiem raczej cechu poszukiwania majątku zobowiązanego, ale dla tego celu ustawa przewiduje inne środki prawne, a mianowicie prawo do zasięgania informacji niezbędnych do prowadzenia postępowania egzekucyjnego w oparciu o art. 36 u.p.e.a. czy instytucja wyjawienia majątku (art. 71 § 1 u.p.e.a.).

6. Z powyższych względów Sąd uznał, że zaskarżone postanowienie narusza przepisy art. 59 § 1 pkt 2, art. 72, art. 79, art. 80 i art. 89 u.p.e.a., co uzasadnia jego uchylenie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej: P.p.s.a.). Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy wezmą pod uwagę powyższą interpretację przepisów i w tym kontekście odniosą się do zasadniczej kwestii przedawnienia dochodzonych należności podatkowych, po uprzednim uzupełnieniu materiału dowodowego w zakresie przebiegu postępowania egzekucyjnego w niniejszej sprawie.

Na podstawie art. 200 P.p.s.a. zasądzono na rzecz strony skarżącej zwrot kosztów postepowania, na które składa się uiszczony wpis sądowy (100 zł).