Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 10/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2022-05-10 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit c, art. 200, art. 205 § 2
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
article: art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a, art. 17 ust. 1 b, art. 24 a ust. 1 - 3, art. 24 ust. 2
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art, 8, art. 9, art. 7, art. 79 a, art. 77 § 1, art. 80
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Magdalena Józefczyk Sędziowie WSA Piotr Godlewski /spr./ AWSA Karina Gniewek - Berezowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 10 maja 2022 r. sprawy ze skargi R. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] października 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Burmistrza Miasta z dnia [...] września 2021 r. nr [...]; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącej R. T. kwotę 480 zł /słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych/ tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.


UZASADNIENIE

II SA/Rz 10/22

U z a s a d n i e n i e

Przedmiotem skargi R.T. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie z 26 października 2021 r. nr SKO.4111/943/2021 wydana w sprawie o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji i akt administracyjnych sprawy, Burmistrz Miasta [...] - po rozpoznaniu wniosku z 23 czerwca 2021 r. -decyzją z 3 września 2021 r. nr MOPS-ŚR.5222/002987/2021 odmówił R.T. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką J.T.

Jako powód odmownego załatwienia wniosku wskazano niespełnienie wymogu daty powstania niepełnosprawności w okresie wskazanym w art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., dalej: u.ś.r.), gdyż niepełnosprawność J.T. (ur. [...] 1928 r.) powstała w wieku 68 lat, a także fakt, że wnioskodawczyni R.T. od 1 marca 2021 r. ma ustalone prawo do emerytury – wobec czego nie spełnia warunku o jakim mowa w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r.

Od powyższej decyzji odwołała się R.T. reprezentowana przez pełnomocnika (radcę prawnego) zarzucając naruszenie przepisów prawa materialnego, przez błędną wykładnię:

1) art. 17 ust. 1b u.ś.r. z pominięciem okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 został on uznany za niekonstytucyjny w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, przez co narusza to art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, oraz

2) art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. przez błędne uznanie, że pobieranie przez skarżącą świadczenia emerytalnego wyklucza możliwość przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad niepełnosprawną matką.

SKO opisaną na wstępie decyzją z 26 października 2021 r. - działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej: k.p.a.) oraz art. 17 u.ś.r. - utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

Wskazało, że w sprawie bezspornym jest, że matka wnioskodawczyni J.T. jest osobą w znacznym stopniu niepełnosprawną, posiadając orzeczenie o zaliczeniu do pierwszej grupy inwalidów z ogólnego stanu zdrowia wydane przez Obwodową Komisję Lekarską 24 października 1996 r. (z orzeczenia wynika, że jej niepełnosprawność istnieje od września 1996 r., a zatem od 68 roku życia). Poza sporem pozostaje także, że R.T. sprawuje stałą i bezpośrednią opiekę nad matką oraz ma ustalone prawo do emerytury w kwocie 1812,98 zł.

Kolegium nie podzieliło argumentacji organu I instancji w zakresie niespełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r. dotyczącej momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Wyjaśniło, że wskazana przez organ I instancji okoliczność nie stanowi negatywnej przesłanki uprawniającej do przyznania świadczenia wskutek wyroku TK z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. Wyrokiem tym TK orzekł, iż w zakresie w jakim przepis art. 17 ust. 1b ustawy różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Wyrok TK nie spowodował utraty mocy obowiązującej art. 17 ust. 1b u.ś.r., lecz zrodził konieczność takiej wykładni przepisów, aby jej wynik nie był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Trybunału. W tak ukształtowanym stanie prawnym organy mają obowiązek badać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiającego uzyskanie tego świadczenia (wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 lipca 2017 r. I OSK 1600/16, z 14 czerwca 2017 r. I OSK 2920/16 i z 26 maja 2017 r. I OSK 479/16).

Nie jest możliwe natomiast przyznanie wnioskowanego świadczenia odwołującej z uwagi na negatywną przesłankę przewidzianą w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. Przepis ten w formie katalogu zamkniętego wymienia osoby nieuprawnione do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, wśród których ustawodawca wymienił m.in. osoby posiadające prawo do emerytury /renty z tyt. całkowitej niezdolności do pracy i nie przewidział możliwości wyboru pomiędzy świadczeniem emerytalnym a świadczeniem pielęgnacyjnym, ewentualnie dopłaty wyrównującej niższe świadczenie. R.T. od 1 marca 2021 r. ma ustalone prawo do emerytury, która jest jej wypłacana. Na skutek wyroku TK z 26 czerwca 2019 r. sygn. akt SK 2/17, obowiązującego od 9 stycznia 2020 r., art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. został uznany za niezgodny z Konstytucją i utracił moc, ale tylko w zakresie, w jakim stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Wyrok ten nie zmienił nic w sytuacji innych osób wymienionych w tym przepisie i nie odnosi się do osób, które mają ustalone prawo do emerytury lub innego typu renty.

Zgodnie z wyrokami NSA z 18 czerwca 2020 r. I OSK 254/20 i z 15 grudnia 2020 r. I OSK 1983/20, dopiero zawieszenie prawa do emerytury, co skutkuje wstrzymaniem jej wypłaty, eliminuje negatywną przesłankę z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) ustawy w postaci posiadania prawa do emerytury. Odwołująca się jeszcze przed datą wydania decyzji przez SKO miała wiedzę co do możliwości dokonania wyboru pomiędzy emeryturą a świadczeniem pielęgnacyjnym oraz co do zasadności złożenia wniosku o zawieszenie emerytury. Do dnia wydania decyzji odwołująca nie przedłożyła decyzji o wstrzymaniu wypłaty emerytury, ani nie poinformowała o wystąpieniu do właściwego organu z wnioskiem o zawieszenie prawa do niej.

Wniesioną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie skargą reprezentujący R.T. pełnomocnik zaskarżył w całości decyzję Kolegium z 26 października 2021 r., zarzucając:

1) naruszenie prawa materialnego które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. przez błędną wykładnię i uznanie, że pobieranie przez R.T. świadczenia emerytalnego wyklucza możliwość przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad niepełnosprawną matką,

2) naruszenie przepisów postępowania które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 10, art. 77 i art. 79a kpa przez niepoinformowanie wnioskodawczyni przez organ przed wydaniem decyzji o konieczności zawieszenia pobieranej emerytury, jako jedynej negatywnej przesłanki do przyznania jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Mając na uwadze podniesione zarzuty strona skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji i ustalenie na rzecz wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego od dnia 1 lipca 2021 r., ewentualnie o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji, a także o zwrot kosztów przedmiotowego postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego wg norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi wywiedziono m.in., że osoba która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera emeryturę (rentę), powinna mieć prawo do dokonania wyboru jednego z tych świadczeń przez rezygnację z pobierania świadczenia niższego (w sprawie emerytury). Wybór może zrealizować przez złożenie do organu rentowego wniosku o zawieszenie prawa do emerytury (renty) na podstawie art. 103 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym prawo do emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy lub renty rodzinnej, do której uprawniona jest jedna osoba, może ulec zawieszeniu na wniosek emeryta lub rencisty. Ustawa nie ogranicza możliwości złożenia takiego wniosku. Zawieszenie prawa do emerytury (renty), stosownie do art. 134 ust. 1 pkt 1 tej ustawy, skutkować będzie wstrzymaniem wypłaty emerytury (renty) poczynając od miesiąca, w którym została wydana decyzja o wstrzymaniu wypłaty.

W sytuacji gdy organ stwierdził, że jedyną przeszkodą do przyznania stronie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego jest pobieranie przez nią emerytury, powinien ją o tym poinformować i wyznaczyć odpowiedni termin do usunięcia negatywnej przesłanki. Dążąc do szybkiego załatwienia sprawy, zgodnie z dobrem strony skarżącej, organ powinien podjąć działania, aby R.T. spełniła wszystkie przesłanki ustawowe do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium zaniechało jednak podjęcia działań zgodnych ze słusznym interesem strony, co stanowi rażące uchybienie.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie z przyczyn podanych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137), sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Jej zakres wyznacza art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r., poz. 329, dalej: P.p.s.a.), wg którego sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Stosownie do art. 145 § 1 P.p.s.a., Sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia (jeżeli dotknięte są naruszeniem prawa materialnego które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania bądź innym naruszeniem przepisów postępowania jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy), do stwierdzenia ich nieważności lub ich wydania z naruszeniem prawa (jeżeli zachodzą przyczyny określone w K.p.a. lub innych przepisach).

Poddawszy kontroli w ramach w/w kryteriów zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji Sąd stwierdził, że skarga jest uzasadniona, czego przyczynę Sąd upatruje w naruszeniu przez orzekające w sprawie organy przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na jej wynik.

Decyzjami tymi organy odmówiły przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad matką. Materialnoprawną podstawę tych decyzji stanowiły przepisy u.ś.r. Zgodnie z jej art. 17 ust. 1, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Stosownie do powyższego nie budzi wątpliwości, że w dacie złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na skarżącej R.T. jako córce J.T. ciążył obowiązek alimentacyjny oraz nie podejmowała ona zatrudnienia ani innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad matką, legitymującą się orzeczeniem o zaliczeniu do pierwszej grupy inwalidów z ogólnego stanu zdrowia (z inwalidztwem istniejącym od września 1996 r.); zgodnie z art. 3 pkt 21 lit. d) u.ś.r., ilekroć w ustawie jest mowa o znacznym stopniu niepełnosprawności, oznacza to także posiadanie orzeczenia o zaliczeniu do I grupy inwalidów.

Mimo że jedynym wskazanym w zaskarżonej decyzji powodem odmowy przyznania wnioskodawczyni prawa do świadczenia pielęgnacyjnego był fakt pobierania przez nią emerytury (wynikający z braku zawieszenia prawa do niej na rzecz tego świadczenia) – co wpisuje się w negatywną przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego o której mowa w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r., krótkiego odniesienia wymaga argumentacja organu I instancji, który odmawiając przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia wskazał także na brak spełnienia warunku o jakim mowa w ust. 1b tego artykułu, tj. powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

W tym względzie Sąd w pełni akceptuje stanowisko Kolegium przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, które prawidłowo w oparciu o wyrok TK z 21 października 2014 r. K 38/13 (wszedł on w życie z dniem ogłoszenia w Dzienniku Ustaw, tj. 23 października 2014 r.) wskazał, że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie może stanowić podstawy do odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia. TK we wskazanym wyroku stwierdził bowiem, że w zakresie w jakim przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.

Wyrok ten jest wyrokiem zakresowym, a zatem nie wywołuje wprost skutku określonego w art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji RP, tj. utraty mocy obowiązującej zakwestionowanej regulacji prawnej. Powoduje jednak konieczność zrekonstruowania normy prawnej w oparciu o stanowione przepisy prawa, które pozostają zgodne z Konstytucją RP przy wykorzystaniu reguł wykładni prawa tak, aby wynik tej rekonstrukcji nie był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Trybunału. Stosując więc taki sposób wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. należy przyjąć, iż w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, przepis ten – jako zgodny z Konstytucją – powinien znaleźć zastosowanie. Natomiast w stosunku do opiekunów osób których niepełnosprawność powstała później /w przypadku matki skarżącej w wieku 68 lat/, kryterium momentu powstania niepełnosprawności jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego utraciło przymiot konstytucyjności, a zatem w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W rezultacie nie jest więc dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

W tej sytuacji, mimo że art. 17 ust. 1b nie został usunięty z u.ś.r. i nadal zachowuje dotychczasowe brzmienie, wywodzenie przez organ I instancji odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z powołaniem się na literalne brzmienie tego przepisu nie znajduje uzasadnienia.

Przechodząc do wywiedzionej przez orzekające w sprawie organy administracji przyczyny odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego wynikającej z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r., należy wskazać, że zgodnie z jego treścią, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo m.in. do emerytury.

Organ I instancji odmawiając przyznania świadczenia pielęgnacyjnego stwierdził, że skarżąca ma emeryturę przyznaną i wypłacaną przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, której pobierania nie zawiesiła. Kolegium zaznaczyło ponadto, że skarżąca działając przez profesjonalnego pełnomocnika (radcę prawnego) jeszcze przed datą wydania decyzji przez ten organ miała wiedzę co do możliwości dokonania wyboru pomiędzy emeryturą a świadczeniem pielęgnacyjnym oraz – w przypadku wyboru świadczenia - co do złożenia wniosku o zawieszenie emerytury (na co jednoznacznie wskazuje dołączenie do wniosku o przyznanie świadczenia decyzji ZUS z 1 marca 2021 r. oraz treść odwołania); do dnia wydania decyzji na etapie postępowania odwoławczego nie przedłożyła zaś decyzji o wstrzymaniu wypłaty emerytury, ani nie poinformowała o wystąpieniu z wnioskiem o jej zawieszenie. SKO wywiodło także, że skoro ciężar decyzji co do wyboru świadczenia i złożenia wniosku o zawieszenie prawa do emerytury nie spoczywa na organie administracji ale na wnioskodawczyni, to organ I instancji nie był ani zobowiązany, ani uprawniony do wzywania jej do rezygnacji z pobierania emerytury.

Sąd orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela stanowisko organów administracji I i II instancji co do tego, że prawo do emerytury nie przekreśla możliwości ubiegania się przez opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, co ma sens i ekonomiczne uzasadnienie w przypadku, gdy pobierana emerytura jest niższa niż to świadczenie (w dacie złożenia wniosku i wydawania decyzji przez organy administracji świadczenie pielęgnacyjne przysługiwało w wysokości 1971 zł miesięcznie, a od 1 stycznia 2022 r. – 2119 zł miesięcznie, podczas gdy z przedłożonej przez skarżącą kserokopii decyzji ZUS z 1 marca 2021 r. wynika, iż wysokość jej emerytury od tego dnia wynosi 1812,98 zł – po uwzględnieniu stosownych odliczeń do wypłaty przypada kwota 1525,81 zł).

Wobec wcześniej wyrażanych w orzecznictwie poglądów opowiadających się za literalną wykładnią art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. (por. m.in. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10 lipca 2018 r. I OSK 134/18 - LEX nr 2633244) czy przyjmujących, że przepis ten wyłącza wprawdzie prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osoby mającej ustalone prawo do emerytury lub renty, jednak nie w całości, ale do wysokości pobieranego dotychczas świadczenia (np. wyrok NSA z 30 kwietnia 2020 r. I OSK 1546/19 LEX nr 3009452 - LEX nr 3009452) – które to poglądy ostatecznie nie przyjęły się, w praktyce ostatecznie ugruntowało się stanowisko (aktualnie powszechnie przyjęte i aprobowane), zgodnie z którym osobie spełniającej warunki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oraz uprawnionej np. do emerytury, przysługuje prawo wyboru jednego z tych świadczeń. U podstaw tego poglądu znajduje się uznanie co do braku równego traktowania tej grupy osób oraz osób którym ustawodawca pozostawił możliwość dokonywania wyboru pomiędzy prawem do świadczenia pielęgnacyjnego a możliwością niepodejmowania zatrudnienia lub też rezygnacji z zatrudnienia oraz osób uprawnionym do więcej niż dwóch świadczeń o jakich mowa w art. 27 ust. 5 u.ś.r., także uprawnionym do dokonywania wyboru w przypadku zbiegu wymienionych w tym przepisie świadczeń. Inaczej ujmując, osoby pobierające prawo do emerytury i to w niższej wysokości niż świadczenie pielęgnacyjne, przede wszystkim ze względu na art. 32 Konstytucji RP, także powinny posiadać możliwość dokonywania wyboru pomiędzy wykluczającymi się świadczeniami z systemu zabezpieczenia społecznego (tak m.in. wyroki WSA w Rzeszowie z 20 lutego 2020 r. II SA/Rz 1265/19 - LEX nr 2973870 i WSA w Poznaniu z 13 stycznia 2020 r. IV SA/Po 824/19 - LEX nr 2770693).

Taka wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. wprawdzie wyklucza możliwość pobierania dwu świadczeń jednocześnie, jednakże nie uniemożliwia wyboru przez uprawnionego świadczenia pielęgnacyjnego także wówczas, gdy jedno ze wskazanych w tym przepisie świadczeń jest już przyznane decyzją wcześniejszą. Takiej możliwości wyboru nie daje wnioskodawcy art. 27 ust. 5 u.ś.r., bowiem przepis ten wyraźnie pomija emeryturę jako świadczenie pozostające w ewentualnym zbiegu z wnioskowanym świadczeniem pielęgnacyjnym. Pomimo jednak takiej treści art. 27 ust. 5 u.ś.r. wybór ten można zrealizować przez złożenie do organu emerytalno - rentowego wniosku o zawieszenie prawa do emerytury na podstawie art. 103 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2021 r., poz. 291 ze zm.), zgodnie z którym prawo do emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy lub renty rodzinnej, do której uprawniona jest jedna osoba, może ulec zawieszeniu również na wniosek emeryta lub rencisty. W świetle zaś art. 134 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 pkt 2 tej ustawy, w razie powstania okoliczności uzasadniających zawieszenie prawa do świadczenia, wypłatę tego świadczenia wstrzymuje się, poczynając od miesiąca, w którym została wydana decyzja o wstrzymaniu wypłaty (por. m.in. wyrok NSA z 23 lutego 2022 r. I OSK 1080/21 - LEX nr 3317958). W takiej sytuacji przyjmuje się, że emerytura choć jest prawem niezbywalnym, to jej zawieszenie skutkuje wyeliminowaniem negatywnej przesłanki z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) u.ś.r. w postaci posiadania prawa do emerytury (wyrok NSA z 18 czerwca 2020 r. I OSK 254/20 - LEX nr 3021475).

W takich okolicznościach, zgodnie z art. 24 ust. 2 u.ś.r. prawo do świadczeń rodzinnych ustala się, począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami, czyli w sprawach wymagających rezygnacji z emerytury, od miesiąca w którym strona złożyła wniosek wraz z decyzją o wstrzymaniu jej wypłaty.

W kontekście powyższego uzasadnione jest uznanie - co wynika również ze wskazanego orzecznictwa sądowego dopuszczającego dokonanie przez stronę wyboru korzystniejszego świadczenia - że o możliwości złożenia wniosku o zawieszenie emerytury i konieczności przedłożenia decyzji o wstrzymaniu jej wypłaty jako warunku od którego uzależnione jest przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, organy administracji powinny poinformować stronę, stosując odpowiednio przepisy art. 24a ust. 1-3 u.ś.r.

Obowiązek ten wynika z art. 9 k.p.a., zgodnie z którym organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek.

Ponadto, zgodnie z art. 79a k.p.a., w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony (celem tego przepisu jest zmobilizowanie organów administracji do wnikliwego badania merytorycznej treści żądań strony na wszystkich etapach postępowania wszczynanego na żądanie strony i zapobieganie sytuacjom, w których dysponuje ona dodatkowymi dowodami na okoliczności istotne dla wykazania zasadności jej żądania albo może je łatwo uzyskać, ale z powodu braku odpowiedniej wiedzy o potrzebnych dowodach bądź o sposobie oceny wcześniej przedstawionych dowodów - nie korzysta z takiej możliwości).

Wyraźnego zaznaczenia wymaga przy tym, że w przepisach k.p.a. brak jest regulacji zwalniającej organ z tych obowiązków w sytuacji, kiedy stronę reprezentuje adwokat albo radca prawny.

W realiach sprawy, o ile należy więc zgodzić się z SKO, iż sama czynność wyboru świadczenia oraz ewentualna rezygnacja z emerytury (jej zawieszenie) należy do strony wnioskującej, to trudno uznać, że organ I instancji nie był ani zobowiązany ani uprawniony do informowania wnioskodawczyni o konieczności rezygnacji z pobierania emerytury, jako niezbędnym warunku pozytywnego rozpatrzenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Chodzi bowiem o to, by strona otrzymała od organu dokładne pouczenie co do swojej sytuacji faktycznej i prawnej oraz by na tej podstawie sama mogła podjąć decyzję co do dalszych działań. Mimo zatem że wnioskodawczyni już od momentu składania wniosku była reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika (radcę prawnego), trudno też zgodzić się w pełni z twierdzeniem, że okoliczność, iż ewentualna rezygnacja z emerytury jest warunkiem skuteczności wniosku o świadczenie pielęgnacyjne, była jej znana. W aktach sprawy organu I instancji znajdują się wprawdzie jej oświadczenia co do braku zawieszenia prawa do emerytury z 5 i 19 sierpnia 2021 r., jednak w jednego z dwóch oświadczeń złożonych w tej ostatniej dacie wynika także, że przyczyną braku jej działań w tym kierunku jest obawa związana z pozbawieniem się środków do życia. W samym wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (s. 2) zawarte zostało również przez pełnomocnika zastrzeżenie, że w przypadku niespełnienia przesłanek do uzyskania prawa do tego świadczenia wnosi o wskazanie wszystkich przesłanek mających wpływ na wydanie decyzji odmownej.

Z powyższego trudno wywieść, że organy obu instancji właściwie i wyczerpująco pouczyły skarżącą o uwarunkowaniach skutecznego ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne związanych z koniecznością przedłożenia decyzji ZUS o zawieszeniu prawa do emerytury, w tym także co do możliwości zachowania ciągłości wypłaty świadczeń. Nie wystosowały do niej również stosownego zawiadomienia w trybie art. 79a k.p.a. Jak już wskazano wyżej, powyższych obowiązków informacyjnych organów administracji nie wyłączał fakt, że strona była reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika.

Brak prawidłowego pouczenia w powyższym zakresie jawi się jako istotny także z tego powodu, że w zaistniałej sytuacji organy nie wypowiedziały się wprost również co do tego, że pobieranie emerytury jest jedyną przeszkodą do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia. W wyniku zawieszenia prawa do emerytury przestałaby być ona jej wypłacana, a przy braku pewności wnioskodawczyni co do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego trudno dziwić się jej obawom co do tego, czy przynajmniej czasowo nie pozostanie bez środków do życia. Bez prawidłowego i pełnego pouczenia strony (jej pełnomocnika) że otrzyma świadczenie pielęgnacyjne trudno więc było wymagać aby wystąpiła o zawieszenie prawa do emerytury, a w konsekwencji wywodzić z tego dla niej negatywne skutki prawne.

Powyższe uchybienia organu administracji I i II instancji – stanowiąc naruszenie art. 8, art. 9 i art. 79a w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. - skutkowały co najmniej przedwczesną odmową przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Uzasadniało to uchylenie uchylenie zaskarżonej decyzji SKO oraz utrzymanej nią w mocy decyzji organu I instancji, o czym Sąd orzekł na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. (pkt I sentencji wyroku).

O należnych skarżącej kosztach zastępstwa procesowego orzeczono stosownie do art. 200 w zw. z art. 205 § 2 P.p.s.a. (pkt II sentencji wyroku).

Wskazania co do dalszego postępowania w sprawie wynikają dla organów administracji wprost z poczynionych wyżej rozważań wskazujących na konieczność ustalenia, czy jedyną przeszkodą do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego jest posiadanie przez nią prawa do emerytury i jej pobieranie. Jeżeli tak, organy poinformują o tym stronę, pouczając ją jednocześnie o możliwości wyboru i uwarunkowaniach prawnych jego realizacji (zakreślając odpowiedni termin do złożenia oświadczenia /przedłożenia decyzji zawieszającej prawo do emerytury).