Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 20/06
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2006-04-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: *Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 1 ust. 1
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA: Henryk Ożóg po rozpoznaniu w dniu 12 kwietnia 2006r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi J. S. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia 28 października 2005r. Nr DO-6/K0772/0047718777/2/2005 w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego oddala skargę


UZASADNIENIE

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych (dalej: Kierownik Urzędu ) działając na podstawie art. 1 ust. 1, art. 2 i art. 4 ust. 1, 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (DZ. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), ( dalej; ustawa o świadczeniu pieniężnym) decyzją z dnia [...] r., Nr [...] odmówił przyznania J. S. prawa do świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej. W uzasadnieniu tej decyzji stwierdzono, że J. S. doznała we wnioskowanym okresie prześladowań nie objętych przepisami ustawy o świadczeniu pieniężnym.

We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy J. S. wskazała, że Kierownik Urzędu nie podał w uzasadnieniu powyższej decyzji pełnego brzmienia przepisów stanowiących podstawę odmowy przyznania jej świadczenia. Podała, że jest dzieckiem urodzonym w okresie wykonywania pracy przymusowej przez rodziców wywiezionych przez okupanta do Niemiec i w związku z tym słusznie przysługuje jej prawo do świadczenia pieniężnego. Powołała się na stanowisko zawarte w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 sierpnia 2004r., sygn. akt OSK 135/04, z którego wynika, że dzieci urodzone w czasie pracy przymusowej rodziców w Niemczech, Austrii i innych krajach okupowanych przez III Rzeszę są uprawnione do świadczenia pieniężnego- dodatku do emerytury oraz na stanowisko zawarte w piśmie Stowarzyszenia Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę z dnia 17 stycznia 2004r., SPP-Wr-1/2004, w którym stwierdzono, iż ze złożonych dokumentów członkowskich wynika, że jest ona dzieckiem urodzonym w czasie pracy przymusowej matki- wywiezionej przez okupanta do Niemiec.

Kierownik Urzędu po ponownym rozpoznaniu sprawy decyzją z dnia [...] r., Nr [...] utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] r. W uzasadnieniu tej decyzji stwierdzono, że strona ubiega się o przyznanie świadczenia z tytułu urodzenia się i pobytu na deportacji w miejscowości K. . Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym, świadczenie to przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie oraz posiadają stałe miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Z zebranego materiału dowodowego wynika, że matka strony nie posiadała obywatelstwa polskiego w okresie podlegania represjom. Zgodnie z wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 13 kwietnia 2005r. sygn. akt II SA/Łd 730/04 stronę można uznać za osobę represjonowaną o ile deportacja matki nastąpiła z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939r. Ponadto w myśl art. 5 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. U. RP Nr 7 , poz. 44); dalej ustawa o obywatelstwie Państwa Polskiego, przez urodzenie dzieci ślubne nabywają obywatelstwa ojca, a dzieci nieślubne obywatelstwo matki. W związku z tym, iż rodzice strony zawarli związek małżeński w dniu [...] r. strona w okresie podlegania represjom posiadała obywatelstwo matki, czyli rosyjskie. Z tych powodów brak było podstaw do przyznania stronie uprawnienia do świadczenia pieniężnego.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego J. S. podniosła, że urodziła się [...] r. w niewoli na terytorium III Rzeszy w miejscowości K. (kraj B. ). Ojciec R. B. był Polakiem deportowanym przez okupanta z terytorium województwa poznańskiego. Matka M. T. była Rosjanką deportowaną z terytorium województwa kijowskiego, byłego ZSRR. Oboje pracowali przymusowo na rzecz III Rzeszy w sektorze robotniczym w miejscowości O. (B. ) aż do zakończenia wojny. Po wojnie [...] r. wzięli ślub kościelny na terenie N. i przebywali wraz ze skarżącą w Polskim Ośrodku w K. w Amerykańskiej Strefie Okupacyjnej. Tamtejsze władze wydały rodzicom i małoletniej skarżącej paszporty (o numerach: [...] . [...] . [...] ) uznając ich za polską rodzinę. Po wojnie skarżąca przybyła wraz z rodzicami na teren Polski i osiedliła się w poniemieckim gospodarstwie rolnym w Z. , powiecie trzebnickim. Matka skarżącej uzyskała obywatelstwo polskie [...] r. Natomiast skarżącej nie nadano obywatelstwa polskiego w drodze decyzji prawno-administracyjnej, gdyż posiada je od urodzenia z ojca Polaka, co zostało uznane przez amerykańskich urzędników w strefie okupacyjnej Niemiec oraz przez historię narodu polskiego. Rodzice jej- Polak i Rosjanka - byli prześladowani na terytorium hitlerowskich Niemiec i zmuszani do przymusowej pracy. Zatem powoływanie w zaskarżonej decyzji art. 5 wspomnianej ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego, z którego wynika, iż przez urodzenie dzieci ślubne nabywają obywatelstwo ojca, a dzieci nieślubne obywatelstwo matki jest kpiną, ironią, nieznajomością prawa i historii w czasie wojny. Skarżąca poddaje w wątpliwość czy w chwili jej urodzenia istniało państwo polskie i obowiązywała ustawa o obywatelstwie polskim, gdyż jej zdaniem na terenie III Rzeszy, gdzie przyszła na świat obowiązywało wojenne prawo agresora, szczególnie okrutne dla ludzi świadczących niewolniczą pracę. Skarżąca podniosła również, że mimo, iż zgodnie ze wspomnianą ustawą o obywatelstwie Państwa Polskiego nie urodziła się Polką, to jednak według historii, prawa natury i jej mniemania jest Polką od urodzenia, gdyż urodziła się z ojca Polaka. Uważa, że po zastosowaniu logicznej i trzeźwej interpretacji ustawy o świadczeniu pieniężnym, biorąc pod uwagę ewentualną zasadę wyjątku wynikającą z przytoczonych przez nią okoliczności z okresu wojny oraz intencje ustawodawcy w zakresie wynagrodzenia krzywd osobom znajdującym się w podobnej sytuacji, przysługuje jej z mocy ustawy świadczenie pieniężne – dodatek do emerytury. Państwo niemieckie bowiem w niewielkim stopniu stara się wynagrodzić poczucie krzywdy wypłacając zadośćuczynienie poprzez Fundację Polsko- Niemieckie "Pojednanie".

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu wniósł o jej oddalenie, gdyż świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie oraz posiadają stałe miejsce zamieszkania na terytorium RP. Represją zaś jest deportacja (wywiezienie ) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego w jego granach sprzed 1 września 1939r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Wskazano, że matka skarżącej wywieziona została z terytorium byłego ZSRR (rejon K. ), a więc obszaru nie należącego do państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939r. Ponadto nie posiadała obywatelstwa polskiego w okresie podlegania represjom, gdyż wyszła za mąż w dniu [...] r. nabywając dopiero wtedy obywatelstwo polskie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje :

Z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ) wynika, że sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Kontrola ta obejmuje m. in. skargi na decyzje administracyjne ( art. 3 § 2 pkt 1 cytowanej wyżej ustawy ).

Przedmiotem kontroli sądowej jest w niniejszej sprawie decyzja Kierownika Urzędu z dnia [...] r., Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania skarżącej prawa do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej.

Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 1 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym, w myśl którego świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie oraz posiadają stałe miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej, a także przepis art. 2 pkt 2 lit " a " tej ustawy, z którego wynika, że represją w rozumieniu ustawy jest deportacja ( wywiezienie ) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945.

W podstawach prawnych zaskarżonej decyzji powołano również art. 5 zdanie pierwsze ustawy z dnia 20 stycznia 1920r. o obywatelstwie Państwa Polskiego, stosownie do którego przez urodzenie dzieci ślubne nabywają obywatelstwo ojca, dzieci nieślubne obywatelstwo matki.

W niniejszej sprawie niekwestionowany jest fakt, że skarżąca urodziła się [...] r. w K. (B. ) w okresie pobytu jej rodziców na terytorium III Rzeszy, wywiezionych tam do pracy przymusowej. Ojciec skarżącej jest Polakiem, został wywieziony na terytorium III Rzeszy z terytorium państwa polskiego (dawne woj. P. ), zaś matka została wywieziona z terytorium byłego ZSRR (woj. K. ). Słusznie zatem Kierownik Urzędu uznał, iż skarżącej nie przysługuje uprawnienie do świadczenia pieniężnego, przewidziane w art. 1 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej, ponieważ skarżąca nie posiadała obywatelstwa polskiego w okresie podlegania represjom.

Z treści przytoczonego wyżej przepisu art. 1 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym wynika bowiem, iż świadczenie to przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w tej ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie. Użyty w tym przepisie zwrot "były obywatelami polskimi i są nimi obecnie" oznacza, iż warunki te muszą być spełnione łącznie. W przeciwnym wypadku ustawodawca użyłby zwrotu "były obywatelami polskimi lub są nimi obecnie", jak to uczynił w art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji i okresu powojennego (Dz. U. Nr 17, poz. 75 ze zm.), z którego wynika, iż uprawnienia kombatanckie przysługują osobie posiadającej obywatelstwo polskie, także wtedy, gdy w okresie podlegania represjom nie posiadała takiego obywatelstwa.

Zatem osoba ubiegająca się o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego powinna wykazać, iż posiadała obywatelstwo polskie w okresie podlegania represjom (w okresie pracy przymusowej) jak również, że posiada to obywatelstwo obecnie.

Skarżąca spełnia tylko jeden z tych warunków, gdyż wykazała jedynie, iż posiada obywatelstwo polskie obecnie (legitymuje się polskim dowodem osobistym).

Skarżąca natomiast nie spełnia warunku dotyczącego posiadania obywatelstwa polskiego w okresie podlegania represjom (pobytu na terytorium III Rzeszy wraz z rodzicami na deportacji).

Przesłankę posiadania przez skarżącą obywatelstwa w okresie podlegania represjom należało ocenić na podstawie wspomnianej ustawy z dnia 20 stycznia 1920 o obywatelstwie Państwa Polskiego, która obowiązywała w dacie urodzenia skarżącej jak i jej dalszego pobytu na terytorium III Rzeszy (ustawa ta utraciła moc w dniu 19 stycznia 1951r.). Zgodnie z powołanym art. 5 zdanie pierwsze tej ustawy przez urodzenie dzieci ślubne nabywają obywatelstwo ojca, dzieci nieślubne obywatelstwo matki. Z akt administracyjnych sprawy wynika zaś, iż skarżąca urodziła się jako dziecko nieślubne (data urodzenia [...] r. ), gdyż rodzice skarżącej dopiero po zakończeniu wojny, tj. w dniu [...] r. wzięli ślub kościelny w M. na terenie N. (k-[...] akt adm.), zaś w dniu [...] r. zawarli związek małżeński w Urzędzie Stanu Cywilnego w T. (odpis skrócony aktu małżeństwa, k-[...] akt adm.). Bezsporne jest, iż ojciec skarżącej w dacie jej urodzenia (tj. [...] r.) posiadał obywatelstwo polskie, co wynika m. in. z karty osobowej (K-[...] akt adm.) jak i ankiety, które zostały przez niego złożone w celu wydania pierwszego dowodu osobistego (K-[...] i [...] akt adm.) Powyższe oznacza, iż skarżąca urodzona jako dziecko nieślubne z ojca P. nabyła z chwilą urodzenia obywatelstwo matki, a zatem w okresie podlegania represjom posiadała obywatelstwo matki. Ze znajdującego się w aktach administracyjnych sprawy poświadczenia obywatelstwa wydanego przez Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w T. w dniu [...] r. wynika, iż matka skarżącej nabyła obywatelstwo polskie na podstawie art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 8 stycznia 1951r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. R.P. Nr 4, poz. 25). Z przepisu tego wynikało, iż z dniem wejścia w życie tej ustawy są obywatelami polskimi osoby, które przybyły do Polski Ludowej jako repatrianci. Ustawa ta weszła w życie z dniem 19 stycznia 1951r. Z poświadczenia tego wynika zatem, iż matka skarżącej nabyła obywatelstwo polskie jako repatriantka z dniem [...] r., czyli z dniem wejścia w życie tej ustawy z dnia 8 stycznia 1951r. o obywatelstwie polskim. Ponadto sama skarżąca w skardze na omówioną decyzję potwierdza, iż obywatelstwo jej matki wynika z poświadczenia z dnia [...] r.

Powołać w tym miejscu warto uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 1988r. III AZP 6/88 OSP 1990/1/183, w której Sąd ten stwierdził, że osoba małoletnia, która przybyła do Polski w ramach akcji repatriacyjnej z innego państwa, w czasie kiedy obowiązywała ustawa z dnia 8 stycznia 1951r. o obywatelstwie polskim, nabyła obywatelstwo polskie z mocy art. 10 ust. 3 tej ustawy, mimo że matka, z którą przybyła, nie posiadała przed 1939r. obywatelstwa polskiego i nie była narodowości polskiej, lecz została uznana za repatriantkę, zaś ojcostwo obywatela polskiego (także repatriant) nie zostało prawnie ustalone. Wspomniany w uchwale przepis art. 10 ust. 3 ustawy z dnia 8 stycznia 1959r. stanowił, że osoby przybywające do Polski jako repatrianci w trybie ustalonym przez właściwe władze, nabywają obywatelstwo polskie z mocy prawa. Przepis ten miał więc zastosowanie do osób przybywających do Polski po wejściu w życie tej ustawy. Stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w tej uchwale można odnieść do niniejszej sprawy, mimo iż matka skarżącej przybyła do Polski jako repatriantka przed wejściem w życie ustawy z dnia 8 stycznia 1951r., przy czym skarżąca wyjaśniła w skardze, iż ona sama przybyła do Polski razem z rodzicami po uzyskaniu paszportów wystawionych przez władze niemieckie.

Skarżąca urodzona jako dziecko nieślubne uzyskała obywatelstwo polskie w momencie nabycia obywatelstwa polskiego przez jej matkę.

Skoro skarżąca urodziła się jako dziecko nieślubne z ojca P. i matki R. w okresie wykonywania przez jej rodziców robót przymusowych na terytorium III Rzeszy, zaś matka skarżącej nie posiadała w dacie urodzenia skarżącej obywatelstwa polskiego, gdyż uzyskała je dopiero w dniu [...] ., jako repatriantka, przyjąć należy, iż w okresie podlegania represjom skarżąca nie posiadała obywatelstwa polskiego. Z powyższych względów nie zasługuje na uwzględnienie argument skarżącej, iż posiada obywatelstwo polskie od urodzenia "od ojca Polaka".

Nie zasługuje również na uwzględnienie argument skarżącej, iż w okresie represji posiadała obywatelstwo polskie, ponieważ władze Niemiec w wystawionych jej i rodzicom dnia [...] r. paszportach o numerach [...] , [...] i [...] stwierdziły, iż są Polakami. Dokumenty te nie stwierdzają ani też nie nadają obywatelstwa polskiego zarówno samej skarżącej jak i jej matce, ponieważ sposób uzyskania wówczas polskiego obywatelstwa regulowała wyłącznie wspomniana ustawa o obywatelstwie Państwa Polskiego.

Dodać trzeba, iż również sama skarżąca w skardze nie kwestionuje, iż urodziła się jako dziecko nieślubne oraz że matka w dacie jej urodzenia nie posiadała obywatelstwa polskiego. W skardze tej bowiem podała, że jest dzieckiem urodzonym z ojca P. i matki R. , którzy wzięli ślub kościelny już po jej urodzeniu tj. po zakończeniu wojny w dniu [...] r., a po ślubie przebywali wraz ze skarżącą na terenie Niemiec w amerykańskiej strefie okupacyjnej do czasu opuszczenia tego terytorium.

Należy wskazać , iż stosownie do art. 3 dekretu z dnia 3 lutego 1947r. o uznaniu ważności niektórych małżeństw i rozwodów obywateli polskich (Dz. U. Nr 14, poz. 51) - do ważności małżeństw zawartych przez obywatela polskiego w okresie od dnia 1 września 1939r. do dnia 1 stycznia 1946r. na obszarze Rzeszy Niemieckiej w granicach z dnia 1 września 1939r. wystarczy zachowanie formy, wymaganej przepisami wyznaniowymi jednego z małżonków. Wobec tego, jeżeli nawet w świetle tego przepisu można by uznać za ważne małżeństwo kościelne rodziców skarżącej zawarte na terytorium III Rzeszy w dniu [...] r, co mogłoby skutkować uzyskaniem przez matkę skarżącej obywatelstwa polskiego przez zamążpójście (art. 7 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego), to jednak, okoliczności te pozostają bez wpływu na ocenę, że w okresie represji skarżąca posiadała obywatelstwo matki, gdyż urodziła się jako dziecko nieślubne.

Odnosząc się do argumentu skarżącej, iż dzieci urodzone w czasie pracy przymusowej rodziców są uprawnione do świadczenia pieniężnego wskazać trzeba, iż Sąd podziela to stanowisko, z tym jednak zastrzeżeniem, iż świadczenie to przysługuje dzieciom urodzonym przez kobietę wywiezioną na roboty przymusowe w miejscu wykonywania tych robót, jeżeli w okresie podlegania represjom dzieci były obywatelami polskimi i są nimi obecnie.

Bezzasadny jest natomiast zarzut skarżącej, iż świadczenie pieniężne powinno zostać jej przyznane w drodze wyjątku, ponieważ wspomniany art. 1 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym, określający warunki, jakie muszą spełnić osoby ubiegające się o to świadczenie (m. in. wymóg polskiego obywatelstwa), nie przewiduje w tym zakresie żadnych wyjątków.

Podkreślenia wymaga, iż świadczenie pieniężne nie przysługuje wszystkim osobom, które zostały deportowane do pracy przymusowej, lecz jedynie osobom, które wykażą, iż spełniają wszystkie warunki uprawniające do tego świadczenia, określone ustawą o świadczeniu pieniężnym.

Słuszne jest również stanowisko, iż matka skarżącej została wywieziona z obszaru nie należącego do państwa polskiego w jego granicach sprzed [...] r., gdyż z akt sprawy wynika, iż jej matka została wieziona z terytorium byłego ZSRR -rejon K. (ankieta – wniosek matki skarżącej o wydanie dowodu osobistego). Zgodnie zaś z art. 2 pkt 2 lit " a " ustawy o świadczeniu pieniężnym, represją w rozumieniu tej ustawy jest deportacja ( wywiezienie ) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945. Zatem matka skarżącej nie podlegała represjom, o jakich mowa w rozumieniu tego przepisu, uprawniających do przyznania świadczenia pieniężnego.

Wobec tego przyjąć trzeba, iż skarżąca urodzona jako dziecko nieślubne na terytorium III Rzeszy w okresie wykonywania pracy przymusowej przez jej rodziców (w tym ojca Polaka) mogłaby nabyć uprawnienie do świadczenia pieniężnego, gdyby jej matka została wywieziona z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939r., a ponadto posiadała w okresie represji polskie obywatelstwo.

Z tych względów zaskarżona decyzja jak i decyzja ją poprzedzająca nie naruszają prawa.

Skargę zatem, na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, należało oddalić.