Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt I SA/Op 43/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2017-04-05 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 28
journal: Dz.U. 2015 poz 121
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych
article: art. 7, art. 8, art. 11, art. 77 par. 1 , art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2016 poz 23
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzena Łozowska Sędziowie Sędzia WSA Krzysztof Bogusz Sędzia WSA Grzegorz Gocki (spr.) Protokolant Starszy inspektor sądowy Iwona Dąbrowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 kwietnia 2017 r. sprawy ze skargi H. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia odsetek od należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. z dnia [...], nr [...].


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi H. K. (dalej: zobowiązana, skarżąca, strona) jest decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej ZUS, Zakład) z dnia [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości z tytułu odsetek od należności niepodlegających abolicji.

Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym:

H. K., prowadząc pozarolniczą działalność gospodarczą (sklep) z siedzibą w [...] przy ul. [...], była płatnikiem składek w okresie od 01.01.1999 r. do 16.02.2003 r.

Wnioskiem z dnia 28 października 2015 r. zwróciła się z prośbą o umorzenie odsetek za zwłokę od należności niepodlegających abolicji, wnosząc jednocześnie o prolongatę terminu zapłaty pozostałych zobowiązań. Zaznaczyła, iż nie jest w stanie spłacić zadłużenia do dnia 16 listopada 2015 r., który to data jest ostatecznym terminem uregulowania kwot niepodlegających umorzeniu na podstawie przepisów ustawy z dnia 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (Dz. U. z 2012 r., poz. 1551 - dalej też w skrócie: ustawa abolicyjna).

Decyzją z dnia [...], wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2015 r. poz. 121 ze zm.; dalej: u.s.u.s.), Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w O. odmówił umorzenia odsetek za zwłokę w łącznej kwocie 34.661,49 zł, w tym:

- na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych za okres: 02/1999 r., 04/1999 r.- 08/2000 r., 10/2000 r.- 02/2003 r., w wysokości 27.133,53 zł, (naliczonych na dzień 28.10.2015 r.), - na ubezpieczenie zdrowotne za okres: 02/1999 r.- 02/2003 r., w wysokości 5.521,82 zł (naliczonych na dzień 28.10.2015 r.).

- na Fundusz Pracy za okres: 03/1999 r.- 03/2001 r., 07/2001r., 09/2001r. - 02/2003 r., w wysokości 2.006,14 zł (naliczonych na dzień 28.10.2015 r.)

Uzasadniając rozstrzygnięcie organ wskazał, że w przedmiotowej sprawie nie zaistniała żadna z przesłanek określonych w przepisie art. 28 ust. 3 u.s.u.s., która skutkowałaby stwierdzeniem całkowitej nieściągalności. Jednocześnie, zdaniem organu, zebrany materiał dowodowy nie dawał podstaw do stwierdzenia spełnienia przesłanek wskazanych w § 3 ust. 1 Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365) - (dalej Rozporządzenie).

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, decyzją z [...] utrzymał w mocy decyzję wydaną w pierwszej instancji, podzielając stanowisko o braku całkowitej nieściągalności.

Decyzja ta stała się przedmiotem skargi wniesionej przez skarżącą do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, który wyrokiem z dnia 30 czerwca 2016r. o sygn. akt I SA/Op 203/16 uchylił to rozstrzygnięcie.

W uzasadnieniu wyroku Sąd zważył, iż postępowanie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek (a więc zgodnie z art. 24 ust. 2 u.s.u.s.: składek oraz odsetek za zwłokę, kosztów egzekucyjnych, kosztów upomnienia) - unormowane w art. 28 u.s.u.s., dotyczyć może tylko i wyłącznie należności istniejących, do których uiszczenia płatnik jest zobowiązany. Niedopuszczalne jest natomiast objęcie postępowaniem należności, które nie istniały bądź wygasły na skutek przedawnienia. W każdym przypadku przy rozpatrzeniu wniosku o umorzenie zaległych należności z tytułu składek (w tym odsetek) niezbędne jest więc ustalenie ich wymagalności na dzień wydania decyzji. Ustalenia takie powinny być dokonane w pierwszej kolejności, jeszcze przed analizą wystąpienia przesłanek warunkujących dopuszczalność umorzenia zaległych należności. Tylko bowiem wobec faktycznie istniejących należności można wydać rozstrzygniecie merytoryczne, załatwiające sprawę co do istoty, a więc poprzez umorzenie należności lub odmowę jej umorzenia. Niezależnie zatem od tego, czy strona powołuje się na okoliczność przedawnienia, na organie ciąży obowiązek zbadania w pierwszej kolejności istnienia należności mającej podlegać umorzeniu, czemu winien dać wyraz w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Poddając kontroli zaskarżoną decyzję Sąd stwierdził, że zarówno organ odwoławczy, jak też organ I instancji nie poczynił w tym aspekcie wystarczających ustaleń, pomimo że obowiązkiem organów było wyjaśnienie treści podstawy prawnej, w oparciu o którą przyjął, że nie doszło do przedawnienia należności mających podlegać ewentualnemu umorzeniu. W szczególności, że w okolicznościach analizowanej sprawy najstarsze należności dotyczyły lutego 1999 roku. W ocenie Sądu, uzasadniając rozstrzygnięcie organ zamieścił niewystarczającą informację o prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym. Poprzestał jedynie na przytoczeniu informacji o wystawianiu tytułów wykonawczych, przekazaniu ich do organu egzekucyjnego, prowadzeniu postępowania egzekucyjnego i jego zwieszeniu w związku z postępowaniem abolicyjnym.

Końcowo Sąd wskazał również na potrzebę odniesienia się w ponownym rozpoznaniu sprawy do art. 24 ust. 5 u.s.u.s. przez pryzmat jego zgodności ze standardami konstytucyjnymi, wskazując na potrzebę wykładni tego przepisu w kontekście wyroku Trybunału Konstytucyjnego w z dnia 8 października 2013 r. (sygn. akt SK 40/12, opubl. OTK-A 2013, Nr 7, poz. 97) stwierdzającego, że art. 70 § 6 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2002 r. jest niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP.

Rozpatrując ponownie sprawę Zakład poinformował stronę o możliwości dostarczenia nowych dowodów i materiałów, przesyłając jej do wypełnienia nowe oświadczenie ZUS-RD-OOF-01 o stanie rodzinnym i majątkowym, celem uzupełnienia i uaktualnienia danych. Pismo to zostało bez odpowiedzi.

Dokonując następnie analizy zaległości płatnika – H. K. pod względem ich wymagalności oraz naliczenia odsetek od kwot niepodlegających umorzeniu na podstawie ustawy abolicyjnej Zakład ustalił, że na jej koncie jako płatnika figuruje zaległość z tytułu składek:

• na ubezpieczenia społeczne za okres 02/1999, od 04/1999 do 08/2000, od 10/2000 do 02/2003 w kwocie 31.183,90 zł,

• na ubezpieczenie zdrowotne za okres od 02/1999 do 02/2003 w kwocie 6.302,41 zł,

• na Fundusz Pracy i FGŚP za okres od 03/1999 do 03/2001, 07/2001, od 09/2001 do 02/2003 w kwocie 2.108,90 zł.

Powyższa zaległość nie uległa przedawnieniu z uwagi na fakt, że:

I. jest zabezpieczona hipoteką na księdze wieczystej nr [...] (na podstawie decyzji nr [...] z dnia [...]).

II. bieg terminu przedawnienia należności z tytułu składek został zawieszony ze względu na:

► postępowanie restrukturyzacyjne na podstawie ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. o restrukturyzacji niektórych należności publicznoprawnych od przedsiębiorców (Dz. U. z 2002, nr 155, poz. 1287) - składki za okres od 02/1999 do 11/2001 na ubezpieczenia społeczne i Fundusz Pracy,

► postępowanie egzekucyjne - składki za okres od 12/2002 do 02/2003

► postępowanie w sprawie umorzenia należności na podstawie ustawy abolicyjnej w okresie od 22.03.2013 (wpływ pierwszego wniosku o abolicję) do dnia 31.01.2015 (data uprawomocnienia się Decyzji [...] z dnia [...] o odmowie umorzenia), oraz od [...] (wpływ drugiego wniosku o abolicję) do nadal (brak prawomocnej Decyzji nr [...] z dnia [...] o odmowie umorzenia - sprawa w sądzie).

III. należności na ubezpieczenie społeczne za okres 02/1999, od 04/1999 do 08/2000, od 10/2000 do 08/2001, od 12/2001 do 11/2002, na ubezpieczenie zdrowotne za okres od 02/1999 do 11/2002, na Fundusz Pracy i FGŚP za okres od 03/1999 do 03/2001, 07/2001, od 12/2001 do 11/2002, nie uległy przedawnieniu ponieważ są zabezpieczone hipoteką, odsetki od w/w składek zostały naliczone na dzień przedawnienia.

IV. należności na ubezpieczenia społeczne, Fundusz Pracy i FGŚP za okres od 09/2001 do 11/2001, od 12/2002 do 02/2003 oraz na ubezpieczenie zdrowotne za okres od 12/2002 do 02/2003 na dzień 15.07.2014r. (tj. na dzień złożenia wniosku o abolicję) nie uległy przedawnieniu i są należne wraz z odsetkami wyliczonymi do dnia zapłaty włącznie.

Organ w ujęciu tabelarycznym zawartym w decyzji na str. 6-11 (załączniki nr 1, 2 i 3) przedstawił zestawienie należności na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i FGŚP niepodlegające abolicji wraz z wyliczonymi odsetkami, z uwzględnieniem wskazanych wyżej przesłanek powodujących zawieszenie biegu terminu przedawnienia (zał. nr 1- Zestawienie należnych składek na ubezpieczenia społeczne nie podlegających abolicji wraz z należnymi odsetkami; zał. Nr 2 - Zestawienie należnych składek na ubezpieczenie zdrowotne nie podlegających abolicji wraz z należnymi odsetkami oraz zał. Nr 3 - Zestawienie należnych składek na Fundusz Pracy i FGŚP nie podlegających abolicji wraz z należnymi odsetkami).

Organ przedstawił następnie ewolucję stanu prawnego w zakresie przedawnienia należności z tytułu składek, wyjaśniając, iż od 1 stycznia 1999 r. termin przedawnienia regulował art. 24 ust. 4 u.s.u.s. Przepis ten w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2002 r. stanowił, że należności z tytułu składek ulegały przedawnieniu po upływie 5 lat, a w przypadku przerwania biegu przedawnienia, o którym mowa w ust. 5, po upływie 10 lat licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Zgodnie z art. 24 ust. 5 u.s.u.s. bieg przedawnienia przerywało odroczenie terminu opłacenia należności z tytułu składek, rozłożenie spłaty tych należności na raty i każda inna czynność zmierzająca do ściągnięcia tych należności, jeżeli o czynności tej został zawiadomiony dłużnik. Od 1 stycznia 2003 r. ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 241, poz. 2074 ze zm.) dokonano zmiany m.in. art. 24 ust. 4 u.s.u.s., stanowiąc, że należności z tytułu składek ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Mocą powołanej ustawy został także zmieniony art. 24 ust. 5, dodano także do art. 24 ust. 5a-5d.

Przepis art. 24 ust. 5b - z dniem 1 lipca 2004 r. - uległ dalszej nowelizacji na podstawie art. 10 pkt 10 lit. b. ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 121, poz. 1264). Na podstawie tej samej nowelizacji po ust. 5d do art. 24 dodano także ust. 5e. Z kolei w oparciu o art. 1 pkt 1 lit. b-c ustawy z dnia 28 kwietnia 2011 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 138, poz. 808), po ust. 5e omawianego przepisu dodano ust. 5f, zaś ust. 6 otrzymał nowe brzmienie.

Kolejna zmiana okresu przedawnienia została wprowadzona od dnia 1 stycznia 2012 r. Z tym dniem na podstawie art. 11 pkt 1 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. nr 232, poz. 1378) zmieniono treść art. 24 ust. 4 u.s.u.s. i skrócono okres przedawnienia składek na ubezpieczenia społeczne z 10 do 5 lat. Zgodnie z art. 27 powołanej ustawy, do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym mowa w art. 24 ust. 4 u.s.u.s., którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, z tym że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. według zasady wynikającej z tego przepisu do należności składkowych nieprzedawnionych do 1 stycznia 2012 r. (według zasad z zastosowaniem 10-letniego okresu przedawnienia) ma zastosowanie 5-łetni termin przedawnienia, z tym jednak zastrzeżeniem, że liczy się go nie od daty wymagalności składek, tak jak o tym stanowi art. 24 ust. 4 u.s.u.s., ale od dnia 1 stycznia 2012r. Wyjątek od tej zasady ustanawia art. 27 ust. 2 ustawy z dnia 16 września 2011 r., stosownie do którego, jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem terminu wcześniejszego".

W ocenie Zakładu wdrożenie wobec strony postępowania egzekucyjnego i doręczenie jej tytułów wykonawczych spowodowało przerwanie biegu przedawnienia.

Równocześnie organ podtrzymał też swoje dotychczasowe stanowisko, iż wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 października 2013 r. sygn. akt SK 40/12 dotyczy niezgodności z ustawą zasadniczą jedynie w stosunku do art. 70 § 6 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz.U. z 2015 r.poz. 613 z późn. zm.). Zdaniem Zakładu, chociaż brzmienie art. 24 ust. 5 u.s.u.s. jest zbliżone do art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej, to wyrok Trybunału nie znajduje zastosowania do zapisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, a przepis art. 24 ust. 5 u.s.u.s. nadal obowiązuje i nie został przez ustawodawcę wyeliminowany z obiegu prawnego.

W dalszej kolejności organ dokonał oceny przesłanek do zastosowania przepisów art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w związku z § 3 Rozporządzenia, pozwalających na umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Przedstawił zebrany w tym zakresie materiał dowodowy, z którego wynikało, że zobowiązana prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z synami P. K. ([...] lat) i S. K. ([...] lat). Zobowiązana oświadczyła, że pobiera świadczenie emerytalne w wysokości 1.115,21 zł netto, dochodów z innych źródeł nie uzyskuje. P. K. osiąga dochody w kwocie 1.000,00 zł netto, natomiast S. K. nie osiąga żadnych dochodów. Zobowiązana oświadczyła, iż miesięczne opłaty z tytułu kosztów utrzymania mieszkania wynoszą 650,00 zł, nie posiada zobowiązań z tytułu podatków oraz wobec innych instytucji. Wskazała na zobowiązania wobec banku, które są spłacane w wysokości 200,00 zł miesięcznie. Ponadto zobowiązana podała, iż posiada nieruchomości (współwłasność w 2/3), dom o powierzchni 110 m2 oraz gospodarstwo rolne o powierzchni 1,8 ha.

W odniesieniu do powyższych oświadczeń strony ustalono, iż jeden z synów skarżącej – P. K. aktualnie nadal jest zgłoszony do ubezpieczeń społecznych jako osoba wykonująca umowę agencyjną (dochód za 10/2015 r. - 1.220,00 zł brutto). Natomiast do 1 stycznia 2016 r. zgłoszony był jako pracownik (dochód wypłacony w styczniu 2016 r. w kwocie 3.524,01 zł brutto) oraz do 10 stycznia 2016 r. również jako pracownik (drugie miejsce zatrudnienia z dochodem za styczeń 2016 w kwocie 405,38 zł brutto). Organ zaznaczył, że aktualnie (wg stanu na 11 marca 2016 r.) brak jest tytułów do ubezpieczeń z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę. Natomiast drugi syn – S. K., w okresie od 25 października 2015 r. do 1 lutego 2016 r. został zgłoszony do ubezpieczeń jako pracownik z dochodem 3.028,62 zł brutto (wypłata w 12/2015) oraz 3.138,28 zł brutto (wypłata w 01/2016). Aktualnie (wg stanu na 11 marca 2016 r.) brak jest jakiegokolwiek tytułu do ubezpieczeń.

Ustalono zatem, że dochód H. K. za styczeń 2016 r. wynosi 1.000,23 zł brutto, natomiast dochód pozostałych członków rodziny za styczeń 2016 r. wyniósł łącznie 7.067,67 zł brutto (dochód synów). Tym samym łączny dochód rodziny wyniósł 8.067,90 zł brutto. Zakład podkreślił, że skarżąca nie przedstawiła dokumentacji potwierdzającej opłaty i wysokość wydatków związanych z utrzymaniem mieszkania (czynsz, energia, gaz) w kwocie 650,00 zł oraz spłatą kredytu w wysokości 200,00 zł. Zatem wysokość kosztów utrzymania ustalono na podstawie danych statystycznych ogłaszanych przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych w sprawie wysokości minimum socjalnego za grudzień 2015 r., które wyniosły 2.631,35 zł miesięcznie. W świetle przytoczonych okoliczności w ocenie organu nie można uznać, iż opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązaną możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Odnosząc się do kolejnej przesłanki umorzenia, a mianowicie poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innych nadzwyczajnych zdarzeń powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności stwierdzono, że zobowiązana nie wskazała, jak również z zebranego materiału dowodowego nie wynikało, iż zdarzenia takie wystąpiły w trakcie prowadzenia działalności gospodarczej (do 2003 r.) i miały negatywny wpływ na ta działalność.

Organ nie znalazł również podstaw do umorzenia zaległości z tytułu należności na podstawie przesłanki wskazanej w § 3 ust. 1 pkt 3 Rozporządzenia tj. wystąpienia przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania przez niego opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, które pozbawiałyby go możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Podkreślił, że skarżąca nie złożyła nowych dowodów, co uniemożliwiało stwierdzenie, że obecnie przewlekle choruje i schorzenia uniemożliwiają osiąganie dochodów. Zebrany materiał dowodowy nie potwierdza też, że H. K. zrezygnowała z prowadzenia firmy z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad członkiem rodziny. Wprawdzie jej syn – S. K. posiada stwierdzone schorzenia i podlega leczeniu, jednakże zobowiązana nie udowodniła, iż zachodzi konieczność sprawowania całodobowej, systematycznej opieki nad nim ze względu na ograniczone możliwości samodzielnej egzystencji. W związku z powyższym uznano, że w przedmiotowej sprawie powyższa przesłanka nie ma zastosowania.

W skardze na powyższą decyzję skarżąca zakwestionowała stanowisko organu dotyczące odmowy przyznania wnioskowanej ulgi. Podniosła, że od ponad 10 lat mieszkała we [...], gdzie z tytułu podjęcia pracy zarobkowej podlegała ubezpieczeniu i odprowadzała z tego tytułu składki ubezpieczeniowe (na tą okoliczność przedłożono dokumentację w języku [...]). Ze względu na pobyt poza granicami kraju, w tym czasie nie otrzymywała żadnej korespondencji z Zakładu i nie wiedziała o toczących się wobec niej postępowaniach egzekucyjnych oraz o fakcie ustanowienia hipoteki na jej nieruchomości. Również ambasada polska nie kontaktowała się z nią w żadnej urzędowej sprawie. Tym samym pozbawiono ja możliwości skutecznego odwoływania się od podejmowanych względem niej działań ze strony ZUS i przeciwdziałaniu w podejmowanych przez niego działaniach względem jej majątku.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Na rozprawie strony postępowania podtrzymały swoje dotychczasowe stanowiska. Równocześnie skarżąca oświadczyła, iż na okazanych jej tytułach wykonawczych, znajdujących się w aktach sprawy, w miejscu potwierdzenia ich doręczenia nie widnieje jej podpis i nie jest w stanie podać, czyj on jest.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 - dalej jako "p.p.s.a."), decyzja podlega uchyleniu w razie stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia przepisów dającego podstawę do wznowienia postępowania lub innego naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, jak też w razie stwierdzenia okoliczności uzasadniających stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji. Nadto, stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (z zastrzeżeniem niemającym w tej sprawie zastosowania).

Kontrolując w tak zakreślonej kognicji zaskarżoną decyzję Sąd stwierdził, że w ustalonym stanie faktycznym skarga zasługuje na uwzględnienie, z uwagi na naruszenie prawa procesowego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a.).

Na wstępie dalszych rozważań niezbędnym jest podkreślenie, co stanowiło także przedmiot rozważań w uprzednio wydanym w sprawie wyroku z dnia 30 czerwca 2016r. o sygn. akt I SA/Op 203/16, że niedopuszczalne jest objęcie postępowaniem należności, które nie istniały bądź wygasły na skutek przedawnienia. Nakłada to na organy państwowe obowiązek prawidłowego ustalenia wymagalności należności stanowiących przedmiot postępowania w przedmiocie ich umorzenia, według stanu na dzień wydania decyzji.

Przechodząc do oceny legalności zaskarżonej decyzji w tym aspekcie należy wskazać, że w toku ponownego rozpoznania sprawy organ podjął działania zmierzające do poczynienia takowych ustaleń oraz podał w uzasadnieniu decyzji, które z należności z którymi związane są dochodzone we wniosku o umorzenie odsetki, w jakiej wysokości i z jakich przyczyn według niego nie uległy przedawnieniu na dzień podjęcia decyzji.

Według organu, nadal na koncie skarżącej, jako płatnika, figurują nieprzedawnione jeszcze należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne za okres 02/1999, od 04/1999 do 08/2000, od 10/2000 do 02/2003 w kwocie 31.183,90 zł, na ubezpieczenie zdrowotne za okres od 02/1999 do 02/2003 w kwocie 6.302,41 zł oraz na Fundusz Pracy i FGŚP za okres od 03/1999 do 03/2001, 07/2001, od 09/2001 do 02/2003 w kwocie 2.108,90 zł.

Przyjmując, iż nie doszło do przedawnienia tych należności, organ powołał się na następujące okoliczności: fakt zabezpieczenia ich na podstawie decyzji nr [...] z dnia [...] hipoteką na księdze wieczystej nr [...] (składki za okres 02/1999, od 04/1999 do 08/2000, od 10/2000 do 08/2001, od 12/2001 do 11/2002, na ubezpieczenie zdrowotne za okres od 02/1999 do 11/2002, na Fundusz Pracy i FGŚP za okres od 03/1999 do 03/2001, 07/2001, od 12/2001 do 11/2002) a także zawieszenie biegu terminu przedawnienia należności, z uwagi na: 1) postępowanie restrukturyzacyjne na podstawie ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. o restrukturyzacji niektórych należności publicznoprawnych od przedsiębiorców (składki za okres od 02/1999 do 11/2001 na ubezpieczenia społeczne i Fundusz Pracy), 2) postępowanie egzekucyjne (składki za okres od 12/2002 do 02/2003) i 3) postępowanie o umorzenie należności na podstawie ustawy abolicyjnej; w okresach od 22.03.2013 (wpływ pierwszego wniosku o abolicję) do dnia 31.01.2015 r. (data uprawomocnienia się Decyzji [...] z dnia [...] o odmowie umorzenia) i od [...] (wpływ drugiego wniosku o abolicję) do chwili obecnej. Zatem należności na ubezpieczenia społeczne, Fundusz Pracy i FGŚP za okres od 09/2001 do 11/2001, od 12/2002 do 02/2003 oraz na ubezpieczenie zdrowotne za okres od 12/2002 do 02/2003 na dzień 15.07.2014 r. (tj. na dzień złożenia wniosku o abolicję) nie uległy przedawnieniu i są należne wraz z odsetkami wyliczonymi do dnia zapłaty włącznie.

Natomiast z uwagi na fakt, iż należności na ubezpieczenie społeczne za okres 02/1999, od 04/1999 do 08/2000, od 10/2000 do 08/2001, od 12/2001 do 11/2002, na ubezpieczenie zdrowotne za okres od 02/1999 do 11/2002, na Fundusz Pracy i FGŚP za okres od 03/1999 do 03/2001, 07/2001, od 12/2001 do 11/2002, wprawdzie nie uległy przedawnieniu jako zabezpieczone hipoteką, należne od nich odsetki zostały jednakże naliczone na dzień przedawnienia.

W kwestii przesłanek zawieszenia biegu przedawnienia ze względu na prowadzone wobec skarżącej postępowania egzekucyjne organ wskazał na okoliczność dokonania w dniu 05.07.2001 r. przez Dyrektora Oddziału ZUS na podstawie tytułu wykonawczego [...] zajęcia rachunku bankowego w A we [...] za okres 01/2000-03/2001, który to bank pismem z dnia 06.07.2001 r. poinformował, że nie prowadzi rachunku bankowego dłużniczki.

Następnie w dniu 19.04.2002 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w [...] wszczął postępowanie egzekucyjne za okres 01/2000-08/2001 na podstawie tytułów wykonawczych nr [...] oraz nr [...]. Prowadzone postępowanie egzekucyjne zostało zawieszone dnia 02.10.2013 r. w związku ze złożonym wnioskiem o abolicję. W dniu 29.11.2004 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w [...] wszczął postępowanie egzekucyjne za okres 01/2002-04/2002 na podstawie tytułów wykonawczych [...], które umorzył postanowieniem nr [...] z [...]. Z kolei w dniu 22.07.2010 r. Dyrektor Oddziału ZUS wszczął postępowanie egzekucyjne ze świadczenia rentowego zobowiązanej za okres 05/2002-02/2003 na podstawie tytułów wykonawczych [...]. W wyniku zbiegu egzekucji administracyjnej w dniu 27.08.2010 r. tytuły zostały przekazane do Naczelnika Urzędu Skarbowego w [...], który umorzył je postanowieniem z dnia [...] Nr [...]. Następnie w dniu 13.10.2010 r. Dyrektor Oddziału ZUS na podstawie tytułów wykonawczych [...] wszczął postępowanie egzekucyjne ze świadczenia rentowego zobowiązanej za okres 10/2002-12/2002. W wyniku zbiegu egzekucji administracyjnej w dniu 17.01.2011 r. tytuły zostały przekazane do Naczelnika Urzędu Skarbowego w [...], zaś postępowanie egzekucyjne zostało zawieszone w związku ze złożonym wnioskiem o abolicję.

Tożsame czynności egzekucyjne, szczegółowo opisane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, podjęto również w odniesieniu do należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne oraz na Fundusz Pracy i FGŚP .

Nadto jak wskazano, z uwagi na fakt, że skarżąca posiada we współwłasności (w 2/3) nieruchomości, dom o powierzchni 110 m2 oraz gospodarstwo rolne o powierzchni 1,8 ha w dniu 19.12.2003 r. skierowano wniosek do Sądu o wpis hipoteki przymusowej uwzględniający należności za cały okres zalegania z tytułu składek tj. od 02/1999 do 02/2003. Egzekucja z tej nieruchomości nie była jednakże dotychczas prowadzona.

Badając zatem prawidłowość zaskarżonej decyzji w kontekście ww. okoliczności faktycznych, mając przy tym na uwadze podniesione w skardze zarzuty, Sąd stwierdza, nadal nie została w pełni wyjaśniona kluczowa dla czynienia dalszych ocen kwestia wymagalności mających podlegać umorzeniu odsetek naliczonych od nieopłaconych w terminie składek.

Nadal bowiem zgromadzony materiał dowodowy nie pozwala dokonać jednoznacznej oceny, w jakiej wysokości należności istnieją oraz czy odsetki za zwłokę zostały określone w sposób prawidłowy. W treści decyzji wskazano co prawda na określone okoliczności dotyczące podejmowanych ze strony Zakładu czynności względem zobowiązanej, jednakże dalsza analiza ich skutków nie może zostać uznana za wystarczającą, zwłaszcza mając na uwadze zarzuty skargi, w stosunku do których organ nie odniósł się także w udzielonej na skargę odpowiedzi.

W skardze strona, kwestionując stanowisko organu dotyczące odmowy przyznania wnioskowanej ulgi, wskazała na pobyt we [...], trwający ponad 10 lat, gdzie z tytułu podjęcia pracy zarobkowej podlegała ubezpieczeniu i odprowadzała z tego tytułu składki ubezpieczeniowe. Na tą okoliczność przedłożyła stosowną dokumentację, która, wprawdzie nie potwierdzona urzędowo i nie przetłumaczona na język polski, uprawdopodobniała jej twierdzenia o długotrwałym okresie przebywania poza krajem. Jak podnosi skarżąca, pobyt we [...] spowodował, że w tym czasie nie otrzymywała żadnej korespondencji z Zakładu i nie miała wiedzy o toczących się wobec niej postępowaniach egzekucyjnych oraz o fakcie ustanowienia hipoteki na jej nieruchomości. Uważa zatem, iż tym samym pozbawiono ją możliwości skutecznego odwoływania się od wydawanych przez ZUS rozstrzygnięć i przeciwdziałaniu podejmowanym przez niego działaniom względem jej majątku.

Sąd zatem zauważa, że prezentowane zarzuty są o tyle istotne, że mogły być podniesiony dopiero na etapie skargi do sądu. Całość bowiem rozważań Zakładu co do wymagalności wszystkich należności ciążących nadal na skarżącej została zawarta dopiero w decyzji wydanej w wyniku rozpoznania jej wniosku złożonego od decyzji organu I instancji o ponowne rozpatrzenie jej sprawy. Dopiero zatem z uzasadnienia decyzji drugoinstacyjnej skarżąca mogła się dowiedzieć o faktach, które w ocenie Zakładu spowodowały przyjęcie, iż nie doszło do przedawnienia zarówno należności głównych, jak i związanych z nimi odsetek, których to umorzenia się domagała.

W ocenie Sądu, nie przesądzając na tym etapie rozpoznania sprawy o końcowej zasadności tych zarzutów, nie ulega wątpliwości, że kwestie te wymagają pełnego wyjaśnienia. Na włączonych do akt sprawy tytułach wykonawczych, w pozycji J- potwierdzenie odbioru, ujawniony jest podpis (parafka) potwierdzający jego otrzymanie przez zobowiązaną wraz z zawartym tam pouczeniem o prawie do zgłoszenia zarzutów. Mając zatem na uwadze ujawnione w tytułach daty doręczeń zobowiązanej poszczególnych tytułów wykonawczych (dokonane, jak twierdzi skarżąca, w okresie pobytu poza krajem), brak potwierdzenia przez nią na rozprawie widniejącego tam podpisu, jak również zauważalną różnicę pomiędzy podpisem na tytułach wykonawczych a podpisem strony widniejącym na doręczonych jej wcześniej upomnieniach, muszą rodzić się poważne wątpliwości, co do skuteczności podejmowanych w oparciu o te tytuły wykonawcze dalszych czynności egzekucyjnych i ich wpływu na bieg termu przedawnienia. (przykładowo tytuł wykonawczy z nr [...] z dnia 25.09.2002r. data doręczenia 29.11.2004 r).

Niezbędnym jest zatem poczynienie wnikliwych ustaleń, kiedy została podjęta pierwsza czynność zmierzająca do ściągnięcia składek i którego dnia strona została o niej powiadomiona, gdyż z tym dniem nastąpiła przerwa biegu przedawnienia (do 31 grudnia 2002 r.) lub jego zawieszenie (od 1 stycznia 2003 r.).

Sąd zwraca też uwagę na potrzebę pełnej analizy ewentualnych skutków prawnych wskazywanej przez organ pierwszej czynności egzekucyjnej, jaką stanowić miałoby dokonane w dniu 05.07.2001 r. zajęcie rachunku bankowego w A we [...] w sytuacji, gdy z informacji tego banku wynikało, że nie prowadzi rachunku bankowego dłużniczki.

Wyjaśnienia również wymaga kwestia podnoszonych przez stronę w skardze zarzutów co do prawidłowości zainicjowanego przez Zakład postępowania sądowego dotyczącego wpisu hipotecznego na jej nieruchomości.

Zgodnie z art. 24 ust. 5 u.s.u.s. nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek liczonych od dnia przedawnienia.

W świetle tej regulacji powstaje niewyjaśniona w pełni kwestia prowadzenia przez Zakład czynności egzekucyjnych wykraczających poza przedmiot hipoteki, np. z innych składników majątkowych dłużnika.

Te okoliczności, aczkolwiek nowe i podniesione w dużym stopniu dopiero na etapie postępowania sądowego, z oczywistych względów nie mogły być przywoływane na wcześniejszym etapie postępowania, gdyż organ I instancji nie poczynił żadnych ustaleń w tym zakresie, a informacje na ten temat zawarte zostały dopiero w ostatecznym rozstrzygnięciu organu II instancji. Wynikało to w dużym stopniu z faktu, że po uchyleniu przez Sąd wyrokiem z dnia 30 czerwca 2016 r. sygn. akt I SA/Op 203/16 wcześniejszej decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 11 marca 2016r., realizacja wskazań do dalszego postępowania zawarta w jego uzasadnieniu, została przeprowadzona na etapie postępowania odwoławczego. Tym samym, do uzupełnienia postępowania dowodowego w znacznym zakresie doszło dopiero na etapie rozpoznania wniosku strony o ponowne rozpoznanie sprawy z pominięciem udziału organu I instancji. Tym samym doszło w pewnym stopniu do ograniczenia praw strony do dwukrotnego całościowego rozpatrzenia jej sprawy.

Z tego też względu w ramach obecnie wydanego wyroku Sąd, uchylając zaskarżoną decyzję, równocześnie korzystając z regulacji art. 135 p.p.s.a. uchylił również poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] nr [...].

Reasumując Sąd stwierdza, że aczkolwiek w uzasadnieniu decyzji organ zamieścił liczne informację o prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym, jednakże nie sposób uznać, że w sposób wystarczający rozważył, czy należności objęte wnioskiem o umorzenie wygasły na skutek przedawnienia. Organ poprzestał bowiem jedynie na przytoczeniu informacji o wystawieniu tytułów wykonawczych, przekazaniu ich do organu egzekucyjnego, prowadzenia postępowania egzekucyjnego i jego zwieszeniu w związku z postępowaniem abolicyjnym, bez pogłębionej analizy faktycznych skutków wynikających z tych działań, ich prawidłowości i skuteczności dla biegu terminów przedawnienia poszczególnych należności. Ma to też zasadnicze znaczenie dla prawidłowości obliczenia wysokości należnych odsetek, o których umorzenie ubiega się skarżąca.

Wymienione mankamenty zgromadzonego materiału dowodowego i przyjętej przez organ argumentacji, nieprzekonujące o słuszności zajętego stanowiska, zaważyły na rozstrzygnięciu sprawy. Należało tym samym stwierdzić, że zaskarżona decyzja narusza przepisy art. 7, art. 8, art. 11, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu, który mógł mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy.

Równocześnie Sąd zwraca uwagę, że w sytuacji, gdy przedmiotem postępowania jest umorzenie, na żądanie zobowiązanej, części należności, także na niej ciąży obowiązek pełnej współpracy z organami i aktywny udział w sprawie. Rolą strony jest bowiem nie tylko negowanie stanowiska organu i zarzucanie mu braku wyjaśnienia wszystkich aspektów sprawy, ale także wskazywanie mu na etapie postępowania tych okoliczności, które według niej mogą mieć znaczenie dla sprawy, a które z oczywistych względów mogą być mu nieznane. Aby jednak organ mógł je poddać ocenie, muszą mu one być wskazane we właściwym czasie, a nie dopiero na etapie skargi do sądu. W związku z powyższym trudno akceptować bierną postawę strony podczas prowadzonego obecnie, z jej wniosku, postępowania. Jak bowiem wynika z akt sprawy, organ, mając na uwadze interes skarżącej, zwrócił się do niej o ewentualne wskazanie dodatkowych nowych okoliczności mających przemawiać za zasadnością żądania oraz złożenia z uwagi na upływ czasu aktualnego oświadczenia ZUS-RD-OOF-01 o stanie rodzinnym i majątkowym, celem uzupełnienia i uaktualnienia danych, co pozostało jednakże bez żadnej reakcji ze strony skarżącej.

Obowiązkiem strony podczas toczącego się wobec niej postępowania jest również informowanie organów o aktualnym miejscu zamieszkania i jego ewentualnych zmianach. Konsekwencją niewywiązania się z tego obowiązku może być skorzystanie przez organ z przewidzianych w kodeksie postępowania administracyjnego instytucji dorozumianego doręczenia korespondencji.

Końcowo wskazać należy, że ocena poczynionych ustaleń i zajętego stanowiska organu co do sytuacji majątkowej, zdrowotnej i rodzinnej skarżącej, w kontekście spełnienia przesłanek dotyczących umorzenia zaległości - pozostaje obecnie przedwczesna, z uwagi na stwierdzone nieprawidłowości w kwestii ustaleń dotyczących istnienia bądź nieistnienia należności mających podlegać umorzeniu.

Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą uznając to za niezbędne dla końcowego załatwienia sprawy.