Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 426/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2022-11-29 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Oddalono skargę w całości
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 i ust. 1a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Bogumiła Kalinowska (sprawozdawca), Sędziowie: Sędzia WSA del. Tomasz Judecki, Sędzia WSA Ewa Kamieniecka, , po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 29 listopada 2022 r. sprawy ze skargi E. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w J. G. z dnia [...]r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę w całości.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735 ze zm.) oraz art. 17 ust. 1, ust. 1a, ust. 1b, ust. 3, ust. 4, art 17b oraz art. 24 ust. 2 i 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (j.t. Dz. U. z 2022 r. poz. 615 ze zm.; w skrócie "u.ś.r."), po rozpatrzeniu sprawy na skutek odwołania skarżącej E. K., od wydanej z upoważnienia Burmistrza Gminy i Miasta W. decyzji Kierownika Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomoc/ Społecznej w W. z dnia 17 lutego 2022 r., nr [...] orzekającej o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad babcią skarżącej – F. K. - Samorządowe Kolegium Odwoławcze w J.utrzymało w mocy rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne.

W uzasadnieniu decyzji organ pierwszej instancji wskazał, że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki warunkujące przyznanie wnioskowanego świadczenia. Organ ustalił na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, że skarżąca jest wnuczką osoby wymagającej opieki. Zgodnie z art. 128 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej. Obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swojemu obowiązkowi. Z materiału dowodowego zgromadzonego przez organ pierwszej instancji wynika, że wraz z niepełnosprawną mieszka jej córka M., na której to spoczywa prawny obowiązek zapewnienia opieki matce, która wszakże nie przedłożyła jednak żadnych dokumentów z których wynikałoby, że posiada przeciwskazania do wykonywania określonych czynności, w tym czynności życia codziennego, związanych z opieką nad matką. Dodatkowo skarżąca nie przedłożyła żadnego świadectwa pracy, które potwierdzałoby rezygnację z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad babcią.

Po zapoznaniu się z treścią odwołania oraz materiałem dowodowym zebranym w aktach sprawy, Samorządowe Kolegium Odwoławcze wywodziło, że na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Takim osobom, zgodnie z art. 17 ust. 1a ustawy, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku, gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Art. 17 ust. 1 i art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez odesłanie do przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jednoznacznie wskazuje krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji.

Biorąc powyższe pod uwagę organ stwierdził, że wymagająca opieki posiada krewnych w pierwszym stopniu, które zgodnie z art. 128 i art. 129 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego są obciążone obowiązkiem alimentacyjnym w pierwszej kolejności, a w myśl art 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Jednak jak wynika z akt sprawy, podopieczna jest wdową posiadającą trójkę dzieci: M., która mieszka wraz z matką, jest rencistką i choruje i nie może zająć się niepełnosprawną matką, J. mieszkającą poza krajem (w Czechach) nie utrzymującą kontaktu z rodziną oraz syna mieszkającego poza krajem (w Niemczech) chorującego na raka skóry twarzy, rencistę, który nie jest w stanie zająć się matką, jedynie skarżąca - wnuczka - jest w stanie zająć się swą niepełnosprawną babcią.

Organ zauważył dalej, że nie ulega wątpliwości, iż na gruncie przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, wnuczkę obciąża obowiązek alimentacyjny względem babki. Stosownie do art. 128 powołanej ustawy, obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (art. 129 § 1 tej ustawy). Krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym (art. 129 § 2 tej ustawy).

W niniejszej sprawie poza sporem pozostaje, że podopieczna zgodnie z orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 16 czerwca 2021 r. jest niezdolna do samodzielnej egzystencji na stałe. Z treści wymienionego orzeczenia nie da się ustalić daty powstania niepełnosprawności.

Jak dalej zauważyło Kolegium, do przyznania danej osobie świadczenia pielęgnacyjnego konieczne jest stwierdzenie spełnienia wszystkich przesłanek pozytywnych oraz nie stwierdzenie wystąpienia którejkolwiek z wyraźnie wskazanych w ustawie przesłanek negatywnych. Dnia 19 kwietnia 2022 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze wezwało skarżącą do wskazania związku przyczynowego między niepodejmowaniem przez nią zatrudnienia lub pracy zarobkowej z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem zapewnienie odpowiednich świadczeń dla członków rodzin osób niepełnosprawnych, którzy poświęcając się dla najbliższych rezygnują z zatrudnienia, aby stale się nimi opiekować. Treść art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych jednoznacznie wskazuje, że nie każda rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia jest podstawą do przyznania świadczenia, ale tylko taka, której celem jest sprawowanie opieki. Celem tego uregulowania jest bowiem udzielenie pomocy państwa osobie, która podejmuje się sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną i tym samym na czas tej opieki dobrowolnie pozbawia się potencjalnego dochodu. W związku z powyższym musi istnieć wyraźny i bezpośredni związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia, a podjęciem opieki nad osobą wskazaną w ustawie.

W odpowiedzi na wezwanie Kolegium pełnomocnik skarżącej złożył wyjaśnienia z których wynika, że skarżąca ostatnie swoje zatrudnienie zakończyła w 2008 roku ze względu na chorobę, która umożliwiła jej opiekę nad babcią. Wyjaśnił, że skarżąca mieszka z babcią od 8 roku życia i opiekuje się nią od około 1997 r kiedy zachorowała i potrzebowała już pomocy. Skarżąca nie podejmowała kolejnego zatrudnienia za względu na pogarszający się stan zdrowia swojej babci. Obecnie opiekuje się chorą babcią całodobowo i nie jest w stanie podjąć zatrudnienia.

W ocenie Kolegium nie nastąpił wyraźny i bezpośredni związek między rezygnacją bądź niepodejmowaniem zatrudnienia, a podjęciem opieki nad osobą niepełnosprawną. Orzeczenie o niepełnosprawności zostało wydane w dniu 16 czerwca 2021 r., natomiast ostatnie zatrudnienie skarżącej (zgodnie z oświadczeniem brak jest świadectw pracy w aktach sprawy) ustało w 2008 r., czyli pomiędzy orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji podopiecznej a rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącą jest 13 lat różnicy. Zgodnie z pismem z dnia 6 maja 2022 r. będącym odpowiedzią na wezwanie Kolegium z dnia 19 kwietnia 2022 r., pełnomocnik skarżącej wskazuje, że zrezygnowała ona z zatrudnienia 2008 roku ze względu na chorobę. Tym samym rezygnacja z zatrudnienia nie nastąpiła celem sprawowania opieki nad chorą babcią.

W skardze zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Mając powyższe na uwadze strona skarżąca wniosła o uchylenie decyzji organów obu instancji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania.

Skarżąca argumentowała, że z dyspozycji art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych wynika, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom w nim wymienionym, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Z przywołanej normy prawa wynika, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która nie musi być opieką całodobową. Przede wszystkim nie sposób przyjąć, że skoro pomoc (opieka) świadczona przez skarżącą nie jest wykonywana przez całą dobę (a jedynie we wskazanych godzinach), to tym samym nie można mówić o opiece "stałej i długoterminowej" w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r.

W odpowiedzi organ wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje.

W myśl art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (j.t. Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym zgodnie z § 2 tegoż artykułu kontrola, o której mowa, jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozpoznaje sprawę rozstrzygniętą zaskarżonym aktem z punktu widzenia kryterium legalności, to jest zgodności z prawem całego toku postępowania administracyjnego i prawidłowości zastosowania prawa materialnego. Nadto, zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2022 roku, poz. 329 ze zm. – dalej p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną.

W wyniku analizy akt sprawy Sąd stwierdził, że skarga nie jest uzasadniona. Zaskarżone rozstrzygnięcie nie narusza bowiem ani prawa materialnego, ani też organ odwoławczy nie naruszył reguł procedury administracyjnej w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, bądź skutkującym wznowieniem tego postępowania.

W razie stwierdzenia braku naruszeń prawa a wobec tego nieuwzględnienia skargi – sąd skargę oddala (art. 151 p.p.s.a).

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej, ostatecznej w administracyjnym toku instancji, decyzji stanowi art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 615 ze zm., dalej: u.ś.r.). Przedmiotem żądania skarżącej, wyrażonego w jej wniosku wszczynającym postępowanie administracyjne było przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawną babcią legitymującą się orzeczeniem o niezdolności do samodzielnej egzystencji. Wniosek ten podlegał zatem rozpatrzeniu w oparciu o przepisy cytowanej ustawy o świadczeniach rodzinnych, w szczególności jej art. 17.

Powołany przepis w ust. 1 stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

"1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji."

Wskazać w tym miejscu należy, na tle brzmienia art. 17 ust. 1 pkt 4, że w myśl art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (art. 129 § 1 k.r.o.).

Zgodnie zaś z ustępem 1a art. 17 ustawy osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Przy wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. należy mieć jednocześnie na względzie cel regulacji zawartej w tych przepisach, a także treść art. 132 k.r.o., zgodnie z którym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.

Strona skarżąca, jako wnuczka, spokrewniona jest ze swą podopieczną w drugim stopniu, bez wątpienia zatem jej uprawnienie do świadczenia należy rozpatrywać w kontekście uregulowania ustępu 1a art. 17. Aktualne brzmienie ustępu 1a, z woli ustawodawcy, wyraźnie zaś zawęża przypadki przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego do określonych sytuacji, dając prymat osobom spokrewnionym w pierwszym stopniu, a w dalszym – tylko w razie kumulatywnego spełnienia warunków opisanych w punktach 1) do 3). Według literalnej wykładni bezsprzecznie strona skarżąca żadnej z tych normatywnych przesłanek nie spełnia, jak trafnie oceniło Kolegium. Z niespornych ustaleń stanu faktycznego sprawy wynika bowiem, że podopieczna ma trójkę dzieci, na których spoczywa obowiązek alimentacyjny względem niej – córkę mieszkającą w Czechach oraz syna mieszkającego w Niemczech, a także kolejną córkę, z którą mieszka. Skarżąca zaś nie wykazała by córka ta lub pozostałe dzieci podopiecznej legitymowały się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Tymczasem zgodnie z uchwałą składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 listopada 2022 r. I OSK 2/22, warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.).

Ogólna moc wiążąca uchwał konkretnych i abstrakcyjnych nie pozwala na samodzielne rozstrzygnięcie przez jakikolwiek skład sądu administracyjnego sprawy w sposób sprzeczny ze stanowiskiem zawartym w uchwale i przyjęcie wykładni prawa odmiennej od tej, która została przyjęta przez skład poszerzony Naczelnego Sądu Administracyjnego. W myśl bowiem art. 269 § 1 zdanie pierwsze p.p.s.a., jeżeli jakikolwiek skład sądu administracyjnego rozpoznający sprawę nie podziela stanowiska zajętego w uchwale składu siedmiu sędziów, całej Izby albo w uchwale pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego, przedstawia powstałe zagadnienie prawne do rozstrzygnięcia odpowiedniemu składowi.

Skład Sądu orzekający w rozpatrywanym przypadku aprobuje w pełni pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażony w powołanej uchwale. Tylko zatem posiadanie przez dzieci podopiecznej orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności zaktualizowałoby możliwość uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego przez skarżącą jako zstępną w dalszej kolejności zobowiązaną do alimentacji. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla wnuków podopiecznego przysługuje dopiero wówczas, gdy krewni w stopniu pierwszym osoby wymagającej opieki są niepełnosprawni w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez nich ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy.

Z tego powodu, skoro w świetle niewadliwie ustalonych okoliczności stanu faktycznego niniejszej sprawy skarżąca jest wykluczona z kręgu podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, to kwestia charakteru sprawowanej przez skarżącą faktycznej opieki oraz problematyka istnienia związku przyczynowo-skutkowego między tą opieką a zaprzestaniem zatrudnienia – pozbawione są znaczenia i nie mogą mieć wpływu na rozstrzygnięcie.

W tym stanie rzeczy Sąd skargę oddalił na mocy art. 151 p.p.s.a.