Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 814/18
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2021-05-25 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6171 Radcowie prawni i aplikanci radcowscy
Hasła tematyczne: Zawody prawnicze
Skarżony organ: Minister Sprawiedliwości
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: Art. 36 ust.2 i 10, art. 36  ust.2, art. 36 ust.10
journal: Dz.U. 2015 poz 507
law: Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych - tekst jedn.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Krystyna Anna Stec Sędzia NSA Wojciech Kręcisz Sędzia del. WSA Cezary Kosterna (spr.) po rozpoznaniu w dniu 25 maja 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej B. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 czerwca 2016 r. sygn. akt VI SA/Wa 3084/15 w sprawie ze skargi B. K. na uchwałę Komisji Egzaminacyjnej [...] przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego który został przeprowadzony z dniach 11-13 marca 2015 r. z dnia [...] września 2015 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od B. K. na rzecz Ministra Sprawiedliwości 360 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi kasacyjnej wniesionej przez (...) jest wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 13 czerwca 2016 r. sygn. akt VI SA/Wa 3084/15. Wyrokiem tym na podstawie na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej: "ppsa") została oddalona skarga wniesiona przez (...) (dalej: "Skarżący", "Strona" lub "Zdający") na uchwałę Komisji II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do rozpoznania odwołań od uchwał o wynikach egzaminu radcowskiego, który ostał przeprowadzony w dniach (...) (dalej: "Komisja II stopnia", "Komisja") z (...) Uchwałą tą została utrzymana w mocy uchwała nr (...) z (..). Komisji Egzaminacyjnej Nr 2 do przeprowadzenia egzaminu radcowskiego w (...) r. z siedzibą w (...) stwierdzająca, że Skarżący uzyskał wynik negatywny z egzaminu radcowskiego. Podstawę prawną uchwały stanowiły przepisy art. 368 ust. 1, 9 i 12 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2015 r., poz. 507, dalej: "urp") w związku z art. 138 § 1 pkt 1 kpa. Przyczyną uzyskania negatywnego wyniku było uzyskanie niedostatecznej oceny z zadania z zakresu prawa cywilnego.

Komisja Egzaminacyjna II stopnia uzasadniając uchwałę wskazała, że w art. 365 ust. 2 urp, ustawodawca wyszczególnił najważniejsze kryteria oceny prac pisemnych z tych części egzaminu, tj.: 1) zachowanie wymogów formalnych, 2) właściwość zastosowanych przepisów prawa i umiejętność ich interpretacji, 3) poprawność rozstrzygnięcia problemu egzaminacyjnego, 4) należyte zabezpieczenie interesu reprezentowanej strony, które muszą być spełnione łącznie, bo tylko wtedy uprawniona jest ocena, że zdający jest przygotowany do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego. Komisja II stopnia przytoczyła opinie egzaminatorów, którzy ocenili jednolicie sporządzoną przez zdającego pracę z prawa cywilnego na ocenę niedostateczną. Komisja II stopnia przyznała, że Zdający prawidłowo przyjął, że właściwą formą rozwiązania zadania egzaminacyjnego powinno być sporządzenie apelacji a nie opinii o niecelowości jej wnoszenia, oraz że apelacja spełniała podstawowe wymogi formalne konstrukcji środka zaskarżenia. Komisja wskazała jednak, że całkowicie błędnie Zdający przyjął zakres zaskarżenia objętego zadaniem wyroku sądu I instancji, zaskarżając go w całości, obejmując nim oba roszczenia powoda, tj. roszczenie główne z art. 527 kc, jak i roszczenie ewentualne z art. 59 kc. Odstąpienie od zaskarżenia wyroku w zakresie roszczenia z art. 59 kc uzasadnione było nieadekwatnością żądania powoda do stanu faktycznego zadania egzaminacyjnego. Oba roszczenia wykluczają się wzajemnie. Nie można było więc w stanie faktycznym zadania egzaminacyjnego zgłaszać żądania z art. 59 kc. Ponadto, jak wskazała Komisja, z treści art. 59 kc, określającego 1-roczny termin zawity do dochodzenia roszczenia, jednoznacznie wynikała bezcelowość zaskarżania wyroku sądu I instancji w zakresie żądania ewentualnego, jako już przedawnionego. Komisja za błędne uznała również skierowanie apelacji przeciwko obu pozwanym, zamiast jedynie przeciwko pozwanej (...). Błąd w określeniu podmiotowego zakresu zaskarżenia wynikał z nieznajomości przepisu art. 531 kc, który stanowi, że uznanie za bezskuteczną czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli następuje w drodze powództwa lub zarzutu przeciwko osobie trzeciej, która wskutek tej czynności uzyskała korzyść majątkową. Osobą trzecią w rozumieniu art. 527 § 1 kc była pozwana (...). Komisja dodała, że tak określony zakres zaskarżenia nie leżał w interesie strony reprezentowanej przez Zdającego i narażał powoda na poniesienie kosztów oddalonej apelacji w stosunku do drugiego pozwanego. Komisja II stopnia podkreśliła, że Zdający trafnie podniósł zarzuty naruszenia art. 233 § 1 kpc w kontekście nieprawidłowej oceny przez sąd I instancji zeznań świadków odnośnie trwania konkubinatu pomiędzy pozwanymi, niewypłacalności dłużnika, świadomości (...) co do zadłużenia drugiego pozwanego i działania ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli przy zawieraniu umowy sprzedaży nieruchomości, jak również odnośnie rzekomo posiadanych przez dłużnika oszczędności. Zdający prawidłowo też zarzucił, jak wskazała Komisja, naruszenie art. 534 kc w kontekście jego niezastosowania wobec błędnego przyjęcia przez sąd daty zawarcia umowy przedwstępnej, jako daty początkowej biegu terminu przedawnienia roszczenia z art. 527 kc. Komisja uznała również za właściwy zarzut naruszenia art. 527 § 3 kc w kontekście błędniej wykładni statusu osoby bliskiej w rozumieniu ww. przepisu oraz zawartego w nim domniemania prawnego, którego sąd nie zastosował, a które skutkowałoby przeniesieniem ciężaru dowodu na pozwaną w zakresie wykazania braku wiedzy osoby trzeciej przy zawieraniu umowy kupna nieruchomości o działaniu dłużnika ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.

Zabrakło natomiast, zdaniem Komisji, zarzutu naruszenia art. 527 § 1 kc poprzez jego niezastosowanie, pomimo spełnienia przesłanek do uznania roszczenia powoda oraz błędnej wykładni ww. przepisu co do konieczności spełnienia przesłanki istnienia po stronie dłużnika zamiaru działania z pokrzywdzeniem wierzycieli, gdy w rzeczywistości przepis wymaga spełnienia jedynie przesłanki istnienia stanu świadomości dłużnika działania z pokrzywdzeniem wierzycieli. Nie dostrzegł również Zdający naruszenia art. 527 § 2 kc w kontekście jego niezastosowania, wobec niewłaściwej wykładni stanu niewypłacalności. Komisja zgodziła się również ze stanowiskiem egzaminatorów oceniających pracę Strony, że sformułowany przez Zdającego wniosek o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd I instancji, nie był zgodny z interesem reprezentowanej przez Zdającego strony, jak również nie był uzasadniony w stanie faktycznym kazusu egzaminacyjnego. Jak wskazała komisja, żadna z przesłanek określonych w art. 386 § 2 i § 4 kpc, uzasadniających powyższy wniosek, nie zaistniała w przedmiotowej sprawie, a w interesie strony reprezentowanej przez Zdającego leżało merytoryczne rozpatrzenie sprawy przez sąd odwoławczy i zmiana wyroku, a nie jego uchylenie.

Komisja dodała, że błędnie Zdający wnioskował o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego za I instancję, skoro powód nie był wówczas reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika.

Komisja II stopnia uznała, że Zdający nie spełnił przesłanek z art. 364 ust. 1 i art. 365 ust. 2 urp, nie wykazał się posiadaniem wystarczającej znajomości prawa materialnego i procesowego z zakresu prawa cywilnego oraz umiejętności jego stosowania na poziomie wymaganym dla kandydatów na radcę prawnego, przez co nie zabezpieczył interesu prawnego reprezentowanej przez siebie strony. Ostatecznie, zdaniem Komisji, Zdający nie wykazał się wystarczającymi umiejętnościami do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego.

W skardze na omówioną uchwałę wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie Skarżący zarzucił naruszenie przepisów postępowania co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy oraz przepisów prawa materialnego, co miało wpływ na wynik sprawy, tj.:

1) art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 kpa polegające na niewyczerpującym rozpatrzeniu materiału dowodowego oraz na jego dowolnej ocenie, co wyraża się w:

- nieustosunkowaniu się w uzasadnieniu zaskarżonej uchwały do wskazanego przez Zdającego aktualnego orzecznictwa i stanowiska nauki potwierdzającego słuszność wniosku apelacji cywilnej o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania;

- niedostrzeżeniu, że w odwołaniu Zdający odniósł się do zarzutów jednego z Egzaminatorów, co do przesłanek ze skargi pauliańskiej określonych w art. 527 § 1 i § 2 kc. Komisja II stopnia w ogóle nie ustosunkowała się do wyjaśnień w tym zakresie, w dalszym ciągu powiela zaś przedmiotowy zarzut Egzaminatora;

- całkowicie błędnym ustaleniu, nie znajdującym potwierdzenia w apelacji, że zaskarżono powództwo ewentualne z art. 59 kc, co w realiach zadania rzeczywiście stanowiłoby istotny błąd, podczas gdy w żadnym miejscu apelacji nie zostało zgłoszone żądanie z powyższego przepisu. Również z uzasadnienia apelacji w najmniejszym stopniu nie wynika, aby skarżony był art. 59 kc, co więcej tego przepisu w ogóle się nie wymienia;

- niedostrzeżeniu, że wniosek o pozostawienie Sądowi I instancji rozstrzygnięcia o kosztach procesu za obie instancje, w tym kosztów zastępstwa procesowego za obie instancje, w świetle art. 108 § 2 kpc i stanu faktycznego wynikającego z treści zadania cywilnego jest rozwiązaniem prawidłowym;

- mylnym ustaleniu, jakoby jedynie omyłkowo został sformułowany wniosek o uchylenie wyroku, podczas gdy zarzuty apelacji oraz ich uzasadnienie jednoznacznie wskazują, że Zdający wnosił o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ponieważ ten wniosek w realiach sprawy najlepiej odpowiadał prawu;

- dymorficznym ustaleniu dotyczącym interpretacji art. 534 kc przez Zdającego - Komisja II stopnia zarzuca niewłaściwą interpretację art. 534 kc, w innym zaś miejscu uzasadnienia ustala, że trafny był zarzut naruszenia art. 534 kc. Podobna sytuacja występuje odnośnie art. 527 kc. Na str. 12 w części podsumowującej pozytywy oraz braki apelacji, najpierw Komisja stwierdza, że Zdający słusznie wskazał, że sąd winien zastosować art. 527 kc wobec spełnienia przesłanek uznania roszczenia powoda z ww. przepisu (w rzeczywistości argumentacja Zdającego była inna: dopiero dokonanie prawidłowych ustaleń faktycznych, czego Sąd nie uczynił, pozwoliłoby na prawidłowe zastosowanie art. 527 kc), aby kilka zdań dalej wytknąć brak zarzutu naruszenia art. 527 § 1 i § 2 kc,

- rozszerzeniu przez Komisję II stopnia przyczyn, z powodu których, Zdający, ostatecznie, nie zdał egzaminu z prawa cywilnego.

2) art. 7 kpa poprzez rozciągnięcie pojęcia zakres zaskarżenia na zarzut z art. 59 kc, który w rzeczywistości nie został w apelacji w ogóle postawiony, co narusza słuszny interes strony,

3) art. 11 i art. 107 § 3 kpa poprzez nie odniesienie się w uchwale Komisji II stopnia do 2 zarzutów odwołania z (...) (pkt II.3 oraz II.4), co w konsekwencji pozostawia wątpliwości Skarżącego w zakresie prawidłowości zaskarżonej uchwały. Powyższe naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

4) art. 365 ust. 2 urp poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że zadanie z zakresu prawa cywilnego nie spełnia wymagań określonych w tym przepisie, podczas gdy w apelacji zachowano wymogi formalne, zastosowano właściwe przepisy prawa oraz umiejętnie je zinterpretowano, poprawnie także zaproponowano sposób rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony, którą autor apelacji reprezentował.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę uznając, że zaskarżona uchwała nie narusza prawa w stopniu dającym podstawy do jej uchylenia. Uzasadniając wyrok, Sąd I instancji wskazał powołując się na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, że dopiero spełnienie wszystkich przesłanek wymienionych w art. 365 ust. 2 urp, pozwala na wystawienie oceny pozytywnej z danej części egzaminu radcowskiego. Wskazał też, że Sąd nie ocenia po raz kolejny pracy Skarżącego sporządzonej w ramach zadania egzaminacyjnego z prawa cywilnego, lecz dokonuje kontroli prawidłowości prowadzonego postępowania i wydanego rozstrzygnięcia w świetle obowiązującego stanu prawnego, w tym czy ocena dokonana przez Komisję II stopnia nie ma cech dowolności, uwzględniając kryteria z art. 365 ust. 2 urp, wytyczające merytoryczne granice oceny.

W ocenie WSA Komisja, oceniając ponownie pracę Skarżącego, nie wykroczyła poza granice określone w przywołanym przepisie. Zaskarżona uchwała zawiera merytoryczną ocenę pracy egzaminacyjnej Skarżącego z zakresu prawa cywilnego, zgodną z opiniami dwóch egzaminatorów, którzy wystawili oceny cząstkowe niedostateczne. W uchwale zostały wskazane prawidłowe elementy pracy Skarżącego, jak również błędy w niej zawarte, których charakter i ilość zaważyły jednak o niedostatecznej ocenie z zadania z prawa cywilnego i negatywnym wyniku egzaminu radcowskiego. Sąd I instancji podzielił stanowisko Komisji co do błędów Skarżącego przy sporządzeniu przedmiotowej apelacji, w szczególności co do:

1) zaskarżenia wyroku w całości, mimo że w pozwie podniesiono dwa wykluczające się roszczenia - roszczenie główne z art. 527 kc, jak i roszczenie ewentualne z art. 59 kc, z których roszczenie z art. 59 kc było oczywiście niezasadne z uwagi na upływ terminu zawitego; dodatkowo zaskarżając wyrok w całości, Skarżący w sporządzonej apelacji nie sformułował zarzutów dotyczących naruszenia art. 59 kc, ani nie powołał tego przepisu w uzasadnieniu apelacji.

2) błędnego skierowania apelacji przeciwko obu pozwanym, a nie tylko (...), co nie leżało w interesie strony reprezentowanej przez Zdającego, gdyż narażało powoda na poniesienie kosztów oddalonej apelacji w stosunku do drugiego pozwanego – (...)

3) chybionego wniosku apelacyjnego o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd I instancji, gdyż Komisja prawidłowo wskazała, że w sprawie będącej przedmiotem zadania egzaminacyjnego nie zaistniały okoliczności z art. 386 § 2 i § 4 kpc. Uzasadniające powyższy wniosek apelacyjny, sam Skarżący zauważył, że sąd odwoławczy mógł wziąć na siebie ryzyko zmiany wyroku I instancji, a ponadto Komisja, wskazała w zaskarżonej uchwale, że Skarżący, ani w zarzutach sporządzonej przez siebie apelacji, ani w jej uzasadnieniu, nie wskazał argumentów uzasadniających sformułowanie takiego wniosku apelacyjnego, co w ocenie Sądu jest istotne, gdyż Skarżący w sporządzonej apelacji wskazuje na oczywiste błędy sądu I instancji w ocenie zgromadzonego materiału dowodowego. Ponadto w interesie strony reprezentowanej przez Skarżącego w zadaniu egzaminacyjnym, leżało merytoryczne rozpatrzenie sprawy i zmiana wyroku przez sąd II instancji;

4) braku w sporządzonej przez Skarżącego apelacji, zarzutu naruszenia art. 527 § 1 i § 2 kc, wobec oczywistych błędów w ocenie materiału dowodowego popełnionych przez sąd i instancji, poprzez co sąd nie zastosował tych przepisów .

WSA za niezasadny uznał zarzut naruszenia zasady dwuinstancyjności.

WSA za niejednoznaczną uznał kwestię dotycząca podniesionego przez Komisję II stopnia zarzutu, iż Skarżący w sporządzonej apelacji błędnie wnioskował o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego za I instancję, skoro powód nie był wówczas reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika. W ocenie WSA przyjęcie argumentacji Skarżącego w tym zakresie, nie miałoby jednak wpływu na rozstrzygniecie w kontekście pozostałych omówionych powyżej błędów zawartych w pracy egzaminacyjnej Skarżącego.

Sąd I instancji nie zgodził się z argumentacją Skarżącego, że błędy stwierdzone w części egzaminy z zakresu prawa cywilnego, powinny być analizowane w kontekście pozostałych części egzaminu radcowskiego. Z przepisów jednoznacznie wynika, że każda część egzaminu podlega niezależnej ocenie przez dwóch egzaminatorów, przez pryzmat przesłanek wymienionych w art. 362 ust. 2 urp. Ostateczny wynik egzaminu nie jest uzależniony od merytorycznej, całościowej analizy wszystkich części egzaminu, lecz od pozytywnej oceny uzyskanej z każdej części egzaminu.

WSA uznał za niezasadne zarzuty podniesione w skardze, w tym co do naruszenia przepisów prawa materialnego, tj.: art. 365 ust. 2 urp, wskazane bowiem przez egzaminatorów jak i przez Komisję uchybienia prowadzą do wniosku, że Skarżący nie zabezpieczył interesu strony, którą zgodnie z zadaniem reprezentował. W ocenie WSA zarówno egzaminatorzy, jak i Komisja II stopnia, mieli podstawy do przyjęcia, że praca Skarżącego nie spełnia wymogów pozwalających na stwierdzenie, że Skarżący wykazał się przygotowaniem prawniczym do wykonywania zawodu w sposób należyty i samodzielny.

Sąd I instancji nie stwierdził również naruszenia przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Wprawdzie Komisja II stopnia nie podjęła w zaskarżonej uchwale bezpośredniej polemiki z częścią argumentacji podniesionej przez Skarżącego w odwołaniu, jednak w ocenie WSA nie miało to istotnego wpływu na wynik sprawy, w związku z prawidłowym przeprowadzeniem postępowania oraz prawidłowym zastosowaniem przepisów materialnych.

(...) zaskarżył omówiony wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie w całości.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:

I. Na podstawie art. 174 pkt 1 ppsa. naruszenie prawa materialnego, tj. art. 364 ust. 1 urp w zw. z art. 365 ust. 2 urp oraz w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) ppsa. i art. 87 ust. 1 Konstytucji RP poprzez ich niewłaściwą wykładnię i przyjęcie, że skarżący jest niezdolny do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego, podczas gdy jego praca egzaminacyjna spełnia wymagania określone w art. 36 ust. 2 urp, tj. zachowano w niej wymogi formalne, zastosowano właściwe przepisy prawa i umiejętnie je zinterpretowano, poprawnie także zaproponowano sposób rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony, którą zdający reprezentował, zaś popełnione w pracy uchybienia w żaden sposób nie powinny wpłynąć na oddalenie apelacji przez sąd cywilny w stosunku do (...), tak jak to podnoszą obie Komisje Egzaminacyjne, lecz jedynie w stosunku do (...), co nie naraziłoby klienta na dodatkowe koszty.

2. Na podstawie art. 174 pkt 2 ppsa zarzucił naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie:

a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ppsa w zw. z art. 378 § 1 kodeksu postępowania cywilnego poprzez niezasadne oddalenie skargi z uwagi na błędny wniosek apelacyjny postawiony przez skarżącego, który zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, jak i Komisji Egzaminacyjnej I i II stopnia "był elementem przesądzającym, przy uwzględnieniu pozostałych popełnionych błędów, o negatywnej ocenie apelacji i prowadzącym do jej oddalenia, podczas gdy z treści art. 378 § 1 k.p.c. wynika, iż sąd cywilny nie jest związany wnioskami sformułowanymi w apelacji;

b) art. 1 § 1 i 2 ppsa w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ppsa zw. z art. 141 § 4 ppsa, w zw. z art. 7, 77 § 1, art. 107 § 3 kpa, art. 8 kpa oraz art. 11 kpa, polegające na nie ustosunkowaniu się w zaskarżonym wyroku do zarzutów ze skargi dotyczących zakresu zaskarżenia oraz wniosku apelacji cywilnej, w sytuacji gdy oba te elementy apelacji przesądziły o ocenie niedostatecznej z zakresu prawa cywilnego;

c) art. 1 § 1 i 2 ppsa w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ppsa zw. z art. 141 § 4 ppsa, w zw. z art. 7, 77 § 1, 80 kpa w zw. art. 15 kpa poprzez nietrafne odniesienie się w uzasadnieniu wyroku do zarzutu naruszenie przez Komisję II stopnia dwuinstancyjności postępowania administracyjnego.

d) art. 1 § I i 2 ppsa w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ppsa w art. 141 § 4 ppsa w zw. z art. 7, 77 § 1, 80, art. 107 § 3 kpa poprzez uznanie kilku zarzutów skarżącego za nieistotne, podczas gdy powyższe zarzuty odnoszą się do kwestii mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, a uwzględnienie ich mogłoby przesądzie o ocenie pozytywnej z części cywilnej egzaminu radcowskiego.

Podnosząc te zarzuty skarżący kasacyjnie wniósł o: uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy WSA w Warszawie do ponownego rozpoznania, rozpoznanie sprawy na rozprawie, oraz o zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Komisja Egzaminacyjne II Stopnia nr 3 przy Ministrze Sprawiedliwości reprezentowana przez radcę prawnego wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie od strony skarżącej kosztów postępowania.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie.

Na wstępie przypomnienia wymaga, że zgodnie z art. 183 § 1 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, a mianowicie sytuacje enumeratywnie wymienione w § 2 tego przepisu. Skargę kasacyjną, w granicach której operuje Naczelny Sąd Administracyjny, zgodnie z art. 174 ppsa, można oprzeć na podstawie naruszenia prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, oraz na podstawie naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Wywołane skargą kasacyjną postępowanie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym podlega więc zasadzie dyspozycyjności i nie polega na ponownym rozpoznaniu sprawy w jej całokształcie, lecz ogranicza się do rozpatrzenia poszczególnych zarzutów przedstawionych w skardze kasacyjnej w ramach wskazanych podstaw kasacyjnych. Istotą tego postępowania jest bowiem weryfikacja zgodności z prawem orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego oraz postępowania, które doprowadziło do jego wydania.

Spór prawny w rozpatrywanej sprawie dotyczy oceny prawidłowości stanowiska Sądu I instancji, który kontrolując zgodność z prawem uchwały Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości do spraw odwołań od wyników egzaminu radcowskiego stwierdził, że zaskarżona uchwała – którą utrzymano w mocy uchwałę Komisji Egzaminacyjnej ustalającą uzyskanie przez stronę negatywnego wyniku egzaminu radcowskiego w związku z niedostateczną oceną z zadania z zakresu prawa cywilnego – nie narusza prawa, co skutkowało oddaleniem skargi strony na tą uchwałę na podstawie art. 151 ppsa.

Zarzuty skargi kasacyjnej jako nie zasługujące na uwzględnienie nie pozwalając stwierdzić, że zaskarżony wyrok narusza prawo w stopniu uzasadniającym jego uchylenie lub zmianę.

Za względu na charakter sprawy i treść podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów, należy na wstępie wskazać na pewne zasady oceny postępowania organów egzaminacyjnych w postępowaniu sądowoadministracyjnym.

Celem aplikacji radcowskiej jest przygotowanie aplikanta do należytego i samodzielnego wykonywania zawodu radcy prawnego, w szczególności wykształcenie umiejętności z zakresu zastępstwa procesowego, sporządzania pism procesowych, umów i opinii prawnych oraz przyswojenie zasad wykonywania zawodu (art. 32 ust. 1 ustawy o radcach prawnych), zaś proces szkolenia aplikanta wieńczony jest egzaminem radcowskim, który w korespondencji do celów samej aplikacji polega na sprawdzeniu przygotowania prawniczego osoby przystępującej do egzaminu radcowskiego do – co szczególnie należy zaakcentować – samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego (art. 36⁴ ust. 1 ustawy o radcach prawnych), a zasady tego egzaminu oraz warunki, od spełnienia których uzależniony jest jego pozytywny wynik również zostały szczegółowo określone przez ustawodawcę.

Uwzględniając wszystkie konsekwencje wynikające z art. 36⁴ ust. 1 urp w relacji do ust. 6 tego przepisu, należy zauważyć, że egzamin radcowski jest ostatnim etapem sprawdzenia umiejętności i przydatności kandydata do wykonywania zawodu radcy prawnego. Za usprawiedliwione należałoby uznać oczekiwanie, że pomoc prawna świadczona przez radcę prawnego powinna być jak najwyższa, a zatem uzasadnia to odpowiednio wysokie wymagania stawiane osobom przystępującym do końcowego egzaminu. Zatem wyższą wartością, która powinna być brana pod uwagę w pierwszej kolejności przez komisję egzaminacyjną, jest wzgląd na to, aby wynik egzaminu radcowskiego odpowiadał poziomowi przygotowania prawniczego koniecznego do wykonywania wspomnianego zawodu w sposób zapewniający jak najlepiej interesy klientów radcy prawnego, niż dbałość o interes osoby przystępującej do tego egzaminu w celu uzyskania uprawnień do wykonywania zawodu radcy prawnego. Celem postępowania dotyczącego ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego jest przede wszystkim sprawdzenie przygotowania prawniczego osoby przystępującej do tego egzaminu pod względem zdolności do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego. Zatem obowiązkiem organów administracyjnych w tym postępowaniu jest przede wszystkim ochrona interesu publicznego polegającego na daniu możliwości wykonywania zawodu zaufania publicznego przez osoby do tego należycie przygotowane (por. wyrok NSA z dnia 13 lutego 2014 r., sygn. akt II GSK 1929/12).

Uwzględniając te uwagi należy stwierdzić, że Sąd I instancji, kontrolując zgodność z prawem zaskarżonej uchwały Komisji Egzaminacyjnej II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości, którą utrzymano w mocy uchwałę Komisji Egzaminacyjnej ustalającą uzyskanie przez stronę negatywnego wyniku egzaminu radcowskiego w związku z niedostateczną oceną z zadania z zakresu prawa cywilnego, nie uchybił tym wzorcom kontroli jej legalności, wynikającym z kryteriów oceny pracy egzaminacyjnej określonych w art. 36⁵ ust. 2 w związku z art. 36⁴ ust. 10 ustawy o radcach prawnych oraz celu egzaminu radcowskiego, o którym mowa w art. 36⁴ ust. 1 tej ustawy,

Zarzuty skargi kasacyjnej, mimo że zostały postawione jako zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego, jak i zarzuty naruszenia przepisów postępowania, są ze sobą ściśle powiązane. Skarżący kasacyjnie zarzuca naruszenie przepisów prawa materialnego w nawiązaniu do zarzutów naruszenia przepisów postępowania, które sprowadzają się w istocie do polemiki z oceną dokonaną przez komisje egzaminacyjne obu instancji i akceptacją tych ocen przez Sąd I instancji. Należy przy tym zauważyć, że stawiając zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego przez niewłaściwą wykładnię, w istocie nie wskazuje, na czym ten błąd wykładni miałby polegać, co nie pozwala na ocenę zasadności tak postawionego zarzutu.

Decyzja w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu radcowskiego należy kategorii decyzji związanych. Decyzja określana jest jako związana, gdy nie pozostawia organowi administracyjnemu "luzu decyzyjnego", jak określa się to w opisie wyboru konsekwencji prawnych normy prawa materialnego w decyzyjnym modelu stosowania prawa. Wprawdzie norma prawna może dopuszczać ograniczony luz decyzyjny, gdy organ dokonuje wyboru konsekwencji (z kilku przypadków, w granicach rozpiętości tzw. widełek), ale jest związany normatywnymi dyrektywami wyboru konsekwencji, co stanowi nadal postać decyzji związanej, co w odniesieniu do kwestii stanowiącej przedmiot sporu prawnego w rozpatrywanej sprawie znajduje swoje potwierdzenie w art. 36⁵ ust. 2 w związku z art. 36⁴ ust. 10 i art. 36⁶ ust. 1 ustawy o radcach prawnych. Uzyskanie negatywnej oceny cząstkowej (przynajmniej z jednej dziedziny) przesądza o negatywnym wyniku egzaminu bez względu na wyniki cząstkowe z innych dziedzin. Korzystanie przez egzaminujących z ograniczonego luzu decyzyjnego jest dopuszczalne dla ustalenia treści nieostrych sformułowań treści przepisów prawnych, przy ocenie zastosowanych przez zdającego rozwiązań w kontekście ich prawidłowości, zasadności, optymalnej ochrony interesów klientów. Nie uzasadnia to jednak twierdzenia, że wydana w tym przedmiocie decyzja ma charakter rozstrzygnięcia podejmowanego według, czy też w ramach uznania administracyjnego (por. wyroki NSA z dnia: 13 lutego 2014 r., sygn. akt II GSK 1929/12; 19 czerwca 2013 r., sygn. akt II GSK 319/12). Zatem należy stwierdzić, uchwały komisji egzaminacyjnych do spraw wyniku egzaminu radcowskiego nie są podejmowane w oparciu o konstrukcję uznania administracyjnego. Zarówno bowiem, komisja egzaminacyjna, decydując o wyniku egzaminu na podstawie art. 36⁶ ust. 2 ustawy o radcach prawnych, jak i rozpatrująca odwołanie od jej uchwał Komisja Egzaminacyjna II stopnia przy Ministrze Sprawiedliwości (Komisja Odwoławcza) związane są przede wszystkim przepisem art. 36⁶ ust. 1 przywołanej ustawy, zgodnie z którym pozytywny wynik z egzaminu radcowskiego otrzymuje zdający, który z każdej części egzaminu radcowskiego otrzymał ocenę pozytywną (por. w tej mierze wyrok NSA z dnia 19 marca 2013 r., sygn. akt II GSK 2333/11).

Analiza uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie uzasadnia twierdzenia, aby ocena zgodności z prawem kontrolowanej uchwały przeprowadzona została bez należytej wnikliwości, w tym z naruszeniem tych wzorców kontroli jej legalności, które wynikają z art. 7, art. 8, art. 11, art. 77 § 1 i art. 80 kpa, których naruszenie zarzuca strona skarżąca. Należy przy tym zauważy, że zgodnie z art. 368 urp, w postępowaniu przed komisją odwoławczą w sprawie dotyczącej ustalenia wyniku egzaminu przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego stosuje się odpowiednio. Wynika z tego, że ocenie podlega materiał dowodowy w postaci pracy egzaminacyjnej, nie może więc być mowy o braku kompletności tego materiału dowodowego. Zatem kontrola przez sąd administracyjny, czy materiał dowodowy w postaci pracy egzaminacyjnej został oceniony przy odpowiednim zastosowaniu zasad wynikających z powołanych przepisów kpa, ogranicza się do zbadania, czy praca egzaminacyjna została oceniona zgodnie z kryteriami oceny wynikającymi z przepisów prawa - tu w szczególności z 36 5 ust. 2 urp. Ocena zgodności z prawem zaskarżonej uchwały nie nastąpiła również z naruszeniem art. 365 ust. 2 ustawy o radcach prawnych, z którego wynika, że oceny rozwiązania każdego z zadań z części od pierwszej do czwartej egzaminu radcowskiego dokonują niezależnie od siebie dwaj egzaminatorzy z dziedzin prawa, których dotyczy praca pisemna, biorąc pod uwagę w szczególności zachowanie wymogów formalnych, zastosowanie właściwych przepisów prawa i umiejętność ich interpretacji, poprawność zaproponowanego przez zdającego sposobu rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony, którą zgodnie z zadaniem reprezentuje.

Oceny rozwiązania zadania egzaminacyjnego, o których mowa przywołanym przepisie ustawy o radcach prawnych, mają charakter zindywidualizowany i oceniający nie są w stanie uwolnić się od elementu subiektywizmu przy dokonywaniu tych ocen, zwłaszcza w kwestiach dotyczących zagadnień powodujących rozbieżności w judykaturze i doktrynie prawa. Ten dopuszczalny element subiektywny nie oznacza jednak, że dokonywania niezależnie przez dwóch egzaminatorów i weryfikowana przez komisję egzaminacyjną II stopnia ocena pracy i uregulowany sposób wystawiania oceny końcowej, nie prowadzi do uzyskania oceny trafnej. W zależności bowiem od tego, w jakim stopniu praca egzaminacyjna spełnia wymagania, egzaminatorzy wystawiają oceny korzystając ze skali oraz kryteriów ocen zawartych w ustawie (por. art. 36⁴ ust. 10 i art. 36⁵ ust. 2 urp ustawy), a oceny te są realizacją zasady swobodnej oceny dowodów i przejawem indywidualnego podejścia specjalistów, którzy z jednej strony gwarantują znajomość przepisów prawa i obiektywną ocenę prawidłowości zastosowanych rozwiązań, a z drugiej zawierają element własnej "eksperckiej" oceny poziomu pracy (por. wyroki NSA z dnia 7 kwietnia 2016 r., sygn. akt II GSK 2532/14 oraz z dnia 20 lutego 2019 r. sygn. akt II GSK 5673/16).

Art. 36⁵ ust. 2 ustawy radcach prawnych określa kryteria oceniania prac egzaminacyjnych. Są to: zachowanie wymogów formalnych, zastosowanie właściwych przepisów prawa i umiejętność ich interpretacji, poprawność zaproponowanego przez zdającego sposobu rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony. Dla uzyskania pozytywnej oceny każde z tych kryteriów musi być spełnione. Z obydwu ocen cząstkowych, a także z kontrolowanej uchwały wynika, że praca egzaminacyjna Skarżącego nie spełniała kryteriów oraz wymogów, co uzasadniało nadanie jej oceny niedostatecznej. Analiza treści uzasadnień obydwu ocen cząstkowych przekonuje o istnieniu znaczącej ich części wspólnej w zakresie odnoszącym się do wskazywanych w nich mankamentów i deficytów pracy egzaminacyjnej strony Skarżącego. W szczególności dotyczyło to bezpodstawnego skierowania apelacji przeciwko osobie pozwanej nie mającej legitymacji biernej, oraz wadliwego (choć nie przesądzającego o bezskuteczności apelacji), skierowanie apelacji do całego wyroku mimo braku podstaw do zaskarżenia w części dotyczącej nieuwzględnienia roszczenia ewentualnego opartego na art. 59 kc, wniosku o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji. Należy przy tym zauważyć, że Skarżący nawet nie polemizuje z prawidłowością oceny egzaminujących i Komisji II stopnia, że błędem było skierowanie apelacji przeciwko drugiemu z pozwanych niemającemu legitymacji procesowej biernej. A przecież było to narażanie interesu powoda na szwank w postaci potencjalnej konieczności zapłacenia bezpodstawnie pozwanemu kosztów postępowania apelacyjnego. Spekulacja Skarżącego, że takich kosztów mogłoby nie być, nie ma tu żadnego znaczenia dla oceny wadliwości takiej apelacji i niespełnieniu kryterium "poprawności zaproponowanego przez zdającego sposobu rozstrzygnięcia problemu z uwzględnieniem interesu strony". W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego trafne też były inne zarzuty postawione przez egzaminatorów, choć ich waga była mniejsza.

Jak wyżej wskazano – celem egzaminu radcowskiego jest sprawdzenie przygotowania prawniczego osoby przystępującej do tego egzaminu do samodzielnego i należytego wykonywania zawodu radcy prawnego, w tym wiedzy z zakresu prawa i umiejętności jej praktycznego zastosowania, a zawód radcy prawnego polega na świadczeniu pomocy prawnej mającej na celu ochronę interesów prawnych podmiotów, na rzecz których jest wykonywana. Jednak w sytuacji, gdy Skarżący rozwiązując zadanie egzaminacyjne zdecydował się zasadnie na sporządzenie apelacji, to za niewystarczającą z punktu widzenia normatywnych kryteriów oceny pracy egzaminacyjnej należałoby uznać ocenę, która miałaby się ograniczać do wskazanego aspektu zagadnienia oraz formalnej poprawności samej apelacji (por. w tej mierze również wyroki NSA z dnia 2 września 2015 r., sygn. akt II GSK 1678/14 oraz z dnia 17 maja 2016 r., sygn. akt II GSK 2961/14, a także wyrok NSA z dnia 14 marca 2019 r., sygn. akt II GSK 256/17) które wskazują na konsekwencje tego stanu rzeczy dla oceny pracy egzaminacyjnej). Istotą casusu egzaminacyjnego było rozwiązania zadania nie tylko przez przyjęcie właściwego kierunku – sporządzenia apelacji, a nawet apelacji na tyle poprawnej, by pozwalał na jej merytoryczne rozpoznanie, a nawet uwzględnienie w części (nie mogła zostać uwzględniona w stosunku do drugiego pozwanego nie mającego w sprawie legitymacji procesowej biernej). Dla oceny uznania prawidłowości przyjętego rozwiązania konieczne było też prawidłowe sformułowanie i umotywowanych zarzutów apelacyjnych adresowanych wobec orzeczenia sądu powszechnego I instancji, w sposób jak najlepiej zabezpieczający interesy reprezentowanego powoda.

Jakkolwiek więc z kontrolowanej przez Sąd I instancji uchwały Komisji Egzaminacyjnej II stopnia oraz ocen cząstkowych stanowiących podstawę podjęcia uchwały przez Komisję Egzaminacyjną do przeprowadzenia egzaminu radcowskiego wynika, że sporządzona przez stronę skarżącą apelacja jest poprawna formalnie, a wystąpienie z nią uwzględnia interes strony, to jednak w warstwie merytorycznej nie jest ona wolna od tego rodzaju mankamentów i deficytów, które uzasadniały, aby poziom wiedzy strony Skarżącego z zakresu prawa cywilnego ocenić jako niedostateczny. Należy przy tym pamiętać, że nie jest rolą sądów administracyjnych zastępowanie egzaminujących w dokonywaniu ocen prac egzaminacyjnych, lecz ocena zgodności z prawem dokonania tych ocen przez egzaminujących i Komisję II stopnia.

Dodatkowo należy wskazać, że stawiając w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia przepisów postępowania, należy nie tylko sformułować i uzasadnić, w jaki sposób doszło do tych naruszeń, ale też dlaczego naruszenia ta miałyby mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zarzuty naruszenia przepisów postępowania stanowią polemikę ze szczegółowymi wywodami zaskarżonej uchwały i po części z uzasadnieniem zaskarżonego wyroku, nie wskazują jednak, w jaki sposób uznanie tych zarzutów za uzasadnione mogłoby istotnie wpływać na wynik sprawy. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego przytoczone wyżej części wspólne ocen dokonanych przez egzaminatorów, wskazujące na poważne uchybienia egzaminacyjnej apelacji, których o ocen Skarżący nie kwestionuje, pozwalały na przyjęcie oceny negatywnej.

Wbrew zarzutom skargi kasacyjnej nie stanowiło podstawy wystawienia oceny negatywnej powołanie się na art. 378 § 1 kpc czy też nieuwzględnienie tego przepisu przez egzaminujących i Sąd I instancji. Zarzuty egzaminujących związane ze złym sformułowaniem wniosków apelacji (o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania na podstawie art. 386 § 4 kpa, zamiast uchylenia wyroku i orzeczenia co do istoty sprawy na podstawie art. 386 § 1 kpc) w świetle przedstawionego stanu sprawy były uzasadnione, choć uchybienie to nie dyskwalifikowało apelacji, czego przecież egzaminatorzy nie zarzucali i nie czynili zasadniczym powodem negatywnej oceny. Zatem czyni to niezasadnymi zarzuty podniesione w pkt 2 a) i b) petitum skargi kasacyjnej.

Nie zasługiwał również na uwzględnienie zarzut nietrafnego odniesienia się przez Sąd I instancji do zarzutu naruszenia przez Komisję II stopnia zasady dwuinstancyjności postępowania. Skarżący kasacyjnie nie wskazał w żaden sposób, jaki wpływ na wynik sprawy mogłoby mieć zarzucane przezeń uchybienie.

Wreszcie nietrafny był zarzut podniesiony w pkt 2 d) petitum skargi kasacyjnej. Jak wyżej wskazano trafne były istotne zarzuty postawione przez egzaminatorów ocenianej apelacji, przesądzające o trafności negatywnej oceny. Zatem wskazane przez Sąd I instancji omyłki w uzasadnieniu zaskarżonej uchwały, wskazane uchybienia w apelacji wynikające z rozbieżnych interpretacji kwestii budzących rozbieżności w judykaturze i doktrynie (które nie dyskwalifikowały apelacji), wskazanie na prawidłowe elementy apelacji, nie mogły przesądzać o zmianie oceny zadania egzaminacyjnego.

Skarżący kasacyjnie postawił też zarzut naruszenia art. 87 ust. 1 Konstytucji RP, który to przepis określa, jakie akty są źródłem prawa. Zarzutu tego Skarżący nie uzasadnił. Również analiza uzasadnienia skargi kasacyjnej nie pozwala na stwierdzenie, że przepis ten (w powiązaniu z innymi przepisami powołanymi w skardze kasacyjnej) został naruszony. Zaskarżona uchwała oparta jest na przepisach określonych w źródłach prawa wymienionych w art. 87 ust. 1 Konstytucji RP.

Z przedstawionych powodów, zarzuty skargi kasacyjnej należało uznać za nieusprawiedliwione.

W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 204 pkt 1 i art. 205 § 2 ppsa. w związku z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) oraz z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokacki (tekst jedn. Dz. U. z 2015 r., poz. 1800) orzekł, jak w sentencji wyroku.