Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 307/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2017-06-29 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art, 17 uat. 1 pkt 4, ust. 1a pkt 1, ust. 1b
journal: Dz.U. 2016 poz 1518
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
article: art. 144 par. 1
journal: Dz.U. 2015 poz 583
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Edyta Podrazik Sędziowie Sędzia WSA Danuta Rzyminiak – Owczarczak (spr.) Sędzia WSA Elwira Brychcy Protokolant st. sekr. sąd. Edyta Rurarz - Kwietniewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 czerwca 2017 r. sprawy ze skargi J. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] 2016 r. Nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy D. z dnia [...] 2016 r. Nr [...]


UZASADNIENIE

Wójt Gminy D. (dalej w skrócie: Wójt) decyzją z [...] 2016 r., nr [...], po rozpoznaniu wniosku J. B. odmówił wnioskodawcy świadczenia w formie:

1. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad T. W.,

2. składki na ubezpieczenie społeczne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy w związku z opieką nad T. W.,

3. składki na ubezpieczenie zdrowotne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy w związku z opieką nad T. W..

W uzasadnieniu organ wyjaśnił, iż J. B. w dniu 27 października 2016r. złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jako opiekun prawny T. W., który legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym przed 16 rokiem życia na stałe. W ocenie Wójta wnioskodawca nie spełnia przesłanki określonej w ustawie o świadczeniach rodzinnych do przyznania ww. świadczenia, bowiem opiekun prawny jest osobą wyłączoną z grona beneficjentów do świadczenia pielęgnacyjnego. Organ wskazał przy tym, iż żyje ojciec biologiczny T. W., który wyraził zgodę na ubezwłasnowolnienie syna i uznał, że leży to w interesie ojczyma J. B..

Dalej Wójt przytoczył brzmienie art. 17 ust. 1, oraz 1a ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych określający podmioty, którym przysługuje uprawnienie do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, a następnie zauważył, iż wnioskodawca nie należy do żadnej z kategorii tych osób. Wójt wskazał, iż przepisy regulujące kwestie świadczeń rodzinnych mają charakter norm bezwzględnie obowiązujących, wykluczają jakąkolwiek uznaniowość i stosowanie kryteriów innych niż wskazał ustawodawca. Rozstrzygnięcie w zakresie tych spraw nie należy więc od woli organów orzekających, które w sytuacji niespełnienia jakiejkolwiek przesłanki wymaganej dla uzyskania świadczenia, mają obowiązek podjęcia decyzji o odmowie przyznania tego świadczenia.

Odwołanie od tej decyzji wniósł J. B. wyjaśniając, iż jego pasierb cierpi na porażenie mózgowe od chwili urodzenia wraz ze schorzeniami neurologicznymi. Porusza się wyłącznie przy pomocy wózka inwalidzkiego z niedowładem kończyn dolnych i częściowym niedowładem kończyn górnych, wymaga całodobowej opieki celem prawidłowej egzystencji w swoim środowisku zamieszkania, nie jest zdolny do samoobsługi i racjonalnego podejmowania decyzji szczególnie dotyczących stanu jego zdrowia i innych spraw urzędowych, obecnie ma orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności na stałe. Z matką Tomasza, która zmarła w 2016r. skarżący był w związku nieformalnym od 2000r., a od 2010r. w związku małżeńskim. Do śmierci żony tworzyli razem przez 16 lat zgodną rodzinę i istnieje silna więź emocjonalna między T. W., a jego ojczymem. Skarżący wskazał, iż zawsze traktował Tomasz jak swojego syna – to on go kąpał, pomagał załatwiać wszystkie potrzeby fizjologiczne, układał do snu, co też robi do dnia dzisiejszego. Wyjaśnił, iż życzeniem jego zmarłej żony było, aby nigdy nie opuścił jej dziecka. Ojciec biologiczny Tomasza opuścił żonę i syna wiele lat temu, nigdy też nie interesował się dzieckiem, a obecnie również nie jest w stanie sprawować opieki nad synem - sam jest chory na chorobę nowotworową i ma od października 2016 r. ustalony umiarkowany stopień niepełnosprawności. Jego stan zdrowia nie pozwala zapewnić Tomaszowi całodobowej opieki .

Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z [...] 2016 r. o nr [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu organ odwoławczy przytoczył treść art. 17 ust, 1 pkt 1-4 i ust. 1b ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych i podzielił stanowisko wyrażone w decyzji Wójta, że J. B. mimo, że jest opiekunem prawnym i faktycznie sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym, to nie należy do kręgu osób uprawnionych do przyznania wnioskowanego świadczenia.

Kolegium wyjaśniło, że świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w postanowieniach ustawy o świadczeniach rodzinnych, przysługuje z tytułu niepodjęcia lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem lub niepełnosprawną osobą dorosłą. Jest to świadczenie opiekuńcze, którego zasadniczym celem jest częściowe pokrycie wydatków ponoszonych przez osobę, na której zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny, rezygnującą z zatrudnienia lub niepodejmującą zatrudnienia w celu zapewnienia opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.

Dalej organ zauważył, iż obowiązek alimentacyjny, który uregulowany został przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t. j. Dz.U. z 2015r. poz. 2082 ze zm. – dalej w skrócie: "k.r.o."), to zobowiązanie polegające na dostarczaniu środków utrzymania, a w miarę potrzeby środków wychowania. Obowiązek ten obciąża krewnych w linii prostej i rodzeństwo (art. 128 k.r.o.). Może on jednak dotyczyć także innych osób bliskich, niezwiązanych więzami krwi. Taka sytuacja przewidziana została w art. 144 k.r.o., który stanowi podstawę do żądania świadczeń alimentacyjnych od powinowatych. Wskazane uregulowanie poszerza przewidziany w art. 128 k.r.o. krąg osób uprawnionych i zobowiązanych do alimentacji. Odwołujący się, będący mężem matki T. W., może być zobowiązany do świadczeń alimentacyjnych przewidzianych w art. 144 § 1 k.r.o. na rzecz pasierba, niemej Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 4 kwietnia 1968 r. sygn. akt III CZP 27/68 (ONSC 1969, nr [...], s. 6) podkreślił, że obowiązek alimentacyjny ojczyma (macochy) winien być traktowany na równi z obowiązkiem rodziców dziecka, nie może jednak wyprzedzać obowiązku alimentacyjnego rodziców dziecka. Jedyny warunek, który musi być spełniony po myśli art. 144 § 1 k.r.o., aby powstał obowiązek alimentacyjny ojczyma lub macochy, to sytuacja, gdy roszczenie alimentacyjne pasierba odpowiada ogólnemu poczuciu słuszności, znajdującemu uzasadnienie w istniejących regułach moralności i dobrych obyczajach społeczeństwa, czyli zasadom współżycia społecznego.

Przedkładając powyższe na grunt rozpatrywanej sprawy organ zauważył, iż J. B. mógł być uznany za osobę, o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy tj. inną osobę (niż wymienione w art. 17 ust. 1 pkt 1-3 ustawy), na której ciąży obowiązek alimentacyjny. Jednakże aby strona mogła uzyskać wnioskowane prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, spełnione muszą być łącznie warunki wskazane w art. 17 ust. 1a ustawy. Zgodnie z tym przepisem osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1. rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2. nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3. nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Wobec tego, że J. W. - ojciec wymagającego opieki - nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym, to nie można uznać, że w sprawie zostały spełnione łącznie przesłanki, o których mowa w wyżej cytowanym art. 17 ust. 1a ustawy. Dlatego w okolicznościach niniejszej sprawy, Kolegium uznało, że odwołujący, mimo że jest ojczymem a także opiekunem prawnym T. W. i faktycznie sprawuje nad nim opiekę, nie jest uprawniony do ubiegania się o wnioskowane świadczenie.

Organ odwoławczy podkreślił, że prawne regulacje dotyczące świadczeń rodzinnych mają charakter norm bezwzględnie obowiązujących, wykluczają stosowanie kryteriów innych niż wskazał ustawodawca. Rozstrzyganie w zakresie tych spraw nie zależy więc od woli organów orzekających, które w sytuacji niespełnienia jakiejkolwiek przesłanki wymaganej dla uzyskania świadczenia, mimo spełnienia pozostałych, mają obowiązek podjęcia decyzji negatywnej dla strony.

W skardze na powyższą decyzję skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu J. B. powtórzył okoliczności i argumentację przytoczone w odwołaniu. Podkreślił bliską więź jaka łączy go z pasierbem i brak jakiejkolwiek możliwości pogodzenia opieki nad Tomaszem z wykonywaniem pracy zarobkowej. Podkreślił, iż jego podopieczny jest dosyć wysoką i stosunkowo ciężką osobą i nie wyobraża sobie, aby jego schorowany ojciec mógł mu zapewnić należytą opiekę. Również przejęcie opieki nad T. W. stanowiłoby większe obciążenie finansowe dla gminy niż opiek sprawowana przez ojczyma.

Odpowiadając na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi w art. 1 §1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2014 r. Nr 1647 ze zm.) oraz w art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2016, poz. 718 – dalej w skrócie: P.p.s.a.), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd obowiązany jest zatem dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze.

Przedmiotem kontroli Sądu jest ocena legalności decyzji j w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego wydanej na podstawie przepisów ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1518 ze zm. – dalej w skrócie: "u.ś.r.").

Zgodnie z art. 17 ust. 1 świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Zauważyć przy tym należy, iż osobom, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne w przypadku, gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 1a u.ś.r.)

Jak stanowi art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia.

W okolicznościach rozpatrywanej sprawy o świadczenie pielęgnacyjnej z tytułu rezygnacji z pracy w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym T. W., który legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności, ustalonym przed 16 rokiem życia, wystąpił opiekun prawny niepełnosprawnego – J. B.. Jak wynika z akt sprawy J. B. jest ojczymem T. W. - był mężem zmarłej w 2016 r. matki T. W. – i aktualnie sprawuje faktyczną opiekę na niepełnosprawnym pasierbem. Z oświadczeń skarżącego wynika, iż J. B. zamieszkuje z podopiecznym, zapewnia mu pełną opiekę, kąpie, pomaga załatwić potrzeby fizjologiczne, układa do snu – łączy ich bliska więź emocjonalna.

Zgodzić się należy z organami obu instancji, iż J. B. nie może być zaliczony do osób o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 1-3. W szczególności, mimo sprawowania faktycznej opieki, nie może być uznały za opiekuna faktycznego o którym mowa w art. 17 ust. 1 pkt 2 u.ś.r. Zgodne bowiem z art. 3 pkt 14 u.ś.r. opiekunem faktycznym dziecka, w świetle ustawy, jest osoba faktycznie opiekującą się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie dziecka. Tymczasem jak wynika z oświadczeń skarżącego nie wystąpił z takim wnioskiem w stosunku do T. W..

Sąd podzielił jednak stanowisko Samorządowego Kolegium Odwoławczego, iż J. B. może być zaliczony do osób o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Obowiązku alimentacyjnego skarżącego wobec T. W. można bowiem dopatrywać się w oparciu o przepis art. 144 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym dziecko może żądać świadczeń alimentacyjnych od męża swojej matki, niebędącego jego ojcem, jeżeli odpowiada to zasadom współżycia społecznego. Takie samo uprawnienie przysługuje dziecku w stosunku do żony swego ojca, niebędącej jego matką. Jak podkreślił Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 4 kwietnia 1968 r., III CZP 27/68, (ONSC 1969, Nr 1, s.6) obowiązek alimentacyjny ojczyma (macochy) winien być traktowany na równi z obowiązkiem rodziców dziecka, nie może jednak wyprzedzać obowiązku alimentacyjnego rodziców dziecka. Jedyny warunek, który musi być spełniony po myśli art. 144 § 1 k.r.o., aby powstał obowiązek alimentacyjny ojczyma lub macochy, to sytuacja, gdy roszczenie alimentacyjne pasierba odpowiada ogólnemu poczuciu słuszności, znajdującemu uzasadnienie w istniejących regułach moralności i dobrych obyczajach społeczeństwa, czyli zasadom współżycia społecznego. W tym zakresie wypowiedział się Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 9 marca 2012 r. sygn. akt I OSK 1982/11 (dostępny na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl), w którym uznał za nieprawidłowe stanowisko organu, zgodnie z którym skoro art. 144 § 1 k.r.o. stwarza jedynie możliwość żądania alimentów przez dziecko, to niespełniony jest wymóg z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych, który stanowi o przyznaniu świadczenia osobom, na których ciąży ustawowy obowiązek alimentacyjny. Naczelny Sąd Administracyjny przywołał stanowisko Trybunału Konstytucyjnego, który w wyroku z dnia 15 listopada 2006 r., sygn. P 23/05 ( publ. OTK-A 10/2006/151) stwierdził, że art. 27 ust. 1, 2 i 3 ustawy z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej (tekst jedn.: Dz. U. z 1998 r. Nr 64, poz. 414 z późń.zm.) w zakresie, w jakim przepis ten uniemożliwia nabycie prawa do zasiłku stałego obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki na innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, iż argumentacja zawarta w wyroku Trybunału Konstytucyjnego, mimo uchylenia ustawy o pomocy społecznej z 29 listopada 1990 r., okazuje się przydatna dla interpretacji aktualnie obowiązującej ustawy o świadczeniach rodzinnych. Wraz z wejściem z życie ustawy o świadczeniach rodzinnych, z dniem 1 maja 2004 r., prawo do zasiłku stałego zostało zastąpione uprawnieniem do zasiłku pielęgnacyjnego (art. 58 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych). We wskazanym wyroku Trybunał podniósł, że regulacja art. 27 ust. 1, 2 i 3 ustawy z dnia 29 listopada 1990 r. o pomocy społecznej musi być uznana za krzywdzącą i godzącą w konstytucyjną zasadę równości, skoro członek najbliższej rodziny (brat, siostra, dziadek, babka, czy też syn, córka) wywiązuje się ze swych moralnych obowiązków i wymaga to rezygnacji z zatrudnienia, to powinien otrzymać wsparcie od państwa. Wybranie z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji jedynie rodziców (naturalnych, przysposabiających, zastępczych) i przyznanie im wyłącznie prawa do zasiłku stałego, narusza konstytucyjną zasadę równości a także zasadę sprawiedliwości społecznej. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego uwagi Trybunału zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku można także odnieść do zobowiązanych do alimentacji ojczyma lub macochy dziecka dorosłego, które nie może być przysposobione z uwagi na pełnoletniość. Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że z konstytucyjnej zasady równości wynika nakaz jednakowego traktowania podmiotów prawa należących do określonej kategorii.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze mimo uznania, iż skarżący z uwagi na faktycznie pełnioną opiekę nad niepełnosprawnym pasierbem T. W., może być potraktowany za osobę o której mowa w art. 17 ust.1 pkt 4 u.ś.r. stwierdziło jednak, iż nie świadczenie to nie może być przyznane z uwagi, iż nie został spełniony warunek o którym mowa w art. 17 ust. 1a pkt 1, bowiem ojciec T. W. – J. W. żyje i nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organ stwierdził, iż fakt legitymowania się przez ojca T. W. orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności jest niewystarczający dla uznania J. B. za uprawnionego do otrzymania wnioskowanego świadczenia.

Sąd zgadza się, iż językowa wykładnia art. 17 ust. 1a u.ś.r. prowadzi do wniosku, że J. B. nie może zostać uznany za osobę uprawniona do otrzymania wnioskowanego oświadczenia. Niemniej zauważyć należy, iż w doktrynie funkcjonują różne sposoby i metody wykładni prawa, czyli ustalenia właściwego sensu normy prawnej. Co prawda powszechnie przyjmuje się, iż podstawową jest wykładnia językowa, lecz w procesie interpretacji przepisu, który dotyczy każdej normy w nim zawartej, nawet tej, która wydaje się być oczywista, pożądane jest uwzględnianie także innych metod wykładni. W ocenie Sądu orzekającego w niniejszej sprawie przełamanie rezultatów językowej wykładni art. 17 ust.1a pkt 1 u.ś.r. jest konieczne w kierunku, aby treść norm prawnych regulujących sprawy świadczeń pielęgnacyjnych była zgodna z konstytucyjnymi zasadami praworządności oraz ochrony i poszanowania więzi rodzinnych (art. 32 i 18 Konstytucji RP)

W tym miejscu Sąd pragnie zwrócić uwagę pogląd wykształcony w orzecznictwie sądów administracyjnych, na gruncie podobnej do art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r. regulacji zawartej w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a u.ś.r., który wyklucza możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Sądy te opierając się na licznych orzeczeniach Trybunału Konstytucyjnego, który wypowiadał się na temat prawa do świadczeń pielęgnacyjnych na osobę pozostającą w związku małżeńskim (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 18 lipca 2008 r. o sygn. P 27/07, postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z 1 czerca 2010 r. o sygn. S 1/10, postanowieni Trybunału Konstytucyjnego z 1 czerca 2010 r. o sygn. P 38/09) uznały, iż art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych należy wykładać w ten sposób, że rozstrzygnięcie o zasadności wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z pracy w związku ze sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną zależy od jednoznacznego ustalenia, czy przedmiotową opiekę jest zdolny sprawować jej współmałżonek, a nie wyłącznie od ustalenia, że pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Niewątpliwie taka systemowa i celowościowa wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych wykracza poza językowe brzmienie tego przepisu, jest jednak uzasadniona koniecznością takiego odczytywania norm prawnych, aby ich treść nie pozostawała w sprzeczności z Konstytucją RP. W licznych orzeczeniach sądy administracyjne za nieuprawnioną uznały taką wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a w związku z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w myśl której osoba sprawująca opiekę, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w art. 128 k.r.o. traci prawo do świadczenia z uwagi na fakt pozostawania osoby, nad którą sprawuje opiekę w związku małżeńskim z tego tylko powodu, że małżonek tej osoby nie legitymuje orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i bez względu na to, czy małżonek tej osoby również takiej opieki wymaga (por. m.in. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 21 października 2015 r. o sygn. akt I OSK 352/15 – dostępny na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Naczelny Sąd Administracyjnym w wyroku z 18 października 2016 r. o sygn. akt I OSK 1171/15 (dostępny na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl) stwierdził wprost, iż "niemożność opiekowania się małżonkiem, wykluczającą możliwość uzyskania tego świadczenia przez inne osoby, ustawodawca powiązał z warunkiem legitymowaniem się przez małżonka osoby niepełnosprawnej orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Takie podejście w każdej sprawie, byłoby jednak zbyt formalistyczne, nadto nieuwzględniające zróżnicowanych okoliczności faktycznych konkretnych spraw. Nie ulega bowiem wątpliwości, że z oczywistych względów osoba mająca lat 84, nadto cierpiąca na różne schorzenia, może być traktowana jako osoba, u której stwierdzono znaczny stopień niepełnosprawności. Sam brak owego dokumentu nie powinien tu mieć decydującego znaczenia. Wszak ze względu na tak zaawansowany wiek i czynniki zdrowotne taka osoba nie tylko nie może pracować zawodowo, ale najczęściej sama potrzebuje pomocy. Nie sposób zatem wymagać, by osoba taka była w stanie jeszcze zapewniać konieczną pomoc osobie drugiej. Proces wykładni prawa obejmuje poszukiwanie takiej metody wykładni, która zapewni najlepsze rozumienia normy prawnej, czyli jej wyłożenie zgodnie z wolą ustawodawcy, zapewniając realizację celu jaki miała spełnić. W tym aspekcie należy uwzględnić nie tylko brzmienie językowe, ale i cel, funkcję, kontekst danej normy prawnej". Dalej Naczelny Sąd Administracyjny zauważył, iż jeżeli wykładnia językowa przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nie dała pozytywnych rezultatów, to należy sięgnąć po inne metody – wykładnię celowościową i funkcjonalną – uzasadniające odstępstwo od jasnego i oczywistego sensu przepisu wyznaczonego jego jednoznacznym brzmieniem. Istnieją bowiem szczególnie istotne i doniosłe racje prawne i społeczne, które motywują do odejścia od wykładni językowej (por. uzasadnienie uchwały Pełnego Składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 14 października 2004 r. sygn. akt III CZP 37/04; OSNC 2005, nr 3, poz. 42; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 21 lipca 2004 r. sygn. akt V CK 21/04, OSNC 2005, nr 7-8, poz. 137 oraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 lipca 2005 r. sygn. akt I KZP 18/05, OSNKW 2005, nr 9, poz. 74).

Mając powyższe na względzie, w ocenie Sądu okoliczności występujące w niniejszej sprawie także nakazują odejście od literalnej wykładni przepisów art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r. i stwierdzenie, iż sam fakt legitymowania się przez ojca T. W. orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym nie może uniemożliwić J. B. uzyskania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Przepis art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r. winieni znaleźć zastosowanie jedynie w sytuacji ustalenia, iż T. W. jest, mimo swojej choroby i niepełnosprawności, zdolny zapewnić faktyczna opiekę nad niepełnosprawnym synem. Tymczasem z załączonego do akt sprawy orzeczenia o stopniu niepełnosprawności J. W. (orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w G. . z dnia 3 listopada 2016 r. nr [...]) wynika, iż wymaga on zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze oraz pomoce techniczne ułatwiające funkcjonowanie takiej osoby, nadto wymaga korzystali z systemu środowiskowego wsparcia samodzielnej egzystencji. Powyższe już budzi wątpliwości co do możliwości sprawowania przez J. W. realnej opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym synem, który jak wynika z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, oraz wyjaśnień J. B. jest już dorosły, porusza się wyłącznie za pomocą wózka inwalidzkiego i cierpi na niedowład kończyn dolnych i częściowo kończyn dolnych, a wiec opieka nad nim wymaga m.in. znacznej siły fizycznej. W ocenie Sądu nie bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy pozostają także podniesione przez skarżącego okoliczności dotyczące czasu oraz zakresu opieki sprawowanej przez niego nad T. W. i tworzenia przez nich od kilkunastu lat rodziny wraz ze zmarła już L. B.. Istotna jest też okoliczność ustanowienia skarżącego opiekunem prawnym pasierba. Sprawowanie prawnej pieczy nad T. W. nakłada na skarżącego obowiązek dbania nie tylko o jego sprawy majątkowe (zarząd majątkiem), ale też i troski o jego stan zdrowia i zaspokajanie potrzeb życiowych (patrz H. Dolecki - Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz. 2013 r. opubl. w Systemie Informacji Prawnej Lex – komentarz do art. 175 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). Wszystkie te faktyczne i prawne więzi łączące skarżącego oraz jego pasierba także przemawiają za odejściem od literalnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r. Tym samym kierując się wartościami wynikającymi z art. 18 i 32 Konstytucji RP należy dokonać prokonstytucyjnej i prospołecznej wykładni omawianych przepisów. Tylko bowiem taka wykładnia zapewnić może poszanowanie zasady praworządności oraz ochrony i poszanowania więzi rodzinnych.

Z tych wszystkich przyczyn Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) w zw. z art. 135 P.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.

Ponownie rozpoznając sprawę, organ I instancji winien uwzględnić sformułowane powyżej poglądy prawne dotyczące możliwości ubiegania się przez skarżącego o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad niepełnosprawnym pasierbem T. W.. Organ powinien także zbadać czy zaistniały pozostałe ustawowe przesłanki przyznania wnioskowanego świadczenia.