Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp., sygn. akt II SA/Go 1020/09
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia: 2010-02-24 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art.7, art. 77, art. 107 § 3, art. 145a, art. 154
journal: Dz.U. 1960 nr 30 poz 168
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego
article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. b, art. 152, art. 153, art. 200, art. 209
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzenna Linska - Wawrzon Sędziowie Sędzia WSA Joanna Brzezińska Sędzia WSA Jacek Jaśkiewicz (spr.) Protokolant st. sekr. sąd. Agata Przybyła po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 lutego 2010 r. sprawy ze skargi S.A. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...]r. nr [...], II. stwierdza, że wymienione w punkcie I wyroku decyzje nie podlegają wykonaniu, III. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego S.A. kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

1. Pismem z dnia [...] listopada 2009 r. S.A. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. skargę na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] listopada 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji.

W sprawie ustalono następujący stan faktyczny:

Wnioskiem z dnia [...] lutego 2000 r. S.A. zwrócił się do Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych (dalej zwanego Kierownikiem) o uznanie go za osobę represjonowaną przez III Rzeszę i przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tego tytułu. Decyzją z dnia [...] września 2000 r. Kierownik, działając na podstawie art. 105 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.; dalej k.p.a.) oraz art. 4 ust. 5 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87 poz. 395 ze zm., dalej ustawa o świadczeniu pieniężnym), umorzył postępowanie w sprawie. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, że w myśl art. 4 ust. 5 ustawy o świadczeniu pieniężnym termin składania wniosków o przyznanie uprawnienia do świadczenia przewidzianego w ustawie upłynął z dniem 31 grudnia 1999 r., a wobec złożenia przez S.A. wniosku po upływie tegoż terminu, postępowanie w sprawie stało się bezprzedmiotowe.

Wyrokiem z dnia 17 czerwca 2003 r., w sprawie o sygn. P 24/02, Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność art. 4 ust. 5 ustawy z art. 2 i art. 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Następnie na skutek złożonego przez S.A. na podstawie art. 145 a kpa wniosku o wznowienie postępowania administracyjnego Kierownik wydał decyzję z dnia [...] marca 2006r. nr [...], w której stwierdził, że decyzja z dnia [...] września 2000r. wydana została z naruszeniem prawa i odmówił uchylenia tejże decyzji. W uzasadnieniu organ wskazał, że decyzja ostateczna z dnia [...] września 2000 r. doręczona została stronie w dniu 27 października 2000 r. W myśl art. 146 § 1 k.p.a. uchylenie decyzji z przyczyn, o których mowa w art. 145a k.p.a. nie może nastąpić, jeśli od dnia doręczenia lub ogłoszenia decyzji upłynęło 5 lat.

2. Pismem z dnia [...] lipca 2007 r. S.A. ponownie zwrócił się do Kierownika o wydanie zaświadczenia w oparciu o art. 4 ustawy. Powołując się na przepis art. 235 § 1 k.p.a. organ administracyjny, do którego skierowano wniosek, pismem z dnia [...] października 2007r. zwrócił się do strony o sprecyzowanie, czy wniosek ten stanowi żądanie wznowienia postępowania, stwierdzenia nieważności, czy też uchylenia bądź zmiany decyzji. W piśmie z dnia [...] listopada 2007 r., stanowiącym odpowiedź na wezwanie organu, S.A. ponownie zawarł żądanie wydania mu zaświadczenia o przyznaniu świadczenia pieniężnego.

Decyzją z dnia [...] grudnia 2007 r., Nr [...], organ na podstawie art. 1 ust. 1 i art. 4 ust. 1 oraz art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy o świadczeniu pieniężnym, odmówił S.A. przyznania świadczenia pieniężnego. W uzasadnieniu wskazał, że skarżący nie spełnia warunku, o którym mowa w art. 2 pkt 2 lit "a" ustawy o świadczeniu pieniężnym, bowiem strona nie była deportowana do pracy przymusowej poza terytorium II RP.

W piśmie z dnia [...] grudnia 2007 r. S.A. kwestionując zasadność decyzji z dnia [...] grudnia 2007 r. domagał się ponownego rozpatrzenia sprawy.

Decyzją z dnia [...] stycznia 2008 r., nr [...], na podstawie art. 138 § 2 w związku z art. 127 § 3 k.p.a. oraz art. 4 ust. 1 i 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym organ uchylił decyzję z dnia 6 grudnia 2007 r. oraz przekazał sprawę do rozpoznania w trybie przewidzianym art. 154 k.p.a. W uzasadnieniu organ powołał się na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 17 czerwca 2003 r.

Następną decyzją z dnia [...] stycznia 2008 r., nr [...], Kierownik uchylił decyzję z dnia [...] września 2000 r. nr [...] oraz odmówił przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Decyzja wydana została na podstawie art. 154 § 1 k.p.a. oraz art. 2 pkt 2 lit. "a" oraz art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym. W uzasadnieniu wskazał, że decyzją z dnia [...] września 2000r., z powodu niezachowania terminu określonego w art. 4 ust. 5 ustawy o świadczeniu pieniężnym, umorzone zostało postępowanie administracyjne w sprawie przyznania S.A. uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej.

3. Wnioskiem z dnia [...] lipca 2007 r. S.A. ponownie zwrócił się o przyznanie mu uprawnienia do przedmiotowego świadczenia pieniężnego. Wniosek ten, rozpatrzony w trybie art. 154 k.p.a. został uznany za niezasadny. Powołując się na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 17 czerwca 2003 r., która w ocenie organu organ wskazał, że ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, iż nie doszło do deportacji strony w celu wykonywania pracy przymusowej, albowiem strona pracowała w miejscowościach, które znajdowały się w granicach państwa polskiego przed dniem 1 września 1939 r.

Powyższa decyzja została utrzymana w mocy decyzją Kierownika z dnia [...] czerwca 2008 r., nr [...]. Od decyzji tej S.A. wniósł skargę, na skutek której Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp., wyrokiem z dnia 8 października 2008 r. sygn. akt II SA/Go 464/08, stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji oraz poprzedzających ją decyzji Kierownika z dnia [...] stycznia 2008 r. nr [...] i [...].

W uzasadnieniu wyroku podkreślono, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzające ją decyzje z dnia [...] stycznia 2008 r. wydane zostały z rażącym naruszeniem prawa. W ocenie sądu decyzja z dnia [...] stycznia 2008 r., wydana została na skutek złożenia przez stronę wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy od decyzji z dnia [...] grudnia 2007 r., a zatem co do sposobu rozstrzygnięcia sprawy przez organ drugiej instancji zastosowanie miał przepis art. 138 k.p.a., który zawiera kompleksową regulację w zakresie dalszego toku postępowania. Przepis ten nie przewiduje możliwości przekazania na etapie odwoławczym, wniosku strony do odrębnego trybu postępowania, jakim jest postępowanie przeprowadzone na podstawie art. 154 k.p.a. Skoro pismo strony zostało zakwalifikowane przez organ jako wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, to w wyniku jego rozpatrzenia w drugiej instancji winno zapaść orzeczenie, o jakim mowa w art. 138 k.p.a. Nierozpatrzenie sprawy w postępowaniu odwoławczym w oparciu o przepis art. 138 k.p.a. i przekazanie wniosku strony o ponowne rozpatrzenie sprawy do odrębnego postępowania stanowiło rażące naruszenie prawa.

Sąd ten wskazał, że decyzja nr [...] wydana została w trybie art. 154 § 1 k.p.a. Z treści uzasadnienia decyzji wynika jednak, że decyzja ta zapadła w wyniku złożenia przez stronę wniosku z dnia [...] lipca 2007r., który zakwalifikowany został przez organ administracyjny początkowo jako nowy wniosek w sprawie, skutkujący wydaniem decyzji merytorycznej z dnia [...] grudnia 2007r., a następnie – na etapie postępowania odwoławczego - jako wniosek o wydanie decyzji w trybie art. 154 k.p.a.

Przyjęty tryb, w ocenie tego Sądu, nie znajduje uzasadnienia w obowiązujących przepisach prawa. Decyzja z dnia [...] grudnia 2007r. winna być rozpatrzona w "normalnym" trybie odwoławczym. Następnie, skoro w piśmie z dnia [...] grudnia 2007 r. skarżący powołał się na treść przepisu art. 154 k.p.a., organ winien rozważyć możliwość wszczęcia odrębnego postępowania administracyjnego w tymże trybie, zmierzającego do weryfikacji decyzji ostatecznej. Z akt sprawy nie wynika, jakie względy społeczne lub słuszny interes strony przemawiają za uchyleniem lub zmianą decyzji w trybie art. 154 k.p.a. Również w uzasadnieniu przedmiotowej decyzji organ nie zawarł argumentacji w tym zakresie. Zdaniem Sądu z akt sprawy nie wynika, czy zachodzą przesłanki do zastosowania tego nadzwyczajnego trybu postępowania administracyjnego. Jednocześnie zaznaczył, że przesłanki zmiany decyzji na podstawie art. 154 k.p.a., nie stanowi okoliczność wydania przez Trybunał Konstytucyjny wyroku z dnia 17 czerwca 2003r. stwierdzającego niezgodność przepisu art. 4 ust. 5 ustawy o świadczeniu pieniężnym z Konstytucją.

W uzasadnieniu wyroku podkreślono także, że poszczególne tryby nadzwyczajne weryfikacji decyzji administracyjnych, do których należy tryb oparty na art. 154 k.p.a., osadzone są na odrębnych przesłankach, których nie można stosować zamiennie. System nadzwyczajnych trybów weryfikacji decyzji administracyjnych oparty jest na zasadzie niekonkurencyjności, tzn. że poszczególne tryby nadzwyczajne mają na celu usunięcie tylko określonego rodzaju wadliwości i nie mogą być stosowane zamiennie. Naruszenie wyłączności stosowania określonego trybu nadzwyczajnego weryfikacji decyzji stanowiło zatem rażące naruszenie prawa, będące podstawą do stwierdzenia nieważności decyzji.

Również decyzja z dnia [...] czerwca 2008 r. jako wydana w drugiej instancji i utrzymująca w mocy decyzję dotkniętą wadą nieważności, jest nieważna, gdyż postępowanie dotyczyło decyzji z dnia [...] grudnia 2007r., która w momencie orzekania przez organ nie posiadała waloru ostateczności, a zatem tryb z art. 154 k.p.a był w stosunku do tej decyzji niedopuszczalny.

4. Po ponownym rozpoznaniu sprawy, przyjmując pismo skarżącego z dnia [...] grudnia 2007 r. jako wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy zakończonej decyzją z dnia [...] grudnia 2007 r. organ decyzją z dnia [...] lutego 2009 r., wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a., orzekł o uchyleniu decyzji własnej z dnia [...] grudnia 2007 r. i umorzeniu postępowania z wniosku strony z dnia [...] lipca 2007 r. Skarga na tę decyzję wniesiona przez S.A. została przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp., prawomocnym wyrokiem z dnia 18 czerwca 2009 r. w sprawie II SA/Go 217/09, oddalona.

Odrębną decyzją z dnia [...] października 2009 r. nr [...] organ rozpoznając wniosek S.A. z dnia [...] grudnia 2007 r. w trybie art. 154 § 1 i 2 k.p.a. odmówił uchylenia decyzji z dnia [...] września 2000 r. W uzasadnieniu powołując się na związanie przepisem art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej p.p.s.a.) wskazał, że uznanie przez Trybunał Konstytucyjny niezgodności przepisu art. 4 ust. 5 ustawy o świadczeniach pieniężnych z Konstytucją nie może stanowić przesłanki do zmiany decyzji na podstawie art. 154 k.p.a., a stanowić może jedynie podstawę do wznowienia postępowania na podstawie art. 145 a k.p.a. Dodatkowo organ zwrócił uwagę, iż w rozpoznawanej sprawie postępowanie wznowieniowe na podstawie art. 145a k.p.a. zostało już przeprowadzone i zakończone ostateczną decyzją z dnia [...] marca 2006 r.

W wyniku rozpoznania wniosku S.A. o ponowne rozpatrzenie sprawy decyzją z dnia [...] listopada 2009 r. nr [...] Kierownik orzekł o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji. Organ uzasadniając wydaną decyzję powielił argumentację zawartą w uzasadnieniu decyzji z dnia [...] października 2009 r.

Od tej decyzji S.A. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp., ponownie przedstawiając w uzasadnieniu swoją sytuację na gruncie niniejszej sprawie domagając się uwzględnienia wniosku.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie w całości podtrzymując dotychczasowe stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

5. Przedmiotem niniejszej kontroli sądu było postępowanie administracyjne i wydane w nim decyzje po stwierdzeniu nieważności decyzji organu z dnia [...] czerwca 2008 r. oraz poprzedzających ją decyzji z dnia [...] stycznia 2008 r. nr [...] oraz nr [...], w tym zakresie, jaki dotyczył wniosku skarżącego z dnia [...] grudnia 2007 r. o uchylenie lub zmianę decyzji ostatecznej dnia [...] września 2000 r., nr [...] o umorzeniu postępowania, a więc zastosowania w stosunku do tej decyzji trybu określonego w art. 154 k.p.a.

W granicach sprawy oraz kompetencji sądu administracyjnego, określonych art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) oraz art. 3 § 2, art. 134 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej - p.p.s.a.) skarga jest zasadna. Wynika to z przyczyn, które leżą poza zarzutami skargi, lecz stanowiącymi przesłanki naruszenia prawa procesowego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. "b" p.p.s.a.).

6. Zacząć należy od sytuacji związania organu oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażonymi w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. z dnia 8 października 2008 r., II SA/Go 464/08, Istotą zasady "związania oceną prawną" z art. 153 p.p.s.a. jest to, że dotyczy wykładni prawa materialnego, jak i procesowego oraz braku wyjaśnienia w kontrolowanym postępowaniu istotnych okoliczności stanu faktycznego. Obowiązek podporządkowania się tak rozumianej ocenie prawnej, może być wyłączony jedynie w razie istotnej zmiany stanu faktycznego lub prawnego, czyli jest ona wiążąca o tyle, o ile odnosi się do tych samych okoliczności faktycznych i prawnych. W takiej sytuacji organ, któremu sprawa została przekazana związany jest wskazaniem sądu co do uzupełnienia postępowania. Kontrola zasadności skargi nie może przebiegać poza granicami związania wyznaczonymi art. 153 p.p.s.a. W sprawie, w stosunku do daty wydania wiążącego orzeczenia nie wystąpiły nowe okoliczności, które pozwoliłyby na odstąpienie od rozważanej zasady. Nie jest to zresztą sporne.

Z powołanego wyroku kasatoryjnego wynikały trzy zasadnicze okoliczności, które można określić jako "warunki związania": po pierwsze odniesienia żądania skarżącego i trybu nim objętego (art. 154 k.p.a.) do decyzji ostatecznej wydanej w toku postępowania administracyjnego, po wtóre rozdzielenia przesłanki wznowienia postępowania, o której mowa w art. 145a k.p.a. od przesłanek uchylenia lub zmiany decyzji ostatecznej z art. 154 § 1 k.p.a., po trzecie ustalenia istnienia i rozważenia ostatnich z wymienionych przesłanek.

Zapoznając się z motywami zaskarżonej decyzji widoczne jest, że tylko pierwsza z nich została zrealizowana. Prawidłowo organ odniósł tryb nadzwyczajny do decyzji ostatecznej z dnia [...] września 2000 r., nr [...] o umorzeniu postępowania. Tę bowiem decyzję skarżący kwestionuje domagając się jej zmiany lub uchylenia w trybie nadzwyczajnym z art. 154 § 1 k.p.a. Pozostałe zaś wskazówki i dotycząca ich ocena prawna nie zostały przez organ zrealizowane.

W uzasadnieniu wyroku z dnia 8 października 2008 r., zostało stwierdzone "pomieszanie" trybów postępowania, zakwalifikowane zresztą jako "rażące". Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazując na odrębność przesłanek obu trybów nakazał organowi, w zakresie tej sprawy rozpoznawać w niej przesłanki z art. 154

§ 1 k.p.a. Argumentacja, którą powołano w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wydanej w ponowionym postępowaniu nie tylko rozmija się z omawianymi wskazówkami, ale dowodzi nadal niezrozumienia odrębności trybów nadzwyczajnych. Konstatacja organu sprowadza się bowiem do stwierdzenia, że brak jest podstaw do uchylenia lub zmiany decyzji ostatecznej w trybie art. 154 k.p.a., bowiem przesłanką jego zastosowania nie jest stwierdzona przez Trybunał Konstytucyjny niezgodność aktu normatywnego z Konstytucją, która z kolei jest przesłanką innego trybu.

7. Otóż stwierdzenie, że przesłanka zawarta w art. 145a k.p.a., warunkująca zastosowanie trybu w tym przepisie określonego (wznowienie postępowania), nie jest przesłanką zastosowania trybu uchylenia lub zmiany decyzji z art. 154 k.p.a., jest oczywistą konsekwencją zasady niekonkurencyjności trybów nadzwyczajnych i zawartych w nim środków prawnych. Przepis § 1 art. 154 k.p.a. zawiera odrębne i swoiste przesłanki, które nie są uzależnione od wystąpienia innych, przewidzianych dla odrębnych trybów nadzwyczajnych. W szczególności zastosowanie albo niezastosowanie trybu przewidzianego przepisami art. 154 k.p.a. nie jest wyłączone przez zastosowanie w tej samej sprawie administracyjnej innego trybu nadzwyczajnego. Rozpoznanie i ustalenie konsekwencji derogacji trybunalskiej, jako przesłanki wznowienia postępowania na podstawie art. 145a k.p.a., jest zatem dla trybu uchylenia lub zmiany decyzji na podstawie art. 154 § 1 k.p.a. indyferentne.

Natomiast w doktrynie i orzecznictwie wskazuje się, że postępowanie w sprawie zmiany decyzji w trybie art. 154 k.p.a. dotyczy zarówno decyzji prawidłowych, jak i wadliwych, ale dotkniętych innymi wadami niż wady kwalifikowane - to znaczy takie, które dają podstawę do stwierdzenia nieważności decyzji lub wznowienia postępowania (por. wyrok NSA z dnia 23 lutego 2007 r., II OSK 553/06, Lex nr 348253).

O ile zatem stwierdzenie niezgodności danego przepisu ustawy z Konstytucją wystarcza do zastosowania trybu wznowienia postępowania, do zastosowania trybu z art. 154 k.p.a. potrzebne są odrębne przesłanki. Zmiana okoliczności faktycznych, jak nastąpiła po dniu wydania dotychczasowej decyzji, może mieć w tym trybie znaczenie, tylko dla oceny występowania jego przesłanek, czyli interesu społecznego lub słusznego interesu strony. Natomiast zmiana obowiązującego prawa powoduje, że w powstaje nowa sprawa nie tylko w sensie procesowym, lecz również w znaczeniu materialnoprawnymi (por. wyrok NSA z dnia 20 grudnia 1991 r., II SA 893/91, ONSA 1993, nr 2, poz. 33).

Związek między orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego a zakresem rozpoznania wniosku skarżącego o uchylenie lub zmianę decyzji ostatecznej w trybie art. 154 § 1 k.p.a. jest zatem taki, że organ powinien uwzględnić na dzień wydawania decyzji obowiązujący stan prawny, a zatem respektujący derogację niezgodnego z Konstytucją przepisu i z tej perspektywy samodzielnie i odrębnie ocenić występowanie w sprawie obu przesłanek wymienionych w § 1 art. 154 k.p.a., odnosząc ustalone pod ich kątem okoliczności faktyczne, do treści decyzji ostatecznej.

8. Wymaga to jednak ustalenia i rozważenia indywidualnie występujących okoliczności faktycznych odpowiadających kryteriom przepisu § 1 art. 154 k.p.a. Dlatego ponowione postępowanie administracyjne, w tym zakresie, powinno było zmierzać do wyjaśnienia czy za uwzględnieniem wniosku o zmianę lub uchylenie decyzji przemawiają wzgląd na interes społeczny lub słuszny interes strony. Wprost nakazał to Wojewódzki Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 8 października 2008 r. Postępowanie prowadzone przez organ administracji nie wyjaśniło jednak żadnej z koniecznych dla oceny prawidłowego zastosowania rozważanego przepisu okoliczności, bo nawet do niego nie zmierzało. Organ nie tylko nie zbadał istnienia wskazanych przesłanek, które przemawiałyby za zmianą lub uchyleniem decyzji, ale też nie zajął się nawet wstępną kwestią, czy decyzja z dnia [...] września 2000 r. jest "decyzją ostateczną, na której mocy strona nie nabyła prawa", bowiem tylko takie decyzje mogą być zmieniane lub uchylane w trybie art. 154 k.p.a.

W doktrynie wskazuje się, że w przepisie § 1 art. 154 k.p.a. chodzi o takie decyzje ostateczne, z których żadna ze stron nie nabyła prawa w sferze prawa materialnego (por. J. Borkowski [w:] B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, wyd. 10, Warszawa 2009, s. 563). Ustalenie, że decyzja nie tworzy praw nabytych nakłada na organ obowiązek zbadania, czy z treści decyzji ostatecznej strony nie mogą wywodzić jakichkolwiek korzyści prawnych dla siebie lub innych podmiotów. Dlatego należą do nich przede wszystkim decyzje odmowne lub inne, których wynikiem jest brak "nabycia prawa materialnego". Zadaniem organu nadal pozostaje w tej sprawie ocenić, czy decyzja ostateczna polegająca na umorzeniu postępowania z powołaniem się na bezprzedmiotowość postępowania wobec złożenia wniosku o przyznanie uprawnienia do świadczenia po terminie (w obowiązującym wówczas stanie prawnym), miała skutek wyłącznie procesowy, czy także materialnoprawny. Zatem, czy może być traktowana jako decyzja, z której nie nastąpiło "nabycie prawa".

Dla oceny kwalifikacji tej decyzji nie jest bez znaczenia, że przepisy art. 154 k.p.a. mają charakter aksjologiczny, nacechowany potrzebą stworzenia gwarancji ochrony praw jednostki w takich przypadkach, które nie są objęte innymi trybami kwalifikowanymi. Dlatego w szczególnie uzasadnionych wypadkach - odpowiadających desygnatom przesłanek, możliwość uchylenia lub zmiany decyzji ostatecznej może służyć temu celowi w sytuacji, gdy wznowienie postępowania z przyczyn określonych w art. 146 § 1 k.p.a. nie było już dopuszczalne.

9. Stwierdzając zatem, wskazane na wstępie rozważań naruszenie przepisów prawa procesowego - art. 153 p.p.s.a., art. 7, 77, 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 154 § 1 i 2 k.p.a. należało uchylić zaskarżoną decyzję. Uchybienia te wskazują również na konieczność wyeliminowania decyzji ją poprzedzającej (art. 135 p.p.s.a.).

O wstrzymaniu wykonania orzeczono na podstawie art. 152 p.p.s.a., zaś w przedmiocie kosztów postępowania na podstawie art. 200 i 209 p.p.s.a.