Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt I SA/Gl 782/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2018-11-20 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ulgi podatkowe
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 2, ust. 3, ust. 3a
journal: Dz.U. 2017 poz 1778
law: Ustawa  z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Paweł Kornacki, Sędzia NSA Eugeniusz Christ, Sędzia WSA Bożena Suleja-Klimczyk (spr.), Protokolant Katarzyna Czabaj, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 listopada 2018 r. sprawy ze skargi J. M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Dyrektor Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w C. (dalej ZUS lub organ rentowy) decyzją z dnia [...] r. Nr [...] ([...]), działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r., poz. 1257 z późn. zm. - dalej k.p.a.) - po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy umorzenia należności z tytułu składek oraz w związku z wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 10 października 2017 r. - utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] r. Nr [...], którą odmówiono J. M. (dalej "zobowiązany" lub "skarżący") umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą w łącznej kwocie 152.023,53 zł, w tym:

- składki na Ubezpieczenia Społeczne za okres 12/2000-07/2002, 11/2002-04/2003, 11/2003-12/2005, 12/2006-07/2007, 10/2010, 03/2011-01/2015 i 07/2015-09/2016 w wysokości 67.388,65 zł;

- składki na Ubezpieczenia Zdrowotne za okres 02/2001-06/2001, 10/2001, 01/2002- 07/2002, 11/2002-04/2003, 11/2003-06/2004, 08/2004-05/2005, 08/2005-12/2005, 11/2006-05/2007, 12/2008, 09/2011-12/2011, 03/2012, 10/2012-12/2012, 02/2013- 01/2015, 01/2016-09/2016 w wysokości 17.147,08 zł;

- składki na Fundusz Pracy za okres 06/2004-09/2005, 11/2005-12/2005, 11/2006-05/2007,01/2009-03/2009,10/2009, 10/2010 i 03/2011-11/2013 w wysokości 2.660,80 zł;

- odsetki za zwłokę w wysokości 64.739 zł naliczone na dzień 7 listopada 2016 r.;

- koszty upomnienia w wysokości 88 zł.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia ZUS wskazał, że ww. decyzją z dnia [...] r. działając w I instancji organ rentowy odmówił zobowiązanemu umorzenia wyżej opisanych należności z tytułu składek albowiem nie wystąpiła w sposób bezsporny żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl zapisu art. 28 ust. 2 i ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1778, z późn. zm. - dalej u.s.u.s.). Ponadto zobowiązany nie wykazał, zgodnie z zapisem art. 28 ust. 3a u.s.u.s., że spłata należności wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych jego oraz małżonki.

W dniu [...] r., po ponownej analizie sprawy, zapadła decyzja nr [...], mocą której utrzymano w mocy decyzję z dnia [...] r. wobec niespełnienia przez stronę przesłanek do umorzenia należności.

Wyrokiem z dnia 10 października 2017 r. o sygn. akt I SA/Gl 582/17 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach uchylił zaskarżoną decyzję organu z dnia [...] r. WSA wskazał, że organ naruszył przepisy art. 77 § 1 i 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a., gdyż nie dopełnił wymogu pełnego wyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy. W ocenie WSA organ nie przeprowadził należycie postępowania dowodowego i nie dokładnie ocenił znaczenie poszczególnych dowodów. WSA zwrócił nadto uwagę, że organ nie dokonał prawidłowej oceny przesłanek umorzenia należnych składek, o których mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s w związku z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. z 2003 r. Nr 141, poz. 1365) - zwanego dalej rozporządzeniem. Istotnym uchybieniem było także - w ocenie Sądu - nierozważenie kwestii przedawnienia należności z tytułu składek.

W ramach ponownie przeprowadzonego postępowania zobowiązany przedłożył oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi pełnej księgowości; PIT-36 oraz PIT/B za lata 2015-2017 (w formie kserokopii), decyzję z dnia [...] r. wydaną przez Prezydenta Miasta R. w sprawie określenia stawek podatku od nieruchomości za rok 2018 (w formie kserokopii), 5 wyciągów z rachunków kart kredytowych.

Jak ustalił organ rentowy, działalność gospodarcza strony, prowadzona od dnia [...] r. w zakresie sprzedaży detalicznej owoców i warzyw w wyspecjalizowanych sklepach, została zawieszona z dniem 30 września 2017 r. Zgodnie z przedłożonymi zeznaniami PIT-36 za lata 2015-2017, w roku 2017 strata z tytułu prowadzonej przez działalności wyniosła 2.740,27 zł, w roku 2016 - 6.653,68 zł, natomiast w roku 2015 - 6.211,53 zł. Z analizy ratingowej ustalonej na podstawie posiadanych danych ekonomiczno-finansowych za lata 2015-2017 wynika, że zobowiązanego należy zaliczyć do grupy CCC - co oznacza, że kondycja jego firmy jest trudna (zła kondycja, ryzyko bankructwa, uzależnienie od korzystnych warunków gospodarczych, finansowych oraz biznesowych). Ponadto zobowiązany nie figuruje w bazie SUDOP (systemie udostępniania danych o pomocy publicznej przez Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów). Wraz z żoną prowadzi on dwuosobowe gospodarstwo domowe. Od dnia 1 października 2017 r. posiada prawo do świadczenia emerytalnego wypłacanego w kwocie 1.318,96 zł (po dokonanych potrąceniach w kwocie 570,81 zł na poczet należności z tytułu składek). Również żona zobowiązanego posiada prawo do świadczenia emerytalnego wypłacanego w kwocie 888,92 zł. Zobowiązany jest właścicielem domu o powierzchni 108 m2 położonego w R., na którym ZUS dokonał zabezpieczenia swoich wierzytelności w formie hipoteki przymusowej kaucyjnej (zabezpieczono należności za okres 10/2000-10/2015). Innym wierzycielem jest bank, który jako pierwszy dokonał zabezpieczenia na kwotę 61.516,74 zł w formie hipoteki umownej kaucyjnej. Strona nie posiada pojazdów samochodowych, nie przysługują jej wierzytelności.

Organ wskazał dalej, że stałe miesięczne wydatki związane z utrzymaniem strona oszacowała na łączną kwotę około 665 zł. Obciążona jest nadto zobowiązaniami wobec banków, które spłacane są w systemie ratalnym w miesięcznej kwocie 937 zł. Nie korzysta ze środków pomocy społecznej. Żona zobowiązanego znajduje się pod opieką poradni: [...], [...], [...], [...], [...] i [...]. Przedłożone zostało orzeczenie z dnia [...] r. o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności żony, zgodnie z którym nie wymaga ona stałej lub długotrwałej opieki oraz pomocy innej osoby. Wymaga natomiast odpowiedniego zatrudnienia w warunkach pracy chronionej. Orzeczenie wydano do dnia [...] r. Stosownie do oświadczenia z 18 kwietnia 2018 r. zobowiązany znajduje się pod opieką następujących przychodni: [...], [...], [...], [...], [...] oraz [...].

Według stanu na dzień złożenia wniosku o umorzenie należności, tj. na dzień 7 listopada 2016 r. zobowiązany posiadał zaległości składkowe za okres 12/2000-07/2002, 11/2002- 04/2003, 11/2003-12/2005, 11/2006-07/2007, 12/2008-03/2009, 10/2009, 10/2010, 03/2011-01/2015, 07/2015-09/2016 w łącznej kwocie 87.196,53 zł plus odsetki za zwłokę plus koszty upomnienia. Z kolei według stanu na dzień 2 maja 2018 r. na jego koncie figuruje zobowiązanie za okres 12/2000 - 07/2002, 11/2002 04/2003, 11/2003-12/2005, 11/2006-07/2007,12/2008-02/2009, 10/2009, 10/2010, 03/2011-01/2015, 07/2015-09/2017 w łącznej kwocie 98.463,73 zł plus odsetki za zwłokę, koszty upomnienia w kwocie 88 zł oraz koszty egzekucyjne w kwocie 9.360,50 zł. Po za tym posiada on należności nieobjęte wnioskiem o umorzenie za okres od 10/2016 do 09/2017. W stosunku do należności ZUS prowadzi skuteczne postępowanie egzekucyjne do świadczenia emerytalnego (w systemie informatycznym ZUS figuruje ostatnia wpłata z miesiąca 04/2018 r. w kwocie 570,81 zł (w okresie od 11/2017 do 04/2018 wyegzekwowano łącznie 3.358,78 zł).

Odnosząc się do kwestii przedawnienia należności ZUS ponownie wskazał, że z uwagi na ustanowioną przez organ hipotekę - należności z tytułu składek nie uległy przedawnieniu na podstawie art. 24 u.s.u.s. Odwołał się do decyzji z dnia [...] r. i powtórzył, że bieg terminu przedawnienia należności uległ zawieszeniu, w związku z prowadzonym postępowaniem egzekucyjnym w okresie od dnia [...] r. do dnia [...] r., postępowaniem o umorzenie należności na podstawie przepisów ustawy abolicyjnej prowadzonym w okresie od dnia [...] r. do dnia [...] r. oraz w związku z ustanowieniem hipoteki na nieruchomości będącej własnością strony.

W dalszej kolejności organ rentowy przywołał treść przepisów art. 28 ust. 2 i ust. 3 i art. 28 ust. 3a i 3b u.s.u.s. w związku z § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia. Stwierdził, iż wobec zobowiązanego nie wystąpiły z oczywistych przyczyn przesłanki wymienione w zapisie art. 28 ust. 3 pkt 1, 2, 4, 4a i 4b ww. ustawy. Nie wystąpiła też przesłanka wymieniona w pkt 3, ponieważ działalność gospodarcza nie została wykreślona tylko zawieszona i jak dotąd nie stwierdzono braku majątku, z którego może być prowadzone postępowanie egzekucyjne. Tym bardziej, że wobec świadczenia emerytalnego prowadzona jest przez organ skuteczna egzekucja. Ponadto strona posiada wartościowy składnik majątkowy w postaci nieruchomości, na której dokonano zabezpieczenia wierzytelności ZUS. Wystąpiła natomiast przesłanka wymieniona w pkt 5 cyt. przepisu, ponieważ postanowieniem z dnia [...] r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w R. umorzył prowadzone postępowanie egzekucyjne, jednak zobowiązany posiada wskazane wyżej składniki majątkowe. Nie zachodzą zatem przesłanki pozwalające na stwierdzenie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek.

Odwołując się do treści § 3 rozporządzenia ZUS zaznaczył, że stwierdzenie użyte w powołanym przepisie "jeżeli zobowiązany wykaże" oznacza, że ciężar udowodnienia wskazanych przesłanek spoczywa na dłużniku. Organ stwierdził, że w przypadku zobowiązanego przesłanki te nie zachodzą. Zaakcentował, iż reguluje on zobowiązania cywilnoprawne w miesięcznej kwocie 937 zł. Wobec powyższego nie można uznać, że nie dysponuje on środkami na wykonanie zobowiązań publicznoprawnych jedynie z uwagi na preferowanie wykonywania zobowiązań cywilnoprawnych (por. wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 11 sierpnia 2016 r., sygn. akt I SA/Rz 522/16). Rezygnacja ZUS z dochodzenia należności publicznoprawnych jakimi są należności z tytułu składek doprowadziłaby do uprzywilejowania należności cywilnoprawnych, które strona reguluje. Jak podkreślił organ rentowy, od dnia 1 października 2017 r. zobowiązany posiada świadczenie emerytalne, które po dokonanych potrąceniach w kwocie 570,81 zł wynosi 1.318,96 zł. Bezspornym jest także fakt, że jest on właścicielem nieruchomości, na której dokonano zabezpieczenia wierzytelności. Mając na uwadze wartość posiadanego przez stronę majątku - brak jest podstaw do uznania, że zagrożone jest zaspokojenie podstawowych potrzeb bytowych zobowiązanego i jego rodziny.

W ocenie ZUS zobowiązany nie wykazał także zaistnienia pozostałych przesłanek wynikających z § 3 rozporządzenia, a w szczególności wystąpienia przewlekłej choroby i konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, które pozbawiałyby go możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Sytuacja zdrowotna, choć niewątpliwie trudna, nie może być wyłączną podstawą do umorzenia przedmiotowych należności. Sposób określenia przesłanek pozwalających na umorzenie należności wskazuje, że prawodawca dopuścił możliwość wykorzystania tego instrumentu prawnego w sytuacjach wyjątkowych. Umorzenie należności może być uzasadnione jedynie okolicznościami o charakterze obiektywnym, wyjątkowym i trwałym. Uwzględniając wszystkie okoliczności przedmiotowej sprawy organ rentowy stwierdził, że na chwilę obecną decyzja o umorzeniu należności byłaby decyzją przedwczesną. Umorzenie należności stanowiłoby uprzywilejowanie zobowiązanego w stosunku do innych dłużników, którzy pomimo trudnej sytuacji terminowo wywiązują się ze swoich zobowiązań. Decyzje w sprawie umorzenia podejmowane są w ramach tzw. uznania administracyjnego, albowiem ZUS nie jest zobligowany do umarzania należności. Nawet zatem ustalenie, że istnieją ww. przesłanki, które uzasadniałyby pozytywne rozpatrzenie wniosku o umorzenie, stanowi jedynie warunek konieczny rozważenia takiej możliwości i nie zobowiązuje organu do wydania decyzji uwzględniającej żądanie strony. Umorzenie należności z tytułu składek powoduje rezygnację z całości lub części należnych zobowiązań.

Tym samym ZUS stanął na stanowisku, że decyzja z dnia [...] r. jest prawidłowa.

W skardze wniesionej osobiście do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skarżący przytoczył niektóre fragmenty uzasadnienia zaskarżonej decyzji i stwierdził, że się z nimi nie zgadza. Podkreślił, że pomimo istnienia różnych form pomocy społecznej nigdy żadnej nie otrzymał, nawet po przebyciu przez żonę [...]. Zwrócił uwagę na to, że postępowanie egzekucyjne zostało przez komornika umorzone w styczniu 2012 r. wobec braku majątku. Jak zaznaczył, ZUS jako przyczynę tego, że "nie może zrezygnować ani z odsetek, ani z częściowego umorzenia ani z przedawnienia składek" wskazuje ponownie na ustanowioną hipotekę.

W odpowiedzi na skargę ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoją dotychczasową argumentację co do braku przesłanek do umorzenia należności wynikających z u.s.u.s. oraz co do braku przedawnienia należności z uwagi na zawieszenie biegu terminu przedawnienia oraz zabezpieczenie w postaci hipoteki na nieruchomości, jak również ponowne wszczęcie postępowania egzekucyjnego z emerytury skarżącego w dniach [...] i [...] r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 2188) sąd sprawuje wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem (legalności). Stwierdzenie zatem, iż zaskarżona decyzja lub postanowienie zostały wydane z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy obliguje Sąd do uchylenia zaskarżonego orzeczenia - art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 - dalej p.p.s.a.). Zgodnie zaś z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a (który w sprawie nie ma zastosowania). Brak związania zarzutami i wnioskami skargi oznacza, że Sąd bada w pełnym zakresie zgodność z prawem zaskarżonego aktu. Może więc dokonać oceny zaskarżonej decyzji czy też postanowienia także w innym zakresie niż zakres, w jakim zakwestionowała rozstrzygnięcie strona skarżąca.

Skarga okazała się uzasadniona, a to z tej przyczyny, że zaskarżona decyzja narusza prawo w sposób uzasadniający wyeliminowanie jej z obrotu prawnego.

Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie jest decyzja ZUS utrzymująca w mocy decyzją własną o odmowie umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą. Organy obu instancji stanęły na stanowisku, że skarżący nie spełnia żadnej z przesłanek umożliwiających umorzenie zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne określonych w art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s., jak również nie wykazał okoliczności, o których mowa w § 3 ust. 1 rozporządzenia. Stwierdziły również, że należności z tytułu składek nie uległy przedawnieniu. Z tą decyzją nie zgodził się skarżący.

Przystępując do rozstrzygnięcia sprawy na wstępie podnieść należy, że w oparciu o ten sam wniosek strony skarżącej ZUS wydał już wcześniej decyzję z dnia [...] r. o odmowie umorzenia składek, która została uchylona prawomocnym wyrokiem tut. Sądu z dnia 10 października 2017 r. o sygn. akt I SA/Gl 582/17.

Zgodnie z art. 153 p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Zasada związania organu (oraz sądu) ponownie rozpoznającego sprawę dotyczy zarówno sentencji orzeczenia, jak i jego uzasadnienia, w którym sąd wyraził ocenę prawną zaskarżonego aktu oraz udzielił organom wskazań co do dalszego postępowania. Ocena prawna może dotyczyć zarówno prawa materialnego jak i procesowego. Związanie organu i sądu oceną prawną wyrażoną w wyroku wydanym w danej sprawie oznacza, że przy niezmienionym stanie faktycznym i prawnym nie może on formułować ocen odmiennych od wiążącej go oceny prawnej, ale musi się do niej w pełni zastosować. Sąd natomiast musi konsekwentnie reagować na naruszenie tych zasad przez organ przy rozpoznawaniu skargi na akt wydany po wyroku formułującym ocenę prawną. Innymi słowy, ponownie rozpoznając sprawę sąd administracyjny obowiązany jest do dokonania kontroli, czy organ administracji prawidłowo uwzględnił wytyczne zawarte w poprzednim wyroku. Podporządkowanie się wytycznym sądu i wyrażonej przezeń ocenie prawnej jest bowiem głównym kryterium poprawności nowo wydanej decyzji (por. wyrok NSA z dnia 26 lipca 2018 r., sygn. akt II FSK 1957/16).

W powołanym wyżej wyroku WSA w Gliwicach stwierdził po pierwsze, że wywiedziony wniosek co do braku istnienia przesłanki z § 3 rozporządzenia jest chybiony. Sąd zauważył, że z materiału dowodowego wynika, że skarżący nie osiąga dochodów, a renta żony nie wystarcza na zakup leków i innych podstawowych artykułów. W ocenie Sądu, w sytuacji gdy zobowiązany oprócz domu, w którym zamieszkuje wraz z żoną (a który obciążony jest licznymi hipotekami) nie posiada żadnego realnego majątku i dochodów z których mógłby zaspokoić wierzyciela, przyjęcie przez ZUS, że spłata zadłużenia nie spowoduje braku w zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych było bezzasadne.

W tym zakresie wskazać trzeba, że w stosunku do stanu faktycznego istniejącego w dacie wydania poprzedniej decyzji organu rentowego (tj. [...] r.) będącej przedmiotem kontroli tut. Sądu, w sprawie nastąpiła znacząca zmiana okoliczności faktycznych. Jak wskazał ZUS, od dnia 3 października 2017 r. skarżący uzyskał prawo do świadczenia emerytalnego w kwocie netto 1.836,64 zł. W dniu [...]r. organ wszczął ponownie postępowanie egzekucyjne (pierwsze z kolejnych) poprzez zajęcie świadczeń z zaopatrzenia emerytalnego oraz ubezpieczenia społecznego i dokonuje potrąceń w wysokości 570,81 zł miesięcznie. To zaś oznacza, że obecnie dochód na osobę w dwuosobowym gospodarstwie domowym skarżącego po potrąceniach wynosi 1.103,94 zł (1.318,96 zł + 888,92 zł), przy stałych miesięcznych kosztach utrzymania określonych przez stronę na kwotę 665 zł. Organ odniósł się także do faktu, że skarżący reguluje zobowiązania z tytułu udzielonych kredytów na kwotę 937 zł miesięcznie i podkreślił szczególnie, ZUS nie może uprzywilejowywać należności cywilnoprawnych kosztem należności z tytułu składek. Nie może więc przesądzać o istnieniu przesłanki umorzenia należności publicznoprawnych fakt posiadania przez stronę zobowiązań o charakterze cywilnoprawnym i konieczność ich spłaty.

Mając to na względzie stwierdzić należy, iż w rozpoznawanej sprawie organ nie naruszył przepisów postępowania w zakresie zbadania przesłanek umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 1-3a u.s.u.s. Wniosek organu, że nie zaszła żadna z przesłanek całkowitej nieściągalności, która daje organowi uprawnienie/prawo do ewentualnego uwzględnienia wniosku, znajduje bowiem oparcie w ustaleniach faktycznych sprawy. Organ rentowy miał prawo do sformułowania oceny, że jakkolwiek sytuacja finansowa skarżącego jest trudna to nie można przyjąć, iż wykazał on, że w dłuższym okresie czasu (np. w układzie ratalnym) spłata składek wiązałyby się z brakiem zaspokojenia jego podstawowych potrzeb życiowych. Skarżący nie wykazał także w sposób przekonujący zaistnienia przesłanek z § 3 rozporządzenia.

Sąd nie znalazł podstaw aby kwestionować poczynione przez ZUS ustalenia i wyciągnięte na ich podstawie wnioski w powyższym zakresie. Podkreślenia wymaga, że zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne są uprzywilejowane i podlegają - co do zasady - zaspokojeniu przed innymi należnościami (art. 24 ust. 3 u.s.u.s.). Umorzenie należności z tytułu składek stanowi wyraz definitywnej rezygnacji uprawnionego organu z możliwości ich wyegzekwowania.

Odwołując się powtórnie do wyroku tut. Sądu z dnia 10 października 2017 r. wskazać należy, iż powodem uchylenia decyzji organu rentowego było także niezbadanie przez ten organ kwestii przedawnienia należności z tytułu składek. Postępowanie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek unormowane w art. 28 u.s.u.s. dotyczyć może bowiem tylko i wyłącznie należności istniejących, do których uiszczenia płatnik jest zobowiązany. Niedopuszczalne jest natomiast objęcie tym postępowaniem należności, które wygasły na skutek przedawnienia. Ustalenia takie powinny być dokonane w pierwszej kolejności, jeszcze przed analizą wystąpienia przesłanek warunkujących dopuszczalność umorzenia zaległych należności. Od tych ustaleń uzależniona jest późniejsza treść rozstrzygnięcia.

Jak ocenił Sąd w cyt. wyroku, twierdzenie organu, że w sprawie nie doszło do przedawnienia żadnych z wymienionych w decyzji należności nie znalazło odzwierciedlenia w materiale dowodowym. Zaskarżona decyzja z [...] r. obejmowała należności składkowe od grudnia 2000 r., co czyniło zasadnym wniosek, że część z nich mogła ulec przedawnieniu. W decyzji zabrakło natomiast wyjaśnień w tym przedmiocie. Z kolei konstatacja organu, że należności zostały zabezpieczone hipoteką na będącej własnością skarżącego nieruchomości - według Sądu - wymagała weryfikacji z uwzględnieniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 października 2013 r., sygn. akt SK 40/12.

Sąd przywołał regulację art. 24 u.su.s. począwszy od 1999 r., w szczególności jego ust. 5. Zgodnie z brzmieniem tego przepisu od dnia 1 stycznia 2003 r. - nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia, należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę, liczonych do dnia przedawnienia. Sąd obszernie zacytował również tezy z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 października 2013 r., mocą którego Trybunał orzekł, że art. 70 § 6 Ordynacji podatkowej w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2002 r., jest niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji. W ocenie WSA w Gliwicach, wobec tożsamości treści uregulowań zawartych w przepisach art. 24 ust. 5 u.s.u.s., jak i w przepisie art. 70 § 6 i później art. 70 § 8 O.p., zawarte w wyroku stanowisko TK winno zostać uwzględnione w sprawie. Zarówno bowiem art. 24 ust. 5 u.s.u.s. w brzmieniu od dnia 1 stycznia 2003 r., jak i powołane przepisy Ordynacji podatkowej, są zbieżne w zakresie problemów, które doprowadziły do stwierdzenia przez Trybunał niezgodności przepisu ustawy ze standardami konstytucyjnymi, tj. całkowitego wyłączenia przedawnienia należności publicznoprawnej i równocześnie uczynienie tego na podstawie nieuzasadnionego i arbitralnego kryterium (formy zabezpieczenia należności). W konkluzji Sąd stwierdził konieczność przeprowadzenia prokonstytucyjnej wykładni omawianego przepisu.

W świetle przywołanej oceny prawnej zawartej w prawomocnym wyroku, która wiąże także Sąd orzekający w niniejszej sprawie, stwierdzić należy, że organ rentowy wydając zaskarżoną decyzję nie zastosował się do niej, nie uwzględnił jej w swoim rozstrzygnięciu.

ZUS ograniczył się bowiem - analogicznie jak w poprzednio wydanej decyzji - do lakonicznego stwierdzenia, że należności nie uległy przedawnieniu ze względu na postępowanie egzekucyjne prowadzone od 2003 r. do dnia [...]r. (postanowienie komornika o umorzeniu tego postępowania), postępowanie abolicyjne oraz zabezpieczenie należności hipoteką na nieruchomości skarżącego.

W tej sytuacji ponownie wskazać należy, że należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne, w tym odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia oraz dodatkowe opłaty, podlegają przedawnieniu. Mając na uwadze fakt, że w rozpatrywanej sprawie należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne dotyczą okresu począwszy od 2000 r. - przypomnieć wypada, że od 1 stycznia 1999 r. zasady przedawnienia należności z tytułu składek regulowały przepisy ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2007 r. Nr 11, poz. 137, z późn. zm.), które przewidywały 5 - letni termin przedawnienia. Następnie art. 24 ust. 4 u.s.u.s. został zmieniony ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2002 r. Nr 241, poz. 2074). Zgodnie z tym przepisem, w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2003 r., należności z tytułu składek ulegały przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się one wymagalne. Z uwagi na to, że ww. ustawa z dnia 18 grudnia 2002 r. nie zawierała przepisów przejściowych w zakresie stosowania znowelizowanego art. 24 ust. 4 u.s.u.s. do należności z tytułu składek wymagalnych i nieprzedawnionych przed dniem jej wejścia w życie początkowo pojawiły się wątpliwości, czy do tych należności należy stosować "stary" czy "nowy" termin przedawnienia. Zgodnie jednak z ugruntowanym poglądem prezentowanym w orzecznictwie zarówno sądów administracyjnych, jak i sądów powszechnych, do nieprzedawnionych do dnia 31 grudnia 2002 r. należności stosuje się nie tylko nowy, wydłużony, termin przedawnienia, ale również wszystkie nowe przepisy dotyczące okoliczności mających wpływ na bieg tego terminu, to jest jego przerwanie i zawieszenie, o ile wymienione w nowych przepisach podstawy przerwania lub zawieszenia biegu przedawnienia powstały po tej dacie. Skutki wcześniejszych zdarzeń oceniać zaś należy według przepisów obowiązujących w chwili ich zaistnienia (por. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 8 lipca 2008 r., sygn. I UZP 4/08 oraz z dnia 2 lipca 2008 r., sygn. II UZP 5/08 - Biuletyn SN 2008, Nr 7, poz. 16 i 17) i wyrok NSA z dnia 8 lutego 2011 r., sygn. akt II GSK193/10). Kolejna zmiana komentowanego przepisu nastąpiła z dniem 1 stycznia 2012 r. na mocy ustawy z 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. nr 232, poz. 1378). Wprowadzono ponownie 5 - letni termin przedawnienia i uregulowano także kwestie dotyczące składek należnych za okres przed tą datą. Przyjęto bowiem, że do przedawnienia należności z tytułu składek, którego bieg rozpoczął się przed 1 stycznia 2012 r., stosuje się nowe przepisy, z tym że bieg przedawnienia rozpoczyna się od tej właśnie daty. Oznacza to, że te zobowiązania wygasną najpóźniej z 1 stycznia 2017 r. Gdyby jednak, zgodnie z wcześniejszymi przepisami, przedawnienie rozpoczęte przed 1 stycznia 2012 r. miało nastąpić wcześniej (czyli licząc 10 - letni termin przedawnienia) to następuje ono z upływem tego wcześniejszego terminu.

W świetle przytoczonych regulacji prawnych powtórzyć należy za Sądem poprzednio orzekającym w sprawie, że niezbędnym warunkiem podjęcia przez organ rentowy prawidłowej decyzji w sprawie umorzenia (odmowy umorzenia) należności z tytułu składek było jednoznaczne wykazanie, że objęte wnioskiem należności są zgodnie z przepisami prawa wymagalne i nie uległy przedawnieniu. Jeżeli bowiem nie nastąpiłyby zdarzenia uzasadniające zawieszenie, bądź przerwanie biegu terminu przedawnienia - przedmiotowe należności w znacznej części uległyby przedawnieniu przed złożeniem przez stronę skarżącą wniosku o ich umorzenie.

Tymczasem wbrew jednoznacznym zaleceniom sformułowanym w wyroku z dnia 10 października 2017 r. w zaskarżonej decyzji takich rozważań zabrakło. Zgromadzony materiał dowodowy nie pozwala dokonać jednoznacznego ustalenia, w jakiej wysokości należności istnieją i czy odsetki za zwłokę zostały określone w sposób prawidłowy, skoro brak jest w uzasadnieniu decyzji jakiejkolwiek analizy dotyczącej okresu przedawnienia. Natomiast w aktach sprawy znajduje się jedynie ogólna informacja o prowadzonym postępowaniu egzekucyjnym.

Zgodnie z powyższym wymagane jest, aby organ przedstawił w tej mierze w uzasadnieniu rozstrzygnięcia stosowną analizę oraz załączył do akt administracyjnych niezbędną dokumentację. Konieczne jest ustalenie okresów zawieszenia czy przerw biegu przedawnienia na podstawie obowiązujących w tym przedmiocie przepisów, które z uwagi na to, że należności objęte przedmiotowym postępowaniem powstały osiemnaście lat temu, były kilkukrotnie zmieniane. Jak już podniesiono na wstępie, tylko prawidłowe określenie kwoty należności pozwala na obiektywną ocenę możliwości ich wyegzekwowania lub dobrowolnej spłaty przez dłużnika. Na gruncie badanej sprawy pamiętać trzeba, że postępowanie egzekucyjne wszczęte według twierdzeń ZUS w 2003 r. zostało następnie umorzone w styczniu 2012 r. Nieprzedawnione należności przedawniłyby się najpóźniej z dniem 1 stycznia 2017 r., natomiast ponowne postępowanie egzekucyjne wszczęte zostało dopiero w dniu [...] r. Niewyjaśnienie tych okoliczności w decyzji stanowi naruszenie art. 107 § 3 k.p.a.

Trzeba w tym miejscu zaznaczyć, że nie jest rolą Sądu analizowanie znajdujących się w aktach sprawy znikomych informacji dotyczących postępowania egzekucyjnego czy abolicyjnego, skoro organ w sposób zdawkowy odniósł się do nich w zaskarżonej decyzji, a nadto nie wyjaśnił jakie należności objęte zostały tymi postępowaniami. Nie jest także zadaniem Sądu poszukiwanie dokumentów, które zwizualizowałyby tytuły wykonawcze. W ocenie Sądu w składzie orzekającym, w uzasadnieniu decyzji organ winien wskazać jednoznacznie, jakie konkretne zdarzenia prawne spowodowały ewentualne zawieszenie biegu terminu przedawnienia konkretnych należności.

Podobnie - zdaniem składu orzekającego - ZUS nie zastosował się do wskazań Sądu w zakresie oceny, że należności nie uległy przedawnieniu ze względu na zabezpieczenie wierzytelności organu w formie wpisu hipoteki przymusowej i możliwość ich dochodzenia z przedmiotu hipoteki.

Jak wiążąco wskazał WSA w ww. wyroku, wykładnia art. 24 ust. 5 u.s.u.s. powinna zostać dokonana przez pryzmat zawartych w wyroku Trybunału Konstytucyjnego o sygn. akt SK 40/12 zastrzeżeń konstytucyjnych dotyczących art. 70 § 6 O.p., w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2002 r. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że art. 70 § 6 O.p., w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 1998 r. do dnia 31 grudnia 2002 r. jest niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP. W uzasadnieniu wyroku wskazał, że art. 70 § 6 O.p., w brzmieniu obowiązującym od dna 1 stycznia 1998 r. do dnia 31 grudnia 2002 r., stanowił: "nie ulegają przedawnieniu zobowiązania podatkowe zabezpieczone hipoteką, jednakże po upływie terminu przedawnienia zaległość podatkowa może być egzekwowana tylko z przedmiotu hipoteki". Obecnie (tj. po zmianach dokonanych przez art. 1 pkt 58 ustawy z dnia 12 września 2002 r. o zmianie ustawy - Ordynacja podatkowa oraz o zmianie innych ustaw, odpowiednikiem tego przepisu jest art. 70 § 8 wskazanej ustawy, którego treść rozszerzona została o zastaw skarbowy.

W orzecznictwie sądów administracyjnych jednolicie przyjmuje się, że stwierdzona przez Trybunał Konstytucyjny cecha niekonstytucyjności odnosi się także do art. 70 § 8 O.p. w brzmieniu obowiązującym na dzień ustanowienia hipoteki. Można więc w tej sytuacji mówić o oczywistej niezgodności z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP także art. 70 § 8 O.p. w zakresie, o którym mowa w omawianym orzeczeniu Trybunału. W orzecznictwie i piśmiennictwie przyjmuje się jednolicie, że oczywistość niezgodności przepisu z Konstytucją RP oraz z przytoczoną wypowiedzią Trybunału stanowią wystarczające przesłanki do odmowy zastosowania przez sąd przepisów ustawy.

Podkreślenia wymaga, że przepisy art. 24 ust. 4 i 5 u.s.us. stanowią autonomiczną i kompleksową regulację w zakresie przedawnienia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Nie oznacza to jednak, że orzekając na podstawie art. 24 ust. 5 u.s.u.s. Sąd może pominąć orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, a w szczególności treść jego uzasadnienia, z którego jednoznacznie wynika, iż rozwiązanie przyjęte przez ustawodawcę w sposób jaskrawy stoi w sprzeczności z przepisami Konstytucji. Nie jest sporne, że regulacja przyjęta przez ustawodawcę w art. 24 ust. 5 u.s.u.s. jest identyczna w zakresie, w jaki przewiduje, że należność zabezpieczona hipoteką nie ulega przedawnieniu. Jak z tego wynika, przepis art. 24 ust. 5 u.s.u.s. objęty jest takimi samymi zastrzeżeniami, co do jego konstytucyjności jak uregulowanie zawarte w art. 70 § 8 O.p., który brzmi analogicznie, jak obowiązujący do dnia 31 grudnia 2002 r. art. 70 § 6 O.p.

Warto w tym miejscu powołać się na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 stycznia 2018 r., sygn. akt II GSK 2706/17 wydanego na kanwie podobnej sprawy, w którym NSA wskazał, że obowiązkiem sądów jest dokonywanie kompleksowej interpretacji prawa, uwzględniającej nie tylko czysto językowe brzmienie danej jednostki redakcyjnej aktu normatywnego, ale również jego wykładnię systemową i celowościową. W ramach takiej wykładni konieczne jest też zadbanie o to, by rozumienie przepisu było zgodne z hierarchicznie wyższymi aktami prawnymi, w tym przepisami rangi konstytucyjnej (zob. też wyrok NSA z dnia 30 stycznia 2018 r., sygn. akt I FSK 1874/17).

Podobnie w kwestii możliwości uznania za niekonstytucyjny przepisu, który formalnie nie był przedmiotem badania Trybunału Konstytucyjnego, ale którego treść normatywna jest tożsama z brzmieniem przepisu, którego niezgodność z Konstytucją została przez Trybunał Konstytucyjny orzeczona, wypowiadają się również przedstawiciele doktryny (por. komentarze do art. 70 § 8 Ordynacji podatkowej autorstwa Leonarda Etela (L. Etel (red.), R. Dowgier, P. Pietrasz, M. Popławski, S. Presnarowicz, W. Stachurski, K. Teszner, Wolters Kluwer Polska, 2017, wersja internetowa LEX-online, pkt 8 oraz Janusza Zubrzyckiego (B. Adamiak, J. Borkowski, R. Mastalski, J. Zubrzycki, Ordynacja podatkowa. Komentarz, Oficyna Wydawnicza UNIMEX, 2016, s. 442 - 443)).

NSA zwrócił także uwagę, że domniemanie konstytucyjności może zostać, jak każde inne domniemanie, obalone. Jak wyjaśnił Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 22 maja 2007 r., sygn. akt SK 36/06 (OTK ZU 50/6/A/2007): "stwierdzenie przez Trybunał niekonstytucyjności określonej normy prawnej nie pozostaje bez znaczenia dla stosowania normy zamieszczonej w przepisie tożsamym. W takim przypadku dochodzi bowiem do obalenia domniemania konstytucyjności przepisu, który nie podlegał rozpoznaniu przed Trybunałem".

Mając na uwadze stanowisko Trybunału Konstytucyjnego należy stwierdzić, że ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości skarżącego nie wyklucza przedawnienia zobowiązań zabezpieczonych hipoteką, co oznacza, że termin przedawnienia należności biegnie na zasadach ogólnych (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 27 czerwca 2017 r., sygn. akt III SA/Łd 160/17).

Podsumowując wskazać przyjdzie, że organ rentowy nie zastosował się do oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w prawomocnym wyroku Sądu z dnia 10 października 2017 r., sygn. akt I SA/Gl 582/17, czym naruszył zasadę wynikającą z art. 153 p.p.s.a. Działania naruszające tę zasadę muszą być konsekwentnie eliminowane przez uchylanie wadliwych z tego powodu rozstrzygnięć administracyjnych, a skoro tak to zaskarżone rozstrzygnięcie nie mogło się ostać w obrocie prawnym. Zdaniem Sądu zgromadzony materiał dowodowy w dalszym ciągu nie pozwala dokonać jednoznacznego ustalenia, w jakiej wysokości należności istnieją i czy odsetki za zwłokę zostały określone w sposób prawidłowy.

Rozpoznając ponownie sprawę organ uwzględni ocenę zawartą w niniejszym wyroku.

Biorąc powyższe pod uwagę Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję.