Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 1415/15
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2015-10-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Hasła tematyczne: Wywłaszczanie nieruchomości
Skarżony organ: Minister Infrastruktury
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Anna Sękowska, sędzia WSA Małgorzata Małaszewska-Litwiniec, sędzia WSA Tomasz Wykowski (spr.), Protokolant ref. staż. Paweł Smulski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 września 2015 r. sprawy ze skargi J. R., M. R., A. R., R. Z., K. P., E. S., B. Z., K. K., M. Z., S. Z., S. B., W. B., K. K. na decyzję Ministra Infrastruktury i Rozwoju z dnia [...] lutego 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia oddala skargę


UZASADNIENIE

I. Zaskarżoną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie (dalej "Sądu") decyzją z dnia 18 lutego 2015 r. nr DOI-4-7714-389-RK/14 (dalej "zaskarżoną decyzją") Minister Infrastruktury i Rozwoju (dalej "Minister"), po ponownym rozpatrzeniu – na wniosek Skarbu Państwa, reprezentowanego przez Prezydenta Miasta K. – sprawy zakończonej decyzją Ministra z dnia [...] maja 2014 r. nr [...], stwierdzającej nieważność decyzji Odwoławczej Komisji Wywłaszczeniowej przy Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...] kwietnia 1953 r. nr [...]oraz utrzymanego nią w mocy orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...] listopada 1951 r. nr [...] o przyznaniu odszkodowania za nieruchomość położoną w K., Dz. N. H., gm. kat. B., pgr. Ikat. [...] o pow. 10 225 m2, dla której była prowadzona księga wieczysta KW nr [...], stanowiącą współwłasność M.Z., P.Z. i K. B., wywłaszczoną orzeczeniem Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...] kwietnia 1951 r. nr [...] – uchylił własną decyzję z dnia [...] maja 2014 r. oraz odmówił stwierdzenia nieważności decyzji Odwoławczej Komisji Wywłaszczeniowej przy Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...] kwietnia 1953 r. oraz utrzymanego nią w mocy orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...] listopada 1951 r.

II. Stan sprawy, poprzedzający wydanie przez Ministra zaskarżonej obecnie decyzji z dnia [...] lutego 2015 r., przedstawia się w sposób następujący:

1. Orzeczeniem z dnia [...] kwietnia 1951 r. nr [...] Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. wywłaszczyło na rzecz Skarbu Państwa pod budowę Miasta N. H. m.in. nieruchomość położoną w K., Dzielnica N. H., gm. kat. B., obj. księgą wieczystą nr [...], ozn. jako parcela nr [...] o powierzchni 10 225 m2, stanowiącą współwłasność M.Z., P.Z. i K. z Z. B. (pkt 476) – dalej odpowiednio: "orzeczenie wywłaszczeniowe", "wywłaszczona nieruchomość", "byli właściciele".

2. Orzeczeniem z dnia [...] listopada 1951 r. nr [...] Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. przyznało odszkodowanie za wywłaszczenie przedmiotowej nieruchomości na rzecz M. i P. Z. – w kwocie 5.153,50 zł, oraz na rzecz K. z Z. B. - w kwocie1.159,60 zł. Decyzją z dnia [...] kwietnia 1953 r. nr [...] Odwoławcza Komisja Wywłaszczeniowa przy Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. utrzymała w mocy orzeczenie Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...] listopada 1951 r. (dalej łącznie "decyzje odszkodowawcze").

3. Pismem z dnia [...] lipca 2011 r. następcy prawni byłych właścicieli, tj.: J. R., M. R., A. R., R. Z., K. P., E. S., B. Z., K. K., M. Z., S. Z., S. B., W. B. i K. K. (dalej "skarżący") wnieśli o stwierdzenie nieważności m.in. ww. orzeczenia odszkodowawczego Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...] listopada 1951 r. Z kolei pismem z dnia [...] sierpnia 2012 r. skarżący rozszerzyli zakres wniosku o żądanie stwierdzenia nieważności również decyzji Odwoławczej Komisji Wywłaszczeniowej przy Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...] kwietnia 1953 r.

4. Decyzją z dnia [...] maja 2014 r. Minister stwierdził nieważność obu decyzji odszkodowawczych, wskazując na wydanie ich z rażącym naruszeniem prawa, polegającym na zaoferowaniu poprzednikom prawnych skarżących nieruchomości zamiennych, które w ocenie Ministra nie spełniały wymogów określonych w art. 30 ust. 1 dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych (tj. Dz. U. z 1952 r. Nr 4, poz. 31), albowiem nie były położone w tej samej miejscowości co wywłaszczana nieruchomość. Nie stwierdzono przy tym żadnych innych naruszeń prawa stanowiących podstawę do stwierdzenia nieważności decyzji na podstawie art. 156 § 1 k.p.a.

5. Pismem z dnia [...] maja 2014 r. Skarb Państwa, reprezentowany przez Prezydenta Miasta K., wniósł o ponowne rozpatrzenie przez Ministra sprawy rozstrzygniętej decyzją tego organu z dnia [...] maja 2014 r. Uzasadniając swój wniosek Skarb Państwa podniósł, że zważywszy na realia obowiązujące w latach 50-tych XX wieku nie można uznać, aby zaoferowanie nieruchomości zamiennej na Ziemiach Odzyskanych stanowiło rażące naruszenie prawa. Ponadto wnioskodawca zarzucił Ministrowi, że ten nie rozważył w zaskarżonej decyzji czy w przedmiotowej sprawie nie zachodzą nieodwracalne skutki prawne ww. decyzji z dnia [...] kwietnia 1953 r. nr [...].

III. Zaskarżoną obecnie decyzją z dnia [...] lutego 2015 r. Minister rozpoznał ponownie, na wniosek Skarbu Państwa, sprawę zakończoną decyzją tego organu z dnia [...] maja 2014 r., uchylając tę decyzję i orzekając co do istoty o odmowie stwierdzenia nieważności kwestionowanych przez skarżących decyzji odszkodowawczych z 1951 i 1953 r.

Uzasadniając zaskarżone obecnie rozstrzygnięcie, Minister wskazał w szczególności, co następuje:

1. Powtórna szczegółowa ocena legalności kwestionowanych decyzji odszkodowawczych pod kątem ich ewentualnego obciążenia poszczególnymi kwalifikowanymi wadami prawnymi, o których mowa w art. 156 § 1 pkt 1, 2, 3, 4, 5, 6 i 7 k.p.a., prowadzi do wniosku, że naruszenia tego rodzaju nie miały w sprawie miejsca. W szczególności przedmiotowych orzeczeń nie obciąża wada, polegająca na wydaniu ich z rażącym naruszeniem prawa (art.156 1 pkt 2 k.p.a.). Powyższe obliguje organ nadzorczy do odmowy stwierdzenia nieważności tych orzeczeń.

2. Kwestionowane orzeczenia odszkodowawcze zostały wydane na podstawie przepisów dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych (Dz. U. z 1949r. Nr 27, poz. 197, Dz. U. z 1950 r. Nr 53, poz. 489). Zgodność przedmiotowych orzeczeń w szczególności z tymi przepisami stanowi kryterium oceny prawidłowości tych orzeczeń, dokonywanej w postępowaniu nadzorczym.

3. Na potrzeby postępowania nadzorczego zgromadzono całość dostępnych (zachowanych) akt archiwalnych dotyczących zarówno postępowania odszkodowawczego, jak i wywłaszczeniowego. Analiza zaś ww. obszernego materiału dowodowego pozwoliła na odnalezienie szeregu dokumentów dotyczących przedmiotowego odszkodowania, w tym m.in.:

– wezwania zbiorowego z dnia [...].08.1950 r. (brak numeru), skierowanego do właścicieli nieruchomości położonych w gm. kat. B., z którego wynika, że pełnomocnik PPW N. H. i Dyrekcji Budowy Miasta N. H. wyrażał gotowość nabycia ww. nieruchomości niezbędnych do budowy Miasta N. H. w drodze umowy kupna lub w drodze umowy zamiany (na nieruchomość zamienną), wraz z adnotacją o jego wywieszeniu na tablicy ogłoszeń Prezydium Gminnej Rady Narodowej w M. (tj. w gminie, na której terenie położona była wieś B.),

– deklaracji pełnomocnika PPW N. H. i Dyrekcji Budowy Miasta N. H. z [...].08.1950 r.

– obwieszczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...].03.1951 r. nr [...], informującego o terminie rozprawy wywłaszczeniowo- odszkodowawczej ze wskazaniem, iż sprawa dotyczy m.in. nieruchomości obj. KW nr [...], pgr. l.kat. [...], stanowiącej własność M. Z. i współwłaścicieli (poz. 435),

– protokołu z rozprawy wywłaszczeniowo - odszkodowawczej, przeprowadzonej w dniach od [...].03.1951 r. do [...].04.1951 r.,

– decyzji Odwoławczej Komisji Wywłaszczeniowej przy Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...].04.1953 r. nr [...] (projektu z adnotacją o jego zatwierdzeniu w dniu [...].04,1953 r.) wraz ze zwrotnymi potwierdzeniami odbioru przez K. B. (jako domownika i córki M. Ż.) oraz pełnomocnika PPW N. H. i Dyrekcji Budowy Miasta N. H.

Dodatkowo, przeszukano akta archiwalne dotyczące odszkodowania i wywłaszczenia nieruchomości położonych w gm. kat. K., dokonanego orzeczeniem Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...].11.1951 r. nr [...] (35 tomów akt), odnajdując w nich m.in.:

– zawiadomienie pełnomocnika PPW N. H. i Dyrekcji Budowy Miasta N. H. M. K. z dnia [...].01.1950 r. o możliwości uzyskania nieruchomości zamiennej wraz z wykazem tych nieruchomości, dotyczące m.in. nieruchomości położonych w gm. kat. B.,

– oświadczenia pełnomocnika PPW N. H. i Dyrekcji Budowy Miasta N. H. z dnia [...].01.1951 r. (brak numeru), iż żaden z właścicieli wywłaszczonych nieruchomości w gminie katastralnej K. nie zgłosił żądania przyznania nieruchomości zamiennej.

Organ dokonał również kwerendy w aktach archiwalnych dotyczących orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...].04.1951 r. nr [...] o wywłaszczeniu na rzecz Skarbu Państwa - pod budowę Miasta N. H. - nieruchomości położonych w gm. kat. M. (27 tomów akt). W rezultacie odnaleziono:

– pismo pełnomocnika Przedsiębiorstwa Państwowego Wyodrębnionego N. H. z dnia [...].01.1951 r. nr [...]. stanowiące wniosek o przyznanie odszkodowania za nieruchomości przeznaczone pod budowę Miasta N. H. (jak wynika z jego treści prawdopodobnie dotyczy wszystkich gmin katastralnych, w tym K. i B., a nie tylko M.) oraz

– czytelny egzemplarz zawiadomienia z dnia [...].01.1951 r. (brak numeru), podpisanego przez pełnomocnika PPW N. H. M. K., zawierającego ofertę przyznania nieruchomości zamiennych w zamian za nieruchomości wywłaszczone pod budowę m.in. Miasta N. H. (w aktach archiwalnych dotyczących gminy katastralnej K. ozn. [...] odnaleziono egzemplarz mniej czytelny).

Na skutek upływu ponad 60 lat od daty wywłaszczenia część akt wywłaszczeniowych i odszkodowawczych uległa zniszczeniu w mniejszym lub większym stopniu (w konsekwencji zastosowania niskiej jakości - w porównaniu z obecnie panującymi standardami - papieru), a część się nie zachowała. Wyżej wskazaną okoliczność należało zatem uwzględnić przy dokonywaniu oceny legalności przedmiotowego orzeczenia z dnia [...].11.1951 r. oraz decyzji z dnia [...].04.1953 r.

Z zachowanych jedynie szczątkowo akt archiwalnych dotyczących przedmiotowego odszkodowania (tj. decyzji Odwoławczej Komisji Wywłaszczeniowej z dnia [...].04.1953 r.) wynika ponadto, że odwołanie od ww. orzeczenia złożył M.Z. Należy przy tym zauważyć, że brak samego dokumentu odwołania w aktach archiwalnych (po ponad 60 latach od wydania ww. decyzji) nie może prowadzić do konstatacji, że dokument ten nie został sporządzony. Takie domniemanie godziłoby bowiem w zasadę trwałości decyzji ostatecznych wyrażoną w art. 16 k.p.a. (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24.05.2013 r. sygn. akt I SA/Wa 191/13, publ. orzeczenia.nsa.gov.pl, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15.02.2012 r. sygn. akt I SA/Wa 1763/11, publ. orzeczenia.nsa.gov.pl).

4. Stosownie do art. 27 dekretu obowiązek odszkodowania ciążył na tym podmiocie, na którego wniosek orzeczono wywłaszczenie. Wnioskodawcami wywłaszczenia w rozważanym przypadku byli: Skarb Państwa - Dyrekcja Budowy Miasta N. H. oraz Przedsiębiorstwo Państwowe Wyodrębnione N. H., reprezentowani przez pełnomocnika M. K. Zobowiązanie zatem Dyrekcji Budowy Miasta N. H. do wypłaty odszkodowania za przedmiotową nieruchomość nie nastąpiło zatem z naruszeniem art. 27 dekretu.

5. Stosownie do art. 33 ust. 1 dekretu przed nowelizacją (który w swojej istocie odpowiada treści przepisu art. 33 ust. 1 dekretu po nowelizacji), odszkodowanie ustalano na wniosek co najmniej jednej ze stron (inwestora lub wywłaszczonego). Wniosek o przyznanie odszkodowania złożył pełnomocnik ww. podmiotów, co wynika z treści orzeczenia z dnia [...] listopada 1951 r. W aktach archiwalnych dotyczących wywłaszczenia nieruchomości położonych w gm. kat. M. odnaleziono wniosek pełnomocnika inwestorów z dnia [...] stycznia 1951 r. nr [...] o ustalenie odszkodowania, z którego treści wynika, że mógł on dotyczyć wszystkich gmin katastralnych, objętych wywłaszczeniem pod budowę Miasta N. H., w tym B., K. i M. Lakoniczny charakter ww. pisma nie pozwala na jednoznaczne rozstrzygnięcie ww. kwestii, jednakże jego istnienie nie pozwala również na przyjęcie tezy, że wniosek o przyznanie odszkodowania nie został złożony. Za dopuszczalną (nienaruszającą w stopniu rażącym art. 33 ust. 1 dekretu) należy uznać interpretację, że ww. pismo dotyczyło wszystkich gmin katastralnych, objętych wywłaszczeniem pod budowę Miasta N. H. Istnieje również prawdopodobieństwo, że podobne wnioski jak wyżej wskazany zostały złożone oddzielnie dla każdej z pozostałych gmin katastralnych, jednakże nie zachowały się w aktach archiwalnych. Wobec powyższego, skonstatować należy, że nie doszło do rażącego naruszenia art. 33 ust, 1 dekretu przed nowelizacją.

6. Przepis art.30 ust.1 dekretu przewidywał, że jeżeli wywłaszczona nieruchomość stanowiła gospodarstwo rolne lub ogrodnicze, warsztat rzemieślniczy bądź jedyną działkę wywłaszczonego z domem jednorodzinnym lub dwurodzinnym, bądź też przeznaczoną pod budowę takiemu domu, wywłaszczający obowiązany był zaofiarować tytułem odszkodowania nieruchomość zamienną, położoną, o ile możności, w tej samej miejscowości i o tym samym lub zbliżonym charakterze.

6.1. Jak wynika z treści protokołu z rozprawy wywłaszczeniowo - odszkodowawczej (części spisanej w dniu 31 marca 1951 r.) na rozprawę stawił się S. B., który złożył w imieniu teściów M. i P. Z. oraz w imieniu swojej żony K. z Z. B., oświadczenie, z którego wynika, że:

– M. i P. Z. byli właścicielami nieruchomości obj. lwh [...] o po w. 0,1751 ha oraz udziału [...] w nieruchomości obj. KW nr [...], co po przeliczeniu udziału na powierzchnię dało wynik 0,7669 ha (= 6/8 x 1,0225 ha), tym samym łącznie byli właścicielami gruntów o powierzchni 0,9420 ha (z czego wywłaszczono łącznie 0,9305 ha);

– K. z Z. B. była właścicielem nieruchomości obj. Lwh [...] o powierzchni 1,1212 ha oraz udziału [...] w nieruchomości obj. KW nr [...], co po przeliczeniu na powierzchnię dało 0,2556 ha (= 2/8 * 1,0225 ha), zaś łącznie przysługiwała jej, wraz z mężem (który był właścicielem nieruchomości lwh [...] i lwh [...] o łącznej powierzchni 1,4937 ha), własność gruntów o powierzchni 2,8705 ha, należących do ich wspólnego gospodarstwa rolnego, z czego wywłaszczono 2,4988 ha.

6.2. Z treści przedmiotowego orzeczenia z dnia [...] listopada 1951 r. wynika, że organ wywłaszczeniowy dał wiarę ww. zeznaniom S. B. W aktach archiwalnych brak jest jakiegokolwiek dokumentu dającego podstawy do negowania ww. ustaleń.

6.3. W świetle powyższych okoliczności w niniejszej sprawie znajdował zastosowanie znajdował przepis art. 30 ust. 1 dekretu, przewidujący obowiązek zaoferowania wywłaszczonemu nieruchomości zamiennej m.in. w przypadku, gdy wywłaszczeniu podlega gospodarstwo rolne. W rozważanym przypadku wywłaszczenie doprowadziło bowiem do sytuacji, w której de facto właściciel utracił całość gospodarstwa, gdyż część pozostała po wywłaszczeniu nie nadawała się do racjonalnego wykorzystania na dotychczasowe cele. Właścicielowi przysługiwała w tej sytuacji nieruchomość zamienna. Organ natomiast w orzeczeniu z dnia [...] listopada 1951 r. przyznał współwłaścicielom przedmiotowej nieruchomości odszkodowanie w formie pieniężnej.

6.4. Zdaniem organu nadzoru nie można mówić o rażącym naruszeniu w postępowaniu odszkodowawczym art. 30 ust. 1 dekretu, a to z uwagi na tę okoliczność, iż wykonawcy narodowych planów gospodarczych wystosowali (działając przez pełnomocnika M. K.) do właścicieli nieruchomości zawiadomienie z dnia [...] stycznia 1950 r. (brak numeru), w którym wskazano na możliwość otrzymania nieruchomości zamiennej w ramach odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość. Wraz z ww. zawiadomieniem na tablicy ogłoszeń Prezydium Gminnej Rady Narodowej w M. wywieszono wykaz nieruchomości zamiennych, położonych w województwach: szczecińskim, koszalińskim, zielonogórskim i wrocławskim. Z treści oświadczenia pełnomocnika inwestorów z dnia [...] sierpnia 1950 r. wynika natomiast, że żaden z właścicieli nie wyraził woli otrzymania nieruchomości zamiennej pomimo wywieszenia ww. zawiadomienia.

Powyższe okoliczności świadczą o istnieniu po stronie wykonawców narodowych planów gospodarczych woli przyznania nieruchomości w innych miejscowościach niż wieś B. Z uwagi na niekompletny charakter akt archiwalnych nie można ustalić w sposób niebudzący wątpliwości czy współwłaściciele przedmiotowej nieruchomości wnioskowali o przyznanie którejkolwiek z oferowanych nieruchomości zamiennych. Ze względu jednak na zasadę trwałości decyzji ostatecznych (art. 16 k.p.a.), z której wynika, że zaistnienia przesłanki z art. 156 k.p.a. nie można domniemywać, lecz należy ją wykazać ponad wszelką wątpliwość, należy przyjąć, że M. Z. i inni współwłaściciele przedmiotowej nieruchomości nie wyrazili woli otrzymania żadnej z nieruchomości zamiennych zaoferowanych przez inwestorów, a zatem nieprzyznanie nieruchomości zamiennej nie stanowiło przejawu rażącego naruszenia prawa. Niedopuszczalne bowiem było na gruncie przepisów dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. arbitralne przyznanie wybranej przez organ nieruchomości zamiennej. Do przyznania nieruchomości zamiennej konieczne było bowiem podjęcie współpracy przez właściciela nieruchomości z inwestorem polegającej na dokonaniu wyboru konkretnej nieruchomości i zgodzie na dokonanie stosownych rozliczeń (w przypadku różnicy wartości nieruchomości).

6.5. Jednocześnie należy wskazać, iż zarówno dekret z dnia 26 kwietnia 1949r., jak i rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 2 sierpnia 1949r. w sprawie dostarczania nieruchomości zamiennych w zamian za nieruchomości niezbędne dla realizacji narodowych planów gospodarczych (Dz. U, nr 47, poz. 355) nie nakazywały bezwzględnie dostarczenia nieruchomości zamiennej w bezpośrednim sąsiedztwie wywłaszczanej nieruchomości, a jedynie w przypadkach istnienia takich możliwości. Z uwagi natomiast na niezwykle rozległy charakter wywłaszczeń pod budowę Miasta N. H., którymi objęto łącznie ok. 1240 ha gruntu w kilku sąsiadujących ze sobą miejscowościach (m.in. B., K., M.) niewątpliwie nie było możliwe zapewnienie nieruchomości zamiennej w tej samej miejscowości. Propozycja zatem przyznania nieruchomości zamiennej w województwach: szczecińskim, koszalińskim, zielonogórskim lub wrocławskim nie może być traktowana jako działanie rażąco naruszające ww. przepis dekretu, tym bardziej, iż § 13 ww. rozporządzenia umożliwiał właścicielowi obejrzenie proponowanych nieruchomości zamiennych bez narażania go na koszty podróży, które obciążały w całości wykonawcę narodowych planów gospodarczych. Oznacza to, iż ustawodawca przewidywał i dopuszczał możliwość zaproponowania nieruchomości zamiennej w innym miejscu niż nieruchomość wywłaszczana.

6.6. Przy ponownym rozpatrzeniu niniejszej sprawy doszło do zmiany stanowiska organu nadzorczego, sformułowanego w decyzji z dnia [...] maja 2014 r., z uwagi na odnalezienie w aktach archiwalnych dotyczących wywłaszczenia i odszkodowania za nieruchomości położone w gm. kat. K. (ozn. [...], łącznie 35 tomów akt wykazu nieruchomości zamiennych, a także na skutek ponownej analizy całości akt sprawy, w tym akt archiwalnych dotyczących wywłaszczenia i odszkodowania za nieruchomości położone w gm. kat. B. Organ naczelny dostrzegł ponadto, że w treści decyzji Odwoławczej Komisji Wywłaszczeniowej przy Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...] kwietnia 1953 r. nr [...] wyraźnie zostało wskazane, że odwołujący się M. Z. nie przyjął propozycji otrzymania nieruchomości zamiennej. Nie wynika zaś z odnalezionych (zachowanych) akt archiwalnych, aby pozostali współwłaściciele przedmiotowej nieruchomości wyrażali niezadowolenie z nieprzyznania im nieruchomości zamiennej, co potwierdza fakt, że w istocie nieruchomość zamienna była im proponowana, lecz propozycja ta nie spotkała się z ich zainteresowaniem.

7. Stosownie do art.37 ust. 1 dekretu, orzeczenie o ustaleniu odszkodowania zapadało po przeprowadzeniu rozprawy. Jak wynika z treści akt archiwalnych (protokołu z rozprawy) rozprawę odszkodowawczą w przedmiotowej sprawie przeprowadzono w dniach [...] marca 1951 r. – [...] kwietnia 1951 r. m.in. z udziałem S. B., działającego w imieniu K. z Z. B.j oraz P. i M. Z., który złożył obszerne zeznania w kwestiach istotnych dla określenia wysokości odszkodowania dla wszystkich współwłaścicieli przedmiotowej nieruchomości. O terminie rozprawy zawiadomiono zaś właściciela w drodze obwieszczenia pismem z [...] marca 1951 r. nr [...]. W badanym postępowaniu odszkodowawczym nie został zatem naruszony art. 37 ust. 1 dekretu.

7.1. Stosownie do art. 28 dekretu, Rada Ministrów w drodze rozporządzenia miała określić zasady ustalania odszkodowania dla poszczególnych rodzajów nieruchomości oraz praw rzeczowych ograniczonych na nieruchomościach. Na podstawie ww. przepisu Rada Ministrów wydała rozporządzenie z dnia 3 czerwca 1950 r. w sprawie ustalenia norm szacunkowych dla nieruchomości nabywanych w celu realizacji narodowych planów gospodarczych (Dz. U. z 1950 r. Nr 26, poz. 234).

Stosownie do § 3 rozporządzenia wartość szacunkowa nieruchomości rolnej składała się z wartości poszczególnych składników nieruchomości, obliczonej zgodnie z §§ 4 - 8 (§ 3 lit. a), oraz sumy wyrównawczej, obliczonej zgodnie z § 10 (§ 3 lit. b). Stosownie zaś do § 10 rozporządzenia, dla ustalenia wysokości sumy wyrównawczej (§ 3 pkt b) należało określić zgodnie z § 4 wartość wszystkich gruntów, stanowiących gospodarstwo rolne właściciela, i zastosować do wartości nabywanego gruntu i drzew owocowych, obliczonej zgodnie z § 4, mnożnik przewidziany w tabeli dla wartości wszystkich gruntów. Tabelę mnożników zawierał załącznik Nr 2 do rozporządzenia.

7.2. Dla potrzeb ustalenia odszkodowania przysługującego P. i M. Z. sumę wyrównawczą wyliczono przyjmując mnożnik 3,0. Jak wynika z treści orzeczenia z dnia 17.11.1951 r. wartość wszystkich gruntów ww. osób wynosiła 1.564,54 zł, co odpowiadało mnożnikowi 3,0 z tabeli stanowiącej załącznik nr 3 do rozporządzenia, po uwzględnieniu treści przepisu art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 28 października 1950 r. o zmianie systemu pieniężnego (Dz. U. z 1950 r. Nr 50, poz. 459), który stanowił, że "Wszystkie sumy, wyrażone w złotych dotychczasowych, a wymienione w przepisach prawnych, obowiązujących w dniu wejścia w życie niniejszej ustawy, ulegają przeliczeniu z mocy prawa według stosunku 100 złotych dotychczasowych równe 3 złotym". Oznacza to, że przedział 40-60 tys. zł, któremu odpowiadał mnożnik 3,0 należało przeliczyć przez przemnożenie tych kwot przez 3/100, co dało jako wynik przedział 1200-1800 zł.

7.3. Z kolei mnożnik sumy wyrównawczej dla określenia odszkodowania należnego K. z Z. B. otrzymano przyjmując wartość wszystkich gruntów na poziomie 4.922,44 zł. Zgodnie z literalna treścią załącznika nr 2 do rozporządzenia mnożnik 1,7 odpowiadał gruntom o wartości od 150 do 180 tys, zł, co po przeliczeniu z uwzględnieniem reformy walutowej odpowiadało przedziałowi 4.500-5.400 zł. Tym samym mnożniki służące ustaleniu sumy wyrównawczej zostały określone prawidłowo. Organ naczelny skontrolował również sposób wyliczenia ww. wartości wszystkich gruntów dochodząc do wniosku, że prawidłowo obliczono wartość gruntów K. z Z. B. (2,8705 ha x 1680 zł/ha - 4.822,44 zł). Wartość gruntów P. i M. Z. obliczono dopuszczając się niewielkiego błędu, bowiem należało otrzymać kwotę 1582,56 zł (-0,9420 ha x 1680 zł/ha), nie zaś wartość 1564,54 zł. Błąd ten jednak nie rzutuje w żaden sposób na określenie mnożnika, o którym mowa w § 10 rozporządzenia, zatem niewątpliwie nie doszło w tym przypadku do rażącego naruszenia prawa.

Kwoty odszkodowania obliczono zaś prawidłowo, przyjmując wartość (przed zastosowaniem mnożników) 1680 zł/ha, albowiem:

– K. z Z. B. należało przyznać kwotę 1.159,40 zł [0,2556 ha x 1680 zł/ha x (1,0+1,7)],

– P. i M. Z. należało przyznać kwotę 5.153,56 zł [0,7669 ha x 1680 zł/ha x (1,0+3,0)].

W przypadku kwoty odszkodowania przysługującego K. z Z. B. organ wywłaszczeniowy dopuścił się nieznacznego błędu obliczeniowego zawyżając odszkodowanie o 0,01%. Nie sposób uznać jednak tak niewielkiego błędu obliczeniowego za rażące naruszenie prawa. Należy raczej w tym przypadku przyjąć, że błąd ten mógł podlegać sprostowaniu jako omyłka oczywista.

Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że nie zaistniała - w odniesieniu do badanego orzeczenia z dnia 17.11.1951 r. - przesłanka określona w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.

8. Ponadto należy wskazać, iż kwestionowane orzeczenie z dnia [...] listopada 1951 r. zawiera wszystkie niezbędne elementy, m. in. podstawę prawną wydania, określenie kwoty odszkodowania oraz na czyją rzecz zostało ono wydane i organ zobowiązany do jej zapłaty, szczegółowe uzasadnienie, a także pouczenie o możliwości złożenia odwołania do Odwoławczej Komisji Wywłaszczeniowej przy Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K.

9. Podsumowując rozważania w kwestii legalności przedmiotowego orzeczenia z dnia [...].11,1951 r. nr [...] o przyznaniu odszkodowania na rzecz P. i M. Z. oraz K. z Z. B. należy wskazać, iż nie została spełniona żadna z przesłanek stwierdzenia nieważności decyzji, określonych w art. 156 § 1 k.p.a., a zatem brak jest podstaw do wyeliminowania kwestionowanego orzeczenia z obrotu prawnego.

10. W przypadku zaś decyzji Odwoławczej Komisji Wywłaszczeniowej przy Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej K. z dnia [...].04.1953 r. nr [...], nie stwierdzono jej wydania z rażącym naruszeniem prawa, albowiem utrzymano nią w mocy orzeczenie odszkodowawcze z dnia [...].11.1951 r., zawierające rozstrzygnięcie zasadne również w chwili orzekania przez ww. organ odwoławczy. W szczególności należy wskazać, że od dnia wydania ww. orzeczenia nie zaszły zmiany w przepisach regulujących tryb określenia wysokości odszkodowania, które miałyby wpływ na określoną przez organ wojewódzki wysokość odszkodowania. Rozporządzenie z dnia 28 listopada 1952 r. w sprawie ustalenia norm szacunkowych dla nieruchomości nabywanych w celu realizacji narodowych planów gospodarczych (Dz. U. z 1952 r. Nr 52, poz. 339) nie zmodyfikowało zasad ustalania odszkodowania za grunt rolny (jako składnik nieruchomości rolnej). W szczególności nie uległy zmianie mnożniki służące określeniu sumy wyrównawczej, a jedynie przeliczono wszystkie wartości z tabeli zgodnie z przepisami o reformie walutowej. Zmiany w porównaniu z rozporządzeniem z dnia 28 października 1950 r. dotyczyły przede wszystkim wyceny naniesień, które na przedmiotowej nieruchomości nie występowały. Z akt archiwalnych nie wynika bowiem, aby stwierdzono występowanie naniesień na przedmiotowej nieruchomości, podczas gdy stosowne czynności w tym zakresie podjęto i udokumentowano w odniesieniu do kilkudziesięciu innych nieruchomości (vide: obwieszczenie z dnia [...].05.1950 r. nr [...] w sprawie przeprowadzenia dochodzenia komisyjnego celem dokonania spisu naniesień na nieruchomościach przeznaczonych pod budowę Miasta N. H.).

11. Uwzględniając całokształt rozważań w kwestii oceny legalności decyzji Odwoławczej Komisji Wywłaszczeniowej przy Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej K. z dnia [...].04.1953 r. nr [...] oraz orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...].11.1951 r. nr [...] - uznając trafność argumentacji podniesionej w odwołaniu Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta K. - należało uchylić zaskarżoną decyzję z dnia [...] maja 2014 r. nr [...] w całości i jednocześnie wydać nowe rozstrzygnięcie co do istoty sprawy.

IV. Pismem z dnia [...] marca 2015 r. skarżący, reprezentowani przez profesjonalnego pełnomocnika, wnieśli do Sądu skargę na decyzję Ministra z dnia [...] lutego 2015 roku.

1. W skardze podniesiono przeciwko zaskarżonej decyzji Ministra następujące zarzuty naruszenia prawa administracyjnego materialnego oraz procesowego:

- art. 138 § 1 pkt 2 w zw. art. 156 § 1 pkt. 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku Kodeks postępowania administracyjnego (test jednolity Dz.U.2013 poz. 267}, poprzez jego błędne zastosowanie, polegające na uchyleniu przez nadzorczy organ administracyjny wcześniejszej decyzji tego samego organu administracyjnego, pomimo, iż wydana ona została zgodnie obowiązującymi przepisami prawa i brak jest podstaw do jej uchylenia,

- art. 7, art. 77 § 1, art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku {test jednolity Dz.U.2013 poz. 267) Kodeks postępowania administracyjnego poprzez nierozważenie wszystkich okoliczności i dowodów w sprawie, co sprecyzowano w treści skargi;

- art. 75 ust. 1 Rozporządzenia Prezydenta Rzeczpospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym (Dz. U. 1928, Nr 36 poz. 340 i 341) poprzez wydanie decyzji administracyjnej, które nie spełnia wymogów formalnych wskazanych w tym przepisie,

- art. 30 dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dia realizacji narodowych planów gospodarczych (Dz. U. 1949 Nr 27, poz. 197 i Nr 55 poz. 438, z późn. zm.) poprzez wydanie decyzji o przyznaniu odszkodowania za wywłaszczenie z naruszeniem zasad jego wyznaczania,

- art. 28 dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu 1 przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych (Dz. U. 1949 Nr 27, poz. 197 i Nr 55 poz. 438) w zw. z przepisami rodziału i i lii Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 3 czerwca 1950 r. w sprawie ustalenia norm szacunkowych dla nieruchomości nabywanych w celu realizacji narodowych planów gospodarczych (Dz. U. 1950 Nr 26 poz. 234} poprzez określenie wysokości za wywłaszczenie odszkodowania bez opinii rzeczoznawcy,

- art. 6, art. 7, art. 8, art. 11 w związku z art. 107 § 3 w związku z art. 156 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku Kodeks postępowania administracyjnego poprzez niewystarczające wyjaśnienie stronie zasadności przesłanek podjętego rozstrzygnięcia oraz nieprawidłowe przeprowadzenie postępowania dowodowego.

2. W skardze wniesiono o:

- uchylenie zaskarżonej decyzji Ministra Infrastruktury i Rozwoju w Warszawie z dnia [...] lutego 2015 r.

- zasądzenie kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

3. W uzasadnieniu zarzutów skargi wskazano w szczególności, co następuje:

(1). Zgodnie z art. 75 ust. 2 rozporządzenia Prezydenta Rzeczpospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym decyzje odmowne powinny zawierać uzasadnienie faktyczne prawne. Orzeczenie odszkodowawcze, ustalające odszkodowanie w wysokości mniejszej niż wnioskowana przez strony, jest w istocie orzeczeniem odmownym, do którego należy stosować rygor przewidziany w przywołanej regulacji. Wbrew temu nakazowi w kwestionowanych w orzeczeniach odszkodowawczych ograniczono się wyłącznie do częściowego uzasadnienia wysokości ustalonego odszkodowania.

(2). W postępowaniu odszkodowawczym doszło do istotnego i rażącego naruszenia przepisów dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych oraz Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 3 czerwca 1950 r. w sprawie ustalenia norm szacunkowych dla nieruchomości nabywanych w celu realizacji narodowych planów gospodarczych poprzez niezapewnieniu udziału w tym postępowaniu, w tym w przeprowadzonych w jego trakcie rozprawach administracyjnych (w dniu 13 marca - 20 kwietnia 1951 roku oraz 23 - 25, 28 stycznia 1952 r.) biegłego rzeczoznawcy. Brak udziału osoby posiadającej wiadomości specjalne zgodnie z wymaganiami przepisów wskazach wyżej aktów prawnych doprowadził zarówno do rażącego naruszenia prawa tj. art. 28 w zw. art. 36 ww. dekretu oraz przepisami Rozdziału I i III ww. rozporządzenia, jak i interesu prawnego spadkobierców występujących jako skarżący, w niniejszej sprawie, poprzez zaniżenie wysokości ustalonego odszkodowania oraz rezygnację z uwzględnieniem w toku prowadzonego postępowania okoliczności wpływających na zwiększenie wartości nieruchomości w dniu wydania orzeczenia o wywłaszczenia (rodzaj i rozmiar upraw rolnych, dostępność infrastruktury komunikacyjnej, mediów, uzbrojenie części terenu). Powyżej wskazane przez skarżących okoliczności znajdują potwierdzenie w treści protokołu komisyjnego opisu nieruchomości oraz rozprawy wywłaszczeniowo odszkodowawczej, która odbyła się w dniu 30 marca 1951 roku, którego wynika m.in. że podczas rozprawy brał udział p. S. B., który wskazał, że przedmiotem wywłaszczenia są nieruchomości wchodzące w skład gospodarstwa rolnego, którego powierzchnia łączna wynosi 2.8705 ha, zaś wywnioskowane do wywłaszczenia podlegały nieruchomości o pow. 2,4988 ha wchodzące w skład ww. gospodarstwa rolnego. Na rozprawie nie zaznaczono obecności rzeczoznawcy, w aktach sprawy również brak jest opinii sporządzonej przez osobę posiadająca wiedzę specjalną z zakresu szacowania wartości i strat nieruchomości rolnych.

(3). Kluczowym w niniejszej sprawie jest fakt, iż dotyczące jej akta są niekompletne, na co wskazał Minister Infrastruktury i Rozwoju w decyzji zarówno w decyzji z dnia [...] maja 2014 r., jak i z dnia [...] lutego 2015 r. Nie budzi jednak wątpliwości fakt, że poza błędnie ustaloną wysokością wypłaconego odszkodowania z tytułu wywłaszczenia nieruchomości, w niniejszej sprawie doszło, przede wszystkim do rażącego naruszenia art. 30 dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych, znowelizowany ustawą, która weszła w życia dnia 31 lutego 1952 r.

Zgodnie z treścią wskazanego powyżej art. 30 ust. 1 dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r.: [przepis ten nie uległ zmiano w wyniku ww. nowelizacji]: "Jeżeli wywłaszczone nieruchomość stanowi gospodarstwo rolne lub ogrodnicze, warsztat rzemieślniczy bądź jedyną działkę wywłaszczonego z domem jednorodzinnym lub dwurodzinnym, bądź też przeznaczoną pod budowę takiego domu; wywłaszczający obowiązany jest zaofiarować tytułem odszkodowania nieruchomość zamienną, położoną, o ile możności, w tej samej miejscowości i o tym samym lub zbliżonym charakterze". Natomiast w art. 30 ust. 3 ww. dekretu: "Wypłata odszkodowania w pieniądzach (art. 31) w przypadkach przewidzianych w ust 1, może nastąpić tylko na wniosek wywłaszczonego, złożony wojewodzie lub, gdy wywłaszczony odmówi przyjęcia nieruchomości zamiennej, uznanej przez wojewodę za odpowiadającą wymogom ust 2".

Wprawdzie z treści decyzji Odwoławczej Komisji Wywłaszczeniowej przy Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...] kwietnia 1953 r. wynika, że byłym właścicielom była proponowana nieruchomość, jednak nie spełniała ona przesłanek wskazanych w art. 30 dekretu wywłaszczeniowego. Jak bowiem wskazano, nieruchomość zamienna winna być położona, o ile możności, w tej samej miejscowości, zaś wywłaszczonym proponowano nieruchomości na tzw. Ziemiach Odzyskanych. Zważywszy nawet na fakt, że treść ww. art. 30 dekretu wywłaszczeniowego nie nakłada obligatoryjnie konieczności zaproponowania wywłaszczonym nieruchomości w tej samej miejscowości co nieruchomość wywłaszczona, jednak posługiwanie się przez prawodawcę zwrotem, "o ile możności, w tej samej miejscowości", oznacza w ocenie organu naczelnego, że wywłaszczona nieruchomość nie musiała być wprawdzie obligatoryjnie położona w miejscowości, w której położone jest wywłaszczone gospodarstwo rolne, bądź nieruchomość wchodząca w jego skład, dając organowi możliwość przyznania zamiennej położonej w innej sąsiadującej miejscowości, która to nieruchomość byłaby uzupełnieniem pozostałych części gospodarstwa. Treści ww. przepisu nie można było jednak interpretować rozszerzająco. Nie można zatem przyjąć, iż zaproponowanie nieruchomości zamiennych w odległej części kraju stanowi spełnienie przesłanej wskazanych w ww. art. 30 dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. W związku z powyższym, jak słusznie wskazał Minister Rozwoju i Infrastruktury w decyzji z dnia [...] maja 2014 roku należy uznać, iż zaofiarowanie nieruchomości w innej części kraju położonej kilkaset kilometrów od miejsca wywłaszczenia, w którym funkcjonowało gospodarstwo rolne stanowiło rażące naruszenie ww. art. 30 dekretu wywłaszczeniowego.

Po drugie w aktach sprawy brak jest wniosku o przyznanie odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość zamiast nieruchomości zamiennej. W tym miejscu krytycznie należy ocenić stanowisko Ministra Infrastruktury i Rozwoju, który w zaskarżonej decyzji z dnia [...] lutego 2015 roku, uznał za udowodniony fakt złożenia wniosku o konkretnej treści, i na tej podstawie przyjął brak podstaw do stwierdzenie nieważności ww. decyzji. Minister oparł zaskarżoną decyzję nie na faktach udowodnionych przez ten organ, a jedynie na domysłach tego organu, bowiem organ ten w uzasadnieniu wielokrotnie przyjmuje fakty jedynie na "prawdopodobieństwo" wystąpienia konkretnych okoliczności. Otóż, Minister Infrastruktury i Rozwoju stwierdził w sposób nieuzasadniony, że w aktach sprawy znajduje się "pismo pełnomocnika Przedsiębiorstwa Państwowego Wyodrębnionego N. H. z dnia [...] stycznia 1951 r. nr [...], stanowiące wniosek o przyznanie odszkodowania za nieruchomości przyznane pod budowę Miasta N. H., to przyjąć należy, iż prawdopodobnie dotyczy wszystkich gmin katastralnych, w tym K. i B., a nie tylko M.". Takie twierdzenie organu nadzorczego administracyjnego nie znajduje potwierdzenia w znajdujących się w aktach sprawy dokumentach i stoi w sprzeczności z twierdzeniami skarżących, w stosunku do wywłaszczonej nieruchomości, która zlokalizowana była w obszarze Bieńczyce. Ponadto w dalszej części nadzorczy organ administracyjny kontynuując powyższe wskazał, że: "wniosek pełnomocnika inwestorów mógł on dotyczyć wszystkich gmin katastralnych, objętych wywłaszczeniem pod budowę Miasta N. H., w tym B., K. i M.".

Zatem na podstawie akt sprawy nie można ustalić treści wniosku na podstawie którego orzeczono o wypłaceniu odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość będącą przedmiotem niniejszego postępowania. Zatem za niedopuszczalną (naruszającą w stopniu rażącym art. 33 ust. 1 dekretu) należy uznać interpretację, że ww. pismo pełnomocnika dotyczyło wszystkich gmin katastralnych, objętych wywłaszczeniem pod budowę Miasta N. H.. Zakwestionować, należy także twierdzenie organu administracyjnego, orzekającego jak organ II instancji, w myśl którego: istnieje również prawdopodobieństwo, że podobne wnioski jak wyżej wskazany zostały złożone oddzielnie dla każdej z pozostałych gmin katastralnych, jednakże nie zachowały się w aktach archiwalnych.

Ponadto, w aktach sprawy brak jest podstaw do stwierdzenia przez organ administracyjny faktu, że współwłaściciele wywłaszczonej nieruchomości odmówili przyznania im nieruchomości zamiennych. Nieuzasadnionym jest przyjęcie przez organ administracyjny, że w przedmiotowej sprawie M. Z. i inni współwłaściciele przedmiotowej nieruchomości nie wyrazili woli otrzymania żadnej z nieruchomości zamiennych zaoferowanych przez inwestorów, a zatem nieprzyznanie nieruchomości zamiennej nie stanowiło przejawu rażącego naruszenia prawa, bowiem zebrany w sprawie materiał dowodowy nie pozwala na stwierdzenia wystąpienia i uznania za udowodnioną powyższą okoliczność.

Niezależnie od powyższego, nie powinno budzić wątpliwości tutejszego Sądu, że w sytuacji złożenia wniosku o wypłacenie odszkodowania o którym mowa w art. 33 ww. dekretu, to przed wydaniem decyzji o przyznaniu i wypłaceniu odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość organ orzekający o odszkodowaniu dopuścił się rażącego naruszenia art. 30 ust. 1 ww. dekretu. W ocenie Skarżących, bowiem mając na uwadze zebrany w sprawie materiał dowodowy, decyzje organów administracyjnych o przyznaniu odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość, stwierdzić należy za niedopuszczalne, bowiem na gruncie przepisów dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. niedopuszczalnym było arbitralne przyznanie przez organ administracyjny odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość pomimo, iż zachodziły przesłanki przyznania nieruchomości zamiennej o której mowa w art. 30 ust. 1 ww. dekretu.

Zgodzić należy się ze stanowiskiem Ministra, że zarówno dekret z dnia 26 kwietnia 1949 r., jak i rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 2 sierpnia 1949 r. w sprawie dostarczania nieruchomości zamiennych w zamian za nieruchomości niezbędne dla realizacji narodowych planów gospodarczych (Dz. U. nr 47, poz. 355) nie nakazywały bezwzględnie dostarczenia nieruchomości zamiennej w bezpośrednim sąsiedztwie wywłaszczanej nieruchomości, bowiem jak wskazano powyżej przepisy te nakazywały dostarczenia nieruchomości zamiennej położonej o ile możności, w tej samej miejscowości i o tym samym lub zbliżonym charakterze". Zatem o ile nie organ wykonawczy orzekający o wywłaszczeniu nie dysponował, nieruchomością zamienną znajdująca się w tej samej miejscowości, a nie koniecznie w bezpośrednim sąsiedztwie, o tyle przyznać powinien nieruchomość położną w miarę jak najbliżej od nie ruchomości wywłaszczonej. Zatem, jak już wspomniano powyżej nie można przyjąć, iż zaproponowanie nieruchomości zamiennych w odległej części kraju stanowi spełnienie przesłanej wskazanych w ww. art. 30 dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. Tym bardziej, iż w sytuacji kiedy organ wykonawczy wywłaszczający nie posiadł własnych nieruchomości, które mogłyby służyć jako nieruchomości zamienne na odszkodowanie, przewidziane w art. 31 ust. 1 ww. dekretu, to obowiązek dostarczenia nieruchomości zamiennych przechodził na Skarb Państwa lub Samorząd, co wynika z art. 30 ust. 4 ww. dekretu.

4. Zaskarżona decyzja została wydana w oparciu o prawdopodobieństwa wysnute wbrew wnioskom wynikającym z zebranego w sprawie materiału dowodowego. Orzeczenie to wydano zatem bez dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (naruszenie art.7 k.p.a.) oraz wszechstronnego rozpatrzenia całego materiału dowodowego (naruszenie art. 77 § 1 k.p.a.). Ponadto treść decyzji i jej uzasadnienie nie odpowiada wymaganiom określonym w art. 107 § 1 i 3 k.p.a.

V. W odpowiedzi na skargę Minister wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

VI. Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę administracji publicznej, przy czym w świetle § 2 powołanego artykułu, kontrola ta jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Na podstawie art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Uwzględnienie przez Sąd skargi na orzeczenie organu administracji publicznej jest dopuszczalne tylko w sytuacji stwierdzenia naruszeń prawa wymienionych w art. 145 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie:

1) uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi:

a) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy,

b) naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego,

c) inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy;

2) stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach;

3) stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa, jeżeli zachodzą przyczyny określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub w innych przepisach.

Naruszeń, które mogłyby stanowić podstawę do zastosowania w niniejszej sprawie środków, o których mowa powyżej, Sąd nie stwierdził.

VII. Kontrola legalności zaskarżonej do Sądu decyzji Ministra Infrastruktury i Rozwoju z dnia [...] lutego 2015 r. prowadzi do następujących wniosków:

1. Przedmiotem kontrolowanego przez Sąd nadzwyczajnego postępowania administracyjnego, prowadzonego na zasadach i w trybie uregulowanym w art.156 i nast. k.p.a., w którym zaskarżoną obecnie decyzją orzekł Minister, było rozstrzygnięcie, czy: 1) decyzja Odwoławczej Komisji Wywłaszczeniowej przy Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...] kwietnia 1953 r. nr [...] oraz 2) utrzymane nią w mocy orzeczenie Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia [...] listopada 1951 r. nr [...], ustalające odszkodowanie za wywłaszczoną nieruchomość położoną w K., Dz. N. H., gm. kat. B., pgr. Ikat. [...]o pow. 10 225 m2, dla której była prowadzona księga wieczysta KW nr [...], obciążone są którąkolwiek z kwalifikowanych wad prawnych, przewidzianych w art.156 § 1 pkt 1 – 7 k.p.a. i czy w związku z powyższym zachodzą przesłanki do stwierdzenia nieważności tej decyzji.

2. Stwierdzenie nieważności ostatecznej decyzji administracyjnej stanowi wyłom w zasadzie trwałości decyzji administracyjnych, ustanowionej w art.16 § 1 k.p.a. Z uwagi na doniosłość tej zasady zaistnienie przesłanki powodującej stwierdzenie nieważności musi być oczywiste i oczywistość tę właściwy organ ma obowiązek wykazać (wyrok NSA z dnia 22 października 1999 r., I SA 8/98, publ. w LEX nr 47276).

Stanowczego podkreślenia wymaga, że przedmiotem weryfikacji w postępowaniu o stwierdzenie nieważności decyzji administracyjnej nie są jakiekolwiek uchybienia kontrolowanej decyzji, a tylko uchybienia o charakterze kwalifikowanym, tj. wymienione w art.156 § 1 k.p.a. Tym samym uchybienie, nawet o istotnym znaczeniu, któremu nie można przypisać charakteru uchybienia kwalifikowanego, nie może być podstawą stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej. Postępowanie o stwierdzenie nieważności nie ma zatem na celu ponownego całościowego rozpatrzenia sprawy administracyjnej, zakończonej kontrolowaną decyzją, a jego charakter prawny nie jest tożsamy z charakterem innego rodzaju nadzwyczajnych postępowań administracyjnych, w tym w szczególności z instytucją wznowienia postępowania administracyjnego. Zakres postępowania wyjaśniającego i orzekania jest w tym przypadku węższy i ogranicza się wyłącznie do skontrolowania prawidłowości danej decyzji administracyjnej pod kątem wystąpienia ściśle określonych wad prawnych.

3. W związku z charakterem zarzutów stawianych decyzjom odszkodowawczym przez skarżących, w myśl których wydanie tych decyzji nastąpiło z rażącym naruszeniem prawa, tj. kwalifikowaną wadą prawną, przewidzianą w art.156 § 1 pkt 2 k.p.a., przywołania wymaga utrwalone stanowisko orzecznictwa sądowego, dotyczące właściwej wykładni tego pojęcia. Podkreśla się tam mianowicie, że rażące naruszenie prawa zachodzi wtedy, gdy treść decyzji pozostaje w wyraźnej sprzeczności z przepisami prawa i gdy charakter tego naruszenia powoduje, że decyzja taka nie może być akceptowana jako akt wydany przez organ praworządnego państwa. Cechą rażącego naruszenia prawa jest również to, że treść decyzji pozostaje w oczywistej sprzeczności z treścią zastosowanego w niej przepisu. Nie chodzi przy tym o błędy w wykładni prawa, ale o przekroczenie prawa w sposób jasny i niedwuznaczny (wyrok NSA z dnia 26 września 2000 r., sygn. akt 2998/99, publ. w LEX nr 51249). O rażącym (a nie jakimkolwiek) naruszeniu prawa można mówić, gdy decyzja została wydana wbrew nakazowi lub zakazowi ustanowionemu w przepisie prawnym, wbrew wszystkim przesłankom przepisu nadano prawa albo ich odmówiono, albo też wbrew tym przesłankom obarczono stronę obowiązkiem albo uchylono obowiązek. Cechą rażącego prawa jest to, że treść decyzji pozostaje w sprzeczności z treścią przepisu przez proste ich zestawienie ze sobą (wyrok NSA z dnia 11 sierpnia 2000 r., III SA 1935/99, publ. LEX nr 47008). "Rażące naruszenie prawa" stanowi kwalifikowaną formę "naruszenia prawa". Utożsamianie tego pojęcia z każdym "naruszeniem prawa" nie jest słuszne. Naruszenie przepisów postępowania lub prawa materialnego mające istotny wpływ na wynik sprawy, nie może być podstawą stwierdzenia nieważności decyzji ostatecznej w postępowaniu prowadzonym w trybie nadzoru, jeżeli nie nosi cech rażącego naruszenia prawa. Zgodnie z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. naruszenie prawa tylko wtedy powoduje nieważność decyzji, gdy ma charakter rażący. A zatem dla uznania, że wystąpiło owo kwalifikowane "naruszenie prawa", konieczne jest stwierdzenie i wykazanie, iż miało ono charakter rażący (por. wyrok NSA z dnia 9 lutego 2012 r., sygn. II OSK 1280/11, publ. LEX).

4. Trafnie uznał w zaskarżonej decyzji Minister, że kwestionowane przez skarżących decyzje odszkodowawcze nie są obarczone ani rażącym naruszeniem prawa, ani też żadnymi innymi kwalifikowanymi wadami prawnymi, skatalogowanymi w art.156 § 1 pkt 1 – 7 k.p.a., wyczerpująco uzasadniając zajęte stanowisko. Wbrew zarzutom skargi nie można uznać, że zaskarżona decyzja została wydana przy braku wszechstronnego i wyczerpującego rozpatrzenia materiału dowodowego sprawy, a zatem z naruszeniem art.7, 77 § 1 k.p.a., mającego prowadzić do niezasadnego zastosowania przez Ministra art.138 § 1 pkt 2 w związku z art.127 § 3 k.p.a.

5. Kwestionowane orzeczenia odszkodowawcze zostały wydane na podstawie przepisów dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych (Dz. U. z 1949 r. Nr 27, poz. 197, Dz. U. z 1950 r. Nr 53, poz. 489). Akt ten, w zakresie ustalania odszkodowania z tytułu wywłaszczenia nieruchomości, przewidywał w szczególności co następuje:

(1). Obowiązek odszkodowania ciąży na tym, na czyj wniosek orzeczono wywłaszczenie (art.27 dekretu).

(2). Jeżeli wywłaszczona nieruchomość stanowi gospodarstwo rolne lub ogrodnicze, warsztat rzemieślniczy bądź jedyną działkę wywłaszczonego z domem jednorodzinnym lub dwurodzinnym, bądź też przeznaczoną pod budowę takiemu domu, wywłaszczający obowiązany jest zaofiarować tytułem odszkodowania nieruchomość zamienną, położoną, o ile możności, w tej samej miejscowości i o tym samym lub zbliżonym charakterze. W innych przypadkach dostarczenie nieruchomości zamiennej wymaga zezwolenia władzy naczelnej wykonawcy narodowych planów gospodarczych, udzielonego za zgodą Przewodniczącego Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego (art.30 ust.1 dekretu).

(3). Wypłata odszkodowania w pieniądzach (art. 31), w przypadkach przewidzianych w ust. 1, może nastąpić tylko na wniosek wywłaszczonego, złożony prezydium wojewódzkiej rady narodowej, lub gdy wywłaszczony odmówi przyjęcia nieruchomości zamiennej, uznanej przez prezydium wojewódzkiej rady narodowej za odpowiadającą wymogom ust. 2 (art.30 ust.3 dekretu).

(4). Jeżeli wywłaszczający nie posiada własnych nieruchomości, które mogłyby służyć jako nieruchomości zamienne na odszkodowanie przewidziane w ust. 1, lub do zamiany, przewidzianej w art. 8 ust. 2, obowiązek dostarczenia nieruchomości zamiennych przechodzi na Skarb Państwa. Rada Ministrów w drodze rozporządzenia ustali zasady dostarczania nieruchomości zamiennych oraz zasady rozliczania tudzież tryb postępowania i właściwość władz w tych sprawach (art.30 ust.4 dekretu).

(5). Odszkodowanie, ustalone w pieniądzach, wypłaca się w gotówce (art.31 ust.1 dekretu). Szczegółowe przepisy o trybie wypłaty określi rozporządzenie Rady Ministrów (art.31 ust.1 dekretu).

(6). Wniosek o ustalenie odszkodowania każda ze stron może złożyć do prezydium wojewódzkiej rady narodowej po zgłoszeniu wniosku o wszczęcie postępowania wywłaszczeniowego. Wykonawca narodowych planów gospodarczych może zgłosić wniosek o ustalenie odszkodowania równocześnie z wnioskiem o wszczęcie postępowania wywłaszczeniowego. W razie sporu co do tytułu własności nieruchomości (art. 26 ust. 3) wniosek o ustalenie odszkodowania będzie rozpatrzony po prawomocnym rozstrzygnięciu sporu (art.33 ust.1 dekretu).

(7). Orzeczenie o ustaleniu odszkodowania zapada po przeprowadzeniu rozprawy (art.33 ust.2 dekretu).

(8). Na rozprawie strony mogą zawrzeć ugodę, dotyczącą wysokości odszkodowania na zasadach, przewidzianych w art. 28, jeżeli osoby mające prawa rzeczowe na wywłaszczanej nieruchomości na to się zgodzą (art.34 ust.1 dekretu).

(9). Ugoda zostaje w całej treści wciągnięta do protokołu i podlega zatwierdzeniu przez prezydium wojewódzkiej rady narodowej. Ugoda ma moc prawną ugody sądowej (art.34 ust.2 dekretu).

(10). Na wniosek jednej ze stron należy na rozprawie wysłuchać rzeczoznawców co do wysokości odszkodowania, przypadającego według art. 28 (art.36 ust.1 dekretu).

6. Nie można podzielić stanowiska skargi, że orzeczenia odszkodowawcze wydano z rażącym naruszeniem obowiązującego w dacie ich wydawania art.75 ust. 1 Rozporządzenia Prezydenta Rzeczpospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym, polegającym na niezamieszczeniu w nich pełnego faktycznego i prawnego uzasadnienia wydanych rozstrzygnięć. Sąd przychyla się w tej kwestii w całości do stanowiska wyrażonego w odpowiedzi na skargę, gdzie słusznie zwrócono uwagę, po pierwsze, na dostatecznie wyczerpujące przedstawienie w uzasadnieniach kwestionowanych orzeczeń odszkodowawczych wszystkich prawnych i faktycznych przesłanek ich wydania, istotnych z punktu widzenia ustalenia odszkodowania, po drugie, na brak co do zasady możliwości zakwalifikowania uchybienia uzasadnienia orzeczenia administracyjnego, polegającego na jego skrótowości, czy też lakoniczności, jako rażącego naruszenia prawa.

7. Nie można podzielić stanowiska skargi co do ewentualnego niespełnienia się w niniejszej sprawie zasadniczego wymogu formalnego, niezbędnego do wszczęcia postępowania odszkodowawczego, zakończonego kwestionowanymi przez skarżących decyzjami odszkodowawczymi, tj. niewniesienia w tym przedmiocie wniosku przez uprawniony podmiot, tj. w szczególności przez wnioskodawców wywłaszczenia.

Przepis art.33 w brzmieniu obowiązującym w dacie postępowania odszkodowawczego przed organem I instancji stanowił, że wniosek o ustalenie odszkodowania może każda ze stron złożyć wojewodzie niezwłocznie po upływie terminów, przewidzianych w art. 19 (ust.1). W przypadku zgłoszenia takiego wniosku przed rozprawą wojewoda może zarządzić jednoczesną rozprawę co do wywłaszczenia i odszkodowania. Zawiadamia on o tym strony oraz te osoby, których prawa zostały ujawnione w postępowaniu wywłaszczeniowym (ust.2).

W świetle powyższego nie ulega wątpliwości, że uprawnienie do żądania wszczęcia postępowania odszkodowawczego przysługiwało m.in. wnioskodawcom wywłaszczenia, tj. Skarbowi Państwa – Dyrekcji Budowy Miasta N. H. oraz Przedsiębiorstwu Państwowemu Wyodrębnione N. H. W postępowaniu odszkodowawczym podmioty te były reprezentowane przez pełnomocnika M. K. Bezspornie w zachowanych aktach postępowania odwoławczego nie zachował się taki dokument, który obejmowałby sformułowane w sposób jasny, bezpośredni żądanie wnioskodawców wszczęcia postępowania odszkodowawczego w związku z wywłaszczeniem bądź to nieruchomości należącej do poprzedników prawnych skarżącej bądź to, łącznie, nieruchomości z obszaru gminy katastralnej, w której nieruchomość należąca do poprzedników prawnych skarżącej była położona. Całkowicie trafnie jednakże przyjął organ, że brak zachowania się takiego dokumentu nie daje automatycznych podstaw do kwestionowania jego istnienia w przeszłości, czy też uniemożliwia ocenę prawdopodobieństwa jego złożenia w oparciu o przesłanki pośrednie, wynikające z dokumentacji zachowanej. Nie może bowiem ulegać wątpliwości, że wyjątkowo znaczny, sięgający ponad sześciu dekad okres czasu, jaki upłynął od daty procedowania w przedmiocie ustalenia odszkodowania za wywłaszczone nieruchomości, uniemożliwia bezrefleksyjne utożsamianie obecnie istniejącego stanu dokumentacji odszkodowawczej z jej stanem z daty tegoż procedowania.

Uwzględniając ten aspekt sprawy Minister podniósł następujące kwestie:

1) pełnomocnik pomiotów wnioskujących o wywłaszczenie wniósł o przyznanie odszkodowania, co wynika z treści orzeczenia z dnia [...] listopada 1951 r.,

2) w aktach archiwalnych dotyczących wywłaszczenia nieruchomości położonych w gm. kat. M. odnaleziono wniosek pełnomocnika inwestorów z dnia [...] stycznia 1951 r. nr [...] o ustalenie odszkodowania, z którego treści wynika, że mógł on dotyczyć wszystkich gmin katastralnych, objętych wywłaszczeniem pod budowę Miasta N. H., w tym B., K. i M., lakoniczny charakter pisma z dnia [...] stycznia 1951 r. nie pozwala na jednoznaczne rozstrzygnięcie ww. kwestii, jednakże jego istnienie nie pozwala również na przyjęcie tezy, że wniosek o przyznanie odszkodowania nie został złożony,

3) za dopuszczalną, tj. nienaruszającą w stopniu rażącym art. 33 ust. 1 dekretu należy uznać interpretację, że ww. pismo dotyczyło wszystkich gmin katastralnych, objętych wywłaszczeniem pod budowę Miasta N. H.,

4) istnieje również prawdopodobieństwo, że podobne wnioski jak wyżej wskazany zostały złożone oddzielnie dla każdej z pozostałych gmin katastralnych, jednakże nie zachowały się w aktach archiwalnych.

Powyższe wnioskowanie uznaje Sąd za całkowicie spójne, logiczne i uprawnione. Wywiedzione tą drogą ustalenie faktyczne (tj. że stosowny wniosek odszkodowawczy został w sprawie złożony) nie narusza granic swobodnej oceny dowodów, przewidzianej w art.80 k.p.a.

Niezależnie od powyższego należy zauważyć, że nawet hipotetyczne przyjęcie, że z formalnego punktu widzenia wniosek odszkodowawczy nie został złożony przez uprawniony podmiot przed wszczęciem postępowania odszkodowawczego, nie stanowi przeszkody do uznania, że do skutecznego wszczęcia tego postępowania doszło w następstwie nieoprotestowanego przez strony tego postępowania i odbywającego się z ich udziałem (a tym samym przez nie zaakceptowanego) faktycznego podjęcia przez organ czynności właściwych dla postępowania odszkodowawczego (w szczególności przeprowadzenia rozprawy wywłaszczeniowo – odszkodowawczej, wydania orzeczenia o odszkodowaniu). Nie ulega w ocenie Sądu wątpliwości, że procedowanie przez organ z udziałem wszystkich podmiotów, które były uprawnione do wzięcia w postępowaniu odszkodowawczym (w sytuacji, w której w myśl art.33 ust.1 dekretu każda z nich samodzielnie, bez konieczności uzyskiwania w tym zakresie konsensusu, mogła zażądać jego wszczęcia), nie kwestionujących dopuszczalności prowadzenia takiego postępowania, stanowiłoby przesłankę skutecznie konwalidującą formalny brak wniosku, wszczynającego postępowanie odszkodowawcze.

9. Nie można podzielić stanowiska skargi w kwestii niespełnienia się w sprawie warunku niezbędnego do ustalenia na rzecz poprzedników prawnych skarżących odszkodowania pieniężnego (zamiast przyznania tym osobom nieruchomości zamiennej) w postaci odmowy przyjęcia przez te osoby zaoferowanych im nieruchomości zamiennych.

Podobnie jak to ma miejsce w odniesieniu do innych rozpatrywanych w sprawie zagadnień, wiążących się z oceną legalności decyzji odszkodowawczych, stwierdzona obecnie niekompletność dokumentacji postępowania odszkodowawczego, spowodowana upływem czasu, nie może podważyć przesłanek uzasadniających przyjęcie, że poprzednicy prawni obecnych skarżących odmówili przyjęcia oferowanych im nieruchomości zamiennych. Powyższe w myśl art.30 ust.3 dekretu otworzyło drogę do ustalenia na rzecz tych podmiotów odszkodowania pieniężnego.

Z akt sprawy wynika, że wykonawcy narodowych planów gospodarczych wystosowali (działając przez pełnomocnika M. K.) do właścicieli nieruchomości zawiadomienie z dnia [...] stycznia 1950 r. (brak numeru), w którym wskazano na możliwość otrzymania nieruchomości zamiennej w ramach odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość. Wraz z ww. zawiadomieniem na tablicy ogłoszeń Prezydium Gminnej Rady Narodowej w M. wywieszono wykaz nieruchomości zamiennych, położonych w województwach: szczecińskim, koszalińskim, zielonogórskim i wrocławskim. Z treści oświadczenia pełnomocnika inwestorów z dnia 31 sierpnia 1950 r. wynika natomiast, że żaden z właścicieli nie wyraził woli otrzymania nieruchomości zamiennej pomimo wywieszenia ww. zawiadomienia. Nie jest przy tym konieczne uzależnianie dopuszczalności stwierdzenia wystąpienia przesłanki odmówienia przez właścicieli nieruchomości przyjęcia nieruchomości zamiennej od wykazania złożenia przez te osoby we właściwym czasie stosownych oświadczeń na piśmie. Aczkolwiek nie jest wykluczone, że tego rodzaju oświadczenia zostały faktycznie złożone, a jedynie nie zachowały się do chwili obecnej, niemniej rozstrzygający w tym zakresie jest brak w aktach sprawy jakiejkolwiek wzmianki o tym, aby w toku kilkumiesięcznego (pomiędzy rozprawą a wydaniem decyzji) procedowania przez organ I instancji w przedmiocie odszkodowania (a w odniesieniu do M. Z. również w trakcie postępowania odwoławczego) właściciele zgłosili kategoryczne, a zignorowane przez organ żądanie przyznania im nieruchomości wymienionych w ogłoszonym wykazie. Zestawienie tego faktu z oświadczeniem pełnomocnika inwestorów z dnia [...] sierpnia 1950 r. w myśl którego żaden z właścicieli (z całego obszaru wywłaszczenia) nie wyraził woli otrzymania nieruchomości zamiennej pomimo wywieszenia zawiadomienia pozwala na przyjęcie, że poprzednicy obecnych skarżących odmówili przyjęcia oferowanych im nieruchomości zamiennych, co w myśl art.30 ust.3 dekretu otworzyło drogę do ustalenia na ich rzecz odszkodowania pieniężnego. Powyższe koresponduje wprost z treścią odwoławczej decyzji odszkodowawczej z dnia [...] kwietnia 1953 r., stwierdzającej wprost nieprzyjęcie takiej oferty przez jednego z właścicieli (M. Z.).

10. Nie można podzielić stanowiska skargi, że wydanie decyzji odszkodowawczych nastąpiło z rażącym naruszeniem art.30 ust.1 dekretu, mającym polegać na poprzedzeniu tych decyzji zaproponowaniem byłym właścicielom nieruchomości zamiennych, nie spełniających w oczywisty sposób kryteriów przewidzianych w tym przepisie (tj. nie położonych w tej samej miejscowości, ewentualnie w innym bliskim sąsiedztwie, a w odległych częściach kraju). W ocenie skargi zrekompensowanie byłym właścicielom uszczerbku majątkowego, polegającego na pozbawieniu ich własności nieruchomości, odszkodowaniem pieniężnym nastąpiło z rażącym naruszeniem wyartykułowanej w art.30 ust.1 dekretu zasady pierwszeństwa dokonywania takiej rekompensaty w formie przyznania nieruchomości zamiennej.

Bezspornie trafnie podnieśli skarżący, że przepis art.30 ust.1 dekretu nakładał na organ wywłaszczeniowy obowiązek zaoferowania właścicielom określonych rodzajów wywłaszczanych nieruchomości – nieruchomości zamiennych. Istotnie zatem pierwszym, zasadniczym sposobem rekompensowania właścicielom wskazanych w przepisie nieruchomości, była rekompensata w naturze. Przywołany przepis stanowił bowiem, że jeżeli wywłaszczona nieruchomość stanowiła gospodarstwo rolne lub ogrodnicze, warsztat rzemieślniczy bądź jedyną działkę wywłaszczonego z domem jednorodzinnym lub dwurodzinnym, bądź też przeznaczoną pod budowę takiemu domu, wywłaszczający obowiązany był zaofiarować tytułem odszkodowania nieruchomość zamienną, położoną, o ile możności, w tej samej miejscowości i o tym samym lub zbliżonym charakterze.

Słusznie również podnosi skarga, że z cytowanego przepisu wynikał obowiązek stworzenia zainteresowanemu realnej możliwości skorzystania z przysługującego mu prawa, wyrażający się nakazem zaoferowania takiej osobie nieruchomości położonej, "o ile możności", w tej samej miejscowości i o tym samym lub zbliżonym charakterze. Z powyższego zapisu skarżący wywodzą trafnie, że oferowanie przez organ nieruchomości zamiennych osobom uprawnionym nie powinno nosić znamion czynności pozornej, z góry obliczonej na nieskorzystanie przez adresatów oferty z jej dobrodziejstw, a to w związku z zaproponowaniem objęcia nieruchomości w oczywisty sposób nieatrakcyjnych, w szczególności z racji ich odległego położenia. Nie można jednakże tracić z pola widzenia tego, że pomimo wskazanej wyżej czytelnej intencji o charakterze generalnym, ówczesny ustawodawca nie zdecydował się na związanie organów sztywnymi ograniczeniami (np. poprzez nałożenie obowiązku poszukiwania potencjalnej nieruchomości zamiennej, w następstwie stwierdzenia braku możności przyznania jej na obszarze miejscowości, w której znajdowała się nieruchomość wywłaszczona, kolejno na obszarze gminy, powiatu, województwa, ewentualnie poprzez wskazanie maksymalnej odległości miejsca położenia oferowanej nieruchomości zamiennej, liczonej czy to od miejsca położenia nieruchomości wywłaszczonej, czy to od miejsca zamieszkania byłego właściciela), posługując się elastyczną formułą "o ile możności".

W oczywisty sposób rozwiązanie takie nie wykluczało co do zasady prawnej dopuszczalności oferowania zainteresowanym nieruchomości zamiennych, nie położonych w tej samej miejscowości, a nawet położonych w znacznej odległości od tej miejscowości. Uznanie, że zaoferowanie takiej właśnie nieruchomości zamiennej stanowiło w danej sprawie oczywiste obejście prawa wymagałoby jednoznacznego wykazania w oparciu o niebudzące wątpliwości dowody, że "możność" przyznania nieruchomości w szczególności w tej samej miejscowości realnie istniała i była organowi znana. Brak przekonujących przesłanek do przyjęcia, że tego rodzaju okoliczności występowały w dacie prowadzenia postępowania odszkodowawczego. Stwierdzić natomiast należy, że z uwagi na charakter wywłaszczeń obejmujących m.in. nieruchomość należącą do poprzedników prawnych skarżących, jak i na ówczesne realia społeczno - gospodarcze, zaoferowanie wspomnianym osobom nieruchomości na tzw. Ziemiach Odzyskanych, nie może być traktowane jako rażące naruszenie art.30 ust.1 dekretu. Trafnie ocenił w tym kontekście Minister, że z racji bardzo rozległego charakteru wywłaszczeń pod budowę Miasta N. H., którymi objęto łącznie ok. 1240 ha gruntu w kilku sąsiadujących ze sobą miejscowościach (m.in. B., K., M.) zapewnienie przez organ wywłaszczeniowy nieruchomości zamiennej w tej samej miejscowości (a nawet w okolicy) było niemożliwe. Oferowanie w tej sytuacji poprzednikom skarżących nieruchomości zamiennych, położonych na ziemiach poniemieckich (obejmujących ówczesne województwa: szczecińskie, koszalińskie, zielonogórskie lub wrocławskie), które to tereny były w tej dacie intensywnie zagospodarowywane i na których Skarb Państwa dysponował dużą ilością nieruchomości, znajdowało zatem swoje uzasadnienie.

11. Nie można podzielić zarzutów skargi w kwestii rażącego naruszenia w postępowaniu odszkodowawczym przepisów dekretu i rozporządzeń wykonawczych, regulujących zasady ustalania wysokości odszkodowania. Sąd podziela w tym zakresie w całości stanowisko organu nadzorczego, sformułowane w zaskarżonej decyzji, wykazujące że wysokość ustalonych odszkodowań była prawidłowa. Skarżący nie wykazali, aby w toku rozprawy pełnomocnik ich poprzedników prawnych żądał, stosownie do art.36 § 1 dekretu, wysłuchania rzeczoznawcy co do wysokości odszkodowania. Zarzut naruszenia tego przepisu jest w tej sytuacji nieuzasadniony.

W świetle powyższych okoliczności skarga jako nie posiadająca usprawiedliwionych podstaw, podlega oddalaniu.

Z tej racji orzekł jak w sentencji na podstawie art.151 p.p.s.a.