Postanowienie WSA w Łodzi, sygn. akt I SA/Łd 293/08
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2009-06-03 00:00:00+02:00 ()
Symbol z opisem: 6115 Podatki od nieruchomości
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono postanowienie Sądu

SENTENCJA

Dnia 3 czerwca 2009 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, Wydział I w składzie następującym: Sędzia NSA Bogdan Lubiński po rozpoznaniu w dniu 3 czerwca 2009 roku na posiedzeniu niejawnym zażalenia D. A. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 26 marca 2009 r. odmawiającego D. A. przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi D. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie z wniosku o rozłożenie na raty zaległości podatkowej w podatku od nieruchomości za 2005 rok p o s t a n a w i a: 1. uchylić postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 26 marca 2009 r., 2. odmówić skarżącej przyznania prawa pomocy.


UZASADNIENIE

I SA/Łd 293/08

Uzasadnienie

Postanowieniem referendarza sądowego z dnia 16 kwietnia 2008 r. odmówiono D. A. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, w sprawie ze skargi D. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia 15 listopada 2007 r. w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie z wniosku o umorzenie zaległości podatkowej w podatku od nieruchomości za 2005 r.

D. A. złożyła sprzeciw od powyższego postanowienia, podnosząc, że odmawiając jej zwolnienia od kosztów, nie rozważono w należyty sposób jej sytuacji majątkowej, ograniczając się jedynie do przytoczenia faktu osiągania przychodów, bez uwzględnienia konieczności ponoszenia wysokich kosztów ich uzyskania. Nie odniesiono się również do zadłużenia skarżącej oraz jej złego stanu zdrowia, co znacznie zwiększa koszty utrzymania. Dodała również, że posiadany przez nią majątek (np. samochód), nie dość, że nie przedstawia znacznej wartości, to służy wyłącznie prowadzeniu przez nią działalności gospodarczej i spieniężenie go spowodowałoby utratę możliwości zarobkowania. Wskazała również, że prowadzi wiele spraw, zarówno przed sądem administracyjnym, jak i powszechnym, co powoduje kumulację kosztów.

We wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych skarżąca podała, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, którego dochód z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej (doradztwa podatkowego) za styczeń i luty 2008 r. wyniósł 2008,45 zł (w tym okresie zapłaciła składki na ubezpieczenie zdrowotne w wysokości 195,15 zł). Wykazała, że jest właścicielką nieruchomości o powierzchni 828 m2 z budynkiem w budowie, wykorzystywanym wyłącznie na potrzeby prowadzonej działalności gospodarczej, posiada nadto oszczędności w kwocie około 3730,09 dolarów amerykańskich, stanowiące zabezpieczenie kredytu na działalność gospodarczą oraz samochód osobowy marki Renault Megane Scenic, rok produkcji 1997, na którym znajduje się zastaw bankowy – zabezpieczenie kredytu na działalność gospodarczą. W uzasadnieniu wniosku wskazała m.in., że jest osobą schorowaną, ale jej zła sytuacja materialna uniemożliwia jej podjęcie prawidłowego leczenia w specjalistycznych klinikach. Wydatki na leczenie od grudnia 2007 r. do lutego 2008 r. określiła na 480,72 zł, przedstawiając kopie faktur zakupu leków. Podała ponadto, że posiada zobowiązania wobec Urzędu Miasta z tytułu podatku od nieruchomości za lata 2006-2007, określone decyzjami podatkowymi, w łącznej kwocie 10 344 zł. Posiadała również zadłużenie z tytułu zakupionego programu Lex w wysokości 2635,20 zł, które wierzyciel rozłożył na raty, po 878,40 zł każda. W okresie styczeń – luty 2008 r. zapłaciła raty kredytu w wysokości 781,27 zł. Tak więc deficyt jej środków pieniężnych wyniósł 327,08 zł. Trudną sytuację finansową skarżącej pogarszał fakt, że jej wierzytelność od byłego klienta w wysokości 2256,16 zł zajął komornik sądowy na poczet kosztów egzekucji, dokonanej na podstawie wadliwego, jej zdaniem, wyroku. Skarżąca posiadała ponadto inną wierzytelność od byłego klienta (1922,24 zł) oraz do byłej pracownicy (450 zł – która jednak jest w jej ocenie nie do wyegzekwowania). Strona powołała się również na fakt, że z jej inicjatywy toczy się szereg postępowań sądowych (w tym przed Trybunałem Praw Człowieka), a kolejne sprawy zmuszona będzie rozpocząć. Wszystkie te okoliczność powodują, że skarżąca musiała podejmować intensywne leczenie, by mogła otworzyć kolejne biuro w celu zwiększenia liczby klientów i poprawy sytuacji finansowej. Jednakże nie była w stanie tego uczynić. Podała ponadto, że wszelkie opłaty związane z utrzymaniem domu, w którym mieszka, ponosi siostra, która jest też jego właścicielką.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi postanowieniem z 26 marca 2009 r. odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy.

Skarżąca wniosła na powyższe postanowienie zażalenie, w którym wniosła o:

1)uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie wniosku o przyznanie prawa pomocy Sądowi WSA w Łodzi do ponownego rozpoznania, bądź też zmianę orzeczenia w zakresie przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w postępowaniu przed Sądami obu instancji,

2)stwierdzenie przez NSA z urzędu nieważności postępowania w oparciu o art. 183 § 2 pkt.5 w związku z zbyt późnym rozpoznawaniem jej wniosku o zwolnienie z kosztów sądowych przez sąd pierwszej instancji, a tym samym pozbawienie skarżącej możliwości obrony jej praw przed sądami administracyjnymi,

3) stwierdzenie przez NSA, iż w przedmiocie rozpoznania jej wniosku o zwolnienie z kosztów sadowych miała miejsce rażąca przewlekłość postępowania .

Zaskarżonemu postanowieni zarzucono :

1) naruszenie art. 246 § 1 pkt.2 p.p.s.a poprzez błędne przyjęcie, że zarówno sytuacja majątkowa i finansowa skarżącej pozwala pokryć koszty sądowe w wysokości 500 zł, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny i przyjęciu, że skarżąca posiada wolne środki pieniężne,

2) naruszenie art. 246 §2 p.p.s.a, poprzez niewłaściwe jego zastosowanie, a mianowicie rozpoznanie wniosku skarżącej o zwolnienie z kosztów sądowych ,według kryteriów dla osób prawnych, a nie dla osób fizycznych prowadzących działalność gospodarczą do których ma zastosowanie art. 246 §1 pkt. 1 i 2 p.p.s.a

3) naruszenie przepisu art.45 § 1 Konstytucji RP poprzez uniemożliwianie skarżącej realizacji obrony jej praw na drodze sądowej wobec naruszenia konstytucyjnej zasady prawa do sądu,

4) naruszenie przepisu art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzoną w Rzymie w dniu 04.11.1950 roku - (Dz. U. z 1993 roku Nr 61 poz.282 ) poprzez nie rozpoznanie wniosku skarżącej bez zbędnej zwłoki oraz wnikliwego i dokładnego uzasadnienia, a tym samym odmówienia jej prawa do sądu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny, zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 195 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., zwanej dalej ppsa). jeżeli zażalenie zarzuca nieważność postępowania lub jest oczywiście uzasadnione, wojewódzki sąd administracyjny, który wydał zaskarżone postanowienie, może na posiedzeniu niejawnym, nie przesyłając akt Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu, uchylić zaskarżone postanowienie i w miarę potrzeby sprawę rozpoznać na nowo.

W pierwszej kolejności należy zważyć, iż zarzut zażalenie, zgodnie z którym Wojewódzki Sąd Administracyjny wydając postanowienie z 26 marca 2009 r, naruszył art. 246 §2 ppsa poprzez niewłaściwe jego zastosowanie, a mianowicie rozpoznanie wniosku skarżącej o zwolnienie z kosztów sądowych ,według kryteriów dla osób prawnych, a nie dla osób fizycznych prowadzących działalność gospodarczą, do których ma zastosowanie art. 246 §1 pkt. 1 i 2 p.p.s.a okazał się oczywiście zasadny i należało go uwzględnić.

Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Stanowi ono realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony, czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne ze wskazanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481).

Instytucję zwolnienia od kosztów sądowych reguluje rozdział 3 dział V ppsa.

Przepis art. 244 tej ustawy, stanowi, że prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do przepisu art. 245 § 1 powołanej ustawy prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje, zgodnie z § 2 tegoż przepisu, zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje natomiast, według § 3 powołanego przepisu, zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przesłanki przyznania pomocy osobie fizycznej określa przepis art. 246 § 1 ppsa. Istotne przy tym jest, iż na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Uznanie oświadczenia za wystarczające dla przyznania prawa pomocy we wskazanym zakresie należy do Sądu, przy czym ocena sytuacji materialnej nie sprowadza się tylko do stwierdzenia, że skarżący uzyskuje lub nie uzyskuje dochodów, ale również polega na zbadaniu, czy posiada on majątek oraz czy posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych. Podnieść też należy, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Pomoc finansowa ze strony Państwa przysługiwać będzie jedynie podmiotom, które nie mogą - z powodów od siebie niezależnych - pozyskać środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego (postanowienie NSA z dnia 16 kwietnia 2008 r. sygn. akt II OZ 326/08 opubl. CBOIS). W orzecznictwie sądowym, na tle omawianego przepisu ukształtował się pogląd, zgodnie z którym obowiązkiem podmiotu ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy jest wykazanie faktu podjęcia starań o uzyskanie środków finansowych, niezależnie od efektów (postanowienie NSA z dnia 24 listopada 2008 r. sygn. akt II OZ 1220/08 opubl. CBOIS). Badając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy sąd winien mieć również na uwadze, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego wyrażonej w art. 199 ppsa.

Zauważyć nadto należy, że zgodnie z art. 260 ppsa, w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Na postanowienie przysługuje zażalenie. Postanowienie referendarza w przedmiocie prawa pomocy traci więc moc niezależnie od treści rozstrzygnięcia. Pod względem skutków prawnych jest ono traktowane jako nieistniejące.

W tym miejscu należy stwierdzić, iż wprawdzie z faktu prowadzenia działalności gospodarczej nie można wywodzić obowiązku czynienia oszczędności na wypadek sporów sądowych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 listopada 2006 roku , sygn. II FZ 665/06, opubl. w Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Orzecznictwo. Pod red. Bogusława Dautera, Warszawa 2007, str. 436), to osiąganie przychodów, ponoszenie kosztów ich uzyskania, wpływy na rachunki bankowe oraz dysponowanie wolnymi od obciążeń składnikami majątku może uzasadniać przekonanie, iż strona jest w stanie ponieść koszty postępowania sądowego bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie i rodziny (por. postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 czerwca 2006 roku, sygn. akt III SA/Wa 961/06 i z dnia 8 czerwca 2006 roku, sygn. akt III SA/Wa 343/06, opubl. ibidem str. 438).

Skarżąca składała już do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi szereg wniosków o zwolnienie od kosztów sądowych. Dlatego też jej sytuacja finansowa znana jest sądowi z urzędu. Z tego też powodu Sąd, do oceny aktualnej sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych, wykorzystał informacje i dokumenty w innych sprawach ze skargi skarżącej, przede wszystkim ze sprawy o sygn. akt I SA/Łd 875/08 (w której to, po złożeniu sprzeciwu od postanowienie referendarza sądowego, postanowieniem z dnia 28 listopada 2008 r. odmówiono skarżącej przyznania prawa pomocy).

Tak więc z akt niniejszej sprawy, oraz z akt zgromadzonych w innych sprawach ze skargi skarżącej, wynika, że D. A. prowadzi działalność gospodarczą, z której w 2007 roku osiągnęła przychód w wysokości 21 565,49. W roku 2008 (do 30 września) skarżąca osiągnęła dochód brutto w wysokości 12 145,57 zł. Znacznie zatem jej średnie miesięczne dochody przekraczały koszty postępowania sądowego (w niniejszej sprawie wpis od skargi wynosi 500 zł). Pozwala to sądzić, iż część osiąganego dochodu, bez uszczerbku dla swego koniecznego utrzymania, skarżąca mogła przeznaczyć na pokrycie kosztów sądowych. Na zmianę powyższego stanowiska nie wpływa argumentacja skarżącej, że z powodu kłopotów zdrowotnych i związanych z tym kosztów leczenia nie jest w stanie pokryć kosztów sądowych. Oczywiście przedstawione zaświadczenia lekarskie potwierdzają twierdzenia skarżącej o jej stanie zdrowia. Jednakże konieczność ponoszenia kosztów leczenia nie powoduje automatycznie, że spełnione zostały przesłanki przyznania prawa pomocy. Niezbędne jest wykazanie, że koszty te uniemożliwiają stronie zdobycie środków pieniężnych na pokrycie kosztów sądowych. W niniejszej sprawie wpis sądowy określony został na kwotę 500 zł, a skarżąca prowadzi działalność gospodarczą od wielu lat, osiąga dochody, które choć niewielkie – pozwalają jej niewątpliwie na uiszczenie tej kwoty. Wszelkie inne zaś koszty na obecnym etapie postępowania nie występują, a ich ewentualna wysokość również będzie niewielka (np. wpis od skargi kasacyjnej również wyniósłby 117,50 zł).

Sąd nie uznał również za przekonujące twierdzenia skarżącej, że konieczność spłaty rat kredytów i innych zobowiązań w dużym stopniu wpływa na zasadność zwolnienia skarżącej od kosztów sądowych. Zaciąganie zobowiązań, w tym wobec instytucji finansowych, wskazuje bowiem, iż skarżąca czuje się osobą zdolną do spłaty zaciągniętych zobowiązań, a w ocenie banku i innych pożyczkodawców posiada zdolność kredytową. Oceniając sytuację majątkową, rodzinną i osobistą D. A. sąd doszedł do wniosku, iż skarżąca, mając do wyboru wykonanie zobowiązań niewiążących się z utrzymaniem koniecznym dla siebie i rodziny oraz pokrycie kosztów postępowania sądowego, postanowiła priorytetowo potraktować te pierwsze i posiłkować się pomocą Państwa w zakresie kosztów postępowania. Zachowanie takie nie może liczyć na akceptację ze strony Sądu. Jak już wyżej zaznaczono prawo pomocy jest instytucją wyjątkową, której celem jest umożliwienie dostępu do sądu osobom, które rzeczywiście nie mogą pokryć kosztów postępowania bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przez uszczerbek dla utrzymania koniecznego należy rozumieć pozbawienie środków na pokrycie najbardziej podstawowych potrzeb, a więc kosztów wyżywienia, ubrania i zamieszkania. Uszczerbek w majątku strony, który wiąże się wyłącznie z obniżeniem, choćby niezbyt wysokiej, stopy życiowej nie uzasadnia przyznania prawa pomocy. Dlatego też argument o dużej ilości postępowań sądowych strony, co wiąże się ze znacznymi kosztami, należało uznać za niewystarczający.

Nie bez znaczenia dla takiej oceny jest również fakt, że w kwestii prawa pomocy dla skarżącej niejednokrotnie wypowiadał się już Naczelny Sąd Administracyjny. W podobnych stanach faktycznych (skarżąca przywoływała się na zły stan zdrowia, jej dochody kształtowały się na podobnym poziomie), Naczelny Sąd Administracyjny oddalał zażalenia skarżącej na postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi o odmowie przyznania prawa pomocy, uznając, że skarżąca nie spełnia ustawowych przesłanek ku temu (zob. postanowienia z dnia 11 stycznia 2008 r., II FZ 621/07, a także z dnia 19 października 2007 r., sygn. akt II FZ 498/07, 499/07, 500/07). Przedstawione fakty nie pozwalają przyjąć, że pokrycie kosztów postępowania sądowego w niniejszej sprawie będzie się dla strony wiązało z brakiem środków na konieczne utrzymanie.

W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, nie znajdując przesłanek do przyznania skarżącej zwolnienia od kosztów postępowania sądowego, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy w związku z art. 195 § 2 – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji postanowienia.

M.Ko.

z/