Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 17/04
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2004-12-03 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Stwierdzono nieważność decyzji I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Tadeusz Cysek, Sędziowie sędzia WSA Małgorzata Miron (spr.), asesor WSA Tomasz Wykowski, Protokolant referendarz sądowy Ewa Oleksiak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 grudnia 2004 r. sprawy ze skargi A.F. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] grudnia 2003 r. nr [...] w przedmiocie przejęcia nieruchomości ziemskiej na własność Skarbu Państwa 1. stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji i poprzedzającej jej decyzji organu I instancji; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz A.F. kwotę 200,- (dwieście) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] grudnia 2003 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] września 1999 r. stwierdzającą, że nieruchomość ziemska pod nazwą [...] o ogólnej powierzchni 115,20 ha wraz z zespołem parkowo - pałacowym położona w gminie C. powiatu [...] stanowiąca własność S.O. podlega w całości przepisom art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r. nr 3 poz. 13).

W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej pod jego działanie podpadały nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej bądź 50 ha użytków rolnych a na terenie województwa pomorskiego, poznańskiego i śląskiego jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Kluczowym zagadnieniem w niniejszej sprawie jest ocena materiału dowodowego pod kątem istnienia w przedmiotowej sprawie możliwości wykorzystania pałacu wraz z otaczającym go parkiem na cele reformy rolnej wskazane w ww. dekrecie. W art. 1 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej wyliczone zostały różne cele reformy rolnej, których realizacji służyć miały przejmowane majątki ziemskie. Wymienione "cele" wskazują, że pojęcie nieruchomości ziemskiej znacjonalizowanej jest szersze od pojęcia nieruchomości "parcelowanej" na rzecz rolników i może obejmować m.in. tereny przeznaczone dla szkół oraz poddane zarządowi państwowemu lub samorządowemu dla podniesienia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego. Dla tworzenia takich ośrodków przejmowane były również zabudowania w tym dwory i pałace z reguły położone w parku stanowiące przed przejęciem na własność państwa tzw. ośrodek majątku będący siedzibą jego właściciela. Dodatkowo organ odwoławczy wskazał w uzasadnieniu, że § 44 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej stanowi, iż podziałowi pomiędzy beneficjentów reformy rolnej nie podlegały parki ( § 44 pkt 2), zabudowania dworskie lub przemysłowe (§44pkt. 3) oraz zabytki architektoniczne (§ 44 pkt 4). Oznacza to więc, że przejęciu na cele reformy podlegały także w/w składniki mienia, choć nie mogły podlegać podziałowi. Żaden przepis dekretu nie wskazuje jakoby pałac z otaczającym go parkiem podlegały wyłączeniu spod działania przepisów dekretu a wręcz przeciwnie zarówno z art. 2 ust. 1 dekretu jak i rozporządzeń wykonawczych wynika, że przejęciu podlegały całe nieruchomości bez wyłączeń powierzchniowych w tym wszystkie budynki posadowione na znacjonalizowanej nieruchomości. §11 rozporządzenia wykonawczego szczegółowo wylicza te składniki mienia, które nie podlegały przejęciu przez skarb państwa przy nacjonalizacji majątków ziemskich. Wśród tych składników nie wymienia pałacu, dworu ani willi. Jeżeli zatem zespoły pałacowo- parkowe wchodziły w skład majątku ziemskiego o charakterze rolnym o powierzchni powyżej 100 ha lub 50 ha użytków rolnych i stanowiły własność tego samego podmiotu co przejmowany majątek to podlegały również pod działanie przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy istotnym jest fakt, że pałac z otaczającym go parkiem nie był wyodrębniony prawnie i nie posiadał wyodrębnionej księgi wieczystej. Powołując się na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego organ wskazał, że aby pałac lub dwór mógł być wyłączony spod działania przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej należało wykazać, że był on odrębną częścią nieruchomości ziemskiej, wyodrębnioną w wyniku dokonanego podziału prawnego. Z zebranego materiału dowodowego wynika, że w dacie przejęcia przedmiotowej nieruchomości istniał związek funkcjonalny pomiędzy zespołem pałacowo - parkowym a majątkiem ziemskim w W. a to przez następujące powiązania:

1. podmiotowe - przez osobę właściciela S.O.,

2. terytorialne - pałac i park mieściły się na terenie majątku ziemskiego w W. o ogólnej powierzchni 115,20 ha i objęte były ta samą księga wieczystą,

3. finansowe- majątek dostarczał część dochodów na pokrycie kosztów utrzymania zespołu pałacowo - parkowego.

Ze względu na fakt, że łączny obszar całej nieruchomości stanowiącej wraz z pałacem funkcjonalną i gospodarczą całość wynosił 115,20 ha a więc przewyższał maksymalna normę określona w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. - podpadała ona pod działanie w/w dekretu.

Skargę na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniosła A. F. domagając się jej uchylenia.

Decyzji zarzuciła błędy w ustaleniach faktycznych oraz naruszenie przepisów postępowania administracyjnego- art. 7, 77 i 107 § 3 kpa.

W uzasadnieniu skargi wskazała, że organ odwoławczy dowolnie ustalił, że istniał związek funkcjonalny pomiędzy zespołem pałacowo - parkowym a pozostałą częścią majątku ziemskiego [...]. Podała, że pałac nie był wykorzystywany do celów mieszkalnych a był traktowany jedynie jako kurort, ośrodek wypoczynkowy dla S. O.. Właściciel majątku był przemysłowcem, na stałe mieszkał w W., nie zajmował się produkcją rolną, majątek ziemski został wydzierżawiony okolicznym chłopom.

Dodatkowo skarżąca podniosła, że część majątku, którą stanowi zespół pałacowo - parkowy nie została wykorzystana do celów reformy określonych w dekrecie a została wyłączona i przeznaczona na "cele specjalne" (Ośrodek [...]). Dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej enumeratywnie wymieniał cele, na jakie mogły być przeznaczone przejęte nieruchomości i żaden z nich nie wskazywał na możliwość ich przeznaczenia na "cele specjalne".

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. (Dz.U. nr 153 poz. 1269) Sądy administracyjne powołane są do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. (art. 13§1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz.U. nr 153 poz. 1270).

Na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej na cele reformy rolnej przeznaczone były nieruchomości ziemskie stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich łączny rozmiar przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych a na terenie województwa pomorskiego, poznańskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych.

Nieruchomości te przechodziły bezzwłocznie na własność skarbu państwa i przewłaszczenie ich następowało z mocy samego prawa z chwilą wejścia w życie dekretu tj. 13 września 1944 r. Zaistnienie skutków rzeczowych nie było uzależnione od wystawienia zaświadczenia wojewódzkiego urzędu ziemskiego stwierdzającego, że nieruchomość jest przeznaczona na cele reformy rolnej ani od dokonania na jego podstawie wpisu w księdze wieczystej na zasadach określonych w art. 1 dekretu z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej. (Dz. U. nr 39 poz. 233 ze zm.) Przepisy wykonawcze do dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej - Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w §6 przewidywały dopuszczalność złożenia przez osobę zainteresowana wniosku o uznanie, że nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust. 1 lit.e dekretu. Wniosek taki w myśl §5 rozporządzenia był rozpoznawany w postępowaniu administracyjnym i rozstrzygnięcie o tym czy nieruchomość podpada pod działanie dekretu zapadało w formie decyzji administracyjnej wydanej przez wojewódzki urząd ziemski. Dopiero wydanie ostatecznej decyzji stwierdzającej, że dana nieruchomość nie podpada pod działanie przepisu art. art. 1 ust. 2 lit. e dekretu powodowało skutki rzeczowe wobec skarbu państwa i stanowiło podstawę do zmian wpisu własności w księdze wieczystej. Zgodnie z § 5 cyt. rozporządzenia na wniosek strony - organ administracyjny orzekał o tym czy "dana nieruchomość" podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, który to przepis statuował przejście na rzecz skarbu państwa nieruchomości ziemskich przyjmując jako kryterium wielkość jej areału, w tym wielkość użytków rolnych. Brzmienie §5 rozporządzenia mogłoby sugerować, że przepis ten pozwala również na rozstrzyganie o tym, czy określona część majątku ziemskiego nie podpada pod działanie dekretu ze względu na swój charakter i przeznaczenie to jednak zestawienie treści tego uregulowania z §6 rozporządzenia wyraźnie wskazuje, że decyzja przewidziana w § 5 dotyczyć może wyłącznie podpadania pod działanie dekretu nieruchomości ziemskiej w odniesieniu do powierzchni gruntów, jaki ona obejmuje. Pierwszy z wymienionych przepisów nakłada na stronę składającą wniosek wszczynający postępowanie obowiązek przedłożenia dowodów stwierdzający dokładny obszar nieruchomości z wyszczególnieniem użytków każdego rodzaju, z czego jednoznacznie wynika, że przedmiotem postępowania może być wyłącznie orzeczenie o tym czy nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1lit.e dekretu z uwagi na wielkość powierzchni gruntów wchodzących w skład majątku ziemskiego. Omawiane §§ 5 i 6 posługują się określeniem " dana nieruchomość" a zestawienie treści obu tych uregulowań prowadzi do wniosku, że sformułowanie to oznacza nieruchomość ziemską objętą wnioskiem o stwierdzenie, że nie podpada ona pod działanie dekretu z uwagi na jej areał gruntów.

Kierując się taką wykładnią omawianych przepisów -Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę przyjmuje- odmiennie niż przyjmowało to w przeważającej mierze dotychczasowe orzecznictwo - że przewidziana w §5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. decyzja może wyłącznie rozstrzygać o tym czy nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu uwagi na wielkość areału, w tym użytków rolnych.

Odnosząc powyższe do okoliczności niniejszej sprawy wskazać należy, że organ nie mógł orzekać, czy zespół pałacowo parkowy wchodzący w skład majątku ziemskiego o ogólnej powierzchni 115,20 ha podlegał (czy też nie) pod działanie przepisów dekretu. Przepisy omawianego rozporządzenia nie dawały podstawy do takiego orzekania.

Wskazać dodatkowo należy, że wydanie orzeczenia na podstawie §5 i cyt. rozporządzenia mogło nastąpić jedynie na wniosek strony. Wniosek B.F. działającego w imieniu następców prawnych b. właściciela - S.O. dotyczył stwierdzenia, że nierozparcelowana część majątku (obejmująca zespól pałacowo - parkowy o powierzchni 12,30 ha) nie podlegała działaniu dekretu natomiast Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi orzekł o całej nieruchomości ziemskiej, która podlegała przejęciu.

Rozstrzygnięcie, zatem co do pozostałej części majątku nastąpiło bez stosownego wniosku strony, co tym więcej czyni go nieprawidłowym.

Mając na względzie powyższe okoliczności Sąd uznał, że skoro §5 dawał podstawę do orzekania wyłącznie na wniosek strony a nie zachodzą okoliczności wskazane w art. 61 §2 kpa i jedynie co do tego czy dany majątek jako całość podpada pod działanie dekretu z uwagi na wielkość areału jaki obejmuje - zaskarżona decyzja jak też utrzymana nią w mocy decyzja Wojewody [...] z dnia [...] września 1999 r. zostały wydane bez podstawy prawnej a w konsekwencji dotknięte są wadą nieważności w rozumieniu art. 156§1 pkt 2 kpa.

Nie oznacza to, że strona jest pozbawiona możliwości dochodzenia roszczeń z tytułu prawa własności co do tych części majątku, które nie miały charakteru nieruchomości ziemskiej, a które w powołaniu na uregulowania dekretu zostały faktycznie przejęte przez państwo. Sprawy takie mają charakter roszczeń o charakterze cywilnym i mogą być rozpoznawane na drodze postępowania przed sądem powszechnym ( np w powództwach o uzgodnienie treści księgi wieczystej lub windykacyjnym).

Biorąc pod uwagę powyższe rozstrzygnięcie Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę nie zajmuje stanowiska, co do zasadności zarzutów zawartych w skardze a odnoszących się do ustalonego przez organ związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem pałacowo - parkowym a pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej. Kwestie te pozostają wszak bez wpływu na treść rozstrzygnięcia.

Natomiast Sąd zwraca uwagę, że zaskarżona decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi podjęta została z naruszeniem prawa, które dawało podstawę do wznowienia postępowania.. Jak bowiem wynika ze złożonego przez skarżąca odpisu postanowienia o stwierdzenie nabycia spadku z dnia [...] maja 2000 r. - Z.J. będący stroną postępowania zmarł [...] kwietnia 2000r. Z tą datą wygasło również pełnomocnictwo udzielone przez niego B.F.. Natomiast decyzja organu odwoławczego została doręczona temu podmiotowi, mimo że nie był on stroną postępowania ani nie mógł pełnić funkcji pełnomocnika albowiem pełnomocnictwo wygasło. Natomiast nie została zawiadomiona o toczącym się postępowaniu A.F. następczyni prawna Z.J., która w myśl art. 30 §4 kpa winna wstąpić w miejsce dotychczasowej strony.

Z przyczyn omówionych wyżej - biorąc pod uwagę treść art. 145 §2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. z- Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ja decyzji organu I instancji.

Rozstrzygnięcie o kosztach zostało oparte o treść art. 200 wskazanej wyżej ustawy.

Mając powyższe na uwadze na mocy art. 145§2 oraz art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz powołanych wyżej przepisów należało orzec jak w sentencji.