Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 556/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2017-07-13 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy: article: Art. 134, art. 135, art. 145
journal: Dz.U. 2016 poz 718
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
article: Art. 16, art. 25, art. 30, art. 32
journal: Dz.U. 2015 poz 114
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Hanna Knysiak-Sudyka (spr.) Sędziowie WSA Barbara Pasternak WSA Maria Zawadzka Protokolant specjalista Monika Wójcik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 lipca 2017 r. sprawy ze skargi S. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 16 marca 2017 r. znak: [...] w przedmiocie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 16 marca 2017 r., znak [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 23 ze zm.) oraz art. 16 ust. 6 w związku z art. 30 ust. 2 pkt 1 i pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 1518 ze zm.), po rozpatrzeniu odwołania wniesionego przez skarżącą S. R. od decyzji Wójta Gminy z dnia [...] 2017 r., znak: [...], orzekającej o nienależnie pobranym zasiłku pielęgnacyjnym w okresie od 1.12.2007 r. do 30.06.2014 r., w kwocie 153,00 zł miesięcznie, tj. łącznie za wskazany okres w wysokości 12 087,00 zł, przyznanym decyzją z dnia [...] 2007 r., znak: [...], utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy.

Powyższe rozstrzygnięcia zapadły w następującym stanie faktycznym i prawnym: Decyzją z dnia [...] 2017 r., znak: [...], Wójt Gminy orzekł o nienależnie pobranym przez skarżącą zasiłku pielęgnacyjnym, w okresie od 1.12.2007 r. do 30.06.2014 r., w kwocie 153,00 zł miesięcznie, tj. łącznie za wskazany okres w wysokości 12087,00 zł, przyznanym decyzją z dnia [...] 2007r., znak: [...].

W uzasadnieniu powyższej decyzji organ l instancji wskazał, iż na mocy decyzji nr [...] z dnia [...] 2007 r. przyznano stronie prawo do zasiłku pielęgnacyjnego na okres od 1 grudnia 2007 r., bezterminowo. W wyniku przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego i na podstawie informacji uzyskanych z Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 2 lipca 2014 r., znak: [...], ustalono, iż skarżąca pobiera dodatek pielęgnacyjny od dnia 1 grudnia 1998 r. Nadto organ wskazał, iż zgodnie z art. 146 § 1 k.p.a. uchylenie decyzji ostatecznej z przyczyny wymienionej w art. 145 § 1 pkt 5 nie może nastąpić, jeżeli od dnia doręczenia decyzji upłynęło 5 lat. Termin określony w art. 146 § 1 upłynął w dniu 27 grudnia 2012 r., zatem nie jest możliwe uchylenie decyzji ostatecznej z dnia [...] 2007 r. W tym przypadku organ administracji publicznej wydaje decyzję, w której ogranicza się do stwierdzenia wydania kwestionowanej decyzji ostatecznej z naruszeniem prawa (art. 151 § 2 k.p.a.). W związku z powyższym wznowiono z urzędu postępowanie administracyjne w sprawie stwierdzenia wydania decyzji nr [...] z dnia [...] 2007 z naruszeniem prawa.

Decyzją nr [...] z dnia [...] 2015 r. Wójt Gminy stwierdził wydanie z naruszeniem prawa decyzji ostatecznej z dnia [...] 2007 r., nr [...]. W toku postępowania administracyjnego ustalono, że w aktach sprawy znajduje się wniosek o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego z dnia 27 grudnia 2007 r. W części II tego wniosku zatytułowanej "Oświadczenie służące ustaleniu uprawnień do zasiłku pielęgnacyjnego" zawarte jest m. in. oświadczenie następującej treści: "osoba, której wniosek dotyczy nie jest uprawniona do dodatku pielęgnacyjnego", a skarżąca złożyła pod tym oświadczeniem swój podpis. Wniosek zawiera pouczenie, z którego wyraźnie wynika, iż zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego na podstawie ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczenia Społecznego oraz na podstawie innych ustaw. Ponadto w uzasadnieniu decyzji z dnia [...] 2007 r. zamieszczona została informacja, że zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego, równocześnie w pouczeniu w tej decyzji został przywołany art. 25 ust. 1, z którego wynika konieczność niezwłocznego informowania o zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych. Zalegające w aktach sprawy zaświadczenie lekarskie, m. in. zaświadczenie z Gabinetu Psychiatrii i Psychoterapii datowane jest na dzień 8 sierpnia 2014 r. Brak jest w związku z tym podstaw do przyjęcia, iż w chwili składania wniosku w 2007 roku, jak podnosiła w dotychczasowych odwołaniach skarżąca, depresje i załamania z powodu nękających ją chorób uniemożliwiały świadome złożenie podpisu pod oświadczeniami zawartymi w II części wniosku o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego.

W ocenie organu jednocześnie trudno sobie wyobrazić, aby osoba pobierająca dodatek pielęgnacyjny w KRUS od 1 grudnia 1998 r. w dniu składania wniosku, to jest 27 grudnia 2007 r. nie była świadoma tego, że świadczenie takie otrzymuje. W związku z powyższym, w wyniku przeprowadzonego postępowania ustalono, iż kwota w wysokości 12 087,00 zł stanowi nienależnie pobrane świadczenie.

Od powyższe decyzji skarżąca wniosła odwołanie, zarzucając naruszenie prawa procesowego, a to art. 7, 10, 28 oraz 107 k.p.a., poprzez prowadzenie postępowania pomimo ostateczności decyzji GOPS z dnia [...] 2007 r., znak: [...], a nadto pominięcie powodów złożenia wniosku w sytuacji ciężkiego stanu zdrowia, w tym depresji, zaniku pamięci oraz demencji, co potwierdzają załączone do akt dokumenty choroby i bezradności trwające do chwili obecnej oraz naruszenie art. 16, 20, 30, 32 i innych przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez uznanie pobranego zasiłku za nienależne świadczenie, wbrew stanowi zdrowia skarżącej.

Skarżąca wniosła, aby po uchyleniu zaskarżonej decyzji dokonać analizy dokumentacji medycznej oraz powołać biegłego psychiatrę oraz lekarzy dalszych specjalności z zakresu nękających ją chorób, celem wydania opinii w przedmiocie pozostawania w dacie zgłaszania wniosku w stanie wyłączonej poczytalności i zdolności rozpoznawania znaczenia wniosku oraz bezradności, co potwierdzają załączone dokumenty leczenia.

W uzasadnieniu odwołania skarżąca podkreśliła, iż jej stan zdrowia w zakresie demencji oraz trwająca choroba z końcem 2007 roku nie pozwalały na jakiekolwiek rozumienie znaczenia ograniczeń w staraniach o zasiłek.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze wskazało, że materialną podstawę kwestionowanego rozstrzygnięcia stanowi przepis art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2016 r., poz. 1518 ze zm.; zwanej dalej "ustawą").

Organ odwoławczy podniósł, iż art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy ma jednoznaczne, nie budzące wątpliwości interpretacyjnych brzmienie. Wynika bowiem z niego, że w sytuacji, gdy świadczenia rodzinne wypłacone zostały mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania, organ administracyjny ma obowiązek wydania decyzji o uznaniu tych świadczeń za nienależnie pobrane. Za nienależnie pobrane świadczenie uważa się również świadczenie przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów, albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia. Decyzja w przedmiocie ustalenia świadczenia za nienależnie pobrane ma więc charakter związany, co oznacza że treść rozstrzygnięcia jest wynikiem zaistnienia przesłanek wskazanych w konkretnym przepisie prawa materialnego.

Wykładnia przepisu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych zmierza do wniosku, że dla zaistnienia przesłanki odpowiedzialności z art. 30 ust. 2 pkt 1 i pkt 2 w związku z art. 30 ust. 8 ustawy istotne znaczenie oprócz elementu obiektywnego, oznaczającego rzeczywiste pobranie nienależnego świadczenia, wymagane jest łączne zaistnienie przesłanki subiektywnej, to znaczy świadomości adresata przedmiotowego świadczenia, że to świadczenie mu nie przysługuje. Zaistnienie tych przesłanek ustawodawca wiąże z koniecznością pouczenia świadczeniobiorcy przez organ o braku prawa do pobierania świadczenia przy zaistnieniu określonych okoliczności.

Zatem w postępowaniu, którego przedmiotem jest uznanie świadczeń rodzinnych za pobrane nienależnie, zasadnicze znaczenie ma ustalenie, czy w sprawie zaistniały przesłanki, o których mowa w art. 30 ust. 2 ustawy, natomiast wynikiem tego postępowania powinno być określenie kwoty świadczeń nienależnie pobranych podlegających zwrotowi.

Organ odwoławczy podniósł, że na podstawie informacji z dnia 2 lipca 2014r, znak: [...], Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego ustalono, iż skarżąca od dnia 1 grudnia 1998 r. przy emeryturze rolniczej pobiera dodatek pielęgnacyjny. W dniu 27 grudnia 2007 r. skarżąca złożyła w siedzibie organu pierwszej instancji wniosek o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. W części II przedmiotowego wniosku skarżąca poświadczyła własnoręcznym podpisem, iż nie jest uprawniona do dodatku pielęgnacyjnego, zobowiązując się jednocześnie do niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego zasiłek pielęgnacyjny o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do zasiłku rodzinnego. Dodatkowo skarżąca została pouczona (co również poświadczyła własnoręcznym podpisem), iż zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. Zatem na dzień złożenia wniosku strona poświadczyła nieprawdę, albowiem nie była uprawniona do zasiłku pielęgnacyjnego, bo otrzymywała dodatek. Pomimo to organ przyznał skarżącej zasiłek pielęgnacyjny. W decyzji przyznającej zasiłek pielęgnacyjny strona została pouczona, iż w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym fakcie organu wypłacającego świadczenie. Ponadto w treści w/w decyzji zmieszczono także brzmienie art. 16 ust. 6 ustawy, który stanowi, iż zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego.

Zatem wykazane wyżej pouczenia skierowane do skarżącej sprawiają, że nie można zarzucić zarówno organowi braku pouczenia, a odwołującej braku wiedzy o tym, iż niedopuszczalnym jest równoczesne pobieranie zasiłku i dodatku pielęgnacyjnego. Stosownie do obowiązku wynikającego z art. 8 i 9 k.p.a. organ wydający decyzję o przyznaniu stronie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego właściwie pouczył stronę o treści mających zastosowanie przepisów prawa oraz obowiązku informowania organów o okolicznościach mających wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego.

Zdaniem organu odwoławczego z przedstawionych wyżej okoliczności w sposób jednoznaczny wynika, iż od 1 grudnia 2007 r. skarżąca pobierała równocześnie zasiłek pielęgnacyjny i dodatek pielęgnacyjny, a więc zasiłek pielęgnacyjny był świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 i pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Po pierwsze świadczenie w postaci zasiłku pielęgnacyjnego zostało przyznane stronie i było wypłacane przez organ pomimo istnienia już w dacie złożenia wniosku o jego przyznanie okoliczności powodujących ustanie lub wstrzymanie jego wypłaty, a strona - jak wyżej wykazano - była skutecznie pouczona o braku prawa do jego pobierania. Ponadto zauważyć należy, iż na dzień złożenia wniosku o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego skarżąca poświadczyła nieprawdę, albowiem własnoręcznie podpisała oświadczenie, iż nie jest uprawniona do dodatku pielęgnacyjnego, który pobierała od 1.12.1998 r. A zatem dodatkowo świadczenie to przyznane zostało skarżącej na podstawie jej fałszywych zeznań.

Organ odwoławczy podniósł, iż w rozpatrywanym przypadku nie może mieć wpływu na wynik sprawy zalegające w aktach zaświadczenie lekarskie od Specjalisty Psychiatry, na które powołuje się w odwołaniu skarżąca. Z zaświadczenia tego wynika bowiem, iż na dzień 8 sierpnia 2014 r. skarżąca pozostaje w leczeniu psychiatrycznym oraz że w związku ze stanem zdrowia pacjentki prawdopodobne jest czasowe ograniczenie zdolności poznawczych chorej, a jej wiek może dodatkowo osłabiać funkcje poznawcze. W aktach przedmiotowej sprawy brak jest jakiejkolwiek dokumentacji medycznej, która wskazywałaby, iż na dzień złożenia wniosku o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego, to jest 27 grudnia 2007 r., skarżąca była w stanie wyłączonej poczytalności, a stan jej umysłu nie pozwalał na zrozumienie treści zawartych w nim pouczeń dotyczących ograniczeń w staraniach o wnioskowane świadczenie. Dodatkowo wyraźnego zaakcentowania wymaga fakt, iż strona jest uprawniona do dodatku pielęgnacyjnego od 1.12.1998 r., a więc wynikałoby z tego, iż bez mała przez 10 lat przed złożeniem wniosku o zasiłek pielęgnacyjny nieświadomie pobierała dodatek pielęgnacyjny, który został jej przyznany decyzją KRUS wraz z emeryturą rolniczą.

W ocenie organu odwoławczego w tych okolicznościach faktycznych organ orzekający prawidłowo ustalił, iż zasiłek pielęgnacyjny świadczeniem nienależnie pobranym.

Organ wskazał, iż stosownie do art. 30 ust. 9 ustawy skarżąca może zwrócić się do organu, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych, to jest do GOPS z wnioskiem o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w całości lub w części, odroczenie terminu płatności albo o rozłożenie na raty powstałego zadłużenia. Organ rozpoznając taki wniosek zobligowany jest wtedy zbadać aktualną sytuację życiową wnioskodawcy, na którą niewątpliwie składa się m.in. wiek, stan zdrowia, czy też sytuacja materialna. Tak więc argumenty podnoszone przez stronę we wniesionym odwołaniu niewątpliwe będą badane przez organ w toku postępowania o umorzenie powstałego zadłużenia, jeśli strona uprzednio złoży stosowny wniosek w tym zakresie.

Skargę na powyższą decyzję wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca S. R. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi l instancji.

Skarżąca zarzuciła decyzjom niezgodność prawem, a to z powodu naruszenia przepisów art. 7 i 77 k.p.a. Skarżąca podniosła, że obowiązkiem organu odwoławczego jest ustosunkowanie się w uzasadnieniu swej decyzji do wszystkich żądań, zarzutów i wniosków strony, zwłaszcza zawartych w odwołaniu, w tym do dowodów wykazujących stan jej umysłu i zdrowia fizycznego, w tym karty informacyjnej leczenia szpitalnego z dnia 30.11.2007 r., która wykazuje stan zdrowia sprzed wydania decyzji z dnia [...] 2007 r., podobnie jak i karty informacyjnej leczenia szpitalnego z dnia 15.12.2007 r. i wyniku badania mikrobiologicznego z 13.12.2007r., a nadto dalszych przedstawionych dokumentów potwierdzających jej ciężki stan zdrowia aż do chwili obecnej.

Ponadto skarżąca zarzuciła naruszenie prawa procesowego, a to art. 7, art. 10, art. 28 i art. 107 k.p.a. poprzez przyjęcie, iż istnieje możliwość orzeczenia o nienależnie pobranym zasiłku bez konieczności wyjaśnienia przyczyn, dla których złożyła wniosek w sytuacji stanu zdrowia, w tym depresji, zaniku pamięci oraz demencji co potwierdziły załączone dokumenty oraz naruszenie art. 16, 30, 32 i innych przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez wydanie skarżonej decyzji.

Skarżąca podniosła, że stan jej zdrowia, w tym depresję i załamanie z powodu nękających ją chorób w dacie zgłaszania wniosku potwierdziły załączone do poprzedniej sprawy dokumenty leczenia. Wskazała na stan zdrowia oraz ciężką chorobę małżonka. Ponadto w niniejszej sprawie przed wydaniem zaskarżonego orzeczenia nie badano stanu jej zdrowia celem ustalenia, jaki był stan świadomości (woli) oraz czy i jaki miał wpływ na złożenie wniosku.

Skarżąca podniosła, że nie mogła zrozumieć znaczenia ograniczeń w staraniach o zasiłek oraz dodatek tym bardziej, iż decyzja z dnia [...] 2007 r. była wydawana przed zmianami w ustawie o świadczeniach rodzinnych wprowadzonymi ustawą z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2012 r. poz. 1548), obowiązującej od dnia 1 stycznia 2013 r.

Skarżąca podniosła, że w jej sprawie nie wyjaśniono, czy składając wniosek świadomie, a zatem celowo nie wskazała okoliczności istotnych dla ustalenia prawa do zasiłku. Nadto w przypadku przyjęcia, że celowo je zataiła, konieczne było ustalenie, czy zrobiła to świadomie i czy zdawała sobie sprawę z ich znaczenia. Skarżąca podniosła, że nie miała świadomości tego, że zachodziły przeszkody do przyznania zasiłku, gdyż była osobą starszą i schorowaną.

Organ w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sad Administracyjny w Krakowie zaważył co następuje:

Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r., poz. 1066 ze zm.) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.; powoływanej dalej jako "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do rażącego naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Oceniając zaskarżoną decyzję według kryterium zgodności z prawem, Sąd uznał, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji naruszają prawo w stopniu obligującym Sąd do wyeliminowania ich z obrotu prawnego.

Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r., poz. 1518 ze zm.; zwanej dalej "u.ś.r."). Stosownie do treści art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. W myśl natomiast art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Zgodnie z ust. 2 powołanego wyżej przepisu za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia.

Okolicznością wykluczającą, zdaniem organów, możliwość pobierania przez skarżącą zasiłku pielęgnacyjnego był fakt przyznania skarżącej od dnia 1 grudnia 2008 r. przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych dodatku pielęgnacyjnego. W związku z tym skarżąca nie miała uprawnienia do zasiłku pielęgnacyjnego, zgodnie bowiem z art. 16 ust. 6 u.ś.r. zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. Przepis w tym zakresie jest jednoznaczny i nie zezwala na pobieranie jednocześnie dodatku pielęgnacyjnego i zasiłku pielęgnacyjnego.

Podkreślić należy, że art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy formułuje definicję legalną sformułowania "nienależnie pobrane świadczenie". Na pojęcie to składa się element obiektywny w postaci rzeczywistego skorzystania z określonej formy wsparcia finansowego, mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania oraz element subiektywny, czyli szczególny stan świadomości (woli) osoby pobierającej takie świadczenie rodzinne. Ten drugi element polega na intencjonalnym działaniu zmierzającym do naruszenia przepisów prawa wbrew udzielonemu danej osobie pouczeniu. Wyraża się on w konkretnym i celowym zachowaniu (działaniu albo zaniechaniu) tej osoby, dążącej z pełną świadomością lub godzącej się na uzyskanie nielegalnie pomocy finansowej ze środków publicznych. A zatem przepis art. 30 ust. 2 u.ś.r. wiąże zakwalifikowanie świadczenia jako nienależnie pobranego ze świadomością osoby, która to świadczenie pobrała, że świadczenie to jej nie przysługuje. Tylko w takiej sytuacji świadczenie może być uznane za nienależnie pobrane, co umożliwia następnie żądanie jego zwrotu. W przypadku, gdyby brak było takiej świadomości, uznanie przyznanego świadczenia za nienależnie pobrane należałoby ocenić jako naruszające art. 30 ust. 2 u.ś.r.

W przedmiotowej sprawie nie budzi wątpliwości, że skarżąca w okresie od dnia 1 grudnia 2007 r. do dnia 30 czerwca 2014 r. pobierała równocześnie zasiłek pielęgnacyjny oraz dodatek pielęgnacyjny. Okoliczności tej nie kwestionuje sama skarżąca. Wątpliwości budzi jednak druga przesłanka stwierdzenia, że zasiłek pielęgnacyjny wypłacany skarżącej stanowił świadczenie nienależnie pobrane, jaką jest prawidłowe poinformowanie (pouczenie) skarżącej o niemożności równoczesnego pobierania zasiłku pielęgnacyjnego oraz dodatku pielęgnacyjnego.

W powyższym zakresie organy uznały, że skarżąca została prawidłowo pouczona, ponieważ we wniosku o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego znajduje się informacja na temat warunków, jakie muszą być spełnione dla uzyskania powyższego świadczenia, w tym informacja, że zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje w przypadku uzyskania uprawnienia do dodatku pielęgnacyjnego. Nadto w uzasadnieniu decyzji z dnia [...] 2007 r. o przyznaniu zasiłku pielęgnacyjnego powtórzono informację, że zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego oraz pouczono, że zgodnie z art. 25 ust. 1 u.ś.r. w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, osoba pobierająca świadczenie, jest zobowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenie rodzinne. Na zasadzie art. 32 ust. 1 właściwy organ może bez zgody strony zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń rodzinnych, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych albo osoba nienależnie pobrała świadczenia rodzinne.

Powyższe pouczenie, uznane przez organy za prawidłowe, wyczerpywało zdaniem organów przesłankę uznania, że zasiłek pielęgnacyjny stanowił nienależnie pobrane świadczenie.

Zdaniem Sądu stanowisko taki nie zasługuje na akceptację.

Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela pogląd zaprezentowany w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 kwietnia 2013 r., sygn. akt I OSK 1701/12, (publ. http//orzeczenia.nsa.gov.pl), że skuteczne pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. to tylko takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że – zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego – można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia. Jak bowiem wyjaśniono w uzasadnieniu powyższego wyroku, pouczenie nie może być uznane za należyte, gdy przytacza jedynie przepis ustawy bez jego wyjaśnienia – winno być ono jasne i czytelne, powinno zawierać wyczerpujące informacje o obowiązujących zasadach. Nie może ono odnosić się do wszystkich hipotetycznych okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń. Oznacza to, że pouczenia zamieszczane standardowo na drukach wniosków o przyznanie konkretnego rodzaju pomocy, z którym świadczeniobiorca ma możliwość zapoznania się jedynie w momencie składania wniosku, a które następnie pozostawione są w aktach administracyjnych sprawy lub pouczenia zawarte w decyzjach, lecz dotyczące wszystkich możliwych sytuacji, w odniesieniu do konkretnego świadczenia, nie mogą być uznane za należyte, w szczególności, gdy przytaczają one jedynie przepis ustawy, bez nawet jakiejkolwiek próby jego wyjaśnienia. Takie sformułowania są bowiem dla większości osób nie posiadających wykształcenia prawniczego zupełnie nieczytelne i nie mogą być traktowane jako pouczenie o tym, kiedy i jakie okoliczności osoba taka winna wziąć pod uwagę w toku pobierania świadczenia. Ponieważ prawidłowe pouczenie stanowi warunek sine qua non żądania zwrotu nienależnie zrealizowanych kwot zasiłku, uznać należy, że brak prawidłowego pouczenia powoduje, że świadczeniobiorca nie ma obowiązku zwrotu pobranych kwot, choćby nawet z innych źródeł mógł powziąć wiadomość o tychże okolicznościach. Jak podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny, celem pouczenia nie jest bowiem tylko wyczerpujące wyjaśnienie sytuacji prawnej i faktycznej zainteresowanego, lecz pouczenie o konsekwencjach prawnych niezastosowania się świadczeniobiorcy do dyspozycji normy prawnej. Dlatego też pouczenie o okolicznościach, których wystąpienie w przyszłości spowoduje brak prawa do świadczeń musi odnosić się indywidualnie do pobierającego świadczenie, a nie zawierać jedynie normy ogólne, nie odnoszące się w danym momencie w ogóle do konkretnej sytuacji świadczeniobiorcy. Stanowisko powyższe, dotycząc obowiązku prawidłowego pouczenia o niemożności równoczesnego pobierania dwóch różnych świadczeń – zasiłku pielęgnacyjnego oraz dodatku pielęgnacyjnego, a w konsekwencji świadomości beneficjenta o niemożności ich łączenia, jest akcentowane w orzecznictwie sądów administracyjnych (por. wyrok NSA z dnia 4 października 2011 r., sygn. akt I OSK 762/11; wyrok WSA w Kielcach z dnia 13 czerwca 2012 r., sygn. akt II SA/Ke 329/12, publ.http//orzeczenia.nsa.gov.pl). W konsekwencji ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, to jest czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie miało wpływ na istnienie uprawnienia, przy czym owa skuteczność oznacza formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy, z równoczesnym wskazaniem grożących stronie sankcji za wprowadzenie organu w błąd (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 marca 2013 r., sygn. akt I OSK 1529/13, publ. http//orzeczenia.nsa.gov.pl).

Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy wskazać należy, że istotnie na wniosku o przyznanie świadczenie pielęgnacyjnego, który skarżąca wypełniła i podpisała w dniu 27 grudnia 2007 r. wskazano, że zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. Jednak wniosek ów został złożony w organie i skarżąca nie miała do niego, ani pouczeń w nim zawartych, dostępu. Co do decyzji z dnia [...] 2007 r., przyznającej skarżącej zasiłek pielęgnacyjny od dnia 1 grudnia 2007 r. bezterminowo, (a więc jedynym dokumencie, do którego skarżąca miała bezpośredni dostęp), w uzasadnieniu decyzji wskazano, że zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. Organ nie poinformował jednak skarżącej, jaki przepis ustawy stanowi podstawę niedopuszczalności zbiegu świadczeń z tytułu zasiłku pielęgnacyjnego i dodatku pielęgnacyjnego. Nie można też uznać, że organ skutecznie pouczył skarżącą, jakie skutki nastąpią, gdy skarżąca nie zastosuje się do powyższego zakazu. Skutecznym pouczeniem nie jest także samo powołanie treści art. 25 ust. 1 i art. 32 ust. 1 u.ś.r. w pouczeniu zamieszczonym w decyzji z dnia [...] 2007 r.

Okoliczność powyższa jest o tyle istotna, że jak powyższej wskazano, pouczenie zawarte na decyzjach o przyznaniu zasiłku musi być w wystarczającym stopniu zindywidualizowane i zrozumiałe dla skarżącej. Musi wiec ono wskazywać, że pobieranie zasiłku pielęgnacyjnego nie może mieć miejsca w sytuacji pobierania dodatku pielęgnacyjnego. W konsekwencji, z uwagi na fakt, że udzielone stronie przy składaniu wniosku pouczenie okazało się nieskuteczne, brak podstaw by uznać, że skarżąca, pobierając jednocześnie konkurencyjne świadczenia, działała w złej wierze, a tylko w takiej sytuacji świadczenie można byłoby uznać za nienależnie pobrane.

Podkreślić należy, że na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych obowiązek zwrotu nie dotyczy "nienależnego świadczenia", lecz "świadczenia nienależnie pobranego". Powyższe sformułowania nie są pojęciami tożsamymi. "Nienależne świadczenie" jest bowiem pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła, natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia (wyroki NSA: z dnia 27 października 2010 o sygn. akt I OSK981/10, z dnia 14 grudnia 2009 r. sygn. akt I OSK 826/09, publ. http//orzeczenia.nsa.gov.pl).

W niniejszej sprawie organy nie wykazały, aby skarżąca składając wniosek o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego świadomie wprowadziła organ w błąd. W szczególności skarżąca nie złożyła oświadczenia, że nie pobiera świadczenia pielęgnacyjnego. Nie jest uprawnione założenie, że skarżąca musiała mieć świadomość, iż takie świadczenie pobiera. W chwili złożenia wniosku skarżąca miała 74 lata i cierpiała na liczne schorzenia. Organy w żaden sposób nie odniosły się do przedłożonej przez skarżącą dokumentacji lekarskiej, datującej się od 2007 roku. Nadto ze znajdującego się w aktach sprawy zaświadczenia lekarskiego o stanie zdrowia wydanego dla potrzeb Zespołu do Spraw Orzekania i Niepełnosprawności z 30 sierpnia 2012 r. wynika, że skarżąca posiada dokumentację lekarską od 1990 r. Z karty informacyjnej leczenia szpitalnego z 30 listopada 2007 r. wynika, że skarżąca przebywała w okresie od 7 do 30 listopada 2007 r. w oddziale chirurgicznym z uwagi na nowotwór piersi lewej. W okresie od 10 do 15 grudnia 2007 r. skarżąca przebywała w oddziale chirurgicznym tego samego Szpitala Specjalistycznego [...] w G z uwagi na infekcję ściany klatki piersiowej. W aktach sprawy znajduje się karta informacyjna leczenia szpitalnego z 15 grudnia 2007 r. Wniosek o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego skarżąca złożyła w niespełna dwa tygodnie po opuszczeniu szpitala. Organy orzekające w niniejszej sprawie w żaden sposób nie odniosły się do twierdzeń skarżącej, iż jej stan zdrowia w chwili złożenia wniosku o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego nie pozwalał na podjęcie działania z rozeznaniem. Organy nie oceniły pod tym kątem przedłożonej przez skarżącą dokumentacji lekarskiej (pochodzącej również z lat późniejszych), ani nie zażądały jej uzupełnienia. W tej sytuacji nie można przyjąć, że skarżąca świadomie wprowadziła organ w błąd nie informując o fakcie pobierania świadczenia pielęgnacyjnego.

Podsumowując należy wskazać, że wymóg prawidłowego pouczenia jest o tyle istotny w sprawach dotyczących zasiłków pielęgnacyjnych, że świadczenia te w zasadzie przyznawane są osobom w podeszłym wieku, schorowanym, niepełnosprawnym. Nie budzi wątpliwości, że taką właśnie osobą jest skarżąca, w odniesieniu do której zostało wydane – znajdujące się w aktach administracyjnych - orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, z którego wynika, że ustalony znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od 1999 r., a niepełnosprawność od 1970 r. Niepełnosprawność ma charakter trwały, a orzeczenie wydane zostało na stałe.

W związku z powyższym wskazać należy, że wydając przedmiotowe decyzje organy administracji wadliwie uznały, że zaistniały przesłanki, o jakich mowa w art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, uzasadniające wydanie decyzji stwierdzającej, że zasiłek pielęgnacyjny wypłacony skarżącej od dnia 1 grudnia 2007 r. do dnia 30 czerwca 2014 r. stanowił świadczenie nienależnie pobrane.

Mając powyższe na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w oparciu o przepis art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.

Rozpoznając ponownie sprawę organy zobowiązane będą do uwzględnienia oceny prawnej zawartej w niniejszym wyroku.