Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 952/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2021-05-20 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6181 Zajęcie nieruchomości i wejście na nieruchomość, w tym pod autostradę
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Oddalono skargę

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska - Tylewicz Sędziowie Sędzia WSA Wiesława Batorowicz (spr.) Sędzia WSA Jan Szuma po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 20 maja 2021 r. sprawy ze skargi M. J. i J. J. na decyzję Wojewody z dnia [...] września 2019 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego oddala skargę


UZASADNIENIE

Wnioskiem z dnia [...] grudnia 2018 r. M. i J. J. (zwani dalej "wnioskodawcami" lub "Skarżącymi") reprezentowani przez r. pr. – G. K. zwrócili się do Starosty [...] o wszczęcie postępowania w przedmiocie ustalenia odszkodowania w trybie art. 128 ust. 4 w zw. z art. 129 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 2204 ze zmianami, zwana dalej "u.g.n.") za ograniczenie sposobu korzystania z nieruchomości oznaczonej w ewidencji gruntów obręb C., arkusz mapy [...], działki nr [...], [...], [...], dla której Sąd Rejonowy w G. [...] Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą KW nr [...] Wniosek uzasadniono posadowieniem na nieruchomości napowietrznej linii elektroenergetycznej z tytułu wydania przez Prezydium Powiatowej i Miejskiej Rady Narodowej w G. decyzji z dnia [...] marca 1968 r. nr [...] na podstawie art. 35 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczenia nieruchomości (t.j. Dz. U. z 1974 r. t. Nr 10, poz. 64 ze zmianami, zwanej dalej "ustawą wywłaszczeniową z 1958 r.").

Wnioskodawcy podnieśli, że wypłacone zostało ówczesnemu właścicielowi odszkodowanie za szkody wyrządzone bezpośrednią budową linii energetycznej tj. za straty w zasiewach i plonach, nie zostało natomiast wypłacone odszkodowanie z tytułu obniżenia wartości nieruchomości. Ich zdaniem wstąpili oni w ogół praw i obowiązków poprzedników prawnych wskutek dziedziczenia opartego na więzach krwi. Według wnioskodawców nabycie nieruchomości przez E. J. i M. J. (stryja Skarżącego – M. J.) wskutek dziedziczenia po S. i M. małż. J. (dziadkach Skarżącego – M. J.) potwierdza akt własności ziemi z [...] listopada 1973 r. na mocy którego Skarżący wskazali, że E. J. zmarł [...] marca 1995 r., a jego spadkobiercą jest Skarżący – M. J. na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w G. z dnia [...] grudnia 1997 r., sygn. akt [...]. W dniu [...] stycznia 1998 r. M. J. przeniósł własność i posiadanie gospodarstwa rolnego na rzecz Skarżących na podstawie umowy dożywocia.

Pismem z dnia [...] lutego 2019 r. P. S.A. z siedzibą w K. (zwana dalej "Spółką") wniosła o umorzenie postępowania na podstawie art. 105 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 2096 ze zmianami, zwanej dalej "k.p.a.") jako bezprzedmiotowego, ewentualnie o wydanie decyzji odmownej w przedmiocie postępowania odszkodowawczego z tytułu posadowienia urządzeń przesyłowych. Wskazała, iż na przedmiotowych nieruchomościach zlokalizowana jest linia elektroenergetyczna 220 kV relacji C. – P. , która wybudowana została z zachowaniem wszelkich wymogów formalno-prawnych w latach 60-tych XX. wieku przez Zakład Energetyczny - P. Teren w P.. Aktualnym właścicielem linii są Spółka jako następca prawny Zakładu Energetycznego P. – Teren. Nadto wskazano, że Skarżący nie byli właścicielami przedmiotowych nieruchomości w okresie budowy linii, bowiem nabyli je na podstawie umowy dożywocia w dniu [...] stycznia 1998 r. Wobec powyższego nie przysługuje im roszczenie o odszkodowanie za wywłaszczenie, bowiem są sukcesorami syngularnymi poprzednich właścicieli, a nie uniwersalnymi.

Decyzją z dnia [...] maja 2019 r. nr [...] Starosta [...] (zwany dalej "Starostą" lub "organem I instancji) orzekł o umorzeniu postępowania administracyjnego w sprawie ustalenia odszkodowania jako bezprzedmiotowego. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji stwierdził, że Skarżący nabyli przedmiotową nieruchomość nie w drodze dziedziczenia, a w drodze umowy cywilnoprawnej co wyklucza możliwość ubiegania się o wypłatę odszkodowania z tytułu wywłaszczenia. Jak ustalono, w momencie wydania decyzji o posadowieniu napowietrznej linii elektroenergetycznej właścicielami nieruchomości byli dziadkowie Skarżącego – M. J. tj. M. (zm. w [...] r.) i S. (zm. w [...] r.) małż. J. na podstawie ujawnionej księgi wieczystej. W akcie własności ziemi wydanego przez Powiatowe Biuro Notarialne w G. [...] listopada 1973 r. stwierdzono, że nieruchomość objęli na własność bracia E. i M. J.. Następnie, Sąd Rejonowy w G. stwierdził w drodze postanowienia o nabyciu całości spadku po E. J. przez jego brata – M. J.. Ten z kolei w drodze aktu notarialnego przeniósł własność i posiadanie całego gospodarstwa rolnego, a więc także i przedmiotową nieruchomość na rzecz Skarżących.

Starosta stwierdził, że odszkodowanie z art. 128 ust. 4 u.g.n. ma charakter cywilnoprawny. Posadowienie m.in. napowietrznej linii elektroenergetycznej prowadząc do obniżenia wartości nieruchomości stanowi podstawę do wypłaty odszkodowania przez właściwego starostę wykonującego w tym zakresie zadania administracji rządowej. Podstawą wypłaty, zdaniem Starosty, jest łączne zajście w przeszłości dwóch zdarzeń. Pierwsze polega na pozbawieniu prawa do nieruchomości, drugie – na niewypłaceniu odszkodowania. Samo prawo do odszkodowania nie jest prawem zbywalnym tak jak prawo własności.

Zdaniem Starosty, prawo do odszkodowania przysługiwało E. i M. J., którzy nabyli nieruchomość w drodze spadkobrania po swoich rodzicach – M. i S. małż. J. . Skarżący zaś nabyli przedmiotową nieruchomość w drodze umowy cywilnoprawnej (umowa o dożywocie) zawartej z M. J.. Obecny właściciel może dochodzić odszkodowania jedynie gdy był właścicielem na dzień wydania decyzji albo sukcesorem uniwersalnym tych właścicieli.

Odwołanie od decyzji Starosty wnieśli wnioskodawcy zarzucając jej naruszenie prawa materialnego tj. art. 35 ust. 1 i 2 ustawy wywłaszczeniowej z 1958 r. w związku z art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. przez przyjęcie, że wnioskodawcy nie mają legitymacji czynnej (sukcesji generalnej) do wystąpienia z roszczeniem o ustalenie i wypłatę odszkodowania z tego tytułu. Ponadto zarzucili naruszenie art. 1053 ustawy z dnia 24 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 1145 ze zmianami, zwanej dalej "k.c.") jako nabycia spadku na skutek umowy.

Na tej podstawie Skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i kontynuowanie postepowania zgodnie z ich wnioskiem. W uzasadnieniu odwołania wskazano, że Skarżący – M. J. jest w linii prostej spadkobiercą właścicieli z daty wywłaszczenia jego dziadków – M. i S. małż. J. . Okoliczność, że nabyli nieruchomość od brata ojca nie wyklucza ich generalnej sukcesji.

Decyzją z dnia [...] września 2019 r. nr [...] Wojewoda (zwany dalej "Wojewodą" lub "organem II instancji") utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję Starosty. W uzasadnieniu decyzji organ II instancji wskazał, iż w sprawie ziściły się przesłanki do utrzymania w mocy decyzji Starosty orzekającej o umorzeniu postępowania jako bezprzedmiotowego. Zdaniem organu II instancji w dacie wydania przez Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w G. decyzji z dnia [...] marca 1968 r. w przedmiocie posadowienia linii elektroenergetycznej właścicielami nieruchomości nie byli wnioskodawcy. Wnioskodawcy nabyli własność przedmiotowej nieruchomości w drodze umowy dożywocia, czyli umowy cywilnoprawnej. Umowa cywilnoprawna jest zaś czynnością nieprzenoszącą ogółu praw i obowiązków przysługujących poprzedniemu właścicielowi, a w szczególności umowa ta nie przenosi na nabywców roszczenia o odszkodowanie z tytułu wydania decyzji w trybie art. 35 ustawy wywłaszczeniowej z 1958 r.

Wojewoda wskazał, że nie jest właściwy do ustalania kręgu spadkobierców po M. i S. małż. J. . Przedstawiony w aktach akt własności ziemi wystawiony na E. i M. J. nie świadczy o tym, że odziedziczyli tą nieruchomość po swoich rodzicach. Nie wykazano także w toku postępowania administracyjnego procesu dziedziczenia po dziadkach Skarżącego – M. J.. W ocenie organu odwoławczego Skarżący nie posiadają zatem interesu prawnego we wszczęciu postępowania, a zatem nie mają legitymacji czynnej do występowania w postępowaniu administracyjnym.

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wywiedli Skarżący reprezentowani przez profesjonalnego pełnomocnika. W treści skargi podniesiono zarzut naruszenia:

1) art. 128 ust. 4 w zw. z art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. przez błędną ich wykładnię;

2) art. 36 ust.1 w zw. z art. 35 ust.1 i 2 ustawy wywłaszczeniowej z 1958 r. przez ich pominięcie i przez to przyjęcie, że Skarżący nie mają legitymacji czynnej w sprawie o odszkodowanie za wywłaszczenie;

3) art. 138 §1 pkt 1 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy decyzji naruszającej prawo.

Wskazując na powyższe zarzuty Skarżący wnieśli o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Starosty i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania temu organowi oraz o zasądzenie od Wojewody na rzecz Skarżących kosztów postępowania, obejmujących koszty zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Zdaniem Skarżących błędnie przyjęto, że nie mają przymiotu strony w postępowaniu o odszkodowanie i że w związku z tym nie są uprawnieni do otrzymania odszkodowania za zmniejszenie wartości przedmiotowych nieruchomości, co było związane wybudowaniem na nich urządzeń elektroenergetycznych. Zdaniem Skarżących brak rozstrzygnięcia co do przyznania odszkodowania tytułu ograniczenia własności powoduje, że postępowanie wywłaszczeniowe, w trakcie trwania którego została wydana decyzja [...] marca 1968 r, nie zostało zakończone i trwa nadal, co daje im uprawnienie do ubiegania się o przyznanie odszkodowania. Jednocześnie zauważono, że nabycie przedmiotowej nieruchomości nie nastąpiło na podstawie umowy sprzedaży, lecz bezpłatnego przekazania przez właściciela M. J. na rzecz Skarżących własności i posiadania całego gospodarstwa w zamian za rentę (emeryturę rolniczą) z Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. W związku z takim przeniesieniem własności nieruchomości na Skarżących, cena tej nieruchomości nie miała żadnego znaczenia, w przeciwieństwie do umowy sprzedaży, przy której istnieje możliwość nabycia nieruchomości za cenę pomniejszoną, ze względu na posadowienie na takiej nieruchomości linii elektroenergetycznej, co może mieć wpływ na ustalenie wysokości ceny nabywanej nieruchomości. Pełnomocnik podniósł, że z prawdopodobieństwem graniczącym z pewnością można przyjąć, że Skarżący są sukcesorami uniwersalnymi wywłaszczonych właścicieli właśnie ze względu na trwające nieprzerwanie przekazywanie nieruchomości z pokolenia na pokolenie.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Odpowiedź na skargę złożyła także uczestniczka postępowania – Spółka. W piśmie z [...] marca 2020 r. wniosła o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko procesowe także w piśmie z dnia [...] kwietnia 2020 r. Uczestniczka podniosła, że Skarżący jako sukcesorzy syngularni poprzednich właścicieli nieruchomości nie mieli legitymacji do ubiegania się o odszkodowanie za wywłaszczenie.

Na rozprawie w dniu [...] września 2020 r. Skarżący – M. J. oświadczył, iż jego stryj – M. J. nie żyje, postępowania spadkowego nie prowadzono, gdyż stryj wyzbył się nieruchomości na rzecz Skarżących. Następnie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu postanowieniem z dnia [...] września 2020 r., sygn. akt II SA/Po [...] zawiesił postępowanie w sprawie do czasu rozstrzygnięcia przez Naczelny Sąd Administracyjny zagadnienia prawnego sformułowanego przez Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego w dniu [...] sierpnia 2020 r.

W związku z podjęciem przez Naczelny Sąd Administracyjny uchwały z dnia [...] lutego 2021 r., sygn. akt I OPS [...], Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu postanowieniem z dnia [...] marca 2021 r., sygn. akt II SA/Po [...] podjął zawieszone postępowanie.

Stanowisko w sprawie ponownie zajęła uczestniczka postępowania, finalnie podtrzymując swoje twierdzenia przedstawione w odpowiedzi na skargę.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie.

Na wstępnie należy zwrócić uwagę, że niniejsza sprawa została rozpoznana w trybie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 1842 ze zmianami). Zgodnie z powołanym przepisem: "Przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów." Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału II tut. Sądu z dnia [...] marca 2021 r. sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w dniu [...] maja 2021 r.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 137) sądy administracyjne sprawują kontrolę nad działalnością administracji publicznej przyjmując jako kryterium kontroli zgodność z prawem. Ponadto zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zmianami, zwanej dalej "p.p.s.a.") w zakresie realizowanej kontroli, Sąd nie jest związany granicami skargi, w związku z czym zarzuty podniesione w jej treści nie wyznaczają kierunku analizy podejmowanej przez Sąd.

W rozpatrywanej sprawie przedmiotem sporu jest kwestia umorzenia postępowania w sprawie o ustalenie odszkodowania za utratę wartości nieruchomości w związku posadowieniem linii elektroenergetycznej. Wojewoda zaskarżoną decyzją utrzymał w mocy decyzję Starosty o umorzeniu postępowania administracyjnego w związku z brakiem legitymacji Skarżących do wnioskowania o ustalenie i wypłatę odszkodowania z tytułu wywłaszczenia prawa do nieruchomości.

W sprawie bezspornym było posadowienie na przedmiotowej działce linii elektroenergetycznej wybudowanej na podstawie decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w G. z dnia [...] marca 1963 r. wydanej na podstawie art. 35 ustawy wywłaszczeniowej z 1958 r.

Zgodnie z art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. starosta wykonujący zadanie z zakresu administracji rządowej wydaje odrębną decyzję o odszkodowaniu, gdy nastąpiło pozbawienie praw do nieruchomości bez ustalenia odszkodowania, a obowiązujące przepisy przewidują jego ustalenie. Przepis art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. ma zastosowanie także do stanów faktycznych powstałych przed wejściem w życie tej ustawy, czyli do stanów faktycznych polegających na odjęciu, przejęciu, ograniczeniu prawa własności bez ustalenia należnego odszkodowania. Zgodnie z dominującym w orzecznictwie poglądem, ograniczenie sposobu korzystania z nieruchomości na podstawie art. 35 ustawy wywłaszczeniowej z 1958 r. należy kwalifikować jako jeden ze sposobów wywłaszczenia, gdyż wiąże się z trwałością stanu, jaki stwarza decyzja organu, obejmując sobą każdoczesnego właściciela nieruchomości, której dotyczy oraz każdoczesnego przedsiębiorcę przesyłowego wstępującego w miejsce pierwotnego adresata decyzji (zob. uchwała SN z dnia 20 stycznia 2010 r., sygn. akt III CZP 116/09, Orzecznictwo Sądów Polskich 2010/11/110; wyrok NSA z dnia: 18 czerwca 2008 r., sygn. akt I OSK 954/07, 1 marca 2018 r., sygn. akt I OSK 2112/17, dostępne na stronie: https://orzeczenia.nsa.gov.pl – Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, zwana dalej "CBOSA").

Osobą uprawnioną do żądania odszkodowania za wywłaszczenie jest zasadniczo podmiot będący właścicielem nieruchomości w dacie dokonywania jej wywłaszczenia. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym dotychczas funkcjonowały trzy koncepcje odnoszące się do możliwości ubiegania się o odszkodowanie przez spadkobierców osoby wywłaszczonej oraz przez każdoczesnego właściciela obciążonej nieruchomości, niezależnie od tego, czy wstąpił w prawa poprzedniego właściciela, jako jego następca prawny ogólny, czy też syngularny np. na skutek umowy sprzedaży nieruchomości. Ostatecznie Naczelny Sąd Administracyjny przesądził tę kwestię w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia [...] lutego 2021 r., sygn. akt I OPS [...] (dostępna w CBOSA), w której wyrażono stanowisko, że odszkodowanie, o którym mowa w art. 36 ust. 1 ustawy wywłaszczeniowej z 1958 r., może być od dnia [...] stycznia 1998 r. ustalone na podstawie art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. dla spadkobiercy właściciela nieruchomości wymienionej w art. 35 ust. 1 ustawy wywłaszczeniowej z 1958 r., natomiast nie może być ustalone na podstawie art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. na rzecz nabywcy nieruchomości w drodze umowy zawartej po dniu czasowego zajęcia tej nieruchomości w trybie określonym w art. 35 ust. 1 ustawy wywłaszczeniowej z 1958 r. Zgodnie z treścią ww. uchwały wskazano, że sformułowanie zawarte we wniosku Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego dotyczyło możliwości ustalenia odszkodowania na rzecz nabywcy nieruchomości w drodze umowy, a tak ogólne sformułowanie pozwala na szersze odniesienie się do zagadnienia, ponieważ umowy, których skutkiem jest przeniesienie prawa własności nieruchomości mają zróżnicowany charakter.

W wyżej wskazanej uchwale ograniczono zatem krąg podmiotów, którym przysługuje przymiot strony w postępowaniach o wypłatę odszkodowań z tytułu ograniczenia prawa własności nieruchomości do nabywców w drodze sukcesji uniwersalnej, odmawiając uprawnienia do wystąpienia z żądaniem odszkodowawczym wobec nabywców w drodze sukcesji syngularnej. W powołanej uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazano w szczególności, że: "Literalna wykładnia art. 129 ust. 5 pkt. 3 prowadzi wprost do wniosku, że dyspozycją tego przepisu objęta jest wyłącznie taka sytuacja, gdy nastąpiło pozbawienie właściciela praw do nieruchomości, bez ustalenia odszkodowania, a obowiązujące przepisy przewidują jego ustalenie."

W świetle przytoczonej powyżej wiążącej uchwały składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego, stanowisko organu zarówno II, jak i I instancji było prawidłowe.

Podstawową kwestią wymagającą ustalenia w niniejszej sprawie było ustalenie czy Skarżący należą do kręgu podmiotów, którym przysługuje roszczenie odszkodowawcze z tytułu ograniczenia prawa własności nieruchomości. Przypomnieć należy, że następstwo prawne nie musi wynikać z dziedziczenia. Sukcesja może polegać zarówno na wstąpieniu w ogół praw i obowiązków przez nabywcę ogółu praw (sukcesja uniwersalna) albo na wstąpieniu w część praw i obowiązków (sukcesja syngularna), kiedy to z jednego podmiotu na drugi przechodzi tylko jedno ze ściśle oznaczonych praw m.in. w wyniku sprzedaży, zamiany, darowizny konkretnych rzeczy (por. wyrok NSA z dnia 10 lutego 2009 r., sygn. akt I OSK 329/08, wyrok WSA w Gdańsku z dnia: 26 marca 2009 r. sygn. akt II SA/Gd 892/08 oraz 23 kwietnia 2009 r., sygn. akt II SA/Gd 927/08, dostępne w CBOSA). W judykaturze wskazuje się, że przekazanie gospodarstwa rolnego to przeniesienie na rzecz następcy własności i posiadania gospodarstwa rolnego w zamian za emeryturę lub rentę, a jego podstawą jest cywilnoprawna umowa nazwana (por. uchwała SN z dnia 7 lutego 2014 r., sygn. akt III CZP 114/13, Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Cywilna 2014/12/118). Przez sukcesję uniwersalną należy rozumieć jeden ze sposobów nabycia pochodnego, będącego następstwem pod tytułem ogólnym, gdzie na podstawie jednego stanu faktycznego następuje przejście z poprzednika na następcę prawnego, co do zasady, ogółu praw stanowiących jego majątek lub część tego majątku, ale nie tylko (por. A. Wolter, Prawo cywilne, Zarys części ogólnej, Warszawa 1972, s. 121). Od sukcesji uniwersalnej należy odróżnić kontynuację praw i obowiązków. Różnica pomiędzy sukcesją uniwersalną a kontynuacją polega na tym, że przy kontynuacji nie dochodzi do przejścia praw i obowiązków, a do kontynuowania ich wykonywania (pozostawanie praw i obowiązków przy tym samym podmiocie).

W tym miejscu należy zważyć, że zagadnienie sukcesji uprawnień i obowiązków o charakterze administracyjnoprawnym, a takim jest uprawnienie do ustalenia i wypłaty odszkodowania z tytułu ograniczenia prawa jest jednym z rudymentarnych zagadnień w prawie administracyjnym. Zasadą jest, że prawa i obowiązki administracyjnoprawne nie podlegają sukcesji, gdyż norma prawa administracyjnego nawiązuje stosunek pomiędzy konkretnymi podmiotami w sytuacjach, z którymi norma prawna wiąże skutek prawny. Jest to stanowisko jednolite prezentowane od dziesięcioleci zarówno w doktrynie jak i w orzecznictwie. "Publiczne prawa podmiotowe mają charakter osobisty i w zasadzie nie podlegają sukcesji. Nie można się powoływać na publiczne prawa podmiotowe osoby trzeciej. Publiczne prawa podmiotowe nie są zbywalne. Oznacza to, że nie można się ich skutecznie zrzec, a wszelkie oświadczenia o rezygnacji z publicznego prawa podmiotowego nie mają mocy prawnej. Nie ma jednak przymusu korzystania z tych praw, zatem można powiedzieć, że mają one wprawdzie charakter obiektywny, ale w fazie ich realizacji - charakter subiektywny. Dopóki prawa te nie są wykonywane, mają charakter potencjalny" (J. Zimmermann, Prawo administracyjne, Warszawa 2012, s. 286). Przedstawiony pogląd prowadzi do wniosku, że nie można uwolnić się w drodze oświadczenia woli od prawa, czy też obowiązku o charakterze publicznoprawnym.

Z kolei w orzecznictwie dominującym poglądem jest konstatacja, że "w pewnych okolicznościach uprawnienie do żądania odszkodowania może przejść na inny podmiot niż wywłaszczony właściciel - np. w przypadku sukcesji uniwersalnej. Jednakże przejście prawa do uzyskania odszkodowania wynika wówczas z faktu wstąpienia w ogół praw i obowiązków, nie zaś z faktu nabycia własności konkretnej nieruchomości" (wyrok NSA z dnia 11 października 2018 r. sygn. akt I OSK 2899/16, dostępny w CBOSA). Sąd w składzie orzekającym podziela także stanowisko tut. Sądu wyrażone w analogicznej sprawie, gdzie do nabycia nieruchomości przez skarżącego doszło w drodze umowy cesji. "(...) sukcesja generalna, jaką jest spadkobranie stanowi wstąpienie w ogół praw i obowiązków o charakterze majątkowym. Jeżeli zatem, nie wykonano prawa do ustalenia odszkodowania, to następca prawny (sukcesor generalny) jest uprawniony do domagania się wykonania tego prawa. Sukcesja indywidualna, jaką jest darowizna nie spełnia kryteriów, które uprawniałyby do istotnego przejścia roszczenia wraz z cesją. Istotna jest nadto, konstatacja NSA, według której »obowiązek zapłaty odszkodowania wiąże się zatem ściśle z uszczerbkiem majątkowym w postaci ograniczenia prawa rzeczowego do nieruchomości. Uszczerbek ten ponosi podmiot legitymujący się tytułem do nieruchomości w momencie dokonywania ograniczenia prawa rzeczowego. Późniejsi nabywcy takiej nieruchomości uzyskują prawo rzeczowe już ograniczone orzeczone wywłaszczeniem, a tym samym dokonane wcześniej wywłaszczenie nie wyrządza szkody w ich prawach majątkowych«. Sąd podziela też pogląd, że żądanie odszkodowania nie jest roszczeniem obciążającym nieruchomość, bowiem nie wynika z zobowiązania realnego, i nie podlega obowiązkowemu wpisowi do księgi wieczystej. Tym samym nie jest uprawnieniem przynależnym do nieruchomości, a zatem roszczenie o zapłatę odszkodowania za ograniczenie prawa rzeczowego nie przechodzi na nabywcę własności takiej nieruchomości i nie przysługuje każdoczesnemu właścicielowi nieruchomości." (wyrok WSA w Poznaniu z dnia 14 sierpnia 2019 r., sygn. akt IV SA/Po 419/19, dostępny w CBOSA).

Brak jest przepisu prawa, który dopuszczałby możliwość przenoszenia tego uprawnienia przez właściciela (wywłaszczonego lub jego spadkobiercę), w drodze umowy, na inny podmiot. Potwierdza to dominujące orzecznictwo, w którym wskazuje się, że wierzytelność o zapłatę odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość przysługuje wyłącznie wywłaszczonemu właścicielowi lub też jego następcom prawnym pod tytułem ogólnym. Nie jest to zatem roszczenie, którym uprawniony może skutecznie rozporządzać. Konkluzja ta jest uzasadniona charakterem zobowiązania odszkodowawczego. Ponieważ zaś prawo do odszkodowania jest związane z uszczerbkiem w przysługującym konkretnej osobie prawie własności, nie przechodzi wraz z jej przeniesieniem na nowego właściciela nieruchomości, nie może także być przedmiotem czynności prawnej, skutecznie legitymującej nabywcę do ubiegania się o jego ustalenie i wypłatę. Przejście uprawnienia do uzyskania odszkodowania z tytułu ograniczenia prawa własności nieruchomości, może więc być dokonane wyłącznie w drodze sukcesji uniwersalnej, w wyniku której na nabywcę przechodzi ogół praw i obowiązków zbywcy, w tym prawo do uzyskania odszkodowania za wywłaszczenie (tu: ograniczenie) prawa własności nieruchomości. Prawo to nie wynika z faktu nabycia konkretnej nieruchomości czy też wierzytelności, ale wstąpienia w ogół praw i obowiązków zbywcy - wywłaszczonego właściciela (zob. wyrok WSA w Łodzi z dnia 25 października 2016 r., sygn. akt II SA/Łd 471/16, dostępny w CBOSA).

Niewątpliwie Skarżący w momencie wywłaszczenia nie byli właścicielami przedmiotowej nieruchomości. Powyższe nie przesądza jednak automatycznie o braku możliwości ustalenia na jego rzecz odszkodowania. W rozpoznawanej sprawie na podstawie okoliczności faktycznych sprawy organ stwierdził, że na dzień wydania decyzji w 1968 r. właścicielami nieruchomości byli dziadkowie Skarżącego – M. J. tj. S. i M. małż. J. Następnie na mocy aktu własności ziemi z dnia [...] listopada 1973 r. nr [...], współwłaścicielami nieruchomości z mocy prawa stali się w ˝ każdy E. J. i M. J.. Wniosek o przyznanie odszkodowania w wyżej wskazanym trybie wnieśli Skarżący, którzy nabyli przedmiotową nieruchomość od M. J. - właściciela gospodarstwa rolnego, w skład którego wchodziła nieruchomość na podstawie umowy o dożywocie z dnia [...] stycznia 1998 r. zawartej w trybie ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. W samej umowie brak jest zapisów świadczących o dokonaniu przez M. J. cesji na rzecz Skarżących praw do odszkodowania z tytułu ograniczenia prawa własności nieruchomości. Z umowy wynika jedynie, że M. J. przeniósł własność i posiadanie całego swojego gospodarstwa rolnego wraz z przedmiotową nieruchomością na Skarżących w zamian za dożywocie z art. 908 k.c.

Obowiązkiem organu I instancji rozpoznającego sprawę w przedmiocie ustalenia odszkodowania z tytułu ograniczenia prawa własności nieruchomości było ustalenie czy nabycie gospodarstwa rolnego przez następców prawych jego właściciela – tj. Skarżących nastąpiło pod tytułem ogólnym, czy pod tytułem szczególnym. Zdaniem Sądu, organ II instancji właściwie ustalił, że Skarżący nabyli przedmiotową własność w drodze umowy cywilnoprawnej – umowy dożywocia, która nie stanowi umowy przenoszącej ogół praw i obowiązków, a zatem stanowi przykład umowy syngularnej. Nie można zatem uznać, że Skarżący są sukcesorami uniwersalnymi M. J.. Prawidłowo także organ zauważył, że nie nastąpiło wykazanie następstwa prawnego w drodze spadkobrania w szczególności, nie stanowi dowodu sukcesji uniwersalnej akt własności ziemi z [...] listopada 1973 r. czy istnienie więzów krwi. Na rozprawie przed tut. Sądem Skarżący oświadczył, że po jego stryju nie toczyło się żadne postępowanie spadkowe. Zasadnie organ II instancji zauważył, że możliwość powoływania się w obrocie prawnym na fakt bycia spadkobiercą pojawia się dopiero w momencie stwierdzenia nabycia spadku przez właściwy sąd bądź w momencie wydania aktu poświadczenia dziedziczenia. W niniejszej sprawie natomiast bezspornym było, że po śmierci M. J. nie toczyło się żadne postępowanie spadkowe, jak również nie doszło do poświadczenia dziedziczenia przed notariuszem. Jedynym dokumentem wykazującym kwestię następstwa prawnego, którym dysponował organ odwoławczy w toku postępowania administracyjnego było postanowienie Sądu Rejonowego w G. wydanym w sprawie I Ns [...] z [...] grudnia 1997 r. na mocy którego nastąpiła zmiana stwierdzenia nabycia spadku po E. J. w ten sposób, że spadek po nim na podstawie testamentu nabył zarówno w zakresie ogólnym, jak i w części stanowiącej udział w gospodarstwie rolnym M. J.. Z powyższego jednak dokumentu nie można wywodzić w żadnym wypadku, że sukcesorami uniwersalnymi po M. J. są Skarżący.

Dalej w omawianej uchwale składu siedmiu sędziów Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że istotne jest to, aby osoba będąca właścicielem nieruchomości w dniu wydania zezwolenia na czasowe jej zajęcie złożyła wniosek o ustalenie odszkodowania, w przeciwnym bowiem razie gdy właściciel gruntu nie wystąpił z takim wnioskiem to należy uznać, że nie otrzymał on odszkodowania nie dlatego, że nie przewidywały go przepisy prawa, ale dlatego, że nie podjął inicjatywy w tym zakresie. Wskazano, że w sytuacji nie wystąpienia z wnioskiem o ustalenie odszkodowania, późniejszy nabywca nieruchomości w drodze czynności cywilnoprawnej nie mógł już skutecznie domagać się działania organu i ustalenia wysokości odszkodowania.

Odnosząc powyższe do niniejszej sprawy wskazać należy, że wnioskodawcy podnosili, iż M. J. wystąpił z odszkodowaniem za wywłaszczoną nieruchomość i że z informacji uzyskanych od sąsiadów wiadomo im, że uzyskał odszkodowanie za straty w plonach. W trakcie rozprawy administracyjnej Skarżący wskazał, że nie jest powyższego pewien.

Stanowisko organu zarówno II, jak i I instancji było prawidłowe, gdyż okoliczność faktyczna, że wnioskodawcy jako następcy syngularni w drodze umowy cywilnoprawnej nie byli właścicielami nieruchomości w dacie ograniczenia prawa własności wyklucza dopuszczalność ustalenia odszkodowania w trybie administracyjnym. W ocenie Sądu organy obu instancji prawidłowo ustaliły stan faktyczny oraz zebrały materiał dowodowy w sprawie. Tym samym należało uznać, że żaden zarzut Skarżących nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z przepisem art. 105 § 1 k.p.a. w sytuacji, gdy postępowanie z jakiejkolwiek przyczyny stało się bezprzedmiotowe w całości albo w części, organ administracji publicznej wydaje decyzję o umorzeniu postępowania odpowiednio w całości albo w części. W doktrynie i orzecznictwie sądowym wskazuje się, że bezprzedmiotowość postępowania zachodzi wówczas, gdy w sposób oczywisty organ stwierdzi brak podstaw prawnych i faktycznych do merytorycznego rozpatrzenia sprawy z uwagi na brak przedmiotu postępowania (por. M. Jaśkowska, A. Wróbel, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz LEX, 4. wydanie, Warszawa 2011, str. 623-624 oraz powołany tam wyrok NSA z dnia 21 września 2007 r., sygn. akt I OSK 602/07, dostępny w CBOSA).

Odnosząc powyższe do niniejszej sprawy stwierdzić należy, że nie doszło do naruszenia przepisu art. 105 § 1 k.p.a., gdyż bezprzedmiotowe jest postępowanie o odszkodowanie wszczęte przed Skarżących nieposiadających legitymacji czynnej do wystąpienia z wnioskiem o odszkodowanie, a tym samym nieposiadających interesu prawnego we wszczęciu postępowania.

Mając powyższe na uwadze Sąd doszedł do przekonania o niezasadności zarzutów podniesionych w skardze. Nie znaleziono także innych przesłanek uzasadniających uchylenie zaskarżonej decyzji, jak i decyzji organu I instancji. W związku z tym Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę w całości, o czym orzeczono w sentencji wyroku.