Wyrok NSA, sygn. akt III OSK 4484/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2022-11-17 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c, art. 151
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
article: art. 83 ust. 1
journal: Dz.U. 2018 poz 1270
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jedn.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Mirosław Wincenciak Sędziowie: sędzia NSA Tamara Dziełakowska sędzia del. WSA Tadeusz Lipiński (spr.) po rozpoznaniu w dniu 17 listopada 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej P.D. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 września 2020 r. sygn. akt II SA/Wa 2346/19 w sprawie ze skargi P.D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 13 sierpnia 2019 r. nr 992700/620/730/2019-SWO w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z 24 września 2020 r., sygn. akt II SA/Wa 2346/19, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę P.D. (dalej: skarżący) na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: Prezes ZUS, organ) z 13 sierpnia 2019 r., nr 992700/620/730/2019-SWO, w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy.

W motywach rozstrzygnięcia Sąd I instancji zauważył, że istota rozpoznawanej sprawy sprowadzała się do oceny stanu faktycznego przez pryzmat art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r., poz. 1270 ze zm.; dalej: ustawa emerytalna). Przepis ten formułuje trzy przesłanki, których tylko łączne spełnienie pozwala przyznać świadczenie w drodze wyjątku. Sąd wskazał, że kluczową dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy kwestią było ustalenie istnienia po stronie skarżącego okoliczności faktycznych, potwierdzających wystąpienie przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania. W ocenie Sądu organ właściwie przyjął, że wymagana przez ustawodawcę okoliczność braku środków utrzymania nie istnieje. Sama w sobie trudna sytuacja materialna i zdrowotna skarżącego nie stanowi natomiast samoistnej przesłanki uzasadniającej przyznanie wnioskowanego świadczenia. Sąd zauważył jednak, że gdyby sytuacja materialna skarżącego, po dniu wydania zaskarżonej decyzji, uległa pogorszeniu, to organ, rozpoznając ewentualny nowy wniosek, powinien zbadać powyższą okoliczność, jako rzutującą w sposób bezpośredni na istnienie przesłanki szczególnej okoliczności.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiódł skarżący, reprezentowany przez zawodowego pełnomocnika ustanowionego w ramach prawa pomocy. Zaskarżając przedmiotowy wyrok w całości, na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.; dalej: p.p.s.a.), pełnomocnik zarzucił Sądowi I instancji:

1/ rażące naruszenie prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w związku z art. 151 p.p.s.a. poprzez jego niewłaściwą wykładnię i uznanie, że nie zachodzą podstawy uzasadniające uchylenie zaskarżonej decyzji, w sytuacji gdy w sprawie mamy do czynienia z nadzwyczajnymi okolicznościami dotyczącymi skarżącego, które uzasadniają przyznanie mu renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku,

2/ rażące naruszenie prawa procesowego, mogące mieć wpływ na wynik sprawy, tj.:

– art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w związku z art. 7, 8, 9, 77 § 1 i 80 k.p.a. poprzez nieuchylenie zaskarżonej decyzji, pomimo że na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego nie jest możliwe jednoznaczne stwierdzenie, że nie zachodzą szczególne okoliczności uprawniające do uzyskania renty w drodze wyjątku. Organ nie zebrał bowiem w sposób wyczerpujący materiału dowodowego oraz zaniechał przeprowadzenia dowodów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, pomimo że jest do tego zobowiązany na podstawie art. 77 k.p.a.,

– art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy w sprawie zaszły przesłanki wskazujące na potrzebę uchylenia zaskarżonej decyzji, ponieważ organ, wydając zaskarżoną decyzję, naruszył przepis art. 83 ustawy emerytalnej.

W oparciu o przytoczone podstawy kasacyjne, pełnomocnik skarżącego wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie od Skarbu Państwa na jego rzecz kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

W uzasadnieniu pełnomocnik skarżącego stwierdził, że Sąd I instancji błędnie uznał, że organ nie uchybił regułom postępowania określającym jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania, w szczególności art. 7, 8, 9, 77 § 1, 80 i 107 § 3 k.p.a. W konsekwencji przesłanki, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, nie zostały należycie zbadane i rozważone. Organ, podejmując rozstrzygnięcie, oparł się jedynie na badaniu i stwierdzeniu braku szczególnych okoliczności, których wystąpienie mogłoby usprawiedliwiać niewypracowanie przez skarżącego wymaganego stażu ubezpieczeniowego przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy. Czyniąc to, nie dokonał jednak wszechstronnej analizy stanu faktycznego rozpatrywanej sprawy i nie wyjaśnił wszystkich jej aspektów. Skarżący przejawiał bowiem wolę podejmowania pracy i opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia. Opisana w uzasadnieniu skargi kasacyjnej sytuacja życiowa i zdrowotna skarżącego uzasadniają, w ocenie jego pełnomocnika, przyjęcie, że brak zatrudnienia skarżącego w rozpatrywanym okresie był powiązany z jego trudną sytuacją, wynikającą zarówno z problemów osobistych, jak i zdrowotnych, na których wystąpienie nie miał wpływu. W konsekwencji uznał, że Sąd I instancji dokonał błędnej wykładni art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej przyjmując, że w niniejszej sprawie nie zachodziły szczególne okoliczności uzasadniające przyznanie skarżącemu renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.; dalej: p.p.s.a.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Jeżeli w sprawie nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania, wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a., jak ma to miejsce w niniejszej sprawie, to Sąd rozpoznając sprawę związany jest granicami skargi. Związanie granicami skargi oznacza związanie podstawami zaskarżenia wskazanymi w skardze kasacyjnej oraz jej wnioskiem. W świetle art. 174 p.p.s.a., skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1/ naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2/ naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Podstawy kasacyjne, na których oparta została skarga w niniejszej sprawie, uznać należy za nieusprawiedliwione.

Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Jak słusznie zauważył Sąd I instancji przytoczony przepis formułuje trzy przesłanki, których łączne spełnienie warunkuje przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Przesłankami tymi są: 1/ brak spełnienia warunków do uzyskania emerytury lub renty spowodowany szczególnymi okolicznościami, 2/ niemożność podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym spowodowana całkowitą niezdolnością do pracy lub wiekiem, 3/ brak niezbędnych środków utrzymania.

Podkreślenia wymaga, że wskazane przesłanki muszą być spełnione łącznie. Oznacza to, że brak spełnienia chociażby jednej z nich uniemożliwia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku.

Pełnomocnik skarżącego w uzasadnieniu skargi kasacyjnej za zasadne uznał stanowisko Sądu I instancji o konieczności łącznego spełnienia tych trzech warunków, jednocześnie nie zakwestionował jednak prawidłowości oceny tego Sądu w zakresie braku spełnienia przez skarżącego trzeciego z nich, tj. braku niezbędnych środków utrzymania. Powyższe oznacza, że podniesiony w ramach drugiej podstawy kasacyjnej, zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w związku z art. 7, 8, 9, 77 § 1 i 80 k.p.a., zmierzający do wykazania uchybień procesowych w zakresie gromadzenia i oceny materiału dowodowego mającego znaczenie dla oceny wystąpienia w sprawie przesłanki braku spełnienia warunków do uzyskania emerytury lub renty spowodowanego szczególnymi okolicznościami, uznać należy za nieskuteczny. Warunkiem uwzględnienia skargi na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. jest bowiem stwierdzenie przez wojewódzki sąd administracyjny istnienia naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W niniejszej sprawie Sąd I instancji oddalił skargę, uznając iż zaskarżona decyzja - wobec nie spełnienia przez skarżącego przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania - nie narusza prawa. Przypomnieć należy, że dochód na osobę w rodzinie skarżącego kasacyjnie wynosił ponad 1.850 zł. brutto, jednocześnie zauważyć trzeba, iż niezbędne środki utrzymania, a w zasadzie ich wysokość, oceniana jest przez pryzmat najniższej emerytury, która od marca 2019 roku wynosiła 1.100 zł brutto. Powyższe jednoznacznie wskazuje, że dochód na osobę w rodzinie skarżącego kasacyjnie był znacznie wyższy niż najniższa emerytura.

Z uwagi na wynikający z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej wymóg łącznego spełnienia określonych w nim przesłanek, brak spełnienia tego warunku przekreślał bowiem możliwość przyznania skarżącemu świadczenia w drodze wyjątku niezależnie od ziszczenia się wcześniejszych warunków. Wobec zatem braku zakwestionowania w podstawach kasacyjnych prawidłowości dokonanej w warunkach niniejszej sprawy oceny istnienia spełnienia warunku braku niezbędnych środków utrzymania, podstawę kasacyjną opartą na zarzucie naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w związku z art. 7, 8, 9, 77 § 1 i 80 k.p.a. uznać należy za nieusprawiedliwioną, bowiem niezależnie od ustaleń w tym zakresie nie mają one istotnego wpływu na wynik sprawy. W niezakwestionowanym w pełni stanie faktycznym niniejszej sprawy brak spełnienia wszystkich warunków wynikających z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej uniemożliwiał przyznanie skarżącemu świadczenia w drodze wyjątku. W konsekwencji podstawy kasacyjne oparte na zarzutach naruszenia art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej w związku z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w związku z art. 151 p.p.s.a. oraz naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. uznać należy za nieusprawiedliwione.

W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną.

Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącego wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209 i 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Wynagrodzenie pełnomocnika za wykonaną pomoc prawną z urzędu należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 p.p.s.a.

Podstawą rozpoznania skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym był przepis art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r., poz. 2095 ze zm.).