Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2617/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2017-05-16 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Skarbu Państwa
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 1 w zw. z art. 7 ust. 2
journal: Dz.U. 2014 poz 1090
law: Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami  Rzeczypospolitej Polskiej - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Borowiec Sędziowie: Sędzia NSA Olga Żurawska-Matusiak Sędzia del. WSA Mirosław Wincenciak (spr.) Protokolant: starszy asystent sędziego Łukasz Mazur po rozpoznaniu w dniu 16 maja 2017 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Ministra Skarbu Państwa od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 maja 2015 r. sygn. akt I SA/Wa 31/15 w sprawie ze skargi I.G. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] kwietnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty za nieruchomość pozostawioną poza granicami RP 1) oddala skargę kasacyjną; 2) zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz I.G. kwotę 120 (słownie: sto dwadzieścia) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

I OSK 2617/15

UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 14 maja 2015 r., sygn. akt I SA/Wa 31/15 po rozpoznaniu sprawy ze skargi I.G. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] kwietnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty za nieruchomość pozostawioną poza granicami RP, uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody P. z dnia [...] stycznia 2012 r. nr [...]. U podstaw rozstrzygnięcia Sądu I instancji legły następujące ustalenia oraz ocena prawna.

Wnioskiem z dnia [...] września 2007 r. I. G. zwróciła się do Wojewody P. o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K. L. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w miejscowościach; K., S., J., P., N. i P. o łącznej powierzchni ponad 12000 ha. Do wniosku dołączyła wykaz spadkobierców oraz uwierzytelnione kserokopie stron [...] gm. kat. K. i [...] gm. kat. J. oraz kserokopię pisma Centralnego Państwowego Historycznego Archiwum U. Miasta L.

Następnie pismem z dnia [...] września 2007 r. ww. I. G. zwróciła się o wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty za nieruchomości pozostawione przez K. L. w miejscowościach P. i N. w obwodzie I. w tym dworki, folwarki, pola uprawne, lasy, całe wsie i miasteczka na przykład C. Taki sam wniosek złożyła również J. K. Następnie w dniu [...] marca 2008 r. do ww. wniosków dołączył się również H. L. Wnioskodawcy uzupełnili akta sprawy o oświadczenia o stanie realizacji prawa do rekompensaty i okazali dowody osobiste potwierdzające obywatelstwo polskie.

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2008 r., nr [...] Wojewoda P. odmówił potwierdzenia prawa do rekompensaty wskazując, że K. L. nie zamieszkiwała na terenach nie wchodzących obecnie w skład państwa polskiego i z tego powodu nie spełnia ustawowego warunku do potwierdzenia prawa do rekompensaty.

Od decyzji powyższej odwołanie złożyli J. K., I. G. i H.L.

W dniu [...] listopada 2008 r. do P. Urzędu Wojewódzkiego wpłynęło pismo E.P. z wnioskiem o objęcie go oraz pozostałych spadkobierców postępowaniem toczącym się w sprawie o rekompensatę za mienie pozostawione przez K. L. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

W dniu [...] grudnia 2008 r. wnioski o ww. rekompensatę złożyli również: S.K., W.K. i L. L.

Decyzją z dnia [...] sierpnia 2009 r., nr [...]) Minister Skarbu Państwa uchylił decyzję Wojewody P. z dnia [...] kwietnia 2008 r. w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania wskazując, że organ pierwszej instancji powinien zebrać dowody na okoliczność miejsca zamieszkania K. L. w dniu [...] września 1939 r. Wskazał ponadto na konieczność usunięcia braków formalnych wniosku o przyznanie prawa do rekompensaty w szczególności poprzez przedłożenie oryginałów złożonych dotychczas kserokopii dokumentów lub uwierzytelnionych ich kopii.

Ponownie rozpoznając sprawę Wojewoda P., po rozpatrzeniu wniosków I.G., J. K., H.L., L. S., W. H. K., S.K., E. P., B. P. i E. C., odmówił potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu swego rozstrzygnięcia Wojewoda P. wskazał, że podczas ponownego rozpatrywania sprawy wezwał wnioskodawców do uzupełnienia wniosku o dowody potwierdzającej miejsce zamieszkania właścicielki pozostawionego mienia i obywatelstwo na dzień [...] września 1939 r. oraz przedłożenia oryginałów dokumentów potwierdzających prawo własności pozostawionych nieruchomości i dowodów ich pozostawienia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. W odpowiedzi na powyższe wezwanie wnioskodawcy przedłożyli oryginały dokumentów, z których zostały wykonane nadesłane wcześniej kserokopie. Dołączyli ponadto, kserokopie korespondencji, nekrolog, protokoły ze zjazdów rodzinnych i inne dokumenty mające potwierdzić obywatelstwo K. L. Organ wskazał przy tym, że żaden z tych dokumentów nie potwierdził miejsca zamieszkania i obywatelstwa K. L. w dniu [...] września 1939 r. Dokumenty te nie określiły także, zdaniem organu, powierzchni gruntów nieruchomości pozostawionych poza granicami Polski.

Jednocześnie organ wskazał, że Archiwum Państwowe w P. pismem z dnia [...] listopada 2010 r. poinformowało o odnalezieniu jednego dokumentu, który świadczy o zamieszkiwaniu K. L. w P. w 1939 r. Wojewoda P. wskazał ponadto, że w dniu [...] stycznia 2011 r. I. G. okazało dokumenty potwierdzone przez Archiwum Państwowe w P., w tym dokument stwierdzający, że K. L. była właścicielką dóbr w B. i mapy z 1939 r. J., P. i C. z D. Jednocześnie wskazał, że dokument ten to ugoda w sprawie spłaty pożyczki z której wynika, że K. L. była właścicielką między innymi dóbr objętych wnioskiem o rekompensatę tj. K. objętych [...], C. obj. [...], P. obj. [...], D. obj. [...], S. obj. [...], P. obj. [...], J. obj. [...]. Dokument ten jednak nie zawiera, zdaniem organu, danych odnośnie powierzchni i opisów nieruchomości. Kopie map załączone do pisma strony nie zawierają informacji jaki był obszar objętych mapami gruntów i do kogo należało prawo ich własności.

Pismem z dnia [...] lutego 2012 r. I. G. oraz pismem z dnia [...] stycznia 2012 r. B.K. wniosły do Ministra Skarbu Państwa odwołania od decyzji organu pierwszej instancji.

Po rozpatrzeniu powyższych odwołań Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] kwietnia 2012 r., nr [...] utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu swego rozstrzygnięcia organ odwoławczy powołał się na przepis art. 6 ust. 1, art. 2, art. 5 ust. 1, art. 7 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty, zwanej dalej "ustawą", i wskazał, że w sprawie niniejszej nie zostały udowodnione podstawowe kwestie warunkujące potwierdzenie prawa do rekompensaty. Powołując się na zebrany w sprawie materiał dowodowy zauważył, że kwestią bezsporną jest własność przysługująca K.L. względem nieruchomości położonych w miejscowościach K., C., P., D., S., P., J. Wskazał przy tym, że z całą pewnością prawo to przysługiwało K. L. w 1909 r. Na podstawie przedłożonych do akt sprawy dokumentów nie można natomiast jednoznacznie stwierdzić, że K.L. była właścicielem tych nieruchomości w dacie [...] września 1939 r. Ze zgromadzonej dokumentacji nie wynika również powierzchnia nieruchomości, o których mowa w kartach stanu majątkowego. Informacji tych nie uzyskano również od właściwych instytucji archiwalnych, do których zwracała się zarówno strona postępowania jak i organ prowadzący postępowanie. Jak wynika bowiem z treści pisma Archiwum Państwowego w P. z dnia [...] listopada 2010 r. w wyniku przeprowadzonej kwerendy dokumentów archiwalnych z lat 1919-1944 nie odnaleziono wpisów na nazwisko K. L. Organ podkreślił przy tym, że kwestią bezsporną jest prawo własności przysługujące K. L. względem nieruchomości położonych w miejscowościach: K., C., P., D., S., P., J. Podkreślił przy tym jednak, że prawo do rekompensaty nie przysługuje wszystkim właścicielom, którzy pozostawili swoje mienie poza obecnymi granicami państwa polskiego. Prawo to przysługuje bowiem jedynie tym osobom, które łącznie spełniły przesłanki zawarte w przepisie art. 1 i art. 2 ustawy.

I. G. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie zarzucając organowi naruszenie przepisów postępowania poprzez nierozpoznanie wszystkich zarzutów podniesionych w odwołaniu od decyzji organu pierwszej instancji oraz niewyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy istotnych dla rozstrzygnięcia, na które skarżąca wskazywała w odwołaniu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 16 listopada 2012 r. w sprawie sygn. akt. 1131/12 oddalił skargę I. G. Sąd podniósł, że zasadniczą kwestią w przedmiotowej sprawie było ustalenie, czy określone w art. 1-3 ustawy prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, przysługuje spadkobiercom K. L.

Sąd wskazał na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2012 r. SK 11/12, w którym Trybunał stwierdził niekonstytucyjność przepisu art. 2 pkt 1 ustawy w zakresie, w jakim przyznaje on prawo do rekompensaty właścicielom nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP, którzy 1 września 1939 r. zamieszkiwali na byłym terytorium RP i nie przyznaje takiego prawa każdemu właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP na skutek okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. Zdaniem Sądu w sprawie niniejszej stanowisko to nie ma jednak znaczenia, ponieważ nie zostały spełnione również pozostałe przesłanki wynikające z tego przepisu w tym wykazanie posiadania przez K. L. obywatelstwa polskiego oraz opuszczenia byłego terytorium RP z przyczyn o których mowa w art. 1 omawianej ustawy tj. w wyniku wypędzenia lub na podstawie wymienionych w tym przepisie układów.

Sąd potwierdził słuszność stanowiska organów orzekających w sprawie, iż wnioskodawcy nie udokumentowali w sposób nie budzący wątpliwości spełnienia przez K. L. powyższych przesłanek. Przedłożone przez strony w postępowaniu przed organami administracji na tę okoliczność dokumenty w tym m in. protokoły ze zjazdów rodzinnych czy listy, nie są dokumentami potwierdzającymi posiadanie obywatelstwa polskiego przez ich poprzedniczkę prawną. W aktach sprawy brak jest również dokumentów potwierdzających repatriację K. L. Okoliczność, że zamieszkiwała i zmarła w Polsce nie stanowi bowiem o tym, że zmuszona była opuścić byłe terytorium RP oraz, że opuszczenie to było bezpośrednio związane z wybuchem wojny.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła I. G. NSA po rozpoznaniu skargi kasacyjnej wyrokiem z dnia 7 listopada 2014 r. w sprawie sygn. akt OSK 703/13 uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. NSA zwrócił uwagę iż Sąd pierwszej instancji oddalając skargę spadkobierców K. L. podzielił stanowisko organów orzekających w sprawie o odmowie udzielenia prawa do rekompensaty, przyjmując, że nie zostały spełnione dwie przesłanki niezbędne do przyznania tej rekompensaty (opuszczenia byłego terytorium RP w związku z wybuchem wojny i obywatelstwa polskiego). Sąd uznał także, że nie ma znaczenia w niniejszej sprawie, w kontekście oceny przesłanki zamieszkiwania, wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2012 r., sygn. SK 11/12. W wyroku tym Trybunał stwierdził, że art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty w zakresie, w jakim uzależnia prawo do rekompensaty od zamieszkiwania 1 września 1939 r. na byłym terytorium RP jest niezgodny z arf. 64 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Jednocześnie Trybunał orzekł, że wymieniony przepis we wskazanym zakresie utraci moc obowiązującą z upływem 18 miesięcy od dnia ogłoszenia wyroku w Dzienniku Ustaw. Zgodnie z art. 190 ust. 3 Konstytucji, wyrok ten wszedł w życie w dniu jego ogłoszenia w Dzienniku Ustaw, tj 30 października 2012 r ( Dz.U. z 2012 r., poz. 1195). Zatem w dacie orzekania przez Sąd pierwszej instancji w dniu 16 listopada 2012 r. powyższy wyrok Trybunału Konstytucyjnego został już ogłoszony.

Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że zasadniczym skutkiem prawnym ogłoszenia tego wyroku było obalenie domniemania zgodności normy o powyższej treści z Konstytucją, a norma prawna, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał była podstawą prawną podjętych w sprawie decyzji, a także podstawą prawną wydania zaskarżonego wyroku.

Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że Sąd pierwszej instancji nie poczynił żadnych rozważań dotyczących uznanej za niekonstytucyjną normy prawnej, poprzestając na stwierdzeniu, że wobec niespełnienia innych przesłanek (obywatelstwa polskiego i opuszczenia byłego terytorium RP z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy z 2005 r.) wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 października 2012 r. nie ma w sprawie znaczenia. Odnosząc się zarzutów skargi kasacyjnej dotyczących oceny spełnienia przez K. L. przesłanki obywatelstwa polskiego NSA wskazał, że sprawa nie została w sposób dostateczny i wnikliwy wyjaśniona. Według NSA w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku brak jest dokonania oceny spełnienia przez wnioskodawców przesłanki obywatelstwa polskiego. Sąd pierwszej instancji poprzestał bowiem na stwierdzeniu, że wnioskodawcy nie udokumentowali posiadania obywatelstwa polskiego nie rozważył czy organy - prowadzące postępowanie podjęły wszelkie niezbędne działania, aby dokonać wyjaśnienia tej kwestii. Jak wynika z akt sprawy organ pierwszej instancji pismem z dnia [...] listopada 2009 r. wezwał stronę wnioskującą do złożenia dokumentów potwierdzających miejsce zamieszkania i posiadanie obywatelstwa. W odpowiedzi na to wezwanie skarżąca złożyła wyjaśnienia (k. 132 akt adm.) i dokumentację rodzinną. Następnie pismem z dnia [...] września 2010 r. Wojewoda wystąpił do Prezydenta miasta P., do Archiwum Państwowego w P. i Archiwum Akt Dawnych w W. o pomoc w ustaleniu miejsca zamieszkania i obywatelstwa K. L. Działania te nie przyniosły efektu. W tej sytuacji organ mógł jeszcze zwrócić się do MSWiA o udzielenie informacji odnośnie obywatelstwa K. L., a nadto pouczyć stronę, która działała bez adwokata, jaki konkretnie dokument (np. decyzję o potwierdzeniu obywatelstwa) powinna złożyć, aby potwierdzić obywatelstwo polskie K. L. Ponadto dla wyjaśnienia tej kwestii można było zwróć się do Urzędu Stanu Cywilnego w S., który sporządzał akt zgonu K. L. o udzielenie informacji czy Urząd ten jest w posiadaniu dowodu tożsamości K. L., zwracanego przecież organom administracji w chwili zgłaszania zgonu osoby zmarłej. Wedle pierwszego po wojnie dekretu o aktach stanu cywilnego z 1945 r. w akcie zejścia w rubryce II - Dane dotyczące osoby zmarłej - w pkt 8 zamieszczano informację o i przynależności państwowej, jeżeli nie jest to przynależność polska ( Dz.U. 54 poz.304). Niezależnie od tego należy zwrócić uwagę, że K. L. pochowana została w R. a zatem niewykluczone, że właśnie w tym mieście sporządzony został "akt zejścia" i stosowna adnotacja znajduje się w metrykach parafialnych.

Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie podkreślił, że zgodnie z przepisem art. 190 P.p.s.a. wojewódzki sąd administracyjny, któremu sprawa została przekazana do ponownego rozpoznania, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny, a ocena prawna, w rozumieniu art. 190 P.p.s.a., to wyjaśnienie przez NSA istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich zastosowania w konkretnym wypadku, a więc nie tylko sama wykładnia w ścisłym tego słowa znaczeniu.

Sąd I instancji zauważył, że po wydaniu zaskarżonych decyzji i zaskarżonego wyroku, w dniu [...] lutego 2013 r. weszła w życie ustawa z dnia 12 grudnia 2014 r. o zmianie ustawy o realizacji "prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. 2014 r. poz. 195), która znowelizowała art. 2 pkt 1 cytowanej wyżej ustawy w ten sposób, iż obecnie do wymogów podmiotowych, które musi spełniać były właściciel mienia pozostawionego należy by: był on w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów: a) art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. Nr 101, poz. 580 ze zm.) lub b) art. 24 k.p.c. z 1932 r. lub c) § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z 23 maja 1934 r. (...) o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. Nr 54, poz. 489 ze zm.) oraz opuść byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić.

W tej sytuacji rozpatrując sprawę ponownie organ I instancji winien rozważyć przesłanki zamieszkiwania w kontekście znowelizowanej ustawy i skutki z tym związane.

Odnosząc się do przesłanki obywatelstwa Sąd I instancji zauważył, że zgodnie z art. 2 pkt 2 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty koniecznym warunkiem potwierdzenia tego prawa jest posiadanie przez osobę występującą z wnioskiem obywatelstwa polskiego właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Przy czym stosownie do treści art. 3 ust. 2 tej ustawy w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionej poza granicami Państwa Polskiego, ubiegający się o rekompensatę spadkobiercy również muszą spełniać ten warunek. Przepis ten jest jednoznaczny w swojej treści i nie wymaga interpretacji. Artykuł 6 ust. 1 pkt 2 omawianej ustawy nakazuje dołączyć do wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty dowody, które świadczą o posiadaniu obywatelstwa polskiego. Dowodami mogą być w odniesieniu do przesłanki obywatelstwa polskiego wydane przez władze polskie dokumenty, które świadczą o posiadaniu obywatelstwa polskiego ( art.6 ust. 4 pkt 4 ustawy). Jak wynika z treści art. 6 ustawa pierwszeństwo daje dokumentom urzędowym, jednakże nie jest wykluczone w postępowaniu dotyczącym realizacji prawa do rekompensaty przeprowadzenie dowodów innych, aniżeli wymienione w tych przepisach, a przewidzianych w k. p. a.

Zgodnie z wytycznymi Naczelnego Sądu Administracyjnego organ prowadzący postępowanie winien zwrócić się do Urzędu Stanu Cywilnego w S., który sporządzał akt zgonu K. L. o udzielenie informacji czy Urząd ten jest w posiadaniu dowodu tożsamości K. L., zwracanego organom administracji w chwili zgłaszania zgonu osoby zmarłej oraz do parafii w R. o udzielenie informacji czy w metrykach parafialnych znajduje się adnotacja odnośnie "aktu zejścia" K. L.

Jednocześnie organ winien pouczyć stronę, która działa bez adwokata, jaki konkretnie dokument (np. decyzję o potwierdzeniu obywatelstwa) powinna złożyć, aby potwierdzić obywatelstwo polskie K. L., gdyż to przede wszystkim spadkobiercy powinni podjąć wysiłki zmierzające do ustalenia tej okoliczności.

Obowiązek wykazania przesłanki obywatelstwa ciąży na osobie wnioskującej o przyznanie rekompensaty. Na organie natomiast spoczywa obowiązek odpowiedniego pouczenia strony, a także podjęcia niezbędnych działań w ramach posiadanych kompetencji celem wyjaśnienia sprawy.

Skargę kasacyjną od powołanego wyroku wywiódł Minister Skarbu Państwa zaskarżając wyrok w całości.

Skarżący kasacyjnie zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 2 pkt 1 w zw. z art. 7 ust. 2 ustawy poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że organy powinny prowadzić postępowanie dowodowe co do wszystkich przesłanek warunkujących prawo do rekompensaty, pomimo iż w toku postępowania ustalono, iż właściciel nieruchomości pozostawionej nie spełnia co najmniej jednej z przesłanek, o których mowa w art. 2 pkt 1 ww. ustawy.

Odnośnie naruszenia przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy Skarżący kasacyjnie zarzucił naruszenie:

a) art.145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 7, 77 i art. 80 k.p.a. oraz art. 7 ust. 2 ustawy, poprzez uchylenie decyzji organów administracji z uwagi na uchybienia w zakresie gromadzenia materiału dowodowego dotyczącego kwestii obywatelstwa K. L. oraz z uwagi na obalenie wyrokiem TK z dnia 23 października 2012 r. (sygn. akt SK 11/12) domniemania zgodności z Konstytucją art. 2 pkt 1 ustawy, w zakresie, w jakim przepis ten uzależniał prawo do rekompensaty od zamieszkiwania 1 września 1939 r. na byłym terytorium RP, w sytuacji gdy uchybienia te oraz kwestia oceny przesłanki zamieszkiwania z uwagi na niespełnienie przez właściciela nieruchomości pozostawionej innych przesłanek warunkujących prawo do rekompensaty (tj. przesłanki pozostawienia nieruchomości oraz opuszczenia przez właściciela nieruchomości pozostawionej na terytorium byłej RP z przyczyn wymienionych w art. 1 ww. ustawy) nie mogły mieć wpływu na wynik sprawy,

b) art. 133 § 1 w zw. z art. 141 § 4 P.p.s.a. poprzez całkowite pominięcie ustaleń faktycznych dokonanych przez organy, dotyczących kwestii wykazania własności nieruchomości pozostawionej oraz kwestii opuszczenia przez K. L. byłego terytorium RP oraz poprzez brak jasnego stanowiska Sądu I instancji odnośnie stanu faktycznego przyjętego jako podstawa zaskarżonej decyzji, jak również sporządzenie uzasadnienia w sposób uniemożliwiający instancyjną kontrolę zaskarżonego wyroku.

Skarżący kasacyjnie organ wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie skargi I.G.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W świetle art. 174 P.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:

1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie,

2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, ponieważ w świetle art 183 § 1 P.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Jeżeli zatem nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 P.p.s.a., a w rozpoznawanej sprawie przesłanek tych brak, to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej. Oznacza to, że Sąd nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów skargi kasacyjnej, a upoważniony jest do oceny zaskarżonego orzeczenia wyłącznie w granicach przedstawionych we wniesionej skardze kasacyjnej.

Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.

Odnośnie zarzutu naruszenia art. 133 § 1 w zw. z art. 141 § 4 P.p.s.a., to w orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się, że zarzut naruszenia art. 141 § 4 P.p.s.a jest skuteczny w dwóch przypadkach: gdy uzasadnienie wyroku nie zawiera wszystkich elementów, wymienionych w tym przepisie i gdy w ramach przedstawienia stanu sprawy, wojewódzki sąd administracyjny nie wskaże, jaki i dlaczego stan faktyczny przyjął za podstawę orzekania (por. uchwałę NSA z dnia 15 lutego 2010 r., sygn. akt: II FPS 8/09, LEX nr 552012, wyrok NSA z dnia 20 sierpnia 2009 r., sygn. akt: II FSK 568/08, LEX nr 513044). Naruszenie to musi być przy tym na tyle istotne, aby mogło mieć wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Za jego pomocą nie można skutecznie zwalczać prawidłowości przyjętego przez sąd stanu faktycznego, czy też stanowiska sądu co do wykładni bądź zastosowania prawa materialnego. Przepis art. 141 § 4 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest przepisem proceduralnym, regulującym wymogi uzasadnienia. W ramach rozpatrywania zarzutu naruszenia tego przepisu Naczelny Sąd Administracyjny zobowiązany jest jedynie do kontroli zgodności uzasadnienia zaskarżonego wyroku z wymogami wynikającymi z powyższej normy prawnej.

Uzasadnienie zaskarżonego wyroku zawiera przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, przedstawienie stanowiska wyrażonego w wyroku NSA, który wiążą w niniejszej sprawie oraz ponowną ocenę Sądu I instancji. Oceniając kwestionowany wyrok pod tym kątem stwierdzić należy, że wyrok ten zawiera wszystkie wymagane elementy. Z wywodów Sądu wynika, dlaczego stwierdził, że w sprawie doszło do naruszenia prawa.

Z kolei wskazany w zarzucie art. 133 § 1 P.p.s.a. stanowi, że sąd wydaje wyrok po zamknięciu rozprawy na podstawie akt sprawy, chyba że organ nie wykonał obowiązku, o którym mowa w art. 54 § 2. Wyrok może być wydany na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym albo jeżeli ustawa tak stanowi. Odnosząc się do zarzutu naruszenia tego przepisu wskazać należy, że naruszeniem obowiązku określonego w art. 133 § 1 p.p.s.a. jest takie przeprowadzenie kontroli legalności zaskarżonego aktu (decyzji), które doprowadza do przedstawienia przez sąd administracyjny pierwszej instancji stanu sprawy w sposób oderwany od materiału dowodowego zawartego w jej aktach i ustaleń dokonanych w zaskarżonym akcie administracyjnym, przy jednoczesnym niekwestionowaniu tych ustaleń. Przepis ten oznacza więc zakaz wyprowadzania oceny prawnej na gruncie faktów i dowodów, które nie wynikają z akt sprawy, a tym samym zakaz wykraczania przez sąd administracyjny poza materiał dowodowy zgromadzony w postępowaniu administracyjnym. Należy też odróżnić poddanie sądowej kontroli działalności administracji publicznej na podstawie innego materiału niż akta sprawy od wydania wyroku na podstawie akt sprawy, z przyjęciem np. odmiennej oceny materiału dowodowego zawartego w tych aktach. Przepis art. 133 § 1 P.p.s.a. nie może służyć kwestionowaniu ustaleń i oceny przyjętego w sprawie stanu faktycznego (por. wyrok NSA z 26 października 2016 r., I OSK 1623/16).

W rozpoznawanej sprawie nie można uczynić Sądowi I instancji zarzutu, że pominął całkowicie ustalenia faktyczne organów w kwestii wykazania własności nieruchomości pozostawionej oraz kwestii opuszczenia przez K. L. byłego terytorium. Stanowisko Sądu I instancji odzwierciedla pogląd NSA wyrażony w wyroku z dnia 7 listopada 2014 r, sygn. akt I OSK 703/13, który wiąże w tej sprawie.

Chybiony jest także zarzut naruszenia art.145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 7, 77 i art. 80 k.p.a. oraz art. 7 ust. 2 ustawy. Jest on w istocie polemiką ze stanowiskiem NSA wyrażonym w wyroku o sygn. akt I OSK 703/13. W uzasadnieniu wyroku NSA wskazał, że prześladowania, jakie spotykały Polaków, a szczególnie arystokrację na dawnych ziemiach polskich po wkroczeniu wojsk sowieckich i związana z tym konieczności ucieczki w celu ratowania życia nie wymagają dowodzenia, są to fakty powszechnie znane. Z kolei odnośnie oceny spełnienia przez K. L. przesłanki obywatelstwa polskiego, zauważono, że sprawa nie została w sposób dostateczny i wnikliwy wyjaśniona. Zgodnie z art. 2 pkt 2 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty koniecznym warunkiem potwierdzenia tego prawa jest posiadanie przez osobę występującą z wnioskiem obywatelstwa polskiego właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Przy czym stosownie do treści art. 3 ust. 2 tej ustawy w przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionej poza granicami Państwa Polskiego, ubiegający się o rekompensatę spadkobiercy również muszą spełniać ten warunek. Artykuł 6 ust. 1 pkt 2 omawianej ustawy nakazuje dołączyć do wniosku o potwierdzenie prawa do rekompensaty dowody, które świadczą o posiadaniu obywatelstwa polskiego. Dowodami mogą być w odniesieniu do przesłanki obywatelstwa polskiego wydane przez władze polskie dokumenty, które świadczą o posiadaniu obywatelstwa polskiego ( art.6 ust.4 pkt 4 ustawy). Jak wynika z treści art. 6 ustawa pierwszeństwo daje dokumentom urzędowym, jednakże nie jest wykluczone w postępowaniu dotyczącym realizacji prawa do rekompensaty przeprowadzenie dowodów innych, aniżeli wymienione w tych przepisach, a przewidzianych w k.p.a. Dowody te mają tylko pierwszeństwo przed innymi, ich złożenie przez wnioskodawcę może okazać się wystarczające do wykazania przesłanek, od których zależy prawo do rekompensaty, a tym samym zamykające postępowanie w tym zakresie. W powołanym wyroku I OSK 703/13 NSA zauważył także, że w wielu orzeczeniach Naczelny Sąd Administracyjny przyjmował, iż w przypadku braku dowodów wskazanych w art.6 ust.4 i 5 ustawy organ prowadzący postępowanie powinien podjąć wszelkie niezbędne czynności do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, czyli stosownie do art.7 i art.75 § 1 k.p.a. przeprowadzić dowody. Zatem brak dowodów wskazanych w art. 6 ust. 4 i 5 ustawy o rekompensatach nie uwalnia organu prowadzącego postępowanie od zachowania zasady ustanowionej w art. 7 k.p.a., prawdy obiektywnej, zatem podejmowania wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu strony.

Będąc związany na podstawie art. 190 P.p.s.a. stanowiskiem NSA Sąd I instancji dokonał prawidłowej oceny decyzji organów nakazując przeprowadzenie dodatkowego postępowania wyjaśniającego co kwestii obywatelstwa polskiego właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Nie zasługuje na uwzględnienie także zarzut błędnej wykładni art. 2 pkt 1 w związku z art. 7 ust. 2 ustawy. Zauważyć przede wszystkim należy, iż Sąd pierwszej instancji nie powołał przepisu art. 7 ust. 2 ustawy. Tym samym Sąd nie mógł dopuścić się jego błędnej wykładni. Co do błędu wykładni art. 2 pkt 1 ustawy to wskazać należy, że Sąd I instancji powtórzył jedynie za wyrokiem NSA, sygn. akt I OSK 703/13, że weszła w życie ustawa z dnia 12 grudnia 2014 r. o zmianie ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi RP, która znowelizowała art. 2 pkt 1 cytowanej ustawy w ten sposób, iż obecnie do wymogów podmiotowych, które musi spełniać były właściciel mienia pozostawionego należy by: był on w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium RP w rozumieniu odpowiednich przepisów.

Z tych względów i na podstawie art. 184 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji wyroku. O kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto na podstawie art. 204 pkt 2 P.p.s.a.