Wyrok Sądu Najwyższego, sygn. akt III ARN 8/82
Sąd Najwyższy
Data orzeczenia: 1982-07-07 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 616  Rolnictwo i leśnictwo, w tym gospodarowanie nieruchomościami rolnymi i leśnymi,  ochrona gruntów rolnych i leśnych, gosp
Hasła tematyczne: Ubezpieczenia
Nieruchomości
Powołane przepisy: article: par. 1 ust. 2, par. 16, par. 26 ust. 2
journal: Dz.U. 1974 nr 49 poz. 303
law: Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 1974 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń budynków oraz mienia w gospodarstwach rolnych.
article: art. 140
journal: Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
law: Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.
Teza: Obowiązkowemu ubezpieczeniu na podstawie przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 1974 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń budynków oraz mienia w gospodarstwach rolnych /Dz.U. nr 49 poz. 303/ podlega także mienie ruchome na działkach o obszarze poniżej 0,5 ha, jeżeli pozostają one w wieczystym użytkowaniu osób fizycznych i znajdują się na nich budynki mieszkalne podlegające obowiązkowemu ubezpieczeniu.

TEZY

Obowiązkowemu ubezpieczeniu na podstawie przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 1974 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń budynków oraz mienia w gospodarstwach rolnych /Dz.U. nr 49 poz. 303/ podlega także mienie ruchome na działkach o obszarze poniżej 0,5 ha, jeżeli pozostają one w wieczystym użytkowaniu osób fizycznych i znajdują się na nich budynki mieszkalne podlegające obowiązkowemu ubezpieczeniu.


SENTENCJA

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu (...) ze skargi (...) na decyzję Państwowego Zakładu Ubezpieczeń (...) w przedmiocie pobrania składki ubezpieczeniowej za mienie ruchome na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 17 lipca 1981 r. SA 1312/81

uchyla zaskarżony wyrok i oddala skargę.


UZASADNIENIE

Bronisław M. jest właścicielem budynku wzniesionego na oddanej mu przez państwo w wieczyste użytkowanie działce o powierzchni 913 m położonej w O. przy ul. Z. Cz. 3; Państwowy Zakład Ubezpieczeń - Inspektorat w O. wezwał go do uiszczenia składki w kwocie 31 zł należnej za 1981 r. z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia mienia ruchomego. Rozstrzygając odwołanie Bronisława M. od tej decyzji Państwowy Zakład Ubezpieczeń - Oddział Wojewódzki w O. utrzymał ją w mocy.

Uwzględniając skargę Bronisława M. Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 17 lipca 1981 r. uchylił decyzję Państwowego Zakładu Ubezpieczeń - Oddział Wojewódzki w O. oraz poprzedzające ją wezwanie płatnicze. Według poglądu wyrażonego przez ten Sąd obowiązkowym ubezpieczeniem nie jest objęte mienie ruchome na działkach o obszarze poniżej 0,5 ha oddanych przez Państwo w wieczyste użytkowanie osobom fizycznym.

W rewizji nadzwyczajnej wniesionej od wymienionego wyroku Minister Sprawiedliwości zarzucił, iż wydany on został z rażącym naruszeniem prawa oraz interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i wniósł o jego uchylenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis par. 1 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 1974 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń budynków oraz mienia w gospodarstwach rolnych /Dz.U. nr 49 poz. 303/, stanowi, że poza gospodarstwami rolnymi obowiązkowe ubezpieczenia obejmują: budynki i mienie ruchome właścicieli tych budynków oraz zwierzęta gospodarskie. Oznacza to, że przepis ten obowiązkowe ubezpieczenie mienia ruchomego wiąże tylko z własnością budynków podległych obowiązkowemu ubezpieczeniu. W myśl zaś przepisu par. 16 rozporządzenia ubezpieczeniu podlegają budynki stanowiące własność osób fizycznych i spółdzielni. Te dwa wymienione przepisy uzasadniają zatem stwierdzenie, że poza gospodarstwami rolnymi obowiązkowemu ubezpieczeniu podlega mienie ruchome, jeżeli należy do właścicieli budynków stanowiących własność osób fizycznych i spółdzielni.

Do innego wniosku prowadzi dosłowne rozumienie par. 26 ust. 2 rozporządzenia. Według zdania pierwszego tego przepisu mienie ruchome - poza mieniem ruchomym w gospodarstwach rolnych /par. 26 ust. 1/ - objęte jest ubezpieczeniem również na działkach o obszarze poniżej 0,5 ha, jeżeli stanowią one własność osób fizycznych i znajdują się na nich budynki mieszkalne podlegające obowiązkowemu ubezpieczeniu.

Przytoczony ostatnio przepis - odsyłając do par. 26 ust. 1 rozporządzenia - wyczerpująco wymienia rodzaje mienia ruchomego podlegającego obowiązkowemu ubezpieczeniu /wyjątki przewiduje zdanie drugie ust. 2 i 3 par. 26 rozporządzenia/. W tym tylko zakresie jest on przepisem szczególnym w stosunku do ogólnego przepisu par. 1 rozporządzenia. Nie można też uznać, że par. 26 ust. 2 rozporządzenia samodzielnie reguluje - poza wyliczeniem rodzajów mienia ruchomego podlegającego ubezpieczeniu - zakres tego ubezpieczenia lub że stanowi modyfikację zasad wynikających z par. 1 rozporządzenia.

Paragraf 26 ust. 2 rozporządzenia w sposób wyraźny wiąże obowiązkowe ubezpieczenie mienia ruchomego z budynkami mieszkalnymi podlegającymi takiemu ubezpieczeniu, a więc budynkami stanowiącymi własność osób fizycznych i spółdzielni /par. 16 rozporządzenia/. Regułą jest, że właścicielem budynku jest właściciel gruntu, na którym ten budynek został wzniesiony /art. 47 i art. 48 Kc/. W tej typowej sytuacji zastosowanie przepisu par. 26 ust. 2 rozporządzenia nie budzi wątpliwości i prowadzi do wyniku zgodnego z treścią par. 1 rozporządzenia.

Do wyjątków od zasady superficies solo cedit należy sytuacja, gdy budynek został wzniesiony na terenie państwowym przez wieczystego użytkownika. Budynek taki stanowi własność wieczystego użytkownika /art. 235 Kc/. Stosownie do par. 16 rozporządzenia budynek taki podlega obowiązkowemu ubezpieczeniu. Z przepisu par. 1 ust. 2 rozporządzenia wynika, że obowiązkowym ubezpieczeniem objęte jest także mienie ruchome właściciela tego budynku. Nie uzasadniony jest pogląd, że z przepisu par. 26 ust. 2 rozporządzenia wynika wniosek przekreślający zasadę zakresu ubezpieczenia mienia ruchomego poza gospodarstwami rolnymi, wymienionego w par. 1 ust. 2 rozporządzenia. Jak już powiedziano, przepis par. 26 ust. 2 rozporządzenia nie jest w tej płaszczyźnie przepisem szczególnym w stosunku do przepisu par. 1 ust. 2 rozporządzenia. Tylko językowa wykładni przepisu par. 26 ust. 2 rozporządzenia nie jest wystarczająca do prawidłowego odczytania jego treści. Brzmienie wymienionego przepisu wskazuje, że zawarte w nim sformułowanie ma na względzie jedynie sytuację typową. Wykładnia przepisu par. 26 ust. 2 rozporządzenia wynikająca z założeń i celu obowiązkowego ubezpieczenia oraz funkcji, jaką ma ono spełniać, prowadzi do wniosku, że mówiąc o działkach stanowiących własność osób fizycznych nie posługuje się ona pojęciem własności w znaczeniu prawnym, zdefiniowanym w prawie cywilnym /art. 140 Kc/. W rozumieniu tego przepisu działki stanowią własność osób fizycznych, jeżeli do nich należą na podstawie prawa, z którym wiąże się faktyczne władztwo nad działką i z którym związana jest własność znajdującego się na działce budynku. Takim prawem jest właśnie prawo wieczystego użytkowania /art. 232 i n. Kc/.

Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem judykatury i przeważającym poglądem piśmiennictwa prawo wieczystego użytkowania jest prawem o charakterze pośrednim między własnością a prawami rzeczowymi ograniczonymi. Konsekwencją tego zapatrywania jest, że w wypadkach nie uregulowanych w ustawie ani w umowie o oddanie terenu państwowego w wieczyste użytkowanie należy przy trudnościach interpretacyjnych posługiwać się analogią przede wszystkim do przepisów kodeksu cywilnego dotyczących treści i wykonywania własności /art. 140-145/. z tego punktu widzenia na użytek związany z obowiązkowym ubezpieczeniem mienia ruchomego także uzasadnione jest zrównanie prawa wieczystego użytkowania z prawem własności.

W rozumieniu rozporządzenia za gospodarstwo rolne uważa się ogólny obszar gruntów o powierzchni co najmniej 0,5 ha, który tworzy całość gospodarczą i należy do osoby fizycznej lub do spółdzielni za gospodarstwo rolne uważa się również działkę przyzagrodową członka spółdzielni /par. 3 pkt 1/. W myśl zaś par. 1 ust. 1 rozporządzenia, obowiązkowe ubezpieczenia obejmują w gospodarstwach rolnych m.in. mienie ruchome. Mówiąc o "należeniu" gruntów o osób fizycznych, przepis par. 3 pkt 1 rozporządzenia ma niewątpliwie na względzie taki stosunek faktyczny lub prawny zachodzący pomiędzy osobą fizyczną a gruntem, z którym łączy się faktyczne władanie gruntem i prowadzenie na nim działalności gospodarczej. Z przytoczonego uregulowania wynika więc, że obowiązkowemu ubezpieczeniu podlega mienie ruchome w gospodarstwach rolnych nie tylko, gdy gospodarstwo prowadzone jest na gruntach stanowiących własność osób fizycznych, ale i np. wówczas, gdy gospodarstwo prowadzone jest na gruntach państwowych oddanych osobom fizycznym w wieczyste użytkowanie. Ponieważ kryterium, według którego gospodarstwo rolne różni się od innej nieruchomości /działki o obszarze poniżej 0,5 ha/ jest - w rozumieniu rozporządzenia - ogólny obszar gruntów, niezrozumiałe byłoby, dlaczego w ostatnio wymienionej sytuacji mienie ruchome objęte zostało obowiązkowym ubezpieczeniem, a nie podlegałoby ubezpieczeniu mienie ruchome właścicieli budynków wzniesionych na gruntach oddanych im przez Państwo w wieczyste użytkowanie, gdy grunty te nie wchodzą w skład gospodarstwa rolnego /na działkach o obszarze poniżej 0,5 ha/.

Reasumując to, co powiedziano należy stwierdzić, że obowiązkowemu ubezpieczeniu na podstawie przepisów rozporządzenia rady Ministrów z dnia 20 grudnia 1974 r. w sprawie obowiązkowych ubezpieczeń budynków oraz mienia w gospodarstwach rolnych podlega także mienie ruchome na działkach o obszarze poniżej 0,5 ha, jeżeli pozostają one w wieczystym użytkowaniu osób fizycznych i znajdują się na nich budynki mieszkalne podlegające obowiązkowemu ubezpieczeniu. Zasadnie przeto rewizja nadzwyczajna zarzuca, że zaskarżony wyrok, będący konsekwencją odmiennego poglądu wydany został z rażącym naruszeniem prawa.

Kodeks postępowania administracyjnego nie reguluje, w jakim czasie powinna być wniesiona rewizja nadzwyczajna od orzeczenia sądu administracyjnego. Wobec tego na podstawie art. 211 Kpa należy odpowiednio zastosować ograniczenie czasowe przewidziane w art. 421 par. 2 Kpc. Rewizja nadzwyczajna od orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego podlega oddaleniu, gdy zostanie złożona po upływie sześciu miesięcy od wydania zaskarżonego orzeczenia, chyba że orzeczenie to narusza interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.

Wniesienie w niniejszej sprawie rewizji nadzwyczajnej po upływie sześciu miesięcy od wydania zaskarżonego wyroku nie stoi na przeszkodzie jej uwzględnieniu. Mimo iż zaskarżony wyrok rozstrzyga indywidualną sprawę, jednakże rozstrzygnięcie to ma szerokie odniesienie praktyczne. Powstały w sprawie problem prawny bowiem dotyczy wszystkich działek poniżej 0,5 ha pozostających w wieczystym użytkowaniu osób fizycznych, na których to działkach znajdują się budynki mieszkalne podlegające obowiązkowemu ubezpieczeniu. dokonane zaskarżonym wyrokiem - nietrafnie jak się okazało - rozwiązanie tego problemu, z uwagi na wysoką rangę organu, który je wydał, miałoby niewątpliwie wpływ na praktykę ubezpieczeniową. Dlatego należało uznać, iż zaskarżony wyrok także narusza interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy nad postawie art. 211 Kpc w związku z art. 422 par. 1 Kpc uchylił zaskarżony wyrok i oddalił skargę.

Skarżący jest emerytem. Wnosząc skargę kierował się nie tylko interesem indywidualnym, ale zmierzał do uzyskania autorytatywnej wykładni szeroko stosowanych przepisów, która miałaby wpływ na praktykę ubezpieczeniową. Niezasadność jego skargi nie wynika wprost z przepisów ani z prostej ich wykładni, a została zatwierdzona dopiero w wyniku oceny prawnej dokonanej w postępowaniu wywołanym wniesieniem rewizji nadzwyczajnej od orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego. Dlatego Sąd Najwyższy nie obciążył skarżącego obowiązkiem uiszczenia wpisu od rewizji nadzwyczajnej /art. 212 Kpa w związku z art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz.U. nr 24 poz. 110 ze zm. w związku z art. 102 Kpc/.