Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 216/15
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2015-04-24 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: par. 2 ust. 1, par. 7
journal: Dz.U. 2013 poz 413
law: Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 26 marca 2013 r. w sprawie szczegółowych warunków realizacji rządowego programu wspierania osób  uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego.
article: art. 11
journal: Dz.U. 2012 poz 1548
law: Ustawa z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw
article: art. 3 pkt 22, art. 17
journal: Dz.U. 2006 nr 139 poz 992
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.
article: art. 5, art. 6
journal: Dz.U. 2013 poz 1403
law: Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników - tekst jednolity
article: art. 7, art. 77 par. 1, art. 80
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 3 ust. 1 pkt 1 i 2
journal: Dz.U. 2014 poz 567
law: Ustawa z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów

SENTENCJA

Dnia 24 kwietnia 2015 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia NSA Anna Stępień (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Barbara Rymaszewska Sędzia WSA Joanna Sekunda-Lenczewska Protokolant st. specjalista Lidia Porczyńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 kwietnia 2015 roku sprawy ze skargi G. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy prawa do pomocy finansowej w ramach rządowego programu wspierania osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego - uchyla zaskarżoną decyzję. LS


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S., po rozpatrzeniu odwołania G. N., utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta U. z dnia [...], znak: [...].

Jak ustalono w toku postępowania wyjaśniającego decyzją z dnia [...]

organ I instancji odmówił G. N. przyznania prawa do pomocy finansowej realizowanej w ramach rządowego programu wspierania osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego - na okres od dnia 1 kwietnia 2013 r. do dnia 31 grudnia 2013 r. W motywach rozstrzygnięcia organ powołał się na przepisy art. 11 ustawy z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2012 r., poz. 1548), art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006 r., Nr 139, poz. 992 ze zm.) w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 2013 r. oraz § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 26 marca 2013 r. w sprawie szczegółowych warunków realizacji rządowego programu wspierania osób uprawnionych o świadczenia pielęgnacyjnego (Dz.U. z 2013 r., poz. 413). Wywiedziono, że G. N. ma status rolnika, bowiem jest objęta ubezpieczeniem społecznym na zasadach określonych dla rolnika. Okoliczność ta, w świetle uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 grudnia 2012 r. sygn. akt I OPS 5/12, stanowi negatywną przesłankę ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, a więc i do pomocy finansowej realizowanej w ramach rządowego programu wspierania osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego.

W odwołaniu od tej decyzji G. N. zarzuciła, że uchwała przywołana

w uzasadnieniu decyzji organu I instancji nie może stanowić podstawy rozstrzygnięcia w sprawie, nie jest bowiem źródłem powszechnie obowiązującego prawa. Podniosła nadto, że zgodnie z art. 5 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników podlega ona, jako żona rolnika, temu ubezpieczeniu i pomimo faktu, iż nie pracuje w gospodarstwie rolnym, to nie może z tego ubezpieczenia zrezygnować. Jej zdaniem uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 grudnia 2012 r., sygn. akt I OPS 5/12 nie ma w przedmiotowej sprawie zastosowania, ponieważ gospodarstwo prowadzi mąż, który sam w nim pracuje i podejmuje decyzje

z nim związane. Opieka nad córką M. uniemożliwia jej jakąkolwiek pracę

w gospodarstwie rolnym. Podsumowując odwołująca stwierdziła, że decyzja organu I instancji stoi w sprzeczności z wykładnią art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych, zaprezentowaną przez Ministra Pracy i Polityki Społecznej w komunikacie oraz

w odpowiedzi na wystąpienie Rzecznika Praw Dziecka.

Wskazaną wyżej decyzją z dnia [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., § 2 i § 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 26 marca 2013 r. w sprawie szczegółowych warunków realizacji rządowego programu wspierania osób uprawnionych o świadczenia pielęgnacyjnego (Dz.U. z 2013 r., poz. 413) w związku z art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (j.t. Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.) - utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W jej uzasadnieniu Kolegium stwierdziło, że na mocy decyzji Kierownika Miejsko - Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w U. z dnia [...], znak: [...] G. N. pobiera świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad córką M. N. Córka świadczeniobiorczyni legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Poddębicach z dnia 25 marca 2009 r., zawierającym wskazania co do konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz co do konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Świadczenie pielęgnacyjne przyznane zostało wnioskodawczyni do ostatniego dnia miesiąca, w którym upływa termin ważności orzeczenia, tj. do dnia 31 grudnia 2017 r. Z materiału dowodowego sprawy wynika również, że mąż G. N. - J. N. jest właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni 15,6800 ha fizycznych (4,6610 przelicz.) i z tego tytułu podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników. G. N. (na dzień uzyskania uprawnień do świadczenia pielęgnacyjnego, jak i obecnie) ma również status rolnika, bowiem jest objęta ubezpieczeniem społecznym na zasadach określonych dla rolnika.

Przywołując następnie brzmienie przepisów stanowiących podstawę materialnoprawną rozstrzygnięcia, art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz treść uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 grudnia 2012 r. sygn. akt I OPS 5/12 Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji, iż G. N., mającej status rolnika, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje. Wyjaśniło przy tym, że ustawa

o świadczeniach rodzinnych nie definiuje co prawda pojęcia "rolnik", ale taką definicję zawiera art. 6 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (j.t. Dz.U. z 2008 r. nr 50, poz. 291 ze zm.). Stosownie do jego treści przez "rolnika" należy rozumieć pełnoletnią osobę fizyczną, zamieszkującą i prowadzącą na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, osobiście i na własny rachunek, działalność rolniczą w pozostającym w jej posiadaniu gospodarstwie rolnym. Na zawodowy charakter działalności rolniczej, na co zwrócił uwagę NSA w powołanej wyżej uchwale, wskazuje zarówno użycie w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników określenia "rolnik", oznaczającego specyficzne zajęcie i związane z nim umiejętności, jak i to, że ustawa ta przyjmuje zasadę wyłączenia z obowiązku rolniczego ubezpieczenia społecznego osób spełniających warunki do objęcia innym ubezpieczeniem społecznym (art. 7 ust. 1 i art. 16 ust. 3), dopuszczając jedynie w ograniczonym zakresie możliwość dalszego podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników przez osoby podejmujące pozarolniczą działalność gospodarczą (art. 5a).

Unormowanie to wskazuje jasno cel ustawodawcy, jakim jest zapewnienie ubezpieczenia społecznego osobom, dla których prowadzenie działalności rolniczej jest zawodem stanowiącym ich podstawowe zajęcie i stałe źródło utrzymania i które z tego względu nie mają innego tytułu do ubezpieczenia. Stały charakter, jako kolejna cecha działalności rolniczej, wynika z istoty określenia "prowadzenie działalności". Potwierdzają ją także przepisy ustawy, z których wynika, że stały charakter takiej działalności ustawodawca uważa za oczywisty. W szczególności do takiej konkluzji prowadzi treść art. 7 ust. 2 i art. 16 ust. 2 pkt 1 ustawy, zgodnie z którymi ubezpieczeniu społecznemu rolników na wniosek podlega inny (niż osoba, której gospodarstwo obejmuje obszar użytków rolnych powyżej 1 ha przeliczeniowego lub dział specjalny) rolnik lub domownik, jeżeli działalność rolnicza stanowi stałe źródło jego utrzymania. Tak rozumiany osobisty charakter działalności rolniczej nie wyklucza korzystania

pomocy innych osób w prowadzeniu gospodarstwa lub zatrudniania w tym celu pracowników (uzasadnienie prawne omawianej uchwały).

Jak stanowi art. 5 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników przepisy ustawy dotyczące ubezpieczenia rolnika i świadczeń przysługujących rolnikowi stosuje się także do małżonka rolnika, chyba że ten małżonek nie pracuje w gospodarstwie rolnika ani w gospodarstwie domowym bezpośrednio związanym z tym gospodarstwem rolnym. Unormowanie zawarte w tym przepisie odnosi się także do małżonka rolnika, który nie jest właścicielem lub posiadaczem gospodarstwa rolnego, ale pracuje w tym gospodarstwie lub w gospodarstwie domowym bezpośrednio związanym z tym gospodarstwem (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 26 listopada 2008 r., sygn. akt: III AUa 839/08, Lex nr 509776). W odniesieniu do osób podlegających ubezpieczeniu społecznemu jako rolnik, jak w przypadku skarżącej G. N., nie można zatem mówić, iż zaliczają się do którejś z kategorii wymienionej w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, bowiem nie rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Nie mniej jednak w rozpatrywanej sprawie organ I instancji zasadnie przyjął, iż prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przyznanego decyzją z dnia [...], znak: [...] G. N. zachowuje do dnia 30 czerwca 2013 r., jako prawo nabyte wcześniej, przed datą podjęcia omawianej uchwały, i z tego tytułu podlegające ochronie. Zdaniem Kolegium słuszne jest stanowisko organu w przedmiocie odmowy ustalenia prawa do pomocy realizowanej na podstawie rządowego programu wspierania osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, skoro w świetle wyżej powołanej uchwały z dnia 11 grudnia 2012 r. posiadanie statusu rolnika stanowi negatywną przesłankę przyznania tej osobie świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 w związku z art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Omawiana pomoc, zgodnie z § 2 powołanego na wstępie rozporządzenia, przysługuje bowiem wyłącznie osobom spełniającym warunki określone w art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W aktualnym stanie prawnym i faktycznym G. N. nie spełnia warunku rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, uprawniającego do świadczenia pielęgnacyjnego, a tym samym nie przysługuje jej pomoc udzielana w ramach rządowego programu wspierania osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego.

Odnosząc się do treści odwołania Kolegium wyjaśniło, że uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego, choć bezpośrednio nie wiąże organów administracji orzekających

w przedmiocie świadczeń pielęgnacyjnych, to jednak jej podjęcie miało na celu wskazanie kierunku rozstrzygnięć w sprawach, w których osobą ubiegającą się

o świadczenie pielęgnacyjne jest rolnik, czy małżonek rolnika podlegający ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy. Wbrew twierdzeniom odwołującej, omawiana uchwała ma zastosowanie w aktualnym stanie prawnym, ponieważ dotyczy interpretacji przepisu art. 17 ust. 1 w związku z art. 3 pkt 22 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w części nie podlegającej nowelizacji. Jednocześnie SKO dodało, że stanowisko Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej

w przedmiocie uprawnień rolnika do świadczenia pielęgnacyjnego zamieszczone na stronie internetowej Ministerstwa w formie komunikatu, nie stanowi obowiązującej wykładni prawa wiążącej organy administracji.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi G. N. wniosła o uchylenie decyzji Kolegium jako wydanej niezgodnie z prawem, naruszającej jej interes prawny oraz bez właściwego zbadania stanu faktycznego sprawy, powtarzając zarzuty z odwołania od decyzji organu I instancji. Skarga została zarejestrowana za sygn. akt II SA/Łd 701/13.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. wniosło o jej oddalenie i podtrzymało stanowisko zaprezentowane w motywach kwestionowanej decyzji.

Postanowieniem z dnia 30 sierpnia 2013 r. sąd w trybie art. 125 § 1 pkt 1 p.p.s.a. zawiesił niniejsze postępowanie do czasu rozpoznania przez Trybunał Konstytucyjny pytania prawnego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu, czy § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 2011 roku w sprawie szczegółowych warunków realizacji rządowego programu wspierania niektórych osób pobierających świadczenie pielęgnacyjne (Dz. U. Nr 295, poz. 1746) w zakresie, w jakim uniemożliwia przyznanie przewidzianej w nim pomocy osobom uprawnionym do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego innym niż matka, ojciec lub opiekun faktyczny dziecka, niezależnie od sytuacji dochodowej i majątkowej tych osób jest zgodny z art. 2, art. 18 i art. 32 ust. 1, art. 71 ust. 1 i art. 92 ust. 1 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej.

W wyroku z dnia 10 marca 2015 r. sygn. akt P 38/12 Trybunał Konstytucyjny orzekł, że § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 2011 r. w sprawie szczegółowych warunków realizacji rządowego programu wspierania niektórych osób pobierających świadczenie pielęgnacyjne (Dz. U. Nr 295, poz. 1746) w zakresie,

w jakim nie przewiduje przyznania przewidzianej w nim pomocy osobom uprawnionym do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego innym niż matka, ojciec lub opiekun faktyczny dziecka, niezależnie od sytuacji dochodowej i majątkowej tych osób, jest zgodny z art. 18, art. 71 ust. 1 i art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz nie jest niezgodny z art. 92 ust. 1 Konstytucji.

W dniu 20 marca 2015 r. sąd postanowił podjąć zawieszone postępowanie, zaś skarga została wpisana pod nowy numer za sygn. akt II SA/Łd 216/15.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Skarga jest uzasadniona.

Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (j.t. Dz.U. z 2014 r., poz. 1647) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz.U.

z 2012 r., poz. 270 ze zm.) – przywoływanej dalej w tekście jako "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanową inaczej. Innymi słowy, sąd administracyjny bada, czy zaskarżony akt administracyjny (decyzja, postanowienie) jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami proceduralnymi normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej.

Sąd kontrolując w tak zakreślonych granicach legalność zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. oraz poprzedzającej ją decyzji Burmistrza Miasta U. stwierdził, że zostały one podjęte z uchybieniami przepisom prawa materialnego i procesowego, które miały decydujący wpływ na wynik sprawy, co skutkowało koniecznością ich usunięcia z obrotu prawnego.

Zasadniczym problemem na tle rozpoznawanej sprawy jest odpowiedź na pytanie, czy organy obu instancji trafnie odmówiły skarżącej przyznania prawa do pomocy finansowej realizowanej w ramach rządowego programu wspierania osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego - na okres od dnia 1 kwietnia 2013 r. do dnia 31 grudnia 2013 r., argumentując, że G. N. ma status rolnika, ponieważ objęta jest ubezpieczeniem społecznym na zasadach określonych dla rolnika,

a okoliczność ta w świetle uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 grudnia 2012 r. sygn. akt I OPS 5/12 stanowi negatywną przesłankę ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, a w konsekwencji do przyznania prawa do pomocy finansowej realizowanej w ramach rządowego programu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego.

Odpowiadając na tak sformułowane pytanie w pierwszej kolejności wskazać trzeba, że podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy § 2 i 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 26 marca 2013 r. w sprawie szczegółowych warunków realizacji rządowego programu wspierania osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego (Dz.U. z 2013 r., poz. 413) – przywoływanego dalej

w tekście jako "rozporządzenie" oraz art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r.

o świadczeniach rodzinnych (j.t. Dz.U. z 2006 r. nr 139, poz. 992 ze zm.) – przywoływanej dalej w skrócie jako "u.ś.r.".

Zgodnie z treścią § 2 ust. 1 rozporządzenia prawo do pomocy przysługuje osobom mającym ustalone za miesiąc kwiecień, maj, czerwiec, lipiec, sierpień, wrzesień, październik, listopad lub grudzień 2013 r. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przyznane na podstawie ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992, ze zm.), zwanej dalej "ustawą", spełniającym warunki określone w art. 17 ustawy.

Rzeczone rozporządzenie w myśl § 7 weszło w życie z dniem 1 kwietnia 2013 r., zatem - co nie powinno budzić wątpliwości, organy obu instancji orzekające w sprawie zobligowane były uwzględnić je przy wydawaniu decyzji.

Okolicznością niesporną pomiędzy stronami postępowania jest, że Burmistrz Miasta U. ostateczną decyzją z dnia [...] przyznał G. N. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy w związku z opieką nad dzieckiem na okres od 1 listopada 2010 r. do 31 grudnia 2017 r.

Wspomniana decyzja wygasła z mocy prawa z dniem 30 czerwca 2013 r. na podstawie art. 11 ustawy z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2012 r., poz. 1548), który stanowił, że osoby uprawnione do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie przepisów dotychczasowych zachowują prawo do tego świadczenia w dotychczasowej wysokości do dnia 30 czerwca 2013 r., jeżeli spełniają warunki określone w przepisach dotychczasowych (ust. 1). W przypadku ustalania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego zgodnie z art. 24 ust. 2a ustawy, o której mowa w art. 1, w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, przepis ust. 1 stosuje się odpowiednio (ust. 2). Wydane na podstawie przepisów dotychczasowych decyzje o przyznaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wygasają z mocy prawa po upływie terminu, o którym mowa w ust. 1 (ust. 3).

Wyrokiem z dnia 5 grudnia 2013 r. sygn. akt K 27/13 Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 11 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1548) jest niezgodny z art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (publ. OTK-A 2013/9/134, Dz.U. 2013, poz. 1557). Motywując swoje stanowisko Trybunał w końcowej części uzasadniania podkreślił, że jak wynika z art. 11 ust. 3 u.z.u.ś.r. decyzje o przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego na dotychczasowych zasadach wygasły 1 lipca 2013 r. z mocy prawa.

W obowiązujących przepisach nie została przewidziana żadna procedura ani wskazany organ władzy publicznej właściwy do orzekania o ewentualnym "przywróceniu" prawa do tego świadczenia. Jest to o tyle naturalne, że skutki art. 11 ust. 3 u.z.u.ś.r. nastąpiły ex lege i nie były uzależnione od wydania aktów stosowania prawa, czy przeprowadzenia postępowań w indywidualnych sprawach świadczeniobiorców. Zrealizowanie wyroku Trybunału będzie wymagało zmiany prawa. Sam wyrok Trybunału nie tworzy ani roszczeń o wypłatę utraconych korzyści za okres po 30 czerwca 2013 r., ani nie daje podstaw do ubiegania się o nowe świadczenie pielęgnacyjne lub specjalny zasiłek opiekuńczy, które przewiduje obowiązująca ustawa o świadczeniach rodzinnych. Wynika to z tego, że - zgodnie z wnioskiem RPO - wyrok Trybunału dotyczył norm prawa intertemporalnego, które w dodatku zmaterializowały się już w dniu orzekania przez sąd konstytucyjny, a nie przepisów, które określały nowe przesłanki nabycia świadczeń. Na konsekwencje tej okoliczności Trybunał zwrócił uwagę już wcześniej, w części III, pkt 2 tego uzasadnienia.

Podsumowując, przywrócenie stanu zgodnego z Konstytucją wymaga interwencji ustawodawcy, który powinien wprowadzić stosowne korekty, np. do ustawy

o świadczeniach rodzinnych, w celu wyeliminowania niekonstytucyjności mającej źródło w art. 11 ust. 1 i 3 u.z.u.ś.r.

Wobec powyższego nie ulega wątpliwości, że wydane na podstawie dotychczasowych przepisów decyzje o przyznaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wygasły z mocy prawa po dniu 30 czerwca 2013 r. To zaś prowadzi do jednoznacznej konkluzji, że G. N. do dnia 30 czerwca 2013 r. na mocy ostatecznej decyzji Burmistrza Miasta U. posiadała prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z koniecznością sprawowania opieki nad córką M.. Pomoc finansowa realizowana w ramach rządowego programu wspierania osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego na charakter pochodny do tego świadczenia. Uwzględniając zatem expressis verbis brzmienie § 2 ust. 1 rozporządzenia stwierdzić trzeba, że posiadanie przez skarżącą uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego obligowało organ do przyznania pomocy w ramach rządowego programu wspierania osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego za okres kwiecień – czerwiec 2013 r. W rozpoznawanej sprawie natomiast organy obu instancji stosując art. 17 u.ś.r. w znowelizowanym brzmieniu, obowiązującym od dnia 1 stycznia 2013 r. zakwestionowały zasadność przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego za wspomniany okres na podstawie poprzednio obowiązujących przepisów, co jest niedopuszczalne wobec konstytucyjnej zasady ochrony praw nabytych.

Tożsame stanowisko w tej kwestii zaprezentował Naczelny Sąd Administracyjny

w wyroku z dnia 6 listopada 2014 r. sygn. akt I OSK 250/14 (dostępny na stronie internetowej pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

Przystępując w następnej kolejności do oceny, czy skarżącej przysługiwało prawo do pomocy finansowej realizowanej w ramach rządowego programu wspierania osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego za okres lipiec – grudzień 2013 r. rozważyć trzeba, czy organy administracyjne obu instancji prawidłowo przyjęły, że samo objęcie skarżącej, jako małżonki rolnika, ubezpieczeniem społecznym rolników na zasadach określonych dla rolnika jest wystarczające dla uznania jej za rolnika,

a w rezultacie - czy trafnie wywiodły, że posiadanie statusu rolnika stanowi negatywną przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 w zw.

z art. 3 pkt 22 u.ś.r., a co za tym idzie wyklucza prawną możliwość udzielenia skarżącej pomocy w ramach rządowego programu wspierania osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego.

Przywołany problem był już przedmiotem rozważań Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, który prawomocnym wyrokiem z dnia 23 października

2014 r. sygn. akt II SA/Łd 829/14 uwzględnił skargę G. N. i uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia 20 marca 2013 r. oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta U. z dnia 31 stycznia 2013 r.

w przedmiocie odmowy przyznania dodatku do świadczenia pielęgnacyjnego.

Skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela stanowisko zaprezentowane

w motywach wspomnianego orzeczenia.

Zgodnie z treścią art. 17 ust. 1 u.ś.r., w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 2013 r., ustalonym przepisami ustawy z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy

o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw świadczenie pielęgnacyjne

z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: matce albo ojcu (pkt 1), opiekunowi faktycznemu dziecka (pkt 2), osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny

i systemie pieczy zastępczej (pkt 3), innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 4) – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji

i edukacji.

Na tle tego przepisu - w brzmieniu sprzed nowelizacji dokonanej ustawą zmieniającą - istniały wątpliwości i rozbieżności w orzecznictwie sądowoadministracyjnym co do tego, czy posiadanie gospodarstwa rolnego wyklucza przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

W dniu 11 grudnia 2012 r. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie siedmiu sędziów podjął uchwałę sygn. akt I OPS 5/12 – powoływaną w niniejszej sprawie przez organy obu instancji, w której stwierdzono, że prowadzenie gospodarstwa rolnego przez rolnika stanowi negatywną przesłankę przyznania tej osobie świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 w związku z art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W uzasadnieniu uchwały Naczelny Sąd Administracyjny zwrócił uwagę na konieczność ścisłego stosowania definicji legalnej pojęcia "zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej"

i niedopuszczalne jest stosowanie wykładni rozszerzającej.

W definicji tej ustawodawca ograniczył objaśniane pojęcie do wykonywania pracy przez pracowników najemnych, którzy są związani z pracodawcą różnego rodzaju umowami oraz w ramach spółdzielni produkcyjnych i usługowych. Definicja ustawowa odnosi się wprost m.in. do działalności gospodarczej o charakterze pozarolniczym, co wskazuje na celowy i świadomy zamiar nieobjęcia tym pojęciem działalności rolniczej. NSA wyjaśnił, iż istota świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 1 ustawy polega na tym, że jest ono adresowane wyłącznie do tych osób, których źródłem utrzymania jest wykonywanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Nie jest więc osobą uprawnioną osoba, która nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w sytuacji, gdy ma inne źródła utrzymania i to bez względu na wielkość tych dochodów. Przemawia za tym również wyłączenie uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego w stosunku do osób, które otrzymują jakiekolwiek świadczenia (dochody) z innych tytułów, wymienionych w art. 17 ust. 5 ustawy.

Stąd też, aby uzyskać świadczenie pielęgnacyjne, określony podmiot musi, po pierwsze - spełnić warunki, o których mowa w art. 17 ust. 1, a po drugie - nie może być beneficjentem dochodów wymienionych w ust. 5 tegoż artykułu. Treść art. 17 ust. 5 ustawy pozwala skonstruować ogólną obowiązującą normę prawną, z której wynika, że rolnik prowadzący gospodarstwo rolne znajduje się w takiej sytuacji socjalno-ekonomicznej, która uniemożliwia mu przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Zarazem w tej uchwale podkreślono, że samo posiadanie lub własność gospodarstwa nie mogą być kwalifikowane jako jego prowadzenie, jeżeli nie wiąże się z nimi wykonywanie bliżej określonej w uzasadnieniu tej uchwały działalności rolniczej (w tym zakresie Naczelny Sąd Administracyjny odniósł się do wyroku Sądu Najwyższego

z dnia 29 września 2005 r., w sprawie o sygn. akt I UK 16/05, OSNP 2006/17-18/278).

W świetle powyższego za błędny należy uznać pogląd przyjęty w niniejszej sprawie przez organy obu instancji, a wyrażony expressis verbis w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, w myśl którego samo objęcie skarżącej, jako małżonki rolnika, ubezpieczeniem społecznym rolników na zasadach określonych dla rolnika jest wystarczające do uznania jej za rolnika.

Wobec tego kluczowym zagadnieniem w niniejszej sprawie było ustalenie, czy skarżąca faktycznie jest "rolnikiem", tj. podmiotem "prowadzącym" gospodarstwo rolne, któremu nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, a w rezultacie - prawo do pomocy finansowej za okres lipiec – grudzień 2013 r. realizowanej w trybie § 2 ust. 1 rozporządzenia, pomimo sprawowania opieki nad niepełnosprawną córką M..

Zgromadzony w tej sprawie materiał dowodowy świadczy o tym, że mąż skarżącej jest właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni 15,6800 ha fizycznych (4,6610 ha przeliczeniowych). Skarżąca zaś, jako małżonka rolnika, na zasadzie art. 5 ustawy

z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (j.t. Dz.U. z 2008 r. nr 50, poz. 291 ze zm.) jest ubezpieczona w KRUS. Nie bez znaczenia jest przy tym okoliczność, że z oświadczenia złożonego przez skarżącą w dniu 8 września 2010 r. przy wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wynika, że nie pracuje ona w tym gospodarstwie. Dodatkowo, w skardze oraz w odwołaniu od decyzji skarżąca wyjaśniła, że nie pracuje w gospodarstwie rolnym, a cały swój czas poświęca na opiekę nad niepełnosprawnym dzieckiem, a to jedynie jej mąż prowadzi gospodarstwo rolne.

Podkreślić trzeba, że organy orzekające w sprawie nie przeprowadziły żadnych dowodów, które podważałyby taki stan rzeczy, ani wyraźnie nie zaprzeczyły okolicznościom wskazywanym przez skarżącą.

Co prawda ustawa o świadczeniach rodzinnych nie definiuje pojęcia "rolnik". Jego definicja zawarta jest natomiast w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników,

z której to definicji wynika (art. 6 pkt 1), że rolnikiem jest, co do zasady, osoba prowadząca na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, osobiście i na własny rachunek, działalność rolniczą w pozostającym w jej posiadaniu gospodarstwie rolnym. Natomiast według przepisu art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. o podatku rolnym (Dz. U. z 2006 r. nr 136, poz. 969 ze zm.) za gospodarstwo rolne uważa się obszar gruntów, sklasyfikowanych w ewidencji gruntów i budynków jako użytki rolne lub jako grunty zadrzewione i zakrzewione na użytkach rolnych, z wyjątkiem gruntów zajętych na prowadzenie działalności gospodarczej innej niż rolnicza, o łącznej powierzchni przekraczającej 1 ha lub 1 ha przeliczeniowy i stanowiący własność lub znajdujących się w posiadaniu osoby fizycznej, osoby prawnej albo jednostki organizacyjnej, w tym spółki nieposiadającej osobowości prawnej. Do definicji tej odsyła również ustawa

o świadczeniach rodzinnych, która w art. 3 pkt 6 stanowi, że ilekroć jest w niej mowa

o gospodarstwie rolnym, oznacza to gospodarstwo rolne w rozumieniu przepisów ustawy o podatku rolnym.

Fakt, że skarżąca, jak sama wskazała i na co wskazują również informacje z KRUS, podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników jako małżonek rolnika, nie przekreśla jeszcze możliwości uzyskania przedmiotowego świadczenia, gdyż opłacanie składek na ubezpieczenie w KRUS nie jest równoznaczne z prowadzeniem gospodarstwa rolnego (por. wyrok WSA w Rzeszowie z 26 stycznia 2012 r. sygn. akt II SA/Rz 889/11, orzeczenia.nsa.gov.pl).

W myśl art. 5 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników przepisy tej ustawy dotyczące ubezpieczenia rolnika i świadczeń przysługujących rolnikowi stosuje się także do małżonka rolnika, chyba że ten małżonek nie pracuje w gospodarstwie rolnika ani w gospodarstwie domowym bezpośrednio związanym z tym gospodarstwem rolnym. Ustawodawca rozróżnia wyraźnie pracę w "gospodarstwie rolnym" oraz pracę

w "gospodarstwie domowym". Zatem podleganie ubezpieczeniu społecznemu może mieć swoje źródło w fakcie wykonywania pracy w którymkolwiek z tych "gospodarstw". Z tym, że tylko praca w gospodarstwie rolnym może prowadzić do nabycia statusu rolnika (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 26 listopada 2008 r. sygn. akt III AUa 839/08, Lex nr 509776), co wyłączałoby możliwość uznania, iż spełnione są warunki z art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych, a więc możliwość uzyskania pomocy w trybie § 2 ust. 1 rozporządzenia.

Tymczasem akta sprawy, jak i argumentacja skargi zdają się wskazywać, co organy powinny rzetelnie ustalić, że skarżąca może ewentualnie podlegać ubezpieczeniu społecznemu rolników tylko ze względu na zajmowanie się gospodarstwem domowym (w tym zwłaszcza opieką nad niepełnosprawną córką), a nie gospodarstwem rolnym, którym włada jej mąż. W takim przypadku niedopuszczalne byłoby przyznanie skarżącej statusu "rolnika". A tym samym ubezpieczenie w KRUS nie stałoby na przeszkodzie uzyskaniu przez skarżącą prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, a więc i pomocy finansowej w ramach rządowego programu wspierania osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego.

Nie ulega zatem wątpliwości, że organ nie poczynił wystarczających ustaleń dla potrzeb rozstrzygnięcia tej sprawy, w szczególności w zakresie spełnienia przez wnioskodawczynię przesłanek określonych w art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Spełnienie warunków określonych w art. 17 ustawy warunkuje zaś przyznanie pomocy finansowej na podstawie § 2 ust. 1 rozporządzenia. Przeprowadzone postępowanie uchybia więc przepisom art. 7, art. 77 § 1, a także art. 80 k.p.a., co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Dodatkowo wskazać należy, iż w dniu 15 maja 2014 r. weszła w życie ustawa z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (Dz. U. z 2014 r., poz. 567), w której w art. 3 uregulowano zasady ustalania prawa do tego świadczenia dla osób będących rolnikami, małżonkami rolników lub domownikami sprawującymi opiekę nad niepełnosprawnymi członkami rodziny. W przepisie tym wskazano, że warunkiem przyznania rolnikowi świadczenia jest zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego, a w przypadku domownika lub małżonka rolnika, także zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym (art. 3 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy).

Regulacja ta potwierdza powyższe rozumowanie co do rozróżnienia pracy

"w gospodarstwie rolnym" i "w gospodarstwie domowym" i wskazuje na konsekwentność ustawodawcy, który umożliwia małżonkom rolnika pracującym

w gospodarstwie domowym uzyskanie praw do świadczeń z tytułu opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.

Rozpoznając sprawę ponownie, organ zobowiązany będzie uwzględnić powyższą ocenę i przyznać skarżącej pomoc finansową w trybie § 2 ust. 1 rozporządzenia za okres kwiecień – czerwiec 2013 r. Rozważając zaś możliwość przyznania pomocy finansowej za okres lipiec – grudzień 2013 r. organ zobligowany jest ustalić, czy skarżąca prowadzi gospodarstwo rolne lub wykonuje prace w tym gospodarstwie rolnym, co by wskazywało, iż nie zrezygnowała z pracy, by sprawować opiekę nad córką. Jeżeli zaś postępowanie wyjaśniające wykaże, że skarżąca nie pracuje w gospodarstwie rolnym, a jedynie w gospodarstwie domowym i zajmuje się opieką nad niepełnosprawną córką, należy uznać, iż w tym zakresie spełnia przesłanki określone w art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych, warunkujące przyznanie prawa do pomocy finansowej w ramach rządowego programu wspierania osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w okresie lipiec - grudzień 2013 r.

Mając powyższe na uwadze sąd orzekł jak w sentencji wyroku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c.

ms