Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 561/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2012-11-14 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6149 Inne o symbolu podstawowym 614
644  Środki zapewniające wykonanie orzeczeń Sądu
Hasła tematyczne: Oświata
Grzywna w trybie p.p.s.a.
Skarżony organ: Komisja Orzekająca
Treść wyniku: Orzeczono o wymierzeniu grzywny za niewykonanie wyroku
Powołane przepisy: article: par. 108 ust. 6
journal: Dz.U. 2007 nr 83 poz 562
law: Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 kwietnia 2007 r. w sprawie warunków i sposobu oceniania, klasyfikowania i promowania  uczniów i słuchaczy oraz przeprowadzania sprawdzianów i egzaminów w szkołach publicznych
article: art. 154
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jolanta Szaniecka (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Sędzia WSA Jakub Zieliński Protokolant st. sekr. sąd. Ewa Wąsik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 listopada 2012 r. sprawy ze skargi M.D. o wymierzenie Dyrektorowi Okręgowej Komisji Egzaminacyjnej w Poznaniu grzywny w związku z niewykonaniem wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 25 sierpnia 2011 roku o sygnaturze II SA/Po 621/10 I. wymierza Dyrektorowi Okręgowej Komisji Egzaminacyjnej w Poznaniu grzywnę w kwocie 1 000 (słownie: jeden tysiąc) złotych, II. stwierdza, że bezczynność organu nie miała miejsca z rażącym naruszeniem prawa, III. zasądza od Dyrektora Okręgowej Komisji Egzaminacyjnej w Poznaniu na rzecz skarżącego kwotę [...] (słownie: [...] złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 25 sierpnia 2011 r. o sygn. akt 621/10 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, po rozpoznaniu skargi M.D. na akt Dyrektora Okręgowej Komisji Egzaminacyjnej w Poznaniu z dnia 8 czerwca 2010 r. nr [...] w przedmiocie unieważnienia pisemnego egzaminu maturalnego, uchylił zaskarżony akt, zasądził od Dyrektora Okręgowej Komisji Egzaminacyjnej w Poznaniu (dalej: Dyrektor OKE) na rzecz skarżącego kwotę 200 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania oraz określił, że zaskarżony akt nie może być wykonany.

W uzasadnieniu Sąd wskazał, ze Dyrektor OKE pismem z dnia 8 czerwca 2010 r. działając zgodnie z § 146 ust. 4 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 kwietnia 2007 r. w sprawie warunków i sposobu ocenienia, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy oraz przeprowadzania sprawdzianów i egzaminów w szkołach publicznych (Dz.U. Nr 83, poz. 562 ze zm.; dalej powoływane także jako "rozporządzenie z dnia 30 kwietnia 2007 r.") unieważnił pisemny egzamin maturalny z geografii na poziomie podstawowym M.D., absolwenta Zaocznego Liceum Ogólnokształcącego "X" w Poznaniu nr identyfikacyjny [...]. Dyrektor OKE wskazał, że absolwent z 2008 r. pomimo pisemnych napomnień Okręgowej Komisji Egzaminacyjnej został dopuszczony do poziomu podstawowego z przedmiotu dodatkowego z pełną ignorancją prawa i brakiem odpowiedzialności.

M.D. pismem z dnia 7 lipca 2010 r. wezwał Dyrektora OKE do usunięcia naruszenia prawa polegającego na unieważnieniu pisemnego egzaminu maturalnego z geografii na poziomie podstawowym. Skarżący zarzucił naruszenie przepisów rozporządzenia z dnia 30 kwietnia 2007 r. Zdaniem skarżącego zgodnie z wypełnioną w dniu 11 października 2009 r. deklaracją przystąpienia do egzaminu maturalnego w roku szkolnym 2009/2010 zdeklarował chęć przystąpienia do egzaminu maturalnego: z języka angielskiego ustnego na poziomie podstawowym, którego to przedmiotu nie zdał uprzednio oraz geografii na poziomie podstawowym, którego to przedmiotu nie zdał uprzednio. Deklaracja była zgodna z informacją do poprawnego wypełnienia deklaracji, znajdującą się na wypełnionym druku. W szczególności znajdowało się tam pouczenie, że absolwent, który nie otrzymał świadectwa dojrzałości – nie zdał egzaminu – może zadeklarować przystąpienie do niezdanych egzaminów obowiązkowych, zmianę poziomów egzaminów z tych przedmiotów lub zmianę przedmiotu na inny, jeśli nie zdawał go wcześniej jako przedmiotu dodatkowego. Podkreślał, że zgodnie z otrzymanym w dniu 2 marca 2010 r. potwierdzeniem deklaracji, był zobowiązany do zdawania egzaminu maturalnego z geografii na poziomie podstawowym. Skarżący zaznaczył, że zgodnie z § 146 ust. 3 rozporządzenia z dnia 30 kwietnia 2007 r. dyrektor OKE unieważnia dany sprawdzian albo egzamin i zarządza jego ponowne przeprowadzenie. Przepis ten wskazuje, że na organie unieważniającym przeprowadzony egzamin spoczywa prawny obowiązek zarządzenia jego ponownego przeprowadzenia. Tymczasem organ jedynie unieważnił egzamin, a zaniechał równocześnie wyznaczenie terminu do jego ponownego przeprowadzenia. Skarżący zarzucił także, że kwestionowany przez niego akt nie został należycie uzasadniony.

W odpowiedzi na wezwanie do usunięcia naruszenia prawa Dyrektor OKE wskazała między innymi, że szkoła dopuszczając skarżącego do egzaminu maturalnego z geografii na poziomie podstawowym działała bezprawnie. Po otrzymaniu od szkoły zgłoszenia do egzaminu maturalnego z geografii na poziomie "podstawowym" pismem z dnia 1 marca 2010 r. szkoła została poinformowana o błędnej deklaracji i o konieczności zmiany deklaracji na poziom rozszerzony z geografii. Pismem z dnia 6 marca 2010 r. szkoła złożyła wniosek o zmianę w systemie i wprowadzenie do niego egzaminu maturalnego geografii na poziomie rozszerzonym. Taki zapis, zgodnie z dyspozycją szkoły, został przez pracowników OKE dokonany. Szkoła była wielokrotnie informowana przez Dyrektora OKE, iż skarżący ma prawo jako osoba przystępująca do egzaminu ponownie, zdawać go wyłącznie na poziomie rozszerzonym; możliwość zmiany poziomu egzaminu przy ponownym przystępowaniu do egzaminu dotyczy bowiem osób, przystępujących do egzaminu po raz pierwszy od roku szkolnym 2009/2010 r. Organ podnosił, że samowolna zmiana egzaminu z rozszerzonego na podstawowy, dokonana przez szkołę w dniu egzaminu, była kolejnym bezprawnym działaniem, sprzecznym już nie tylko z przepisem prawa nakazującym zdawać egzamin na poziomie rozszerzonym, ale i z danymi, podanymi przez szkołę do systemu. Zmian można bowiem dokonać w deklaracji ostatecznej, do dnia 7 lutego danego roku szkolnego (par. 63 ust. 2 cyt. wyżej rozporządzenia MEN).

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wniósł M.D.. Zaskarżonemu aktowi zarzucił naruszenie przepisów rozporządzenia z dnia 30 kwietnia 2007 r., w szczególności § 146 ust. 3, poprzez nieuzasadnione unieważnienie egzaminu maturalnego, jak również naruszenie § 4 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 25 września 2008 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie warunków i sposobu oceniania, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy oraz przeprowadzania sprawdzianów i egzaminów w szkołach publicznych poprzez twierdzenie, że skarżący nie mógł dokonać zmiany przedmiotów zdawanych na egzaminie maturalnym.

Uchylając zaskarżony akt wyrokiem z dnia 25 sierpnia 2011 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał, że stan faktyczny ustalony przez Okręgową Komisję Egzaminacyjną w Poznaniu nie znajduje odzwierciedlenia w materiale dowodowym znajdującym się w aktach sprawy. Z wydruków elektronicznych z systemu informatycznego OKE wynika, że w 2008 r. skarżący zadeklarował i zdawał geografię jako przedmiot pisemny obowiązkowy na poziomie rozszerzonym, a nie jako przedmiot dodatkowy. Następnie w deklaracji przystępowania do egzaminu maturalnego w roku szkolnym 2009/2010 skarżący zadeklarował przystąpienie do pisemnego egzaminu obowiązkowego z geografii na poziomie podstawowym, a nie przystępowanie do egzaminu z geografii jako przedmiotu dodatkowego, jak wskazuje organ w zaskarżonym akcie. Skarżący zadeklarował ponowne zdawanie egzaminu maturalnego z geografii, jako przedmiotu obowiązkowego, na poziomie podstawowym (k. 129, 129 v akt sądowych).

Następnie Sąd wskazał, że zasady przeprowadzania egzaminów maturalnych w szkołach publicznych szczegółowo reguluje wydane na podstawie art. 22 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (tekst jedn. Dz.U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572 ze zm.) rozporządzenie z dnia 30 kwietnia 2007 r. Następnie wyjaśnił, iż zgodnie obowiązującym w dacie wydania zaskarżonego aktu rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej z dnia 25 września 2008 r. zmieniającym rozporządzenie z dnia 30 kwietnia 2007 r. osoby, które do roku szkolnego 2008/2009 włącznie nie zdały egzaminu maturalnego z określonego przedmiotu mogą ponownie przystąpić do egzaminu maturalnego na warunkach i w sposób obowiązujący do roku szkolnego 2008/2009, przez okres 5 lat od daty pierwszego egzaminu maturalnego (§ 4 pkt 1 rozporządzenia z dnia 25 września 2008 r.). Sąd doszedł do przekonania, że przepis ten należy rozumieć w ten sposób, że maturzysta, który do roku szkolnego 2008/2009 nie zdał egzaminu maturalnego z określonego przedmiotu może ponownie przystąpić do egzaminu z tego przedmiotu w terminie 5 lat od daty pierwszego egzaminu zgodnie z zasadami, warunkami i trybem przewidzianym dla przeprowadzania tego egzaminu w przepisach rozporządzenia obowiązującego do roku szkolnego 2008/2009. Oznacza to, że skarżący, który w roku szkolnym 2007/2008, w sesji wiosennej 2008, nie zdał egzaminu z geografii wybranej jako przedmiot obowiązkowy może przystąpić ponownie do egzaminu z tego przedmiotu na warunkach określonych w przepisach obowiązujących do roku szkolnego 2008/2009. Zatem skarżący przystępując do ponownego egzaminu maturalnego z geografii w roku szkolnym 2009/2010 w sesji wiosennej 2010, winien zdawać ją zgodnie z wymogami rozporządzenia w sprawie warunków i sposobów ocenienia z dnia 30 kwietnia 2007 r. w brzmieniu obowiązującym do 31 sierpnia 2009 r.

Wskazując na to Sąd stwierdził, że organ błędnie zinterpretował rozporządzenie zmieniające twierdząc, że skoro skarżący zdawał pierwszy egzamin maturalny z geografii na poziomie rozszerzonym, to zdając ten egzamin ponownie musi go zdawać na tym samym rozszerzonym poziomie. Zawarte w przepisie wyrażenie "na warunkach i w sposób obowiązujący do roku szkolnego 2008/2009" odnosi się do przepisów prawa regulujących powyższą materię obowiązujących do dnia 31 sierpnia 2009 r., a nie do treści deklaracji przystąpienia do egzaminu maturalnego z przedmiotu obowiązkowego jaką złożył skarżący.

Mając na uwadze przyjęte stanowisko Sąd wskazał, że zgodnie z treścią § 104 ust. 2 rozporządzenia z dnia 30 kwietnia 2007 r. w brzmieniu z 2008 r. zdający, przystępujący ponownie do egzaminu maturalnego może, jeżeli wcześniej nie otrzymał świadectwa dojrzałości, wybrać inny poziom egzaminu, z zastrzeżeniem § 57 ust. 5, lub inny przedmiot obowiązkowy, o którym mowa w § 54 ust. 2 pkt 1 lit. b i pkt 2 lit. b i d, z wyjątkiem przedmiotu, który zdawał jako przedmiot dodatkowy. Przepis § 54 ust. 2 pkt 2 lit d tiret piąte rozporządzenia stanowi, że egzamin maturalny obejmuje geografię jako przedmiot obowiązkowy w części pisemnej. Przepis § 57 ust. 1 rozporządzenia stanowi, że egzamin maturalny z przedmiotów obowiązkowych może być zdawany na poziomie podstawowym albo na poziomie rozszerzonym. W szczególności egzamin maturalny w części pisemnej z geografii jako przedmiotu obowiązkowego może być zdawany na poziomie podstawowym albo na poziomie rozszerzonym (§ 90 ust. 1 rozporządzenia). Zdający, który zamierza przystąpić do egzaminu maturalnego składa pisemną deklarację dotyczącą wyboru przedmiotów zdawanych jako obowiązkowe i dodatkowe (§ 63 ust. 1 i 2). Skarżący w dniu 11 października 2009 r. zadeklarował przystąpienie do egzaminu obowiązkowego z geografii pisemnej na poziomie podstawowym. Wobec powyższego skoro przepisy rozporządzenia dopuszczały wybór innego poziomu egzaminu, to skarżący prawidłowo mógł wybrać geografię jako podmiot obowiązkowy na poziomie podstawowym, mimo, że przy pierwszym egzaminie w 2008 r. zadeklarował i zdawał geografię jako obowiązkową na poziomie rozszerzonym.

W końcowej części uzasadnienia Sąd wskazał, że na skutek uchylenia zaskarżonego aktu Dyrektora OKE organ powinien dokonać oceny arkusza egzaminacyjnego skarżącego z geografii na poziomie podstawowym przez uprawnionych egzaminatorów oraz ustalić wynik pisemnego egzaminu maturalnego z obowiązkowej geografii na poziomie podstawowym przeprowadzonego w sesji wiosennej 2010 r., zgodnie z warunkami i sposobem oceniania tego egzaminu.

Od powyższego wyroku Dyrektor OKE wniosła skargę kasacyjną, jednakże wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 marca 2012 r. o sygn. akt I OSK 2452/11 skarga ta została oddalona. Naczelny Sąd Administracyjny nie uznał zasadności żadnego z zarzutów organu. Uznał zwłaszcza, że "wobec nie budzącego wątpliwości unormowania § 4 ust. 1 rozporządzenia MEN z dnia 25 września 2008 r., zmieniającego rozporządzenie z dnia 30 kwietnia 2007 r., wskazującego na możliwość ponownego zdawania egzaminu maturalnego (na warunkach i w sposób obowiązujący do r. 2008/2009) w ciągu 5 lat od daty pierwszego egzaminu przez osoby, które nie zdały tego egzaminu z określonego przedmiotu do roku szkolnego 2008/2009 oraz wobec treści § 104 ust. 2 rozporządzenia z dnia 30 kwietnia 2007 r., wskazującej na możliwość wybrania innego poziomu egzaminu lub innego przedmiotu obowiązkowego (z wyjątkiem przedmiotów, które zdawał jako przedmiot dodatkowy), co obejmuje także geografię jako przedmiot obowiązkowy w części pisemnej (§ 54 ust. 2 pkt 2 lit. d, tiret 5 w zw. z § 90 ust. 1 rozporządzenia), treść § 57 ust. 1 rozporządzenia, umożliwiającego zdawanie egzaminu z przedmiotów obowiązkowych na obu poziomach oznacza brak możliwości zakwestionowania prawidłowości zdawania egzaminu z geografii na poziomie podstawowym, co stało się elementem treści deklaracji ucznia z dnia 11 października 2009 r."

Pismem z dnia 25 czerwca 2012 r. M.D., działając w oparciu o art. 154 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270) wystąpił o wymierzenie Dyrektorowi OKE grzywny w wysokości 5.000 zł z tytułu niewykonania prawomocnego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 25 sierpnia 2011 r., sygn. akt II SA/Po 621/10 oraz o zasądzenie od organu na jego rzecz kosztów postępowania. W uzasadnieniu skargi podkreślił, że w wyroku tym Sąd polecił Dyrektorowi OKE "dokonać oceny arkusza egzaminacyjnego skarżącego z geografii na poziomie podstawowym przez uprawnionych egzaminatorów oraz ustalić wynik pisemnego egzaminu maturalnego z obowiązkowej geografii na poziomie podstawowym przeprowadzonego w sesji wiosennej 2010r., zgodnie z warunkami i sposobem oceniania tego egzaminu". Następnie skarżący zaznaczył, że po zwrocie akt Dyrektor OKE, pismem z dnia 9 maja 2012 r. poinformował wnioskodawcę, że nie może wywiązać się z wytycznych Sądu, gdyż na podstawie § 108 ust. 6 rozporządzenia z dnia 30 kwietnia 2007 r. arkusze egzaminacyjne są przechowywane przez Komisję przez 6 miesięcy. Pismem z dnia 21 maja 2012 r. wnioskodawca wezwał organ do wykonania wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu. W odpowiedzi organ podtrzymał swoje stanowisko, wskazując, iż zgodnie z powołanym rozporządzeniem nie posiada już arkusza egzaminacyjnego wnioskodawcy.

Następnie M.D. zaznaczył, że do dnia złożenia wniosku o wymierzenie grzywny organ nie wywiązał się z obowiązku nałożonego na niego wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu. Skarżący stwierdził, że zasłanianie się przez organ treścią § 108 ust. 6 rozporządzenia z dnia 30 kwietnia 2007 r., w sytuacji w której przed upływem terminu określonego w tym przepisie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Poznaniu toczyła się już sprawa dotycząca aktu unieważniającego egzamin maturalny, należy uznać za złośliwe i cyniczne. Zdaniem M.D. takie działanie organu, pomimo niewątpliwej wadliwości podjętego rozstrzygnięcia, w dalszym ciągu uniemożliwia wnioskodawcy uzyskanie rezultatu egzaminu maturalnego. Wnioskodawca nie tylko przez okres roku pozostawał w stanie niepewności dotyczącym zakwestionowanego egzaminu, ale również obecnie, kiedy wadliwość aktu została prawomocnie stwierdzona, pozbawiony został możliwości zweryfikowania jego poprawności. W ocenie M.D. posłużenie się treścią § 108 ust. 6 rozporządzenia z 30 kwietnia 2007 r. stanowi działanie wyczerpujące znamiona rażącego naruszenia prawa. Odmowa zweryfikowania prawidłowo przeprowadzonego egzaminu maturalnego podważa zasadność sądowej kontroli działań Okręgowej Komisji Egzaminacyjnej, powodując iż jest ona tylko iluzoryczna. Kwestionuje to rolę sądu administracyjnego jako organu ochrony prawnej. Skarżący podkreślił, że z jego punktu widzenia działanie organu stanowi przykład działania całkowicie samowolnego, wskazującego, iż organ może uchylić się od skutków prawomocnych wyroków sądów administracyjnych.

W odpowiedzi na skargę Dyrektor OKE wniósł o oddalenie wniosku o wymierzenie grzywny i o obciążenie skarżącego kosztami postępowania. Organ wskazał, że w postępowaniu sądowoadministracyjnym arkusz egzaminacyjny skarżącego nie był przedmiotem wniosku dowodowego, stąd cały czas znajdował się w archiwach Okręgowej Komisji Egzaminacyjnej w Poznaniu wraz z kilkudziesięcioma tysiącami innych arkuszy egzaminacyjnych z egzaminu przeprowadzonego w sesji wiosennej 2010. Postawiony w skardze zarzut cynicznego i celowego działania przez organ jest całkowicie chybiony z tego powodu, że Dyrektor OKE przy takiej ilości prac maturalnych nie ma możliwości pilotowania i pilnowania jednej z nich. Następnie wskazano, że § 108 ust. 6 rozporządzenia z dnia 30 kwietnia 2007 r. nakazuje okręgowym komisjom egzaminacyjnym przechowywanie arkuszy egzaminacyjnych przez okres sześciu miesięcy, po tym terminie są one niszczone. Zatem Dyrektor OKE nie zachowując arkusza egzaminacyjnego skarżącego postąpił zgodnie z prawem. Dyrektor OKE nie miał podstawy prawnej do dalszego przechowywania tego arkusza. Organ podkreślił, że § 108 rozporządzenia (omyłkowo powołano "art.") jest przepisem powszechnie znanym. Skarżący działa przez profesjonalnego pełnomocnika, mógł zatem, znając ten przepis, wystąpić o zabezpieczenie tego arkusza, choćby poprzez złożenie stosownego wniosku dowodowego. Okręgowa Komisja Egzaminacyjna w Poznaniu jest największą komisją w Polsce, swoim zasięgiem obejmuje trzy województwa, w których przeprowadzane są sprawdziany i egzaminy dla kilkuset tysięcy osób rocznie. Trudno zatem wymagać od organu, który działa na tak szeroką skalę, aby w każdej indywidualnej sprawie każdego arkusza podejmował decyzję o jego zniszczeniu bądź nie szczególnie, że przepisy prawa w tym zakresie są jasne i zobowiązują do przechowywania arkuszy przez okres 6 miesięcy i nie wskazują od tej dyspozycji żadnych wyjątków. Powołując się na powyższe Dyrektor OKE stwierdził, że zaistniała sytuacja nie powstała w żaden sposób z jego winy, gdyż wykonywał wyłącznie dyspozycje wynikające z przepisów prawa i nie można mu zarzucić rażącego naruszenia prawa, a nadto wyrok jest niemożliwy do wykonania, dlatego nie istnieją podstawy do ukarania Dyrektora OKE grzywną.

Niezależnie, organ odniósł się do wydanego w sprawie wyroku i stwierdził, że był on niemożliwy do wykonania niezależnie od istnienia arkusza egzaminacyjnego, albowiem obowiązujące zasady wystawiania świadectw maturalnych nie pozwalają na wystawienie świadectwa maturalnego w sposób określony wyrokiem Sądu. W postępowaniu przez sądem organ posługiwał się argumentacją i wykładnią prawa stosowaną w systemie oceny egzaminów maturalnych i wystawiania świadectw maturalnych zarówno przez Ministerstwo Edukacji Narodowej, Centralną Komisję Egzaminacyjną, jak i okręgowe komisje egzaminacyjne. Zgodnie z tą interpretacją i tylko zgodnie z nią możliwe jest wystawianie świadectw dojrzałości dla osób, które zdały egzaminy maturalne. Na podstawie § 16 ust. 1 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 28 maja 2010r. w sprawie świadectw, dyplomów i innych druków szkolnych (Dz.U. Nr 97, poz. 624) świadectwa dojrzałości wypełniane są pismem komputerowym. Do tego celu służy program, stworzony specjalnie na potrzeby okręgowych komisji, jednolity dla wszystkich. Program nie pozwala wprowadzić danych niezgodnych z systemem i obowiązującymi przepisami prawa i Dyrektor OKE nie ma możliwości, żeby to zmienić. Skoro zatem systemowo przyjęto, że osoby takie jak skarżący nie miały możliwości zdawania egzaminu w roku 2010 z geografii jako przedmiotu dodatkowego na poziomie podstawowym, to niemożliwym byłoby wystawienie skarżącemu świadectwa z oceną z egzaminu z geografii jako przedmiotu dodatkowego na poziomie podstawowym nawet, gdyby Dyrektor OKE zlecił dokonanie oceny arkusza skarżącego i ustalił wynik. Zgodnie z powołanym rozporządzeniem w sprawie świadectw Dyrektor OKE nie może wystawiać świadectw dojrzałości ręcznie ani nanosić poprawek na wydrukach komputerowych.

Zdaniem organu naniesienie tej oceny na świadectwo dojrzałości skarżącego jest niemożliwe także i z tego powodu, że w roku 2011 skarżący zdał egzamin dodatkowy z geografii na poziomie rozszerzonym i taki wynik zawiera świadectwo, które otrzymał. Nie ma możliwości, aby na świadectwie wprowadzić drugi wynik z takiego samego przedmiotu tylko na innym poziomie. Z powyższego względu, nawet w przypadku istnienia arkusza egzaminacyjnego skarżącego, wystawienie świadectwa dojrzałości i tym samym wykonanie wyroku byłoby niemożliwe.

Podsumowując organ stwierdził, że wykonanie wyroku było i jest obiektywnie niemożliwe i to z przyczyn niezależnych i niezawinionych przez Dyrektora OKE, stąd wniosek o ukaranie grzywną jest całkowicie nieuzasadniony.

W piśmie z dnia 14 listopada 2012 r. Dyrektor OKE podtrzymał swoje stanowisko i podkreślił, że w roku 2011 M.D. zdał pisemny egzamin maturalny z geografii na poziomie rozszerzonym, wobec czego nie ma prawa ani możliwości ubiegać się o uzyskanie oceny z egzaminu pisemnego z geografii na poziomie podstawowym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 154 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270) w razie niewykonania wyroku uwzględniającego skargę na bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania oraz w razie bezczynności organu lub przewlekłego prowadzenia postępowania po wyroku uchylającym lub stwierdzającym nieważność aktu lub czynności strona, po uprzednim pisemnym wezwaniu właściwego organu do wykonania wyroku lub załatwienia sprawy, może wnieść skargę w tym przedmiocie, żądając wymierzenia temu organowi grzywny (§ 1). Grzywnę, o której mowa w § 1, wymierza się do wysokości dziesięciokrotnego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego w gospodarce narodowej w roku poprzednim, ogłaszanego przez Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego na podstawie odrębnych przepisów (§ 6). Stwierdzając niewykonanie wyroku Sąd może ponadto orzec o istnieniu lub nieistnieniu uprawnienia lub obowiązku, jeżeli pozwala na to charakter sprawy oraz niebudzące uzasadnionych wątpliwości okoliczności jej stanu faktycznego i prawnego. Jednocześnie sąd stwierdza, czy bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania przez organ miały miejsce z rażącym naruszeniem prawa (§ 2). Wykonanie wyroku lub załatwienie sprawy po wniesieniu skargi nie stanowi podstawy do umorzenia postępowania lub oddalenia skargi (§ 3).

Z kolei zgodnie z art. 154 § 4 i 5 osobie, która poniosła szkodę wskutek niewykonania orzeczenia sądu, służy roszczenie o odszkodowanie na zasadach określonych w Kodeksie cywilnym. Odszkodowanie przysługuje od organu, który nie wykonał orzeczenia sądu. Jeżeli organ w terminie trzech miesięcy od dnia złożenia wniosku o odszkodowanie nie wypłacił odszkodowania, uprawniony podmiot może wnieść powództwo do sądu powszechnego.

Przed przystąpieniem do wyjaśnienia zasadniczych motywów wyroku wskazać należy, że w niniejszej sprawie bezspornie wyrokiem z dnia 25 sierpnia 2011 r. o sygn. akt II SA/Po 621/10 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu uchylił akt Dyrektora Okręgowej Komisji Egzaminacyjnej w Poznaniu z dnia 8 czerwca 2010 r. [...] i nałożył na organ jednoznaczny obowiązek dokonania oceny arkusza egzaminacyjnego M.D. z geografii na poziomie podstawowym przez uprawnionych egzaminatorów oraz ustalenia wyniku pisemnego egzaminu maturalnego z obowiązkowej geografii na poziomie podstawowym przeprowadzonego w sesji wiosennej 2010 r., zgodnie z warunkami i sposobem oceniania tego egzaminu. Wyrok ten został przez organ zaskarżony skargą kasacyjną, jednakże nie podniesiono w niej żadnego zarzutu, który zmierzałby do wykazania niezasadności albo niemożliwości zrealizowania powołanego wyżej wskazania Sądu pierwszej instancji. Skarga kasacyjna Dyrektora OKE została w całości oddalona wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 marca 2012 r. sygn. akt I OSK 2452/11. Z tym dniem wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu stał się prawomocny.

Wyrok z dnia 25 sierpnia 2011 r. do daty rozpoznania niniejszej skargi o wymierzenie grzywny nie został wykonany.

Bezsporne jest też, że w reakcji na unieważnienie egzaminu maturalnego w dniu 8 sierpnia 2010 r. M.D. pismem z dnia 7 lipca 2010 r. wezwał Dyrektora OKE do usunięcia naruszenia prawa, natomiast skargę nadał na adres organu 9 sierpnia 2010 r. i dotarła ona do organu następnego dnia. Oznacza to, że niespełna trzy miesiące po dacie unieważnionego egzaminu zostało wszczęte postępowanie sądowoadministracyjne.

W ocenie Sądu - co trzeba podkreślić na wstępie - nie można się zgodzić z twierdzeniem Dyrektora OKE o rzekomej niewykonalności obowiązku dokonania oceny arkusza egzaminacyjnego M.D. z geografii na poziomie podstawowym przez uprawnionych egzaminatorów oraz ustalenia wyniku pisemnego egzaminu maturalnego z obowiązkowej geografii na poziomie podstawowym przeprowadzonego w sesji wiosennej 2010 r., zgodnie z warunkami i sposobem oceniania tego egzaminu. Na poparcie tezy o niewykonalności tego rodzaju obowiązku wynikającego z prawomocnego wyroku sądowego nie sposób wskazać żadnych argumentów o charakterze prawnym ani niemożliwych do usunięcia przeszkód faktycznych. Zatem nie ulega wątpliwości Sądu, że wyrok z dnia 25 sierpnia 2011 r. był co do zasady wykonalny.

Dyrektor OKE wezwany przez skarżącego do usunięcia naruszenia prawa zasłonił się treścią § 108 ust. 6 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 kwietnia 2007 r. w sprawie warunków i sposobu ocenienia, klasyfikowania i promowania uczniów i słuchaczy oraz przeprowadzania sprawdzianów i egzaminów w szkołach publicznych (Dz.U. Nr 83, poz. 562 ze zm.) wskazując, że zgodnie z zawartą w tym przepisie dyspozycją arkusze egzaminacyjne i karty odpowiedzi przechowywane są przez okręgowe komisje przez okres 6 miesięcy. W odpowiedzi na skargę szerzej uzasadnił swoje stanowisko wyjaśniając, że § 108 ust. 6 rozporządzenia z 30 kwietnia 2007 r. "nakazuje okręgowym komisjom egzaminacyjnym przechowywanie arkuszy egzaminacyjnych przez okres sześciu miesięcy, po tym terminie są one niszczone (...). Dyrektor OKE nie miał podstawy do dalszego przechowywania tego arkusza". Dodał też, że ze względu na skalę działania trudno wymagać od organu "aby w każdej indywidualnej sprawie każdego arkusza podejmował decyzję o jego zniszczeniu bądź nie szczególnie, że przepisy prawa w tym zakresie są jasne i zobowiązują do przechowywania arkuszy przez okres 6 miesięcy i nie wskazują od tej dyspozycji żadnych wyjątków".

Powyższa argumentacja w żadnym stopniu nie usprawiedliwia organu. Po pierwsze, oczywiście niezasadne jest twierdzenie, że zniszczenie arkusza egzaminacyjnego - które zdaniem organu stanowi przeszkodę faktyczną dla wykonania orzeczenia sądowego - nastąpiło bez winy organu. Przechowywanie dokumentacji egzaminacyjnej należy bowiem do zadań komisji okręgowej, którą kieruje dyrektor okręgowej komisji egzaminacyjnej (art. 9d ust. 2a ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty, Dz.U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572, ze zm.). Przechowywanie arkuszy egzaminacyjnych należy zatem do zakresu zadań, za które odpowiedzialny jest dyrektor komisji egzaminacyjnej i które są wykonywane przez bezpośrednio podległe mu służby. Po drugie, wbrew sugestiom Dyrektora OKE w Poznaniu § 108 ust. 6 rozporządzenia z dnia 30 kwietnia 2007 r. nie może być interpretowany jako przepis zawierający skierowany do organu nakaz, i to bez wyjątków, automatycznego niszczenia arkuszy egzaminacyjnych, w tym kart odpowiedzi, po upływie terminu 6 miesięcy. Przepis ten określa jedynie minimalny okres, w jakim przechowywanie arkuszy egzaminacyjnych jest obowiązkowe.

Wreszcie, nie do zaakceptowania jest w demokratycznym państwie prawa działanie organu, który w przypadku wniesienia przez osobę uprawnioną przysługującego jej środka prawnego w celu ochrony jej praw przed sądem (jak to miało miejsce w niniejszej sprawie), niszczy zasadniczą dokumentację sprawy. W sytuacji, gdy skarga do sądu administracyjnego na akt o unieważnieniu egzaminu maturalnego została wniesiona w terminie niespełna trzech miesięcy od daty egzaminu maturalnego, to oczywistym obowiązkiem organu jest zachowanie arkusza egzaminacyjnego do czasu zakończenia postępowania sądowego. Treść § 108 ust. 6 rozporządzenia z dnia 30 kwietnia 2007 r. określająca minimalny termin przechowywania dokumentacji, nie dostarcza żadnych argumentów pozwalających organowi na zwolnienie się z tego obowiązku. W tym miejscu trzeba też podkreślić, że to organ, a nie strona, jest dysponentem dokumentacji sprawy, dlatego obciążanie skarżącego brakiem złożenia wniosku o zabezpieczenie owej dokumentacji w toku postępowania sądowoadministracyjnego (Dyrektor UKE posługuje się taką argumentacją w odpowiedzi na skargę), opiera się na błędnym pojmowaniu funkcji tego organu. Na marginesie Sąd wskazuje Dyrektorowi UKE, że przepisy ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie przewidują przeprowadzania procedury zabezpieczenia dowodów (zob. art. 103 § 3 i 5 P.p.s.a.)..

Oceniając skargę wniesioną w trybie art. 154 § 1 P.p.s.a. po wyroku stwierdzającym nieważność aktu Sąd bada czy organ w dacie wniesienia skargi pozostawał w stanie bezczynności albo przewlekle prowadził postępowanie obejmujące wykonanie wyroku. Podkreślić należy, że z punktu widzenia tego przepisu nie ma znaczenia, iż organ wykona ciążące na nim czynności po dacie złożenia skargi (art. 154 § 3 P.p.s.a.). Świadczy to o represyjnym charakterze grzywny za niewykonanie wyroku (M. Jagielska, J. Jagielski, R. Stankiewicz [w:] R. Hauser, M. Wierzbowski, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Warszawa 2012, s. 551, pkt 15). Trzeba też zaznaczyć, że w obecnym stanie prawnym art. 154 § 1 P.p.s.a. nie daje sądowi możliwości odstąpienia od wymierzenia grzywny. Jeżeli zostały spełnione przesłanki określone w tym przepisie, to sąd ma obowiązek uwzględnić skargę (M. Jagielska, J. Jagielski, R. Stankiewicz, jw., pkt 13). W doktrynie podkreśla się, że taka konstrukcja prawna uprawnia do twierdzenia, iż obecnie grzywna stanowi przede wszystkim karę za ignorowanie wyroków sądowych przez organy administracji (zob. J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Warszawa 2008, s. 388 oraz powołany przez niego J. Drachal, Orzeczenia sądowe [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (zagadnienia wybrane), materiał na Konferencję Sędziów NSA, Popowo 2003 r., Warszawa 2003 r.).

W tej sprawie przesłanki wymierzenia organowi grzywny niewątpliwie zostały spełnione. Po pierwsze w wyroku z dnia 25 sierpnia 2010 r. został jednoznacznie określony obowiązek organu. Pomimo upływu ponad trzech miesięcy od uprawomocnienia się tego wyroku organ nie zrealizował wskazań zawartych w tym wyroku i nie podjął się czynności oceny arkusza egzaminacyjnego M.D. z geografii oraz ustalenia wyniku pisemnego egzaminu maturalnego z obowiązkowej geografii przeprowadzonego w sesji wiosennej 2010 r., zgodnie z warunkami i sposobem oceniania tego egzaminu. Co prawda w sprawach egzaminów maturalnych postępowanie nie toczy się według przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego i nie mają do niego zastosowania terminy określone w art. 35 i nast. tego Kodeksu, to jednak nie ulega też wątpliwości, że obowiązkiem organu było wykonanie wyroku bez zbędnej zwłoki od daty uprawomocnienia się wyroku. Nie podejmując nakazanych czynności pomimo bezskutecznego upływu trzech miesięcy organ pozostawał więc w bezczynności.

Aby przesądzić czy w wymienionych wyżej okolicznościach można mówić o bezprawnym ignorowaniu prawomocnego wyroku sądowego w rozumieniu art. 154 § 1 P.p.s.a. konieczne jest także odniesienie się do powoływanych przez Dyrektora OKE przyczyn jego niedziałania.

Jest to o tyle istotne, że od obowiązku wymierzenia organowi grzywny w przypadku jego niedziałania po wyroku sądu z art. 154 § 1 P.p.s.a. wyprowadza się w drodze wykładni dwa wyjątki.

W orzecznictwie sądowoadministracyjnym, w tym w wyroku z dnia 3 listopada 2011 r. o sygn. akt I OSK 1177/11 (publ. orzeczenia.nsa.gov.pl) powołanym przez organ w piśmie z dnia 8 czerwca 2010 r., przyjmuje się, że wymierzenie organowi grzywny na mocy art. 154 § 1 P.p.s.a. może mieć miejsce tylko wtedy, gdy po wyroku uchylającym lub stwierdzającym nieważność aktu lub czynności, organ administracji pozostaje w bezczynności z przyczyn od niego zależnych. Pogląd taki wywiedziony został w oparciu o sytuacje, w których na organie ciążył obowiązek wykonania wyroku, przekroczony został termin do podjęcia wymaganego orzeczenia, jednakże organ nie uczynił tego w powodu obiektywnych i niezależnych od niego przeszkód takich jak np. ograniczona dostępność do akt sprawy (zob. zwłaszcza powołany wyrok I OSK 1177/11) albo wystąpienie zagadnienia wstępnego (wyrok z dnia 5 października 2009 r. o sygn. akt I OSK 201/09, publ. Lex 570998). Innymi słowy, grzywny z art. 154 § 1 P.p.s.a. nie wymierza się, jeżeli niedziałanie organu jest spowodowane obiektywnymi i niezależnymi od niego okolicznościami.

Drugim przypadkiem, kiedy niedziałanie organu po wyroku sądu uchylającym orzeczenie organu (analogicznie: stwierdzającym nieważność aktu) nie daje podstawy do wymierzenia grzywny, to sytuacja, gdy z uwagi na charakter wyeliminowanego z obrotu orzeczenia (aktu) nie powstaje konieczność dalszego orzekania albo działania w tym zakresie organu (zob. wyrok z dnia 15 czerwca 2010 r. II OSK 2068/09, publ. ONSAiWSA 2011 r., Nr 5, poz. 96).

W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie okoliczności powołane przez organ jako przyczyna niewykonania wyroku nie mieszczą się w żadnym z wymienionych wyżej, przyjętych w orzecznictwie wyjątków. Jak już wskazano, zniszczenie arkusza egzaminacyjnego w czasie postępowania sądowego było działaniem ewidentnie przez organ zawinionym i do tego działaniem, które godzi w zasady demokratycznego państwa prawnego, w tym zwłaszcza poszanowania dla wymiaru sprawiedliwości. Dlatego powoływany przez organ fakt, że arkusz egzaminacyjny nie istnieje (na marginesie Sąd zauważa, że organ nie wyjaśnił, kiedy arkusz został zniszczony) nie zmienia oceny, iż organ dopuścił się zawinionego ignorowania wymiaru sprawiedliwości. Zdaniem Sądu orzekającego w tej sprawie nie ma znaczenia, kiedy zniszczono dokumentację egzaminacyjną skarżącego niezbędną do wykonania wyroku (zwłaszcza, że nie jest wykluczone, iż nastąpiło to po uprawomocnieniu się wyroku). Istotne jest, że organ uchylił się w ten sposób spod władzy wymiaru sprawiedliwości, doprowadzając z własnej winy do powstania faktycznej przeszkody w realizacji wskazań wyroku.

Na pewno nie można natomiast uznać, że w tej sprawie zachodzi niewykonalność wyroku w rozumieniu powołanego wyżej orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego o sygn. akt II OSK 2068/09. Nie ulega wątpliwości, że wyrok z dnia 25 sierpnia 2011 r. rodził obowiązek podjęcia przez organ precyzyjnie wskazanych czynności, a M.D. miał prawo domagania się ich realizacji.

Podsumowując powyższe Sąd doszedł do przekonania, że w niniejszej sprawie ewidentnie niewłaściwe postępowanie organu powołane przez niego jako przyczyna niewykonania wyroku nie mogły prowadzić do odmówienia skarżącemu prawa do żądania wymierzenia temu organowi kary w oparciu o art. 154 § 1 P.p.s.a. W tym miejscu trzeba też pamiętać, że skarga o wymierzenie organowi grzywny z tytułu niewykonania wyroku nie tylko zmierza do nałożenia określonej kary temu organowi (co jest w interesie publicznym), ale przede wszystkim daje skarżącemu możliwość uzyskania prejudykatu, otwierającego drogę do dochodzenia ewentualnego odszkodowania za skutki niewykonania wyroku w oparciu o art. 154 § 4 i 5 P.p.s.a. w zw. z art. 4171 § 3 Kodeksu cywilnego. Dlatego tym bardziej - w kontekście faktu, że powoływana przez organ w niniejszej sprawie przeszkoda w wykonaniu wyroku nastąpiła wyłącznie z przyczyn leżących po stronie organu - odmowa wymierzenia grzywny (oddalenie skargi) z art. 154 § 1 P.p.s.a. poważnie godziłaby w poczucie sprawiedliwości, gdyż zamykałaby skarżącemu drogę do dochodzenia odszkodowania. Skarżący byłby wtedy w istocie pozbawiony jakiejkolwiek ochrony prawnej, zarówno w oparciu o uzyskane orzeczenie sądu administracyjnego, jak i ewentualnej rekompensaty z tytułu jego niewykonania przez sądem powszechnym.

Odnosząc się do argumentów organu dotyczących niewykonalności wyroku z dnia 25 sierpnia 2011 r. "od samego początku" Sąd stwierdza, że argumentacja ta jest całkowicie nie do zaakceptowania. Stanowi ona bowiem z gruntu niedopuszczalną polemikę z prawomocnym orzeczeniem Sądu. Tylko na marginesie Sąd zwraca uwagę organowi, że żadne z okoliczności, jakie przedstawia w odpowiedzi na skargę na poparcie tezy o niewykonalności wyroku, nie zostały przez niego nawet powołane w skardze kasacyjnej, dlatego powoływanie ich na obecnym etapie jest tym bardziej bezzasadne.

Wreszcie w ocenie Sądu nie ma znaczenia dla zasadności skargi fakt, że skarżący zdał maturę w 2011 r. i otrzymał świadectwo maturalne. Należy bowiem zauważyć, czego nie dostrzega organ, że w wyroku z dnia 25 sierpnia 2011 r. zawarto nakaz dokonania oceny arkusza egzaminacyjnego oraz ustalenia wyniku pisemnego egzaminu maturalnego z obowiązkowej geografii, natomiast nie nakazano wystawienia świadectwa maturalnego. Cel takiej oceny, nawet po zadaniu przez skarżącego matury w roku późniejszym, nie był bez znaczenia chociażby z uwagi na ewentualne roszczenia odszkodowawcze (art. 4171 § 2 Kodeksu cywilnego). W tym miejscu trzeba też podkreślić, że fakt zdania egzaminu maturalnego przez M.D. był znany Sądom obu instancji orzekającym w sprawie ze skargi M.D. na akt Dyrektora OKE - Dyrektor Liceum "X" poinformował o tym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu dnia 24 czerwca 2011 r. (k. 128 akt administracyjnych w sprawie II SA/Po 621/10).

Sąd nie stwierdził, że bezczynność Dyrektora OKE miała miejsce z rażącym naruszeniem prawa, zważając na fakt, iż organ nie uchylił się całkowicie jakichkolwiek czynności w sprawie, lecz w maju 2012 r. poinformował skarżącego o przyczynach niewykonania wyroku. Nie można zatem stwierdzić, że nie podejmował żadnych działań w sprawie.

Odnosząc się natomiast do wysokości grzywy, to zgodnie z art. 154 § 6 P.p.s.a. biorąc pod uwagę Komunikat Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego z dnia 9 lutego 2012 r. w sprawie przeciętnego wynagrodzenia w gospodarce narodowej w 2011 r. (M.P. 2012 r., nr 63) mogła być ona wymierzona do wysokości 33995,20 zł. Sąd wymierzył ją w stosunkowo niewielkiej wysokości (ok. 1/4 przeciętnego wynagrodzenia w gospodarce narodowej), zważając, że ze względu na stosunkowo późne uprawomocnienie się wyroku (2012 r.) jego niewykonanie nie wywołało poważnych skutków prawnych dla skarżącego, zwłaszcza nie opóźniło uzyskania przez skarżącego świadectwa maturalnego (uzyskał je w 2011 r.).

O zwrocie kosztów postępowania postanowiono natomiast w oparciu o art. 200 P.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.). Stosownie do tych przepisów przyznano skarżącemu poniesione przez niego koszty postępowania niezbędne do celowego dochodzenia praw (art. 200 P.p.s.a.), na które złożyły się: uiszczony wpis oraz opłata od pełnomocnictwa. Tytułem wynagrodzenia radcy prawnego zasądzono kwotę [...] zł (za postępowanie przed Sądem pierwszej instancji - § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c rozporządzenia).