Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 1509/05
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2005-11-29 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6293 Przejęcie gospodarstw rolnych
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Małgorzata Miron, Sędziowie sędzia WSA Zbigniew Rudnicki, sędzia WSA Jarosław Stopczyński (spr.), Protokolant Dominik Niewirowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 listopada 2005 r. sprawy ze skargi E. K., A. K., M. K., M. K. i E. K. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lipca 2005 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji o przejęciu gospodarstwa rolnego przez Państwo za rentę uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.


UZASADNIENIE

IV SA/WA 1509/05

Uzasadnienie

Decyzją z dnia [...] kwietnia 1976r. Nr [...]Naczelnik Miasta L. przejął od B. K. na rzecz Państwa za rentę gospodarstwo rolne o powierzchni 2,01 ha położone w L. zaznaczając, ze przejecie tego gospodarstwa nastąpiło na wniosek właściciela z uwagi na jego wiek i zły stan zdrowia. Jako podstawę prawną decyzji powołał przepisy art. 9 i art. 31 ustawy z dnia 29 maja 1974r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz. U. Nr 21 poz. 118).

E. K. jeden ze spadkobierców B. K. wystąpił z pismem z dnia 27 sierpnia 1999r., w którym domagał się stwierdzenia nieważności w/w decyzji. W uzasadnieniu tego pisma podniósł, że przekazanie gospodarstwa nie odbyło się dobrowolnie, lecz pod przymusem. Poza tym przejęto majątek nie stanowiący wyłącznej własności B. K. Był on także w części własnością matki J. K. która zmarła 5 września 1973r., a więc nie żyła w chwili przejęcia. Zdaniem E. K. czwórce jej dzieci należał się po niej spadek.

Wojewoda [...]decyzją z dnia [...] lutego 2000r.Nr [...]odmówił stwierdzenia nieważności decyzji Naczelnika Miasta L. z dnia [...] kwietnia 1976r., a Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzję tą utrzymał w mocy.

Pismem z dnia 16 grudnia 2002r. skierowanym do Wojewody [...] pozostali spadkobiercy po J. i B. małż. K. tj. E. K., M. K. i M. K. wnieśli również o stwierdzenie nieważności decyzji o przejęciu gospodarstwa jako wydanej z rażącym naruszenia prawa. Podnieśli dodatkowo, że B. K. nigdy nie otrzymał do dożywotniego użytkowania działki o powierzchni 0,5 ha co gwarantowała mu decyzja z dnia [...] kwietnia 1976r.

W następstwie rozpoznania skargi E. K. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] października 2002r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił tą decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lutego 2000r. odmawiającą stwierdzenia nieważności decyzji Naczelnika Miasta L. z dnia [...] kwietnia 1976r.

W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia Wojewódzki Sąd Administracyjny podniósł następujące kwestie:

1.) brak rozpatrzenia przez organy obu instancji całego zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. Dokonano bowiem ustaleń z pominięciem znajdującej się w aktach sprawy wypowiedzi W. G. - Naczelnika Miasta L. 2.) brak rozważenia przez rozstrzygające w sprawie organy nadzoru dopuszczalności dokonywania ustaleń na podstawie oświadczeń osób fizycznych w sytuacji gdy obowiązująca procedura administracyjna przewiduje odbieranie zeznań od świadków. 3.) Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi przesądzając brak wady oświadczenia woli złożonego przez B. K. nie wziął w tym zakresie pod uwagę potrzeby rozważenia kompetencji sadów powszechnych.

4.) postępowanie przed organami obu instancji przeprowadzono wyłącznie z udziałem skarżącego i Starostwa Powiatowego w L. bez wyjaśnienia przyczyn takiego stanu rzeczy i oceny że sferą interesu prawnego lub obowiązku jakich osób łączą się obecnie nieruchomości wchodzące w skład przejętego gospodarstwa rolnego. 5.) nie wiadomo dlaczego wniosku skarżącego nie rozpoznano łącznie z wnioskami złożonymi przez jego rodzeństwo.

Rozpoznając sprawę ponownie Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] kwietnia 2005r. odmówił stwierdzenia nieważności decyzji Naczelnika Miasta L. dnia [...] kwietnia 1976r. W uzasadnieniu tej decyzji podkreślono, iż przeprowadzono postępowanie dowodowe zgodnie z regułami określonymi w kpa. W szczególności przesłuchano świadków uprzedzając ich o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. R. S. i W. G. zeznali, że gospodarstwo zostało przejęte na własność Państwa za rentę na pisemny wniosek złożony przez B. K., a W. G. dodatkowo, że do złożenia wniosku zmusiła B. K. sytuacja, gdyż część jego gospodarstwa miała wejść do tworzonego kompleksu, a geodeci tworzący ów kompleks proponowali mu inne grunty zamiennie na północy L. w postaci mało atrakcyjnych łąk z trudnym dojazdem, a zarazem odległych. W. G. oświadczył także, że B. K. nie złożył wniosku o przejęcie gospodarstwa na własność Państwa za rentę pod wpływem jakiejkolwiek groźby ze strony pracowników urzędu Miejskiego w L. czy kogokolwiek. On sam to uczynił, ponieważ nie odpowiadały mu grunty zamienne. R. S. potwierdziła te fakty wskazując nadto na to że B. K. w chwili przekazywania gospodarstwa miał 73 lata i nie miał już siły dalej go prowadzić. Skarżący z kolei wyjaśnił, że naciski na B. K., żeby złożył wniosek o przekazanie gospodarstwa na własność Państwa za rentę mogły być ze strony władz wojewódzkich, partyjnych i geodezyjnych. Chodziło bowiem o pozyskiwanie gruntów w celu tworzenia kompleksów dla jednostek gospodarki uspołecznionej na terenie miasta L. Naciski mogły być bezpośrednie i pośrednie nie wie jednak kto je czynił. Podniósł także, iż uważa, że B. K. mógł nie złożyć pisemnego wniosku o przyjęcie jego gospodarstwa za rentę gdyż Starostwo Powiatowe w L. takiego dokumentu nie posiada. Co do samej treści decyzji nie ma zastrzeżeń w tym sensie że nie uważa aby była nieprawdziwa, ma natomiast pretensje do samego sposobu załatwienia tej sprawy przed wydaniem decyzji. Podnosi że jednym z punktów decyzji było przyznanie działki do dożywotniego użytkowania, która jednak nigdy nie została przydzielona. Z tego też względu -jego zdaniem cała decyzja jest nieważna.

W ocenie organu dowody zgromadzone w sprawie pozwalają na stwierdzenie, że B. K. jako jedyny właściciel złożył pisemny wniosek o przejecie swojego gospodarstwa za rentę. O fakcie złożenia wniosku świadczy treść decyzji i złożone w tej sprawie zeznania W. G. i R. S., nie zaś informacja ;że Starostwo Powiatowe w L., wniosku tego nie posiada ponieważ zaginął wraz z aktami sprawy B. K. dotyczącymi przejęcia jego gospodarstwa rolnego. Fakt nie wydzielenia działki do dożywotniego użytkowania przysługującej z tytułu przekazania gospodarstwa nie stanowi rażącego naruszenia prawa, który dawałby postawę do stwierdzenia nieważności decyzji na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 kpa. B. K. o przysługującej mu do dożywotniego użytkowania działce o powierzchni 0,50 ha został poinformowany w punkcie 4 decyzji, jednak do jej przydzielenia do chwili jego śmierci nie doszło. Brak jest takiej działki w rejestrze działek dożywotniego użytkowania znajdującym się w Starostwie Powiatowym L.. Niezależnie jednak od tego użytkowanie jest ograniczonym prawem rzeczowym, niezbywalnym, które wygasa z chwilą śmierci, lub na skutek niewykonywania przez lat 10. W związku z tym nie można byłoby przydzielić aktualnie ani B. K. ani jego spadkobiercom działki o powierzchni 0,5 ha do dożywotniego użytkowania. Przyczyny do unieważnienia decyzji o przejęciu nie stanowi także kwestionowana przez spadkobierców J. K. i B. K. ważności aktu własności ziemi wydanego na rzecz B. K.

Odwołanie od decyzji Wojewody [...] wnieśli spadkobiercy B. K. tj. E. K., M. K., M, K,, A, K, i E, K.

Następstwem wniesionego odwołania była decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lipca 2005r. mocą której zaskarżona decyzja została utrzymana w mocy. Z uzasadnienia tej ostatniej decyzji wynika, że Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi podzielił argumentację przytoczoną w uzasadnieniu decyzji wydanej przez organ I - ej instancji.

Skargę na decyzję organu II - ej instancji wnieśli spadkobiercy B. K. Zarzucili jej manipulowanie materiałem dowodowym, podnoszenie takich argumentów, które nie miały potwierdzenia w faktach, brak konsekwencji organów i orzekanie wbrew jednoznacznym sugestiom wynikającym z wytycznych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, które były dla skarżących korzystne, wreszcie orzekanie wbrew zasadzie poszanowania prawa, która obowiązuje w państwie prawa.

Ze skargi wynika, iż skarżący w przypadku pozytywnego dla nich rozstrzygnięcia gotowi są przyjąć grunty zastępcze.

Sąd zważył co następuje:

Niezależnie od argumentów przytoczonych w skardze zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I - ej instancji podlegają uchyleniu. Sąd nie jest bowiem związany zarzutami ani wnioskami skargi jak również powołaną podstawą prawną bądź jej brakiem ( art. 134 § 1 ppsa)

Z okoliczności sprawy wynika w sposób nie budzący wątpliwości, iż B. K. uzyskał prawo własności przejętego na własność Państwa gospodarstwa rolnego w trybie ustawy z dnia 26 października 1971r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 27 poz. 250 z późn.zm.). Z aktu własności ziemi wydanego na podstawie tejże ustawy wynikało, że jest właścicielem nieruchomości w nim wymienionych. Aktu tego nie można obecnie skutecznie podważać w taki sposób w jaki czynią to skarżący. Jak słusznie zauważył Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpoznając sprawę po raz pierwszy organy nadzoru były nim związane w tym sensie, że nie można było go wzruszyć stosując przepisy dotyczące wznowienia postępowania, stwierdzenia nieważności i uchylenia bądź zmiany decyzji. Trzeba jednak pamiętać o tym, że ów akt wydany został w określonej sytuacji faktyczno - prawnej. Wykluczenie przez art. 63 ust 3 ustawy z 1991r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa możliwości uchylenia lub zmiany aktu własności w postępowaniu administracyjnym nie oznacza jednak, że przy rozstrzyganiu sprawy przez sąd nie jest on uprawniony do poddania tego aktu ocenie prawnej ze względu na jego przedmiot. Ocena taka może okazać się niezbędna z uwagi na okoliczności sprawy. W szczególności nie wkraczając w zasadność aktu własności ziemi sąd władny jest ocenić jakie skutki prawne wywołuje poświadczenie w nim zawarte, że dany rolnik stał się z dniem 4 listopada 1971r. właścicielem gruntu. Skutki te mogą m.in. powstać w sferze stosunków regulowanych innymi ustawami w tym w szczególności przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w odniesieniu do składników majątku wspólnego małżonków względnie byłych małżonków (por. m.in. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia [...] czerwca 2002r. wydana w sprawie [...] oraz jego uzasadnienie).

Przechodząc na grunt przedmiotowej sprawy podkreślić należy, że w dacie 4 listopada 1971r. B. K. pozostawał w związku małżeńskim. Jego żona J. K. zmarła 5 września 1973r.

O ile więc małżonkowie Kwolek nie pozostawali w rozdzielczości majątkowej to nieruchomość przejęta na podstawie decyzji z dnia [...] kwietnia 1976r. stanowiła ich majątek wspólny niezależnie od tego jaki zapis co do prawa własności nieruchomości poczyniono w wydanym w trybie ustawy uwłaszczeniowej akcie własności ziemi. Kwestia istnienia owej rozdzielności względnie wspólności majątkowej B. i J. K. oraz czasokresu jej trwania będzie wymagała ustaleń w postępowaniu przed organem I - ej instancji. Jeżeli w wyniku tych ustaleń okaże się przejęte gospodarstwo stanowiło współwłasność małż. Kwolek to jest oczywiste, źe wniosek B. K. o przyjęcie go w całości przez Państwo nie mógł być skuteczny. Wnioskodawca nie mógł bowiem wnioskować o przekazanie czegoś czego właścicielem w całości nie był. Dalszą konsekwencją tego byłaby nieuchronna teza o nieskuteczności przejęcia wynikającego z punktu 1 Decyzji Naczelnika Miasta L. z dnia [...] kwietnia 1976r.

W świetle powyższego inne argumenty przemawiające zdaniem skarżącego za koniecznością uchylenia zaskarżonej decyzji trącana znaczeniu.

Odnosząc się do nich stwierdzić należy że:

1.) brak było obiektywnych i przekonujących dowodów pozwalających na uznanie, że B. K. przekazał gospodarstwo w następstwie groźby, przymusu czy innej wady oświadczenia woli. Poza tym zarzut, iż wniosek o przejęcie na własność Państwa gospodarstwa rolnego złożony został pod przymusem nie mógł być rozważany i rozstrzygany w postępowaniu administracyjnym gdyż rozstrzyganie takich zarzutów leży w wyłącznej kompetencji sądów powszechnych ( por. m.in. wyrok NSA z dnia 13 lutego 1998r. w sprawie IV SA 695/97),

2.) to że organ wydający decyzję z dnia [...] kwietnia 1976r. nie wywiązał się ze zobowiązania zawartego w jej punkcie 4 jest faktem oczywistym, któremu nie zaprzeczają organy obu instancji.

B. K. nie przydzielono bowiem działki o obszarze 0,5 ha, którą miał prawo bezpłatnie użytkować.

Powstaje w związku z tym pytanie czy niewykonanie decyzji w części dotyczącej jej punktu 4 było równoznaczne wydaniem jej z rażącym naruszeniem prawa w rozumieniu obecnie obowiązującego art. 156 § 1 pkt 2 kpa.

W ocenie sądu na tak postawione pytanie należy udzielić odpowiedzi przeczącej. Jak już bowiem nadmieniono wyżej punkt 4 tejże decyzji wiązał się z jej wykonaniem, a nie z ważnością związaną z wydaniem.

Podstawą rozstrzygnięcia sądu jest przepis art. 145 § 1 pkt lit a ppsa