Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt III SA/Gd 476/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2021-08-05 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję II i I instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1, art. 17 ust. 1b, art. 17 ust. 5 pkt 1
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 135, art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Janina Guść, Sędziowie: Sędzia WSA Jolanta Sudoł, Sędzia WSA Bartłomiej Adamczak (spr.), po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 5 sierpnia 2021 r. sprawy ze skargi M. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia 12 kwietnia 2021 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta W. z dnia 19 listopada 2020 r., nr [...] 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] na rzecz skarżącej M. B. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 19 listopada 2020 r. (nr [...]) Prezydent Miasta W. – działając na podstawie art. 104, art. 130 § 4 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm. – dalej jako "k.p.a."), art. 2 ust. 2, art. 17 i art. 20 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 111 – dalej jako "u.ś.r."), obwieszczenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 9 listopada 2018 r. w sprawie kwoty świadczenia pielęgnacyjnego w roku 2019 (M. P. z 2018r ., poz. 1099) oraz obwieszczenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 23 października 2019 r. w sprawie kwoty świadczenia pielęgnacyjnego w roku 2020 (M. P. z 2019 r., poz. 1067) i § 10 rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1466) – odmówił M. B. (zwanej dalej "stroną", "skarżącą", "wnioskodawczynią") przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. na męża - M. B. (ur. 1943[...]).

W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że w dniu 28 września 2020 r. wpłynął wniosek M. B. z dnia 22 września 2020 r. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad mężem – M. B., który został złożony za pośrednictwem pełnomocnika (adwokata).

W toku postępowania administracyjnego, na podstawie złożonych dokumentów ustalono, że M. B. ma orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności - orzeczenie zostało wydane na stałe a w niniejszym orzeczeniu wskazano, że nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje.

W dniu 19 października 2020 r. został przeprowadzony telefonicznie wywiad środowiskowy z M. B. Z kwestionariusza rodzinnego wywiadu środowiskowego wynika, że M. B. podaje, iż mieszka oraz prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem – M. B. oraz córką – H. B. M. B. oświadczyła, że nie podejmuje pracy zarobkowej z uwagi na pełnienie opieki nad niepełnosprawnym mężem. M. B. pobiera emeryturę wraz z dodatkiem pielęgnacyjnym z ZUS; jest osobą niepełnosprawną, legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; nie widzi na jedno oko, a na drugie widzi w niewielkim stopniu; jest po kilku zawałach serca; choruje także na nadciśnienie tętnicze, cukrzycę, miażdżycę a także na przewlekłą chorobę nerek. Czynności, które wykonuje M. B. względem niepełnosprawnego męża polegają na: przygotowywaniu posiłków, czasami również karmi męża, dozowaniu oraz podawaniu lekarstw; sporządza zakupy, umawia wizyty lekarskie oraz towarzyszy mężowi podczas nich; załatwia wszelkie sprawy urzędowe, wykupuje recepty; wykonuje również wszelkie czynności związane z dbaniem o higienę osobistą męża (pomoc w kąpaniu). M. B. wykonuje także czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego.

Pracownik socjalny stwierdził że wywiad środowiskowy przeprowadzony został w związku z ubieganiem się przez M. B. o prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na niepełnosprawnego męża M. B. M. B. bez pomocy oraz opieki ze strony żony nie jest zdolny do samodzielnej egzystencji. Sprawowana opieka ze strony żony ma charakter stały. W ocenie pracownika socjalnego stan zdrowia męża oraz zakres wykonywanych czynności związanych z pełnioną opieką uniemożliwia podjęcie zatrudnienia przez M. B.

Ponadto organ stwierdził, że M. B. ma przyznane prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego na męża M. B. na okres od 01.11.2019 r. do 31.10.2020 r. na podstawie decyzji nr [...] z dnia 11.12.2019 r. oraz na okres od 01.11.2020 r. do 31.10.2021 r. na podstawie decyzji nr [...] z dnia 10.09.2020 r.

Mając powyższe na uwadze organ przywołał treść art. 17 ust. 1 i ust. 1b u.ś.r. oraz wyjaśnił, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13; Dz. U. z 2014 r., poz. 1443) stwierdził niezgodność z Konstytucją art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. W uzasadnieniu swojego wyroku wskazał jednak, iż skutkiem wejścia w życie niniejszego wyroku nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b u.ś.r., ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie prawa do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa. Ponadto Trybunał wyjaśnił, iż poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należy wyłącznie do ustawodawcy, który - biorąc pod uwagę skutki społeczne rozstrzygnięć podejmowanych w badanej materii - powinien tego dokonać bez zbędnej zwłoki. Mimo upływu bardzo znacznego okresu czasu od wydania ww. wyroku ustawodawca nie zmienił treści art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Dalej organ wskazał, że w myśl art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b/ u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego.

Mając powyższe na uwadze Prezydent Miasta W. stwierdził, że pomimo zakresu opieki sprawowanej, która może wykluczyć podjęcie przez stronę zatrudnienia, brak jest podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz opieki nad mężem - M. B. ze względu na to, że nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje oraz ze względu posiadanie prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego.

Po rozpoznaniu odwołania strony decyzją z dnia 12 kwietnia 2021 r. (nr [...]) Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy przywołał treść art. 2 ust. 2 oraz art. 17 ust. 1 u.ś.r. oraz wskazał, że jak wynika z akt sprawy M. B. posiada prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z opieką nad mężem M. B. ustalone na okres od dnia 01.11.2020 r. do dnia 31.10.2021 r. decyzją z dnia 10 września 2020 r.

Wnioskiem z dnia 22 września 2020 r. strona wystąpiła do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w W. o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad mężem. Do wniosku dołączono: 1/ kopię orzeczenia Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w W. z dnia 3 czerwca 2019 r., z którego wynika, iż ustalony znaczny stopień niepełnosprawności osoby wymagającej opieki – męża strony M. B. (ur. [...]1943 r.) datuje się od 18 marca 2019 r.; nie da się ustalić od kiedy jego niepełnosprawność istnieje (04-O), a orzeczenie wydano na stałe; 2/ dokumentację medyczną M. B.; 3/ oświadczenie M. B., z którego wynika, że z dniem uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego zrezygnuje z prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego; 4/ oświadczenie M. B., z którego wynika, że jej ostatnie zatrudnienie ustało w grudniu 2017 r.

Organ odwoławczy stwierdził, że w aktach sprawy znajduje się ponadto:

1/ wywiad środowiskowy przeprowadzony w dniu 19 października 2020 r. z M. B., z którego wynika m.in. że zamieszkuje wraz córką i mężem - M. B.; utrzymują się z emerytury M. B. oraz przysługującego mu zasiłku pielęgnacyjnego, a wnioskodawczyni nie podejmuje pracy zarobkowej w związku z opieką nad mężem legitymującym się znacznym stopniem niepełnosprawności. Ponadto z wywiadu wynika, że M. B. nie widzi na jedno oko, na drugie widzi w niewielkim stopniu, przeszedł zawały serca, ponadto choruje na nadciśnienie tętnicze, cukrzycę, miażdżycę, a także przewlekłą chorobę nerek. Z wywiadu wynika też, że wnioskodawczyni wykonuje w związku z opieką nad mężem następujące czynności: przygotowywanie posiłków, czasem karmienie męża, przygotowywanie i podawanie leków, pomoc w kąpieli, robienie zakupów, umawianie wizyt lekarskich oraz towarzyszenie w nich, załatwianie wszystkich spraw urzędowych i wykupywanie recept, wykonywanie wszystkich prac związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego;

2/ oświadczenie M. B., z którego wynika m.in., że jej ostatnie zatrudnienie ustało 18 grudnia 2017 r.; ma łącznie 21 lat pracy i nie jest obecnie zarejestrowana w PUP. Z oświadczenia dotyczącego sprawowanej opieki wynika, że w zakres opieki nad mężem wchodzi: pomoc przy myciu, strzyżeniu włosów, podawanie leków, mierzenie poziomu cukru i ciśnienia, podawanie posiłków, sprzątanie, prasowanie, robienie zakupów, realizacja recept, towarzyszenie w wizytach lekarskich w G. i G., wspólne wyjścia na spacery, załatwianie spraw urzędowych, płacenie rachunków, czytanie prasy i książek, wspólne oglądanie telewizji.

Rozpoznając odwołanie Kolegium pismem z dnia 2 lutego 2021 r. zleciło organowi I instancji przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego poprzez ustalenie: przebiegu kariery zawodowej, wykształcenia i kwalifikacji zawodowych M. B. oraz tego, czy wnioskodawczyni nie podejmuje zatrudnienia jedynie z uwagi na fakt sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem M. B., czy też z uwagi na inne okoliczności np. swój wiek, aktualny stan zdrowia, brak propozycji pracy; szczegółowego zakresu opieki i czynności dokonywanych przez M. B. w związku z opieką nad mężem oraz tego w jakim zakresie M. B. jest samodzielny, które z czynności życia codziennego może wykonać sam, a które wymagają pomocy żony, czy może poruszać się samodzielnie, czy wymaga pomocy w czynnościach higienicznych i fizjologicznych, czy może sam pozostać w domu na kilka godzin, czy jest zdolny do samodzielnego spożywania posiłków, przyjmowania lekarstw itp.

W dniu 17 lutego 2021 r. Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych i Funduszu Alimentacyjnego MOPS w W. przekazał do Kolegium wywiad środowiskowy przeprowadzony z M. B., w którym odnotowano przebieg jej kariery zawodowej oraz oświadczenie, że nie podejmuje zatrudnienia z uwagi na pełnioną opiekę nad niepełnosprawnym mężem. Z wywiadu wynikało też, że czynności wykonywane w ramach opieki to: przygotowywanie ubrań oraz pomoc przy ubieraniu się (10 min.), pomoc przy myciu zębów oraz twarzy - 2 razy dziennie (5 min.), przyrządzenie posiłków - 4 razy dziennie (3 x 10 min., 1 x 1,5 godz.), podawanie lekarstw - 2 razy dziennie (5 min.), kontrolowanie cukru we krwi - 2 razy dziennie (5 min.), mierzenie ciśnienia - 2 razy dziennie (5 min.), dopilnowanie męża podczas kąpieli - 1 raz dziennie (20 min.), smarowanie ciała balsamem - 1 raz dziennie (5 min.), wizyty lekarskie - 2-3 razy w miesiącu (4 godz.), codzienne spacery (1-1,5 godz.), czytanie książek - 1 raz dziennie (1 godz.). Wnioskodawczyni w wywiadzie podała również, że sprawuje całodobową opiekę nad mężem, w razie wyjścia na zakupy zapewnia mężowi opiekę rodziny; M. B. porusza się samodzielnie po mieszkaniu, na zewnątrz przy asekuracji wnioskodawczyni; czynności higieniczno-fizjologiczne wykonuje sam; przygotowane posiłki i lekarstwa przyjmuje samodzielnie; samodzielnie się ubiera; nie może zostać sam w domu.

Działając na podstawie art. 9 w zw. z art. 79a k.p.a. Samorządowe Kolegium Odwoławcze pismem z dnia 4 marca 2021 r. zawiadomiło pełnomocnika strony postępowania, że w przedmiotowej sprawie nie zostało jednoznacznie wykazane istnienie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez wnioskodawczynię a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym mężem, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony.

W wykonaniu zawiadomienia strona przesłała pismo, w którym oświadczyła, że do 2017 r. była aktywna zawodowo, jednakże z uwagi na pogarszający się stan zdrowia męża musiała zrezygnować z zatrudnienia, a także wymieniała zakres czynności wykonywanych w opiece nad mężem.

Organ odwoławczy w pierwszej kolejności, powołując się na bogate orzecznictwo sądów administracyjnych w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 24 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) wskazał na konieczność stosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r. z pominięciem kryterium powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, stwierdzając tym samym, że organ I instancji błędnie przyjął, iż istnieje negatywna przesłanka do przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego, określona w art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Dalej zaznaczył, że główną przesłanką przyznania wnioskowanego świadczenia jest istnienie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy sprawowaniem opieki a rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej osoby sprawującej opiekę, bądź jej niepodejmowania w tymże celu. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym, gdyż ta wynika z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu z powodu konieczności sprawowania tej opieki i nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zawodowej. Chodzi zatem o sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Świadczenie to bowiem ma być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga. Istotne jest, aby zaniechanie podjęcia lub rezygnację z pracy zarobkowej wymuszała konieczność sprawowania permanentnej opieki nad osobą niepełnosprawną, wymagającą stałej i długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby. Świadczenie pielęgnacyjne ma w ten sposób zrekompensować utratę uzyskiwanego lub potencjalnego dochodu osobie, która podejmuje się opieki nad osobą niepełnosprawną i tym samym na czas tej opieki dobrowolnie pozbawia się możliwości zarobkowania. Rozmiar tej opieki musi być natomiast na tyle duży, aby całkowicie uniemożliwiał podjęcie lub wykonywanie pracy zarobkowej.

Kolegium stwierdziło, że – mając powyższe na uwadze – w sprawie nie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy brakiem aktywności zawodowej wnioskodawczyni a sprawowaniem przez nią opieki nad niepełnosprawnym mężem. Z przedstawionych akt sprawy, w tym z wywiadów środowiskowych oraz oświadczeń wnioskodawczyni nie wynika, by rozmiar i zakres opieki wymuszał na niej niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. M. B. nie jest osobą leżącą, po mieszkaniu porusza się sam, może samodzielnie siedzieć, samodzielnie spożywa przygotowane posiłki i leki, zazwyczaj ubiera się samodzielnie oraz jest samodzielny w zakresie załatwiania potrzeb fizjologicznych i higienicznych, nie używa pampersów czy też pieluchomajtek. Czynności opiekuńcze wykonywane przez wnioskodawczynię i związane z osobą niepełnosprawną to dopilnowanie przy kąpieli i pomoc przy myciu, strzyżenie włosów, mierzenie ciśnienia i poziomu cukru (2 razy dziennie), przygotowanie i podawanie leków (2 razy dziennie), przygotowanie i podawanie posiłków, uczestniczenie w wizytach lekarskich i spacerach. Pozostałe czynności wskazane przez wnioskodawczynię, takie jak: sprzątanie, pranie, prasowanie, opłacanie rachunków, robienie zakupów, realizacja recept, załatwianie spraw urzędowych itp. - są czynnościami związanymi z prowadzeniem gospodarstwa domowego, w którym zresztą zamieszkuje również wnioskodawczyni.

Kolegium wskazało, że w świetle wskazanych wyżej okoliczności szereg podstawowych czynności M. B. wykonuje samodzielnie albo przy nieznacznej pomocy żony. Kolegium wskazało, że wnioskodawczyni w zasadzie nie wykonuje przy mężu czynności pielęgnacyjnych, ściśle związanych z jego osobą, wymagających ciągłej obecności i pomocy w podstawowych czynnościach życiowych, gdyż M. B. nie będąc osobą leżącą nie wymaga szczególnej pielęgnacji tj. leczenia odleżyn, czy ran, nie potrzebuje również pomocy w załatwianiu potrzeb fizjologicznych. Pomoc wnioskodawczyni zasadniczo sprowadza się zatem do wykonywania zwykłych czynności dnia codziennego, jakie wykonuje się zwykle w każdym gospodarstwie domowym, również w tych rodzinach, gdzie wszyscy ich członkowie pracują i nie wiąże się ze świadczeniem bezpośredniej, osobistej i stałej opieki nad mężem M. B.

Ponadto, czynności opiekuńcze związane z osobistą opieką nad niepełnosprawnym mężem nie zajmują stale czasu wnioskodawczyni; są realizowane w pewnych odstępach czasowych jak np. czynności higieniczne, pomiar ciśnienia i poziomu cukru, przygotowywanie i podawanie posiłków i leków - nie świadczą o stałym i tak dużym zaangażowaniu wnioskodawczyni wykonującej opiekę nad niepełnosprawnym mężem, by nie można było podjąć zatrudnienia. W ocenie Kolegium M. B. przy właściwej organizacji tj. wcześniejszym zrobieniu zakupów, przygotowaniu posiłków i leków dla męża, obiektywnie mogłaby podjąć zatrudnienie, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Podkreślono, że większą część ze wskazywanych przez wnioskodawczynię czynności równie dobrze wykonują osoby aktywne zawodowo, jak np. zakupy, wizyty u lekarza, pomiary ciśnienia, załatwianie spraw urzędowych, czy sprzątanie, pranie i prasowanie. Opieka, o której mowa w przepisie 17 ust. 1 u.ś.r. wiązana musi być wyłącznie z osobą chorego, a nie polegać na prowadzeniu gospodarstwa domowego, bowiem prowadzenie gospodarstwa domowego nie wyklucza podjęcia zatrudnienia. Nie zawsze też ustalenie znacznego stopnia niepełnosprawności automatycznie pozwala przyjąć, że osoba niepełnosprawna wymaga opieki w takim rozmiarze, który uniemożliwia opiekunowi podjęcie aktywności zawodowej nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. Ponadto, opieka ubiegającego się o przyznanie świadczenia nad osobą niepełnosprawną musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, a jej zakres wykluczać możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowana opieką musi być realny i bezpośredni.

Podsumowując Kolegium stwierdziło, że na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego, nie można uznać istnienia związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez wnioskodawczynię pracy zarobkowej a sprawowaniem przez nią opieki nad mężem z uwagi na rzeczywisty zakres i charakter sprawowanej opieki. Ponadto, ustalony zakres pomocy, jakiej wnioskodawczyni udziela mężowi nie wykracza poza przeciętne ramy pomocy świadczonej sobie wzajemnie przez małżonków w wieku starszym i obiektywnie nie wyklucza to możliwości podjęcia przez nią pracy zarobkowej chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Powyższe przesądza o niespełnieniu przesłanki do przyznania prawa do wymienionego świadczenia.

M. B. zaskarżyła ww. decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku, wnosząc o jej uchylenie oraz uchylenie poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych oraz o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym.

Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

W uzasadnieniu skargi wskazano, że z dyspozycji art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, iż świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom w nim wymienionym, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Z przywołanej normy prawa wynika, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która to opieka nie musi być opieką całodobową. Skarżąca sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym mężem, która to opieka uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j.: Dz. U. z 2021 r., poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Na mocy art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm. - dalej w skrócie jako: "p.p.s.a.") uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3). W przypadku uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a. Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, natomiast zgodnie z art. 135 p.p.s.a. sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.

Na wstępie wyjaśnienia wymaga, że niniejsza skarga została rozpoznana przez Sąd na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym. Zgodnie z art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie spawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażądała przeprowadzenia rozprawy. W trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów (art. 120 p.p.s.a.). W niniejszej sprawie spełnione zostały przesłanki, o których mowa w art. 119 pkt 2 p.p.s.a.

Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia w oparciu o wyżej wskazane kryterium Sąd uznał, że złożona skarga zasługuje na uwzględnienie.

W myśl art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm. - dalej jako: "u.ś.r.") świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka; 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej; 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Zgodnie z art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Stosownie zaś do art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b/ u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo m.in. do specjalnego zasiłku opiekuńczego.

W rozpoznawanej sprawie organy odmówiły skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia twierdząc, że nie zostały w sprawie spełnione przesłanki uzyskania świadczenia określone w art. 17 ust. 1, a także w ust. 1b oraz art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b/ u.ś.r., przy czym organ odwoławczy stwierdził, że w sprawie nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez wnioskodawczynię pracy zarobkowej a sprawowaniem przez nią opieki nad mężem, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z uwagi na rzeczywisty zakres i charakter sprawowanej przez nią opieki, która – w ocenie organu - nie wykracza poza przeciętne ramy pomocy świadczonej sobie wzajemnie przez małżonków w wieku starszym i obiektywnie nie wyklucza możliwości podjęcia przez wnioskodawczynię pracy zarobkowej chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Z kolei organ I instancji odmówił skarżącej wnioskowanego prawa z uwagi na posiadanie prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego, co – w ocenie organu – na podstawie art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b/ u.ś.r. wyklucza przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego oraz z uwagi na to, że skoro nie da się ustalić daty powstania niepełnosprawności męża skarżącej, to brak jest wypełnienia warunku określonego w art. 17 ust. 1b u.ś.r. (tzw. przesłanki wiekowej).

Odnosząc się w pierwszej kolejności do zakwestionowania przez organ I instancji prawa skarżącej do wnioskowanego świadczenia z uwagi na nie wypełnienie przesłanki wiekowej określonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r., warunkującej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego od momentu powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki (tj. nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia), należy wskazać, że przy ocenie tej kwestii – wbrew stanowisku organu I instancji - konieczne jest uwzględnienie skutków prawnych wynikających z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13), który w punkcie 2. sentencji orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

Wyjaśnić w związku z tym należy, że skoro w powołanym wyroku Trybunału została stwierdzona niezgodność we wskazanym zakresie przepisu ustawy o świadczeniach rodzinnych z Konstytucją RP, to sąd administracyjny nie może tej okoliczności nie brać pod uwagę lub ją pomijać.

Przedmiotowy wyrok Trybunału Konstytucyjnego jest wyrokiem zakresowym, czyli takim, w którym Trybunał stwierdza zgodność albo niezgodność z Konstytucją przepisu prawnego w określonym (podmiotowym, przedmiotowym lub czasowym) zakresie jego zastosowania. W konsekwencji atrybut konstytucyjności albo niekonstytucyjności nie jest przypisywany całemu aktowi prawnemu albo jego jednostce redakcyjnej (przepisowi), lecz jego fragmentowi, a ściślej rzecz biorąc jakiejś normie (normom) wywiedzionej z tego przepisu. Wyrok zakresowy rozstrzyga o przepisie, którego rozumienie nie jest sporne, lecz zarzut niekonstytucyjności odnosi się do wyraźnego zakresu zastosowania tego przepisu (por.: M. Florczak-Wątor, Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego i ich skutki prawne, Poznań 2006, s. 104).

Przywołany wyrok odnosi się do negatywnego zakresu przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., na co wskazuje zwrot "w zakresie, w jakim różnicuje". Istotą tego rozstrzygnięcia jest uznanie za niezgodne z konstytucyjną zasadą równości pominięcia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego innych osób, niż wskazanych w tym przepisie, przy czym niekonstytucyjności takiego ograniczenia Trybunał upatruje w zróżnicowaniu prawa podmiotowego opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.

Skutkiem tego wyroku jest zmiana zakresu zastosowania przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie treści w nim ujętej, będącego przepisem szczególnym w odniesieniu do art. 17 ust. 1 tej ustawy, który określa ogólne przesłanki prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zakresowe wyeliminowanie ograniczeń o charakterze podmiotowym (wieku powstania niepełnosprawności podopiecznych) nie powoduje dysfunkcjonalności ustawy, gdyż - jak zasadnie wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w wyroku z dnia 1 czerwca 2015 r. (sygn. akt II SA/Bd 366/15) - możliwe jest odnalezienie w treści art. 17 u.ś.r. i przepisów z nim skorelowanych wszystkich elementów podmiotowych, przedmiotowych i czasowych koniecznych dla zrekonstruowania normy (norm) prawnej określającej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie jest to zatem przypadek tzw. pominięcia prawodawczego, które polega na wskazaniu przez Trybunał braku pewnych treści normatywnych w kontrolowanym przepisie (por. A. Kustra, Wyroki zakresowe Trybunału Konstytucyjnego, Przegląd Sejmowy, nr 4/2011, s. 60). Trybunał Konstytucyjny derogował bowiem fragment pełnego i jednoznacznego pod względem zakresowym przepisu, realizując tym samym klasyczną i nie budzącą kontrowersji funkcję "negatywnego prawodawcy" (por. S. Wronkowska, Kilka uwag o "prawodawcy negatywnym", Państwo i Prawo nr 10/2008).

Stanowisko to Sąd orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela.

Trybunał Konstytucyjny derogując w powołanym wyżej zakresie przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie odroczył utraty jego mocy obowiązującej (art. 190 ust. 3 Konstytucji RP). Oznacza to, że bezpośrednim skutkiem orzeczenia jest utrata przez ten przepis we wskazanym w wyroku zakresie domniemania konstytucyjności. Innymi słowy, skutkiem wydanego orzeczenia jest stwierdzenie niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, i to począwszy od dnia ogłoszenia wyroku.

Przedmiotowy wyrok został ogłoszony w Dzienniku Ustaw RP z dnia 23 października 2014 r. pod poz. 1443 i z tym dniem orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego weszło w życie. Omawiany przepis ustawy, tj. art. 17 ust. 1b u.ś.r., jako niekonstytucyjny w określonym przez wyrok zakresie, nie powinien mieć od tego momentu zastosowania, gdyż Trybunał Konstytucyjny wprost stwierdził jego niekonstytucyjność.

Stwierdzenie niekonstytucyjności przepisu przekłada się na ukształtowanie nowego stanu prawnego. Zgodnie z art. 6 k.p.a. organy administracji posiadają uprawnienie do działania jedynie na mocy obowiązujących przepisów.

Zauważyć należy, że Trybunał Konstytucyjny nie może uzasadnieniem swego wyroku przesądzić o tym, że jednoznaczna sentencja wyroku może obowiązywać w innym zakresie, niż wynika to z jej brzmienia lub z zasad prawa konstytucyjnego (art. 190 Konstytucji RP), które obowiązują także Trybunał, stojący na straży ich przestrzegania. Ani treść uzasadnienia wyroku, ani tym bardziej interpretacja fragmentu uzasadnienia nie może modyfikować treści sentencji wyroku, ani też zmieniać wynikających z przepisów prawa skutków orzeczeń wydawanych przez Trybunał Konstytucyjny. Zgodnie z dominującym poglądem doktryny uzasadnienia orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego nie wiążą sądów (poza ewentualnie sądem pytającym w przypadku tzw. pytania prawnego), brak jest bowiem przesłanek warunkujących uznanie takiej kompetencji (por. J. Mikołajewicz, Zasady orzecznicze Trybunału Konstytucyjnego. Zagadnienia teoretyczne, Poznań 2008, s. 84).

W przywołanym wyżej wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy stwierdził, że w uzasadnieniu wyroku Trybunał, m.in. po rozważeniu braku przesłanek do zróżnicowania sytuacji prawnej opiekunów osób niepełnosprawnych ze względu na czas (wiek) powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki wskazał, że skutkiem wyroku jest stwierdzenie w punkcie 8., iż opiekunowie dorosłych osób niepełnosprawnych muszą być traktowani przez ustawodawcę jako podmioty należące do tej samej klasy. Stwierdzenie to, podobnie jak następne dwa akapity, odnosi się bezpośrednio do ustawodawcy (tzw. sygnalizacja).

Natomiast w akapicie czwartym punktu 8. uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego znajdują się rozważania dotyczące skutku wyroku dla stanu prawnego i sytuacji prawnej adresatów przepisu art. 17 ust. 1b ustawy – "skutkiem wejścia w życie wyroku nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b u.ś.r., ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie "prawa" do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa. Trybunał Konstytucyjny orzekł ostatecznie o niekonstytucyjności jedynie części normy wynikającej z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Poprawienie stanu prawnego w tym zakresie należy w ocenie Trybunału wyłącznie do ustawodawcy, który - biorąc pod uwagę skutki społeczne rozstrzygnięć podejmowanych w badanej materii - powinien dokonać tego bez zbędnej zwłoki".

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy wskazuje dalej, że fragment ten potwierdza charakterystykę zakresowego typu wyroku. Jeśli zaś chodzi o fragmenty odnoszące się do "uchylenia decyzji przyznających świadczenia" oraz "wykreowania prawa do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych" to dosłownie pojmując treść tego zapisu brak byłoby podstaw do stosowania przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresowo derogowanym brzmieniu, bez ingerencji ustawodawcy. Takie stwierdzenie przeczy natomiast sentencji wyroku i możliwości zrekonstruowania wszystkich konstytutywnych elementów prawa do świadczenia pielęgnacyjnego po wyłączeniu norm wynikających z derogowanego zakresu przepisu. Zapis zawarty w punkcie 8. uzasadnienia wyroku należy zatem potraktować jako wskazówkę interpretacyjną, nie zaś element rozstrzygający o zakresie derogacji i jej skutku dla obowiązywania prawa.

Podzielając powyższe stanowisko stwierdzić należy, że skoro wyrok Trybunału Konstytucyjnego odniósł bezpośredni skutek, to zadaniem sądu administracyjnego - realizującego ustrojową funkcję gwaranta praw i wolności obywatelskich - jest ustalenie możliwości jego zastosowania zgodnie z wzorcem konstytucyjnym. Zawarta w sentencji wyroku Trybunału derogacja nie powoduje bowiem powstania luki konstrukcyjnej, a zmodyfikowany przepis 17 ust. 1b u.ś.r., w dopełnieniu z ust. 1 tego artykułu, może być stosowany.

W świetle poczynionych rozważań nie można więc uznać, że wydany przez Trybunał Konstytucyjny wyrok nie zmienił sytuacji prawnej strony. Przeciwnie, wynika z niego, że organy administracji - rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożony przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej, w obecnym stanie prawnym (dopóki w tej materii nie zostaną wprowadzone nowe rozwiązania ustawowe) - mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia określone w art. 17 u.ś.r., jednakże z wyłączeniem tej części tego przepisu, która z dniem 23 października 2014 r. została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

Jak już podniesiono, wyroki Trybunału Konstytucyjnego są wiążące co do swojej sentencji, ta zaś w przedmiotowej sprawie jednoznacznie stanowi o niekonstytucyjności przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności.

W ocenie Sądu orzekającego należy odkodować podstawę prawną dla rozstrzygnięcia żądania strony z tych przepisów normujących daną instytucję materialnoprawną, które nie utraciły cechy zgodności z Konstytucją. Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie nie dostrzega powodu do zmiany dotychczasowej linii orzecznictwa, tym bardziej, że także Naczelny Sąd Administracyjny jednolicie ją akceptuje (zob. w tej materii m.in.: wyrok z dnia 5 września 2017 r., sygn. akt I OSK 2370/16 oraz wyrok z dnia 5 grudnia 2017 r., sygn. akt I OSK 1079/17).

Podsumowując tę część rozważań Sądu należy podkreślić, co zresztą słusznie stwierdził organ odwoławczy, że wadliwym było stanowisko przyjęte przez organ I instancji, jakoby skarżąca nie mogła uzyskać wnioskowanego świadczenia ze względu na to, iż nie można było ustalić, że niepełnosprawność jej męża powstała przed upływem okresów wskazanych w art. 17 ust. 1b u.ś.r. W tym zatem zakresie należało zatem stwierdzić, że organ I instancji wydając w sprawie swoją decyzję dopuścił się naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Po rozstrzygnięciu znaczenia art. 17 ust. 1b u.ś.r. w rozpoznaniu niniejszej sprawy należało także odnieść się do problemu, czy przyznanie skarżącej specjalnego zasiłku opiekuńczego mogło bezwzględnie wykluczać przyznanie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem takie zapatrywanie wyraził w istocie organ I instancji w uzasadnieniu wydanej decyzji, zaś Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie odniosło się do tej kwestii w swoim uzasadnieniu.

Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b/ u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli opiekun osoby niepełnosprawnej ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów. Jednak przepis art. 27 ust. 5 u.ś.r. stanowi, że w przypadku zbiegu uprawnień do następujących świadczeń: 1) świadczenia rodzicielskiego, lub 2) świadczenia pielęgnacyjnego, lub 3) specjalnego zasiłku opiekuńczego, lub 4) dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, lub 5) zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów - przysługuje jedno z tych świadczeń wybrane przez osobę uprawnioną, także w przypadku gdy świadczenia te przysługują w związku z opieką nad różnymi osobami.

W świetle art. 27 ust. 5 u.ś.r. regulującego kwestię zbiegu uprawnień do świadczeń, w przypadku wyboru przez skarżącego prawa do świadczenia pielęgnacyjnego istnieje podstawa do usunięcia z obrotu prawnego decyzji o przyznaniu specjalnego zasiłku opiekuńczego zważywszy, że w aktach sprawy znajduje się oświadczenie skarżącej – M. B. złożone wraz z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w piśmie z dnia 22 września 2020 r., w którym zaznaczyła, że: "w przypadku wydania decyzji przyznającej świadczenie pielęgnacyjne z dniem jej wydania wnoszę o uchylenie decyzji dotyczącej przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego".

W ocenie Sądu takie oświadczenie strony skarżącej powinno poskutkować wszczęciem postępowania w sprawie uchylenia decyzji o przyznaniu specjalnego zasiłku opiekuńczego, a następnie – w razie spełnienia przesłanek – wydaniem decyzji o przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego, zaś pominięcie treści takiego oświadczenia stanowi naruszenie art. 6, art. 7 i art. 8 k.p.a. (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 10 stycznia 2018 r., sygn. akt II SA/Łd 904/17).

Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 12 grudnia 2018 r. (sygn. akt I OSK 1175/18) "przepis art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b/ u.ś.r. winien być wykładany w ten sposób, że wprawdzie wyklucza on możliwość pobierania dwu świadczeń jednocześnie, jednakże nie uniemożliwia wyboru przez uprawnionego świadczenia także wówczas, gdy jedno z nich jest już przyznane wcześniejszą decyzją. Aby wybór ustawowo zagwarantowany stronie, o którym mowa w art. 27 ust. 5 u.ś.r., mógł zostać skutecznie dokonany, nie zachodzi konieczność rezygnacji z przyznanego już świadczenia przed otrzymaniem zapewnienia organu, że drugie z tych świadczeń rzeczywiście zostanie przyznane. Oczekiwanie i wymaganie organu, by strona w pierwszej kolejności zrezygnowała z przyznanego jej decyzją świadczenia przed zbadaniem przez organ, czy spełnia ona pozostałe warunki do otrzymania świadczenia wybranego i korzystniejszego dla niej, stawiałoby ją w trudnej sytuacji, wprowadzało stan niepewności i zrozumiałą obawę co do tego czy uzyska wybrane ze świadczeń w miejsce już otrzymywanego. Kierując się zatem zasadami zawartymi w art. 7, art. 8 i art. 9 k.p.a. organ winien w pierwszej kolejności wyjaśnić, czy strona spełnia pozostałe przesłanki do otrzymywania świadczenia pielęgnacyjnego, a następnie poinformować ją, że wyłączną przeszkodą do jego przyznania pozostaje jedynie pobieranie specjalnego zasiłku opiekuńczego. Skoro przepisy prawa umożliwiają stronie wybór świadczenia, to organ nie powinien czynić jakichkolwiek przeszkód w uzyskaniu przez nią świadczenia korzystniejszego, a wręcz przeciwnie, winien przedsięwziąć takie czynności, by strona mogła z tego prawa wyboru skorzystać. W tym celu organy obowiązane są poszukiwać rozwiązań proceduralnych gwarantujących stronie przewidziane w art. 27 ust. 5 u.ś.r. ustawowe prawo wyboru świadczenia, bowiem organy administracji publicznej powinny działać w sprawie wnikliwie i szybko, posługując się możliwie najprostszymi środkami prowadzącymi do jej załatwienia (art. 12 § 1 k.p.a.)".

Ponownie rozpoznając sprawę organy, a w szczególności organ I instancji, powinny zatem rozważyć także powyższą możliwość jej załatwienia. Najistotniejszą kwestią powinno być takie załatwienie sprawy, aby zagwarantować stronie wybór świadczenia i jednocześnie nie pozbawić jej należnego - z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną - wsparcia. W tym miejscu należy zwrócić też uwagę, że zgodnie z art. 24 ust. 2 u.ś.r. prawo do świadczeń rodzinnych ustala się, począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami, do końca okresu zasiłkowego. Z treści powołanego przepisu wynika więc jednoznacznie, że decydujące znaczenie dla ustalenia terminu, od którego zostaje ustalone prawo do wnioskowanego świadczenia rodzinnego, posiada data złożenia kompletnego wniosku do właściwego organu realizującego świadczenia rodzinne. Wniosek ten jest więc czynnikiem, który uruchamia postępowanie w przedmiocie wydania decyzji w sprawie świadczenia, które może być przyznane od miesiąca złożenia wniosku w organie. Skoro wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego został w przedmiotowej sprawie złożony przez skarżącą we wrześniu 2020 r., to organy – rozpoznając przedmiotowy wniosek i mając na uwadze treść art. 24 ust. 2 u.ś.r. – winny, uwzględniając złożone jednocześnie oświadczenie o wyborze świadczenia, rozważyć przyznanie wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego od września 2020 r., doprowadzając – dla zachowania ciągłości świadczeń – do "wygaszenia" decyzji przyznającej skarżącej specjalny zasiłek opiekuńczy na męża z końcem sierpnia 2020 r.

Przechodząc natomiast do oceny zasadności stanowiska Kolegium odnośnie braku podstaw przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia z uwagi na rozmiar i zakres koniecznej opieki nad mężem, nieświadczący – w ocenie organu odwoławczego – o braku możności podjęcia przez skarżącą aktywności zawodowej chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy, a co w konsekwencji wskazuje na brak spełnienia związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy sprawowaniem opieki a koniecznością rezygnacji/niepodejmowania w tym celu pracy, wskazać – zdaniem Sądu - należy, że stanowisko takie jest co najmniej przedwczesne z uwagi na niedostatki postępowania wyjaśniającego dającego podstawę do dokonania należytej oceny zakresu koniecznej opieki sprawowanej przez skarżącą nad mężem z uwagi na wymóg jej sprawowania w określonym czasie i w konsekwencji bezspornego przyjęcia, że istotnie czas i zakres sprawowania koniecznej opieki skarżącej nad mężem nie koliduje z możliwością utrzymywania przez nią aktywności zawodowej.

Dokonując oceny w tym zakresie należy na wstępie podkreślić, że z wydanego przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w W. orzeczenia o stopniu niepełnosprawności M. B. – męża skarżącej, wynika, że wymaga on stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Ustawodawca na użytek regulacji, jaką stanowi ustawa o świadczeniach rodzinnych w słowniku wyrażeń ustawowych, zawartym w art. 3 tej ustawy w pkt 21, sformułował legalną definicję pojęcia znacznego stopienia niepełnosprawności, przez który rozumie się: a) niepełnosprawność w stopniu znacznym w rozumieniu przepisów o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, b) całkowitą niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, c) stałą albo długotrwałą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji albo trwałą lub okresową całkowitą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji, orzeczoną na podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników w celu uzyskania świadczeń określonych w tych przepisach, d) posiadanie orzeczenia o zaliczeniu do I grupy inwalidów, e) niezdolność do samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych lub przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Przytoczony przepis art. 3 pkt 21 lit. a/ u.ś.r. odsyła do ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (t.j.: Dz. U. z 2020 r., poz. 426 ze zm. – dalej w skrócie: "u.r.z.n."), która w art. 4 ust. 1 stanowi, że do znacznego stopnia niepełnosprawności zalicza się osobę z naruszoną sprawnością organizmu, niezdolną do pracy albo zdolną do pracy jedynie w warunkach pracy chronionej i wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Jednocześnie wydane na podstawie art. 6c ust. 9 u.r.z.n. rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności (t.j.: Dz. U. 2018 r., poz. 2027 ze zm.), w § 29 ust. 1 określa standardy w zakresie kwalifikowania do znacznego stopnia niepełnosprawności, które zawierają kryteria określające skutki naruszenia sprawności organizmu powodujące: 1) niezdolność do pracy - co oznacza całkowitą niezdolność do wykonywania pracy zarobkowej z powodu fizycznego, psychicznego lub umysłowego naruszenia sprawności organizmu; 2) konieczność sprawowania opieki - co oznacza całkowitą zależność osoby od otoczenia, polegającą na pielęgnacji w zakresie higieny osobistej i karmienia lub w wykonywaniu czynności samoobsługowych, prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz ułatwiania kontaktów ze środowiskiem; 3) konieczność udzielania pomocy, w tym również w pełnieniu ról społecznych - co oznacza zależność osoby od otoczenia, polegającą na udzieleniu wsparcia w czynnościach samoobsługowych, w prowadzeniu gospodarstwa domowego, współdziałania w procesie leczenia, rehabilitacji, edukacji oraz w pełnieniu ról społecznych właściwych dla każdego człowieka, zależnych od wieku, płci, czynników społecznych i kulturowych.

Taki zatem kontekst prawny, powinny mieć na uwadze organy przy ocenie konieczności i zakresu opieki sprawowanej przez skarżącą nad mężem, zakwalifikowanym - przez orzekający w jego przypadku zespół lekarski - do znacznego stopnia niepełnosprawności na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych.

Podkreślenia w tym miejscu wymaga także to, że warunku "stałej" opieki nie można rozumieć jako wykonywania opieki nieustannie i przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być opieka stała w sensie trwałości, a "długotrwała" zaś w sensie rozciągłości w czasie, jako opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności warunkujących egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka (por. wyrok WSA w Krakowie z dnia 9 grudnia 2019 r., sygn. akt III SA/Kr 1164/19). Istotą opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. jest więc nie tylko jej stałość i ciągłość, ale także zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad która jest sprawowana; zapewnienie jej egzystencji, której bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić (por. wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 3 lipca 2019 r., sygn. akt II SA/Rz 535/19).

W niniejszej sprawie, jak wynika z treści przedłożonego w sprawie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, przyczyna stwierdzonej u M. B. niepełnosprawności została oznaczona symbolem "04-O", co oznacza "choroby narządu wzroku, w tym m.in. wrodzone lub nabyte wady narządu wzroku, powodujące ograniczenie jego sprawności, prowadzące do obniżenia ostrości wzroku w oku lepszym do 0,3 według Snellena po wyrównaniu wady wzroku szkłami korekcyjnymi lub ograniczenie pola widzenia do przestrzeni zawartej w granicach 30 stopni". Istnienie orzeczonej niepełnosprawności potwierdza także znajdująca się w aktach sprawy dokumentacja medyczna oraz przeprowadzone w dniu 19 października 2020 r. oraz w dniu 8 lutego 2021 r. wywiady środowiskowe, w których pracownik socjalny je przeprowadzający stwierdził, że M. B. "nie widzi na jedno oko, a na drugie widzi w niewielkim stopniu", i choć po mieszkaniu porusza się samodzielnie (natomiast na zewnątrz przy asekuracji żony), czynności higieniczno-fizjologiczne wykonuje sam (jedynie z pomocą żony przy kąpaniu), sam z pomocą żony ubiera się i sam spożywa posiłki, to jednak "nie jest w stanie sam sobie przygotować lekarstw z uwagi na wadę wzroku". Abstrahując zatem od tego, że przy dokonywaniu ustaleń orzeczniczych, uwzględniających sprawność psychofizyczną M. B., stwierdzono – i to jedynie z uwagi na problemy okulistyczne (04-O) - brak jego zdolności do samodzielnego zaspakajania podstawowych potrzeb życiowych, to podkreślenia wymaga też fakt, że ze znajdującej się w aktach sprawy dokumentacji medycznej oraz ww. wywiadów środowiskowych wynika także, że M. B. cierpi też na inne schorzenia – ma problemy kardiologiczne (jest po kilku zawałach serca), choruje na nadciśnienie tętnicze, cukrzycę, miażdżycę oraz przewlekłą chorobę nerek. Okoliczność wskazanych chorób - schorzeń współistniejących z problemami z widzeniem, ma – w ocenie Sądu – dodatkowe i istotne znaczenie dla oceny stopnia "samodzielności życiowej" M. B., a w konsekwencji faktycznych (realnych) możliwości podjęcia przez skarżącą jakiejkolwiek pracy, jak przyjął to organ odwoławczy. Kolegium bowiem zwróciło uwagę na brak związku przyczynowo-skutkowego między rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaniem opieki przez skarżącą, wskazując, że zakres czynności opiekuńczych - z uwagi na to, że M. B. nie jest osobą leżącą, wymagającą ciągłej obecności opiekuna i pomocy w podstawowych czynnościach życiowych oraz szczególnej pielęgnacji (leczenia odleżyn, ran) – oraz czas ich wykonywania (gdyż realizowane są w pewnych odstępach czasowych), nie wskazuje na takie zaangażowanie skarżącej, by uniemożliwiało to podjęcie przez nią zatrudnienia, zaś większość wskazywanych przez skarżącą czynności dotyczy prowadzenia gospodarstwa domowego, co nie jest związane wyłącznie z osobą chorego i nie wyklucza podjęcia przez opiekuna aktywności zawodowej. W ocenie Kolegium ustalony zakres pomocy świadczonej przez skarżącą mężowi nie wykracza poza przeciętne ramy pomocy świadczonej sobie wzajemnie przez małżonków w wieku starszym i obiektywnie nie wyklucza możliwości podjęcia przez skarżącą pracy zarobkowej, choćby w niepełnym w wymiarze czasu pracy.

Z takim stanowiskiem, w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, nie sposób się zgodzić. Wskazać należy, że "konieczność sprawowania opieki" oznacza całkowitą zależność osoby od otoczenia, polegającą na pielęgnacji w zakresie higieny osobistej i karmienia lub w wykonywaniu czynności samoobsługowych, prowadzeniu gospodarstwa domowego oraz ułatwiania kontaktów ze środowiskiem, zaś "konieczność udzielania pomocy" oznacza zależność osoby od otoczenia, polegającą na udzieleniu wsparcia w czynnościach samoobsługowych, w prowadzeniu gospodarstwa domowego, współdziałania w procesie leczenia, rehabilitacji, edukacji oraz w pełnieniu ról społecznych właściwych dla każdego człowieka, zależnych od wieku, płci, czynników społecznych i kulturowych. Cały zakres wymienionych czynności składa się na sprawowanie opieki w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r.

W zakres opieki wchodzą zatem czynności samoobsługowe, jak i prowadzenie gospodarstwa domowego, gdyż osoba ze znacznym stopniem niepełnosprawności, nie może – co do zasady - sama wykonywać tych czynności, a są one niezbędne do codziennego funkcjonowania w środowisku (np. przygotowanie posiłków czy podanie lekarstw). Taki zakres opieki wynika nie tylko z zasad doświadczenia życiowego ale przede wszystkim cytowanej wyżej normy § 29 ust. 1 rozporządzenia w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności.

Z orzeczenia o niepełnosprawności wynika konieczność sprawowania opieki/pomocy nad mężem skarżącej w związku ze znacznie ograniczoną możliwością jego samodzielnej egzystencji, a skarżąca – co wynika m.in. z ustaleń dokonanych w ramach wywiadów środowiskowych – wykonuje wskazane czynności, którymi są m.in.: przygotowywanie ubrań oraz pomoc przy ubieraniu się, pomoc w codziennej higienie, przygotowywanie i podawanie lekarstw, mierzenie ciśnienia, poziomu cukru oraz podawanie insuliny, smarowanie ciała balsamem, wyjścia na spacery, czytanie, odbywanie wizyt lekarskich i realizacja recept. Z materiału dowodowego istotnie wynika też, że część zajęć skarżącej związanych z opieką nad mężem jest jednocześnie związana z prowadzeniem gospodarstwa domowego (skarżąca przygotowuje mężowi posiłki, podaje leki, wozi do lekarzy, gotuje, pierze, sprząta). Poświęca w zasadzie cały dzień opiece nad mężem i prowadzeniu gospodarstwa domowego. Mąż skarżącej nie może zostać sam w domu, a w razie wyjścia skarżącej po zakupy zapewnia mu ona – jak wskazała - opiekę ze strony rodziny. Z uwagi na niedowidzenie nie jest w stanie samodzielnie poruszać się na zewnątrz.

Stwierdzić w tym miejscu należy, że wbrew stanowisku organu odwoławczego nie tylko osoby leżące wymagają opieki ze strony osób trzecich. Także osoby, które nie są w takim stanie, lecz ze względu na charakter oraz natężenie (współistnienie) danych schorzeń, mogą wymagać opieki lub asystowania w codziennych czynnościach. W ocenie Sądu dotyczy to – tak jak w omawianym przypadku – osoby, której "możliwość samodzielnej egzystencji" została znacznie ograniczona wskutek braku pełnej możliwości widzenia, a jednocześnie osoba ta posiada także inne dolegliwości, które wymagają z tego powodu szczególnego sposobu postępowania, np. podawania określonych lekarstw o wyznaczonych godzinach (w określonych odstępach czasu) czy też wykonywania innych czynności związanych ze stanem zdrowia i ochronną zdrowia (np. mierzenie ciśnienia czy poziomu cukru we krwi). Błędne zatem jest wnioskowanie Kolegium, że skoro dany podopieczny nie jest osobą leżącą, to tym samym jego opiekun może podjąć zatrudnienie. W ocenie Sądu należy przede wszystkim brać pod uwagę całokształt schorzeń, na które osoba wymagająca opieki cierpi i z uwagi na ich charakter oraz związane z tym potrzeby niepełnosprawnego (leczenie czy rehabilitację) dokonać wszechstronnej oceny jego rzeczywistych możliwości samodzielnego sprostania podstawowym czynnościom związanym z prawidłowym funkcjonowaniem w środowisku. Mając to na uwadze postępowanie wyjaśniające przeprowadzone w niniejszej sprawie przez organy – wbrew ocenie dokonanej przez organ odwoławczy – nie dawało wystarczającej podstawy do stwierdzenia, że z uwagi na zakres wymaganej opieki skarżącej nad mężem, posiada ona możliwość podjęcia zatrudnienia, a zatem nie zachodzi realny i bezpośredni związek między jej rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną przez nią opieką nad mężem. Z materiału dowodowego nie wynikają bowiem jakiekolwiek ustalenia dotyczące jakie leki, z uwagi na jakie dolegliwości, o jakich godzinach i dawkach winny być aplikowane niepełnosprawnemu M. B., a także o jakich godzinach konieczne jest dokonywanie innych czynności związanych z kontrolą jego stanu zdrowia, takich jak mierzenie ciśnienia oraz cukru we krwi. Z doświadczenia życiowego wynika też, że tego typu monitorowanie stanu zdrowia u osób przebywających w stanach pozawałowych i chorujących na cukrzycę oraz niezwłoczne i właściwe reagowanie na wszelkie zmiany (pogorszenia) zdrowia z tym związane (np. podanie insuliny), są kluczowe dla zachowania zdrowia, a nawet życia osób cierpiących na takie dolegliwości. Zważywszy zatem na to, że M. B. – jak zostało stwierdzone w wywiadzie środowiskowym - "nie jest w stanie sobie sam przygotować lekarstwa z uwagi na wadę wzroku", wskazane okoliczności są – w ocenie Sądu – istotne dla właściwego rozpoznania i rozstrzygnięcia niniejszej sprawy, poprzez zobrazowanie czasu faktycznej i koniecznej obecności skarżącej przy mężu w ciągu doby i tym samym dokonania realnej oceny możliwości pogodzenia przez skarżącą możliwości wykonywania przez nią pracy zarobkowej (choćby w niepełnym zakresie czasu pracy) z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem w zakresie adekwatnym do posiadanych przez niego schorzeń i w związku z tym możliwości jego samodzielnej egzystencji.

Zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej winien stać na straży praworządności i podejmować kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli (art. 7 k.p.a.). Organ jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.) i na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenić, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.). Z kolei stosownie do art. 107 § 3 k.p.a. uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa.

Biorąc powyższe pod uwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku stwierdził, że decyzje obu organów orzekających zostały wydane z naruszeniem wskazanych wyżej przepisów prawa materialnego oraz z naruszeniem przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. W konsekwencji Sąd - działając podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/ w zw. z art. 135 p.p.s.a. - uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji, o czym orzeczono w punkcie 1. sentencji wyroku.

O kosztach postępowania (punkt 2. sentencji wyroku) Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a., zasądzając od organu odwoławczego na rzecz skarżącej 480 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania, na które składa się wynagrodzenie reprezentującego skarżącą adwokata ustalone zgodnie z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c/ rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r., poz. 1800 ze zm.).

Wskazania co do dalszego postępowania wynikają z powyższych rozważań oraz oceny prawnej i wiążą organy w niniejszej sprawie stosownie do art. 153 p.p.s.a. W szczególności ponownie rozpatrując sprawę Prezydent Miasta W. uwzględni przedstawione wyżej stanowisko Sądu dotyczące pominięcia tej części normy art. 17 ust. 1b u.ś.r., którą Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) uznał za niezgodną z Konstytucją RP oraz dokonany przez skarżącą – zgodnie z art. 27 ust. 5 u.ś.r. – wybór świadczenia rodzinnego. Jednocześnie organy przy ponownym rozpoznaniu sprawy, po dokonaniu ustaleń dających podstawę do pełnej (faktycznej) oceny możliwości skarżącej do jednoczesnego sprawowania należytej i efektywnej opieki nad niepełnosprawnym mężem oraz podjęcia aktywności zawodowej, uwzględnią przedstawioną ocenę prawną dotyczącą rozumienia związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją/niepodejmowaniem przez skarżąca z zatrudnienia a opieką sprawowaną nad niepełnosprawnym mężem.

Powołane w treści niniejszego uzasadnienia orzeczenia sądów administracyjnych dostępne są w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl).