Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 95/15
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2015-12-23 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6320 Zasiłki celowe i okresowe
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 2 ust. 1, art. 3 ust. 2, art. 8 ust. 1, art. 39 ust. 1 i ust. 2, art. 106 ust. 4, art. 107 ust. 1 i ust. 5
journal: Dz.U. 2013 poz 182
law: Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - tekst jednolity
article: art. 7, art. 77 par. 1, art. 80, art. 89 par. 1 i par. 2
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Henryk Ożóg, Sędziowie: Sędzia WSA Lidia Serwiniowska (sprawozdawca), Sędzia WSA Alojzy Wyszkowski, Protokolant: starszy referent Katarzyna Leśniowska, po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 3 grudnia 2015 r. sprawy ze skargi M. P. - opiekuna prawnego J. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie odmowy udzielenia zasiłku celowego I. oddala skargę w całości; II. przyznaje adwokat A. W. - K. od Skarbu Państwa- Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu kwotę 295,20 (słownie: dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) złotych w tym 23 % podatku VAT tytułem zwrotu kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu.


UZASADNIENIE

Wnioskiem z dnia 24 lipca 2014 r. M. P., działająca jako opiekun prawny ubezwłasnowolnionego całkowicie J. M. (zwanego dalej stroną, wnioskodawcą lub skarżącym) wystąpiła do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej we W. o przyznanie zasiłku celowego na zakup żywności oraz odzieży dla swojego podopiecznego. Opiekun prawny oświadczył, że strona legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności oraz nie posiada żadnych dochodów finansowych, ani nie ma przyznanej renty bądź emerytury.

W wyniku przeprowadzonego w dniu 24 lipca 2014 r. rodzinnego wywiadu środowiskowego ustalono, że wnioskodawca zamieszkuje w mieszkaniu komunalnym wraz z M. P., z którą łączy go ślub kościelny. Z dwójką wspólnych, dorosłych już dzieci przebywających za granicą, skarżący nie utrzymuje kontaktu. Skarżący jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym (orzeczenie Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Województwie D. z dnia [...], nr [...] – ważne do dnia 31 sierpnia 2015 r.), pozostającą bez pracy (brak rejestracji w urzędzie zatrudnienia) i nieposiadającą stałego źródła zarobkowania, a utrzymującą się ze sprzedaży surowców wtórnych. Jest osobą uzależnioną od alkoholu i z tego też powodu ubezwłasnowolnioną. Dotychczasowe próby leczenia odwykowego, podejmowane dobrowolnie oraz z nakazu sądowego, okazały się bezskuteczne.

Organ – na podstawie oświadczenia opiekuna prawnego – przyjął, że wydatki związane z utrzymaniem mieszkania, wynoszące ok. 500 złotych miesięcznie, pokrywa w całości M. P. z pomocą dodatku mieszkaniowego w wysokości 308,56 złotych miesięcznie, przyznanego na okres od 1 czerwca do 30 listopada 2014 r. dla gospodarstwa domowego składającego się z dwóch osób. Koszty związane z zakupem leków dla strony pokrywane są przez jego opiekuna prawnego, który zapewnia również skarżącemu dostęp do wspólnej lodówki i pralki, a także żywności.

Mimo wspólnego zamieszkiwania, opiekun prawny strony oświadczył, że jego podopieczny i on prowadzą oddzielne gospodarstwa domowe. Skarżący nie korzysta z ubezpieczenia zdrowotnego, a opiekun uznał, że nie będzie go ubezpieczać, gdyż jest on dla niego osobą obcą.

Ponadto z ustaleń organu pomocy społecznej w zakresie sytuacji zawodowej M. P. wynika, że wykonuje ona pracę opiekuna w [...] we W. (umowa zlecenie). Otrzymuje ona także wynagrodzenie z tytułu sprawowania funkcji opiekuna prawnego skarżącego w kwocie 360 złotych miesięcznie.

Pismem z dnia 28 lipca 2014 r. organ pierwszej instancji wezwał opiekuna prawnego do uzupełnienie złożonych dokumentów o zaświadczenie o zarobkach za czerwiec 2014 r.

W odpowiedzi przedstawiciel ustawowy skarżącego oświadczył, że jest on wyłącznie jego opiekunem prawnym i ze skarżącym łączą go jedynie ogólne zasady współżycia społecznego, a nie wspólne gospodarstwo domowe.

Decyzją z dnia [...], nr [...] Prezydenta Miasta W., działając na podstawie art. 2 ust. 1, art. 3 ust. 4, art. 8, art. 17 ust. 1 pkt 5, art. 39, art. 106 ust. 4 oraz art. 107 ust. 5b pkt 8 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tekst jednolity: Dz. U. z 2013 r., poz. 182 ze zm., zwanej dalej u.p.s.), art. 104 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zm., zwanej dalej k.p.a.) oraz rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 17 lipca 2012 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej (Dz. U. z 2012 r., poz. 823), odmówił przyznania skarżącemu zasiłku celowego na zakup żywności oraz odzieży.

Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie organ pomocy społecznej – po przywołaniu ustaleń faktycznych – wskazał, że oświadczenie opiekuna prawnego skarżącego o prowadzeniu oddzielnych gospodarstw domowych nie znajduje potwierdzenia w rzeczywistości. Skarżący oraz jego opiekun nadal zamieszkują razem we wspólnym mieszkaniu, którego koszty utrzymania ponosi przedstawiciel strony. Opiekun, który w trosce o swojego podopiecznego podjął się tej funkcji, sprawuje aktywną opiekę m.in. poprzez zakup leków i odzieży, zapewnienie dostępu do produktów żywnościowych. Stanowisko o odrębnym gospodarowaniu jest tym bardziej nieuzasadnione, że w toku sporządzania opinii przez biegłych sądowych skarżący oświadczył, że pozostaje na utrzymaniu konkubiny.

Organ zauważył, że pomimo oświadczenia opiekuna jedynie o formalnym charakterze relacji ze skarżącym, który pozostaje dla niego osobą obcą, przepisy ustawy o pomocy społecznej wskazują, że rodzinę tworzą także osoby niespokrewnione pozostające w faktycznym związku, wspólnie zamieszkujące i gospodarujące.

Stąd też – w ocenie organu pomocy społecznej – dla ustalenia odrębności gospodarczej nie będzie wystarczające przyjęcie faktu braku istnienia formalnego związku między stroną a jego opiekunem prawnym, ale przede wszystkim określenie cech o tym świadczących. Zdaniem organu, wnioskodawca oraz występujący w jego imieniu przedstawiciel ustawowy, stanowią rodzinę i prowadzą wspólne gospodarstwo domowe, gdyż J. M. jest uzależniony od pomocy udzielanej przez jego opiekunkę i tylko dzięki niej funkcjonuje. Nie jest on w stanie sam zarobić na swoje utrzymanie, zapewnić sobie leków, opłacać mieszkania, prać i gotować. Przedstawione okoliczności jednoznacznie wskazują na wspólny charakter prowadzonego gospodarstwa domowego.

Skoro zatem w skład gospodarstwa domowego prócz skarżącego wchodzi jeszcze jego opiekun prawny to również i jego dochód winien zostać wzięty pod uwagę w celu ustalenia sytuacji materialnej niezbędnej do ustalenie kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Jednakże pomimo wezwania skierowanego do przedstawiciela wnioskodawcy nie przedłożył on odpowiednich dokumentów źródłowych ani nie oświadczył się co do wysokości uzyskiwanych dochodów, podtrzymując w dalszym ciągu swoje twierdzenie o odrębności gospodarstwa domowego. Wobec czego – zdaniem organu – orzeczenie o odmowie przyznania zasiłku celowego okazało się uzasadnione.

Odwołując się od powyższego rozstrzygnięcia strona, działająca poprzez opiekuna prawnego, podtrzymała swoje stanowisko o prowadzeniu oddzielnych gospodarstw domowych. Zdaniem odwołującego się, przy ustaleniu tej okoliczności organ winien wziąć pod uwagę aktualną sytuację, nie zaś zdarzenia z przeszłości, które obecnie utraciły na znaczeniu. Przyznanie zasiłku celowego wiąże się bowiem z bieżącą oceną sytuacji wnioskodawcy i nie może dotyczyć stanów z przeszłości. Kupowanie lekarstw, częstowanie posiłkami, czy też dokonywanie opłat jest związane ze sprawowaną opieką prawną i nie wynika ze wspólnoty gospodarstwa domowego. Podejmowane działania mają ponadto charakter przejściowy, wynikający z braku własnych środków ubezwłasnowolnionego całkowicie. Ponadto strona wskazała, że sam fakt zamieszkiwania w jednym mieszkaniu, czy nawet chwilowe pozostawanie na utrzymywaniu osoby, z którą się zamieszkuje, nie oznacza jeszcze wspólnego gospodarstwa domowego. Nie można również wziąć pod uwagę, że opiekun prawny poza pełnieniem tej funkcji, pozostaje w dalszym ciągu w faktycznym związku z osobą wnioskodawcy, skoro tak w rzeczywistości nie jest. Obie osoby posiadają bowiem oddzielne pokoje i korzystają z ogólnodostępnych pomieszczeń kuchennych i toalet, o czym świadczą choćby relacje sąsiadów.

Decyzją z dnia [...], nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W., działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Prezydenta Miasta W.

Przedstawiając swoje stanowisko Kolegium podzieliło ocenę ustaleń faktycznych organu pierwszej instancji twierdząc, że M. P. prowadzi wraz z J. M. wspólne gospodarstwo domowe. Zdaniem Kolegium świadczy o tym stopień zależności strony od jego przedstawiciela ustawowego, sprawującego faktyczną opiekę polegającą na opłacaniu rachunków mieszkaniowych i zabieganiu o zapewnienie zaspokojenia niezbędnych potrzeb związanych z życiem codziennym podopiecznego. Stan ubezwłasnowolnienia tylko tę sytuację pogłębił, gdyż strona stała się w większym stopniu uzależniona od swojego opiekuna.

Organ odwoławczy nie podzielił stanowiska przedstawionego w odwołaniu, uznając że sam fakt posiadania odrębnych rzeczy osobistych w aktualnych warunkach lokalowych nie świadczy o odrębności gospodarowania, podobnie jak relacje sąsiadów. Oświadczenie opiekuna prawnego winno zostać natomiast oceniane w całokształcie okoliczności sprawy z uwzględnieniem również i tego czynnika, że w interesie opiekuna prawnego – na którym ciąży ciężar utrzymania gospodarstwa domowego – jest podjęcie działań zwiększających samodzielność podopiecznego, a tym samym również i całej rodziny.

Wobec tego – w ocenie organu – nieudzielenie informacji o pełnej sytuacji materialnej uniemożliwia przyznanie zasiłku celowego, uzależnionego wszakże od spełnienia określonego kryterium dochodowego, a nie tylko od bieżących potrzeb osób zainteresowanych.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu strona skarżąca zakwestionowała powyższą decyzję, wnosząc równocześnie o przyznanie pełnomocnika z urzędu.

W odpowiedzi na skargę, Kolegium podtrzymało swoje stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, wnosząc o jej oddalenie.

Ustanowiony na żądanie strony pełnomocnika z urzędu w piśmie z dnia 18 marca 2015 r. podtrzymał wniesioną skargę, zarzucając zaskarżonej decyzji naruszenie prawa procesowego i materialnego:

- art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art.7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. oraz art. 14 u.p.s., poprzez utrzymanie w mocy decyzji organu pierwszej instancji opartej na dowolnej, a nie swobodnej ocenie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego oraz na niepełnym materiale dowodowym, w szczególności poprzez nieprzeprowadzenie z urzędu dowodu z zeznań osoby opiekuna prawnego skarżącego i sąsiadów skarżącego na okoliczność prowadzenia przez niego samodzielnego gospodarstwa domowego, czego konsekwencją było bezzasadne odmówienie wiarygodności oświadczeniom M. P. o prowadzeniu oddzielnego gospodarstwa domowego;

- art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 89 k.p.a., poprzez nieprzeprowadzenie przez organ drugiej instancji rozprawy celem przeprowadzenia uzupełniającego postępowania dowodowego;

- art. 6 ust. 14 w zw. z art. 3 ust. 1, art. 39 ust. 1 i 2 u.p.s., przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, tj. uznanie skarżącego za prowadzącego gospodarstwo domowe wspólnie z opiekunem prawnym i w konsekwencji nieprzyznania skarżącemu zasiłku celowego;

- art. 107 ust. 5 w zw. z art. 11 ust. 2 u.p.s., poprzez błędne uznanie, że opiekun prawny odmówił złożenia oświadczenia o dochodach.

Uzasadniając podniesione zarzuty pełnomocnik skarżącego wskazał, że organy wbrew ogólnym regułom postępowania dowodowego, zaniechały przeprowadzenia niezbędnych i wnioskowanych przez stronę dowodów z zeznań opiekuna prawnego i sąsiadów skarżącego, na okoliczność prowadzenia przez niego samodzielnego gospodarstwa domowego, ograniczając się wyłącznie do ustaleń poczynionych w toku rodzinnego wywiadu środowiskowego. Jednocześnie organy nie wyjaśniły z czego wynikało przeświadczenie o nieprzydatności tych dowodów, zwłaszcza że nie zostały one jeszcze przeprowadzone. Nie można zaś z góry oceniać wartości poszczególnych dowodów z punktu widzenia ich przydatności i wiarygodności. Stąd też niepełny materiał dowody nie mógł stanowić podstawy od prawidłowego ustalenia stanu faktycznego.

Zdaniem pełnomocnika, argumentacja mająca dowodzić, że skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z opiekunem prawnym jest wysoce wątpliwa. Organ nie wziął bowiem pod uwagę, że skarżący samodzielnie podejmuje starania zmierzające do zapewnienia sobie wyżywienia jak posiadanie osobnej półki w lodówce, zbieranie butelek i żywności, czy korzystanie ze stołówek dla bezdomnych. Organ nie wziął również pod uwagę, że strony tej relacji dysponują również osobnymi szafkami i pomieszczeniami zamykanymi na klucz, zaś opiekun nie uiszcza kosztów pobytu strony w izbie wytrzeźwień, jego leczenia bądź zapewnienia odpowiedniej garderoby.

Oceniając natomiast wzajemne powiązania skarżącego i jego opiekuna organy – w przeświadczeniu pełnomocnika – winny wziąć pod uwagę charakter ubezwłasnowolnienia i odpowiedzialność spoczywającą na opiekunie z tytułu sprawowanej pieczy. Stąd też, z uwagi na brak dochodów skarżącego oraz jego problemy faktyczne, zobowiązany jest on, aż do momentu uzyskania przez ubezwłasnowolnionego należnych mu świadczeń, podejmować w jego imieniu działania zmierzające do poprawy jego sytuacji oraz w koniecznym zakresie służyć mu niezbędną pomocą. Nie oznacza to jednak, że strony prowadzą w ten sposób wspólne gospodarstwo domowe.

Pełnomocnik skarżącego podkreślił również, że ocena sytuacji osobistej i majątkowej strony winna opierać się o okoliczności faktyczne mające miejsce w okresie wydawania rozstrzygnięcia, nie zaś o fakty z przeszłości.

Reasumując swoje stanowisko pełnomocnik z urzędu wskazał, że organ nie udowodnił w żadnym zakresie, aby skarżący wraz ze swoim opiekunem prawnym tworzył rodzinę w rozumieniu art. 6 pkt 14 u.p.s. oraz prowadził przez to wspólne gospodarstwo domowe. Wobec tego M. P. nie miała obowiązku składania żadnych wyjaśnień dotyczących swojej sytuacji materialnej i uczyniła zadość żądaniu pracownika socjalnego, składając stosowne oświadczenie. Ponadto skarżący nie może ponosić negatywnych konsekwencji działania opiekuna prawnego w sytuacji, kiedy to na organie spoczywa obowiązek wyjaśnienia istotnych okoliczności sprawy także wówczas, gdy nie można ich ustalić w drodze wywiadu środowiskowego.

Stąd też pełnomocnik wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji w całości.

Odnosząc się do przywołanego stanowiska, Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W. stwierdziło, że nie w każdym przypadku realizacja zasady prawdy obiektywnej winna być absolutna, co ma szczególne znaczenie dla szybkości i prostoty postępowania. Dopiero konieczności ustalenia okoliczności mających istotne znaczenie dla sprawy winna determinować działania organu ukierunkowane na ich wyjaśnienie, ale tylko wtedy, kiedy nie zostały one jeszcze ustalone. Każde zatem żądanie przeprowadzenia dowodu winno być poddane ocenie z punktu widzenia znaczenia danej okoliczności dla rozstrzygnięcia indywidualnej sprawy administracyjnej. Kolegium ponadto podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko względem oceny charakteru gospodarstwa domowego skarżącego, wskazując przy tym, że jego ubezwłasnowolnienie to stanowisko potwierdza, a nie – jak twierdzi pełnomocnika strona – mu przeczy.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć wpływ na wynik sprawy. Należy również pamiętać, że sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest wyłącznie w granicach danej sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).

Podstawą materialną wydanego rozstrzygnięcia były przepisy ustawy o pomocy społecznej, która w art. 2 ust. 1 wskazuje, że pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężenia trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Zadaniem zaś pomocy społecznej jest zapobieganie wskazanym sytuacjom przez podejmowanie działań zmierzających do życiowego usamodzielnienia osób i rodzin oraz ich integracji ze środowiskiem (art. 3 ust. 2 u.p.s.).

Jedną z form pomocy społecznej jest zasiłek celowy, który może zostać przyznany w celu zaspokojenia bytowej potrzeby, w szczególności na pokrycie części lub całości kosztów zakupu żywności, leków i leczenia, opału, odzieży, niezbędnych przedmiotów użytku domowego, drobnych remontów i napraw w mieszkaniu, a także kosztów pogrzebu (art. 39 ust. 1 i 2 u.p.s.).

Podkreślić należy, że zasiłek celowy jest świadczeniem uznaniowym, co oznacza, że organ orzekając w konkretnej sprawie może więc, a nie musi przyznać wnioskowaną pomoc, oceniając sytuację wnioskodawcy. Wybór taki nie może być dowolny i musi wynikać z wszechstronnego oraz dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 23 kwietnia 2014 r., sygn. akt IV SA/Po 1114/13, wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 stycznia 2013 r., sygn. akt I OSK 1192/12 oraz z 21 marca 2012 r., sygn. akt I OSK 1920/11).

W myśl art. 8 ust. 1 u.p.s. w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania zaskarżonej decyzji, prawo do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, z zastrzeżeniem art. 40, 41, 53a, 78 i 91, przysługuje:

1) osobie samotnie gospodarującej, której dochód nie przekracza kwoty 542 zł, zwanej dalej "kryterium dochodowym osoby samotnie gospodarującej",

2) osobie w rodzinie, w której dochód na osobę nie przekracza kwoty 456 zł, zwanej dalej "kryterium dochodowym na osobę w rodzinie",

3) rodzinie, której dochód nie przekracza sumy kwot kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, zwanej dalej "kryterium dochodowym rodziny"

- przy jednoczesnym wystąpieniu co najmniej jednego z powodów wymienionych w art. 7 pkt 2 – 15 lub innych okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy społecznej.

Przedmiotem sporu w niniejszej sprawie pozostaje ustalenie, czy skarżący jest osobą samotnie gospodarującą, czy też osobą pozostającą w rodzinie.

Przez osobę samotnie gospodarującą należy rozumieć osobę prowadzącą jednoosobowe gospodarstwo domowe (art. 6 pkt 10 u.p.s.). Natomiast pojęcie rodziny oznacza osoby spokrewnione lub niespokrewnione pozostające w faktycznym związku, wspólnie zamieszkujące i gospodarujące (art. 6 pkt 14 u.p.s.).

W pierwszej kolejności należy poddać kontroli działania organów pomocy społecznej, które związane są z przeprowadzeniem postępowania dowodowego zmierzającego do ustalenia wskazanej okoliczności istotnej dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. Wynika to również z faktu, że część zarzutów skarżącego dotyczy naruszenia przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynika sprawy i przejawiających się – w ocenie strony – nieprawidłowym ustaleniem stanu faktycznego. Stąd też dopiero po przesądzeniu, że ustalony stan faktyczny sprawy jest prawidłowy, można przejść do kontroli procesu subsumcji tego stanu pod zastosowany przepis prawa materialnego (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 grudnia 2015 r., sygn. akt I OSK 2070/14).

W ocenie Sądu materiał dowodowy został zgromadzony przez organy orzekające w niniejszej sprawie, a zwłaszcza przez organ pierwszej instancji, w sposób wyczerpujący dla ustalenia okoliczności istotnej z punktu widzenia określenia sytuacji osobistej skarżącego.

Należy zwrócić uwagę, że podstawowy środkiem służącym do ustalenia sytuacji osoby ubiegającej się o pomoc społeczną jest rodzinny wywiad środowiskowy, którego przeprowadzenie jest obligatoryjnym elementem postępowania zmierzającego do udzielenia wsparcia. Jak wynika bowiem z art. 106 ust. 4 u.p.s., decyzję administracyjną o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia, z wyjątkiem decyzji o odmowie przyznania biletu kredytowanego oraz decyzji w sprawach cudzoziemców, o których mowa w art. 5a, wydaje się po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego. Celem tego wywiadu jest ustalenie sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osób i rodzin korzystających lub ubiegających się o świadczenia z pomocy społecznej (art. 107 ust. 1 u.p.s.). Wobec tego informacje wynikające z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego zawsze będą stanowiły podstawowe i najpełniejsze źródło danych na temat sytuacji osoby zainteresowanej.

W niniejszym postępowaniu organy w głównej mierze dokonały ustalenia stanu faktycznego w oparciu o informacje wynikające z rodzinnego wywiadu środowiskowego. Dostrzec przy tym wypada, że wywiad ten został przeprowadzony w sposób rzetelny i wyczerpujący, co pozwoliło na wyciągnięcie z jego treści słusznych wniosków zarówno co do stanu rodzinnego skarżącego jak i pozostałych czynników obrazujących jego sytuację osobisto – majątkową. Nie można również nie zauważyć, że wywiad ten został przeprowadzony z udziałem opiekuna prawnego skarżącego, który udzielił pracownikowi socjalnemu wyczerpujących informacji dotyczących nie tylko osoby wnioskodawcy, ale także i własnych działań podejmowanych w trosce o podopiecznego.

Działania organu pierwszej instancji nie ograniczyły się przy tym wyłącznie do sporządzenia wywiadu środowiskowego, ale również pozyskania innych dowodów świadczących o sytuacji skarżącego, jak np. opinia biegłych sądowych sporządzona w toku postępowania o skierowanie na przymusowe leczenie odwykowe. Organ ponadto w odniesieniu do osoby wnioskodawcy działał na podstawie informacji znanych mu z urzędu, a pozyskanych w toku innych sprawy z udziałem strony bądź jego opiekuna prawnego.

Wobec powyższego nie można było uznać za uzasadnione zarzutów skarżącego odnoszących się do naruszenia przez organ art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w powiązaniu z art. 7 i 77 § 1 k.p.a. Zauważyć bowiem należy, że organ administracji publicznej działający z urzędu zobowiązany jest do samodzielnego zgromadzenia materiału dowodowego. Przy czym jedną z przesłanek uznania tego materiału za wyczerpujący będzie stwierdzenie, że jest on wystarczający do wydania rozstrzygnięcia na podstawie wyjaśnionych istotnych okoliczności dla danej sprawy. Biorąc to pod uwagę za nieuzasadnione należałoby zatem uznać działanie organu drugiej instancji w postaci uzupełnienia postepowania dowodowego o protokół z rozprawy administracyjnej, której celem – jak stanowi art. 89 § 1 i 2 k.p.a. – jest wszakże zapewnienie przyśpieszenia lub uproszczenia postępowania bądź konieczność wynikająca z przepisu prawa lub z potrzeby uzgodnienia interesów stron albo wyjaśnienia sprawy przy udziale świadków lub biegłych albo w drodze oględzin. W niniejszej sprawie żadna z przesłanek zorganizowania rozprawy administracyjnej nie wystąpiła, gdyż organ uznał – zresztą zasadnie – że dysponuje materiałem niezbędnym do wydania rozstrzygnięcia w sprawie.

Nie można również podzielić stanowiska skarżącego, że do pełnego wyjaśnienia sprawy przyczynić miały się dowody z zeznań opiekuna prawnego skarżącego oraz jego sąsiadów. W zakresie zeznań M. P. należy zauważyć, że jej stanowisko w sprawie było organowi znane, gdyż wynikało nie tylko z wywiadu środowiskowego, w którego przeprowadzeniu brała udział, ale także z oświadczeń zgromadzonych w aktach sprawy, które – co należy podkreślić – zostały przez organ poddanie ocenie. Podobnie zresztą jak i stanowisko sąsiadów skarżącego, do którego Kolegium odniosło się w treści decyzji wskazując, że ze względu na specyfikę sprawy związaną z ubezwłasnowolnieniem i stanem zdrowia skarżącego, relacje sąsiedzkie nie mogą zostać uwzględnione.

Niezasadnym okazał się również kolejny zarzut procesowy naruszenia art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 80 k.p.a. oraz powiązany z nim zarzut naruszenia art. 6 ust. 14 u.p.s. w zw. z art. 3 ust. 1 i art. 39 ust. 1 i 2 u.p.s. Wbrew twierdzeniom skarżącego organ w oparciu o całokształt materiału dowodowego w sprawie zasadnie uznał za udowodnioną tezę, że skarżącego należy uznać za osobę pozostającą w rodzinie, w rozumieniu art. 6 pkt 14 u.p.s., w skład której – prócz niego – wchodzi także M. P. – jego aktualny opiekun prawny. Przyjęcie wskazanego stanowiska związane jest przede wszystkim z faktem, że skarżący oraz jego aktualny przedstawiciel ustawowy dzielą wspólne gospodarstwo domowe, razem zamieszkując oraz pozostając w faktycznej relacji wynikającej obecnie z faktu ubezwłasnowolnienia skarżącego oraz warunków jego życia.

Wspólnota gospodarstwa domowego nie zawsze polegać będzie na równomiernym rozłożeniu ciężarów związanych z utrzymaniem rodziny. Istotną cechą wspólnego gospodarowania jest pozostawanie na utrzymywaniu rodziny, z którą takie gospodarstwo się tworzy (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 kwietnia 2011 r., sygn. akt I OSK 2096/10). W każdym natomiast przypadku pojęcie to winno być rozpatrywane w odniesieniu do konkretnych okoliczności danej sprawy.

W niniejszym postępowaniu należy przede wszystkim podkreślić, że główny ciężar utrzymania rodziny niewątpliwie spoczywa na M. P., która z własnych środków finansowych opłaca koszty związane z utrzymaniem mieszkania oraz bieżącymi opłatami eksploatacyjnymi. Podkreślić w tym miejscu wypada, że koszty mieszkaniowe w pewnej mierze rekompensowane były poprzez dodatek mieszkaniowy w kwocie 308,56 złotych, uwzględniający – co istotne – fakt, że w skład gospodarstwa domowego wchodzą dwie osoby.

Przedstawiciel ustawowy skarżącego zapewnia także stronie wyżywienie, znajdujące się we wspólnej lodówce oraz okazjonalnie przygotowywane posiłki, a także zakupuje konieczne środki medyczne związane z licznymi schorzeniami skarżącego. Nie bez znaczenie pozostaje również, że skarżący w sposób swobodny i nieskrępowany korzysta ze sprzętów gospodarstwa domowego, które służą do wspólnego użytku.

Na sytuację rodziny niewątpliwe wpływa także relacja między skarżącym a jego aktualnym opiekunem prawnym, którzy w przeszłości tworzyli rodzinę, nie tylko w rozumieniu przepisów o pomocy społecznej, ale także przepisów prawa rodzinnego. Więź wynikająca z łączącego strony w przeszłości konkubinatu, nie została całkowicie zerwana, przynajmniej pod względem bytowym. Wbrew bowiem stanowisku M. P., że skarżący jest aktualnie dla niej osobą obcą, podjęła się ona sprawowania opieki z uwagi na jego ubezwłasnowolnienie. Nie pozostaje ona również obojętna na potrzeby strony związane z leczeniem. I choć należ przyjąć, że o charakterze danego związku w każdym wypadku decydować będzie subiektywne przeświadczenie osób je tworzących, to zewnętrznym podmiotom nie można odmówić prawa do oceny istnienia takiej czy innej relacji pomiędzy stronami, zwłaszcza wobec konieczności ustalenia aktualnej sytuacji rodzinnej osoby ubiegającej się o przyznanie pomocy społecznej. Istotna w końcu pozostaje również sama postawa skarżącego, którego uzależnienie od alkoholu, doprowadziło do znacznego osłabienia więzi łączących strony, a także – na gruncie prawnym – do całkowitego ubezwłasnowolnienia. Stan zależności od osoby współtworzącej gospodarstwo domowe stał się w tych okolicznościach zdecydowanie większy, co jednakże nie pozbawiło skarżącego przeświadczenia, że w skład tego gospodarstwa nadal wchodzi. Jak wynika bowiem z opinii biegłych sądowych, sporządzonej na potrzeby postępowania o skierowaniu na przymusowe leczenie odwykowe, skarżący stwierdził, że pozostaje na utrzymaniu M. P.

Nie można przy tym – tak jak to czyni skarżący – udzielanej przez opiekuna pomocy sprowadzać wyłącznie do obowiązków wynikających ze sprawowanej opieki, której częścią jest dbałość o sytuację osobistą skarżącego do czasu uzyskania przez niego własnych dochodów. Opiekun prawny nie jest bowiem zobowiązany do działania pomocowego z własnych środków finansowych licząc, że w przyszłości podopieczny zaciągnięty dług zrekompensuje. Jeśli natomiast taka okoliczność występuje, jak ma to miejsce w niniejszej sprawie, winna ona zostać poddana ocenie nie tylko w kontekście opieki, ale także i wspólnoty gospodarowania opiekuna i podopiecznego. Ma to jeszcze i dodatkowe uzasadnienie, gdyż w przedmiotowym postępowaniu nie występuje typowa więź prawna między tymi stronami, ale istnieją także powiązania innego typu, których charakter organ pomocowy zobowiązany jest ocenić.

Odnosząc się do oświadczenia przedstawiciela ustawowego skarżącego o prowadzeniu odrębnych gospodarstw domowych, należy mieć przede wszystkim na uwadze, że jego stanowisko winno być interpretowane z uwzględnieniem sytuacji rodzinnej oraz ustaleń poczynionych przez organ pierwszej instancji, słusznie następnie ocenionych przez Kolegium. Nie można bowiem wprost przyjąć, że treść oświadczenia osoby zaangażowanej w zwiększenie środków finansowych rodziny będzie miało zawsze decydujące znaczenia, bez względu na inne okoliczności. Niewątpliwie treść takiego stanowiska winna być oceniana również w powiązaniu ze stanem zdrowia skarżącego, prowadzonym przez niego stylem życia związanym z uzależnieniem, a także wiedzą wynikającą z zasad doświadczenia życiowego. W tym kontekście nie można bowiem uznać za wiarygodne stanowiska, że gospodarstwo domowe skarżącego może być prowadzone jedynie w oparciu o okazjonalną zbiórkę surowców wtórnych jak i korzystanie z usług jadłodajni, zwłaszcza, że nikłe dochody uzyskiwane z tej zbiórki skarżący – jak oświadcza to jego opiekun prawny – przeznacza na alkohol.

Wobec powyższego należy podzielić stanowisko organów orzekających w niniejszej sprawie, że skarżącego nie można uznać za osobę samotnie gospodarującą, lecz za osobę pozostającą w rodzinie, w rozumieniu art. 6 pkt 14 u.p.s., w której skład – prócz niego – wchodzi również M. P.

Stąd też, aby przyznać zasiłek celowy należało ustalić sytuację dochodową rodziny w oparciu o dochody uzyskiwane przez M. P. z tytułu świadczonej przez nią pracy jak i z innych źródeł. W tym celu organ pierwszej instancji zwrócił się do niej o przedłożenie w terminie 7 dni zaświadczenia o zarobkach za czerwiec 2014 r., mając w tym względzie na uwadze treść art. 107 ust. 5b pkt 8 u.p.s. stanowiącego, że sytuację osobistą, rodzinną, dochodową i majątkową osoby lub rodziny ustala się na podstawie zaświadczenia lub oświadczenia o wysokości wynagrodzenia uzyskiwanego m.in. na podstawie umowy zlecenia.

W odpowiedzi udzielonej na wskazane wezwanie opiekun oprawny skarżącego podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko o odrębności prowadzonych gospodarstw domowych i nie oświadczył się co do uzyskiwanych dochodów. Nadmienić w tym miejscu należy, że organ zobowiązując przedstawiciela ustawowego skarżącego do udzielenia stosownej informacji nie traktował go jako opiekuna prawnego strony, lecz jako osobę współtworzącą gospodarstwo domowe, zobligowaną do ujawnienia swoich zarobków w celu ustalenia dochodu rodziny. Wobec czego negatywne następstwa działania bądź zaniechania tej osoby odnosiły się nie do funkcji powierzonej jej przez sąd opiekuńczy, ale do jej statusu osobistego.

Mając zatem na uwadze wskazane okoliczności organ zasadnie zastosował art. 107 ust. 5 u.p.s., zgodnie z którym, pracownik przeprowadzający rodzinny wywiad środowiskowy może domagać się od osoby lub rodziny ubiegającej się o pomoc złożenia oświadczenia o dochodach i stanie majątkowym. Odmowa złożenia oświadczenia jest podstawą wydania decyzji o odmowie przyznania świadczenia.

Chociaż przyznanie zasiłku celowego ma charakter fakultatywny, to jednakże dyspozycja przywołanego przepisu jest przesłanką obligującą organ do negatywnego załatwienia sprawy niejako ze względów formalnych niepowiązanych z ustaleniem prawa do świadczenia z pomocy społecznej, lecz z okolicznością faktyczną powstałą w toku postępowania zmierzającego do jego przyznania. Podkreślić przy tym należy, że art. 107 ust. 5 u.p.s., stanowi odmienną przesłankę odmowy przyznania świadczenia, aniżeli przesłanki, o których mowa w art. 11 ust. 2 u.p.s., znajdujące zastosowanie w innego rodzaju przypadkach i wywołujące skutki prawne także w odniesieniu do postępowań już zakończonych, a nie tylko spraw będących w toku.

Reasumując powyższe rozważania należało stwierdzić, że odmowa złożenia oświadczenia ze strony M. P. uniemożliwiła ustalenie sytuacji dochodowej rodziny skarżącego, a tym samym przyznanie mu zasiłku celowego. Wobec tego, że wniesiona skarga okazała się nieuzasadniona, zaś zakwestionowana decyzja odpowiada prawu, Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. zobowiązany był do oddalenia skargi, o czym orzeczono w punkcie I sentencji.

Podstawę prawną wydania rozstrzygnięcia w punkcie II sentencji stanowił natomiast art. 250 § 1 p.p.s.a.