Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt II SA/Gd 398/14
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2014-10-01 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6361 Rejestr  zabytków
Hasła tematyczne: Zabytki
Skarżony organ: Wojewódzki Konserwator Zabytków
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 22, art. 7, art. 3 pkt 1,
journal: Dz.U. 2003 nr 162 poz 1568
law: Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Janina Guść Sędziowie: Sędzia WSA Dorota Jadwiszczok (spr.) Sędzia NSA Krzysztof Ziółkowski Protokolant Starszy Sekretarz Sądowy Anna Rusajczyk po rozpoznaniu w dniu 24 września 2014 r. w Gdańsku na rozprawie sprawy ze skargi A Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w G. na czynność Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z dnia 24 marca 2014 r., nr [...] w przedmiocie włączenia obiektów do wojewódzkiej ewidencji zabytków oddala skargę.


UZASADNIENIE

i Wojewódzki Konserwator Zabytków w dniu 24 marca 2014 r. dokonał włączenia do wojewódzkiej ewidencji zabytków województwa pomorskiego obiektów (budynki, urządzenia, elementy zagospodarowania) zlokalizowanych na terenach stoczniowych w G. według załączonego wykazu.

Wskazał, że czynność ta znajduje oparcie w art. 22 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz.U. nr 162, poz. 1568 ze zm.) i § 15 rozporządzenia z dnia 26 maja 2011 r. Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków (Dz. U. nr 113, poz. 661).

Pismem z 10 kwietnia 2014 r. sp. z o.o. z siedzibą w G. wniosła do Konserwatora Zabytków wezwanie do usunięcia naruszenia prawa polegającego na bezpodstawnym umieszczeniu w wojewódzkiej ewidencji zabytków obiektów stanowiących własność Spółki.

W odpowiedzi Wojewódzki Konserwator Zabytków 24 kwietnia 2014 r., 5 maja 2014 r. i 22 maja 2014 r. wyłączył z wojewódzkiej ewidencji zabytków województwa pomorskiego część obiektów będących własnością Spółki oraz odmówił wyłączenia nieruchomości szczegółowo wymienionych w wykazie. Odnośnie części obiektów wskazał, że wstrzymuje się z wyłączeniem do czasu uzyskania opinii Narodowego Instytutu Dziedzictwa.

Skargę na czynność Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków polegającą na wpisaniu do wojewódzkiej ewidencji zabytków nieruchomości i ruchomości stanowiących własność spółki do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku wniosła sp. z o.o. z siedzibą w Gdańsku.

Zaskarżonym czynnościom Konserwatora zarzuciła:

1) naruszenie przepisów prawa materialnego - art. 3 pkt 1 ustawy z dnia 23 lipca 2003 roku o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (tekst jednolity: Dz. U. nr 162, poz. 1568 z późn. zm.) przez bezpodstawne ujęcie w Wojewódzkiej Ewidencji Zabytków prowadzonej dla województwa pomorskiego, dalej zwanej ewidencją, następujących nieruchomości:

hala montażowa 3 B - karta nr 105

stacja pomp pochylni B3 - karta nr 120,

schron przeciwlotniczy pod pochylnią B3 - karta nr 123.

2) naruszenie przepisów prawa materialnego - przepisów art. 3 pkt 1 oraz art. 22 ust. 3 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami oraz art. 46 § 1 kodeksu cywilnego przez bezpodstawne ujecie w ewidencji ruchomości:

żuraw bramowy wypadowy KONE - karta nr 124 Ewidencji,

żuraw bramowy wypadowy KONE - karta nr 125 Ewidencji,

żuraw bramowy wypadowy KONE - karta nr 126 Ewidencji,

żuraw bramowy wypadowy KONE - karta nr 127 Ewidencji,

żuraw bramowy wypadowy KONE - karta nr 128 Ewidencji,

żuraw bramowy wypadowy KONE - karta nr 129 Ewidencji,

żuraw bramowy wypadowy KONE - karta nr 130 Ewidencji,

Spółka wniosła o wykreślenie z ewidencji powyżej wymienionych obiektów.

W uzasadnieniu wskazała, że żurawie KONE (karty ewidencji o numerach od 124 do 130), pozostały w ewidencji pomimo, że stanowią ruchomości na wpisanie których Spółka nie wyraziła zgody. Ponadto żurawie KONE nie mogły zostać zgodnie z prawem wpisane do Ewidencji albowiem nie są one zabytkami.

Żurawie będące w własnością Spółki są to urządzenia poruszające się po torach, które bez uszkodzenia urządzenia i gruntu można przenieść na inne miejsce. Z dokumentacji technicznej jednoznacznie wynika, że tzw. żurawie KONE są urządzeniami, do których stosuje się przepisy dotyczące BHP w zakresie użytkowania maszyn. Przedmiotowe żurawie są zaliczane do środków trwałych Spółki - grupy 6 tj. urządzeń technicznych, co potwierdza załączona informacja z dnia 22 maja 2014 r. Żurawie KONE bez wątpienia należą więc do kategorii urządzeń i są ruchomościami.

W świetle przepisów art. 46 kodeksu cywilnego nieruchomościami są grunty oraz budynki trwale z gruntem związane lub części takich budynków, jeżeli na mocy przepisów szczególnych stanowią odrębny od gruntu przedmiot własności. Żurawie KONE nie spełniają powyższej definicji. Nie są trwale związane z gruntem, a tym samym nie mogą być traktowane jako nieruchomości. Zgodnie z definicją zawarta w art. 3 pkt. 2 Ustawy o ochronie zabytków, pod pojęciem zabytku ruchomego rozumie rzecz ruchomą, jej część lub zespół części ruchomych. Definicja ta jest więc zbieżna z pojęciem rzeczy ruchomej prezentowanym w kodeksie cywilnym. W przekonaniu skarżącej Spółki żurawie KONE należy uznać zatem za ruchomości.

Do ewidencji wpisane zostały ponadto 3 budynki stanowiące własność skarżącej:

hala montażowa 3B - karta nr 105,

stacja pomp pochylni B3 - karta nr 120,

schron przeciwlotniczy pod pochylnią B3 - karta nr 123.

W skardze podniesiono, że budynki te winny zostać wykreślone w ewidencji albowiem nie spełniają kryteriów zabytku, określonych w definicji z art. 3 pkt 1 ustawy o ochronie zabytków. Przedmiotowe obiekty są budynkami przemysłowymi, wykorzystywanymi w prowadzonej na terenie Spółki działalności stoczniowej i nie posiadają ani szczególnej wartości historycznej, ani też artystycznej czy naukowej. Ponadto są w złym stanie technicznym, wymagają częstych remontów i napraw.

W szczególnie złym stanie jest tzw. schron przeciwlotniczy. Obiekt ten jest w fatalnym stanie technicznym, nie przedstawia żadnych walorów, nie pełni wbrew swojej nazwie funkcji schronu. Jego wygląd szpeci otoczenie i powinien zostać rozebrany.

W odniesieniu do stacji pomp na podkreślenie zasługuje fakt, że budynek ten położony jest na nabrzeżu, zagrażając jego trwałości, szczególnie w kontekście konieczności prowadzenia napraw nabrzeża.

Ponadto spółka zarzuciła, że ściana frontowa hali 3B jest objęta ochroną w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego.

Wpisanie obiektów do ewidencji ma dla Spółki istotne znaczenie. W wyniku nowelizacji przepisów ustawy o ochronie zabytków, dokonanej ustawą z dnia 18 marca 2010 roku o zmianie ustawy o ochronie zabytków (Dz. U. nr 75,poz. 474) zmienił się status ewidencji, a jej znaczenie w dużym stopniu wzrosło. Zmianie uległ m.in. przepis art. 22, w którym dodano ust. 5 wprowadzający obowiązek ujęcia w gminnej ewidencji zabytków, zabytków nieruchomych znajdujących się w wojewódzkiej ewidencji zabytków. Ewidencja przestała też pełnić funkcję wyłącznie wewnętrznego zbioru, lecz zaczęła stanowić bazę, której zawartość wywiera wpływ na prawa i obowiązki strony. W art. 3 ww. ustawy z dnia 18 marca 2010 roku dokonano zmiany w prawie budowlanym, nadając art. 39 ust. 3 następujące brzmienie: "3. W stosunku do obiektów budowlanych oraz obszarów niewpisanych do rejestru zabytków, a ujętych w gminnej ewidencji zabytków, pozwolenie na budowę lub rozbiórkę obiektu budowlanego wydaje właściwy organ w uzgodnieniu z wojewódzkim konserwatorem zabytków."

Wpisanie obiektów należących do [...] do ewidencji stanowi więc bez wątpienia czynność organu administracji dotyczącą jej praw i obowiązków.

W odpowiedzi na skargę Konserwator wskazał, że włączając do wojewódzkiej ewidencji zabytków obiekty będące przedmiotem skargi opierał się na najnowszym opracowaniu "Ewidencja obiektów dawnej Stoczni Gdańskiej" autorstwa dr inż. arch. A. O. – S., mgr inż. arch. A. D. i mgr inż. arch. A. W., Gdańsk, 02.2014 r.. Powyższe opracowanie, na które składają się karty ewidencyjne poszczególnych obiektów rozpoczyna opis zawierający historię terenów stoczniowych w G., jak i sposób wartościowania poszczególnych obiektów. Całe opracowanie zawiera 290 obiektów, z których PWKZ wyselekcjonował 240 obiektów. Z uwagi na lakoniczne informacje zawarte w kartach ewidencyjnych powyższego opracowania, bazując także na dokumentacji fotograficznej, Konserwator przygotował krótki opis poszczególnych obiektów, dotyczący zachowanych wartości zabytkowych. Do czasu włączenia zespołu obiektów do wojewódzkiej ewidencji zabytków na terenach dawnej Stoczni Gdańskiej ochroną objęte były jedynie nieliczne obiekty wpisane do rejestru zabytków: Plac Solidarności wraz z Pomnikiem Poległych Stoczniowców Grudnia 1970 r., mur wzdłuż północnej pierzei placu oraz Brama nr 2 i tzw. sala BHP, bezpośrednio związane z wydarzeniami sierpnia 1980 roku oraz obiekty o wartościach kulturowych objęte ochroną w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego.

Obiekty, będące przedmiotem skargi Sp. z o.o. powstały jako elementy dawnej Stoczni Schichaua. Stacja pomp pochylni 133 (karta ew. 120) powstała w drugiej ćwierci XX w., (nie wiadomo dokładnie, czy przed czy już w czasie II wojny światowej). Schron przeciwlotniczy (karta ew. 33) powstał w czasie II wojny światowej, w związku ze wzmożoną produkcją na potrzeby przemysłu wojennego. Żurawie KONE pochodzą z lat 70-tych i 80-tych XX w. i są związane z najnowszą historią dawnej Stoczni Gdańskiej.

Obok wartości kulturowych przedmiotowych zabytków, powodem włączenia obiektów z terenów postoczniowych do wojewódzkiej ewidencji zabytków jest również działanie w interesie społecznym. Interes ten manifestował się na przestrzeni ostatnich dwóch lat w dwojaki sposób: poprzez wystąpienia organizacji społecznych i stowarzyszeń, zajmujących się statutowo ochroną zabytków do Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków oraz innych organów administracji rządowej oraz poprzez wystąpienia osób ze świata kultury i polityki na łamach mediów.

Podkreślił Konserwator, że opieka nad zabytkami, objęta przedmiotem regulacji ustawy o ochronie zabytków, zgodnie z jej art. 4 polega w szczególności na podejmowaniu przez organy administracji publicznej działań mających na celu m.in. zapobieganie zagrożeniom mogącym spowodować uszczerbek dla wartości zabytków, udaremnianie niszczenia i niewłaściwego korzystania z zabytków oraz uwzględnianie zadań ochronnych w planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym.

Zgodnie z art. 91 ust. 4 pkt 3 ustawy o ochronie zabytków, prowadzenie wojewódzkiej ewidencji zabytków stanowi obowiązek wojewódzkiego konserwatora zabytków. Służy on realizacji ochrony zabytków, do której konserwator jest obowiązany na podstawie art. 4 ustawy.

Wpisanie zabytku do wojewódzkiej ewidencji zabytków stanowi najłagodniejszy sposób ingerencji w prawo własności jego właściciela dopuszczalny na gruncie ustawy o ochronie zabytków. Jakkolwiek prawo własności jest konstrukcją prawa cywilnego, jednakże nie ma ono charakteru absolutnego, jego granice w sposób istotny kształtują przepisy prawa administracyjnego.

Dlatego też organ administracji miał obowiązek wyważyć przed zewidencjonowaniem obiektów w ewidencji zabytków interes publiczny oraz słuszny interes strony. Konsekwencją tego wyważenia, mając na uwadze ustalony stan faktyczny i ocenę właściwości zabytkowych obiektów, a z drugiej strony prawo własności skarżącej, była zaskarżona czynność. Konserwator wziął pod uwagę również i to, że wojewódzkie ewidencje zabytków nie stanowią same w sobie podstawy do samodzielnych rozstrzygnięć o charakterze władczym, skierowanych do podmiotów spoza aparatu administracji publicznej (por. M. Cherka (red.) Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami Komentarz., LEX, 2010), gdyż samo założenie karty ewidencyjnej obiektu i tym samym ujęcie go w wojewódzkiej ewidencji zabytków stanowi czynność materialno-techniczną.

Dalej podkreślił organ, że dany obiekt można zakwalifikować jako zabytek jeśli spełnia łącznie następujące przesłanki: jest rzeczą ruchomą albo nieruchomą bądź ich częścią lub zespołem, jest dziełem człowieka lub jest związany z jego działalnością, stanowi świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia i jego zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową.

W ocenie Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków obiekty będące przedmiotem skargi spełniają powyższe przesłanki. Są one bez wątpienia dziełem człowieka i są ponadto związane z jego działalnością w ramach historycznych wydarzeń na terenie byłej Stoczni Gdańskiej. Stanowią tym samym świadectwo minionego zdarzenia. Ich zachowanie, nie tylko w zgodzie z opinią specjalistów i własną merytoryczną oceną organu, lecz również z wyrażanym na wielu forach powszechnym odczuciem, leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną.

Obiekty te posiadają wartość historyczną, którą definiuje się w literaturze jako znaczenie określonego przedmiotu jako dokumentu istotnego dla weryfikacji prawd historycznych lub upamiętniającego konkretne zdarzenia lub osobistości (por. J. Pruszyński, Dziedzictwo kultury Polski. Jego straty i ochrona prawna, t. I, Kraków 2001). Bez znaczenia jest przy tym ich obecny stan lub stopień zniszczenia. Ponadto obiekty te są istotne z punktu widzenia potrzeby zachowania różnorodności krajobrazu kulturowego.

Do wojewódzkiej ewidencji zabytków włączono, poza pojedynczymi budynkami również elementy zagospodarowania terenu, infrastrukturę stoczniową oraz elementy wyposażenia technicznego, takie jak nabrzeża, torowiska, nawierzchnie brukowane i suwnice. Elementy te, występując pojedynczo nie posiadają większych wartości, zdefiniowanych ogólnie przez ustawę o ochronie zabytków artystycznych, historycznych czy naukowych. Stanowią jednakże element krajobrazu kulturowego - w tym wypadku poprzemysłowego krajobrazu terenów dawnej Stoczni Gdańskiej.

Organy ochrony zabytków - które są władne do dokonywania oceny obiektu pod względem posiadanych przez niego wartości artystycznych, historycznych i naukowych - nie mają obowiązku - rozstrzygając o wpisie dobra do ewidencji zabytków czy rejestru zabytków - dopuszczenia dowodu z opinii biegłych na okoliczność, czy wpisywane dobro jest, czy nie jest zabytkiem. Uprawnienie do wpisania obiektu do rejestru zabytków posiada wyłącznie wojewódzki konserwator zabytków, który dysponując wykształconą w zakresie historii sztuki i architektury kadrą pracowników, jest w stanie obiektywnie ocenić - w oparciu o zebrany materiał dowodowy - czy obiekt posiada walory zabytkowe (zob. wyrok WSA w Warszawie z dnia 12 czerwca 2008 roku, I SA/Wa 2060/2007).

Włączenie karty ewidencyjnej zabytku nieruchomego do wojewódzkiej ewidencji zabytków nie wymaga zgody jego właściciela (art. 22 ust. 2 i 3 ustawy o ochronie zabytków). Przyjęte w ustawie o ochronie zabytków rozumienie pojęcia zabytku nieruchomego odbiega jednakże od przyjętej w kodeksie cywilnym definicji nieruchomości. Definicja ta wyodrębnia nieruchomości: gruntowe, budynkowe oraz lokalowe. Zgodnie z definicją przyjętą w ustawie o ochronie zabytków zabytkiem nieruchomym jest zazwyczaj np. sam budynek, zaś pozostający pod nim grunt jedynie dzieli jego los prawny. Regulacja prawa administracyjnego przenosi niejako "punkt ciężkości" z gruntu na jego część składową, jako określającą status prawny całości.

Po drugie, zgodnie z art. 47 § 1 kodeksu cywilnego, część składowa rzeczy nie może być odrębnym przedmiotem własności i innych praw rzeczowych. Tymczasem na gruncie ustawy o ochronie zabytków zabytkami nieruchomymi, wpisywanymi do rejestru zabytków, są same budynki, bramy, pomniki, studnie czy fontanny (por. K. Zalasińska, Prawna ochrona zabytków nieruchomych w Polsce, Oficyna 2010).

Co więcej, obiekty objęte skargą, z uwagi na ich gospodarcze, fizyczne i funkcjonalne powiązanie, mogą być zakwalifikowane jako części składowe nieruchomości. Podkreślono przy tym, że obiekty po ich przeniesieniu zostałyby pozbawione kontekstu historycznego, który decyduje o ich wartości jako zabytku.

W piśmie z 25 sierpnia 2014 r. skarżąca Spółka wskazała, że nie zostały spełnione przesłanki, pozwalające na zakwalifikowanie wpisanych obiektów jako zabytku. Pojęcia użyte w definicji zabytku niewątpliwie wymagają szczególnej staranności interpretacyjnej. Na szczególną uwagę zasługują wyrażenia "stanowiące świadectwo minionej epoki" oraz pojęcia "wartość historyczna, artystyczna lub naukowa". Te ostatnie terminy w literaturze przedmiotu rozumiane są następująco:

- wartość historyczna, definiowana w literaturze jako znaczenie określonego przedmiotu jako dokumentu znaczącego dla weryfikacji prawd historycznych lub upamiętniającego konkretne zdarzenia lub osobistości;

- wartość artystyczna, odwołującą się w istocie do indywidualnego odczuwania piękna i jego odbioru; lub

- naukowa, tj. przydatność określonego przedmiotu dla badań naukowych (por. J.Pruszyński, Dziedzictwo kultury Polski, cyt. za P.Antonika, op. cit.).

Nie ma żadnych podstaw do uznania, że obiekty skarżącej spełniają powyższe kryteria. W szczególności za obiekt zabytkowy nie można uznać zdaniem Spółki tzw. schronu przeciwlotniczego pod pochylnią B3. Konstrukcja ta, nazwana schronem przeciwlotniczym, jest w istocie zabudową pod pochylnią o bliżej niewiadomym przeznaczeniu, aktualnie używaną jako przestrzeń magazynowa. Stan tego obiektu jest katastrofalny. W żadnym wypadku nie można przyjąć, iż obiekt ten posiada wartość artystyczną, naukową czy historyczną, w tej sytuacji nie można uznać, że stanowi on zabytek w rozumieniu ww. przepisów.

Za całkowicie bezpodstawne uznała skarżąca wpisanie do wojewódzkiej ewidencji zabytków żurawi KONE. W pierwszej kolejności zauważyła, że ze stwierdzenia, iż zabytkiem może być nieruchomość czy część nieruchomości nie wynika, aby pojęcia te odbiegały od definicji zawartych w przepisach prawa cywilnego. Jeżeli nawet zabytkami są części nieruchomości (w tym części składowe w rozumieniu przepisów art. 47 k.c), to nie oznacza jeszcze, że przy interpretacji tych pojęć nie należy sięgać do definicji zawartych w prawie cywilnym. Wniosku powyższego nie podważają, zdaniem skarżącej, przykłady wskazane w pkt. 2.5.2. odpowiedzi na skargę ani przywołany przepis art. 36 ust. 1 pkt. 6 ustawy o ochronie zabytków. Wskazane przez organ przykłady (ogrodzenie, brama) mogą stanowić przykłady części składowej nieruchomości, o ile są trwale powiązane z gruntem. Podobnie należy oceniać przykład garażu; stale związany z gruntem, "na fundamentach" to "akademicki" przykład części składowej nieruchomości, gdy składany tzw. "blaszak" jest traktowany jako rzecz ruchoma (por. m.in. Kodeks cywilny z komentarzem pod red. J.Winiarza, W-wa 1989, s. 61). Cechą istotną rozróżniającą oba rodzaje obiektów jest stałe powiązanie (lub jego brak) z gruntem.

Definicja zawarta w art. 3 pkt. 2 ustawy o ochronie zabytków pod pojęciem zabytku ruchomego rozumie rzecz ruchomą, jej część lub zespół części ruchomych. Wbrew twierdzeniom Wojewódzkiego Konserwatora zabytków definicja ta jest zbieżna z pojęciem rzeczy ruchomej prezentowanym w kodeksie cywilnym.

Wniosek taki znajduje też potwierdzenie w poglądach doktryny, wg których obecna definicja zabytku odpowiada pojęciu cywilistycznemu rzeczy ruchomej (por. A.Jagielska-Burduk, Zabytek ruchomy, W-wa 2011, s. 74; R.Golat, Ustawa o ochronie zabytków .. Komenatrz, Lex).

Żurawie KONE nie są trwale związane z gruntem, co więcej w ogóle nie są związane z gruntem. Są to urządzenia, które poruszają się po gruncie, a dokładniej po szynach ułożonych na gruncie. Stosując tok rozumowania przyjęty przez konserwatora za nieruchomość należałoby także uznać pociąg czy tramwaj. Wniosek taki jest całkowicie nie do przyjęcia. Dodać należy ponadto, iż ani montaż ani gabaryty żurawi, na które wskazuje konserwator w odpowiedzi na skargę nie pozwalają na odmienną od skarżącej kwalifikację tychże urządzeń.

W toku postępowania przed Sądem Wojewódzki Konserwator Zabytków przedłożył opinię z 2 września 2014 r. autorstwa Narodowego Instytutu Dziedzictwa, będącego wyspecjalizowaną państwową instytucją kultury, której jednym z podstawowych zadań jest wydawanie specjalistycznych ocen i opinii na rzecz organów ochrony zabytków w sprawach kultury i ochrony dziedzictwa narodowego. Wskazał Konserwator, że w opinii tej jednoznacznie i kategorycznie - po przeprowadzeniu oceny w zespole ds. dziedzictwa, techniki, inżynierii i przemysłu - potwierdzono przyjęty przez PWKZ status żurawi stoczniowych, w tym będących przedmiotem skargi żurawi bramowych wypadowych KONE, jako budowli w rozumieniu prawa budowlanego, stanowiących nieruchome zabytki techniki będące dziełami budownictwa, a przy tym świadectwem minionej epoki, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadane wartości zabytkowe, przede wszystkim historyczne i naukowe;

Wyjaśnił Konserwator, że w znajdujących się w aktach sprawy kartach ewidencyjnych dla żurawi KONE, zaznaczenie kolorem czerwonym wyznacza zakres przedmiotowy zaewidencjonowanego zabytku nieruchomego, a więc dźwig wraz z torowiskiem; torowiska stanowią zaś element łączący dźwigi z gruntem, są rodzajem "fundamentu" dla dźwigu. Podkreślił przy tym, że rozporządzenie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 26 maja 2011 roku w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem, nie określa treści i symboliki materiałów graficznych w karcie ewidencyjnej. Organy ochrony konserwatorskiej stosują w swojej praktyce zaznaczenie kolorem czerwonych obiektów podlegających ochronie.

Wskazał także Konserwator, iż zakresem ochrony hali 3 B w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego Gdańsk Nowe Miasto Północ (zob. kartę terenu 003) podlega nie tylko detal architektoniczny na budynku hali w postaci napisu "Stocznia Gdańska" lecz również charakter tego budynku; zgodnie zaś z zawartą w miejscowym planie definicją charakteru budynku, obejmuje on zespół następujących cech budynku: bryła budynku, rozplanowanie i proporcje otworów okiennych, kolorystyka. Zakresem ochrony hali 3 B w miejscowym planie nie była więc objęta tylko elewacja tej hali z napisem "Stocznia Gdańska", lecz cały budynek hali (jego charakter), a zwłaszcza bryła tego budynku.

Z treści załączonej opinii wynika, że dotyczy ona zakwalifikowania wybranych przez Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Gdańsku elementów dziedzictwa kulturowego położonych na terenach byłej Stoczni Gdańskiej tj. 15 żurawi stoczniowych, betonowych słupów bramy/furtki u zbiegu ul. Malarzy i Jana z Kolna, torowisk, nawierzchni brukowej oraz estakady suwnicy do jednej z grup zabytków: ruchomych bądź nieruchomych.

Opinię sporządzono w oparciu o pisma Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków do Narodowego Instytutu Dziedzictwa z 18 kwietnia 2014 r. ([...]) oraz z 5 czerwca 2014 r. ([...]) oraz kopie kart ewidencyjnych obiektów dawnej Stoczni Gdańskiej o numerach 7, 8, 9, 73, 105.2, 112, 124, 125, 126, 127, 128, 129, 130, 157 i 158, a także 11, 23, 26.1, 66, 70 i 87.

Zespół pracujący przy wydaniu niniejszej opinii wskazał, że na potrzeby sporządzenia opinii przeprowadzono analizę aparatu pojęciowego związanego z konstrukcją dźwignic, ochroną zabytków oraz budownictwem, w oparciu o którą dokonano merytorycznej interpretacji natury konstrukcji żurawi stoczniowych oraz kwalifikacji pozostałych obiektów.

Z treści opinii sporządzonej przez Zespół ds. dziedzictwa techniki, inżynierii i przemysłu NID wynika, że "w świetle klasyfikacji technicznych żurawie stanowią jedną z odmian dźwignic, w piśmiennictwie technicznym zdefiniowanych jako urządzenia pionowego i poziomego transportu bliskiego. Przy czym należy zwrócić uwagę na istnienie wielości odmian urządzeń określanych jako dźwignice, zróżnicowanych pod względem konstrukcji, wielkości i przeznaczenia. Przedmiotowe żurawie stoczniowe w przeważającej części stanowią różnej konstrukcji wielkie bramowe żurawie wypadowe, których ustroje nośne w dolnej części zostały ukształtowane w formie przejezdnej bramy (karta ew. nr 7, 8, 9, 124, 125, 126, 127, 128, 129, 130, 157). Pozostałe żurawie to: półbramowy żuraw wypadowy z obrotowym wysięgnikiem poruszającym po pomoście, z jednej strony wspartym na podporze, z drugiej na wysoko umieszczonym dźwigarze (karta ew. nr 73); żuraw wieżowy z obrotowym wysięgnikiem (karta ew. nr 158); żuraw wieżowy estakadowy, z obrotowym wysięgnikiem zainstalowanym na wieży poruszającej się po pomoście estakady (karta ew. nr 112); suwnica z podwieszonym żurawiem znajdująca się wewnątrz hali (karta ew. nr 105.2)". Jednocześnie wskazać należy, że cechy konstrukcyjne poszczególnych żurawi oraz ich usytuowanie i powiązanie funkcjonalne z otoczeniem świadczą, że zostały zaprojektowane i zbudowane jako integralna część dawnej Stoczni Gdańskiej. W takim rozumieniu stanowią urządzenia nieprzenośne (w przeciwieństwie np. do dźwignic budowlanych, które z założenia są okresowo przestawiane z miejsca na miejsce). Ponadto z treści przedmiotowej opinii wynika, że "żurawie należą do urządzeń przesuwnych - w ograniczonym zakresie poruszają się po jezdniach torowych, czego skutkiem jest również ograniczony, stale jednakowy zakres pracy. Przy zastosowaniu jezdni naziemnych (żurawie bramowe i w części żuraw półbramowy, oraz żuraw wieżowy) szyny ze względu na przenoszenie znaczących obciążeń pozostają ułożone na ławach betonowych, trwale związanych z gruntem. W pozostałych przypadkach jezdnie spoczywają na dźwigarach podpartych na fundamentowanych podporach".

Formułując wnioski zespół Narodowego Instytutu Dziedzictwa przywołał zapisy art. 3 pkt 1 ppkt b ustawy z dnia 7 lipca 1994r. prawo budowlane (Dz.U. 1994 r. Nr 89 poz. 414 z późniejszymi zmianami, tj. Dz.U. 2013 r., poz. 1409, Dz.U. 2014 r. poz. 40, 768, 822), gdzie wskazano, że obiekt budowlany to budowla stanowiąca całość techniczno-użytkową wraz z instalacjami i urządzeniami. W ocenie opiniodawcy wszystkie żurawie wolno stojące dawnej Stoczni Gdańskiej z uwagi na stopień złożoności konstrukcji nośnej oraz konstrukcji jezdni torowych to urządzenia techniczne, a zarazem budowle -stanowią całości techniczno-użytkowe oraz zostały wyposażone w instalacje i urządzenia, charakterystyczne dla tego rodzaju dźwignic. Jednocześnie przedstawiona klasyfikacja żurawi nie stoi w sprzeczności z definicją budowli pokreśloną art. 3 pkt 3 - tzn. są one obiektami budowlanymi niebędącymi budynkami lub obiektami małej architektury (wolno stojące instalacje przemysłowe lub urządzenia techniczne). Przy czym ww. definicja ustawowa nie przesądza, czy urządzenia powinny posiadać charakter statyczny.

Natomiast sklasyfikowanie suwnicy z podwieszanym żurawiem (karta ew. nr 105.2) jedynie w oparciu o dostarczoną dokumentację ewidencyjną jest utrudnione. Wynika to z faktu, że na podstawie analizy fotografii zamieszczonej w karcie ewidencyjnej nie można jednoznaczne określić stopnia zintegrowania konstrukcyjnego suwnicy i hali. Jednakże posiłkując się materiałami archiwalnymi NID OT w Gdańsku ustalono, że jezdnie suwnicy są zintegrowanym składnikiem konstrukcji budynku. A zatem uznać należy, że elementy te stanowią fragment/element budowli i tym samym są częścią zabytku nieruchomego. Natomiast cechy konstrukcyjne oraz powiązanie techniczne z budynkiem hali suwnicy z podwieszanym żurawiem świadczą o tym, że została ona zaprojektowana i zbudowana jako integralna część tego budynku. Dlatego tak jak i jezdnie stanowi część zabytku nieruchomego. Ta sama uwaga dotyczy estakady suwnicy nr 25 (karta ew. nr 26.1). W tym przypadku przedmiotowa estakada również powstała jako zintegrowana z budynkiem. - halą Kotlami (nr inw. 34A). Obecnie na terenie Gdańska jest to unikatowy i zarazem charakterystyczny obiekt. Bowiem estakada suwnicy wysunięta została poza obrys budynku (ponad ul. Narzędziowców) w celu umożliwienia bezpośredniego przeładunku ze środków transportu do wnętrza hali i na odwrót. Jak wynika z materiałów archiwalnych NID OT w Gdańsku jezdnie suwnicy w obrębie budynku hali są zintegrowanym składnikiem jej konstrukcji, zaś poza nią wsparte są na dźwigarach podpartych na fundamentowanych podporach. Ponadto wraz z wysuwającą się nad ulicę suwnicą, dla jej przejazdu, jednocześnie uruchamiana jest drewniana przesłona na konstrukcji stalowej zamykająca światło otworu usytuowanego w elewacji południowej budynku. Również zgodnie z cytowanym wyżej art. 3 pkt 3 ustawy prawo budowlane estakada to budowla. A zatem uznać należy, że przedmiotowa estakada suwnicy stanowi zintegrowany element hali i tym samym jest częścią zabytku nieruchomego.

W ocenie Instytutu Dziedzictwa Narodowego będące przedmiotem niniejszej opinii: żurawie, suwnica z podwieszanym żurawiem, estakada suwnicy nr 25 oraz torowiska, które jak wykazano powyżej są budowlami - więc dziełami budownictwa, cechują się właściwym dla nich ustrojem technicznym, jak również pełnią (pełniły) określone funkcje techniczne, stąd spełniając przesłankę ustawową, iż są świadectwem minionej epoki lub zdarzenia, a ponadto ich zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową) - zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 1e ustawy z dnia 13 lipca 2003r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami stanowią nieruchome zabytki techniki.

Skarżąca Spółka w piśmie z 22 września 2014 r. uznała przedstawioną opinie za nierzetelną a stanowisko Konserwatora za niezasadne.

Wskazała skarżąca, że z załączonej opinii nie wynika, kto jest jej autorem. Poza podpisami jednej osoby (bez wskazania wykształcenia, tytułu) nie ma żadnych informacji na temat "zespołu" sporządzającego opinię, co nie pozwala potraktować tego dokumentu jako rzetelnej opinii specjalistów. Z treści opinii wynika, że została ona sporządzona na podstawie kart ewidencyjnych obiektów dawnej Stoczni Gdańskiej, bez oględzin żurawi i bez sięgania do dokumentacji technicznej urządzeń. Dokumentacja taka jest w posiadaniu skarżącej, ale nikt nie zwracał się o jej udostępnienie. Zespół oceniał więc żurawie na podstawie kart stanowiących podstawę wpisu do wojewódzkiej ewidencji zabytków, z których każda zawiera zaledwie jedno zdjęcie żurawia, plan orientacyjny i plan sytuacyjny. Jak wynika z treści opinii dokonano jedynie analizy aparatu pojęciowego, zamiast odnieść się wprost do problemu kwalifikacji konkretnych przedmiotów. Z treści przedstawionej opinii wynika, że została ona sporządzona na podstawie innej opinii - opinii Zespołu ds. dziedzictwa techniki, inżynierii i przemysłu Narodowego Instytutu Dziedzictwa (dalej jako opinia Zespołu NID). W ocenie skarżącej opinia z 2 września 2014r. stanowi więc opracowanie innej opinii i także z tych względów nie stanowi wiarygodnego dowodu w sprawie. Zdaniem skarżącej całkowicie bezpodstawny jest wniosek zawarty w opinii, iż żurawie to urządzenia, a zarazem budowle. Wniosek taki jest nie do przyjęcia. Nie można tej samej rzeczy klasyfikować jednocześnie jako urządzenia i budowli.

Zgodnie z art. 3 pkt 3 ustawy z dnia 7 lipca 1994r. - Prawo budowlane, pod pojęciem budowli należy rozumieć: "każdy obiekt budowlany niebędący budynkiem lub obiektem małej architektury, jak: obiekty liniowe, lotniska, mosty, wiadukty, estakady, tunele, przepusty, sieci techniczne, wolno stojące maszty antenowe, wolno stojące trwale związane z gruntem urządzenia reklamowe, budowle ziemne, obronne (fortyfikacje), ochronne, hydrotechniczne, zbiorniki, wolno stojące instalacje przemysłowe lub urządzenia techniczne, oczyszczalnie ścieków, składowiska odpadów, stacje uzdatniania wody, konstrukcje oporowe, nadziemne i podziemne przejścia dla pieszych, sieci uzbrojenia terenu, budowle sportowe, cmentarze, pomniki, a także części budowlane urządzeń technicznych (kotłów, pieców przemysłowych, elektrowni wiatrowych, elektrowni jądrowych i innych urządzeń) oraz fundamenty pod maszyny i urządzenia, jako odrębne pod względem technicznym części przedmiotów składających się na całość użytkowa".

W świetle ww. definicji nie powinno budzić żadnych wątpliwości, iż za budowle można potraktować co najwyżej fundamenty pod maszyny czy urządzenia, nie ma jednak żadnego uzasadnienia i podstaw do potraktowania jako budowli urządzeń takich jak dźwigi. Wnioskowanie to jest zgodne z zasadami wykładni językowej powyższych przepisów.

Za całkowicie pozbawiony uzasadnienia uznała skarżąca wniosek zawarty w opinii, iż urządzenia zostały zaprojektowane i zbudowane jako integralna część dawnej Stoczni Gdańskiej i stanowią urządzenia nieprzenośne. W pierwszej kolejności Spółka podkreśliła, że jest wieczystym użytkownikiem terenu, na jakich "pracują" przedmiotowe żurawie od 1999 roku, aktualnie żurawie, "stanowiące własność" skarżącej, są przedmiotem dzierżawy na rzecz innego podmiotu; stwierdzenia, że żurawie są integralną częścią Stoczni Gdański są więc bezpodstawne i niezrozumiałe, a wnioski bazujące na takim stwierdzeniu godzą w konstytucyjną zasadę ochrony prawa własności.

Nie zgodziła się Spółka z twierdzeniem zawartym w piśmie Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Gdańsku, iż torowiska po których poruszają się żurawie należy traktować jako "rodzaj fundamentu", ani tym bardziej z twierdzeniem zawartym w opinii z 2 września 2014r., że żurawie są nieprzenoszalne. Żurawie KONE poruszają się po torach, ale w żadnym wypadku nie można traktować tychże torów jako fundamentów urządzenia. Urządzenie jest ruchome (przesuwa się po torach, jak wiele innych urządzeń czy pojazdów) i nie ma przeszkód, aby zostało przeniesione w inne miejsce. Żurawie są przedmiotem obrotu, jak inne ruchomości, np. żurawie z Stoczni Gdańskiej były sprzedawane i przewożone, m.in. do Stoczni SA. w 2000 roku. W żadnym wypadku nie można więc uznać przedmiotowych żurawi za obiekty "nieprzenośne".

Za całkowicie bezpodstawne uznała skarżąca stwierdzenie, iż zabytkami są żurawie wraz z torowiskami (oznaczone na mapie kolorem czerwonym). Na kartach ewidencyjnych nr 124-130 Wojewódzkiej Ewidencji Zabytków widnieją wpisy zabytków oznaczonych jako żurawie KONE. Torowiska nie zostały wpisane wraz z żurawiami. Oznaczenie kolorem czerwonym przebiegu torowisk ma jedynie znaczenie informacyjne. Oznaczenia te zostały umieszczone na planie sytuacyjnym, lecz nie zostały ujęte jako zabytek. W opisie zabytku jest bowiem zawarty jedynie wpis "żuraw bramowy wypadowy KONE".

Powyższą interpretację potwierdzają także inne wpisy w ewidencji, gdzie Wojewódzki Konserwator dokonał wpisu torowisk np. karta numer 100 - pod poz. 2 (nazwa) figuruje wpis "fragment torowisk nr 5 i 21". Torowiska stanowiły więc oddzielne, samodzielne pozycje w ewidencji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

Zgodnie z treścią art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta, co do zasady, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem.

Wojewódzki sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – tj.: Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., zwane dalej p.p.s.a.). Oznacza to, że sąd nie może w ocenie legalności zaskarżonych aktów bądź czynności organów administracji publicznej ograniczać się jedynie do zarzutów sformułowanych w skardze, ale także powinien wadliwości kontrolowanego aktu bądź czynności brać pod uwagę z urzędu.

Kontroli legalności w przedmiotowej sprawie poddano czynność Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków polegającą na włączeniu do wojewódzkiej ewidencji zabytków kart ewidencyjnych zabytków znajdujących się na terenie województwa pomorskiego.

Skarżąca kwestionuje czynność włączenia do wojewódzkiej ewidencyjnej zabytków kart zabytków dotyczących obiektów zlokalizowanych na terenach dawnej Stoczni Gdańskiej, które stanowią obecnie jej własność.

Prowadzenie wojewódzkiej ewidencji zabytków regulują przepisy ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz.U. Nr 162, poz. 1568 ze zm.), zwanej dalej ustawą. Zgodnie z art. 21 ustawy, ewidencja zabytków jest podstawą do sporządzania programów opieki nad zabytkami przez województwa, powiaty i gminy.

Przepis art. 22 ust. 2 ustawy stanowi, że wojewódzki konserwator zabytków prowadzi wojewódzką ewidencję zabytków w formie kart ewidencyjnych zabytków znajdujących się na terenie województwa. Szczegółowy sposób prowadzenia ewidencji regulują wydane na podstawie art. 24 ust. 1 ustawy przepisy rozporządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 26 maja 2011 r. w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem (Dz.U. Nr 113, poz. 661 ze zm.), zwanego dalej rozporządzeniem. Zgodnie § 14 ust. 1 tego rozporządzenia wojewódzki konserwator zabytków włącza kartę ewidencyjną zabytku do wojewódzkiej ewidencji zabytków po sprawdzeniu, czy dane zawarte w karcie ewidencyjnej zabytku są wyczerpujące i zgodne ze stanem faktycznym, a także czy dokumentacja fotograficzna zabytku umożliwia jego identyfikację.

Z powyższych przepisów wynika, że opracowanie dla obiektu zabytkowego karty ewidencyjnej i dołączenie jej do prowadzonego zbioru, czyli włączenie do wojewódzkiej ewidencji zabytków, ma charakter czynności materialno – technicznej, a nie jest aktem administracyjnym przybierającym postać decyzji, postanowienia bądź zarządzenia. Wskazuje na to chociażby dyspozycja przepisu art. 91 ust. 4 pkt 3 i 4 ustawy określająca zadania wojewódzkiego konserwatora zabytków. Do zadań tych w szczególności należy prowadzenie rejestru i wojewódzkiej ewidencji zabytków oraz gromadzenie dokumentacji w tym zakresie (pkt 3), a także wydawanie, zgodnie z właściwością, decyzji, postanowień i zaświadczeń w sprawach określonych w ustawie oraz w przepisach odrębnych (pkt 4). Ustawa nie określiła natomiast, że w zakresie włączania kart ewidencyjnych zabytków do wojewódzkiej ewidencji konserwator wydaje jakiekolwiek decyzje bądź postanowienia. Z tego powodu takich kompetencji nie można domniemywać.

W ocenie Sądu czynność polegająca na włączeniu do wojewódzkiej ewidencji zabytków zarówno ruchomych, jak i nieruchomych stanowi czynność z zakresu administracji publicznej dotyczącą uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa, która z mocy art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a. objęta została kognicją sądów administracyjnych.

Wpis do wojewódzkiej ewidencji zabytków oraz wpis do gminnej ewidencji zabytków wywołują różne skutki prawne.

Konsekwencją wpisu do wojewódzkiej ewidencji zabytku nieruchomego jest obowiązek zawiadomienia o tym fakcie właściwej gminy w celu ujęcia tego zabytku w gminnej ewidencji zabytków (art. 22 ust. 5 pkt 2 ustawy i § 15 rozporządzenia).

Natomiast konsekwencją wpisu do gminnej ewidencji zabytków jest mi. in. zgodnie z art. 19 ust. 1a pkt 2 ustawy konieczność uzgodnienia prac podjętych przy obiektach ujętych w gminnej ewidencji zabytków z wojewódzkim konserwatorem zabytków na etapie wydania decyzji o ustaleniu lokalizacji inwestycji celu publicznego, decyzji o warunkach zabudowy, decyzji o zezwoleniu na realizacje inwestycji drogowej, decyzji o lokalizacji linii kolejowej lub decyzji o zezwoleniu na realizację inwestycji w zakresie lotniska użytku publicznego (art. 53 ust. 4 pkt 2 oraz art. 60 ust. 1 ustawy z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym; tj.: Dz.U. z 2012 r., poz. 647 ze zm.) oraz na etapie wydania decyzji o pozwoleniu na budowę lub rozbiórkę obiektu budowlanego (art. 39 ust. 3 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane; tj.: Dz.U. z 2013 r., poz. 1409 ze zm.).

Stanowisko, iż wpis do gminnej ewidencji zabytków stanowi czynność dotyczącą uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa, o której jest mowa w art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a zostało wyrażone m.in. w postanowieniu WSA w Warszawie z dnia 28 marca 2014 r. sygn. VII SA/Wa 2525/13 (dostępne na stronie internetowej orzeczenia.nsa.gov.pl).

W przekonaniu Sądu, wpis do wojewódzkiej ewidencji zabytków, poprzedzający wpis do gminnej ewidencji zabytków także należy uznać za czynność z zakresu administracji publicznej dotyczącą uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa.

W orzecznictwie wyrażono stanowisko, że automatyzm wpisu obiektu wpisanego do wojewódzkiej ewidencji zabytków do gminnej ewidencji zabytków przesądza o tym, że także czynność włączenia karty zabytku do wojewódzkiej ewidencji zabytków oceniać należy jako czynność z zakresu administracji publicznej dotyczącą obowiązków wynikających z przepisów prawa. Niezależenie od powyższego ocena taka wynika z unormowania art. 28 ustawy. Przepis ten nakłada bowiem na właściciela lub posiadacza zabytku wpisanego do rejestru lub znajdującego się w wojewódzkiej ewidencji zabytków obowiązek zawiadamiania wojewódzkiego konserwatora zabytków o:

1. uszkodzeniu, zniszczeniu, zaginięciu lub kradzieży zabytku, niezwłocznie po powzięciu wiadomości o wystąpieniu zdarzenia;

2. zagrożeniu dla zabytku, niezwłocznie po powzięciu wiadomości o wystąpieniu zagrożenia;

3. zmianie miejsca przechowania zabytku ruchomego w terminie miesiąca od dnia nastąpienia tej zmiany;

4. zmianach dotyczących stanu prawnego zabytku, nie później niż w terminie miesiąca od dnia ich wystąpienia lub powzięcia o nich wiadomości.

Nałożenie na właściciela lub posiadacza zabytku tych obowiązków świadczy o tym, że czynność ta dotyczy obowiązków wynikających z przepisów prawa. Analogicznie, jak w przypadku zabytków wpisanych do rejestru, właściciele zabytków ujętych w wojewódzkiej ewidencji ponoszą odpowiedzialność karną, jeżeli nie zawiadomią o zagrożeniach, niekorzystnych zmianach czy zmianie stanu prawnego (art. 108 i art. 110-119 ustawy).

Konsekwencją zakwalifikowania danego obiektu jako zabytkowego jest także zastosowanie innych przepisów ustawy dotyczących zabytków, w tym art. 5 ustawy, zgodnie z którym opieka nad zabytkiem sprawowana przez jego właściciela lub posiadacza polega, w szczególności, na zapewnieniu warunków naukowego badania i dokumentowania zabytku, prowadzenia prac konserwatorskich, restauratorskich i robót budowlanych przy zabytku, zabezpieczenia i utrzymania zabytku oraz jego otoczenia w jak najlepszym stanie, korzystania z zabytku w sposób zapewniający trwałe zachowanie jego wartości, popularyzowania i upowszechniania wiedzy o zabytku oraz jego znaczeniu dla historii i kultury (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 9 października 2014 r. sygn. VII SA/Wa 1446/14, dostępny na stronie internetowej orzeczenia.nsa.gov.pl, postanowienie NSA z dnia 18 czerwca 2014 r., sygn. akt II OSK 1521/14 niepubl.).

Zakres obowiązków spoczywających na właścicielu bądź posiadaczu zabytków w związku z faktem włączenia ich do wojewódzkiej ewidencji zabytków kształtuje legitymację procesową skarżącej i uprawnia do wniesienia skargi na czynność Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków.

Zgodnie z art. 52 § 3 p.p.s.a., skarżąca zobowiązana była wezwać organ administracji publicznej do usunięcia naruszenia prawa w terminie 14 dni od dnia, w którym dowiedziała się lub mogła się dowiedzieć o wydaniu aktu lub podjęciu innej czynności, a wniesienie skargi powinno nastąpić w terminie trzydziestu dni od dnia doręczenia odpowiedzi organu na wezwanie do usunięcia naruszenia prawa, a jeżeli organ nie udzielił odpowiedzi na wezwanie, w terminie sześćdziesięciu dni od dnia wniesienia wezwania o usunięcie naruszenia prawa (art. 53 § 2 p.p.s.a.).

W przedmiotowej sprawie warunki formalne wniesienia skargi na czynność włączenia do wojewódzkiej ewidencji zabytków zostały spełnione, skargę poprzedzono wezwaniem do usunięcia naruszenia prawa i wniesiono w terminie, o którym mowa powyżej. Skarżąca wystąpiła bowiem z wezwaniem do usunięcia naruszenia prawa pismem z dnia 10 kwietnia 2014 r., a skargę wniesiono w dniu 26 maja 2014 r.

Kolejnym wymogiem formalnym skargi jest legitymacja skargowa po stronie skarżącej Spółki. W ocenie składu orzekającego nie budzi wątpliwości istnienie po stronie skarżącej interesu prawnego w zaskarżeniu czynności Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Z jednej strony interes skarżącej wynika z prawa własności do obiektów włączonych czynnością Konserwatora do ewidencji zabytków, a z drugiej strony z regulacji art. 5 i 28 ustawy o ochronie zabytków, który to przepisy określają zakres obowiązków właściciela obiektu sklasyfikowanego jako zabytek.

Przechodząc do merytorycznego rozpoznania skargi Sąd uznał, że nie zasługuje ona na uwzględnienie, albowiem zaskarżona czynność odpowiada prawu.

Punktem wyjścia dla oceny zaskarżonej czynności powinno być odwołanie do ogólnych regulacji ustawy, a w tym do art. 7, który przewiduje prawne formy ochrony zabytków takie jak wpis do rejestru zabytków, uznanie za pomnik historii, utworzenie parku kulturowego, ustalenia ochrony w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego albo w decyzji o ustaleniu lokalizacji inwestycji celu publicznego, decyzji o warunkach zabudowy, decyzji o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej, decyzji o ustaleniu lokalizacji linii kolejowej lub decyzji o zezwoleniu na realizację inwestycji w zakresie lotniska użytku publicznego. Wśród wymienionych form ochrony zabytków ustawodawca nie wymienił prowadzenia ewidencji zabytków. Ewidencja zabytków wymieniona w art. 21 i 22 ustawy nie jest zatem formą prawnej ochrony zabytków przewidzianą w art. 7 ustawy. Jednakże z umieszczeniem obiektu w ewidencji zabytków łączą się określone obowiązki dla ich właścicieli lub posiadaczy. Tym samym można uznać, że ewidencja ma status nienazwanej (tzn. niewymienionej w art. 7 ustawy) prawnej formy ochrony zabytków.

Ewidencja ta stanowi uporządkowany zbiór wykonanych według jednolitych wzorów opracowań, zawierających podstawowe informacje o obiektach zabytkowych. Z przepisów ustawy oraz rozporządzenia wykonawczego wynika charakter ewidencji zabytków, która jest zbiorem kart ewidencyjnych zabytków stanowiących podstawowe źródło wiedzy o tych zabytkach.

Ewidencja prowadzona jest trójstopniowo jako:

1. krajowa ewidencja zabytków, obejmująca zbiór kart ewidencyjnych zabytków znajdujących się w wojewódzkich ewidencjach zabytków, prowadzona przez Generalnego Konserwatora Zabytków,

2. wojewódzka ewidencja zbytków, obejmująca zbiór kart ewidencyjnych zabytków z terenu województwa, prowadzona przez wojewódzkiego konserwatora zabytków,

3. gminna ewidencja zabytków, obejmująca zbiór kart adresowych zabytków wyłącznie nieruchomych z terenu gminy, prowadzona przesz wójta (burmistrza, prezydenta miasta).

Prowadzenie ewidencji zabytków jest obowiązkiem wskazanych organów. Kompetencje wojewódzkiego konserwatora zabytków w powyższym zakresie zostały skatalogowane w otwartym katalogu zadań określonym w art. 91 ust. 4 ustawy. W szczególności do zadań wojewódzkiego konserwatora zabytków należy prowadzenie rejestru i wojewódzkiej ewidencji zabytków oraz gromadzenie dokumentacji w tym zakresie oraz wydawanie, zgodnie z właściwością, decyzji, postanowień i zaświadczeń w sprawach określonych w ustawie oraz w przepisach odrębnych. Uszczegółowienie wskazanych kompetencji w zakresie prowadzenia wojewódzkiej ewidencji zabytków nastąpiło w art. 22 ust. 2 ustawy, zgodnie z którym wojewódzki konserwator zabytków prowadzi wojewódzką ewidencję zabytków w formie kart ewidencyjnych zabytków znajdujących się na terenie województwa.

Z ustawy wynika, że ewidencja zabytków jest podstawą do sporządzania programów opieki nad zabytkami przez województwa, powiaty i gminy (art. 21 ustawy). Wojewódzka ewidencja zabytków wywołuje konsekwencje w postaci obowiązku uwzględnienia wpisu w gminnej ewidencji zabytków oraz w krajowej ewidencji zabytków (art. 22 ust. 5 pkt 2 ustawy, § 13 i 14 ust. 2 rozporządzenia).

Jednym z zasadniczych celów wojewódzkiej ewidencji zabytków jest zatem ujęcie wskazanych w niej zabytków w programach ochrony zabytków na wszystkich szczeblach – gminnym, wojewódzkim i krajowym, sporządzanych na podstawie art. 84 – 87 ustawy na okres 4 lat. Nadto konsekwencją wpisu do wojewódzkiej a następnie gminnej ewidencji zabytków jest, zgodnie z art. 19 ustawy, konieczność uwzględnienia zabytków nieruchomych w studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy oraz w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego. Ewidencja zabytków realizuje w sposób najszybszy cele ustawy związane z uchronieniem obiektów zabytkowych od zniszczenia. Stanowi ona podstawowy wpis, który może stać się w przyszłości podstawą do dalszej szczegółowej ochrony obiektu zabytkowego w ustaleniach programów ochrony zabytków i ustaleniach planistycznych.

Wojewódzka ewidencja zabytków służy do katalogowania zarówno zabytków ruchomych, jak i nieruchomych.

W odniesieniu do zabytków ruchomych niewpisanych do rejestru zbytków, ich włączenie do wojewódzkiej ewidencji zabytków może nastąpić za zgodą właściciela tego zabytku, o czym stanowi art. 22 ust. 3 ustawy.

W tym zakresie zastrzeżenia wniosła skarżąca Spółka kwestionując prawidłowość włączenia do wojewódzkiej ewidencji zabytków kart zabytków ruchomych w postaci żurawi KONE. Sąd orzekający w sprawie nie podziela stanowiska skarżącej, albowiem obiekty te w świetle przepisów ustawy stanowią, jako część składowa nieruchomości gruntowej zabytki nieruchome.

Dla wyjaśnienia powyższej kwestii, w pierwszej kolejności należy odwołać do ustawowej definicji zabytku nieruchomego, określonej w art. 3 pkt 2 ustawy, zgodnie z którą zabytkiem nieruchomym jest nieruchomość, jej część lub zespół nieruchomości uznanych za zabytek zgodnie z jego rozumieniem przyjętym w pkt 1 tego artykułu. Dla porównania zabytkiem ruchomym w myśl art. 3 pkt 3 ustawy jest rzecz ruchoma, jej część lub zespół rzeczy ruchomych uznanych za zabytek. Za zabytek nieruchomy ustawa uznaje zatem nie tylko nieruchomość, lecz także jej część.

Wobec tego, że przepisy ustawy o ochronie zabytków nie definiują na jej potrzeby pojęcia nieruchomości, przestrzeganie zasady spójności systemu prawa przy interpretacji tekstów prawnych wymaga odwołania się do regulacji ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (tj.: Dz.U. z 2014 r., poz. 121), zwanej dalej k.c.

Zgodnie z art. 46 § 1 k.c. nieruchomościami są części powierzchni ziemskiej stanowiące odrębny przedmiot własności (grunty), jak również budynki trwale z gruntem związane lub części takich budynków, jeżeli na mocy przepisów szczególnych stanowią odrębny od gruntu przedmiot własności. Nieruchomości stanowią rzeczy w rozumieniu art. 45 k.c. Mogą mieć one charakter gruntowy lub budynkowy, jeżeli na mocy przepisów szczególnych stanowią odrębny od gruntu przedmiot własności. Natomiast budynki znajdujące się na nieruchomości, które nie stanowią odrębnych nieruchomości stanowią część składową nieruchomości.

W ocenie Sądu przyjąć należy, że ustawodawca w art. 3 pkt 2 ustawy mówiąc o części nieruchomości miał na myśli nie tylko wydzieloną część nieruchomości gruntowej bądź budynkowej, lecz każdą część nieruchomości, także taki element nieruchomości, który jest jej częścią składową.

Zgodnie art. 47 § 2 k.c. częścią składową rzeczy jest wszystko, co nie da się od niej odłączyć bez uszkodzenia lub istotnej zmiany całości albo bez uszkodzenia lub istotnej zmiany przedmiotu odłączonego. Pewne uściślenia tego określenia zawierają inne przepisy. W myśl art. 47 § 3 k.c., przedmioty połączone z rzeczą tylko dla przemijającego użytku nie stanowią jej części składowych. Zgodnie zaś z art. 48 k.c., z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w ustawie, do części składowych gruntu należą w szczególności budynki i inne urządzenia trwale związane z gruntem. Z kolei art. 49 k.c. wyłącza z kategorii części składowej gruntu urządzenia służące do doprowadzania lub odprowadzania wody, pary, gazu, prądu elektrycznego oraz inne urządzenia podobne, jeżeli wchodzą one w skład przedsiębiorstwa lub zakładu.

Części składowe nieruchomości stanowią w szczególności obiekty budowlane trwale połączone z gruntem. Do obiektów takich należą budynki, jak również budowle i obiekty małej architektury połączone z gruntem w sposób trwały.

Fizyczne i funkcjonalne połączenie w sposób trwały (tj. nie do przemijającego użytku) kilku samodzielnych elementów, tak że tworzą one całość w sensie gospodarczym sprawia, iż rzeczą w rozumieniu art. 45 k.c. jest ta właśnie całość. Odłączenie od niej jednego z tych elementów powoduje, że ulega istotnej zmianie możliwość korzystania bądź z odłączonego elementu, bądź z pozostałej reszty. O tym więc, czy określone elementy stanowią części składowe jednej rzeczy złożonej, rozstrzyga obiektywna ocena gospodarczego znaczenia istniejącego między nimi fizycznego i funkcjonalnego powiązania (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 czerwca 2002 r., I CK 5/02, Lex nr 56604).

Osadzone w gruncie torowisko po którym poruszają się w ograniczonym jego rozmiarami zakresie przedmiotowe dźwigi jest elementem trwale związanym z gruntem, na co wskazuje zarówno fizyczne trwałe połączenie z gruntem za pomącą fundamentu. Sam natomiast dźwig KONE jest funkcjonalnie związany z fundamentem. O tym, czy określone elementy stanowią części składowe jednej rzeczy, rozstrzyga obiektywna ocena gospodarczego znaczenia istniejącego między nimi fizycznego i funkcjonalnego powiązania. Jeśli są one powiązane fizycznie i funkcjonalnie, tak że tworzą razem gospodarczą całość, stanowią części składowe jednej rzeczy, choćby całość ta dała się technicznie łatwo zdemontować. Z taką sytuacją mamy do czynienia w odniesieniu do przedmiotowych żurawi KONE. Stanowisko wyrażone w niniejszej sprawie zbieżne jest ze stanowiskiem wyrażonym przez Narodowy Instytut Dziedzictwa w opinii z dnia 2 września 2014 r. przedłożonej do akt sądowych, w której żurawie KONE uznano za nieruchomy zabytek techniki zasługuje zatem na akceptację.

Żurawie KONE wraz z torowiskiem są zatem częściami składowymi nieruchomości gruntowej, dzielą jej charakter prawny jako nieruchomości i stanowią jej części w rozumieniu art. 3 pkt 2 ustawy. Wobec tego, Wojewódzki Konserwator Zabytków nie był zobligowany do pozyskania przed włączeniem karty tych zabytków do wojewódzkiej ewidencji zabytków zgody ich właściciela, czyli skarżącej.

Skarżąca kwestionowała ponadto zabytkowy charakter włączonych do ewidencji obiektów .

W ocenie Sądu, zabytkowy charakter wpisanych obiektów został w sprawie przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków zweryfikowany prawidłowo.

Wyjaśnienie tej materii rozpocząć należy od przywołania definicji zabytku na gruncie ustawy. Zgodnie z art. 3 pkt 1 ustawy, zabytkiem jest nieruchomość lub rzecz ruchoma, ich części lub zespoły, będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową. Obiekty, których karty dołączono do wojewódzkiej ewidencji zabytków są częściami nieruchomości bądź nieruchomościami budynkowymi, są one dziełem człowieka i są związane z jego działalnością. Stanowią one świadectwo minionej epoki i istotnych z punktu widzenia losów Polski zdarzeń historycznych, jakimi były strajk robotników w sierpniu 1980 r. i powstanie Niezależnego Związku Zawodowego "Solidarność", stanowiących impuls zmian polityczno-ustrojowych w Polsce i Europie Środkowo-wschodniej i prowadzących do budowy suwerennego i demokratycznego państwa polskiego. Niewątpliwie ich zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną.

Wojewódzki konserwator zabytków, jako wyspecjalizowany w zakresie ochrony zabytków i opiece nad nimi organ, dysponujący odpowiednią kadrą urzędniczą mógł w ramach własnego urzędu dokonać oceny wartości zabytkowych obiektów, których włączenie kwestionuje się w skardze.

Podkreślić należy, że konserwator poddał ocenie cały obszar dawnej Stoczni Gdańskiej, analizując wartości zabytkowe poszczególnych obiektów zarówno w wymiarze kulturowym i historycznym. Zachowanie krajobrazu terenów postoczniowych wymagało od Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków dokonania analizy w kontekście wartości historycznych całego terenu postoczniowego z uwzględnieniem różnorodności krajobrazu stoczniowego. Zakres wpisu do ewidencji obiektów postoczniowych wskazuje na wolę zachowania istotnej części obiektów byłej Stoczni Gdańskiej. Za uzasadnione należy uznać stanowisko, że wartość zabytkową poszczególnych elementy kultury materialnej na terenie byłej Stoczni analizować należało nie w sposób wybiórczy, lecz w powiązaniu z całokształtem dawnej infrastruktury stoczniowej oraz kontekstem miejsca, w jakim się znajdują się te obiekty, jego charakterem i znaczeniem.

Konserwator dokonał czynności włączenia kart ewidencyjnych zabytków zidentyfikowanych na terenach postocznionych w oparciu o opracowanie zatytułowane "Ewidencja obiektów dawnej Stoczni Gdańskiej", sporządzone przez autorów: dr inż. arch. A. O.-S., mgr inż. arch. A. D. i mgr inż. arch. A. W. Stanowiło ono merytoryczną podstawę uznania obiektów postoczniowych za zabytki. Przedmiotem opracowania uczyniono obiekty historyczne dawnej Stoczni Gdańskiej, które w trakcie opracowania zostały rozpoznane i udokumentowane na kartach ewidencyjnych. Ewidencją objęto elementy kultury materialnej pochodzące z różnych okresów działalności Stoczni, reprezentujących zróżnicowane walory architektoniczne, stan zachowania i wartość materialną, składających się jednak na unikatowy zasób dziedzictwa kulturowego. Z opracowania tego wynika, że wykonanie ewidencji obiektów postoczniowych polegało na identyfikacji podczas prac terenowych wartościowych kulturowo obiektów i uporządkowaniu ich na zbiorczej liście ewidencyjnej. Następnie w oparciu o zgromadzony materiał wykonany został katalog kart ewidencyjnych pokazujących dokładną lokalizację obiektu na terenie Stoczni wraz z podstawowymi danymi administracyjno-adresowymi, uzupełnionymi o przedstawienie stanu zachowania na ilustracjach fotograficznych. Dopełnieniem materiału opracowanego na kartach ewidencyjnych były ilustracje fotograficzne poszczególnych obiektów uporządkowane i zapisane na nośniku elektronicznym oraz zbiorcza mapa obszaru w skali 1:2000. Opracowanie zawiera opis metodologii działania oraz, wbrew twierdzeniom skarżącej, również kryteria, którymi posługiwano się przy ocenie wartości zabytkowych obiektów. Konserwator poddał przedmiotowe opracowanie krytycznej analizie, co potwierdza fakt, że zaewidencjonowano 290 obiektów na terenie stoczniowym, a tylko 240 z pośród nich włączono do ewidencji. Konserwator przy podejmowaniu kwestionowanych czynności poza opracowaniem, o którym mowa powyżej, oparł się również na dokumentacji technicznej i fotograficznej. Zebrał informacje o historii obiektów, czasie ich powstania oraz roli użytkowej pełnionej w przeszłości i obecnie. Ustalił cechy techniczne analizowanych obiektów oraz wszelkie zmiany, jakie zaszły w trakcie ich eksploatacji. Konserwator skorzystał z opinii sporządzonej przez Narodowy Instytut Dziedzictwa Działu Ekspertyz i Analiz Konserwatorskich w sprawie oceny kategorii zabytków, jako nieruchomości. Nadto zgromadził on pisma związane z monitami społecznymi w sprawie ochrony obiektów Stoczni Gdańskiej i publikację dotyczącą wartościowania dziedzictwa techniki.

W ocenie Sądu ewidencja zabytków postoczniowych sporządzona została z uwzględnieniem wartości historycznych wykazywanych w sporządzonych w sprawie opracowaniach, odpowiadających definicji zabytku w rozumieniu ustawy o ochronie zabytków. Analiza materiału dowodowego zgromadzonego w aktach sprawy potwierdza prawidłowość przeprowadzonej przez Konserwatora oceny przygotowanych kart ewidencyjnych zabytków znajdujących się na terenach postoczniowych. Procedowanie przez konserwatora, zgodne z dyspozycją § 14 ust. 1 rozporządzenia, nie wykazuje uchybień. Zgodnie z powołanym przepisem wojewódzki konserwator zabytków włączył karty ewidencyjne zabytków na terenach postoczniowych do wojewódzkiej ewidencji zabytków po sprawdzeniu, czy dane zawarte w poszczególnych kartach ewidencyjnych zabytków są wyczerpujące i zgodne ze stanem faktycznym, a także czy dokumentacja fotograficzna zabytków umożliwia ich identyfikację.

Podkreślenia wymaga fakt, że identyfikacji i weryfikacji w aspekcie posiadania walorów zabytkowych poddano poszczególne elementy kultury materialnej, aczkolwiek w konkretnym kontekście historycznym obszaru dawnej Stoczni Gdańskiej. Uwzględniono bowiem etapy rozwoju przemysłu stoczniowego na tym terenie począwszy od Królewskiej Bazy Korwet, przez Stocznię Królewską przekształconą w Stocznię Cesarską, przez Stocznię Schichaua, aż po okres powojenny i Stocznię Gdańską im. Lenina. Uwzględniono również aspekt najnowszej historii Polski, w tym walkę polskiego społeczeństwa o wolność i niepodległość od obcych wpływów. Teren dawnej Stoczni był miejscem, w którym rozgrywały się kluczowe dla demokracji i wolności w Polsce wydarzenia, w tym zrywy wolnościowe robotników. Stocznia Gdańska stała się symbolem walki o wolność i godność człowieka, dlatego też zachowanie jej śladów materialnych leży w interesie społecznym, nie tylko społeczności lokalnej, ale również krajowej i międzynarodowej. Stocznia Gdańska jest rozpoznawalnym na świecie symbolem Polski i ruchu wolnościowo-demokratycznego. Działania związane z zabiegami o wpis tego terenu na listę Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Przyrodniczego, stanowiącej rejestr najwybitniejszych zabytków, zespołów i miejsc zabytkowych oraz pomników przyrody i obszarów chronionych, prowadzonej w ramach wypełniania Konwencji o Ochronie Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Naturalnego przyjętej w Paryżu w dniu 16 listopada 1972 r. przez Konferencję Generalną Organizacji Narodów Zjednoczonych (Dz. U. 1976 nr 32 poz. 170) przez Komitet Dziedzictwa Światowego UNESCO (Organizacji Narodów Zjednoczonych dla Wychowania, Nauki i Kultury), dodatkowo potwierdzają rangę i znaczenie tego terenu jako zabytkowego nie tylko dla Polski, lecz istotnego także z punktu widzenia globalnego.

Tym samym poszczególne obiekty uznane za zabytkowe na terenach postoczniowych razem składają się na unikatowy zasób dziedzictwa kulturowego i historycznego, co rozważył Wojewódzki Konserwator Zabytków podejmując kwestionowane czynności. Zidentyfikowane na terenach postoczniowych obiekty są świadectwem działalności ludzkiej dokumentującej przeszłość, a tym samym identyfikującej społeczeństwo kulturalnie, politycznie i historycznie. Ich wartość zabytkowa rozważana w tym kontekście nie wynika z ich wartości materialnej czy artystycznej, lecz historycznej. Zgodnie z z treścią art. 6 ust. 1 ustawy obiekty te podlegają ochronie bez względu na stan ich zachowania. Zauważyć w tym miejscu należy, iż stopień zniszczenia schronu przeciwlotniczego nie stanowi samodzielnie o braku wypełnienia definicji zabytku nieruchomego z art. 3 pkt 1 i 2 ustawy o ochronie zabytków. Z karty ewidencyjnej zabytku wynika bowiem, iż budynek zachował wszelkie historyczne cechy architektoniczne. Wobec niewątpliwych wartości historycznych budynku Konserwator obejmując budynek ochroną przez wpis do rejestru zabytków na podstawie art. 7 pkt 1 ustawy o ochronie zabytków, nie naruszyły dyspozycji tego przepisu, jak i definicji zabytku nieruchomego, wskazanej w art. 3 pkt 1 i 2 tej ustawy. Subiektywna ocena estetyki budynku prezentowana przez skarżącą nie daje podstaw do odmiennej oceny wskazanych wyżej wartości budynku. Wobec treści art. 6 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy o ochronie zabytków, zgodnie z którym, ochronie i opiece podlegają zabytki nieruchome, bez względu na stan zachowania, podnoszone kwestie złego stanu technicznego budynku pozostają bez wpływu na treść rozstrzygnięcia. Tymczasem względy ekonomiczne, rozmiar prac koniecznych do wykonania, aby budynek został doprowadzony do stanu umożliwiającego jego użytkowanie, czy subiektywna ocena jego właściciela o zasadności wykonywania takich prac nie decydują o uznaniu, że budynek jest, czy też nie jest zabytkiem. Zarzuty skargi w tym zakresie nie były zatem uzasadnione.

Uznanie wartości historycznej w rozumieniu art. 3 pkt 1 ustawy nie sprowadza się do "dawności", pojęcie świadectwa minionej epoki bądź zdarzenia dotyczyć może bowiem także obiektów, które w nie są obiektami z czasów odległych. Taka ocena dotyczy w szczególności obiektów techniki, z uwagi na znaczny rozwój i zmienność w tej dziedzinie.

Odnosząc się do zarzutu skargi dotyczącego braku walorów zabytkowych poszczególnych obiektów uznanych za zabytki wskazać należy, że oceny w tym zakresie nie można dokonywać w oderwaniu od miejsca ich położenia. Wobec przyjęcia w ustawie definicji zabytku jako nieruchomości stanowiącej świadectwo zdarzenia historycznego, zabytkowy charakter obiektów Stoczni Gdańskiej, nie budzi wątpliwości i jest faktem powszechnie znanym.

Wskazać także należy, że jak wyjaśnił w toku postępowania organ, dokonał on wyboru najbardziej reprezentatywnych dla danego okresu i dla danego typu budowli obiektów Stoczni Gdańskiej. Wpisane do ewidencji obiekty, których dotyczy skarga, pochodzące z okresu Stoczni Schichaua, powstałej na przełomie XIX i XX wieku posiadają wartość zabytkową, jako relikty zabudowy historycznej Stoczni Schichaua. Obiekty tej stoczni położone na terenie Stoczni Gdańskiej stanowią dodatkowo zabytki techniki w rozumieniu art. 6 ust. 1 pkt 1 lit. e ustawy - przemysłu stoczniowego. Wojewódzki Konserwator Zabytków wskazał na wartość architektoniczną wpisanych do rejestru budynków, wskazał, iż zachowują one historyczną bryłę wystrój elewacji, detal architektoniczny i w części oryginalne ślusarki okienne. Okoliczności te potwierdzają zabytkowy charakter podlegających wpisowi obiektów.

Podniesiony przez skarżącego zarzut braku rozważań organu odnośnie wartości zabytkowej poszczególnych obiektów, których karty włączono do ewidencji nie zasługuje na uwzględnienie.

Podkreślenia wymaga, że karty ewidencyjne poszczególnych zabytków muszą spełniać wymogi formalne rozporządzenia w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem, które szczegółowo określa zakres danych podlegających umieszczeniu w karcie informacyjnej. Regulacji dotyczących zasad procedowania przy włączeniu kart zabytków do ewidencji należy poszukiwać w ustawie o ochronie zabytków oraz w aktach wykonawczych. Zarówno przepisy ustawy o ochronie zabytków, jak i powołanego rozporządzenia wykonawczego, nie wymagają uzasadniania kart ewidencyjnych zabytków.

Sąd podziela stanowisko skarżącej Spółki o konieczności szczegółowego i wszechstronnego rozpatrzenia kwestii włączenia danego obiektu jako zabytkowego do ewidencji, zwłaszcza w sytuacji, gdy podstawą klasyfikacji obiektu jako zabytkowego jest nieostre pojęcie "zabytku" na gruncie ustawy o ochronie zabytków. Przy tego rodzaju luzie decyzyjnym organy administracji zobowiązane są do zwiększonego wysiłku przy wykazaniu zasadności podjętych działań bądź decyzji, ażeby nie narazić się na zarzut arbitralności. W ocenie Sądu, wartość historyczna zaewidencjonowanych jako zabytkowe obiektów na terenie dawnej Stoczni Gdańskiej nie budzi wątpliwości, a Wojewódzki Konserwator Zabytków zgromadził materiał dowodowy potwierdzający tą okoliczność.

W aktach konserwatorskich znajdują się karty opisujące szczegółowo charakter i stan poszczególnych obiektów, których karty włączono do ewidencji. Skarżąca wskazywała na możliwości ich późniejszego sporządzenia. Zaznaczyć należy, że przepisy prawa regulujące włączenie karty zabytku do wojewódzkiej ewidencji zabytków nie przewidują szczegółowych wymogów dotyczących sposobu prowadzenia tego postępowania ani wymogu udziału właściciela w tym postępowaniu. Właścicielowi zabytku, który został ujęty w wojewódzkiej ewidencji zabytków służy uprawnienie do zweryfikowania tej czynności z zakresu administracji publicznej poprzez złożenie skargi do sądu administracyjnego i uruchomienie kontroli legalności dokonanej czynności. Przepisy prawa nie nakładają obowiązku sporządzenia formalnego uzasadnienia włączenia karty do ewidencji, a zasadność tej czynności może wynikać z materiałów zebranych przez organ. Nie można także, do co do zasady, wykluczyć dodatkowego potwierdzenia zabytkowego charakteru czynności dokumentacją złożoną w toku zainicjowanego przez właściciela zabytku postępowania sądowoadministracyjnego.

Wskazać należy, że fakt zbycia terenów byłej Stoczni Gdańskiej podmiotom prywatnym nie mógł w niniejszej sprawie stanowić okoliczności wyłączającej możliwość dokonania wpisu obiektów do ewidencji zabytków, przez stanowiącego organ administracji rządowej Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Gdańsku.

Decyzje organów ochrony konserwatorskiej mają charakter decyzji związanych, a nie decyzji uznaniowych, a skutek prawny objęcia obiektu zabytkowego ochroną nie wynika z faktu opracowania dla niego karty ewidencyjnej i dołączeniu jej do prowadzonego zbioru, ale ze stwierdzenia, że dany obiekt spełnia przesłanki ustawowe uznania za zabytek. Celem ewidencji zabytków jest rozpoznanie obiektów zabytkowych w terenie i ich udokumentowanie, zebranie i opracowanie podstawowych informacji merytorycznych o nich, zebranie informacji administracyjno-adresowych, tworzenie opracowań dla obiektów zagrożonych rozbiórką, destrukcją lub gruntowną przebudową, monitoring zasobu zabytkowego. Z powodu stale rozszerzającego się na kolejne grupy zakresu zainteresowań konserwatorskich ewidencja rozumiana jako sporządzanie dokumentacji jest działaniem ciągłym i nigdy nie zostanie definitywnie zakończona. Poszerzanie się zakresu zainteresowań o kolejne grupy obiektów dziedzictwa kulturowego oraz dostęp do wcześniej niedostępnych źródeł archiwalnych powodują konieczność uzupełniania i modyfikacji ewidencji. Do regularnej jej weryfikacji obliguje nadto zmieniający się ciągle stan zachowania poszczególnych obiektów. Zwłaszcza ze względu na wyjątkowe walory historyczne zespołu przemysłowego dawnej Stoczni, w opracowaniu stanowiącym podstawę merytoryczną zaskarżonych działań Konserwatora, postulowano objęcie tego terenu dalszymi studiami historyczno – konserwatorskimi i waloryzacją całego obszaru.

Rzetelnie opracowana ewidencja umożliwia prowadzenie planowej polityki konserwatorskiej w zakresie wpisów do rejestru zabytków, współpracy konserwatora przy opracowywaniu planów zagospodarowania przestrzennego oraz studiów uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy (art. 19 ustawy), prac remontowo-budowlanych, dofinansowania prac konserwatorskich, przygotowywania szczegółowej dokumentacji wybranych obiektów zabytkowych, tworzenia zbioru informacji o zabytkach na określonym terenie (gmina, powiat, województwo) oraz tworzenia krajowych, wojewódzkich, powiatowych i gminnych programów ochrony zabytków i opieki nad zabytkami (art. 85-87 ustawy). Wojewódzka ewidencja zabytków stanowi również bazę informacji o zabytkach z terenu województwa, która zasila krajową ewidencję zabytków, o której mowa w art. 22 ust. 1 ustawy.

Zarzut skarżącej, że objęcie obiektu ochroną w ramach miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego wykluczał ujęcie karty ewidencyjnej obiektu w wojewódzkiej ewidencji zabytków ocenić należy jako niezasadny. Zarzut dotyczy hali 3 B, dla której zgodnie z miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego Gdańsk Nowe Miasto Północ (zob. kartę terenu 003) podlega nie tylko detal architektoniczny na budynku hali w postaci napisu "Stocznia Gdańska" lecz również charakter tego budynku; zgodnie zaś z zawartą w miejscowym planie definicją charakteru budynku, obejmuje on zespół następujących cech budynku: bryła budynku, rozplanowanie i proporcje otworów okiennych, kolorystyka. Należy zatem zgodzić się ze stwierdzeniem Konserwatora, że zakresem ochrony hali 3 B w miejscowym planie nie była więc objęta tylko elewacja tej hali z napisem "Stocznia Gdańska", lecz cały budynek hali (jego charakter), a zwłaszcza bryła tego budynku. Wpis do wojewódzkiej ewidencji zabytków potwierdza zatem jedynie zabytkowy charakter obiektu objętego ochrona w miejscowym planie.

Zaznaczyć należy, że żadna dokumentacja nie ochroni obiektu zabytkowego przed zniszczeniem, ale jej istnienie umożliwia rozeznanie, co i jak należy chronić, ułatwia identyfikację zagrożeń oraz umożliwia podejmowanie odpowiedzialnych decyzji, dotyczących prac przy obiektach zabytkowych, a w przypadku zniszczenia może posłużyć do rekonstrukcji zabytku. Wpis zabytku do ewidencji zabezpiecza przed jego utratą i umożliwia podjęcie dalszych decyzji i rozwiązań odnośnie sposobu ochrony zbytku, w tym w postępowania planistycznych oraz programach ochrony zabytków sporządzanych na wszystkich szczeblach. Pominięcie zabytku nieruchomego w ewidencji zagraża więc jego ochronie.

Zwrócić należy nadto uwagę na skutki włączenia do wojewódzkiej ewidencji zabytków kart ewidencyjnych obiektów zabytkowych z terenu województwa.

O fakcie ujęcia zabytku nieruchomego w wojewódzkiej ewidencji zabytków wojewódzki konserwator zabytków jest zobowiązany zawiadomić właściwą gminę w celu ujęcia tego zabytku w gminnej ewidencji zabytków. Konsekwencją natomiast włączenia zabytku nieruchomego do gminnej ewidencji zabytków jest ograniczenie wykonywania prawa własności do nieruchomości zabytkowej, aczkolwiek o charakterze najlżejszym spośród wszystkich możliwych skutków, jakie wywołują pozostałe formy prawne ochrony zabytków, np. wpis do rejestru. Prace podjęte przy obiektach ujętych w gminnej ewidencji zabytków podlegają uzgodnieniom z wojewódzkim konserwatorem zabytków na etapie wydania decyzji o ustaleniu lokalizacji inwestycji celu publicznego, decyzji o warunkach zabudowy, decyzji o zezwoleniu na realizacje inwestycji drogowej, decyzji o lokalizacji linii kolejowej lub decyzji o zezwoleniu na realizację inwestycji w zakresie lotniska użytku publicznego decyzji o pozwoleniu na budowę lub rozbiórkę obiektu budowlanego. Uzgodnienia czynione przez konserwatora w toku postępowań w sprawie ustalenia warunków realizacji wskazanych inwestycji, jak i w toku zatwierdzania projektów budowlanych i udzielania pozwoleń na budowę podlegają weryfikacji w administracyjnym toku instancji i właściciel bądź posiadacz obiektu zabytkowego może je zaskarżyć. Ponadto właściciele lub posiadacze takich zabytków muszą zawiadamiać wojewódzkiego konserwatora zabytków o wszelkich zagrożeniach, niekorzystnych zmianach, oraz o zmianie stanu prawnego zabytku ujętego w ewidencji. Analogicznie, jak w przypadku zabytków wpisanych do rejestru, właściciele zabytków ujętych w wojewódzkiej ewidencji ponoszą odpowiedzialność karną, jeżeli nie zawiadomią o zagrożeniach, niekorzystnych zmianach czy zmianie stanu prawnego.

Podkreślić należy, że prawna ochrona zabytków nieruchomych znajduje swoje oparcie w preambule oraz przepisach art. 5, 6 i 73 Konstytucji RP. Preambuła do Konstytucji RP stanowi, że: "[...] wdzięczni naszym przodkom za ich pracę, za walkę o niepodległość okupioną ogromnymi ofiarami, za kulturę zakorzenioną w chrześcijańskim dziedzictwie Narodu i ogólnoludzkich wartościach, nawiązując do najlepszych tradycji Pierwszej i Drugiej Rzeczypospolitej, zobowiązani, by przekazać przyszłym pokoleniom wszystko, co cenne z ponad tysiącletniego dorobku [...]". Preambuła odnosi się w ten sposób do wartości, jaką jest dziedzictwo kultury, wskazując jednocześnie podstawowy cel jego ochrony, a więc zachowanie w jak najlepszym stanie oraz przekazanie przyszłym pokoleniom. Przepis art. 5 Konstytucji RP stanowi, że Rzeczpospolita Polska strzeże niepodległości i nienaruszalności swojego terytorium, zapewnia wolności i prawa człowieka i obywatela oraz bezpieczeństwo obywateli, strzeże dziedzictwa narodowego oraz zapewnia ochronę środowiska, kierując się zasadą zrównoważonego rozwoju. Przyjmuje się, że art. 5 Konstytucji wskazuje najdonioślejsze wartości i najbardziej podstawowe cele, w których realizację winny się włączyć wszelkie organy władzy publicznej, wykorzystując wszystkie ich kompetencje. Zgodnie natomiast z art. 6 ust. 1 Konstytucji Rzeczpospolita Polska stwarza warunki upowszechniania i równego dostępu do dóbr kultury, będącej źródłem tożsamości narodu polskiego, jego trwania i rozwoju.

Z powyższego wynika, że przepisy art. 5 i 6 Konstytucji RP określają podstawowe zadania państwa, zobowiązując je do stworzenia odpowiednich warunków dla działań ochronnych. Na ochronę zabytków nieruchomych należy patrzeć przez pryzmat preambuły, która wyraża jej cel i istotę, a także art. 1 i 82 Konstytucji RP, które proklamują zasadę dobra wspólnego. Oczywiście istotne z punktu widzenia problematyki prawnej ochrony zabytków nieruchomych są postanowienia Konstytucji RP dotyczące zakresu dopuszczalnego ograniczenia prawa własności. Konstytucja RP wprowadza jedną z podstawowych w naszym porządku prawnym zasadę ochrony prawa własności. Ochrona ta, co wielokrotnie podkreślał Trybunał Konstytucyjny, nie ma jednak charakteru absolutnego. Trybunał Konstytucyjny orzekający w pełnym składzie w wyroku z dnia 12 stycznia 2000 r., P 11/98, OTK 2000, nr 1, poz. 3, wskazał m.in., że prawo własności i jego gwarancje z art. 64 Konstytucji RP należy konstruować na tle ogólnych zasad ustroju Rzeczypospolitej, a w szczególności na tle art. 20 i 21 Konstytucji RP, które zaliczają własność prywatną do podstawowych zasad ustrojowych państwa. Zdaniem Trybunału, prawo własności, choć stanowi najpełniejsze z praw majątkowych, nie może być jednak traktowane jako ius infinitum i może podlegać ograniczeniom. Tym samym także ochrona własności nie może mieć charakteru absolutnego. Ograniczenie prawa własności, tak samo jak wszelkich innych konstytucyjnych praw i wolności jednostki, musi być oceniane także z perspektywy ogólnych przesłanek ustanowionych w art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, w szczególności z punktu widzenia zasady proporcjonalności (zakazu nadmiernej ingerencji). Trybunał Konstytucyjny wywiódł ponadto z art. 64 ust. 1 in fine, że ograniczenia prawa własności dopuszczalne są tylko w takim zakresie, w jakim nie naruszają istoty tego prawa. Potrzeba ochrony zabytków nieruchomych wymusza ograniczenia w prawie własności, m.in. wykluczając możliwość zużycia rzeczy oraz określając sposób korzystania z niej. Konstytucja RP dopuszcza możliwość ograniczenia własności, przy zachowaniu wymogów wynikających z art. 64 ust. 3 oraz art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, a więc tylko w ustawie i tylko w zakresie, w jakim nie narusza to istoty tego prawa oraz gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej albo wolności i praw innych osób. "Istota", rozumiana jako pewien rdzeń, bez którego dane prawo w ogóle nie mogłoby istnieć, wyznacza bezwzględną granicę dopuszczalnej ingerencji. Zdaniem Sądu orzekającego w niniejszej sprawie, z istoty uznania za zabytek i w konsekwencji włączenia karty tego zabytku do wojewódzkiej ewidencji zabytków nie wynikają takiego rodzaju ograniczenia uprawnień właściciela zabytku, które ingerowałyby w ów "rdzeń" prawa własności powodując jego niedopuszczalne naruszenie.

Przedsięwzięte przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków działania polegające na włączeniu kart zabytków do ewidencji były konsekwencją uznania tych obiektów za zabytki w rozumieniu art. 3 pkt 1 ustawy. Sąd nie dopatrzył się uchybień Konserwatora w powyższym zakresie zarówno w przepisach prawa materialnego, jak i procesowego. Zważyć należy, że czynność materialno – techniczna włączenia do ewidencji zabytków obiektów zlokalizowanych na nieruchomości już po nabyciu jej przez właściciela ma na celu ochronę zabytków i w pełni odpowiada gwarancji konstytucyjnej udzielonej społeczeństwu odnośnie ochrony dziedzictwa narodowego (art. 5).

Konstytucyjnym obowiązkiem państwa jest tworzenie warunków dla właściwej realizacji zadań z zakresu ochrony dziedzictwa kulturowego, w tym jego materialnych wytworów, jakimi są zabytki nieruchome. Ochrona zabytków stanowi część naszego systemu prawa - utrzymanie spuścizny kulturalnej narodu jest obowiązkiem społeczeństwa, jak i wszystkich organów państwa w zakresie ich właściwości (tak K. Zalasińska, "Ochrona prawna zabytków nieruchomych w świetle RP" [w:] Ochrona prawna zabytków nieruchomych w Polsce, Oficyna 2010). Obiekty, których włączenie do ewidencji jest kwestionowane, zostały prawidłowo uznane za zabytki, a wojewódzki konserwator podjął działania, jakie nakazuje mu przepis art. 22 ust. 2 ustawy. Właścicielowi zabytku, który został ujęty w wojewódzkiej ewidencji zabytków służyło uprawnienie do zweryfikowania tej czynności z zakresu administracji publicznej poprzez złożenie skargi do sądu administracyjnego i uruchomienie kontroli legalności.

Włączenie zabytku do wojewódzkiej ewidencji zabytków jest niewątpliwie z punktu widzenia właściciela nieruchomości łagodniejszą niż wpis do rejestru zabytków formą ochrony, a § 16 ust. 1 rozporządzenia przewiduje możliwość wyłączenia z ewidencji karty ewidencyjnej nieruchomości lub rzeczy ruchomej, która przestała być zabytkiem. Poza zakresem oceny Sądu pozostawało w niniejszej sprawie czy cały teren byłej Stoczni Gdańskiej winien zostać objęty ochroną konserwatorską, a jeśli tak w jakim trybie, niewątpliwie jednak dokonanie takiego wpisu byłoby dużo dalej idącym, niż zastosowane w niniejszej sprawie, ograniczeniem uprawnień właściciela i posiadacza tego terenu.

Na koniec sąd pragnie podkreślić, że niniejsza sprawa nie jest sprawą jednostkową. Znane jest sądowi z urzędu, że w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gdańsku zawisło ogółem pięć spraw, pozostałe o sygnaturach II SA/Gd 396/14, II SA/Gd 397/14, II SA/Gd 399/14, II SA/Gd 400/14, w których wydano wyroki oddalające skargi na czynności Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, polegające na wpisaniu do wojewódzkiej ewidencji zabytków szeregu oznaczonych obiektów postoczniowych, stanowiących własność różnych podmiotów prowadzących na terenie Stoczni działalność gospodarczą. Zebrany w tych sprawach materiał dowodowy, w większości tożsamy z materiałem dowodowym w niniejszej sprawie, nie pozostawia wątpliwości co do konieczności całościowego i kompleksowego traktowania zabytków postoczniowych włączanych do wojewódzkiej ewidencji zabytków, przy przyjęciu ustawowego obowiązku założenia karty ewidencyjnej dla poszczególnego zabytku.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku nie stwierdził w przedmiotowej sprawie naruszenia prawa uzasadniającego stwierdzenie bezskuteczności zaskarżonej czynności i na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę, jako niezasadną.