Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 233/14
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2014-07-21 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a
journal: Dz.U. 2006 nr 139 poz 992
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Lidia Serwiniowska, Sędziowie Sędzia NSA Henryk Ożóg, Sędzia WSA Alojzy Wyszkowski (spr.), Protokolant starszy referent Katarzyna Leśniowska, po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 21 lipca 2014 r. sprawy ze skargi A.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia [...] stycznia 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia 27 stycznia 2014 r. nr SKO/RŚ-423/348/2013 wydana na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a, którą po rozpatrzeniu odwołania A. S. (dalej skarżąca), utrzymano w mocy decyzję Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej w P. działającego z upoważnienia Burmistrza P. z dnia [...] grudnia 2013 r. nr [...] , w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na brata S. S.

W uzasadnieniu decyzji organ II instancji wskazał, że wnioskiem z dnia 27 lutego 2013r. skarżąca wystąpiła do Ośrodka Pomocy Społecznej w P. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad bratem.

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2013 r. nr [...] organ I instancji odmówił przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego na brata. Organ motywując podjęcie decyzji odmawiającej stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad bratem wskazał na wystąpienie dwóch negatywnych przesłanek: pozostawania przez osobę wymagającą opieki w związku małżeńskim (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r., nr 139, poz. 992 ze zm.), dalej: ustawa) i posiadanie prawa do zasiłku stałego przez osobę sprawującą opiekę (art. 17 ust. 5 pkt 1 ustawy).

W wyniku odwołania wniesionego przez skarżącą, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L. decyzją Nr [...] z dnia [...] czerwca 2013 r. uchyliło w całości zaskarżoną decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji. Kolegium wskazało na konieczność wyjaśnienia zmiany stanowiska organu I instancji w kwestii uprawnień strony do świadczenia pielęgnacyjnego, w związku z pozostawaniem przez osobę wymagającą opieki w związku małżeńskim. Kolegium wskazało, że ma to o tyle istotne znaczenie, że strona miała przyznane prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad bratem na podstawie dwóch kolejnych decyzji Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej w P. nr [...] z dnia [...] lutego 2011 r. na okres od 1 listopada 2010 r. do 31 marca 2011 r. i z dnia 18 kwietnia 2011 r. nr [...] na okres od 1 kwietnia 2011 r. do 30 kwietnia 2012 r. W uzasadnieniu powyższych decyzji organ I instancji stwierdził, że strona spełnia przesłanki do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, mimo iż osoba wymagająca opieki od 1979 r. pozostawała w związku małżeńskim. Ponadto w ocenie Kolegium, w ramach kontynuacji świadczenia, zachodzą podstawy do oceny uprawnień strony do świadczenia pielęgnacyjnego od 1 maja 2012 r., gdyż druga z negatywnych przesłanek wskazanych przez organ I instancji, zaistniała z datą ustalenia prawa do zasiłku stałego, tj. od 1 grudnia 2012 r. Dodatkowo Kolegium wskazało na konieczność przesłuchania występujących w sprawie świadków zgodnie z zasadami określonymi w art. 79 § 1 i następne k.p.a.

Ponownie orzekając w sprawie, Kierownik Ośrodka Pomocy Społecznej, decyzją z dnia [...] sierpnia 2013r. nr [...] odmówił przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego na brata.

Decyzja ta została zaskarżona na skutek złożonego odwołania, którą Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] września 2013 r. nr [...] uchyliło ją w całości, i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ pierwszej instancji. W uzasadnieniu Kolegium Odwoławcze podało, że organ pierwszej instancji naruszył art. 79 § 1 k.p.a., gdyż nie zapewnił stronie czynnego udziału w przeprowadzonych czynnościach procesowych. Jednocześnie organ ten nie ocenił, czy zachodzą przesłanki do przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego za okres od 1 maja 2012 r. do 30 listopada 2012 r.

W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy organ I instancji, kolejna już decyzją z dnia [...] grudnia 2013 r. nr [...] odmówił przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego na brata.

W uzasadnieniu decyzji organ pierwszej instancji wskazał art. 17 oraz art. 24 ust. 3a ustawy, określające przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Stwierdził następnie, że skarżąca złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na brata z dnia 27 lutego 2013r., gdzie zastosowanie mają przepisy obowiązujące do końca grudnia 2012 r., w tym art. 24 ust. 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych, według którego jeżeli w okresie trzech miesięcy, licząc od dnia wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, zostanie złożony wniosek o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego lub świadczenia pielęgnacyjnego, prawo to ustala się począwszy od miesiąca, w którym złożono wniosek o ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności. Podkreślił zarazem, że na podstawie przepisów dotychczasowych prawo do świadczenia posiadają dwie grupy świadczeniobiorców. Pierwsza to osoby, które zachowują to prawo do 30 czerwca 2013 r., jeżeli spełniają warunki określone w tych przepisach. Duga natomiast to grupa osób, których uprawnienie ustalane będzie po dniu 1 stycznia 2013 r. zgodnie z art. 24 ust. 2a ustawy, również w tym przypadku stosowanie dotychczasowych przepisów powiązane musi być z zachowaniem uprawnień do świadczenia. Powołując się na art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 7 grudnia 2012r. zauważyła, że aby otrzymywać świadczenie pielęgnacyjne w okresie przejściowym, osoby uprawnione przez cały ten czas muszą spełniać warunki określone w dotychczasowych przepisach. Jeżeli więc nastąpi jakiekolwiek zdarzenie powodujące utratę prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, tak jak w przypadku skarżącej, która uzyskała prawo do zasiłku stałego od 1 grudnia 2012r. do 30 listopada 2015 r. na mocy decyzji z dnia 12 grudnia 2012 r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje. Aby otrzymać świadczenie pielęgnacyjne strona musiałaby spełniać warunki wynikające z przepisów dotychczasowych. Na dzień składania wniosku skarżąca posiadała prawo do zasiłku stałego. Organ pierwszej instancji wskazał następnie, że, gdyby skarżąca posiadałaby orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności to nie zachodziłaby negatywna przesłanka.

Odwołanie od powyższej decyzji wniosła skarżąca, w którym podniosła, że kwestia przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego za okres od 1 grudnia 2012 r. do 31 grudnia 2013 r. została już rozpatrzona decyzją Kolegium Odwoławczego z dnia 10 czerwca 2013 r. Z kolei w złożonym przez nią wniosku zwróciła się o przyznanie prawa do w/w świadczenia za okres od 1 maja 2012 r. do 31 listopada 2012 r. Wniosek ten był złożony w ramach kontynuacji jaka nastąpiła w wyniku orzeczenia podjętego przez Wojewódzki Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności. W ocenie skarżącej organ nie podał przesłanek odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego za okres od 1 maja 2012 r. do 31 listopada 2012 r. Zwróciła również uwagę na przedłużające się postępowanie wyjaśniające.

Kolegium Odwoławcze, po przeanalizowaniu zgromadzonych w sprawie akt i wniesionego odwołania stwierdziło, że podstawę prawną rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji z dnia 25 lutego 2013 r. stanowił m.in. przepis art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, w brzmieniu obowiązującym do końca grudnia 2012 r. Wskazało też, że z dniem 1 stycznia 2013 r. weszła w życie ustawa z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2012 r., poz. 1548), która zmieniła brzmienie art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Ustawa ta w art. 13 przewidziała jednak, że w sprawach o świadczenia pielęgnacyjne, do których prawo powstało przed dniem wejścia w życie ustawy, ustalając to prawo za ten okres, stosuje się przepisy dotychczasowe. Z kolei według art. 11 ust. 1 ustawy, osoby uprawnione do świadczenia pieniężnego na podstawie przepisów dotychczasowych zachowują prawo do tego świadczenia w dotychczasowej wysokości do dnia 30 czerwca 2013r., jeżeli spełniają warunki określone w przepisach dotychczasowych.

Skoro więc strona złożyła wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w dniu 27 lutego 2013 r. pod rządami aktualnie obowiązującej regulacji prawnej, zaś ocena jej ewentualnych uprawnień do świadczeń mogłaby nastąpić począwszy od miesiąca złożenia wniosku o ustalenie stopnia niepełnosprawności, czyli od maja 2012 r. to, zdaniem Kolegium, w niniejszej sprawie zastosowanie znajdują regulacje dotychczasowe dotyczące świadczenia pielęgnacyjnego.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. nr 9, poz. 59 ze zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, 3) opiekunowi faktycznemu dziecka

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

3) osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki, o której mowa w ust. 1 (art. 17 ust. 1a ustawy).

Według art. 17 ust. 5 pkt 1 ustawy, świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego.

Prawo do świadczeń rodzinnych, zgodnie z art. 23 ust. 2 ustawy, ustala się, począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami, do końca okresu zasiłkowego. Jeżeli w okresie trzech miesięcy, licząc od dnia wydania orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, zostanie złożony wniosek o ustalenie prawa do świadczenia uzależnionego od niepełnosprawności, prawo to ustala się począwszy od miesiąca, w którym złożono wniosek o ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności (ust. 2a powołanego przepisu).

Z treści przepisów art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy wynika jednoznacznie, że uprawnienia do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego wiążą się ściśle z obowiązkiem alimentacyjnym. Z przepisu art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012, poz. 788 ze zm.) wynika, na co Kolegium wskazywało już w decyzji z dnia 10 czerwca 2013 r., że obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Za krewnych w linii prostej ustawa ta uważa zstępnych (dzieci, wnuki) i wstępnych (rodzice, dziadkowie). W orzecznictwie prezentowane jest stanowisko, które podziela skład orzekający Kolegium, że wskazany w treści art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy obowiązek alimentacyjny nie może być wywodzony jedynie z obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w art. 128 K.r.o. Wynika on również z treści art. 23 i art. 27 Kodeksu, w świetle których małżonkowie są zobowiązani do współdziałania dla dobra rodziny oraz zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli oraz co istotne, do wzajemnej pomocy, pod pojęciem której należy rozumieć pomoc w sytuacjach wyjątkowych, jaką stanowi choroba czy niepełnosprawność. W tej sytuacji należy uznać, że w pierwszej kolejności obowiązek alimentacyjny ciąży na małżonku, następnie na krewnych w linii prostej oraz rodzeństwie. Zgodnie natomiast z art. 129 § 1 K.r.o., obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem. Kolejność obowiązku alimentacyjnego polega natomiast na tym, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi. Jak zatem z powyższego wynika, opisane zasady dotyczące obowiązku alimentacyjnego obowiązujące na gruncie prawa rodzinnego zostały przyjęte przez ustawę o świadczeniach rodzinnych. Zestawienie treści art. 17 ust. 1 z treścią art. 17 ust. 1a ustawy, jednoznacznie bowiem wskazuje, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje w pierwszej kolejności osobom najbliższym, tj. małżonkowi oraz matce, ojcu, dzieciom, czyli osobom spokrewnionym w pierwszym stopniu. Natomiast dalszym krewnym świadczenie pielęgnacyjne przysługuje tylko w przypadku, gdy nie ma osób najbliższych, albo gdy osoby te nie mogą wypełnić swojego obowiązku.

W przedmiotowej sprawie skarżąca wystąpiła z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad bratem, który orzeczeniem Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Województwie D. z dnia 12 grudnia 2012 r. został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności, okresowo do 31 grudnia 2013 r. wraz ze wskazaniem, że wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Powyższe orzeczenie ma charakter kontynuacyjny (spełnione zostały wymogi przewidziane w art. 24 ust. 3a ustawy o świadczeniach rodzinnych), a ustalony stopnień niepełnosprawności datuje się od 12 grudnia 2007 r. Osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim od 6 października 1976 r. Ze związku tego posiada dwoje dzieci. W dniu 3 kwietnia 2013 r. przeprowadzono z żoną brata skarżącej wywiad środowiskowy, w wyniku którego ustalono, że kilka lat temu odeszła od męża z powodu nadużywania przez niego alkoholu. Sama wychowywała dwoje dzieci, mąż nie interesował się losem rodziny. Aktualnie pozostaje ona w związku konkubenckim. Jest osobą bezrobotną, pozostaje na utrzymaniu konkubenta. Świadek stwierdziła, że córki nie są w stanie sprawować opieki nad niepełnosprawnym ojcem, gdyż mają własne rodziny i zajmują się wychowaniem dzieci. Ponadto córka H. S. jest osobą niepełnosprawną i sama wymaga pomocy osoby drugiej. W dniu 4 marca 2013 r. organ pierwszej instancji przeprowadził aktualizację wywiadu środowiskowego ze stroną. Ustalono, że skarżąca mieszka wspólnie z bratem, w jej mieszkaniu własnościowym. Strona podała, że prowadzą oddzielne gospodarstwa domowe. Z uwagi na niepełnosprawność i przewlekłą chorobę brata sprawuje nad nim opiekę. Stwierdziła, że brat wymaga stałej opieki, gdyż ma przetokę żołądka oraz zaburzenia pamięci. W związku ze schorzeniem wymaga karmienia pozajelitowego i pozaprzełykowego oraz pomocy przy utrzymaniu higieny osobistej wynikającej m.in. z formy podawania pokarmu. Z tytułu opieki nad bratem skarżąca posiadała prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, przyznane decyzją organu pierwszej instancji nr OPS-ŚR.8252.16.2011 z dnia 18 lutego 2011 r. na okres od 1 listopada 2010r. do 31 marca 2011 r. i decyzją Nr [...] z dnia [...] kwietnia 2011 r. na okres od 1 kwietnia 2011 r. do 30 kwietnia 2012 r. Orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w P. z dnia 27 listopada 2012r. strona została zaliczona do osób niepełnosprawnych w stopniu umiarkowanym okresowo do 30 listopada 2015r., stwierdzono również, że ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 17 października 2012 r. Ponadto orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 14 września 2012r. skarżąca została uznana za częściowo niezdolną do pracy do 30 września 2014 r. Decyzją nr [...] z dnia 12 grudnia 2012r. organ pierwszej instancji przyznał stronie prawo do zasiłku stałego dla osoby samotnie gospodarującej, na okres od 1 grudnia 2012 r. do 30 listopada 2015 r.

Ponowię orzekając w sprawie, przesłuchano w charakterze świadków córki S. S.. H. S. zeznała, że nie jest w stanie sprawować opieki nad niepełnosprawnym ojcem, ponieważ sama jest osobą niepełnosprawną (niesłyszącą), wymaga pomocy i opieki osoby drugiej. Z kolei druga z córek M.S.-K. zeznała, że nie jest w stanie sprawować opieki nad swoim niepełnosprawnym ojcem.

W świetle powyższych ustaleń należy zauważyć, że w przypadku gdy o prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad osobą pozostającą w związku małżeńskim ubiega się osoba inna niż współmałżonek, nie ma podstaw do wyłączenia ograniczenia wynikającego z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, poza przypadkiem, gdy istnieją faktyczne przyczyny braku możliwości sprawowania tej opieki przez małżonka, do których można zaliczyć stan zdrowia tego małżonka. Ustawodawca określając przesłankę negatywną pozostawania osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim uwzględnił status prawny tej osoby. Zawarcie związku małżeńskiego zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pociąga za sobą zmiany w zakresie stanu cywilnego małżonków. Natomiast na wystąpienie tej negatywnej przesłanki nie ma wpływu stan faktyczny, a zatem również ustalenia dotyczące wzajemnych relacji małżonków.

Organ podkreślił, że przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych wyklucza możliwość przyznania świadczenia stronie w związku z opieką nad bratem pozostającym w związku małżeńskim, gdy przyczyną nie wywiązywania się przez małżonkę ojca z unormowanego w art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązku sprawowania nad nim opieki, jest rozpad tego małżeństwa. Analiza akt sprawy, zdaniem organu, potwierdziła, że K. S. w dalszym ciągu pozostaje żoną S. S.

Organ zwrócił uwagę na brzmienie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy nadane przez ustawę z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. nr 205, poz. 1212), które w zasadzie wyraża dotychczasowe poglądy orzecznictwa sądowoadministracyjnego. I tak, wedle zmienionego przepisu świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba, że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W świetle obowiązującej obecnie regulacji prawnej osoba inna niż współmałżonek osoby wymagającej opieki może skutecznie ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne, o ile współmałżonek ten posiada znaczny stopień niepełnosprawności udokumentowany stosownym orzeczeniem. Ustawodawca w sposób jednoznaczny przesądził, że jedynie tego rodzaju orzeczenie świadczy o braku możliwości sprawowania przez małżonka opieki nad drugim małżonkiem z uwagi na stan zdrowia. Na gruncie zebranego w sprawie materiału dowodowego zachodzi wskazana wyżej negatywna przesłanka wyłączająca prawo skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego. Jak bowiem wynika z akt sprawy żona S. S., tj. K. S. nie ma orzeczonego żadnego stopnia niepełnosprawności, w tym takiego który by stwierdził aby zachodziła konieczność w stosunku do niej stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej opieki, czy też zawierającego przeciwwskazania do wykonywania przez nią lekkiej pracy. Zdaniem organu z zebranego w sprawie materiału dowodowego nie wynika, aby żona nie mogła sprawować chociażby częściowo opieki w zakresie w jakim pozwala jej na to wiek. Dopóki jej niepełnosprawność nie zostanie potwierdzona wskazanym wyżej orzeczeniem, dopóty innym osobom (w tym skarżącej - siostrze S. S.) sprawującym opiekę nad jej mężem nie może być przyznane prawo do świadczenia pielęgnacyjnego wobec zajścia przewidzianej w art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy negatywnej przesłanki. W świetle powyższych ustaleń prawo do świadczenia pielęgnacyjnego nie przysługuje skarżącej począwszy od 1 maja 2012 r.

Należy również zauważyć, że decyzją z dnia [...] grudnia 2012 r. nr [...] , Kierownik Ośrodka Pomocy Społecznej w P. przyznał skarżącej zasiłek stały od 1 grudnia 2012 r. do 30 listopada 2015 r. Ustalenie względem skarżącej prawa do zasiłku stałego stanowi - w świetle art. 17 ust. 5 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych - przesłankę negatywną do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego począwszy od 1 grudnia 2012 r.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu, skarżąca wyraziła niezadowolenie z podjętej przez organy decyzji. Stwierdziła, że od dnia wypisu ze szpitala, tj. od 21 grudnia 2007 r. zaopiekowała bratem. Zrobiła to na prośbę córki brata – M., która obiecała pomoc finansową. Z tych obietnic nie wywiązała się. Ponadto miała ona możliwość widzenia się z ojcem z czego jednak nie skorzystała. Z kolei była żona brata – K. wyjechała z kochankiem (sąsiadem) w swoje rodzinne strony. Nie zgodziła się z ustaleniami poczynionymi w trakcie przeprowadzenia wywiadu z byłą żoną brata, a mianowicie, że rozpad małżeństwa nastąpił w wyniku nadużywania przez brata alkoholu. W jej ocenie powodem tego stanu rzeczy była zdrada ze strony byłej żony brata. Podkreśliła zarazem, że zarówno wcześniej (w związku małżeńskim) jak i obecnie nigdzie nie pracowała. Wskazała następnie, że Kolegium odmówiło jej świadczenie pielęgnacyjne od 1 maja w sytuacji wystąpienia kontynuacji. Zwróciła przy tym uwagę na fakt odmiennego w tym zakresie stanowiska Kolegium we wcześniejszym okresie, kiedy miała przyznane prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na brata. Z kolei po upływie terminu ważności orzeczenia o ustaleniu stopnia niepełnosprawności, tj. 30 kwietnia 2012 r. brat stanął na komisji i tym razem orzeczono względem niego umiarkowany stopień niepełnosprawności. Następnie powiadomiła Ośrodek, że od tego orzeczenia będzie złożone odwołanie do Wojewódzkiego Zespołu do Spraw Orzeczenia o Niepełnosprawności. Pomimo utraty świadczenia pielęgnacyjnego na brata w dalszym ciągu opiekowała się nim. W styczniu otrzymali orzeczenie z Wojewódzkiego Zespołu, który uchylił zaskarżone orzeczenie w całości i orzekł o zaliczeniu brata do znacznego stopnia niepełnosprawności. W związku z powyższym złożyła o wyrównanie świadczenia pielęgnacyjnego za okres od 1 maja 2012 r. do 30 listopada 2012 r. Stwierdziła następnie, że od 1 grudnia 2012 r. ma przyznane prawo do zasiłku stałego w kwocie 413 zł. Końcowo wskazała na zmienność poglądów ze strony Kolegium, którego wcześniejsze decyzje były dla niej pozytywne.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą z zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Na podstawie art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Według art. 1 § 2 powołanej ustawy - Prawo o ustroju sądów administracyjnych, kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Określone w art. 145 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), dalej p.p.s.a. podstawy prawne uwzględnienia skargi ograniczone zostały do naruszenia prawa, a zatem kontrolując decyzję administracyjną sąd bada zgodność z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej. Decyzja administracyjna jest zgodna z prawem, jeżeli jest zgodna z przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego.

W pierwszej kolejności należy odnieść się do zarzutów naruszenia prawa procesowego, gdyż stoi ono na straży podmiotowych praw strony, zapewniając stronie w procesie stosowania prawa pozycję gwarantującą skuteczną obronę jej praw. Zasadność tych zarzutów należy ocenić w świetle art. 145 § 1 pkt 1 lit. "b i c" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, tylko bowiem w przypadku naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania (lit. b), lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. "c") - sąd uwzględnia skargę.

Skarga podlega oddaleniu.

Przedmiotem zaskarżonej decyzji jest odmowa przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, która wnioskowała o nie z uwagi na niepodejmowanie zatrudnienia w związku ze sprawowaniem opieki nad bratem posiadającym orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Pozytywne i negatywne przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego zostały uregulowane w art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2006 r. nr 139, poz. 992 ze zm. dalej ustawa) Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymująca się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Natomiast stosownie do treści art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje m.in. wówczas, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Ten ostatnio wskazany przepis był podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w sprawie niniejszej. Organ ustalił bowiem, że wnioskodawczyni ubiega się o to świadczenie z uwagi na opiekę nad bratem, który pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jak wskazano w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji – związany charakter decyzji w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego nie pozwala organom orzec uznaniowo na podstawie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy i przyznać świadczenia. Zastosowano literalną wykładnię przepisu.

W orzecznictwie sądów administracyjnych dominuje wykładnia celowościowa i systemowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy. Sądy zajęły stanowisko, że pozostawanie w związku małżeńskim przez osobę wymagającą opieki nie powinno być uważane za przesłankę odmowy świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy współmałżonek tej osoby nie jest w stanie takiej opieki sprawować. Powyższe wyprowadzono interpretując przepis art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy łącznie z odpowiednimi przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (art. 23, 27 i 130 k.r.i.o.). Zgodnie z art. 23 małżonkowie są zobowiązani do wspólnego pożycia i wzajemnej pomocy. Stosownie z art. 27 k.r.i.o. obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Zadośćuczynienie temu obowiązkowi może polegać także, w całości lub w części, na osobistych staraniach o wychowanie dzieci i na pracy we wspólnym gospodarstwie domowym. Natomiast zgodnie z art. 130 k.r.i.o. obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. Mając na uwadze przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy oraz wskazane przepisy k.r.i.o. argumentowano w orzecznictwie, że skoro obowiązek alimentacyjny rozwiedzionego małżonka wyprzedza obowiązek krewnych drugiego małżonka, to tym bardziej obowiązek zobowiązanego małżonka wyprzedza obowiązek krewnych uprawnionego małżonka w czasie trwania małżeństwa.

Zdaniem składu orzekającego za wykładnią celowościową przepisu przemawia istota świadczenia pielęgnacyjnego. Przysługuje ono bowiem nie osobie wymagającej opieki, ale osobie, która tę opiekę sprawuje. Ma ono za zadanie przynajmniej częściowo zrekompensować wydatki ponoszone przez rodzinę w związku z koniecznością zapewnienia opieki i pielęgnacji niepełnosprawnej osobie. Stąd też pozostawanie w związku małżeńskim przez osoby wymagające opieki nie może być uważane za przesłankę odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nie jest obiektywnie zdolny tego obowiązku wypełnić, a zrealizować tę pomoc jest w stanie – w zastępstwie współmałżonka nie mającego takiej możliwości – osoba zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności (vide wyroki: WSA w Rzeszowie z dnia 13 kwietnia 2012 r., II SA/Rz 121/12 ; WSA w Białymstoku z dnia 11 października 2012 r., II SA/Bk 642/12; WSA we Wrocławiu z dnia 8 marca 2012 r., IV SA/Wr 848/11; WSA w Poznaniu z dnia 13 czerwca 2012 r. , II SA/Po 242/12, WSA w Olsztynie z dnia 22 stycznia 2013 r., II SA/Ol 1391/12, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl, powoływanej dalej w skrócie jako CBOSA).

Jakkolwiek skład orzekający w sprawie niniejszej przychyla się do potrzeby stosowania przy interpretacji art. 17 ust. 5 pkt. 2 lit. a ustawy wykładni celowościowej i systemowej oraz prokonstytucyjnej, to jednocześnie należy uznać, że wykładnia ta nie może iść tak daleko, by dopuszczać możliwość przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim niemal w każdym przypadku – niezależnie od legitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i od okoliczności obiektywnych. Nie może prowadzić do wypaczenia reguły przyjętej przez ustawodawcę, iż fakt pozostawania przez wymagającego opieki w małżeństwie z osobą o stanie zdrowia niekwalifikującym się do uzyskania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności wyklucza z zasady możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz krewnego (siostry).

Skład orzekający stwierdza, że art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy rozumiany celowościowo umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji niepełnosprawnego w związku ze sprawowaniem nad nią opieki, nawet jeśli niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale tylko wówczas, gdy drugi małżonek – nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności – nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i od jego woli. Chodzi głównie o takie sytuacje, gdy zobowiązany do sprawowania opieki współmałżonek ze względu na stan zdrowia czy wiek sam nie jest zdolny tej opieki wykonywać, a jego sytuacja materialna nie pozwala na zastąpienie świadczeń osobistych pomocą finansową pozwalającą na pokrycie kosztów opieki przez inną osobę. Należy bowiem mieć na uwadze, że obowiązek sprawowania opieki stanowiący element obowiązku alimentacyjnego ze względu na który ustala się krąg podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego (w dalszej i bliższej kolejności), nie ogranicza się wyłącznie do osobistych starań, ale może przybrać formę świadczeń pieniężnych. Oznacza to, że jeśli małżonek niepełnosprawnego nie może lub nie chce sprawować nad nim osobistej opieki, ale jest w stanie (np. pozostając w zatrudnieniu) wspomagać go finansowo i opłacać tę opiekę – należy uznać, że w taki sposób, obiektywnie oceniając, może, a nawet powinien obowiązek swój realizować.

Zdaniem sądu w rzetelnie przeprowadzonym postępowaniu dowodowym zachodzi możliwość wykazania obiektywnego braku zdolności małżonka do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem, natomiast ocena nie może być dorozumiana i interpretowana liberalnie.

Jak wyjaśnił NSA w wyroku dnia 18 lipca 2012 r., I OSK 198/12 (dostępny w CBOSA): "świadczenie pielęgnacyjne nie jest skierowane do kogokolwiek z rodziny, krewnych czy osób zaprzyjaźnionych z osobą potrzebującą opieki, w zależności od tego, kto tej opieki się podejmie. Jest to świadczenie przeznaczone wyłącznie dla określonej kategorii osób. [...]. To nie rodzina bowiem decyduje, komu spośród jej członków winno być przyznane świadczenie pielęgnacyjne a decyduje o tym przepis prawa. Dlatego, jak stwierdził NSA, wskazanie ustawodawcy, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu wówczas, gdy osoba spokrewniona w pierwszym stopniu nie jest w stanie sprawować opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny musi być wykładane przy zastosowaniu przesłanek obiektywnych."

Powyższe odnosiło się do przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 ustawy dalszym krewnym. Uwagi te pozostają aktualne w przypadku pozostawania osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim. Oceny niemożności sprawowania opieki nad drugim współmałżonkiem można dokonać w postępowaniu administracyjnym przeprowadzonym z poszanowaniem jego reguł kierując się zasadami logiki oraz doświadczenia życiowego.

Przenosząc powyższe uwagi na grunt sprawy niniejszej należało uznać, że prawidłowo ustaliły organy, że przepis art. 17 ust. 5 lit. a ustawy, w sytuacji pozostawania brata (wymagającego opieki) w związku małżeńskim z K. S. wykluczał przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz jego siostry. Wnioskodawczyni nie wykazała bowiem, by istniały obiektywne przeszkody po stronie żony brata uniemożliwiające jej wykonywanie obowiązków nałożonych przez art. 23 i 27 k.r.i.o. Jak wynika z akt administracyjnych nie posiada ona także orzeczonego stopnia niepełnosprawności. Obowiązek wykazania obiektywnych powodów, dla których żona brata skarżącej nie jest w stanie sprawować nad mężem opieki (w każdej z możliwych form, w tym np. finansowych) spoczywał na wnioskodawczyni, ale nie został zrealizowany.

Dlatego zaskarżona decyzja utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji odmawiającej skarżącej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie narusza prawa.

Skarga jako nieuzasadniona podlegała oddaleniu na podstawie art. 151 p.p.s.a