Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 698/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2022-10-04 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 4, art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Marcin Kamiński /spr./ Sędziowie WSA Piotr Godlewski AWSA Maria Mikolik po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 4 października 2022 r. sprawy ze skargi W. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krośnie z dnia 29 kwietnia 2022 r. nr SKO.4111.376.887.2022 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego - skargę oddala -


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi W. S. (skarżąca) jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krośnie (organ odwoławczy) z dnia 29 kwietnia 2022 r. nr SKO.4111.376.887.2022 utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza Miasta [...] (organ I instancji) z dnia [...] marca 2022 r. nr [...] o odmowie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Stan faktyczny i prawny sprawy ze skargi na powyższą decyzję przedstawia się następująco.

W dniu 23 lutego 2022 r. do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] wpłynął wniosek skarżącej o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką C. B. Do wniosku dołączone zostało orzeczenie wydane przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z dnia [...] lutego 2022 r. znak: [...], zaliczające C. B. do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Decyzją z dnia [...] marca 2022 r. nr [...] organ I instancji działając na podstawie art. 104, art. 130 § 4 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (k.p.a.) w zw. z art. 17 ust. 1, art. 20 ust. 3, art. 23 ust. 4aa, ust. 4b, art. 24 ust. 2a, ust. 4, art. 26 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (u.ś.r.), rozporządzeniem Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych, w zw. z obwieszczeniem Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 4 listopada 2020 r. w sprawie wysokości świadczenia pielęgnacyjnego w roku 2021, obwieszczeniem Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 8 listopada 2021 r. w sprawie wysokości świadczenia pielęgnacyjnego w roku 2022 – odmówił skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wyjaśnił, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej;

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz koniecznością stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Zgodnie z art. 3 pkt 21 lit. e u.ś.r., znaczny stopień niepełnosprawności oznacza niezdolność do samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych lub przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników. Natomiast zgodnie z art. 17 ust. 1b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Organ I instancji podał, że skarżąca do dnia 31 stycznia 2022 r. pobierała świadczenie pielęgnacyjne na matkę przyznane decyzją organu odwoławczego o nr SKO.4111.115.321.2020 z dnia 21 lutego 2020 r. C. B. jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym zgodnie z orzeczeniem wydanym przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z dnia [...] lutego 2022 r. nr [...]. Orzeczenie wydano do 31 stycznia 2024 r., niepełnosprawność istnieje od 53-go roku życia, zaś ustalony stopień datuje się od 9 września 2009 r. C. B. pozostaje w związku małżeńskim z M. B. Zgodnie z oświadczeniem, M. B. nie jest w stanie opiekować się swoją żoną ze względu na ukończenie 77 lat oraz zły stan zdrowia. Posiada on orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym wydane przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z dnia [...] czerwca 2018 r. nr [...]. Orzeczenie wydano na stałe, niepełnosprawność istnieje od 65-go roku życia, zaś ustalony stopień datuje się od 11 maja 2018 r. Jedyną osobą, która może opiekę sprawować i faktycznie ją sprawuje, jest skarżąca, która nie podejmuje zatrudnienia, ponieważ całodobowo opiekuje się niepełnosprawną matką. C. B. wymaga pomocy w codziennych czynnościach, takich jak sprzątanie, gotowanie, wymaga również pomocy w czynnościach higienicznych i pielęgnacyjnych, gdyż choruje na [...] oraz ma problemy z chodzeniem. Pracownik socjalny w trakcie wywiadu środowiskowego ustalił, że opieka ze strony skarżącej jest niezbędna. Pomaga ona matce w codziennych czynnościach pielęgnacyjnych.

Organ I instancji uznał, że skarżąca jest osobą, która rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, istnieje stosunek alimentacyjny między ubiegającym się o świadczenie pielęgnacyjne, a osobą wymagającą opieki (pokrewieństwo w pierwszym stopniu), osoba wymagająca opieki legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności i nie może funkcjonować samodzielnie w środowisku, jednakże nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b u.ś.r., ponieważ niepełnosprawność osoby wymagającej opieki istnieje od 53-go roku życia. Organ wskazał, że zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organ stwierdził, że wprawdzie M. B. jest osobą, która nie zapewni żonie odpowiedniej opieki, ponieważ sam jest schorowany i wymaga opieki, zaś skarżąca jest jedyną osobą, mogącą zapewnić opiekę niepełnosprawnej matce, to jednak literalne brzmienie art. 17 ust. 1b oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wyraźnie wskazuje na istnienie negatywnych przesłanek przesądzając o braku uprawnienia do przyznania wnioskowanego świadczenia. Przyznanie świadczenia osobie, która nie spełnia wymogów ustawy byłoby działaniem niezgodnym z prawem, a zgodnie z zasadą legalizmu organ podejmujący decyzję obowiązany jest działać na podstawie i w granicach prawa.

Po rozpoznaniu odwołania skarżącej, organ odwoławczy decyzją z dnia 29 kwietnia 2022 r. nr SKO.4111.376.887.2022 utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy stwierdził, że okoliczność, iż niepełnosprawność osoby wymagającej opieki nie powstała w terminach określonych w art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie mogła być podstawą wydania decyzji odmownej. Organ I instancji dokonał bowiem błędnej interpretacji przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r. Niewłaściwe stanowisko organu w tej kwestii wynika z nieuwzględnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. Wyrokiem tym Trybunał uznał art. 17 ust. 1b u.ś.r. za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie, ze względu na datę powstania niepełnosprawności. Wyrok wszedł w życie w dniu ogłoszenia, tj. w dniu 23 października 2014 r. Wyrok ten nie doprowadził do wyeliminowania niekonstytucyjnej normy z porządku prawnego, a jedynie wskazał na konieczność zmian ustawodawczych. Jednakże w razie braku reakcji ustawodawcy należy odkodować podstawę prawną rozpoznania sprawy z tych przepisów normujących daną instytucję materialnoprawną, które nie utraciły cechy zgodności z Konstytucją. Takie działanie znajduje oparcie w art. 190 ust. 1 Konstytucji RP, zgodnie z którym orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą. Organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego mają więc obowiązek orzekać na podstawie przepisów u.ś.r. z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, który z dniem 23 października 2014 r. został ostatecznie uznany za niekonstytucyjny. Konsekwencją więc orzeczenia Trybunału jest to, że strona może się ubiegać o świadczenie pielęgnacyjne bez względu na wiek powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Wbrew zatem stanowisku organu I instancji, okoliczność, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała po upływie terminów wskazanych w art. 17 ust. 1b ustawy, nie jest przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W stosunku do opiekunów osób, których niepełnosprawność powstała później, niż do ukończenia 18 lub 25 roku życia, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności, a zatem w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Nie jest więc dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Organ wyjaśnił, że stanowisko powyższe znajduje uzasadnienie w licznym orzecznictwie sądowym.

Odnosząc się do drugiej ze wskazanych podstaw odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia, tj. pozostawania osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim oraz nieposiadania przez współmałżonka orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, organ odwoławczy wskazał, że na tle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. w orzecznictwie sądów administracyjnych ukształtowały się dwie przeciwstawne linie orzecznicze. Pierwsza z nich dopuszcza sytuacje, gdy wbrew literalnemu brzmieniu powołanego wyżej przepisu, możliwe jest przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny, mimo pozostawania przez osobę niepełnosprawną w związku małżeńskim z osobą, która formalnie nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W tym kierunku zmierza wykładnia celowościowa tego przepisu, która umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji niepełnosprawnego w związku ze sprawowaniem nad nim opieki, nawet jeśli niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale tylko wówczas, gdy drugi małżonek - nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i od jego woli. W najnowszym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przeważyła jednak odmienna linia orzecznicza, zgodnie z którą pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim, gdy małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza - co do zasady - z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku. Ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wyraźnie bowiem wskazał, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym. Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (k.r.o.) wynika bowiem, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto, są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Nawet w przypadku ustania małżeństwa w wyniku rozwodu, stosownie do art. 60 § 1 k.r.o., małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i który znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego małżonka rozwiedzionego dostarczania środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego. Przepis art. 130 k.r.o. wskazuje natomiast, że obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. W rezultacie NSA przyjmował, że dopóki istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są przedstawionym wyżej rygorom prawnym właśnie ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Rygory te nie są bowiem wynikiem jedynie woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń w sferze opiekuńczej. Dopóki więc w sprawie nie zostanie wykazane, że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, brak realnego bądź nierealnego wypełniania obowiązków małżeńskich pomiędzy tymi osobami nie stanowi wystarczającej podstawy do wyłączenia stosowania art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. NSA w wyroku z dnia 20 listopada 2020 r. I OSK 1304/20 wyjaśnił, że poszukiwanie innych niż orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności przypadków, usprawiedliwiających przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego krewnemu niepełnosprawnego w miejsce małżonka, nawet jeśli nie sprawuje on faktycznie opieki nad współmałżonkiem, nie jest prawnie dopuszczalne. NSA w wyroku tym jednoznacznie wskazał, że uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego i to zarówno pierwszego stopnia jak i stopnia dalszego, przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym.

Organ odwoławczy przychylił się do drugiego z wyżej przedstawionych stanowisk. W ocenie organu, za jego słusznością przemawia ponadto wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. pozwalająca stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Ani organ, ani Sąd nie mają bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Rygoryzm spornego przepisu, którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada celom ustawy. Dodatkowo ograniczenie ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. ze względu na sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim wyłącznie do sytuacji, w której współmałżonek takiej osoby legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy. Organ podkreślił, że realizacja tego obowiązku może przybrać formę świadczeń osobistych, sprawowania opieki lub też może mieć wymiar finansowy, sfinansowania osoby, która w miejsce małżonka (i w ramach jego obowiązku alimentacyjnego) będzie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym współmałżonkiem. Z uwagi na powyższe organ odwoławczy uznał, że w rozpatrywanym przypadku nie mogą być skuteczne zarzuty podnoszone w odwołaniu, a także okoliczności wynikające z akt sprawy akcentujące fakt, że małżonek osoby wymagającej opieki z uwagi na swój stan zdrowia nie jest w stanie takiej opieki sprawować. Decydującą okolicznością jest bowiem niekwestionowany fakt, że nie posiada ona wymaganego przez art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, a jedynie legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Tego rodzaju orzeczenie na gruncie rozpatrywanych przepisów nie jest jednak wystarczające dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej. Dopiero uzyskanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności (lub orzeczenia z nim równoważnego) spowoduje, że w sprawie nie będzie zachodzić negatywna przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego i w razie spełnienia wszystkich pozostałych przesłanek możliwe będzie przyznanie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie odrębnego wniosku. W rezultacie organ stwierdził, że skarżąca nie jest uprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W ustawowym terminie skarżąca wniosła skargę na powyższą decyzję.

W uzasadnieniu skargi skarżąca podała, że jej matka ukończyła 79 lat i jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym (całkowicie niezdolną do pracy i niezdolną do samodzielnej egzystencji). Osoba ta ma stwierdzone wiele schorzeń. Te najbardziej uciążliwe to problemy [....] oraz zwyrodnienia kręgosłupa. [...] i problemy z kręgosłupem ograniczają swobodę poruszania się i wykonywania podstawowych czynności życiowych, wobec czego wymaga stałej opieki i pomocy w codziennych czynnościach życiowych, higienicznych, rehabilitacyjnych, wizytach u lekarzy specjalistów itp. Mąż C. B. ma 78 lat i również jest osobą niepełnosprawną. Jest osobą po [....] i stanie po zoperowanej zaćmie. Schorzenia te często powodują konieczność hospitalizacji, a więc bardzo często przebywa poza miejscem zamieszkania. W 2018 r. został zaliczony do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności. Skarżąca podała, że na przestrzeni lat (2018 - 2022) stan zdrowia jej ojca, bardzo się pogorszył. Obecnie wymaga on ciągłej opieki i pomocy osoby drugiej. Wobec tego pod opieką skarżącej pozostają oboje rodzice, którzy są w bardzo złym stanie zdrowia i absolutnie nie są w stanie zaopiekować się sobą. Uznanie ojca skarżącej za osobę wymagającą konieczności stałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, jest na etapie procedowania przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...]. Komplet wymaganych dokumentów skarżąca złożyła w dniu 14 kwietnia 2022 r. Skarżąca podała, że w okresie od 1 stycznia 2015 r. do 30 listopada 2018 r. pobierała specjalny zasiłek opiekuńczy, a od 1 grudnia 2018 r. do 31 stycznia 2022 r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką. Termin przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wynikał z daty ważności orzeczenia o niepełnosprawności osoby wymagającej. W związku z tym, że [...] lutego 2022 r., osoba wymagająca opieki otrzymała kolejne orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, w dniu 23 lutego 2022 r. skarżąca złożyła ponownie wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wraz z kompletem dokumentów.

Skarżąca podniosła, że przyjęta przez organ odwoławczy linia orzecznicza jest wielce niesprawiedliwa, ponieważ osoba z orzeczonym umiarkowanym stopniem niepełnosprawności, borykająca się z wieloma schorzeniami, bardzo często hospitalizowana - sama wymaga opieki i pomocy w wielu czynnościach życiowych, higienicznych, rehabilitacyjnych, wizytach u lekarzy specjalistów itp. Stan zdrowia ojca skarżącej, w ostatnim roku, uległ dalszemu pogorszeniu, w związku z czym ma on ograniczoną możliwość samodzielnej egzystencji. Sprawowanie opieki nad takimi osobami jest ogromnym wysiłkiem zarówno fizycznym jak i psychicznym. Skarżąca jest osobą 52 letnią i stara się wykonywać wszystkie czynności związane ze sprawowaniem opieki z należytą starannością, zajmuje to w ciągu doby bardzo wiele czasu (również soboty i niedziele).

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy podtrzymał swoje stanowisko i wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga jako niezawierająca usprawiedliwionych podstaw podlegała oddaleniu.

Sąd działając z urzędu, niezależnie od granic skargi i podniesionych zarzutów, nie stwierdził ponadto naruszeń prawa materialnego lub procesowego, których postać lub stopień miały lub mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy rozumiany jako treść końcowego rozstrzygnięcia (art. 145 § 1 w zw. z art. 134 § 1 p.p.s.a.). W granicach możliwości weryfikacyjnych sądu administracyjnego zaskarżona decyzja jest więc prawidłowa.

Stan faktyczny sprawy został ustalony w sposób wystarczający do dokonania oceny prawidłowości wykładni prawa materialnego oraz subsumpcji faktów sprawy.

W niniejszej sprawie istotna była ocena, czy ze względu na szczególne okoliczności związane z sytuacją osobistą (zdrowotną) męża (M. B.) osoby niepełnosprawnej w stopniu znacznym (C. B.) istnieją podstawy do uznania, że małżonek tej osoby nie może z przyczyn obiektywnych (niezależnych od siebie) sprawować realnej i efektywnej opieki nad chorą żoną. Ocena ta była konieczna, albowiem z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego zwróciła się córka niepełnosprawnej (skarżąca).

Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. w zw. z art. 23, art. 130 i art. 132 k.r.o. obowiązek alimentacyjny – i tym samym zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r.. obowiązek opieki nad pozostającą w związku małżeńskim osobą niepełnosprawną – obciąża małżonka przed zstępnymi, wstępnymi i rodzeństwem drugiego małżonka. Sąd orzekający w przedmiotowej sprawie wyraża jednak stanowisko, że w określonych, wyjątkowych i aksjologicznie uzasadnionych przepadkach jest dopuszczalna taka wykładnia systemowa i celowościowa przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., z której wynika, że w razie obiektywnej i niewątpliwej przeszkody do sprawowania ciągłej, realnej i efektywnej opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym osobą pozostającą w związku małżeńskim przez drugiego małżonka możliwe jest przyjęcie, że obowiązek ten może przejść na osoby, na których ciąży obowiązek alimentacyjny w dalszej kolejności, z uwzględnieniem treści art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17 ust. 1a u.ś.r. Są to jednak przypadki wyjątkowe wymagające znacznej inicjatywy procesowej podmiotów, które zmierzają do wykazania istnienia podstaw do weryfikacji jednoznacznych rezultatów wykładni językowej spornych uregulowań ustawowych. W tym zakresie ciężar dowodowy i argumentacyjny obciąża podmioty potencjalnie uprawnione do nabycia świadczenia pielęgnacyjnego w dalszej kolejności (zob. wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 11 stycznia 2022 r., sygn. akt II SA/Rz 1593/21).

Zestawiając powyższe ustalenia ze stanem akt sprawy oraz z argumentacją podniesioną w skardze, Sąd stwierdza, że w niniejszej sprawie nie zachodzą podstawy do odejścia od jednoznacznych wyników wykładni językowej przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r.

Z akt sprawy nie wynika, aby mąż osoby wymagającej opieki nie mógł z przyczyn obiektywnych sprawować w pełnym zakresie realnej i skutecznej opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym żoną. Zawarte w aktach dokumenty (orzeczenie o ustaleniu umiarkowanego stopnia niepełnosprawności na stałe oraz dokumentacja lekarska, z której wynika, że M. B. jest przewlekle chory, m.in. przeszedł [...] oraz jest leczony [....]) nie potwierdzają w sposób bezsporny, że mąż osoby wymagającej opieki nie jest w stanie sprawować jakiejkolwiek opieki nad chorą małżonką. Nie można – co oczywiste – zanegować złego stanu zdrowia zobowiązanego do opieki małżonka, jednak wobec przedłożenia istotnej dokumentacji medycznej świadczącej o pogarszającym się stanie zdrowia tej osoby, uzasadnione jest oczekiwanie na wydanie w tym zakresie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, co usunie formalną przeszkodę (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.) do ubiegania się przez skarżącą o przyznanie świadczenia.

Rozstrzygając niniejszą sprawę, Sąd Wojewódzki miał również na względzie, że w ostatnich dwóch latach doszło do istotnej zmiany dominującej linii orzeczniczej Naczelnego Sądu Administracyjnego. Naczelny Sąd aktualnie przyjmuje jako zasadę stanowisko, że wyniki wykładni językowej przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nie mogą zostać przełamane przez odwołanie się do argumentów systemowych lub celowościowo-funkcjonalnych (zob. np. wyroki NSA: z 23 lutego 2022 r., sygn. akt I OSK 1015/21, LEX nr 3314389; z 14 października 2021 r., sygn. akt I OSK 627/21, LEX nr 3289490; z 24 lutego 2021 r., sygn. akt I OSK 2422/20, LEX nr 3179375, z 18 stycznia 2021 r., sygn. akt I OSK 2164/20, LEX nr 3149088, z 11 sierpnia 2020 r., sygn. akt I OSK 599/20, LEX nr 3044226, z 23 stycznia 2020 r., sygn. akt I OSK 2462/19, LEX nr 2798595). Oznacza to, że "pozostawanie osoby niepełnosprawnej wymagającej opieki w związku małżeńskim, gdy małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza - co do zasady - z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku. Ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wyraźnie wskazał bowiem, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 23 lutego 2022 r., sygn. akt I OSK 1015/21, LEX nr 3314389). Niewłaściwa jest zatem wykładnia prowadząca do rozszerzenia ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. ze względu na sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim o sytuację, w której współmałżonek takiej osoby nie musi legitymować się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a ustalenia w zakresie zdolności małżonka do sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą ma czynić samodzielnie organ, który wydaje decyzję w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 lutego 2021 r., sygn. akt I OSK 2391/20, LEX nr 3144625)." (zob. wyrok NSA z dnia 18 sierpnia 2022 r., I OSK 1935/21, LEX nr 3398879).

W tym stanie rzeczy, mając na względzie podniesione argumenty i przesłanki, Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę.