Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 576/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2022-03-08 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Oddalono skargę w całości
Powołane przepisy: article: art. 61 ust. 1 art. 64 i art. 64a
journal: Dz.U. 2020 poz 1876
law: Usatwa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Mirosława Rozbicka-Ostrowska Sędziowie Sędzia WSA Bogumiła Kalinowska (sprawozdawca) Sędzia WSA Ewa Kamieniecka po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w Wydziale IV w dniu 8 marca 2022 r. sprawy ze skargi A. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy całkowitego zwolnienia z opłaty za pobyt w Domu Pomocy Społecznej oddala skargę w całości.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L., po rozpatrzeniu odwołania skarżącego A. N. od decyzji z dnia [...] nr [...] działającego z upoważnienia Prezydenta Miasta L., Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w L., w sprawie odmowy całkowitego zwolnienia skarżącego z opłaty za pobyt ojca w Domu Pomocy Społecznej w M.- na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2021 r., poz. 735) - utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ odwoławczy między innymi przytoczył, że według ustaleń organu pierwszej instancji z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, iż krąg zstępnych zobowiązanych do partycypowania w kosztach utrzymania ojca skarżącego w domu pomocy społecznej w rozumieniu art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2020 r., poz. 1876 ze zm. - zwana dalej "u.p.s." lub "ustawą") stanowią dwaj synowie, w tym skarżący. Skarżący na podstawie decyzji z dnia 31 maja 2019 r. ponosi od 1 maja 2019 r. odpłatność z tego tytułu w wys. 945,23 zł miesięcznie.

Dalej podniesiono, że skarżący we wniosku z dnia 12 grudnia 2019 r. o zwolnienie w całości z opłaty za pobyt ojca wskazał szczególnie uzasadnione okoliczności oraz długotrwałą chorobę jego i jego małżonki, obszernie też opisał zachowanie ojca w stosunku do członków rodziny, a mianowicie stwierdził, że ojciec jest oszustem i kryminalistą, spędził około 8 lat w więzieniu za oszustwa i wyłudzenia na wielką skalę oraz udział w zorganizowanej grupie przestępczej. W przekonaniu skarżącego stale symulował choroby, jest agresorem, manipulatorem, szantażystą, alkoholikiem, przez szkalowanie i bicie członków rodziny doprowadził do jej rozpadu.

Matka uzyskała rozwód z orzeczeniem winy ojca skarżącego. Wnioskodawca szczegółowo opisał i udokumentował swoją sytuację rodzinną, majątkową i zdrowotną. Dodatkowo wykazał fakt całkowitego zerwania więzi rodzinnych ze swoim biologicznym ojcem

Zdaniem organu pierwszej instancji, o ewentualnym zwolnieniu dzieci wobec rodziców na skutek doznanych w przeszłości krzywd powinien zdecydować sąd i dopiero takie orzeczenie mogłoby być podstawą do zastosowania zwolnień określonych w art. 64 ustawy o pomocy społecznej. Organ dodał, że aktualnie ustawodawca w art. 64a ustawy o pomocy społecznej przewidział tylko jedną sytuację powodującą całkowite zwolnienie osoby zobowiązanej do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej - jeżeli osoba ta przedstawi prawomocne orzeczenie sądu o pozbawieniu rodzica władzy rodzicielskiej nad tą osobą i oświadczy, że władza rodzicielska nie została przywrócona albo prawomocne orzeczenie sądu o skazaniu za umyślne przestępstwo popełnione z użyciem przemocy na szkodę osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, jej małoletniego rodzeństwa lub jej rodzica. O tym fakcie strona została poinformowana jednakże nie dostarczyła dowodów potwierdzających, aby ojciec strony został pozbawiony władzy rodzicielskiej lub skazany za umyślne przestępstwo popełnione na szkodę syna - a tylko ta okoliczność mogłaby, zdaniem organu, stanowić podstawę do uwzględnienia żądań strony. Strona została także poinformowana o konieczności przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego i udokumentowania dochodów członków rodziny prowadzących wspólne gospodarstwo domowe oraz wydatków rodziny na leczenie i spłaty kredytów, W dniu 12 lutego 2020 r. został przeprowadzony rodzinny wywiad środowiskowy w miejscu zamieszkania skarżącego. W jego toku skarżący oświadczył, że mieszka i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną oraz dorosłą studiującą dziennie córką. Małżonkowie pracują zawodowo. Dochód na osobę w rodzinie przekracza 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej. Do wywiadu dołączono oświadczenie strony o miesięcznych dochodach i wydatkach rodziny. Z oświadczenia strony skarżącej wynika, że w przeciągu 3 ostatnich lat od stycznia 2016 r. do stycznia 2019 r. zaciągnęła 3 kredyty gotówkowe na cele konsumpcyjne w kwocie około 112.055,00 zł. Jeden kredyt konsolidacyjny w 2018 r. na kwotę 26.814,27 zł oraz w styczniu 2019 r. kredyt mieszkaniowy hipoteczny na kwotę 305.000,00 zł. Wysokość miesięcznych rat łącznie to około 4.060,00 zł. Dołączono kserokopie pierwszych stron umów kredytowych. Organ dodał, że skarżący nie udokumentował fakturami, dowodami wpłat żadnych stałych wydatków rodziny (za media, za leczenie, za żywność, ubranie i utrzymanie córki na studiach).

Brak przedstawienia przez wnioskodawcę jakichkolwiek dowodów na powyższe okoliczności uniemożliwia, zdaniem organu, przyjęcie, że zachodzą "uzasadnione okoliczności" zastosowania zwolnienia z opłaty. Podstawą do zwolnienia z opłat za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej nie jest sam fakt występowania długotrwałej choroby, ale związane z tym obciążenia finansowe, które mogłyby wskazywać na trudności w wywiązywaniu się z obowiązku ponoszenia tej opłaty. Nie wykazano w toku postępowania, aby były poniesione tego rodzaju wydatki związane z leczeniem, nie ma podstaw do stwierdzenia, że występują przesłanki do zastosowania wnioskowanego zwolnienia z powodu choroby. Fakt pobrania kredytów i ich spłaty nie może uzasadniać oceny, że strona pozostaje w szczególnej sytuacji. Decyzje o pobraniu kredytów i pożyczek nie mogą być podstawą do zwolnienia z opłat. Obowiązek spłaty kredytów nie wyprzedza obowiązku ponoszenia opłat za pobyt ojca w domu pomocy społecznej.

Organ I instancji wskazał nadto, że organy administracji publicznej nie zostały uprawnione do oceny stanu faktycznego rozpatrywanej sprawy w przedmiocie zwolnienia od opłaty za dom pomocy społecznej pod kątem zasad współżycia społecznego, etyki czy moralności. Organy administracji nie są także upoważnione do przeprowadzania postępowania dowodowego w sprawach przekazanych do kompetencji innych instytucji. To organom prokuratury czy sądom powszechnym, w tym głównie sądom rodzinnym, przekazano rozstrzyganie spraw związanych z nagannym z punktu widzenia prawa zachowaniem rodziców w stosunku do dzieci, małżonków wobec siebie czy też dzieci wobec rodziców. Takie stanowisko potwierdza brzmienie art. 64a ustawy o pomocy społecznej. Wnioskodawca nie przedstawił również dowodów na spełnienie się przesłanki, o jakiej mowa w art. 64a ustawy o pomocy społecznej. Tym samym pozbawił organ możliwości zwolnienia od ustawowego obowiązku wnoszenia opłaty za ojca przebywającego w domu pomocy społecznej ze względu na przesłankę określoną w tym przepisie. Ustawodawca nie uzależnił obowiązku ponoszenia opłat przez krewnych (wstępnych i zstępnych) od okoliczności subiektywnych, takich jak wzajemne stosunki w rodzinie. Okoliczności tych nie bada organ administracji. Z tych przyczyn, twierdzenia strony, podkreślając, że nie są one uznane za niewiarygodne, traktować trzeba, zdaniem organu, jako argumenty pozaprawne, bez znaczenia dla możliwości jej zwolnienia od obowiązku wypełniania jej ustawowego obowiązku. Art. 64 ustawy o pomocy społecznej zawiera dwie przesłanki, których zaistnienie umożliwia organowi wydanie decyzji o zwolnieniu z opłat w ramach decyzji o charakterze uznaniowym dotyczące relacji pomiędzy osobą zobowiązaną a mieszkańcem domu pomocy społecznej . Organ może wydać decyzję zwalniającą z obowiązku ponoszenia opłat jeżeli:

a) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu (art. 64 pkt 5 ustawy),

b) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu (art. 64 pkt 6 ustawy).

Jednakże organ zwrócił uwagę, że każdorazowo podstawą do wydania decyzji o zwolnieniu jest przedstawienie orzeczenia wydanego przez sąd powszechny (prawomocnego wyroku skazującego za umyślne przestępstwo popełnione z użyciem przemocy na szkodę osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, jej małoletniego rodzeństwa lub jej rodzica, orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu, wyroku oddalającego powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu).

Podkreślając, że okolicznością niesporną jest, iż ojciec strony nie został pozbawiony władzy rodzicielskiej i nie był skazany za umyślne przestępstwo popełnione na szkodę syna, a tylko ta okoliczność obejmująca ich wzajemne relacje może być podstawą zwolnienia z opłat, organ dodał, że interes wnioskodawcy nie może uzyskać przewagi nad interesem społecznym związanym z partycypacją rodziny w kosztach pobytu jej członka w domu pomocy społecznej. W sytuacji negatywnego stosunku do ojca, nawet obiektywnie zasadnego, obowiązek ponoszenia opłat za jego pobyt w placówce pomocy społecznej, spoczywający na synu w dobrej kondycji finansowej, przechodziłby de facto na społeczeństwo.

Końcowo organ I instancji po raz kolejny wskazał na art 64 ustawy o pomocy społecznej podnosząc, że osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego. Organ wyjaśnił, że w piśmie z dnia 11 listopada 2020 r. skarżący został poinformowany o konieczności przeprowadzenia aktualizacji rodzinnego wywiadu środowiskowego oraz o zasadach ubiegania się o zwolnienie z odpłatności za pobyt ojca w domu pomocy społecznej. W związku z sytuacją epidemiczną w kraju, mógł mieć zastosowanie art 15o. ust. 1 ustawy z dnia 31 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2020 r., poz.374 ze zm.): "z przyczyn związanych z przeciwdziałaniem COVID-19, ilekroć zgodnie z ustawą z dnia 12 marca 2004r. o pomocy społecznej wymagane jest przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego lub jego aktualizacji, w szczególności z osobą lub rodziną, które zostały poddane kwarantannie w związku z podejrzeniem zakażenia lub choroby zakaźnej, ustalenie sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej zamiast przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego lub jego aktualizacji może nastąpić na podstawie:

1) rozmowy telefonicznej z pracownikiem socjalnym, a w przypadku osób niepełnosprawnych z powodu dysfunkcji narządu słuchu przy wykorzystaniu środków wspierających komunikowanie się, o których mowa w art. 3 pkt 5 ustawy z .dnia 19 sierpnia 201 Ir. o języku migowym i innych środkach komunikowania się (Dz. U. z 2017 r. poz. 1824),

2) dokumentów lub oświadczenia, o których mowa w art. 107 ust. 5b ustawy z dnia 12 marca 2004r. o pomocy społecznej, a także ich kopii, w tym elektronicznych, uzyskanych od osoby lub rodziny ubiegającej się o pomoc lub

3) informacji udostępnionych przez podmioty, o których mowa w art. 105 tej ustawy."

W pismach kierowanych do skarżącego wyjaśniono zasady odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej, wysokość opłat jak i warunki ubiegania się o zwolnienie z opłat. Jednocześnie wskazano na konieczność przedstawienia zaświadczeń o dochodach netto wszystkich członków rodziny prowadzących wspólne gospodarstwo domowe. Zgodnie z ustawowymi definicjami ustawy o pomocy społecznej (art. 6) rodzinę stanowią osoby spokrewnione lub niespokrewnione pozostające w faktycznym związku, wspólnie zamieszkujące i gospodarujące (pkt 14); dochód rodziny to suma miesięcznych dochodów osób w rodzinie (pkt 4), a dochód na osobę w rodzinie to dochód rodziny podzielony przez liczbę osób w rodzinie (pkt 3). Ustalenie sytuacji dochodowej może nastąpić na podstawie dokumentów lub oświadczenia, o których mowa w art. 107 ust. 5b ustawy o pomocy społecznej, a także ich kopii, w tym elektronicznych, uzyskanych od osoby lub rodziny ubiegającej się o pomoc.

Organ podkreślił następnie, że do dnia orzekania nie została przeprowadzona aktualizacja wywiadu środowiskowego, a skarżący oraz jego pełnomocnik nie nawiązali kontaktu z organem pomocowym. Poinformowano stronę o możliwości zapoznania się i wypowiedzenia co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Pismo zostało pozostawione bez odpowiedzi.

Reasumując, zdaniem organu pierwszej instancji, skarżący nie znajduje się w sytuacji szczególnej, czyli takiej, która odbiega od sytuacji innych osób, uiszczających opłaty mieszkaniowe, ponoszących wydatki na leki i spłatę kredytów. Natomiast okoliczności osobiste dotyczące relacji pomiędzy osobą zobowiązaną do uiszczania opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej a jego mieszkańcem mogą być podstawą do zwolnienia z obowiązku ponoszenia tychże kosztów o ile nieprawidłowość tychże relacji potwierdzona zostanie orzeczeniem sądu powszechnego.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Legnicy po przeanalizowaniu zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i wniesionego przez skarżącego odwołania od opisanej decyzji pierwszej instancji stwierdził, że zgodnie z art. 64 u.p.s. osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli:

1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce;

2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych;

3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia;

4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko;

5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu;

6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu.

Z brzmienia przytoczonego przepisu wynika – jak zauważył organ odwoławczy - że decyzja ma charakter uznaniowy, a to powoduje, że nawet wykazanie opisanych wyżej nie zobowiązuje organu do wydania decyzji pozytywnej dla osoby wnioskującej o całkowite zwolnienie z obowiązku płatności na rzecz placówki, w której przebywa jej członek rodziny. Natomiast w przypadku wystąpienia szczególnych okoliczności związanych z sytuacją osoby zobowiązanej do ponoszenia opłaty organ dokonuje oceny tych okoliczności zgodnie z wymaganiami zawartymi w art. 7 k.p.a., tzn. mając na względzie nie tylko słuszny interes strony wnioskującej o zwolnienie, ale także interes społeczny.

Ustawodawca w art. 64 u.p.s. przyjął zatem otwarty katalog przesłanek zwolnienia osób spokrewnionych z odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej, o czym świadczy zwrot "w szczególności". Przypadki uprawniające do zwolnień zostały w przepisie tym wymienione jedynie przykładowo.

Z kolei art. 64a u.p.s. zawiera unormowanie szczególne, wprowadzające wyjątek od zasady obowiązku ponoszenia kosztów pensjonariusza domu pomocy społecznej przez jego małżonka i krewnych i bezspornie nie podlega on interpretacji rozszerzającej. Zgodnie z tym przepisem osobę obowiązaną do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej zwalnia się całkowicie z tej opłaty, na jej wniosek, pod warunkiem że przedstawi prawomocne orzeczenie sądu o pozbawieniu rodzica władzy rodzicielskiej nad tą osobą i oświadczy, że władza rodzicielska nie została przywrócona albo prawomocne orzeczenie sądu o skazaniu za umyślne przestępstwo popełnione z użyciem przemocy na szkodę osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, jej małoletniego rodzeństwa lub jej rodzica. Zwolnienia te obejmują zstępnych osoby zwolnionej z opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej. Takie brzmienie przepisu nie pozostawia wątpliwości, że pozbawienie władzy rodzicielskiej zwalnia ex lege potencjalnego zobowiązanego z tego obowiązku. W tej sytuacji ustawodawca nie pozostawił swobody działania organom rozstrzygającym.

Dalej Kolegium stwierdziło, że w sprawie nie wystąpiły przesłanki z art. 64a u.p.s. obligujące organ do zwolnienia wnioskodawcy z odpłatności w całości. Do rozważenia pozostają więc jedynie przesłanki fakultatywne wynikające z art. 64 u.p.s.

W tej mierze organ przywołał tezy z orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz doktryny, podkreślając, że obowiązki rodzinne wyprzedzają powinności państwa. Jeżeli zatem istnieją osoby, które zgodnie z obowiązkiem alimentacji mogą dostarczyć osobie potrzebującej niezbędnych środków utrzymania, to ich powinności wyprzedzają świadczenia z pomocy społecznej. W przypadku wystąpienia szczególnych okoliczności związanych z sytuacją osoby zobowiązanej do ponoszenia opłaty, właściwy organ dokonuje oceny tych okoliczności zgodnie z wymaganiami art. 7 k.p.a., mając na względzie nie tylko słuszny interes strony wnioskującej o zwolnienie, ale także interes społeczny. Wszelkie okoliczności mające przemawiać za uwzględnieniem wniosku o zwolnienie z odpłatności, jako że stanowią wyjątek od zasady ponoszenia odpłatności przez członków rodziny za pobyt w domu pomocy społecznej, muszą być interpretowane zawężąjąco. To przede wszystkim wnioskodawca ma obowiązek wykazania, że jego sytuacja jest wyjątkowa, szczególna, trudna, że uzasadnia uwzględnienie jego wniosku i w konsekwencji przerzucenie ciężaru utrzymania podopiecznego w domu pomocy społecznej z rodziny na gminę, jako organ prowadzący domy pomocy społecznej (art. 17 ust. 1 pkt 16 u.p.s.). Innymi słowy, samo powołanie się na okoliczności wskazane w art. 64 u.p.s. jeszcze nie przesądza o konieczności uwzględnienia wniosku strony, zaś winno być rozpatrzone przez organ administracji i winno to znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu podejmowanego rozstrzygnięcia. Co także istotne, ciężar dowodu spoczywa na stronie - to wnioskujący o zwolnienie jest zobowiązany do udokumentowania, że dana okoliczność występuje (wyrok WSA w Łodzi z dnia 3 marca 2020 r., sygn. akt II SA/Łd 956/19). Podkreśla się także, że z uwagi na to, że uiszczanie opłat na dom pomocy społecznej stanowi dla osoby zobowiązanej obciążenie finansowe, głównym powodem zastosowania zwolnienia powinna być sytuacja materialna zobowiązanego. Zwolnienie nie powinno nastąpić, jeżeli pomimo zaistnienia wskazanych w art. 64 ustawy okoliczności osoba jest w stanie płacić za pobyt w placówce (np. utrzymuje się z jednego, ale wysokiego wynagrodzenia). W judykaturze prezentowane są różne stanowiska dotyczące wpływu stosunków rodzinnych na zwolnienie z opłaty za pobyt rodzica w domu pomocy społecznej. Zgodnie z jednym z nich stosunki między osobą umieszczoną w domu pomocy społecznej i osobą obowiązaną do ponoszenia opłat tylko wówczas mają znaczenie dla zwolnienia z opłaty, jeżeli zapadło orzeczenie sądu, wymienione w przepisach określających przesłanki do zwolnienia. Mianowicie, jak stwierdził Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w wyroku z dnia 12 stycznia 2021 r. sygn. akt II SA/Bk 841/20 "na uwzględnienie nie zasługi także zarzut braku ustaleń organów w kierunku faktycznie istniejącej relacji pomiędzy skarżącym a jego ojcem. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku kasacyjnym, powyższa okoliczność ma niewielkie znaczenie dla oceny stosunku administracyjnego sprecyzowanego w kontrolowanej decyzji administracyjnej o charakterze uznaniowym. Co więcej, Naczelny Sąd Administracyjny zwrócił uwagę, że ostatnie nowelizacje art. 64 (ustawą z dnia 19 lipca 2019 r., Dz.U. 2019, poz.1690) dodatkowo wzmacniają prezentowany w orzecznictwie pogląd (np. wyrok NSA z dnia 27 listopada 1919 r., sygn. akt I OSK 1861/19), że na samo zwolnienie od ponoszenia opłat za pobyt osoby w domu pomocy społecznej oraz jego zakres nie wpływa osobisty stosunek osoby zobowiązanej względem mieszkańca domu pomocy społecznej, czy też względem innych osób zobowiązanych lub potencjalnie zobowiązanych do ponoszenia takich opłat za tę samą osobę. Organ administracyjny zobowiązany jest natomiast do stałego i systematycznego monitorowania wysokości dochodów uzyskiwanych przez inne potencjalnie zobowiązane do ponoszenia opłat za pobyt ojca w DPS osoby, w kontekście nałożenia na nie takiego obowiązku". Organ przywołał również tezy z wyroku z dnia 6 sierpnia 2020 r. sygn. akt II SA/Sz 11/20 Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie stwierdził; iż "w ocenie Sądu nie stanowią uzasadnionych przyczyn zwolnienia z odpłatności te okoliczności, które odnoszą się do wzajemnych relacji pomiędzy osobą przebywającą w domu pomocy społecznej i jej dzieckiem zobowiązanym do wnoszenia opłaty. Wskazując na przewidziane przez ustawodawcę w art. 64a u.p.s. sytuacje zwolnienie, Sąd stwierdził, iż "katalog zwolnień świadczy o tym, że zwolnienie z opłaty w takich przypadkach, gdy relacje pomiędzy rodzicem i dzieckiem są niewłaściwe, może mieć miejsce wyłącznie w sytuacjach wyjątkowych i przewidzianych ustawą. Nie może natomiast takiej podstawy stanowić okoliczność braku więzi pomiędzy rodzicem i dzieckiem, brak zainteresowania jego losami, czy niepoprawne stosunki z małżonkiem dziecka. Wynika to, zdaniem Sądu, chociażby stąd, że na rodzicach ciąży wynikający z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek wychowania dzieci i dostarczania im środków utrzymania do momentu, kiedy dziecko nie jest w stanie utrzymać się samodzielnie. Jeżeli więc rodzic wywiązuje się z tego obowiązku, to nie ma, zdaniem sądu, podstaw do tego, aby zstępny mógł się uwolnić od obowiązków wynikających z art. 61 ust. 1 u.p.s., powołując się wyłącznie na złe relacje z rodzicem".

Z kolei prezentowane jest też stanowisko, że relacje między rodzicem i dzieckiem mogą być ocenianie w kontekście wystąpienia przesłanek do zwolnienia z opłaty. Mianowicie np. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w wyroku z dnia 12 marca 2019 r., sygn. akt II SA/Rz 1403/18 stwierdził, że "Nadto otwarty katalog przesłanek uprawniających do zwolnienia od opłat wraz z dodanym w 2015 r. przepisem art 64a, winien skłonić do takiej interpretacji art. 64 pkt 2 u.p.s., która pozwala na uwzględnienie przy badaniu zasadności zwolnienia z opłat za pobyt osoby spokrewnionej w DPS również okoliczności niezwiązanych z sytuacją materialną, stanem zdrowia czy zdarzeniami losowymi, jak przyczyny braku relacji rodzinnych między osobami związanymi pokrewieństwem, w tym niewywiązywanie się z obowiązku alimentacyjnego wobec małoletnich dzieci. Na gruncie art. 64 pkt 2 u.p.s. organ powinien kierować się także takimi okolicznościami, które doprowadziły do ograniczenia władzy rodzicielskiej rodzica przebywającego w domu pomocy społecznej, świadcząc o tym, że relacje z rodzicem mają tylko i wyłącznie charakter formalny. W świetle art. 64a u.p.s. pozbawienie władzy rodzicielskiej prowadzi wprost do zwolnienia, stąd powody, na które wskazywał w toku postępowania skarżący (postawa ojca wobec niego oraz brak jakiegokolwiek wsparcia finansowego) należało brać pod uwagę przy wydawaniu uznaniowej decyzji w kwestii zwolnienia z opłaty". Podobne zapatrywanie zostało także poparte przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w wyroku z dnia 13 czerwca 2019 r. sygn. akt III SA/Kr 287/19.

Przenosząc zaprezentowane wywody na grunt przedmiotowej sprawy organ odwoławczy opowiedział się za poglądem wyrażonym w decyzji pierwszej instancji, to znaczy przywołanym powyżej jako pierwszy, iż okoliczności osobiste dotyczące relacji pomiędzy osobą zobowiązaną do uiszczania opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej a jego mieszkańcem mogą być podstawą do zwolnienia z obowiązku ponoszenia tychże kosztów o ile nieprawidłowość tychże relacji potwierdzona zostanie orzeczeniem sądu powszechnego. Organy administracji publicznej nie zostały uprawnione do oceny stanu faktycznego rozpatrywanej sprawy w przedmiocie zwolnienia od opłaty za DPS pod kątem zasad współżycia społecznego, etyki czy moralności. Organy administracji nie są także upoważnione do przeprowadzania postępowania dowodowego w sprawach przekazanych do kompetencji innych instytucji, tj. organom prokuratury czy sądom powszechnym, w tym głównie sądom rodzinnym, którym przekazano rozstrzyganie spraw związanych z nagannym z punktu widzenia prawa zachowaniem rodziców w stosunku do dzieci, małżonków wobec siebie czy też dzieci wobec rodziców. Takie stanowisko potwierdza brzmienie art. 64a u.p.s. dodanego przez art. 1 pkt 16 ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. (Dz. U. z 2015 r. poz. 1310) zmieniającej ustawę o pomocy społecznej z dniem 5 października 2015 r. Wprowadzony ustawą nowelizacyjną przepis wyraźnie wskazuje, że zwolnienie z obowiązku ponoszenia opłat za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej ze względu na naganne więzi rodzinne przewidziane jest w przypadku istnienia prawomocnego orzeczenia w przedmiocie pozbawienia władzy rodzicielskiej (por. wyrok NSA z dnia z dnia 7 sierpnia 2018 r, sygn. akt I OSK 3509/18 publ. CBOSA). W ten sposób ustawodawca potwierdził wyłączną kompetencje sądów do prowadzenia zarówno postępowania dowodowego w zakresie stosunków rodzinnych jak i rozstrzygania tych spraw. Tak więc, w świetle aktualnego orzecznictwa, uwzględniającego zmiany wprowadzone przez ustawodawcę w brzmieniu art. 64a u.p.s. oraz polegające na poszerzeniu katalogu przesłanek w art. 64 u.p.s. okoliczności osobiste dotyczące relacji pomiędzy osobą zobowiązaną do uiszczania opłaty za pobyt w DPS a jego pensjonariuszem mogą być podstawą do zwolnienia z obowiązku ponoszenia tychże kosztów, o ile nieprawidłowość tychże relacji potwierdzona zostanie orzeczeniem sądu powszechnego (por. wyrok NSA z dnia 27 listopada 2019 r., sygn. akt I OSK 1861/19, LEX nr 2777919). Wyjaśnienia skarżącego, czy też zeznania wskazanych przez stronę świadków, nie mogą zatem, jak tego oczekuje, zastąpić orzeczenia sądu powszechnego. W sytuacji, w których strona ubiega się o przyznanie jej jakichś praw względnie o zwolnienie jej z obowiązków i na tę okoliczność zobligowana jest do przedłożenia stosownych dowodów.

I tak, w ocenie Kolegium, podnoszone we wniosku strony o całkowite zwolnienie z odpłatności okoliczności dotyczące relacji rodzinnych, nie mogą mieć znaczenia w kontekście możliwości całkowitego zwolnienia od wypełniania ustawowego obowiązku. Okoliczności te, wobec braku dowodów, o których mowa w art. 64a u.p.s. należy ocenić w kontekście teraźniejszości. Tymczasem w rozpatrywanej sprawie nie stwierdzono, aby zaistniałe w przeszłości zdarzenia miały wpływ na aktualną sytuację finansową strony w taki sposób, że wywiązanie się z nałożonego obowiązku finansowego uniemożliwiałoby bezpieczną egzystencję. Strona nie wykazała dostatecznych przesłanek mogących skutkować zwolnieniem jej od nałożonego z mocy ustawy obowiązku ponoszenia płatności za pobyt ojca w domu pomocy społecznej, a charakter wskazanych relacji nie spełnia warunków do zwolnienia strony całkowicie od obowiązku uiszczania opłaty, o których także mowa w art. 64 pkt 2 u.p.s. Ponadto wydatki związane z kosztami utrzymania ojca nie czynią sytuacji strony szczególnie trudnej na tle innych osób zobowiązanych do ponoszenia opłat za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej. Instytucja częściowego lub całkowitego zwolnienia z kosztów utrzymania członka rodziny w domu pomocy społecznej powinna przysługiwać tylko osobom o bardzo niskich dochodach, obarczonych chorobą i związanymi z nią wydatkami. W niniejszej sprawie, jak wynika z materiału dowodowego, takie okoliczności nie miały miejsca. Z wywiadu środowiskowego wynika, że członkami rodziny wspólnie zamieszkującymi i gospodarującymi jest wnioskodawca, jego żona i córka. Wnioskodawca i jego żona są osobami aktywnymi zawodowo, a jak wynika z wcześniejszych ustaleń, dochód rodziny pozwalał na zobowiązanie skarżącego do wnoszenia odpłatności za pobyt ojca w DPS. Przed wydaniem decyzji organ I instancji skierował do skarżącego pismo z dnia 27 listopada 2020 r. o umożliwienie przeprowadzenia przez pracownika socjalnego aktualizacji wywiadu środowiskowego, celem rozeznania aktualnej sytuacji rodzinnej i dochodowej, względnie przeprowadzenie telefonicznej rozmowy z pracownikiem socjalnym w warunkach określonych art. 15o ust 1 ustawy z dnia 31 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem, zwalczaniem COVID - 19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2020 r., poz. 374 ze zm.). Jak również kolejnym pismem z dnia 7 stycznia 2021 r. poinformował o możliwości zapoznania się z aktami sprawy zgromadzonymi w sprawie. Strona działająca przez pełnomocnika, nie umożliwiła przeprowadzenia aktualizacji wywiadu środowiskowego, tak więc dokonano ustalenia w oparciu o materiał dowodowy zebrany dotychczas w sprawie, w tym wywiad środowiskowy jaki przeprowadzono dnia 12 lutego 2020 r., i ustalono, że strona posiada własne możliwości, aby wywiązać się z nałożonego obowiązku wnoszenia opłaty, a po realizacji tego obowiązku nadal dysponuje określonymi środkami finansowymi. W ocenie organu, choć z akt sprawy wynika, że strona posiada zobowiązania w postaci spłaty rat kredytów i pożyczek, to okoliczność spłaty takich zobowiązań nie jest okolicznością, o której mowa w art. 64 u.p.s.

Stan zaś zdrowia zobowiązanego do uiszczenia opłat za pobyt członka rodziny w DPS, i jego żony mógł podlegać rozważaniu w tym postępowaniu w zakresie ponoszenia wydatków na leczenie i lekarstwa. Brak przedstawienia przez wnioskodawcę jakichkolwiek dowodów na tę okoliczność uniemożliwiał przyjęcie, że znaczna część wynagrodzenia jest wydatkowana na potrzeby zdrowotne, uniemożliwiając wywiązanie się z obowiązku nałożonego decyzją o ponoszeniu opłat.

W ocenie Kolegium, interes indywidualny winien być słuszny w rozumieniu obiektywnym, a nie oparty na własnym przekonaniu o poczuciu krzywdy. Emocje nie mogą decydować o uznaniu, że w rozpoznawanej sprawie występuje słuszny interes strony przemawiający za uwzględnieniem wniosku o całkowite zwolnienie z odpłatności za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej. Skorzystanie z rozwiązania przyjętego w art. 64 u.p.s. należy rozpatrywać również w kontekście art. 2 i art. 3 u.p.s., ponieważ zwolnienie z ponoszenia kosztów pobytu w domu pomocy społecznej, a tym samym przeniesienie ciężaru poniesienia tej opłaty na ośrodki pomocy społecznej, jest pewną formą pomocy udzielanej osobom, które spełniają przesłanki wymienione w art. 6 u.p.s., ale również znajdują się w takiej sytuacji życiowej, która powoduje, że nie są w stanie ponieść kosztów pobytu w DPS przy wykorzystaniu własnych zasobów i możliwości.

W skardze od tej decyzji ostatecznej zarzucono naruszenie prawa materialnego, a to art. 64 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej poprzez jego błędną wykładnię objawiające się przyjęciem, że okoliczności osobiste dotyczące relacji pomiędzy osobą zobowiązaną do uiszczenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej a jego mieszkańcem mogą być podstawą do zwolnienia z obowiązku ponoszenia tychże kosztów i o ile nieprawidłowość tychże relacji potwierdzona zostanie orzeczeniem sądu powszechnego, w sytuacji gdy prawidłowa wykładnia tegoż przepisu prowadzi do wniosku, że w przypadkach wyjątkowych w sytuacji braku prawomocnego orzeczenia, o którym mowa w art. 64a ustawy o pomocy społecznej, istnieje możliwość oceny w oparciu o art. 64 więzi rodzinnych.

Nadto zarzucono naruszenie prawa procesowego, a to:

1) art. 7 k.p.a. i 77 k.p.a. poprzez nierozpoznanie istoty sprawy wskutek braku dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, albowiem dla spełnienia wymogów stawianych zasadą prawdy obiektywnej należało przeprowadzić dowody zawnioskowane przez stronę, a to zwłaszcza w zakresie przesłuchania świadków oraz z dokumentów, w tym z wyroku rozwodowego Sądu Okręgowego w Legnicy z dnia 27.05.1999 r. (sygn. akt I C 1822/98) oraz protokołów rozpraw przeprowadzonych w ramach tego postępowania, na okoliczność braku jakichkolwiek relacji skarżącego z jego ojcem;

2) art. 7 k.p.a. i 77 k.p.a. poprzez błąd w dokonanych ustaleniach faktycznych objawiający się przyjęciem, że skarżący nie wykazał jakoby choroba jego żony obciążała finansowo rodzinę, w sytuacji gdy wymieniony opisał tę sytuację w wywiadzie środowiskowym, zaś organ nie wykazał w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji aby dane przez niego podane były niewiarygodne.

Mając na uwadze powyższe, skarżący wniósł o uchylenie skarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie na rzecz skarżącego zwrot kosztów postępowania.

Na poparcie skargi argumentowano, że w toku postępowania skarżący szczegółowo opisał i udokumentował swoją sytuację rodzinną, majątkową i zdrowotną. Dodatkowo wykazał fakt całkowitego zerwania więzi rodzinnych ze swoim biologicznym ojcem. Co istotne, do rzeczonego zerwania więzi doszło z wyłącznej winy wymienionego. W konsekwencji skarżący nie ma z nim jakiegokolwiek kontaktu od ponad 20 lat. Tym samym, wbrew konstatacji organu ciężko oczekiwać od wymienionego ażeby czuł się w jakikolwiek sposób zobowiązany względem swojego biologicznego ojca, tym bardziej do dokonywania opłat za jego pobyt w domu opieki i to nawet niezależnie od wysokości tychże opłat. Za istotny należy również przyjąć fakt, że pobyt ojca w domu pomocy społecznej spowodowany został wyłącznie jego nagannym zachowaniem i nieposzanowaniem własnego zdrowia, za co skarżący również w żaden sposób odpowiadać nie może. W rezultacie z biologicznym ojcem łączy go tylko i wyłącznie więź genetyczna. Za zasadną uznać należy więc konstatację, że środki finansowe jakie to miałyby zostać przeznaczone na pobyt ojca skarżącego w domu pomocy społecznej lepiej spożytkować na rodzinę skarżącego, w tym na jego chorą żonę. Wielce niesprawiedliwym jest przy tym ponoszenie przez wymienionego ujemnych skutków decyzji organu, w postaci zobowiązania go do ponoszenia comiesięcznych opłat na rzecz zaspokojenia potrzeb biologicznego ojca, który to nie wywiązywał się należycie z obowiązków rodzicielskich i od wielu lat nie uczestniczył w życiu rodziny skarżącego. Przepis art. 64 ustawy o pomocy społecznej zawiera katalog otwarty przesłanek pozwalających na zwolnienie od konieczności ponoszenia opłat za pobyt w domu opieki. Zgodnie bowiem z wyrokiem WSA w Łodzi z dnia 26.08.2014 r. (sygn. akt II SA/Łd 467/14), oderwanie obowiązku ponoszenia owych opłat zarówno od elementów stanowiących o potrzebie wzajemnego wspierania się członków rodziny, jak i od świadczeń alimentacyjnych sprawia, że obowiązek ten może obciążać osoby, które tylko formalnie wypełniają dyspozycję art. 61 ust. 2 pkt 2) u.p.s., a z pensjonariuszem DPS nic ich nie łączy, w szczególności brak jest jakichkolwiek więzi społecznych uzasadniających potrzebę przyczyniania się do zaspokajania potrzeb umieszczonego w DPS. Automatyczne włączenie wszystkich takich osób do grona ponoszących odpowiedzialność finansową za pobyt w DPS i uzależnienie tej odpowiedzialności wyłącznie od wysokości uzyskiwanych dochodów, w niektórych sytuacjach byłoby niemożliwe do pogodzenia z dyrektywami demokratycznego państwa prawa (art. 2 Konstytucji R.P.)." Tak więc zdaniem Sądu nakładanie opłat na osobę, w wypadku której brak jest więzi rodzinnych z pensjonariuszem DPS jest sprzeczne z fundamentalnymi zasadami, gwarantowanymi w ustawie zasadniczej. Dodatkowo ten sam Sąd, w wyroku z dnia 29.09.2016 r. (sygn. akt II SA/Łd 366/16) stwierdził, że "to winno skłonić do takiej interpretacji art. 64 u.p.s., która pozwala na uwzględnienie przy badaniu zasadności zwolnienia z opłat za pobyt osoby spokrewnionej w dps również takich okoliczności niezwiązanych z sytuacją materialną, jak przyczyna braku relacji rodzinnych między osobami związanymi pokrewieństwem. "

Z kolei w wyroku z dnia 23.11.2016 r. WSA w Warszawie (sygn. akt I SA/Wa 157/16) wskazał, że "oprócz okoliczności dotyczących sytuacji materialnej zobowiązanego, powodem zwolnienia z opłat mogą być kwestie związane z relacjami panującymi w rodzinie, przyczyna powodująca brak relacji rodzinnych między osobami związanymi pokrewieństwem." Kolejno zwrócić należy uwagę na wyrok WSA w Łodzi z dnia 13.03.2018 r. (sygn. akt II SA/Łd 114/18), w którym to ów sąd zauważył, że "merytorycznie odnosząc się do istoty sprawy organom zarzucić należy naruszenie art. 64 u.p.s. poprzez pominięcie wszystkich okoliczności podnoszonych przez skarżącą w toku postępowania. Niewątpliwie, okoliczności dotyczące sytuacji rodzinnej, majątkowej czy wzajemnej relacji skarżącej z babcią nie mogą mieć znaczenia dla ustalenia obowiązku ponoszenia opłaty przez zobowiązaną. Mogą natomiast stanowić podstawę do wydania przez organ decyzji o zwolnieniu z ponoszenia w całości lub w części ustalonej opłaty na podstawie art. 64 u.p.s. Rację należy przyznać skarżącej, że użyty w art. 64 u.p.s. zwrot "w szczególności" oznacza, że określona w tym przepisie lista przesłanek uzasadniających zwolnienie z ponoszenia ustalonej opłaty jest listą przykładową, W tej sytuacji również inne usprawiedliwione okoliczności mogą spowodować uwzględnienie wniosku o zwolnienie od obowiązku ponoszenia opłaty."

Powody uzasadniające zwolnienie z opłat zostały więc wymienione przykładowo, lecz z uwagi na treść art. 64 pkt 2 ustawy o pomocy społecznej bardzo szeroko. Użycie sformułowania "występują uzasadnione okoliczności" pozostawia zatem duże pole interpretacyjne, w związku z czym strona ma prawo dowodzić istnienia wszystkich przesłanek, które w jej ocenie mają wpływ na zasadność przyznania zwolnienia. Tym bardziej że artykuł 64 powołanej ustawy nie uzależnia obowiązku ponoszenia opłat przez krewnych jedynie od okoliczności subiektywnych, takich jak wzajemne stosunki w rodzinie, lecz także od kryteriów obiektywnych - możliwości finansowych osoby zobowiązanej oraz stosunku pokrewieństwa.

Mając zatem na względzie opisane powyżej poglądy judykatury nie sposób zgodzić się z organem, że okoliczności osobiste dotyczące relacji pomiędzy osobą zobowiązaną do uiszczenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej a jego mieszkańcem mogą być podstawą do zwolnienia z obowiązku ponoszenia tychże kosztów i ile nieprawidłowość tychże relacji potwierdzona zostanie orzeczeniem sądu powszechnego. O przedmiotowym potwierdzeniu mowa jest bowiem w przepisie art. 64a ustawy o pomocy społecznej, a nie w art. 64 tejże ustawy. Co istotne, druga ze wskazanych norm nie zawiera wyłączenia kwestii relacji rodzinnych z katalogu "uzasadnionych okoliczności". Innymi słowy, organ dokonał w tym zakresie nieuzasadnionego zawężenia zakresu normowania przepisu art. 64a ustawy o pomocy społecznej. Dobitnie w powyższym zakresie wypowiedział się przy tym Wojewódzki Sąd Administracyjny z siedziba w Gorzowie Wielkopolskim w wyroku z dnia 16.10.2019 r. (sygn. akt: II SA/Go 390/19), który podał, że: "W przypadkach wyjątkowych w sytuacji braku prawomocnego orzeczenia, o którym mowa w art. 64a ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, istnieje możliwość oceny w oparciu o art. 64 więzi rodzinnych. Innymi słowy stosunki rodzinne pomiędzy mieszkańcem domu pomocy społecznej a zobowiązanym do ponoszenia opłaty mogą mieć znaczenie dla procesu obejmującego zwolnienie." Rozumowanie to potwierdza też teza wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego siedziba w Olsztynie z dnia 25.08.2020 r. (sygn. akt: II SA/Ol 406/20), w której to stwierdzono, że "Stosunki rodzinne pomiędzy mieszkańcem domu pomocy społecznej, a zobowiązanym do ponoszenia opłaty mogą mieć znaczenie dla procesu obejmującego zwolnienie." Nadto Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w wyroku z dnia 12,03.2019 r. (sygn. akt: II SA/Rz 1403/18) podał, że " Otwarty katalog przesłanek uprawniających do zwolnienia od opłaty wraz z dodanym w 2015 r., przepisem art. 64a, winien skłonić do takiej interpretacji art. 64 pkt 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, która pozwala na uwzględnienie przy badaniu zasadności zwolnienia z opłat za pobyt osoby spokrewnionej w DPS również okoliczności niezwiązanych z sytuacją materialną, stanem zdrowia czy zdarzeniami losowymi, jak przyczyny braku relacji rodzinnych między osobami związanymi pokrewieństwem, w tym niewywiązywanie się z obowiązku alimentacyjnego wobec małoletnich dzieci."

Biorąc zatem powyższe pod uwagę uznać należy w ocenie autora skargi, że organ, arbitralnie pomijając (w ramach rekonstrukcji stanu faktycznego sprawy) kwestie relacji skarżącego się z jego biologicznym ojcem naruszył nie tylko przepis art. 64 ustawy o pomocy społecznej (poprzez jego błędną wykładnię), lecz także przepis art. 7 k.p.a. poprzez nierozpoznanie istoty sprawy wskutek braku dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Dla spełnienia wymogów stawianych zasadą prawdy obiektywnej należało bowiem przeprowadzić dowody zawnioskowane przez stronę, a to zwłaszcza w zakresie przesłuchania świadków oraz z dokumentów, w tym z wyroku rozwodowego Sądu Okręgowego oraz protokołów rozpraw przeprowadzonych w ramach tego postępowania. Niezależnie od powyższego nie sposób zgodzić się z organem, że skarżący się powinien w jakiś szczególny sposób wykazać fakt ponoszenia nakładów związanych z chorobą jego żony, chociażby poprzez przedstawienie dokumentów w tym zakresie. Organ zdaje się chyba zapomniał, że obowiązująca w postępowaniu administracyjnym zasada prawdy obiektywnej umożliwia wykazanie danej okoliczności w każdy prawnie dopuszczalny sposób, a nie tylko poprzez skorzystanie z określonych środków dowodowych. Wymieniony wskazał przecież w wywiadzie środowiskowym na rzeczone koszty leczenia. Organ nie wykazał zaś w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji aby dane przez niego podane były niewiarygodne. Tym samym nie wiadomo na jakiej podstawie uznał, że skarżący nie może ponosić deklarowanych przez niego kosztów.

W odpowiedzi organ wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując dotychczasową argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Na wstępie trzeba podać, że kontrola działalności administracji publicznej sprawowana przez sądy administracyjne zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 137) obejmuje badanie zaskarżonych aktów pod względem ich zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 329; zwanej w skrócie p.p.s.a.). Stosownie do tego przepisu sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Dokonując takiej kontroli w niniejszej sprawie Sąd stwierdził, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. W toku przeprowadzonej z urzędu kontroli wydanych w sprawie decyzji organu pierwszej i drugiej instancji, w oparciu o art. 64 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 1507 ze zm.; zwanej poniżej w skrócie "u.p.s." lub "ustawą"), Skład orzekający nie stwierdził naruszeń prawa, których rodzaj lub stopień uzasadniałyby wzruszenie decyzji na podstawie art. 145 § 1 p.p.s.a. W ocenie sądu poczynione przez organy ustalenia faktyczne są wystarczające dla wydania niewadliwego rozstrzygnięcia, a dokonana w sprawie wykładnia przepisów prawa materialnego jest prawidłowa.

Przedmiotem kontroli sądu w niniejszej sprawie stała się decyzja o odmowie całkowitego zwolnienia skarżącego z ponoszenia opłaty za pobyt ojca w domu pomocy społecznej. Podstawę materialnoprawną obu wydanych w niniejszej sprawie decyzji stanowiły przepisy art. 64 i 64a ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej.

Po myśli art. 64a ustawy osobę obowiązaną do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej zwalnia się całkowicie z tej opłaty, na jej wniosek, pod warunkiem że przedstawi prawomocne orzeczenie sądu o pozbawieniu rodzica władzy rodzicielskiej nad tą osobą i oświadczy, że władza rodzicielska nie została przywrócona albo prawomocne orzeczenie sądu o skazaniu za umyślne przestępstwo popełnione z użyciem przemocy na szkodę osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, jej małoletniego rodzeństwa lub jej rodzica. Zwolnienia te obejmują zstępnych osoby zwolnionej z opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej.

Sformułowanie przepisu art. 64a w trybie imperatywnym ("zwalnia się całkowicie") oraz precyzyjne określenie warunków tego zwolnienia oznacza, że organ nie ma swobody interpretacyjnej ani decyzyjnej w zakresie zastosowania normy prawnej z tego przepisu wynikającej. W celu uzyskania zwolnienia na tej podstawie prawnej rzeczą wnioskodawcy zatem jest bezwzględnie wylegitymowanie się stosownym prejudykatem w postaci prawomocnego orzeczenia sądu.

Z lektury akt administracyjnych wynika, że skarżący wymaganego brzmieniem art. 64a ustawy dowodu w formie orzeczenia sądowego nie przedstawił. W tej sytuacji organy trafnie uznały, że przesłanki z art. 64a do obligatoryjnego zwolnienia z opłaty w przypadku skarżącego nie zostały spełnione.

Pozostała zatem do rozważenia kwestia prawidłowości odmowy przez organy zadośćuczynienia żądaniu skarżącego na mocy art. 64 ustawy. Przepis ten przewiduje możliwość zwolnienia osoby wnoszącej opłatę lub obowiązanej do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego w szczególności, jeżeli:

1. wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce;

2. występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych;

3. małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia;

4. osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko;

5. osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu;

6. osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu.

Cytowany przepis jest podstawą rozstrzygania przez właściwe w sprawie organy w ramach tak zwanego "uznania administracyjnego". Istota tej konstrukcji polega na tym, że organ administracji publicznej zachowuje - w granicach wyznaczonych przez przepisy prawa materialnego oraz ratio legis upoważnienia ustawowego do takiego działania - swobodę w zakresie wyboru kierunku podejmowanego rozstrzygnięcia. Zaakcentować przy tym wypada, że sądowa kontrola legalności decyzji wydawanych w ramach uznania administracyjnego jest ograniczona tylko do zbadania, czy organ w pełni wyjaśnił całokształt okoliczności stanu faktycznego i czy przy wydaniu decyzji nie doszło do przekroczenia przez organ granic swobodnego uznania. Swoboda decyzyjna organów w sprawie, o której mowa w art. 64 ustawy o pomocy społecznej, jest związana nie tylko z orzekaniem w warunkach uznania administracyjnego ( tzn. z wyborem kierunku rozstrzygnięcia), lecz także z upoważnieniem do swobodnej, zgodnej z regułą art. 80 k.p.a., oceny stanu faktycznego sprawy w zakresie sytuacji osobistej, majątkowej, dochodowej, rodzinnej osoby wnoszącej opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej i ubiegającej się o całkowite lub częściowe zwolnienie od obowiązku ponoszenia tej opłaty. W przypadku wystąpienia szczególnych okoliczności związanych z sytuacją osoby zobowiązanej do ponoszenia opłaty, organ dokonuje oceny tych okoliczności zgodnie z wymogami art. 7 k.p.a., czyli z wyważeniem słusznego interesu strony (wnioskodawcy) i interesu społecznego. Przyjmuje się, że "interes społeczny" jest klauzulą generalną, tj. stanowi zwrot językowy będący częścią przepisu prawnego, służący uelastycznieniu tekstu aktu prawnego, który celowo jest niedookreślony, ma charakter oceniający oraz odsyła do kryteriów pozaprawnych (o klauzulach generalnych vide A. Choduń, A. Gomułowicz, A. Skoczylas, Klauzule generalne i zwroty niedookreślone w prawie podatkowym i administracyjnym, LEX). Pojęcie to uzyskuje treść poprzez odniesienie do konkretnego przypadku. Powołanie się przez organ administracji na interes społeczny wymaga wskazania, na czym polega interes społeczny w konkretnej sytuacji i dlaczego przemawia przeciwko załatwieniu sprawy zgodnie z wnioskiem strony (wyrok NSA z 11.06.1981 r., SA 820/81, ONSA 1981/1, poz. 57). W odniesieniu do interesu obywateli ustawodawca wprowadził obowiązek uwzględniania tylko tego, który jest "słuszny". W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjęto, że nie można uznać, iż interes strony jest słuszny, jeżeli godzi on zarazem w interes społeczny (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 23.06.1995 r., SA/Wr 2744/94).

Niewątpliwie stan faktyczny zaistniały w rozpoznawanej sprawie wymagał rozważenia jedynie w kontekście przesłanki wymienionej w art. 64 pkt 2 ustawy, tj. istnienia "uzasadnionych okoliczności", gdyż bezsprzecznie nie zachodziły w ogóle przesłanki wymienione w pozostałych jednostkach redakcyjnych tego artykułu. Pojęcie "uzasadnionych okoliczności" nie zostało doprecyzowane w ustawie, jednakże wymienione w nim (niewyczerpująco) okoliczności wskazują, że zamiarem ustawodawcy było objęcie jego zakresem zastosowania zdarzeń związanych ze stanem zdrowia zobowiązanego lub członków jego rodziny, pogorszenia się sytuacji materialnej wskutek zdarzeń obiektywnie zaistniałych, czyli niezależnych od woli zobowiązanego.

Przenosząc powyższe uwagi na grunt rozpatrywanej sprawy, stwierdzić należy, że organy obu instancji wydając orzeczenie o odmowie zwolnienia skarżącego z częściowego ponoszenia odpłatności za pobyt ojca w domu pomocy społęcznej, nie naruszyły zasad wynikających z regulacji zawartej w art. 64 u.p.s., w uzasadnieniu zaś podjętych decyzji organy wskazały kryteria jakimi kierowały się przy odmowie uwzględnienia zastosowania omawianego zwolnienia.

Trzeba podkreślić, ze skoro okoliczności wymienione w art. 64 u.p.s. nie stanowią katalogu zamkniętego to zwolnienie z odpłatności nie powinno nastąpić, jeżeli pomimo zaistnienia wskazanych okoliczności osoba jest w stanie płacić za pobyt w domu pomocy społecznej. Stosowanie bowiem odmiennych zasad godzi w idee i cele pomocniczości pomocy społecznej. Jak trafnie bowiem utrzymuje się w orzecznictwie niezasadne zwolnienie jest sprzeczne z zasadą pomocniczości, przenosi bowiem na jednostki samorządu terytorialnego a tym samym na obywateli wspólnoty samorządowej koszty utrzymania osób, które są samowystarczalne pod względem finansowym lub mogą być utrzymywane przez swoich krewnych zobowiązanych do alimentacji ( por. wyrok NSA z 18.11.2021 r., I OSK 759/21).

Na tym tle trzeba uznać, że organy obu instancji prawidłowo uznały, że w okolicznościach rozpatrywanej sprawy nie zachodzą przesłanki do zastosowania zwolnienia, o którym mowa w art. 64. Podjęcie decyzji uwzględniającej wniosek o zwolnienie z opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej powinno mieć bowiem charakter zupełnie wyjątkowy, nastąpić jedynie w przypadkach, w których sytuacja zdrowotna, rodzinna i materialna wnioskodawcy może z racji obiektywnych być uznana za tak wyjątkową, że nie pozwalałaby w powszechnym poczuciu sprawiedliwości na obciążenie odpłatą. W niniejszej sprawie zdaniem Sądu organy słusznie wywiodły, iż taka sytuacja nie wystąpiła, przy czym prawidłowo wyprowadziły konkluzję, że nie występuje słuszny, czyli obiektywnie uzasadniony i nie kolidujący z interesem społecznym – interes strony skarżącej.

Wbrew przekonaniu skarżącego zgromadzony w sprawie materiał dowodowy został zebrany w sposób wyczerpujący i kompletny. W aktach sprawy znajdują się wszystkie dowody przedstawione przez skarżącego w toku postępowania oraz wywiad środowiskowy, który wszakże nie został zaktualizowany wyłącznie na skutek poczynań skarżącego, wobec czego skutki procesowe braku aktualizacji wywiadu obciążają wyłącznie stronę skarżącą. Organ bowiem dopełnił wszelkich wymagań formalnoprawnych by ustalić aktualny stan faktyczny sprawy także poprzez ponowne przeprowadzenie tego środka dowodowego. Organy oceniły wszystkie dowody zebrane w sprawie. Brak jest przy tym podstaw do uznania, że stan faktyczny w sprawie został ustalony lub oceniony nieprawidłowo i nie odzwierciedla rzeczywistego stanu rzeczy. W szczególności analiza uzasadnień decyzji obu instancji wskazuje, że zostały one podjęte po rozważeniu wszystkich okoliczności sprawy związanych z sytuacją finansową i rodzinną oraz zdrowotną skarżącego i jego rodziny, a wyciągniętych na tej podstawie wniosków nie sposób uznać za dowolne. Wbrew twierdzeniom skargi, z dokumentacji jaką przedłożył skarżący nie wynika faktyczna skala ponoszonych kosztów leczenia jego oraz małżonki. Zaświadczenia lekarskie o rozpoznaniu chorób nie stanowią dowodu potwierdzającego ponoszone zwiększone obciążania finansowe z tego powodu. W skardze nawet nie zawarto żadnego sfomułowania, które by temu przeczyło, podano bowiem tylko, że skarżący "opisał tę sytuację w wywiadzie środowiskowym". Tymczasem wezwany przez organ do przedłożenia dowodów (np. kopii rachunków) na poparcie swych twierdzeń na okoliczność ponoszenia z tego tytułu wydatków – ich nie przedstawił, tak jak i nie zaoferował żadnych dowodów na okoliczność wysokości ponoszonych stałych kosztów utrzymania.

W ocenie Sądu zebrany w sprawie materiał dowodowy nie daje żadnych podstaw do konstatacji, że organy uchybiły swym powinnościom procesowym w toku przeprowadzonego postępowania administracyjnego, wynikających z art. 7, 8 § 1, 77 § 1 i art. 80 k.p.a.

Sąd nie podziela również zarzutu błędnej wykładni art. 64 ust. 2 u.p.s.

Zdaniem strony skarżącej prawidłowa wykładnia tegoż przepisu prowadzi do wniosku, że w przypadkach wyjątkowych w sytuacji braku prawomocnego orzeczenia, o którym mowa w art. 64a ustawy o pomocy społecznej, istnieje możliwość oceny w ramach przepisu art. 64 więzi rodzinnych, czego organy nie dokonały a powinny były na okoliczność braku jakichkolwiek relacji skarżącego z jego ojcem w tym celu przeprowadzić dowody zawnioskowane przez stronę, a to w zakresie przesłuchania świadków oraz z dokumentów, w tym z wyroku rozwodowego rodziców skarżącego oraz protokołów rozpraw przeprowadzonych w ramach tego postępowania przed sądem okręgowym.

Nie godząc się z takim stanowiskiem w tej materii trzeba podkreślić, że brak więzi emocjonalnej skarżącego z ojcem nie był przez organy w ogóle kwestionowany, a zatem nie było potrzeby przeprowadzania wnioskowanych dowodów w postaci przesłuchiwania świadków tudzież z protokołów rozpraw w sprawie rozwodowej. Ponadto, pozostając na gruncie samej wykładni komentowanego przepisu art. 64 pkt 2 Sąd nie podziela zapatrywania, iż swym zakresem przedmiotowym komentowany przepis obejmuje również przypadki charakteru osobistych stosunków (stanu wzajemnych relacji rodzinnych, więzi emocjonalnych) między osobą zobowiązaną do uiszczania opłaty a osobą przebywającą w domu pomocy społecznej. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 6 grudnia 2021 r. sygn. akt I OSK 816/21, wypowiedział się w tej mierze i tamże wyrażone poglądy Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela w pełni. Naczelny Sąd Administracyjny zaakcentował mianowicie, że analiza całego art. 64 ustawy o pomocy społecznej wskazuje, że ustawodawca pod pojęciem okoliczności uzasadniających zwolnienie z opłat rozumiał głównie okoliczności dotyczące sytuacji ekonomicznej (utrzymywanie się z jednej pensji przez małżonków, samotne wychowywanie dziecka, wnoszenie opłat za inne osoby przebywające w placówkach opiekuńczych). Do relacji rodzinnych nawiązują natomiast punkty 5 i 6 art. 64 ustawy. Przepisy te stanowią, że można zwolnić osobę zobowiązaną z ponoszenia opłat, jeżeli osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu bądź osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu. Nie są to też zdarzenia podlegające ocenie organów administracji. Organy administracji nie mogą w zakresie objętym w punktach 5 i 6 art. 64 ustawy dokonywać żadnych ustaleń oraz tym bardziej dokonywać ich oceny. Pozostałe zaś przesłanki określone w art. 64 ustawy warunkujące możliwość zwolnienia z opłat odnoszą się natomiast do okoliczności, które wiążą się z sytuacją materialną zobowiązanego. Pojęcie uzasadnionych okoliczności nie zostało sprecyzowane, jednakże wymienione w nim przykładowe okoliczności uzasadniające zwolnienie z opłat wskazują, że zamiarem ustawodawcy było objęcie jego zakresem zdarzeń związanych ze stanem zdrowia zobowiązanego lub członków jego rodziny jak również sytuacji nagłego pogorszenia się sytuacji materialnej będącej wynikiem zdarzeń niezależnych od woli zobowiązanego czyli tych czynników, które mogą mieć wpływ na możliwość ponoszenia kosztów pobytu osoby spokrewnionej w domu pomocy społecznej. Zauważyć należy, że żaden z przypadków stanowiących w ocenie ustawodawcy podstawę do ewentualnego zwolnienia z obowiązku ponoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej w ramach art. 64 ust. 2 ustawy nie odwołuje się wprost do relacji osobistych pomiędzy osobą przebywającą w placówce a osobą zobowiązaną. Również w doktrynie podkreśla się, że głównym powodem zastosowania zwolnienia powinna być sytuacja materialna zobowiązanego. Ustawodawca nie uzależnił obowiązku ponoszenia opłat przez krewnych (wstępnych i zstępnych) od okoliczności subiektywnych, takich jak wzajemne stosunki w rodzinie. Dlatego stosowanie zwolnień odwołujących się do tych relacji wymaga dużej rozwagi i ostrożności. (Vide Sierpowska I., Pomoc społeczna. Komentarz. wyd. IV, WKP 2017).

Organy nie mogły także uwzględnić kosztów spłaty kredytów. Kwoty kredytów przypadające do spłaty, jako zobowiązania dobrowolnie zaciągnięte, o charakterze prywatnoprawnym, nie mogą niweczyć publicznoprawnego obowiązku partycypowania osoby zobowiązanej w kosztach pobytu wstępnego w placówce pomocy społecznej.

W ocenie Sądu, zaskarżona decyzja jak również decyzja organu pierwszej instancji nie naruszają przepisów prawa materialnego oraz przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Orzekające w sprawie organy obu instancji przeprowadziły bowiem postępowanie zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 7, 77 § 1 i 80 oraz 107 § 3 k.p.a. Materiał dowodowy został przez organy zgromadzony w sposób kompletny, rozpatrzony i oceniony w sposób prawidłowy i wyczerpujący, a poczynione przez organ ustalenia faktyczne znajdują w nim odzwierciedlenie, czemu organy dały stosowny wyraz w uzasadnieniu swych rozstrzygnięć. Uzasadnienia decyzji organów obu instancji odpowiadają w pełni dyspozycji art. 107 § 3 k.p.a. i nie można im postawić skutecznie zarzutu dowolności, arbitralności, w ocenie spełnienia przesłanek prawnych do zwolnienia skarżącego z omawianej odpłatności. Orzeczona odmowa mieści się w granicach uznania administracyjnego z art. 64 ustawy, z kolei nie zostały spełnione warunki do orzeczenia zwolnienia z art. 64a ustawy, o czym mowa wyżej.

W tym stanie rzeczy Sąd skargę oddalił w całości na mocy 151 p.p.s.a.