Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2345/12
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2012-12-06 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art.83
journal: Dz.U. 2009 nr 153 poz 1227
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Marzenna Linska-Wawrzon (spr.) Sędziowie NSA Irena Kamińska del. NSA Zygmunt Zgierski Protokolant st. asystent sędziego Łukasz Pilip po rozpoznaniu w dniu 6 grudnia 2012 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. K. -przedstawiciela ustawowego małoletnich K. i W. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 14 czerwca 2012 r. sygn. akt II SA/Wa 575/12 w sprawie ze skargi M. K. -przedstawiciela ustawowego małoletnich K. i W. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2012 r. nr [...] w przedmiocie omowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 14 czerwca 2012 r., sygn. akt II SA/Wa 575/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę M. K. - przedstawiciela ustawowego małoletnich: K. i W. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2012 r., w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Wyrok powyższy zapadł w następującym stanie sprawy:

Wnioskiem z dnia 28 października 2011 r. M. K. wystąpiła do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletnich dzieci K. i W. K.:

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] grudnia 2011 r., na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), odmówił przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji Prezes ZUS podał, że renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. W związku z tym, w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie przesłanek wskazanych w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS przez osobę zmarłą, a następnie do świadczenia w drodze wyjątku przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej. Organ wskazał, że z akt wynika, iż zmarły w wieku 34 lat ojciec dzieci L. K. posiadał udowodnione okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące 5 lat, 4 miesiące i 11 dni. W 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci - zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udowodniono tylko 2 lata, 5 miesięcy i 4 dni tych okresów. W latach 2003-2004 oraz 2004-2008 wystąpiły przerwy w wykonywaniu zatrudnienia. Ponadto po zaprzestaniu wykonywania zatrudnienia w marcu 2009 r. do dnia śmierci w sierpniu 2011 r., tj. przez ponad 2 lata, ojciec dzieci nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. Dodatkowo organ podniósł, że w wymienionych przerwach ojciec dzieci nie miał orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy, jak również nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w kontynuowaniu ubezpieczenia w celu nabycia przez ojca dzieci uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Przy rozpatrywaniu uprawnień do renty ocenie podlegała również sytuacja materialna z tym, że nie stanowiła ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku.

Po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, Prezes ZUS decyzją z dnia [...] stycznia 2012 r., utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] grudnia 2011 r. Organ wyjaśnił, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie ma niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie powyższe przesłanki powinny być spełnione łącznie, przy czym konieczne jest zbadanie czy brak tych uprawnień nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Organ podniósł, że przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Niespełnienie przez ojca dzieci tego warunku powoduje, że nie można skutecznie domagać się renty rodzinnej w drodze wyjątku, jako że prawo do tego świadczenia jest pochodną prawa przysługującego ubezpieczonemu. W związku z tym przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności. Z dokumentacji rentowej wynika, iż ojciec dzieci w okresach od 1 marca 2003 r. do 31 sierpnia 2004 r., od 16 października 2004 r. do 20 stycznia 2008 r. i od 1 kwietnia 2009 r. do 15 sierpnia 2011 r., tj. do dnia śmierci - nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. We wskazanych okresach nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec.

Organ odnosząc się do kwestii bezrobocia wyjaśnił, że za szczególną okoliczność nie może być uznany długotrwały stan bezrobocia bez wykazanej aktywności zmierzającej do zmiany tej sytuacji, a zwłaszcza spowodowany nadużywaniem alkoholu. Odmienna interpretacja zdaniem organu prowadziłaby do przyznawania świadczenia w drodze wyjątku jako swoistej rekompensaty wszystkim osobom, które niezależnie od przyczyn braku zatrudnienia, nie wypracowały odpowiedniego stażu ubezpieczeniowego, a więc i osobom unikającym pracy z powodu nadużywania alkoholu. Alkoholizm osoby ubezpieczonej również nie jest szczególną okolicznością uniemożliwiającą wypracowanie odpowiedniego okresu ubezpieczenia oraz nie jest zdarzeniem skutkującym niezdolnością do pracy. Pojawienie się tej choroby nie eliminuje bowiem automatycznie z rynku pracy, jakkolwiek może stanowić pewne utrudnienie w zachowaniu stabilności zatrudnienia.

M. K. w skardze od powyższej decyzji wnosiła o jej uchylenie.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi.

Na rozprawie, która odbyła się w dniu 14 czerwca 2012 r. skarżąca wyjaśniła, że ojciec dzieci przed śmiercią nie chorował.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w uzasadnieniu wyroku stwierdził, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie mógł być zastosowany w przedmiotowej sprawie, ponieważ nie zostały spełnione wymienione w nim przesłanki, które umożliwiałyby przyznanie świadczenia. Podstawowym wymogiem przewidzianym w tym przepisie jest wykazanie wystąpienia okoliczności szczególnych usprawiedliwiających niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty. Szczególną okolicznością uniemożliwiającą wypracowanie stażu skutkującego nabyciem świadczenia w trybie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS na potrzeby stosowania powołanego przepisu art. 83 jest wyłącznie zdarzenie lub trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków.

Sąd stwierdził, że w sprawie nie zostało wykazane, aby ojciec dzieci z przyczyn od siebie niezależnych i niemożliwych do pokonania przy dołożeniu należytej staranności, nie mógł podjąć zatrudnienia.

W ocenie Sądu niemożność podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym powyższy przepis łączy jedynie z całkowitą niezdolnością do pracy lub wiekiem. Z akt rentowych wynika, że wobec zmarłego ojca dzieci nie została orzeczona całkowita niezdolność do pracy, wobec czego uznać należy, że przez całe swoje życie ojciec dzieci był całkowicie zdolny do pracy. Nie chorował, a tym samym mógł podjąć zatrudnienie lub inną działalność objętą ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym. Ponadto z akt rentowych wynika, że ojciec dzieci legitymował się krótkim stażem ubezpieczenia w stosunku do swojego wieku, posiadał przerwy w zatrudnieniu w latach 2003 – 2004 oraz 2004 – 2008 oraz był uzależniony od alkoholu.

Sąd pierwszej instancji zgodził się z organem, że stan bezrobocia nie może być uznany za szczególną okoliczność zwłaszcza w sytuacji, gdy jest on spowodowany nadużywaniem alkoholu.

W ocenie Sądu w sprawie nie została wykazana przesłanka szczególnych okoliczności co przesądza o niemożności uwzględnienia wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Decyzje organu odmawiające przyznania świadczenia w drodze wyjątku są zasadne. Rozstrzygając sprawę organ prawidłowo zastosował zarówno przepisy prawa materialnego jak i przepisy postępowania.

Trudna sytuacja materialna rodziny nie może stanowić przesłanki do uwzględnienia żądania, gdy nie zostaną spełnione pozostałe przesłanki wymienione w art. 83 ust. 1 ustawy. Powyższe uzasadniało oddalenie skargi na podstawie art. 151 p.p.s.a.

M. K. w skardze kasacyjnej od powyższego wyroku wniosła o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania wg norm przepisanych.

Zarzuciła naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

- art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. poprzez nieuchylenie zaskarżonej decyzji w sytuacji, gdy decyzja ta naruszała przepisy postępowania administracyjnego tj. art. 7, 9 oraz 77 § 1 K.p.a. W szczególności, organ nie przeprowadził prawidłowo postępowania dowodowego w zakresie istnienia szczególnych okoliczności, które uniemożliwiały zmarłemu L. K. spełnienie warunków uprawniających do przyznania renty rodzinnej. Sąd nie dostrzegł, że materiał dowodowy powinien zostać uzupełniony o ustalenie przyczyn i okoliczności, w wyniku których ojciec małoletnich K. i W. K. nie spełnił warunków do otrzymania świadczenia w trybie zwykłym. Brak dokonania wyczerpujących ustaleń faktycznych w zakresie istotnych przesłanek przyznania renty w drodze wyjątku miał z pewnością wpływ na rozstrzygnięcie organu, a w konsekwencji również na zaskarżany wyrok;

- art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. poprzez nieuchylenie zaskarżonej decyzji w sytuacji, gdy organ ten dokonał błędnej wykładni przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Organ błędnie przyjął, że dla zastosowania przepisu art. 83 ust. 1 ustawy konieczne jest, aby ubezpieczonemu do wymaganego okresu ubezpieczenia brakował niewielki okres czasu, podczas gdy taki wymóg nie wynika z treści przepisu, jak również nie daje się wyprowadzić z wyjątkowego charakteru renty przyznawanej na podstawie art. 83 ustawy.

Zarzuciła również naruszenie przepisów prawa materialnego tj. art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez uznanie, że choroba alkoholowa i bezrobocie nie stanowią szczególnych okoliczności objętych normą tego przepisu, a niemożność podjęcia pracy przepis ten łączy jedynie z całkowitą niezdolnością do pracy lub z wiekiem, a tym samym przyjęcie, że wniosek o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku nie może być uwzględniony, w sytuacji, gdy okoliczności takie jak choroba alkoholowa czy bezrobocie zinterpretowane w okolicznościach danej sprawy mogą mieć niezależny i niemożliwy do pokonania (przy dołożeniu należytej staranności) wpływ na ograniczenie aktywności zawodowej, a całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że L. K. w przerwach w zatrudnieniu rejestrował się jako bezrobotny w Powiatowym Urzędzie Pracy i poszukiwał pracy. Skarżąca wskazała ponadto na chorobę alkoholową zmarłego. Jej zdaniem aby wysnuć wniosek, iż bezrobocie nie jest szczególną okolicznością w rozumieniu art. 83 ustawy należy ustosunkować się do innych okoliczności, takich jak chociażby sytuacja na rynku pracy w okresie pomiędzy zaprzestaniem wykonywania przez ubezpieczonego pracy, jak również należy odnieść tę sytuację do konkretnej grupy zawodowej, z której wywodzi się ubezpieczony oraz specyfiki bezrobocia w rejonie kraju, w którym ubezpieczony zamieszkiwał.

Podobne wskazania pojawiają się w orzecznictwie odnośnie traktowania alkoholizmu jako "szczególnej okoliczności" w świetle przepisu art. 83 ust. 1 ustawy. W razie wystąpienia o świadczenie w drodze wyjątku na rzecz dzieci po zmarłym ojcu, który leczył się od uzależnienia od alkoholu, fakt ten powinien być badany jako jeden z istotnych elementów całokształtu stanu faktycznego sprawy, w aspekcie oceny wystąpienia przesłanki "szczególnych okoliczności". Istota sprawy o świadczenie w drodze wyjątku polega bowiem na tym, że do daty śmierci rodzic dziecka nie nabył prawa do świadczenia w trybie zwykłym. W każdej sprawie należy zbadać wszystkie okoliczności sprawy, a więc również dążenia osoby dotkniętej chorobą alkoholową do wyleczenia się i przezwyciężenia wszystkich konsekwencji tej choroby. Powyższe okoliczności powinny być zatem szczegółowo zbadane i wyjaśnione przez organ.

W ocenie skarżącej Prezes ZUS nie przestrzegał reguł postępowania wyrażonych w art. 7, 9 oraz 77 § 1 K.p.a., w wyniku czego wydał decyzję niekorzystną dla skarżącej. Organ w zasadzie dowolnie uznał za wyłączną i decydującą przyczynę pozostawania L. K. bez pracy jego chorobę alkoholową, pomimo iż taki wniosek jednoznacznie nie wynika z akt sprawy. Co prawda skarżąca wskazywała na chorobę alkoholową zmarłego, ale wskazała także, iż w okresach bezrobocia L. K. poszukiwał pracy i nie jest ona w stanie stwierdzić, z jakiego powodu pozostawał on bez zatrudnienia. Organ nie przeprowadził żadnego postępowania w zakresie ustalenia istnienia lub nieistnienia innych przyczyn pozostawania zmarłego bez pracy (jak np. depresji czy innych chorób o podłożu psychicznym, które doprowadzić mogły do jego śmierci lub innych okoliczności obiektywnych, jak np. sytuacja na rynku pracy), a także w zakresie jego choroby alkoholowej i prób wyleczenia. Organ nie wzywał skarżącej do przedłożenia dowodów w celu ustalenia istotnych dla sprawy okoliczności pomimo, iż jest to obowiązkiem organu. Wbrew ustawowym obowiązkom nie informował skarżącej o konieczności przedłożenia dodatkowych zaświadczeń, orzeczeń lekarskich czy innych dokumentów. W przypadku zaś uzupełnienia materiału dowodowego przez skarżącą, sprawa mogłaby zostać oceniona na jej korzyść. Z tych względów przedwczesny był wniosek, że po stronie zmarłego L. K. nie występowały szczególne okoliczności przewidziane w art. 83 ust. 1 ustawy.

Wskazano dalej, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy nie uzależnia prawa do świadczenia w drodze wyjątku od długości stażu ubezpieczeniowego i dlatego okoliczność ta nie ma zasadniczego znaczenia. W świetle tego przepisu ważne są przede wszystkim powody, dla których nie było możliwe spełnienie wymagań potrzebnych do uzyskania renty w trybie ustawowym. W orzecznictwie wskazuje się, że szczególne okoliczności to nie tylko zdarzenia o charakterze siły wyższej, ale wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy, pozostającą poza kręgiem zainteresowania pracodawców. Przepis art. 83 ust. 1 ustawy nie może być interpretowany jedynie w ten sposób, że dopiero stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy usprawiedliwia brak aktywności zawodowej osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku i ma istnieć w chwili ubiegania się o to świadczenie, natomiast ograniczenia aktywności zawodowej przed jej powstaniem mogą być bardzo różne, toteż należy interpretować je tylko w kategoriach danej sprawy.

Zdaniem skarżącej organ błędnie przyjął, że bezrobocie i alkoholizm nie stanowią "szczególnych okoliczności" w rozumieniu przepisu art. 83 ust. 1 ustawy. Linia orzecznicza w tym względzie - wbrew twierdzeniu organów - nie jest utarta, ponieważ wskazuje się, iż w sprawach dotyczących przyznania świadczenia w drodze wyjątku fakt pozostawania bez pracy i nieopłacania składek na ubezpieczenie społeczne jest usprawiedliwiony i nie wynika ze złej woli, lecz z obiektywnej przesłanki, jaką jest bezrobocie. Alkoholizm jak większość chorób, jest dolegliwością, do powstania której człowiek w mniejszym lub większym stopniu przyczynia się świadomie bądź nie. Jednak skutki tej choroby nie zależą już od woli. Choroba alkoholowa, leczona czy też nie, uniemożliwia normalne (prawidłowe) funkcjonowanie organizmu człowieka, któremu tym trudniej odnaleźć się na rynku pracy, zwłaszcza w takim regionie kraju, gdzie dla osób zdrowych znalezienie jej nie jest łatwe. Alkoholizm nie może więc niweczyć tego, co ojcu dziecka udało się wypracować w ciągu jego życia. Ma to znaczenie tym bardziej, jeśli weźmie się pod uwagę fakt, że beneficjentem świadczenia mają być małoletnie dzieci zmarłego, pozbawione środków na utrzymanie, które nie mogą podjąć pracy we własnym zakresie. W okolicznościach takiego przypadku choroba alkoholowa może i powinna być kwalifikowana w kategoriach szczególnych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie.

Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, zwanej dalej "p.p.s.a.") Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę wyłącznie nieważność postępowania, której przesłanki określone zostały w § 2 wymienionego przepisu.

Wobec niestwierdzenia przyczyn nieważności, skargę kasacyjną należało rozpoznać w granicach przytoczonych w niej podstaw kasacyjnych.

Przechodząc do oceny zarzutów skargi kasacyjnej, należy stwierdzić, że zostały one oparte na obu podstawach kasacyjnych określonych w art. 174 pkt 1 i pkt 2 p.p.s.a.

Autor skargi kasacyjnej formułując zarzut naruszenia norm postępowania, wskazał na przepisy art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, 9 oraz 77 § 1 K.p.a. Z treści rozpoznawanej skargi kasacyjnej wynika, że zdaniem skarżącej Wojewódzki Sąd Administracyjny zaskarżonym wyrokiem oddalił skargę, mimo, iż sprawa w postępowaniu administracyjnym nie została należycie wyjaśniona, a organ administracji publicznej nie przestrzegał przede wszystkim ogólnych zasad procedury administracyjnej. Zarzut ten należy uznać za bezzasadny, gdyż nie znajduje on odzwierciedlenia w aktach przedmiotowej sprawy. Należy bowiem podkreślić, iż wyrok Sądu I instancji został wydany w sprawie, w której organ prawidłowo zebrał materiał dowodowy i ocenił go właściwie. W przedmiotowej sprawie w sposób niebudzący wątpliwości ustalono, iż wobec skarżącego nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Ustalono również, iż zmarły w wieku 34 lat L. K. posiadał udowodnione okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące 5 lat, 4 miesiące i 11 dni. W 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci - zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udowodniono tylko 2 lata, 5 miesięcy i 4 dni tych okresów. Prawidłową jest ocena organu, którą podzielił następnie Wojewódzki Sąd Administracyjny, iż okres składkowy jest nieadekwatny do wieku L. K. oraz czasu trwania jego aktywności zawodowej.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Prezes ZUS przeprowadził postępowanie wyjaśniające, które dostarczyło wystarczających informacji niezbędnych do stwierdzenia, czy w rozpoznawanym przypadku spełnione zostały ustawowe przesłanki pozwalające na przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Prawidłowa jest też ocena wyprowadzona na podstawie analizy dokonanych ustaleń. Wbrew twierdzeniom zawartym w skardze kasacyjnej organy administracji nie miały obowiązku kontynuowania z urzędu postępowania dowodowego celem zbadania pozostawania ojca skarżących bez pracy oraz wyjaśnienia tego czy podejmował próby wyleczenia choroby alkoholowej. To strona wnioskująca o świadczenie powinna w tym zakresie podjąć inicjatywę dowodową. Tymczasem nawet w odwołaniu oraz skardze nie zostały wskazane żadne środki dowodowe dla wykazania faktów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Również w skardze kasacyjnej nie wskazano okoliczności, które mogłyby zmienić ocenę dokonaną w powyższym zakresie przez Sąd Wojewódzki.

Przechodząc z kolei do oceny zarzutu błędnej wykładni wskazanego przepisu prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, należy stwierdzić, iż zarzut ten nie jest trafny.

Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Wymienione warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia.

Powyższy przepis umożliwia zatem przyznanie odpowiedniego świadczenia decyzją Prezesa ZUS, pod warunkiem jednak, że istnieją szczególnie uzasadnione okoliczności, usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne. Tej właśnie okoliczności w sprawie dotyczył spór. Strona wnosząca skargę kasacyjną twierdzi bowiem, że zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności, które udaremniły ojcu małoletnich dzieci możliwość uzyskania świadczenia rentowego w zwykłym trybie.

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków, przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby.

Kategoria "szczególnych okoliczności" jest klauzulą generalną, której stosowanie ma charakter ocenny i indywidualny. Posługując się zwrotem "szczególnych okoliczności", prawodawca daje pewną swobodę w kwalifikowaniu stanów faktycznych pod tymże kątem, co dodatkowo uwypukla i podkreśla cel regulacji. Jednak nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie semantycznym pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń winno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy (por. wyrok NSA z dnia [...] stycznia 2009, sygn. akt I OSK 733/08).

Z brzmienia art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej wynika, iż jest to przepis, na podstawie którego właściwy w sprawie organ wydaje decyzję, kierując się uznaniem administracyjnym. Określenie, że muszą zaistnieć szczególnie uzasadnione okoliczności, usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek, należy do oceny organu, który okoliczności danej sprawy musi poddać wnikliwej analizie, indywidualizując każdy rozpatrywany przypadek. Nie może też budzić wątpliwości, że to podmiot wnoszący o wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie powinien wskazać wszelkie okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, rozpatrując skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, który w niniejszej sprawie uznał, że nie zachodzą wymagane ustawą szczególnie uzasadnione okoliczności, prawidłowo stwierdził, że organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego, a więc, że nie można decyzji tego organu zarzucić dowolności rozstrzygnięcia.

W niniejszej sprawie istotną kwestią jest to, że zmarły w wieku 34 lat L. K. posiadał udowodnione okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące 5 lat, 4 miesiące i 11 dni, a w 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci - zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udowodniono tylko 2 lata, 5 miesięcy i 4 dni tych okresów. W aktach sprawy brak jest dowodów mogących wskazywać, chociażby pośrednio, że ojciec dzieci nie podjął zatrudnienia – skutkującego dłuższym stażem ubezpieczeniowym – z powodów szczególnych i uniemożliwiających zatrudnienie. Należy mieć na uwadze, iż długotrwały okres pozostawania ojca dzieci poza ubezpieczeniem, bez usprawiedliwienia przyczyn takiego stanu, wyłącza przyjęcie zastosowania przesłanki szczególnych okoliczności, od której zależało przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jego dzieciom. Przyczyną braku uprawnień do przyznania świadczenia w trybie zwykłym nie był jego stan zdrowia, ponieważ w wymienionym okresie nie została wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy, jak również nie zaistniały inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli wymienionego. Należy podkreślić, iż powoływanie się przez skarżącą na fakt alkoholizmu męża, przy braku orzeczenia o jego niezdolności do pracy czy jakichkolwiek innych dokumentów wskazujących na pogarszający się stan zdrowia, nie może być uznane za szczególną okoliczność, uzasadniającą niewypracowanie przez niego wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do przyznania świadczenia w trybie zwykłym. Z kolei, powoływanie się na fakt pozostawania bez pracy również nie może być oceniane na płaszczyźnie szczególnych okoliczności. Istotne znacznie mają bowiem w tym wypadku dowody potwierdzające rzeczywistą aktywność w poszukiwaniu pracy. Nie jest zatem okolicznością szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 ww. ustawy sam fakt bezrobocia, jeżeli ubezpieczony nie podejmuje żadnych działań w celu znalezienia pracy, choćby działania te zakończyły się niepowodzeniem (por. wyrok NSA z dnia 21 stycznia 2011 r., sygn. akt I OSK 1694/10).

Oceniając niniejszą sprawę, należy zaznaczyć, że konsekwencje choroby alkoholowej L. K. nie spowodowały, że w okresie przerwy w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne był on chociażby częściowo niezdolny do pracy. Brak jest bowiem dokumentów fakt ten potwierdzających. W rezultacie nie było podstaw, by uznać, że to stan zdrowia ograniczał czy utrudniał możliwość wypracowania przez niego wymaganego stażu ubezpieczeniowego. W okolicznościach rozpoznawanej sprawy istotne znaczenie miało niewykazanie, aby ojciec małoletnich podejmował próby leczenia choroby alkoholowej. Jednocześnie trafne było stwierdzenie Prezesa ZUS, że pojawienie się tej choroby nie eliminuje osoby automatycznie z rynku pracy, jakkolwiek może stanowić pewne utrudnienie w zachowaniu stabilności.

Właściwe było wnioskowanie organu administracji oraz Sądu Wojewódzkiego, że w ustalonym stanie sprawy nie było podstaw by uznać, że brak uprawnień do renty w trybie zwykłym spowodowany został szczególnymi okolicznościami w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które osoba ubezpieczona nie miała wpływu. Zasadnie zwrócono również uwagę na krótki staż ubezpieczenia ojca małoletnich w stosunku do jego wieku.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, ustalanie prawa do świadczenia w drodze wyjątku nie może odbywać się w zupełnym oderwaniu od przepisów regulujących przyznawanie świadczeń na zasadach ogólnych. Nie bez powodu ustawodawca posłużył się sformułowaniem wskazującym, że tylko tym ubezpieczonym, którzy "wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty", Prezes ZUS może przyznać świadczenie w drodze wyjątku. Wychodząc z zasad systemowych, na jakich oparte są założenia ubezpieczeń społecznych, których częścią jest art. 83 ustawy emerytalnej, i kierując się względami wykładni funkcjonalnej, trudno byłoby przyjąć, by stwarzał on podstawę przyznawania świadczeń w drodze wyjątku w zupełnym oderwaniu od wymaganego okresu ubezpieczenia, chociaż niewystarczającego do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych. (por. wyrok NSA z dnia 26 lutego 2004 r., sygn. akt II SA 2231/03).

Stan faktyczny niniejszej sprawy wskazuje na to, iż prawidłowe było uznanie, że nie zaistniały szczególne okoliczności uzasadniające przyznanie skarżącym świadczenia w drodze wyjątku. O wyjątkowości podnoszonych przez stronę okoliczności nie może zwłaszcza przesądzać jej subiektywne przekonanie, lecz muszą to być takie okoliczności, które ze względów obiektywnych mogą być traktowane jako szczególne (wyjątkowe).

Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji na podstawie art. 184 p.p.s.a.