Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt II SA/Kr 569/13
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2013-07-17 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6182 Zwrot wywłaszczonej nieruchomości i rozliczenia z tym związane
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Mirosław Bator Sędziowie: WSA Aldona Gąsecka-Duda NSA Anna Szkodzińska (spr.) Protokolant: Katarzyna Zbylut po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 lipca 2013 r. sprawy ze skargi M.B. i J.S. na decyzję Wojewody z dnia 26 marca 2009 r., znak: [...] w przedmiocie odmowy zwrotu nieruchomości I. uchyla zaskarżoną decyzję; II. zasądza od Wojewody na rzecz skarżących M.B. i J.S. kwotę 457,00 zł (czterysta pięćdziesiąt siedem złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 27 października 2008 r. (.....) na podstawie art. 136 ust 3 i art. 142 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jednolity Dz. U. z 2004 r. Nr 261 póz. 2603 z późn. zm.) Starosta K. orzekł o odmowie zwrotu J.S. i Z.P. części działki nr [...] objętej księgą wieczystą [...] , położonej w obrębie [...] , jedn. ewid. [...], m. K. , odpowiadającej wywłaszczonej działce nr [...] obr. [...] .

Organ I instancji podał co następuje:

Postępowanie zostało wszczęte na wniosek Z.p. i J.S. z dnia 19 listopada 1994 r., dotyczący zwrotu działki nr [...] o pow. 346 m² obr. [...] , która została wywłaszczona na rzecz Skarbu Państwa decyzją Naczelnika Dzielnicy [...] z dnia 2 maja 1977 r. pod budowę Zakładu Pracy Chronionej [...] , zgodnie z decyzjami wydanymi przez Urząd Miasta K. Wydział Gospodarki Przestrzennej i Ochrony Środowiska z dnia 23 września 1974 r. .....) i z dnia 28 lutego 1975 r. (.....) oraz zgodnie z decyzją wydaną przez Zarząd Rozbudowy Miasta K. z dnia 1 kwietnia 1976 r. (....).

Działka nr [...] stanowiła współwłasność: A.F. w ½ + 5/40 części, S.F. w 3/40 częściach, F.F. w 3/40 częściach, Z.F. w 3/40 częściach, Z.P. w 3/80 częściach, J.S. w 3/80 częściach, S.F. w 6/320 częściach, M.F. w 9/320 częściach i S.F. w 9/320 częściach. Po dacie wywłaszczenia działka nr [...] wraz z wieloma innymi działkami została oddana w użytkowanie wieczyste Spółdzielni Inwalidów [...] w K. (akt notarialny z dnia 14 października 1993 r. Rep.....). Prawo to zostało ujawnione w księdze wieczystej [...] w dniu 8 listopada 1993 r. (odpis zupełny z tej księgi z dnia 29 sierpnia 2008 r.). Następnie Spółdzielnia Inwalidów [...] w K. umową sprzedaży zawartą w dniu 9 czerwca 1994 r. (Rep.....) sprzedała udział wynoszący 7/10 części prawa użytkowania wieczystego nieruchomości Przedsiębiorstwu Budownictwa Mieszkaniowego [...] " Sp. z o. o. z siedzibą w K. Umową sprzedaży z dnia 27 lipca 1994 r. (Rep.......) Spółdzielnia Inwalidów im. [...] w K. sprzedała udział wynoszący 1/10 część prawa użytkowania wieczystego nieruchomości D.O. i J.O. małżonkom O. Umową z dnia 30 września 1994 r. (Rep.......) Spółdzielnia Inwalidów [...] w K. sprzedała Przedsiębiorstwu Budownictwa Mieszkaniowego "[...] Sp. z o. o. z siedzibą w K. pozostały jej udział w wyżej wymienionej nieruchomości, wynoszący 2/10 części prawa użytkowania wieczystego.

Działka nr [...] odpowiada części działki nr [...] . Działka nr [...] stanowi własność Gminy K. i pozostaje we współużytkowaniu wieczystym osób fizycznych oraz spółki z ograniczoną odpowiedzialnością - właścicieli lokali mieszkalnych znajdujących się w budynku mieszkalnym oznaczonym numerami porządkowymi 2B i 2C usytuowanym na tej działce (odpis z księgi wieczystej ..../ z dnia 29 sierpnia 2008 r.).

Art. 136 ust. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 roku o gospodarce nieruchomościami określa krąg podmiotów, które mogą żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości, są to przede wszystkim poprzedni właściciele nieruchomości. Jeżeli wywłaszczona nieruchomość stanowiła przedmiot współwłasności, jej zwrot może nastąpić tylko za zgodą wszystkich współwłaścicieli. W przypadku śmierci poprzedniego właściciela wywłaszczonej nieruchomości, legitymację procesową posiada jego spadkobierca lub spadkobiercy. Jeżeli spadkobierców jest kilku, niezbędna jest zgoda wszystkich.

W piśmie z dnia 5 października 2007 r. wezwano wnioskodawców do uzupełnienia braków formalnych wniosku poprzez dostarczenie wymienionych w piśmie dokumentów, w tym postanowień o stwierdzeniu nabycia spadku po zmarłych: A.F. ....etc......... wraz z oświadczeniami woli wszystkich spadkobierców tych osób w sprawie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości, jak również oświadczeń woli pochodzących od S.F. i S.F. W odpowiedzi wnioskodawcy przedłożyli kserokopię (następnie uwierzytelnioną przez pełnomocnika stron) umowy darowizny z dnia 17 czerwca [...] r. (Rep......) z której wynika, że M.P. stała się wyłączną właścicielką parceli nr nr [...] b. gm. kat. [....] , z których utworzono działkę nr [...] . Następnie działka nr [...] podzieliła się na działki: nr [...] o pow. 340 m2 i nr [...] o pow. 346 m2. Po śmierci M.P. , a na podstawie postanowienia Sądu Powiatowego dla m. K. z dnia 17 lipca 1956 r. sygn. akt II Ns II 274/56 spadek po niej nabyli: Z.P. i J.S.– po 1/2 części.

Na wniosek z dnia 8 września 1977 działka nr [...] została odłączona do księgi wieczystej Kw [...] , natomiast działka nr [...] pozostała objęta tą księgą. W dziale II księgi wieczystej Kw [...] w roku 1982, na podstawie umowy darowizny działu z dnia 17 czerwca 1941 r. (Rep......) i postanowienia z dnia 17 lipca 1956 r. (II Ns II 274/56) jako właścicieli działki nr [...] wpisano J.S. w 1/2 części i Z.P. w 1/2 części.

W dziale II księgi wieczystej Kw [...] jako właściciela działki nr [...] ujawniono Skarb Państwa na podstawie decyzji wywłaszczeniowej z dnia 2 maja 1977 r. (......).

J.S. i Z.P. brali udział w postępowaniu wywłaszczeniowym, w trakcie którego podnosili, że są właścicielami działki nr [...] na podstawie umowy darowizny z dnia 17 czerwca 1941 r. i postanowienia Sądu Powiatowego dla m. [...] Wydział II Niesporny z dnia 17 lipca 1956 r. (sygn. akt II Ns II 274/56). Okoliczność ta nie została jednak uwzględniona w postępowaniu wywłaszczeniowym zakończonym decyzją Naczelnika Dzielnicy [...] nr [...] z dnia 2 maja 1977 r. Od wydanej decyzji osoby te jednak nie złożyły odwołania i decyzja ta stała się ostateczna w dniu 19 lipca 1977 r.

W związku z powyższymi ustaleniami oraz faktem, że z wnioskiem o zwrot wystąpili jedynie J.S. i Z.P. , którzy nie doręczyli wymaganych dokumentów pozwalających w sposób prawidłowy ustalić krąg osób mogących żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości, zgłoszone przez te osoby roszczenie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości rozpatrzone zostało negatywnie.

W myśl natomiast art. 229 w/w ustawy roszczenie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości nie przysługuje, gdy została ona sprzedana albo oddana w użytkowanie wieczyste osobie trzeciej, a prawa zostały ujawnione w księdze wieczystej przed 1 stycznia 1998 r.

Od powyższej decyzji odwołanie złożyli Z.P. i J.S. . W/w rozstrzygnięciu zarzucili naruszenie prawa procesowego, a to art. 7, 77, 80, 107 kpa i błąd w ustaleniach faktycznych polegający na błędnym przyjęciu, że poprzednimi właścicielami wywłaszczonej działki nr [...] w dacie wywłaszczenia oprócz wnioskodawców tj. Z.P. i J.S. , były jeszcze inne, wymienione w decyzji osoby, brak ustaleń dotyczących wykorzystania wywłaszczonej działki zgodnie bądź niezgodnie z celem wywłaszczenia, oraz naruszenie art. 365 kpc poprzez przyjęcie, że na podstawie tego przepisu organ orzekający jest związany treścią decyzji wywłaszczeniowej.

Odwołujący się podnieśli, że odwoływanie się przez organ l Instancji wyłącznie do treści decyzji wywłaszczeniowej przy pominięciu pozostałych przedłożonych przez strony dokumentów jest sprzeczne z zasadą prawdy materialnej oraz wszechstronnego rozpatrzenia materiału dowodowego, zwłaszcza, że już wymienione w decyzji wywłaszczeniowej osoby nie zostały określone jako właściciele wywłaszczanej działki a jedynie jako osoby uprawnione do odbioru odszkodowania; co więcej z treści tej decyzji wynika, część z tych osób już nie żyje.

Decyzją z dnia 26 marca 2009 r. (....) na podstawie art. 9 a ustawy z dnia 21 sierpnia 1007 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2004 r., nr 261, poz. 2603 ze zm. oraz art. 138 § 1 pkt 1 kpa Wojewoda [...] utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

Organ odwoławczy podał, że zgodnie art. 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece domniemywa się, że prawo jawne z księgi wieczystej wpisane jest zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym. W związku z powyższym, w przedmiotowej sprawie prawidłowo ustalono właścicieli działki nr [...] w oparciu o Lwh 180 cd. Kw [...] . Umowa darowizny i działu z dnia 17 czerwca 1941 r. Rep. [...] , z której skarżący wywodzą swoje wyłączne prawo własności do wnioskowanej do zwrotu nieruchomości nie została ujawniona w Kw [...] .

Wskazał organ, że zgodnie z art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami legitymację w procesie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości posiada przede wszystkim poprzedni właściciel nieruchomości. Jeżeli wywłaszczona nieruchomość stanowiła przedmiot współwłasności, jej zwrot może nastąpić tylko za zgodą wszystkich współwłaścicieli. W wypadku śmierci poprzedniego właściciela wywłaszczonej nieruchomości, legitymację procesową w sprawie o zwrot nieruchomości posiada jego spadkobierca tj. osoba, która nabyła spadek stosownie do obowiązujących przepisów prawa cywilnego (por. IV SA/2217/98). Z wnioskiem o zwrot działki nr [...] powinni więc wystąpić wszyscy spadkobiercy po poprzednich współwłaścicielach nieruchomości, czyli po: A.F. etc....., oraz poprzedni współwłaściciele tj. S.F. , M.F. i S.F. . W drodze zwrotu wywłaszczonej nieruchomości następuje przywrócenie własności tej nieruchomości podmiotowi wywłaszczonemu (poprzedniemu właścicielowi) lub jego spadkobiercy. Poprzednim właścicielem, stosownie do art. 4 pkt 4 ustawy o gospodarce nieruchomościami, jest natomiast osoba, "która została pozbawiona prawa własności nieruchomości wskutek jej wywłaszczenia albo przejęcia na rzecz Skarbu Państwa lub na rzecz jednostki samorządu terytorialnego na podstawie innych tytułów"

Dodał organ, że ustalenie czy wniosek złożyły wszystkie osoby legitymowane ma podstawowe znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy o wywłaszczenie, a okoliczność ta musi być wyjaśniona w pierwszej kolejności. Dopiero bowiem skuteczne wniesienie wniosku przez wszystkie osoby legitymowane umożliwia badanie dalszych przestanek zwrotu, niewykazanie legitymacje skutkuje zaś odmową zwrotu wywłaszczonej nieruchomości bez konieczności wyjaśnienia czy stała się ona zbędna na cel wywłaszczenia (por. II SA/Kr 745/08).

Na powyższe rozstrzygnięcie Z.P. i J.S. złożyli skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji ewentualnie o "zmianę jej uzasadnienia poprzez uznanie, że przedmiotowa działka została wykorzystana w sposób niezgodny z celem wywłaszczenia, a odmowa zwrotu przedmiotowej działki wynika wyłącznie z faktu ustanowienia na niej użytkowania wieczystego na rzecz osoby trzeciej przed dniem 1 stycznia 1998 r., a nie z powodu wystąpienia o jej zwrot nie przez wszystkich byłych właścicieli działki bądź ich następców prawnych".

W zarzutach skargi powtórzyli skarżący w zasadzie argumenty podniesione w odwołaniu od decyzji organu I instancji. Nadto zarzucili organowi odwoławczemu nieustosunkowanie się do zarzutów podniesionych w odwołaniu co do osób – właścicieli wywłaszczonej parceli gruntowej; bezpodstawne przyjęcie, że organ jest związany decyzją wywłaszczeniową w zakresie osób nieprawidłowo wskazanych w niej jako właściciele wywłaszczonej parceli; naruszenie art. 12 kpa poprze naruszenie zasady szybkości i wnikliwości postępowania i niepoczynienie ustaleń w zakresie wykorzystania wywłaszczonej nieruchomości z celem określonym w decyzji wywłaszczeniowej; naruszenie art. 16 kpa poprzez przyjęcie, że organ orzekający jest związany treścią decyzji wywłaszczeniowej (także w zakresie osób wskazanych jako właściciele działki nr [...] , dopóki nie zostanie ona zmieniona lub uchylona przez nową decyzję; naruszenie prawa materialnego przez przyjęcie, że przeniesienie prawa własności nieruchomości następuje z chwilą ujawnienia tego faktu w księdze wieczystej; naruszenie art. 4 pkt 4 i art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami poprzez przyjęcie, że zwrot nieruchomości może nastąpić wyłącznie na wniosek osób wymienionych w decyzji wywłaszczeniowej, jako poprzednich właścicieli bądź ich spadkobierców.

Dodali, że organ odwoławczy nie uwzględnił okoliczności, że w "decyzji wywłaszczeniowej część osób uznanych przez organy orzekające w niniejszej sprawie za właścicieli, została określona jako nieżyjące, a odszkodowania nie wypłacono tym osobom a złożono do depozytu sądowego". Zatem osobom tym nie mogło przysługiwać w dacie wywłaszczenia prawo własności. Wobec powyższego przyjęcie że organ administracji jest związany decyzją wywłaszczeniową w zakresie wskazania kręgu osób – właścicieli wywłaszczonej nieruchomości jest nielogiczne i niemające oparcia w przepisach prawa.

Wskazali skarżący, że bezpodstawne jest twierdzenie, w myśl którego do wystąpienia z wnioskiem o zwrot nieruchomości legitymowane są wyłącznie osoby wskazane w decyzji wywłaszczeniowej. Taka argumentacja powoduje, że o zwrot wywłaszczonej nieruchomości nie może starać się faktyczny poprzedni jej właściciel, a osoby którym prawo własności nie przysługiwało. (por. I SA 1789/99, LEX nr 54437).Nadto skarżący powtórzyli zarzut, że pomimo upływu kilkunastu lat od dnia złożenia wniosku organy nie ustaliły czy objęta nim nieruchomość stała się zbędna na cel wywłaszczenia.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył:

Skarga jest uzasadniona.

W pierwszej kolejności powtórzyć należy za organami, że orzeczenie o zwrocie wywłaszczonej nieruchomości możliwe jest tylko wówczas, kiedy o zwrot wystąpią wszyscy uprawnieni. Tego zresztą poglądu skarżący nie kwestionują, odmiennie jednak niż organ twierdzą, że krąg osób uprawnionych zamyka się w kręgu wnioskodawców. W kontekście tej tezy zarzucają organom, że za niemiarodajny dla ustalenia kręgu osób uprawnionych do zwrotu uznały dostarczony materiał dowodowy w postaci aktu notarialnego z dnia 17 czerwca 1941 r. i postanowienia Sądu Powiatowego dla m. Krakowa Wydział II Niesporny z dnia 17 lipca 1956 r. (sygn. akt II Ns II 274/56). Temu zarzutowi nie sposób racji odmówić.

Postępowanie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości nie jest dalszym ciągiem postępowania wywłaszczeniowego, a co istotniejsze sprawa zwrotu nieruchomości nie mieści się w granicach sprawy o wywłaszczenie. Żądanie zwrotu wszczyna postępowanie w zupełnie nowej sprawie, w której krąg uczestników, a przede wszystkim wnioskodawców mających łączną legitymację materialnoprawną musi być ustalony samodzielnie. Zwrot nieruchomości nie jest bowiem restytucją wywłaszczonego prawa własności, choć dotyczy przedmiotu objętego wywłaszczeniem /por. wyrok NSA z dnia 4 sierpnia 1999 r. IV SA 1060/99/ .

Postrzeganie w taki sposób rozpoznawanej aktualnie sprawy o zwrot ułatwia oderwanie się od warunków rządzących postępowaniem wywłaszczeniowym, a skoncentrowanie się na przesłankach zwrotu określonych obowiązującymi aktualnie przepisami. Zgodnie z art. 136 ust. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami z żądaniem zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub jej części może występować poprzedni właściciel lub jego spadkobierca. Zwrot "poprzedni właściciel" został z kolei zdefiniowany w art. 4 pkt 4 ustawy. Poprzedni właściciel – to osoba, która została pozbawiona prawa własności nieruchomości wskutek jej wywłaszczenia" . Ustawowe kryterium wyróżniające podmiot uprawniony do zwrotu odnosi się wprost do prawa własności i do rzeczowego skutku decyzji wywłaszczeniowej, a nie do kręgu uczestników postępowania wywłaszczeniowego, czy też adresatów decyzji /i ich spadkobierców/. Poprzedni więc właściciel – to ten, który został pozbawiony rzeczywiście istniejącego prawa własności.

Sąd w całości podziela pogląd wyrażony w wyroku NSA z dnia 10 maja 1999 r. IV SA 811/97 /ONSA 2000/2/80/. Jakkolwiek wyrok ten wydany został w nawiązaniu do stanu prawnego sprzed wejścia w życie obecnej ustawy o gospodarce nieruchomościami i w związku ze stwierdzeniem przez sąd nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie z datą sprzed daty wywłaszczenia, to z uwagi na oczywistą zbieżność zarówno stanów prawnych, jak i faktycznych, w całym wywodzie może być odnoszony do sprawy niniejszej. Pogląd taki został zresztą powtórzony w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 października 2010 r. I OSK 1741/09 (LEX 745159).

Choć wpis w księdze wieczystej rzeczywiście łączy się z domniemaniem jego zgodności z rzeczywistym stanem prawnym, to jednak zasada ta nie ma charakteru bezwzględnego. Jeśli wpisy do ksiąg, które uznał za miarodajne organ wywłaszczeniowy, dokonane zostały przed 17 czerwca 1941 r. i oparte zostały na zdarzeniach sprzed tej daty, to wskazanie osoby "poprzedniego właściciela" nie może nasuwać żadnych wątpliwości. W takim wypadku decydujące znaczenie mieć musi akt potwierdzający nabycie własności po tej dacie. Organy nie mogły więc odrzucić a priori przedłożonych przez skarżących dokumentów; winny były je włączyć do materiału dowodowego stanowiącego podstawę ustaleń faktycznych i poddać stosownej ocenie, przy uwzględnianiu także takich okoliczności, jak to, że wśród osób wymienionych w decyzji wywłaszczeniowej znalazły się osoby nieżyjące, a w księdze wieczystej prowadzonej dla niewywłaszczonej części nieruchomości skarżący wpisani zostali jako jedyni właściciele na podstawie tych samych dokumentów.

Niewątpliwie ustalenie innego kręgu osób pozbawionych decyzją wywłaszczeniową własności nieruchomości pozostawałoby w sprzeczności z ustaleniami, które przyjmował organ orzekający o wywłaszczeniu. Wówczas krąg właścicieli wywłaszczanej nieruchomości ustalony został w oparciu o wpisy w księgach wieczystych, w których rzeczywiście figurowało kilka, wymienianych przez organ, osób. Ze sprzeczności tej jednak nie można, zadaniem Sądu, wnioskować o braku pełnej legitymacji skarżących do wystąpienia z żądaniem zwrotu.

Brak pełnej legitymacji po stronie skarżących organ odwoławczy wskazał jako jedyny powód utrzymania w mocy decyzji o odmowie zwrotu nieruchomości. Organ ten w ogóle nie wypowiedział się co do poprawności ustaleń organu I instancji dotyczących losu wywłaszczonej nieruchomości, celu wywłaszczenia i jego realizacji, ani też nie zweryfikował negatywnej przesłanki zwrotu z art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Także więc i pod tym względem zaskarżona decyzja jest wadliwa, a wada ta ma charakter istotny.

Ostatecznie więc stwierdzić trzeba, że odmowa uwzględnienia wniosku o zwrot podyktowana została wadliwą wykładnią przepisu prawa materialnego tj. art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Konsekwencją błędnej wykładni w/w przepisu był brak ustaleń i ocen w zakresach wyżej wskazanych. Organ winien ustalić daty i podstawy wpisów do ksiąg wieczystych, o których była mowa, i - o ile potwierdzony będzie stan, który przedstawiają skarżący, przeprowadzić postępowanie wyjaśniające przy uznaniu ich pełnej legitymacji.

Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1a w zw. z art. 135, oraz na podstawie art. 200 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono jak w wyroku.