Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt II SA/Op 421/10
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2010-10-07 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Inne
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 15. art.145a, art, 154, art. 7, art. 77, art. 80, art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 2 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym Przewodniczący Sędzia WSA Daria Sachanbińska - spr Sędziowie Sędzia WSA Grażyna Jeżewska Sędzia WSA Elżbieta Naumowicz Protokolant st. sekretarz sądowy Grażyna Stykała po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 7 października 2010 r. sprawy ze skargi H. B. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], nr [...] w przedmiocie wznowienia postępowania administracyjnego w sprawie przyznania świadczeń pieniężnych z tytułu pracy przymusowej 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...], 2) określa, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości, 3) zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego H. B. kwotę 200 (dwieście) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu przez H. B. jest decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], nr [...], utrzymująca w mocy decyzję własną z dnia [...], nr [...], o odmowie uchylenia decyzji z dnia 6 września 2004 r., nr [...], którą odmówiono H. B. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), zwanej dalej ustawą.

Wydanie zaskarżonej decyzji poprzedziło postępowanie o następującym przebiegu:

Decyzją z dnia 23 stycznia 2001 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 105 § 1 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego w zw. z art. 4 ust. 5 ustawy, umorzył postępowanie administracyjne w sprawie wniosku H. B. o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej, uznając, że został on złożony w w/w Urzędzie z uchybieniem ustawowego terminu, tj. po dniu 31 grudnia 1999 r.

Powyższą decyzję Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 154 § 1 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego oraz art. 2 pkt 2 lit. a i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy, uchylił decyzją z dnia 6 września 2004 r., jednocześnie odmawiając H. B. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. W uzasadnieniu decyzji wyjaśnił, że wniosek H. B. z dnia 2 czerwca 2004 r. został potraktowany jako wniosek o uchylenie decyzji z dnia 23 stycznia 2001 r. Dalej stwierdził - wskazując na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 17 czerwca 2003 r., sygn. akt P-24/02, którym orzeczono o niezgodności zapisu art. 4 ust. 5 ustawy z Konstytucją - że przedmiotowy wniosek może zostać rozpatrzony merytorycznie. Organ podniósł również, że z uwagi na brak wskazania przez wnioskodawcę ustawowych podstaw wznowienia postępowania, czy też podstaw stwierdzenia nieważności - zgodnie z art. 235 § 1 K.p.a. - zakwalifikował pismo strony jako wniosek o zmianę decyzji własnej w trybie art. 154 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego. Organ uznał, że za uchyleniem decyzji z dnia 23 stycznia 2001 r. przemawia słuszny interes strony, o którym mowa w art. 154 K.p.a., bowiem wniosek strony nie został rozpatrzony merytorycznie. Następnie dokonał wykładni pojęcia represji określonego w art. 2 pkt 2 lit. a ustawy, stwierdzając, że nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do przyznania świadczenia pieniężnego. Natomiast ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, tj. zeznań świadków i ankiety personalnej wnioskodawcy wynika jednoznacznie, że strona w latach 1941 -1945 wykonywała pracę przymusową na terytorium Polski (w miejscowości [...]), w jej granicach sprzed 1 września 1939 r. Skoro zatem praca wykonywana była przez H. B. w Polsce, brak podstaw do przyznania wnioskowanego świadczenia pieniężnego.

Decyzją z dnia [...], wydaną na podstawie art. 154 § 1 i 2 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego oraz art. 2 i art. 4 ust. 1, 2, 4 ustawy w zw. z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił uchylenia decyzji własnej z dnia 6 września 2004 r., którą odmówiono H. B. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w art. 3 ust. 1 ustawy. W uzasadnieniu decyzji organ przedstawił stan faktyczny sprawy podając, że wniosek H. B., który wpłynął do Urzędu w dniu 11 marca 2010 r., wobec braku sprecyzowania w nim trybu jego rozpatrzenia, został zakwalifikowany jako wniosek o uchylenie decyzji w trybie art. 154 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego. Dokonując oceny spełnienia przesłanek określonych w tym przepisie organ uznał, że decyzja, o której uchylenie wnosi strona jest ostateczna. Natomiast okoliczności, na które powołuje się wnioskodawca nie uzasadniają oceny, iż za uchyleniem decyzji przemawia interes społeczny lub słuszny interes strony, bowiem od dnia wydania decyzji stan prawny i orzecznictwo Kierownika Urzędu nie uległy zmianie. Dalej organ, powołując się na przepis art. 2 pkt 2 lit. a ustawy oraz uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. stwierdzającego niezgodność tej regulacji z art. 32 ust. 1 Konstytucji w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, stwierdził, że nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do przyznania świadczenia pieniężnego, o którym mowa w ustawie. W ocenie organu, zgromadzony w sprawie materiał dowodowy potwierdził, że H. B. wykonywał pracę przymusową niedaleko stałego miejsca zamieszkania, tj. w miejscowości [...]. Praca ta nie była zatem szczególnie dotkliwej formy, o jakiej mowa w w/w wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tzn. nie była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy H. B. wniósł o pozytywne załatwienie jego żądania, wskazując, że jako 8 - letni chłopiec został wysiedlony z matką oraz rodzeństwem. Wskazał również, że nie jest dla niego zrozumiałe stwierdzenie decyzji, iż praca "u Niemca" nie była połączona z wysiedleniem. Do wniosku dołączył dokument niemiecki oraz oświadczenia świadków – H. D. i M. J., potwierdzające fakt wysiedlenia.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3, art. 151 § 1 i 2 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego oraz art. 2 pkt 2 lit. a i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy, decyzją z dnia [...], utrzymał w mocy rozstrzygnięcie własne z dnia [...]. W uzasadnieniu decyzji organ zacytował art. 145a K.p.a. oraz przytoczył fragmenty uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., w tym argumentację Trybunału uzasadniającą interpretację, że naruszenie zasady równości w sposobie ukształtowania przesłanek dostępu do świadczeń deportacyjnych jest bezpośrednim wynikiem uzależnienia prawa do tych świadczeń od kryteriów "geograficznych" (tzn. przekroczenia granic państwa polskiego) i wykluczenia możliwości otrzymania świadczeń przez osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego. Następnie organ ponowił wywody zawarte w decyzji z dnia [...], a dotyczące charakteru wykonywanej przez H. B. pracy przymusowej. Końcowo stwierdził, że przepisy ustawy nie przewidują świadczeń z ustawy dla wszystkich poszkodowanych przez pracę niewolniczą na rzecz III Rzeszy, lecz zawężają krąg podmiotów do tych spośród nich, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy.

W skardze na powyższą decyzję H. B. wniósł o jej uchylenie w całości i przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w art. 3 ust. 1 ustawy oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Alternatywnie wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Kierownikowi Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych. Kwestionowanemu rozstrzygnięciu zarzucił naruszenie przepisów prawa procesowego, w szczególności art. 77 § 1 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego poprzez brak rozpatrzenia w sposób wyczerpujący zebranego w sprawie materiału dowodowego, a to nieustosunkowanie się w ogóle do zeznań świadków, oraz art. 76 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego poprzez nieuwzględnienie treści przedłożonego przez skarżącego dokumentu niemieckiego. Kolejny zarzut dotyczył naruszenia przepisów prawa materialnego, w szczególności art. 2 pkt 2 ustawy poprzez uznanie, że praca przymusowa była wykonywana w bliskiej odległości od stałego miejsca zamieszkania, a więc nie miała formy, o której mówi Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. Zaskarżonej decyzji zarzucono również sprzeczność z zasadami współżycia społecznego. W uzasadnieniu skargi wywiedziono, że skarżone rozstrzygnięcie jest sprzeczne ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym, bowiem z przedłożonego przez H. B. oświadczenia wynika, że skarżący urodzony [...] w [...], pracował w niemieckim majątku rolnym położonym we wsi [...]. Z kolei zeznania świadków potwierdzają, że była to praca przymusowa w gospodarstwie rolnym prowadzonym przez Niemca – J. K., wykonywana w okresie od 15 czerwca 1940 r. do 18 stycznia 1945 r. Zdaniem skarżącego, spełnia on wszystkie przesłanki określone w ustawie, konieczne do przyznania wnioskowanego świadczenia. Został bowiem wywieziony do [...] jako dziecko, nie znając języka, musiał wykonywać polecenia niemieckiego gospodarza i świadczyć pracę ponad siły. Stres związany z opuszczeniem dotychczasowego miejsca zamieszkania, jak również przymus wykonywania pracy powodują, że skarżący jest osobą dotkliwie poszkodowaną, o jakiej mowa w w/w wyroku Trybunału. Podniósł również, że w przedmiotowym wyroku, na który powołuje się organ, nie dokonano wykładni pojęcia "bliska odległość", pozostawiając to zagadnienie do każdorazowej oceny przez organ rozpoznający sprawę. Tymczasem w niniejszej sprawie organ nie wypowiedział się w powyższym zakresie. Zdaniem H. B., odległości 5 czy 6 km od miejsca zamieszkania nie można nazwać bliską odległością dla dziecka. Końcowo zarzucił również organowi, że nie odniósł się do charakteru wykonywanej pracy i wieku, w jakim skarżący te prace wykonywał.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości stanowisko i argumentację przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Na rozprawie w dniu 7 października 2010 r. pełnomocnik organu podtrzymał stanowisko procesowe zawarte w odpowiedzi na skargę i argumenty w niej zawarte. Dodatkowo wyjaśnił, że organ nie kwestionował faktu wykonywania przez skarżącego przymusowej pracy i dlatego nie musiał badać jej charakteru. Na pytanie Sądu stwierdził, że zdaniem organu deportacja o jakiej mowa w przepisach powinna łączyć się z wywiezieniem osoby na znaczną odległość, tj. 50 -100 km. To stanowisko jest zbieżne z poglądami wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Podniósł również, że o fakcie deportacji przesądza odległość od miejsca zamieszkania do miejsca wykonywania pracy. Natomiast pisząc o pobliskiej miejscowości organ miał na myśli odległość między [...] a [...]. Jednocześnie przyznał, że w decyzjach nie znajduje się wyraźne określenie odnośnie odległości (w kilometrach). Końcowo podkreślił, że w dokumentach znajduje się mapka sporządzona przez organ, jednakże w decyzji nie doszło do jej skomentowania, choć była podstawą do twierdzeń odnośnie bliskiej odległości.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie, z tym, że również z przyczyn w niej niewywiedzionych.

Zgodnie z przepisem art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w postępowaniu sądowym nie mogą być brane pod uwagę argumenty natury słusznościowej czy celowościowej. Badana jest wyłącznie legalność aktu administracyjnego, czyli prawidłowość zastosowania przepisów prawa do zaistniałego stanu faktycznego, trafność ich wykładni oraz prawidłowość przyjętej procedury.

Ponadto, stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej P.p.s.a., Sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to, że Sąd bierze z urzędu pod uwagę wszelkie naruszenia prawa proceduralnego i materialnego niezależnie od treści podnoszonych w skardze zarzutów, jednakże w zakresie oceny legalności nie może wykraczać poza sprawę, która była lub winna być przedmiotem postępowania przed organami administracji publicznej i której dotyczy zaskarżone rozstrzygnięcie.

Uwzględnienie skargi następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a.).

Dokonując tak rozumianej oceny zaskarżonego rozstrzygnięcia, Sąd stwierdził, że wydane w sprawie decyzje nie odpowiadają wymogom prawa, bowiem organ dopuścił się naruszenia podstawowych zasad postępowania administracyjnego.

Przedstawienie rozważań, jakie doprowadziły Sąd do takiej oceny legalności zarówno zaskarżonej decyzji, jak i objętej kontrolą z mocy art. 135 P.p.s.a. decyzji ją poprzedzającej, rozpocząć należy od wskazania, że decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] wydana została w trybie art. 154 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), zwanej dalej K.p.a. Zgodnie z tym przepisem decyzja ostateczna, na mocy której żadna ze stron nie nabyła prawa, może być w każdym czasie uchylona lub zmieniona przez organ administracji publicznej, który ją wydał, lub przez organ wyższego stopnia, jeżeli przemawia za tym interes społeczny lub słuszny interes strony. Przepis ten stanowi jeden z elementów systemu kilku nadzwyczajnych trybów postępowania administracyjnego, obejmującego przypadki weryfikacji decyzji administracyjnych dotkniętych wadliwościami kwalifikowanymi lub niekwalifikowanymi oraz decyzji prawidłowych pod względem prawnym. Postępowanie w sprawie zmiany lub uchylenia decyzji ostatecznej na podstawie art. 154 K.p.a. ma za przedmiot ustalenie przesłanek wzruszenia obowiązującej decyzji, która może być najzupełniej prawidłowa pod względem prawnym albo też może być dotknięta wadami niekwalifikowanymi, a więc nie dającymi podstaw do wznowienia postępowania lub stwierdzenia nieważności decyzji. W postępowaniu prowadzonym w trybie art. 154 § 1 K.p.a. organ administracji publicznej dokonuje weryfikacji decyzji ostatecznej, na podstawie której żadna ze stron nie nabyła prawa w sferze prawa materialnego, przez pryzmat ustanowionych w nim przesłanek, to jest przesłanki interesu społecznego lub słusznego interesu strony. Mając na uwadze powyższe należy przypomnieć, że organ pierwszej instancji dokonując oceny przesłanek określonych w omawianym przepisie stwierdził, że decyzja z dnia 6 września 2004 r., o której uchylenie wnosił H. B. jest ostateczna, natomiast okoliczności, na które powoływał się wnioskodawca nie uzasadniają oceny, że za uchyleniem tej decyzji przemawia interes społeczny lub słuszny interes strony. Z kolei w decyzji wydanej w wyniku rozpoznania wniosku H. B. o ponowne rozpoznanie sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, utrzymując w mocy decyzję własną z dnia [...], wskazał w podstawie prawnej decyzji art. 151 § 1 i 2 K.p.a. W uzasadnieniu decyzji powołał się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. (sygn. akt K 49/07) oraz treść art. 145a K.p.a., stwierdzając, że postępowanie administracyjne prowadzone było po wznowieniu postępowania. W związku z powyższym wyjaśnienia wymaga, że wniosek o wznowienie postępowania administracyjnego nie powoduje automatycznie wszczęcia tego postępowania, ale wymaga zbadania, czy wystąpiły przesłanki do wznowienia. Z art. 149 K.p.a. wynika bowiem, że wniosek ten może zostać załatwiony w dwojaki sposób, tj. organ może odmówić wznowienia postępowania decyzją, o której mowa w art. 149 § 3, albo wznowić je postanowieniem wskazanym w art. 149 § 2. Czynności proceduralne organu następujące wskutek otrzymania wniosku o wznowienie mają zatem na celu zbadanie, czy istnieją podstawy do wydania postanowienia o wznowieniu, czy też istnieją przeszkody, które uniemożliwiają wznowienie, powodując wydanie decyzji o odmowie. Wydanie decyzji odmawiającej wznowienia postępowania jest możliwe tylko w razie gdy wznowienie postępowania z przyczyn przedmiotowych lub podmiotowych jest niedopuszczalne oraz gdy strona złożyła żądanie wznowienia postępowania z uchybieniem ustawowego terminu określonego w art. 148 § 1 i § 2 lub art. 145a § 2 K.p.a., a nie ma podstaw do jego przywrócenia (tak: B. Adamiak [w:] B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz. Wyd. C.H. Beck, Warszawa 2006, s. 675). Natomiast z uzasadnienia decyzji z dnia [...] oraz z akt sprawy nie wynika, aby organ zachował wskazany wyżej tryb postępowania, o czym świadczy brak postanowienia o wznowieniu postępowania, a także niedokonanie oceny przesłanek określonych w art. 149 K.p.a. W decyzji tej organ nie odnosi się również w żadnym zakresie do przesłanek określonych w art. 154 K.p.a., który stanowił przecież podstawę decyzji z dnia [...]. W oparciu o powyższe, w ocenie Sądu, należało uznać, że w rozpoznawanej sprawie doszło do naruszenia zasady dwuinstancyjności postępowania, określonej w art. 15 K.p.a. Prowadzono bowiem sprawę w dwóch różnych trybach (wzajemnie się wykluczających) i na podstawie innych przesłanek. Natomiast przedstawiona wyżej odrębność obu dróg postępowania prowadzi do jednoznacznej oceny, że organ nie może w toku instancji dowolnie ich zmieniać czy też zastępować jedną przez drugą. Zdaniem Sądu, już tylko ta wadliwość w postępowaniu organu powoduje konieczność uchylenia zaskarżonej decyzji. Ponadto odnotować również należy, że wydanie decyzji w trybie art. 154 K.p.a., jak podkreśla się w orzecznictwie, winno mieć miejsce dopiero wówczas, gdy nie można zastosować ani trybu przewidzianego w art. 145 K.p.a., ani też trybu uregulowanego w art. 156 K.p.a. Podkreślić bowiem wypada, że system nadzwyczajnych trybów postępowania oparty jest na zasadzie niekonkurencyjności, a to oznacza, że poszczególne tryby nadzwyczajne mają na celu usunięcie tylko określonego rodzaju wadliwości decyzji i nie mogą być stosowane zamiennie. Poza powyższym dostrzec także należy, że organ orzekający mając wątpliwości co do żądania wnioskodawcy w zakresie trybu w jakim ma być prowadzone postępowanie - a na takie wątpliwości wyraźnie wskazywano w uzasadnieniu decyzji - winien zwrócić się do wnioskodawcy o stosowne wyjaśnienia. Nieustalenie rzeczywistej woli wnioskodawcy stanowi również naruszenie art. 63 § 2 K.p.a. Żądanie wszczęcia postępowania określa bowiem przedmiot tego postępowania, a w razie wątpliwości sprecyzowanie żądania należy do strony, nie zaś do sfery ocennej organu administracji. Powyższa reguła znajduje zastosowanie również przy wyborze trybu postępowania, w jakim strona pragnie dochodzić swoich praw (por. wyrok NSA z dnia 16 maja 2008 r., sygn. akt II OSK 510/07, Lex nr 505314).

Dokonując dalszej kontroli zaskarżonej decyzji przypomnieć należy, że jej materialnoprawną podstawę stanowił przepis art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), zwanej dalej ustawą. Zgodnie z tym przepisem, represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. W tym miejscu odnotowania wymaga, że wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07 (Dz. U. Nr 220, poz. 1734) Trybunał Konstytucyjny orzekł, iż art. 2 pkt 2 ustawy w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu wyroku Trybunał Konstytucyjny za trafne uznał stanowisko ustawodawcy, "iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiedniej miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do >>zwykłej<< pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, można wymienić m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te nabierają szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że >>na roboty<< wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi". W opinii Trybunału Konstytucyjnego, "ogólnie słuszny cel zaskarżonej ustawy (symboliczne zadośćuczynienie dla osób wywiezionych do pracy przymusowej) został wypaczony przez niepełne określenie kategorii osób uprawnionych do świadczenia deportacyjnego przewidzianego w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu. Z przepisu tego wynika, że beneficjentami świadczeń mogą być wyłącznie osoby wywiezione z terytorium państwa polskiego (i to definiowanego na dwa różne sposoby - w granicach przedwojennych lub powojennych) na terytorium ZSRR, III Rzeszy lub terenów przez nie okupowanych. W taki sposób do rangi warunku uzyskania świadczenia (cechy relewantnej jego adresatów) podniesione zostało przekroczenie granicy państwa polskiego (nie zawsze zresztą istniejącej w sensie prawnym i faktycznym oraz zmieniającej swój przebieg w trakcie działań wojennych). Spowodowało to wykluczenie możliwości przyznania świadczeń deportacyjnych osobom deportowanym (wywiezionym) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego". Dalej w uzasadnieniu słusznie wywodzono, że "tak sformułowane, bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszają zasadę równości. Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. (...) Naruszenie (...) zasady równości w sposobie ukształtowania przesłanek dostępu do świadczeń deportacyjnych jest bezpośrednim wynikiem uzależnienia prawa do analizowanego świadczenia od kryteriów "geograficznych" (tzn. przekroczenia granic państwa polskiego) i wykluczenia możliwości otrzymania świadczeń przez osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego". Trybunał Konstytucyjny nie zakwestionował natomiast zasady, wedle której omawiane świadczenia przysługują osobom, wobec których obowiązek pracy przymusowej przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska.

Przenosząc przedstawione rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy stwierdzić trzeba, że organ nie wyjaśnił, czy w przypadku skarżącego miała miejsce deportacja w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy, nadanym w/w wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego. Organ - przede wszystkim - nie poczynił ustaleń pozwalających na ocenę, czy praca wykonywana przez skarżącego przybrała szczególnie dotkliwą formę, tzn. była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Rozważając powyższe, organ winien mieć na względzie, że skarżący został wywieziony z miejsca zamieszkania jako 8 - letni chłopiec, a zatem należało dokonać oceny charakteru zmiany miejsca pobytu, wykonywanej pracy i warunków, w których musiał funkcjonować jako dziecko, w tym także pod kątem możliwości kontaktowania się z rodziną oraz więzi społecznych z nowym otoczeniem. W tym miejscu zauważyć również należy, że organ uznając, iż H. B. wykonywał pracę "w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania", jednocześnie nie podał w decyzji, co w jego ocenie oznacza ten termin, a także nie określił wyraźnie odległości między [...] a [...]. Podkreślenia natomiast wymaga, że w przepisach ustawy a także w uzasadnieniu w/w wyroku Trybunału Konstytucyjnego brak jest wskazań co do odległości deportacji, a zatem, jak słusznie podnosi skarżący, nawet niewielka odległość wywiezienia do pracy niewolniczej nie jest przesądzająca dla uznania braku podstaw do przyznania świadczenia pieniężnego, gdyż kwestia odległości, jako jeden z czynników wskazujących na zaostrzony charakter represji, podlega każdorazowej ocenie organu, przy uwzględnieniu okoliczności rozpoznawanej sprawy. Odnotowania także wymaga, że na rozprawie pełnomocnik organu podniósł, iż podstawą twierdzeń odnośnie bliskiej odległości była sporządzona przez organ mapka. Jednakże w obu kontrolowanych decyzjach brak jakiegokolwiek odniesienia do tego dokumentu. Reasumując, w ocenie Sądu, wydanie kontrolowanych decyzji bez dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego co do okoliczności istotnych, pozwalających na stwierdzenie czy skarżący podlegał represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy, uznać należy za naruszające przepisy art. 7 i art. 77 K.p.a. Stosownie do tych regulacji prawnych organ administracji publicznej zobowiązany jest podjąć wszelkie kroki niezbędne do dokładanego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Organ, wykorzystując dozwolone przepisami środki dowodowe, winien zebrać cały materiał dowodowy pozwalający na dokonanie stosownych ustaleń i wydanie rozstrzygnięcia w sprawie. Z kolei brak ustaleń w wyżej opisanym zakresie czyni niemożliwym dokonanie przez Sąd oceny spełnienia przez skarżącego przesłanek określonych w art. 2 pkt 2 lit. a ustawy. Sąd nie jest bowiem uprawniony do dokonywania we własnym zakresie ustaleń faktycznych, gdyż stosownie do treści art. 133 § 1 P.p.s.a. sąd orzeka na podstawie akt sprawy, a więc z uwzględnieniem stanu faktycznego i prawnego wynikającego z akt sprawy, a istniejącego w dacie wydania decyzji. W tym miejscu wskazać jeszcze należy, że w uzasadnieniu obu decyzji ograniczono się jedynie do ogólnego stwierdzenia, iż zgromadzony w sprawie materiał dowodowy potwierdził wykonywanie przez skarżącego pracy przymusowej w bliskiej odległości, co ma dowodzić, że praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o jakiej mowa w wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Zdaniem Sądu, materiał dokumentacyjny sprawy - wbrew twierdzeniom organu - nie jest jednoznaczny, zatem należało precyzyjnie wskazać, w zgodzie z art. 107 § 3 K.p.a., na których dowodach organ się oparł. Ponadto wadliwością postępowania było i to, że przy ponownym rozpoznaniu sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych nie ocenił dołączonej przez skarżącego dokumentacji (dokument niemiecki oraz oświadczenie świadka H. D. i M. J.), potwierdzającej - w jego ocenie - fakt wysiedlenia. Skoro zatem w niniejszej sprawie organ przy ocenie przesłanek uprawniających skarżącego do przyznania wnioskowanego świadczenia oparł się na niekompletnym oraz nierozpatrzonym wszechstronnie materiale dowodowym, to uznać należało, że postępowanie to nosi cechy dowolności, a tym samym przeprowadzone zostało z naruszeniem art. 80 K.p.a. Zarzut dowolności zostaje wykluczony dopiero ustaleniami dokonanymi w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 K.p.a.), zgromadzonego i rozpatrzonego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 K.p.a.), a więc przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku niezbędnego wydania decyzji o przekonującej treści (por. wyrok NSA w Warszawie z dnia 4 lipca 2001 r., sygn. akt I SA 1768/99, Lex nr 54171).

W rozpoznawanej sprawie stwierdzić również należy, że uzasadnienie zaskarżonej decyzji, jak i decyzji ją poprzedzającej, nie spełnia wymogów określonych w art. 107 § 3 K.p.a. Zgodnie z tym przepisem, uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Tymczasem uzasadnienia obu decyzji ograniczają się w głównej mierze do zacytowania wyroku Trybunału Konstytucyjnego oraz fragmentów jego uzasadnienia, a następnie do ogólnej konkluzji, że skoro praca skarżącego wykonywana była w bliskiej odległości od stałego miejsca zamieszkania, to nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, tzn. nie była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. W tym miejscu podkreślić należy, że uzasadnienie decyzji, stanowiące jej obowiązkowy składnik, jest wyrazem prawidłowego przeprowadzenia przez organ procesu rozpoznawczego i dedukcyjnego w zakresie niezbędnym dla rozstrzygnięcia sprawy. Uzasadnienie stanowi zatem integralną część decyzji i jego zadaniem jest wyjaśnienie rozstrzygnięcia, stanowiącego dyspozytywną jej część. Znamiennym jest, że na gruncie przepisów procedury administracyjnej ustawodawca powiązał obowiązek uzasadniania podjętego aktu z zasadą przekonywania (art. 11 K.p.a.) oraz zasadą pogłębiania zaufania obywateli do organów Państwa (art. 8 K.p.a.). Nie ulega również wątpliwości, że uzasadnienie winno spełniać rolę edukacyjno-perswazyjną w stosunku do adresatów decyzji, powinno również umożliwiać kontrolę poprawności decyzji. Z tego względu motywy decyzji powinny być tak ujęte, aby strona mogła poznać tok rozumowania poprzedzającego wydanie rozstrzygnięcia oraz zrozumieć i w miarę możliwości zaakceptować zasadność przesłanek faktycznych i prawnych, jakimi kierował się organ przy załatwianiu sprawy. Niewyjaśnienie wszystkich okoliczności mających istotne znaczenie w sprawie oraz nieuzasadnienie decyzji w sposób właściwy, tak jak to miało miejsce w rozpoznawanej sprawie, narusza podstawowe zasady postępowania administracyjnego i stanowi podstawę do jej uchylenia przez sąd administracyjny. Dodatkowo należy dostrzec, że organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji w ogóle nie rozpatrzył i nie ustosunkował się do zarzutów podniesionych przez skarżącego we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy, co więcej, nie przedstawił powodów, dla których pominął dowody załączone do wniosku, a potwierdzające - w ocenie skarżącego - fakt wysiedlenia.

Przedstawione powyżej uchybienia, które mogą mieć istotny wpływ na wynik postępowania spowodowały konieczność uchylenia - na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. - zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji własnej Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych. Rozstrzygnięcie w kwestii wykonalności zaskarżonej decyzji oparto o przepis art. 152 P.p.s.a., natomiast o kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 P.p.s.a.

Wskazania co do dalszego postępowania wynikają wprost z powyższych rozważań Sądu i sprowadzają się przede wszystkim do przeprowadzenia przez organ postępowania we właściwym trybie oraz zgodnie z zasadami postępowania administracyjnego.