Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 1285/07
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2007-09-19 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wanda Zielińska-Baran, Sędziowie Sędzia WSA Alina Balicka (spr.), asesor WSA Agnieszka Łąpieś-Rosińska, Protokolant Marek Lubasiński, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 września 2007 r. sprawy ze skargi J. R. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] maja 2007 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza na rzecz skarżącego J. R. od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wnioskiem z dnia (...) lutego 2004r. J. R., działając w imieniu własnym oraz Z. R., Z. M. i S. M., wystąpił do Wojewody (...) o wydanie decyzji stwierdzającej, iż zespół pałacowo- parkowy położony w K. nie podpada pod dyspozycję art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, albowiem obiekt ten nie był objęty działaniem przepisów tego dekretu, gdyż dekret ten nie obejmuje obiektów mieszkalnych o charakterze nierolniczym, stanowiących dom mieszkalny.

Wojewoda (...) decyzją z dnia [...] czerwca 2006r. Nr [...] wydaną na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 ze zm.) stwierdził, iż zespół pałacowo- parkowy w K., gmina P., na działce o aktualnym oznaczeniu nr [...] o pow. (.....) ha (według wstępnego projektu podziału działki nr [...] dotyczącego wydzielenia zespołu pałacowo-parkowego w K. - działce nr [...] o pow. (....) ha), będący przed przejęciem na rzecz Skarbu Państwa własnością A. R., zapisany w dniu przejęcia w księdze wieczystej "[...]", aktualnie KW nr [...], nie podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 3, poz. 13zezm.).

Wojewoda (...) wskazał, iż na rzecz Skarbu Państwa, na podstawie przepisów dekretu z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej przechodziły z mocy prawa te nieruchomości ziemskie, które spełniały określone przepisem art. 2 ust. 1 lit. e dekretu normy obszarowe i jednocześnie nadawały się do wykorzystania na cele reformy rolnej, o których mowa w art. 1 dekretu.

Ponieważ dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej, jak i przepisy wykonawcze do niego, nie definiują pojęcia nieruchomości ziemskiej, Wojewoda (...) precyzując pojecie nieruchomości ziemskiej odwołał się do istniejącego w tej materii orzecznictwa, a także ustawodawstwa przedwojennego - rozporządzenia

tymczasowego Rady Ministrów z dnia 1 września 1919r. normującego przenoszenie własności ziemskich, ustawy z dnia 26 września 1922r. w przedmiocie rozbudowy miast, ustawy z dnia 28 grudnia 1925r. o wykonaniu reformy rolnej. Na tej podstawie Wojewoda (...) wywiódł, że przez nieruchomość ziemską należy rozumieć nieruchomość zarówno wykorzystywaną na cele rolnicze jak i przeznaczoną na cele rolnicze.

Wojewoda (...) odwołał się również do uchwały Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990r. sygn. akt W 3/89, OTK 1990, poz. 26, w której został wyrażony pogląd, iż ustawodawca posługując się pojęciem nieruchomości ziemskiej, miał na myśli wyłącznie te nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej. Trybunał Konstytucyjny w uchwale tej uznał, iż z przepisów dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej nie wynika, aby na cele reformy rolnej były przeznaczone nieruchomości nie mające charakteru rolnego, a w szczególności nie pozostające w funkcjonalnej łączności z gospodarstwem rolnym.

Wobec powyższego Wojewoda (...) dokonał oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego pod kątem możliwości wykorzystania zespołu pałacowo-parkowego położonego w K. na cele reformy rolnej oraz jego funkcjonalnego powiązania z wchodzącym w skład nieruchomości ziemskiej gospodarstwem rolnym.

W toku postępowania administracyjnego Wojewoda (...) ustalił następujący stan faktyczny:

Wnioskowany zespół pałacowo-parkowy , którego wpisanym w księdze wieczystej właścicielem do dnia przejęcia na rzecz Skarbu Państwa był A. R., położony na parceli nr [...] o pow. (...) ha – (...) oraz parceli nr [...] o pow. (....) ha – (...)(stan według mapy katastralnej oraz wyciąg z matrykuły [...] księgi wieczystej K. majątek tom [...] karta [...], stanowił wydzieloną część majątku ziemskiego K. o powierzchni całkowitej (....) ha.

Majątek w K. przejęty został na rzecz Skarbu Państwa na wniosek Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w P. nr [...] z dnia [...] listopada 1946r. oznaczonym sygnaturą L. dz. [...].

Zespół folwarczny w K. zlokalizowany był przy drodze prowadzącej do P. i do I. i składał się z trzech głównych elementów:

1. pałacu w otoczeniu parku

2. podwórza gospodarczego

3. kolonii mieszkalnej

Wojewoda (...) uznał, iż pałac z parkiem był wydzieloną enklawą -obszarem prywatnym właściciela majątku, i nie miał powiązania funkcjonalnego z częścią gospodarczą i kolonią mieszkalną oraz gospodarstwem rolnym.

W ocenie Wojewody (...) przemawia za tym w szczególności to, że część rezydencjalna (dawne parcele [...] i [...]) i część gospodarcza (parcela [...]) tworzyły (...), którego bok od wschodu stanowiła droga do I., od północy droga [...] prowadząca na zachód. Kolonia mieszkalna była rozlokowana przy drodze do P. i była wyraźnie oddzielona od części rezydencjonalnej i gospodarczej.

Część gospodarcza, sąsiadująca z częścią dworsko- parkową od południa i zachodu ma zabudowę zwartą, zamkniętą. Podwórze zabudowane było następującymi budynkami: chlewnie, wozownia, kuźnia, stajnia, budynek gospodarczy, budynek mieszkalny. Najbliżej dworu, na skraju parku znajdował się dom mieszkalno-gospodarczy, który pełnił funkcję mieszkaniową dla służby dworskiej, mieściła się w nim również kuchnia.

We wschodniej części podwórza gospodarczego, pomiędzy stajnią a budynkiem gospodarczym znajdowała się brama wjazdowa do części rezydencjalnej. Część rezydencjalna składa się z parku, w którym położony jest pałac. [...] stanowiły siedzibę właściciela i pełniły funkcję mieszkalną i rekreacyjną służącą wyłącznie potrzebom właścicieli. Część mieszkalna właściciela majątku nie miała znaczenia dla gospodarki rolnej i nigdy nie była wykorzystywana rolniczo.

Aktualnie nieruchomości zespołu pałacowo-parkowego K. znajdują się w zasobie WRSP, w dzierżawie Spółki z o. o. "[...]".

Pałac z parkiem w uznaniu Wojewody [...] nie stanowił nieruchomości, która mogłaby zostać wykorzystana na cele reformy rolnej. Był on bowiem domem mieszkalnym i pełnił jedynie funkcje mieszkalne i reprezentacyjne. Przejmowanie nieruchomości o takim charakterze, w oparciu o przepisy dekretu, nie było zgodne z określonymi w dekrecie celami reformy rolnej. Ponadto w dacie przejęcia nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa tj. 13 września 1944r., dla wyodrębnienia części nieruchomości rolnej z przeznaczeniem na inny cel niż rolny,

nie był niezbędny wpis w księdze wieczystej (hipotecznej, gruntowej). Kierując się wytycznymi Trybunału Konstytucyjnego Wojewoda ustalił, że wnioskowana nieruchomość była wyodrębniona fizycznie i że granice działki, są uwidocznione w terenie i na mapach urzędowych.

W ocenie Wojewody [...], gospodarstwo rolne z wyodrębnionym podwórzem gospodarczym mogło funkcjonować samodzielnie, bez nieruchomości pałacowej położonej w parku. Między dworem a gospodarstwem rolnym nie zachodził związek funkcjonalny, który uzasadniałby przejęcie dworu z parkiem na cele reformy rolnej w oparciu o przepisy dekretu wraz z gospodarstwem.

Odwołanie od decyzji Wojewody [...] z dnia [...] czerwca 2006r. złożyła Agencja Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy w P. podnosząc, iż decyzja ta została wydana z naruszeniem prawa.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] maja 2007r. Nr [...] wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 kpa uchylił w całości decyzję Wojewody [...] z dnia [...] czerwca 2006r. i orzekł, iż przedmiotowy zespół palacowo-parkowy podpadał pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Organ odwoławczy wywiódł, że zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e pod działanie dekretu podpadały nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych i jednocześnie spełniające normy obszarowe, o których mowa w tym artykule. Nieruchomość, która posiadała te cechy, przechodziła z mocy prawa bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości na własność Skarbu Państwa, była obejmowana niezwłocznie zarządem państwowym wraz z budynkami i całym inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na tych nieruchomościach przedsiębiorstwami przemysłu rolnego. Nieruchomość taka przechodziła na Skarb Państwa z mocy prawa z dniem 13 września 1944r. Na podstawie zaświadczenia wojewódzkiego urzędu ziemskiego dokonywano wpisu w księdze wieczystej Skarbu Państwa w miejsce dotychczasowych właścicieli.

Zdaniem organu odwoławczego treść art. 1 dekretu wskazuje, że przejmowana na cele reformy rolnej nieruchomość ziemska nie oznaczała tylko i wyłącznie nieruchomości rolnej, przeznaczonej na powiększenie istniejących gospodarstw rolnych lub tworzenie nowych gospodarstw indywidualnych w drodze nadania ziemi. Wymienione w art. 1 dekretu cele reformy rolnej wskazują, że pojęcie nieruchomości ziemskiej "znacjonalizowanej" jest znacznie szersze od nieruchomości

"parcelowanej" na rzecz rolników. Ustawodawca za nieruchomość ziemską uznawał więc nie tylko użytki rolne, ale jak wynika z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu również inne użytki, a więc również tereny z zabudowaniami i to nie tylko gospodarczymi, wchodzącymi w skład majątku o charakterze rolniczym.

Dla tworzenia wymienionych w art.1 dekretu ośrodków przejmowane były także zabudowania, w tym pałace, dwory czy wille, z reguły położone w parku.

Za taką definicją nieruchomości ziemskiej przemawia również treść art. 6 dekretu. W artykule tym mowa jest o zabudowaniach ogólnie, a więc także o zabudowaniach mieszkaniowych, do których należy zaliczyć również dwory czy pałace.

Ponadto powołując się na treść § 44 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej organ odwoławczy wskazał, iż podziałowi między beneficjentów reformy rolnej nie podlegały parki, zabudowania dworskie lub przemysłowe oraz zabytki architektoniczne. Oznacza to, że przejęciu na cele reformy rolnej podlegały również te składniki, choć nie mogły podlegać podziałowi.

Ponadto organ odwoławczy powołał się na treść art. 7 dekretu, zgodnie z którym właściciel musiał opuścić swój majątek, a więc również dom, dwór, czy pałac w którym mieszkał w terminie 3 dni po objęciu nieruchomości ziemskiej w zarząd przez pełnomocnika.

W ocenie organu odwoławczego żaden przepis dekretu nie wskazuje, iż pałac z otaczającym go parkiem podlegał wyłączeniu spod działania art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, a wręcz przeciwnie, zarówno z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu jak i z przepisów rozporządzeń wykonawczych wynika, że przejęciu podlegały całe nieruchomości bez wyłączeń powierzchniowych, w tym wszystkie budynki posadowione na znacjonalizowanej nieruchomości.

Organ odwoławczy powołał się również na uchwałę Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 września 1990r., sygn. TKW 3/89, zgodnie z którą z przepisów dekretu nie wynika, aby na cele reformy rolnej były przeznaczone nieruchomości nie mające charakteru rolnego, a w szczególności nie pozostawały w funkcjonalnej łączności z gospodarstwem rolnym.

Dla oceny, czy określona część nieruchomości podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej, istotnym jak wskazuje organ odwoławczy stało się ustalenie, czy

istniał związek funkcjonalny pomiędzy tą częścią, a pozostałymi gruntami o charakterze rolnym. Związek funkcjonalny to wzajemna zależność, ale również związek finansowy, terytorialny, podatkowy, organizacyjny, jak również powiązania z siłą roboczą pomiędzy zespołem dworsko parkowym a majątkiem.

Związek terytorialny pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym a majątkiem ziemskim w K. istniał, gdyż z akt sprawy nie wynika, że zespół dworsko parkowy był odrębną częścią nieruchomości ziemskiej, wyodrębnioną w wyniku podziału prawnego. Istniał tam również związek o charakterze organizacyjnym i finansowym.

Organ odwoławczy nie podzielił stanowiska organu pierwszej instancji, iż nieruchomość obejmująca pałac wraz z parkiem nie pozostawała w związku funkcjonalnym z nieruchomością rolną, przejętą na cele reformy rolnej od A. R. Przedmiotowy zespół pałacowo-parkowy stanowił terytorialnie i przestrzennie jednolitą całość z pozostałą częścią majątku K.

Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] maja 2007r. złożył J. R. Skarżący podniósł, iż wbrew stanowisku Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, dekret o reformie rolnej przewidywał, by na cele reformy rolnej mogły być przeznaczone tylko te nieruchomości ziemskie, które mają charakter rolniczy, lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności gospodarczej, do prowadzenia szkół lub innych ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, na potrzeby ogródków działkowych, wojska itp. lub te, które pozostają w związku funkcjonalnym z nieruchomością ziemską. Związek funkcjonalny, w ocenie skarżącego, istnieje wówczas, jeśli nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez zespołu pałacowo-parkowego i odwrotnie. Skarżący stanowisko swoje podtrzymał również w piśmie z dnia 23 sierpnia 2007r. zatytułowanym "Uzupełnienie do skargi z dn. 28.05.2007r."

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi w odpowiedzi na skargę podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko i wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej poprzez ocenę legalności wydanych przez organy administracji decyzji. Dokonując oceny legalności zaskarżonej decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] maja 2007r., Sąd uznał, iż skarga jest zasadna, ponieważ zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisu prawa materialnego - art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945r. Nr 3,poz. 13, ze zm.) w sposób mający wpływ na wynik sprawy.

Nieruchomość K. o ogólnej powierzchni (....) ha, zapisana w księdze wieczystej "[...]", stanowiąca byłą własność A. R., została przejęta na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej / j.t. Dz. U. z 1945r. Nr 3, poz. 13 ze zm. /.

Przedmiotowa sprawa dotyczy części nieruchomości K., tzw. zespołu pałacowo-parkowego położonego na parceli nr [...] o pow. (...) ha – [...] oraz parceli nr [...] o pow. (....) ha – [...] ( stan według mapy katastralnej oraz wyciągu z matrykuły [...] księgi wieczystej "[...]" tom [...] karta [...] ).

Wojewoda [...], jako organ pierwszoinstancyjny wydający decyzję w sprawie uznał, że zespół pałacowo-parkowy nie podlegał przejęciu na rzecz Skarbu Państwa na podstawie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Natomiast Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi orzekający jako organ odwoławczy od decyzji Wojewody [...] stanął na stanowisku, iż przedmiotowy [ zespół pałacowo-parkowy podlegał przejęciu na rzecz Skarbu Państwa na podstawie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej razem z całą nieruchomością K.

W tym samym stanie faktycznym, oba organy administracji publicznej dokonały odmiennych rozstrzygnięć, z uwagi na dokonanie różnej interpretacji przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Po wyzwoleniu po drugiej wojnie światowej, na obszarze, który znalazł się w granicach Państwa Polskiego została przeprowadzona reforma rolna. Podstawą przeprowadzenia reformy rolnej był dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Pierwotna

wersja tego dekretu została ogłoszona w Dzienniku Ustaw z 1944 roku Nr 4, poz. 17 z dnia 13 września 1944r. i z dniem tym dekret ten zaczął obowiązywać.

Z dniem 13 września 1944r., zgodnie z art. 2 ust. 1 dekretu wszystkie nieruchomości ziemskie wymienione w punktach b, c, d, i e części pierwszej tego artykułu przeszły bezzwłocznie bez żadnego wynagrodzenia w całości na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele wskazane w art. 1 część druga dekretu.

Pierwsze zmiany dekretu zostały wprowadzone dekretem z dnia 17 stycznia 1945r. w sprawie zmiany dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej / Dz. U. z 1945r. Nr 3, poz. 9 /. Zmiany te weszły w życie z dniem 19 stycznia 1945r. Jednocześnie w art. 2 dekretu z dnia 17 stycznia 1945r. Minister Rolnictwa i Reform Rolnych został upoważniony do wydania jednolitego tekstu dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. R. P. Nr 4, poz. 17) z uwzględnieniem zmian, wynikających z przepisów, wydanych do dnia ogłoszenia jednolitego tekstu z zastosowaniem ciągłej numeracji artykułów i ustępów.

Tekst jednolity dekretu z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej został ogłoszony 19 stycznia 1945r. w Dzienniku Ustaw Nr 3, poz. 13.

W tekście pierwotnym dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, zamieszczonym w Dzienniku Ustaw z 1944r. art. 2 ust. 1 zdanie pierwsze miał brzmienie: "Na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym". W tekście jednolitym dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej po nowelizacji dokonanej w dniu 17 stycznia 1945r. w art. 2 ust. 1 zdanie pierwsze zostały skreślone słowa "o charakterze rolniczym".

Tak więc po nowelizacji z dnia 17 stycznia 1945r. ustawodawca zrezygnował z określenia, że na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, pozostając przy samym określeniu "nieruchomości ziemskie". Należy odpowiedzieć na pytanie, czy zmiana ta miała wpływ na merytoryczną treść rozumienia art. 2 ust. 1 zdanie pierwsze dekretu poprzez rozszerzenie rodzaju nieruchomości ziemskich przejmowanych na cele reformy rolnej ponad te, które mają charakter rolniczy. W pierwotnym tekście dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, ustawodawca posługiwał się jeszcze sześciokrotnie samym pojęciem "nieruchomości ziemskiej" bez określenia o charakterze rolniczym. Znamienne jest, że w art. 19 ust. 1 pierwotnej treści dekretu ustawodawca odwołuje się do " nieruchomości ziemskich wymienionych w art. 2 część 1-sza lit. e", bez określenia "o charakterze rolniczym".

8

Nie może więc być różnego rozumienia tego samego pojęcia w dwóch różnych artykułach tego samego aktu prawnego. Biorąc powyższe pod uwagę, należy uznać, że skreślenie słów "o charakterze rolniczym" miało charakter porządkujący treść dekretu, a nie jego zmianę o charakterze merytorycznym.

Po ogłoszeniu w dniu 19 stycznia 1945r. jednolitego tekstu dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, na cele reformy rolnej przeznaczone były nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź (...) ha powierzchni ogólnej, bądź (...) ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekraczał (....) ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.

Nieruchomości ziemskie, wymienione w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości, na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele, wskazane w art. 1 ust. 2.

Celami, o których mowa w art. 1 ust. 2 dekretu, jakie miały być zrealizowane w drodze przeprowadzenia reformy rolnej były:

a) upełnorolnienie istniejących gospodarstw karłowatych, małorolnych i

średniorolnych,

b) tworzenie nowych samodzielnych gospodarstw rolnych dla bezrolnych,

robotników i pracowników rolnych oraz drobnych dzierżawców,

c) tworzenie w pobliżu miast i ośrodków przemysłowych gospodarstw dla

produkcji ogrodniczo-warzywniczej,

d) zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół oraz poddanych zarządowi

państwowemu lub samorządowemu ośrodków dla podniesienia kultury rolnej,

wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego,

e) zarezerwowanie odpowiednich terenów pod rozbudowę miast, kolonii

mieszkaniowych i ogródków działkowych oraz terenów na potrzeby wojskowe,

komunikacji publicznej lub melioracji.

Dopiero nieruchomość ziemska posiadająca takie cechy i mogąca być przeznaczona na takie cele jak wskazano wyżej, podlegała przejęciu na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Jednakże przepisy dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej jak i przepisy rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. w

sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej /Dz. U. Nr 10, poz. 51, ze zm./ nie określały wprost samego pojęcia "nieruchomości ziemskiej".

W tej sytuacji zdefiniowania pojęcia nieruchomości ziemskiej, jakim posługuje się dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej, należy dokonać w drodze interpretacji przepisów samego dekretu.

Najogólniejszym pojęciem prawnym jest określenie "nieruchomość" bez żadnego przymiotnika. Jeżeli dekret odnosi się do nieruchomości ziemskich, to zawęża pojęcie nieruchomości tylko do tych, które mają charakter ziemski. Tak więc przepisy dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej nie dotyczą wszelkiego innego rodzaju nieruchomości. Biorąc pod uwagę przedmiot dekretu, jakim jest reforma rolna, należy uznać, iż nieruchomość ziemska winna ulec zawężeniu do takiej, która ma charakter rolniczy. Wszelkie inne nieruchomości ziemskie, nie mające jednocześnie charakteru rolniczego, przedmiotowo nie mogą podlegać pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Zdefiniowania pojęcia "nieruchomości ziemskiej" dla potrzeb dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej dokonał Trybunał Konstytucyjny w uchwale z dnia 19 września 1990r. W.3/89 (OTK 1990, poz. 26, s. 174). Według stanowiska przyjętego w tej uchwale pod pojęciem "nieruchomości ziemskiej" należy rozumieć nieruchomość ziemską, która jest lub może być wykorzystywana do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, a więc nieruchomość ziemska o charakterze rolniczym. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego intencją ustawodawcy było przeznaczenie na cele reformy rolnej tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, z tym że przez inne podmioty. Z przepisów tych nie wynika natomiast, ażeby na cele reformy rolnej były przeznaczone nieruchomości nie mające takiego charakteru,

Wprawdzie uchwała Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990r. zapadła w sprawie o odmiennym stanie faktycznym i prawnym niż stan w niniejszej sprawie, to jednak definicja ta ma charakter uniwersalny w odniesieniu do pojęcia "nieruchomości ziemskiej".

Nie ma również decydującego znaczenia fakt, że uchwała Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990Y. została podjęta przed dniem 16

10

października 1997r., kiedy weszła w życie Konstytucja z 2 kwietnia 1997r., która w art. 239 ust. 3 pozbawiła uchwały Trybunału Konstytucyjnego mocy powszechnie obowiązującej w sprawie ustalenia wykładni ustaw. Nie pozbawiło to jednak uchwał Trybunału Konstytucyjnego waloru poznawczego i charakteru ogólnych wskazówek interpretacyjnych w procesie stosowania prawa.

Mając powyższe na uwadze możemy określić, jakie przesłanki musiała spełniać nieruchomość, aby na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu mogła być przejęta na cele reformy rolnej i tak, była to nieruchomość:

* ziemska o charakterze rolniczym,

* stanowiąca własność albo współwłasność osób fizycznych lub

prawnych,

* spełniająca normy obszarowe , o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e

dekretu,

* nadająca się do realizacji celów reformy rolnej wymienionych w art. 1

ust. 2 dekretu.

Za takim szerokim rozumieniem nieruchomości ziemskiej sklasyfikowanej w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu opowiedział się również Naczelny Sądu Administracyjny w uchwale z dnia 5 czerwca 2006r. wydanej w sprawie sygn. akt I OPS 2/06.

Tak więc spełnienie nie tylko norm obszarowych decydowało o podpadaniu nieruchomości pod zapis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Spełnienie przez nieruchomość wszystkich wyżej wymienionych przesłanek pozwalało dopiero uznać, iż nieruchomość podpadała pod zapis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Wykładnia przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej w zakresie pojęcia "nieruchomości ziemskiej" zawarta w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990r. znalazła aprobatę w orzecznictwie sądowym. Odwołują się do niej liczne orzeczenia Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego np. uchwała Sądu Najwyższego z 27 września 1991r. III CZP 90/91, OSNC 1992, nr 5, poz. 72, wyrok Sądu Najwyższego z 13 lutego 2003r. III CKN 1492/00 Lex nr 78867, wyrok NSA z 18 października 2005r. OSK 1518/04 Lex nr 201351, wyrok NSA z 22 kwietnia 2004r. OSK 46/04 ONSAiWSA 2004/1/20, wyrok NSA z 8 czerwca 2001 r. IVSA 2724/98 Lex nr 75563, wyrok NSA z 6 listopada 2000r. IVSA 801/99 Lex nr 53402, wyrok NSA z 22 sierpnia 2000r. IVSA 2582/98 Rejent 2001/12/193.

11

W przypadku powstania sporu, czy dana nieruchomość lub jej część, przejęta na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej podpadała pod ten przepis, spór taki rozstrzygany był w trybie postępowania administracyjnego wszczynanego na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Postępowanie administracyjne prowadzone w trybie § 5 rozporządzenia, reguluje tryb orzekania w sprawach, czy dana nieruchomość podpada pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Uchwała NSA z dnia 5 czerwca 2006r. I OPS 2/06 przesądziła, iż przepis § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r, może stanowić podstawę do orzekania w drodze decyzji administracyjnych o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Tak więc orzekając w trybie § 5 rozporządzenia można wyłączyć spod działania przepisów o reformie rolnej tę część nieruchomości ziemskiej, która nie spełnia przesłanek art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Postępowanie administracyjne w przedmiotowej sprawie toczyło się w trybie § 5 rozporządzenia. Zadaniem tego postępowania było ustalenie i rozstrzygnięcie, czy część majątku K. położona na parceli nr [...] o pow. (....) ha – [...] oraz [...] nr [...] o pow. (...) ha – [...] podpadała pod art. 2 ust. 1 lit. e dekretu i tym samym podlegała przejęciu na cele reformy rolnej. Parcele te obejmowały [...], w którym zamieszkiwał właściciel nieruchomości z rodziną.

Jak wyżej wywiedziono, żeby nieruchomość przeszła na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu musiała spełniać określone przesłanki. Nieruchomość musiała być nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym, stanowić własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, spełniać normy obszarowe, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, nadawać się do realizacji celów reformy rolnej wymienionych w art. 1 ust. 2 dekretu. Nieruchomość, która spełniała wszystkie powyższe przesłanki przechodziła na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele reformy rolnej. Natomiast w sytuacji, kiedy część nieruchomości nie spełniała powyższych przesłanek, a w szczególności nie miała charakteru rolniczego i nie nadawała się na realizację celów reformy rolnej nie

12

powinna przejść na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. W rezultacie takiego przejęcia Skarb Państwa stawał się właścicielem części nieruchomości, której nie mógł przeznaczyć na cele reformy rolnej. Takie przejęcie musi być ocenione jako dokonane z naruszeniem art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Dekret z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej miał do spełnienia w ówczesnej rzeczywistości polityczno społecznej określone cele wyszczególnione w art. 1. Z pewnością jednak z treści jego przepisów nie można wysnuć wniosku, że był drogą do pozbawienia właścicieli prawa własności wszystkich nieruchomości, również i tych, które nie mogły realizować celów reformy rolnej. Natomiast na podstawie jego treści można wysnuć wniosek, że cele reformy rolnej miały być zrealizowane poprzez przejęcie na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskich lub części takich nieruchomości, które jednocześnie są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności rolniczej. Nieruchomości ziemskie nie mające charakteru rolniczego nie mogły realizować celów reformy rolnej.

W przedmiotowej sprawie rozstrzygnięcia wymaga kwestia, czy część nieruchomości ziemskiej K. stanowiąca w ramach tej nieruchomości enklawę pałacowo-parkową podlegała przejęciu na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Skoro tak zwany zespół pałacowo-parkowy , to już to przesądza, że nie miał on charakteru rolniczego. park nie jest miejscem, w którym może być prowadzona działalność rolnicza. Tym samym część nieruchomości stanowiąca przedmiotowy zespół pałacowo -parkowy nie mogła być przeznaczona na realizację celów reformy rolnej wyszczególnionych w art. 1 ust. 2 lit. a, b, c, d, e dekretu. W szczególności przejęcie zespołu pałacowo-parkowego nie mogło realizować celów, o których mowa w art. 1 ust. 2 lit. d i e, gdyż wyraźnie jest w nich mowa o zarezerwowaniu terenów pod określone cele a nie obiektów.

Sąd nie podziela przyjętej przez organ odwoławczy w zaskarżonej decyzji definicji pojęcia nieruchomości ziemskiej. W orzecznictwie ugruntowany jest już pogląd, że prawidłowe odczytanie normy prawnej zawartej w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, powinno brzmieć, iż na własność Skarbu Państwa w całości przechodzą bezzwłocznie bez żadnego wynagrodzenia tylko te nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, które jednocześnie mogą być wykorzystane na cele wskazane w art. 1 ust. 2 dekretu, ponadto stanowią własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź [..] ha powierzchni ogólnej, bądź [...] ha użytków rolnych, a na terenie województw

13

poznańskiego, pomorskiego, śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości powierzchni użytków rolnych. I taką definicją powinien posłużyć się organ odwoławczy ponownie rozpatrując odwołanie od decyzji Wojewody [...] z dnia [...] czerwca 2006r. Szersze rozumienie pojęcia nieruchomości ziemskiej nie znajduje uzasadnienia w przepisach dekretu.

Struktura normatywna dekretu jest taka, ze najpierw w art. 1 ustalone są cele jakie ma zrealizować reforma rolna, następnie art. 2 wskazuje nieruchomości ziemskie jakie w związku z realizacją celów reformy rolnej przechodzą na rzecz Skarbu Państwa.

Te dwa przepisy razem interpretowane wskazują m. in. jakie nieruchomości ziemskie na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu podpadają pod reformę rolną.

Artykuły 6 i 7 dekretu dotyczą nieruchomości ziemskich przejętych na cele reformy rolnej, ale na ich podstawie nie można rozszerzać zakresu przedmiotowego reformy rolnej ponad to, co wynika z interpretacji art. 1 i 2 dekretu, a w szczególności, że reforma rolna obejmuje te nieruchomości lub ich części, które nie nadają się do realizacji celów reformy rolnej.

Zakres przedmiotowy reformy rolnej nie może być również rozszerzany poprzez interpretację przepisów rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r., jak to uczynił organ odwoławczy w zaskarżonej decyzji powołując się na § 44 tegoż rozporządzenia. Zakres nieruchomości ziemskich przejmowanych na cele reformy rolnej może wynikać tylko z samych przepisów dekretu, a nie z aktów wykonawczych do niego niższej rangi. Na etapie wykonywania reformy rolnej jej zakres nie może być rozszerzany, gdyż narusza to przepisy samego dekretu.

Organ administracji publicznej wydając decyzję administracyjną na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. powinien zbadać czy przejęta na cele reformy rolnej nieruchomość spełnia wszystkie przesłanki przesądzające o podpadaniu jej pod przepis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. W przypadku stwierdzenia, że dana nieruchomość w części bądź w całości nie jest nieruchomością ziemską o charakterze rolniczym zbada, czy pozostawała ona w takim związku funkcjonalnym z nieruchomością ziemską, który przesądza o konieczności łącznego ich przejęcia na cele reformy rolnej.

W przedmiotowej sprawie Sąd nie podziela zaprezentowanych w zaskarżonej decyzji wniosków organu odwoławczego, co do istnienia związku funkcjonalnego

14

pomiędzy zespołem pałacowo –parkowym a pozostałymi gruntami o charakterze rolnym.

Należy stwierdzić, że ta część nieruchomości, która stanowiła grunty rolne pełniła funkcję gospodarczą. Natomiast zespół pałacowo-parkowy pełnił funkcję mieszkaniową. Obie te funkcje: gospodarcza i mieszkaniowa są funkcjami rozdzielnymi, nie spełniającymi tych samych celów. Dlatego trudno jest mówić o związku funkcjonalnym pomiędzy [...] a pozostałą gospodarczą częścią nieruchomości K. nakazującym łączne ich przejęcie na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Organ odwoławczy ponownie rozpatrując odwołanie od decyzji Wojewody [...] z dnia [...] czerwca 2006r. dokona oceny stanu faktycznego pod kątem spełniania przez przedmiotowy zespół pałacowo-parkowy przesłanek art. 2 ust. 1 lit. e dekretu przy uwzględnieniu rozumienia pojęcia nieruchomości ziemskiej zgodnie z obowiązującym orzecznictwem zaprezentowanym wyżej.

Z tych wszystkich względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi / Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. / orzekł jak w sentencji.

O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 w/w ustawy.