Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt VIII SA/Wa 295/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2022-06-09 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję
Powołane przepisy: article: art. 1
journal: Dz.U. 2019 poz 2167
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - tekst jedn.
article: art. 119 pkt 2, art. 134 par. 1, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135, art. 153
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
article: art. 17 ust. 1-5
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Fularski Sędziowie Sędzia WSA Renata Nawrot Sędzia WSA Iwona Owsińska – Gwiazda (sprawozdawca) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Radomiu w trybie uproszczonym w dniu 9 czerwca 2022 r. sprawy ze skargi W. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. znak: [...] z [...] lutego 2022 r. w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza S. nr [...] z [...] grudnia 2021 r.


UZASADNIENIE

Decyzją z 14 lutego 2022 r. znak: [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w R., po rozpatrzeniu odwołania W. F. (dalej: strona, skarżący,) utrzymało w mocy decyzję Burmistrza S. z 29 grudnia 2021 r., znak: [...] o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Zaskarżona decyzja Kolegium została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Wnioskiem z 2 listopada 2021 r. W. F. wystąpił o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym bratem R. F., legitymującym się orzeczeniem Komisji lekarskiej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w R. z 5 lutego 2008 r. nr akt [...] ustalającym trwałą niezdolność do samodzielnej egzystencji ze wskazaniem, że datą powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji jest 26 luty 2001 r.

Decyzją z 29 grudnia 2021 r. organ I instancji odmówił W. F. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym bratem R. F.. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, że Skarżący nie spełnia przesłanek określonych w ustawie o świadczeniach rodzinnych do przyznania tego świadczenia powołując się na przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych dotyczące świadczenia pielęgnacyjnego, tj. art. 17 ust. 1, art. 17 ust. 1a, art. 17 ust. 1b, art. 17 ust. 5 i art. 128, art. 129, art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Od powyższej decyzji Skarżący w ustawowym terminie wniósł odwołanie. Zaskarżonej decyzji zarzucił:

1) wydanie jej z pominięciem aktualnego orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego, który wyrokiem z 24 października 2014 r sygn. akt K 38/13 orzekł, że w zakresie w jakim przepis art. 17 ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji;

2) błędne zastosowanie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzemieniu literalnym oraz jego błędną wykładnię polegającą na kategorycznym przyjęciu, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, bowiem obecnie dominującą w orzecznictwie sądów administracyjnych jest wykładnia celowościowa i systemowa tego przepisu;

3) naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez błędne przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się brata W. F., z uwagi na to, że są inne osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki (córki R. F.) i błędne przyjęcie, że obiektywnymi przeszkodami, które wyłączają opiekę osób w pierwszej kolejności zobowiązanych do alimentacji są jedynie małoletniość dzieci lub ich stan psychofizyczny uniemożliwiający im sprawowanie tej opieki, podczas gdy funkcjonalna wykładnia ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia na rzecz W. F., będącego opiekunem prawnym ubezwłasnowolnionego całkowicie R. F. i jego opiekunem faktycznym;

4) naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 6, art. 7 w zw. z art. 80, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 107 § 3 kodeksu postępowania administracyjnego poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy, przyjmując, że osoba nad którą odwołujący sprawuje opiekę pozostaje w związku małżeńskim oraz że są córki, nie ustalając, czy występują okoliczności uniemożliwiające sprawowanie przez nich opieki nad R. F. oraz jakie były przesłanki ustanowienia jego opiekunem prawnym jego brata R. F..

Mając powyższe na uwadze skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego zgodnie ze złożonym wnioskiem z dnia 2 listopada 2021 r., ewentualnie uchylenie w całości zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi pierwszej instancji.

W obszernym uzasadnieniu Skarżący podniósł, ze z zaskarżoną decyzją nie sposób się zgodzić gdyż jest dla niego krzywdząca. Wskazał, iż jest on faktycznym opiekunem swojego brata R. F. chorego na schizofrenię paranoidalną i tyreotoksykozę nieokreśloną. Niepełnosprawny brat ma żonę oraz dwie córki ale nie sprawują nad nim opieki, od 20 lat nie utrzymują z nim kontaktu. Skarżący podniósł również, że od 26 lutego 2001 r. jest opiekunem prawnym swojego brata R. F., który jest ubezwłasnowolniony całkowicie, zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w P. III Wydział Rodzinny i Nieletnich wydanym w sprawie o sygn. akt [...], która została wszczęta z inicjatywy żony.

W wyniku rozpatrzenia ww. odwołania, Kolegium Odwoławcze w R. w/w decyzją z 14 lutego 2022r., utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu SKO nie podzieliło stanowiska organu I instancji, stwierdzając, że niezasadna była odmowa przyznania świadczenia dlatego, że niepełnosprawność powstała później niż to wskazuje art. 17 ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych, albowiem kryterium momentu powstania niepełnosprawności jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia utraciło przymiot konstytucyjności. Pomimo to, SKO wskazało, że zgromadzony materiał dowodowy w rozpatrywanej sprawie daje możliwość określenia, że istnieją przeszkody do przyznania Skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wnioskowanego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym bratem. SKO uznało, że należy zgodzić się ze stanowiskiem organu pierwszej instancji, iż nie została spełniona przesłanka z powołanego wyżej art. 17 ust. 1a ustawy. Mianowicie Skarżący jest bratem R. F., a więc osobą spokrewnioną z nim w dalszej kolejności niż jego żona i dwie córki. SKO podkreśliło, że ani żona ani córki nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a tylko w takiej sytuacji według SKO możliwe byłoby zaktualizowanie obowiązku alimentacyjnego Skarżącego jako brata względem jego niepełnosprawnego brata.

Na powyższe rozstrzygnięcie skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, zarzucając:

1. Naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na treść skarżonej decyzji, tj.:

• art. 6, 7, 11, 77 § 1, 80 i 107 § 3 k.p.a. polegające na niewyczerpującym rozpatrzeniu całości materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes strony skarżącego, a także niewystarczające uzasadnienie przesłanek, którymi kierował się organ przy negatywnym rozpatrzeniu zarzutów odwołującego się, co w konsekwencji narusza standardy w zakresie wymogu kształtowania czynności w ramach postępowania administracyjnego w duchu zasady budowania zaufania obywateli do organów Państwa;

• art. 7, 77 i 80 k.p.a. poprzez brak uwzględnienia w zaskarżonej decyzji wyjątkowo trudnej i specyficznej sytuacji zdrowotnej brata Skarżącego R. F., tj. nieuwzględnienie faktu, iż schorzenie w postaci schizofrenii wymaga odpowiedniego podejścia i przygotowania od opiekuna takiej osoby, oraz uwzględnienia faktu, iż nie każda osoba może być akceptowana jako opiekun tejże osoby, w sytuacji gdy u osób z chorobami o podłożu psychicznym winno się w szczególności uwzględniać dobro tej osoby;

• art. 7, 75 § 1 i 77 k.p.a. polegające na pominięciu i nieprzeprowadzeniu dowodu z akt sprawy [...] Sądu Rejonowego w P. na okoliczność ustalenia możliwości i predyspozycji osobistych ze strony członków rodziny, wyprzedzających Skarżącego w ramach obowiązku alimentacyjnego, do sprawowania bieżącej opieki nad niepełnosprawnym bratem R. F., jak również obiektywnych przyczyn w zakresie podjęcia się roli opiekuna prawnego nad nim, w sytuacji, gdy ustalenia Sądu Rejonowego w zakresie możliwości osobistych, zdrowotnych żony i dzieci R. F. wskazują, że to Skarżący jest jedyną osobą z kręgu jego bliskich mogących podjąć się opieki nad bratem.

2. Naruszenie przepisów prawa materialnego, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. naruszenie:

• art. 17 ust. 5 pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada o świadczeniach rodzinnych poprzez jego literalną wykładnię polegającą na przyjęciu, iż osobie realnie sprawującej opiekę nad osobą niepełnosprawną nienależne jest świadczenie pielęgnacyjne, w sytuacji, w której małżonek osoby niepełnosprawnej oraz zstępni nie posiadają orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, pomimo iż w rzeczywistości nie sprawują i nie mogą sprawować opieki nad niepełnosprawnym małżonkiem i ojcem;

• art. 128 w zw. z art. 129 § 2 w zw. z art. 132 ustawy z dnia 25 lutego 1964 roku – Kodeks rodzinny i opiekuńczy w zw. z art. 17 ust. 1 a ustawy z dnia 28 listopada 2002 r. o świadczeniach rodzinnych poprzez jego błędne zastosowanie i uznanie, iż osoby wyprzedzające Skarżącego w ramach obowiązku alimentacyjnego i względem R. F. (tj. jego żona oraz córka) są w stanie uczynić zadość obowiązkowi opieki nad nim, w sytuacji , gdy osoby te nie są w stanie z uwagi na stan osobisty zdrowotny i majątkowy wypełnić przedmiotowego obowiązku i tym samym aktualnie jest tylko Skarżący w stanie sprawować faktyczną opiekę nad swoim bratem i z tego też względu to właśnie Skarżący został ustanowiony przez sąd jego opiekunem prawnym.

Stawiając powyższe zarzuty Skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.

W uzasadnieniu skarżący podkreślił, że organy obu instancji całkowicie zbagatelizowały tak ważny czynnik jak specyfika schorzenia brata u którego została zdiagnozowana schizofrenia. Według Skarżącego sprawowanie opieki nad osobą z tą chorobą jest znacznie utrudnione i wymaga specjalnego podejścia. Wskazał, iż brat w chwilach ataku traci kontrolę nad sobą i czasami bywa agresywny. Tylko wieloletnie doświadczenie w sprawowaniu opieki umożliwia Skarżącemu właściwą reakcję w takich sytuacjach. Inne osoby, w tym żona i dzieci brata według Skarżącego nie mają takiego doświadczenia, boją się go i nie wyrażają chęci pomocy, co obiektywnie uniemożliwia sprawowanie opieki z ich strony. Skarżący uznał, że taki stan znalazł potwierdzenie w sprawie o sygn.. akt [...], gdzie to właśnie jemu powierzono opiekę prawną nad bratem.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj.: Dz. U. 2019 r. poz. 2167 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj.: Dz. U. 2022 r. poz. 329; powoływanej dalej jako "p.p.s.a.") sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na podstawie z art. 119 pkt 2 p.p.s.a., który stanowi, że sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

W myśl art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2020 r. poz. 111 z późn. zm.; dalej powoływanej także jako "ustawa") świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Ponadto, według art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Jak wynika z akt sprawy, skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad bratem R. F., posiadającym orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Z orzeczenia Lekarza Orzecznika ZUS z dnia 5 lutego 2008 r. wynika, że R. F. jest trwale niezdolny do samodzielnej egzystencji. Wymaga całodobowej, stałej opieki. Pozostaje w stałym leczeniu psychiatrycznym, cierpi na schizofrenię paranoidalną i tyreotoksykozę nieokreśloną. Jest całkowicie ubezwłasnowolniony, a skarżący został ustanowiony postanowieniem z 26 lutego 2001 r. Sądu Rejonowego w P. III Wydział Rodzinny i Nieletnich sygn. akt [...] jego opiekunem prawnym. Z przeprowadzonego w toku postępowania administracyjnego rodzinnego wywiadu środowiskowego wynika, że skarżący sprawuje opiekę nad bratem w pełnym zakresie.

Pan R. F. pozostaje w związku małżeńskim z G. F., która mieszka w S.. Mają dwie córki – M. Z., która również mieszka w S. oraz I., mieszkajacą we W.. Rodzice R. F. nie żyją. Jak wynika z oświadczenia skarżącego z 29 października 2021 r. więzi brata z jego rodziną zostały przerwane przez żonę, która go całkowicie ubezwłasnowolniła. Od 20 lat brat Skarżącego nie ma kontaktu ze swoją rodziną (żoną i córkami), mieszka ze Skarżącym. Skarżący powołując się na specyfikę schorzenia brata wskazał, że R. F. darzy zaufaniem wyłącznie skarżącego, a nie akceptuje żony w roli opiekuna. Twierdzenia te korespondują z oświadczeniem M. Z. – córki R. F., która wskazała, że z powodu niebezpiecznych sytuacji jakie miały miejsce, z obawy o zdrowie i życie nie mogła sprawować opieki nad tatą, podobnie jak jej siostra i matka. Powołała się też na treść postanowienia sądu rodzinnego, ustanawiającego Skarżącego opiekunem prawnym ojca i wyjaśniła, że spowodowane to było jego wolą (oświadczenie z 6.12.2021 r.). Organy obu instancji nie kwestionowały, że skarżący sprawuje opiekę nad bratem i nie kwestionowały związku skutkowo przyczynowego między sprawowaniem przez niego opieki a rezygnacją z wykonywania pracy zarobkowej.

Organ pierwszej instancji mimo to uznał, że nie jest możliwe przyznanie skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem niepełnosprawność brata skarżącego powstała, gdy był on już osobą dorosłą. Przepis art. 17 ust. 1b ustawy stanowi bowiem, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała:

1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub

2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia.

Trafne stanowisko w odniesieniu do powyższej kwestii zajął natomiast organ odwoławczy. Wskazać należy, że organ pierwszej instancji naruszył przepisy prawa materialnego poprzez zastosowanie normy wyrażonej w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych bez uwzględnienia okoliczności, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Sądy administracyjne stoją na jednolitym stanowisku o konieczności stosowania art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki.

Odnosząc się natomiast do stanowiska Kolegium o braku możliwości przyznania skarżącemu przedmiotowego świadczenia jedynie ze względu na nielegitymowanie się żony niepełnosprawnego orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym Sąd stwierdza, że poglądu powyższego nie podziela. Wykładnia prawa przedstawiona przez organ odwoławczy poprzestaje wyłącznie na literalnym brzmieniu przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych. W ocenie Sądu przy wykładni tych przepisów należy mieć na uwadze, że rozstrzygnięcie, czy osobie, którą obciąża obowiązek alimentacyjny względem członka rodziny, legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym i która rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad tym niepełnosprawnym członkiem rodziny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, zależy od dokonania ustaleń faktycznych pozwalających jednoznacznie stwierdzić, czy żyjący małżonek osoby wymagającej opieki, który nie został zaliczony do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym, jest w stanie opiekować się osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym.

Stosownie do art. 128 ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (art. 129 § 1 k.r.o.). Krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym (art. 129 § 2 k.r.o.).

Przy wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy uwzględnić należy cel regulacji zawartej w tych przepisach, a także treść art. 132 k.r.o., zgodnie z którym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.

W ocenie Sądu nie powinno wobec tego budzić wątpliwości, że w sytuacji, gdy osoby, na których w pierwszej kolejności ciąży obowiązek alimentacyjny nie są w stanie opiekować się osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, niezdolną do samodzielnej egzystencji, to zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym obowiązek opieki nie tylko na zasadzie słuszności czy uznaniowości, ale prawnie przechodzi na zobowiązanego w dalszej kolejności, w przedmiotowej sprawie - na brata. Rzeczą organów natomiast jest dokonanie ustaleń faktycznych obejmujących zarówno stan zdrowia osoby niepełnosprawnej wymagającej opieki, jak również stan zdrowia osoby obowiązanej do alimentacji w pierwszej kolejności, a nieubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, z uwzględnieniem zakresu czynności niezbędnych do prawidłowego sprawowania opieki na niepełnosprawnym członkiem rodziny.

Dopiero po dokonaniu tego rodzaju ustaleń i ocen możliwe jest jednoznaczne rozstrzygnięcie, czy osobie ubiegającej się oświadczenie pielęgnacyjne prawo to przysługuje. W tym miejscu przytoczyć należy stanowisko NSA zajęte w wyroku z 18 listopada 2021, I OSK 744/21 (LEX nr 3262668): "Błędne było bowiem stanowisko (...) oparte wyłącznie na językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. w oderwaniu od kontekstu systemowego i celowościowego. Tymczasem oparcie się wyłącznie na językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. prowadzi do konkluzji, których nie można pogodzić z konstytucyjnymi zasadami praworządności i równości (art. 2 i art. 32 Konstytucji RP). Nie można bowiem zaakceptować takiego rozumowania, według którego, gdy stan zdrowia obydwojga małżonków uniemożliwia im bycie dla siebie wzajemnie oparciem, pozostali członkowie rodziny, którzy chcą - a jednocześnie również mają obowiązek sprawować nad nimi opiekę - nie mogą uzyskać świadczenia, mimo że mogliby być do niego uprawnieni, gdyby choć jedno z małżonków posiadało ustalenie znacznego stopnia niepełnosprawności.

Skoro rezultaty wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a w związku z art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie dają się pogodzić z konstytucyjnymi zasadami praworządności i równości, to konieczne stało się zweryfikowanie rezultatów językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a w związku z art. 17 ust. 1 u.ś.r. przy pomocy wykładni systemowej i celowościowej. Odwoływanie się do wartości konstytucyjnych w procesach wykładni stanowi bowiem przejaw zarówno systemowego, jak i celowościowego interpretowania prawa.

Przełamanie rezultatów językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. jest w ocenie orzekającego Naczelnego Sądu Administracyjnego konieczne w wyżej wskazanym kierunku, aby treść norm prawnych regulujących sprawy świadczeń pielęgnacyjnych była zgodna z konstytucyjnymi zasadami praworządności oraz ochrony i poszanowania więzi rodzinnych. Zasadny jest wyrażany w orzecznictwie sądów administracyjnych pogląd ukształtowany pod wpływem stanowiska Trybunału Konstytucyjnego, że art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. przed nowelizacją, jak i po nowelizacji, nie należy interpretować zgodnie z jego literalną treścią, lecz z uwzględnieniem wykładni celowościowej przy uwzględnieniu wartości wynikających z art. 18 i art. 32 Konstytucji, tj. równości wobec prawa oraz ochrony małżeństwa i dobra rodziny.

Uwzględniając powyższe uwagi przy rekonstrukcji normy prawnej będącej materialnoprawną podstawą rozstrzygnięcia należy dojść do przekonania, że sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim przez inną osobę niż małżonek, lecz obciążoną obowiązkiem alimentacyjnym nie wyłącza możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie sprawującej opiekę. Przyznanie tego świadczenia możliwe jest także w sytuacji, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem sam nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale obiektywnie nie jest zdolny tego obowiązku wypełnić, a opiekę tę - niejako w zastępstwie małżonka - sprawuje osoba zobowiązana w dalszej kolejności do alimentacji na rzecz osoby wymagającej opieki. Tym samym pozostawanie w związku małżeńskim będzie stanowić tylko wtedy przeszkodę w przyznaniu świadczenia, gdy małżonek osoby wymagającej opieki będzie w stanie skutecznie taką pomoc świadczyć. Tak przyjmuje przeważająca linia orzecznicza m.in. w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego z: 17 grudnia 2009 r., sygn. I OSK 722/09 i sygn. I OSK 723/09, 18 lipca 2012 r., sygn. I OSK 190/12, 9 stycznia 2013 r., sygn. I OSK 1196/12, 23 stycznia 2013 r., sygn. I OSK 1899/12, 13 lutego 2013 r., I OSK 1526/12, 18 listopada 2015 r., sygn. I OSK 1200/14, 6 listopada 2014 r., sygn. I OSK 251/14, 20 września 2013 r., I OSK 46/13, 13 listopada 2015 r., sygn. I OSK 1230/14, 11 stycznia 2017 r., sygn. I OSK 1113/15, 25 stycznia 2021 r., sygn. I OSK 2103/20 (...).

W konsekwencji art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. należy wykładać w ten sposób, że rozstrzygnięcie o zasadności wniosku (...) o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z pracy w związku ze sprawowaniem opieki (...) zależy od jednoznacznego ustalenia, czy przedmiotową opiekę jest zdolny sprawować jej współmałżonek, a nie wyłącznie od ustalenia, że pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Naczelny Sąd Administracyjny podziela tym samym stanowisko wyrażone w powołanych powyżej wyrokach NSA z 13 listopada 2015 r., I OSK 1230/14 oraz 11 stycznia 2017 r., I OSK 1113/15, że niemożność sprawowania opieki nad współmałżonkiem może być wykazana również innymi dowodami dopuszczonymi w postępowaniu administracyjnym".

Pogląd powyższy Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela.

Zauważyć należy, że skarżący wskazywał przyczynę w związku z którą sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym bratem przez jego żonę i córki nie jest możliwe. Mowa tu o stanie zdrowia brata, cierpiącego na chorobę psychiczną, z czym wiążą się nieprzewidywalne zachowania oraz niechęć do kontaktów z nieznanymi osobami, jak również przywiązanie do brata jako opiekuna. Należy podnieść, że skarżący jest opiekunem prawnym swojego brata ustanowionym orzeczeniem sądu w związku z ubezwłasnowolnieniem R. F..

W tym stanie rzeczy Sąd doszedł do przekonania, że zaskarżone decyzje naruszają przepisy prawa materialnego - art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a oraz – w odniesieniu do decyzji organu i instancji - art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w sposób mający wpływ na wynik sprawy oraz przepisy postępowania - art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego w sposób mogący mieć wpływ na wynik sprawy.

W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., uwzględnił skargę.

Rzeczą organów, przy ponownym rozpatrzeniu sprawy, będzie ocena wniosku skarżącego z uwzględnieniem powyższego stanowiska Sądu, którym organy są związane na podstawie art. 153 p.p.s.a. Ponadto organ I instancji uwzględni przedstawione stanowisko Sądu dotyczące pominięcia tej części normy art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, którą Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) uznał za niezgodną z Konstytucją RP.