Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt II SA/Gl 1047/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2022-11-18 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 4 ust. 2, art. 8 ust. 1 i 2,  art. 12
journal: Dz.U. 2019 poz 2407
law: Ustawa z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci
article: art. 7,77,80.138 par. 1 pkt 1
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Artur Żurawik, Sędziowie Asesor WSA Aneta Majowska, Sędzia WSA Krzysztof Nowak (spr.), , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 18 listopada 2022 r. sprawy ze skargi J. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 19 maja 2022 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1422/2022/7207 w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta R. z dnia 28 kwietnia 2022 r. nr [...].


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 24 kwietnia 2022 r. nr [...] Prezydent Miasta R. (dalej: "organ" lub "organ I instancji"), na podstawie: art. 25 ust.1, ust.2, ust. 3, ust. 7, ust. 8, ust. 9, ust. 10, art. 28 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2407 ze zm.) – dalej: "ustawa 500+", w związku z art. 20 ust. 2 ustawy o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw z dnia 17 września 2021r. (Dz. U. 2021 r., poz.1981) oraz art. 41, art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2021 poz. 735 ze zm.) – dalej: "k.p.a.", uznał, że kwoty wypłacone J. S. (dalej: ""strona" lub "skarżąca") za okres od 2022.03.01. do 2022.03.31 na syna K. S. ur. [...] w wysokości 500,00 zł przyznane na podstawie rozstrzygnięcia Prezydenta Miasta R. z dnia 2021.06.24 znak: [...] były nienależnie pobranymi świadczeniami wychowawczymi i orzekł obowiązek ich zwrotu w całości wraz z ustawowymi odsetkami naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń wychowawczych do dnia spłaty.

Uzasadniając rozstrzygnięcie organ wskazał, że małoletni K. S. od dnia [...] lutego 2022 r. umieszczony został w Niepublicznym Młodzieżowym Ośrodku Wychowawczym w L.. Organ przywołał treść art. 4 ust. 2 ustawy 500+ i zwrócił uwagę na fakt, że z posiadanej dokumentacji wynika, iż dziecko nie zamieszkuje wraz z rodzicami, dlatego też świadczenie wychowawcze od miesiąca marca na małoletniego K. S. nie przysługuje. Następnie wskazał na treść art. 25 ust 2 pkt 4 ustawy 500+, zgodnie z którym za nienależnie pobrane świadczenia uznaje się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. W ocenie organu I instancji świadczenie wychowawcze na rzecz K. S. za okres od 2022.03.01 do 2022.03.31 zostało przekazane wnioskodawcy w łącznej wysokości 500,00 zł, jako świadczenia nienależenie pobrane i podlega zwrotowi zgodnie z art. 25 ust. 1 i ust. 9 ustawy 500+.

Od powyższej decyzji odwołanie wniosła strona wskazując, że Niepubliczny Młodzieżowy Ośrodek Wychowawczy w L. (dalej: "NMOW" lub "Ośrodek"), do którego trafił jej syn, nie zapewnia nieodpłatnego pełnego utrzymania i załączyła zaświadczenie z Ośrodka. Strona podniosła, że z otrzymywanego świadczenia pokrywa koszty wyżywienia syna w NMOW, zakup środków czystości, odzieży czy obuwia. Strona wskazała także, że syn K. nie przebywa cały czas w ośrodku, ponieważ przyjeżdża na przepustki, w dni wolne od nauki szkolnej, w tym na ferie, święta, wakacje.

Decyzją z dnia 19 maja 2022 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1422/2022/7207 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej: "Kolegium" lub "organ odwoławczy") na podstawie art. 138 §1 pkt.1 k.p.a. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

Uzasadniając rozstrzygnięcie organ odwoławczy opisał stan faktyczny sprawy w sposób zbieżny z organem I instancji. Następnie Kolegium przywołało treść art. 4 ust.1, ust.2 pkt 1, art. 8 ust.1 pkt 2 i art. 2 pkt 8 ustawy 500+. W oparciu o analizę powołanych przepisów prawa organ odwoławczy uznał, że nie została spełniona przesłanka wspólnego zamieszkiwania dziecka z rodzicami lub jednym z rodziców, o jakiej mowa w art. 4 ust. 2 pkt. 1 ustawy 500+ z uwagi na fakt przebywania małoletniego K. S. w NMOW w L. od dnia [...] lutego 2022 r. Kolegium podniosło, że nie kwestionuje faktu, iż Ośrodek, w którym przebywa małoletni K. S. nie zapewnia pełnego nieodpłatnego utrzymania, jednakże ustawodawca w art. 4 ust. 2 pkt. 1 cyt. ustawy (w obecnie obowiązującym brzmieniu) uzależnił pobieranie świadczenia wychowawczego na dziecko przez jego rodzica od wspólnego zamieszkiwania z dzieckiem, co w przypadku K. S. nie występuje. Następnie Kolegium przywołało treść art. 25 ustawy 500+ i wskazało, że w przypadku strony zachodzi przesłanka świadczeń nienależnie pobranych z art. 25 ust. 2 pkt. 6 ustawy 500+, albowiem strona otrzymała w okresie od 01.03.2022 r. do 31.03.2022 r. nienależnie świadczenie wychowawcze na syna K. S., który od [...].02.2022 r. przebywa w NMOW w L. w łącznej wysokości 500,00 zł. Kluczowym dla organu odwoławczego w przedmiotowej sprawie jest fakt, iż syn strony K. S. we wskazanym okresie nie zamieszkiwał z matką i nie sprawowała ona nad nim wówczas opieki.

Skargę na powyższą decyzję wniosła skarżąca podtrzymując w całości swoje dotychczasowe stanowisko wyrażone w odwołaniu od decyzji organu I instancji, a nadto podnosząc, że oprócz kosztów wynikających z obowiązków bycia rodzicem, również dokonuje stosownych przelewów na rzecz utrzymania syna K. S. na wskazany rachunek NMOW w L.. W jej ocenie wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych przez Ośrodek Pomocy Społecznej w R. z dniem 11 kwietnia 2022 r. nastąpiło z naruszeniem obowiązujących norm prawa oraz z naruszeniem zasad współżycia społecznego a decyzja Prezydenta Miasta R. jest wynikiem błędnej interpretacji obowiązujących norm, na podstawie których organ jednostki samorządu terytorialnego winien działać.

W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko i wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 137 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny w zakresie swojej właściwości ocenia zaskarżoną decyzję, postanowienie lub inny akt administracyjny wyłącznie z punktu widzenia zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania kwestionowanego aktu. Sąd orzekając w sprawie, nie kieruje się zasadami słuszności, czy też celowości i nie ocenia kwestionowanego w skardze rozstrzygnięcia z punktu widzenia zasad współżycia społecznego. Przede wszystkim zaś Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi, powołaną podstawą prawną, bądź poprawnością przytoczonej w skardze argumentacji (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.) – dalej: "p.p.s.a.".

Sąd administracyjny, kontrolując zgodność zaskarżonego rozstrzygnięcia z prawem, orzeka na podstawie materiału sprawy zgromadzonego w postępowaniu administracyjnym. Obowiązek dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz zebrania i wyczerpującego rozpatrzenia całego materiału dowodowego spoczywa na organie orzekającym, a sąd administracyjny nie może zastąpić organu administracji w wypełnieniu tego obowiązku, ponieważ do jego kompetencji należy wyłącznie kontrola legalności decyzji administracyjnej. Oznacza to, że sąd administracyjny nie rozstrzyga merytorycznie o zgłoszonych przez stronę żądaniach.

Zgodnie z dyspozycją art. 145 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a., sąd uchyla decyzję lub postanowienie, jeśli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, ewentualnie stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia, jeżeli zachodzą przyczyny określone we właściwych przepisach. Tak więc stwierdzenie istnienia którejkolwiek z powyższych przesłanek skutkuje wyeliminowaniem zaskarżonej decyzji lub postanowienia z obrotu prawnego. Akt administracyjny (decyzja, postanowienie) jest zgodny z prawem, jeżeli jest zgodny z przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego.

Dokonując tak rozumianej oceny zaskarżonego rozstrzygnięcia i poprzedzającego rozstrzygnięcia organu I instancji, Sąd doszedł do przekonania, że nie mogą się one ostać w obrocie prawnym, a to ze względów wskazanych poniżej.

Przeprowadzone w określonych wyżej ramach badanie zgodności z prawem zaskarżonego aktu wykazało, że jest on dotknięty uchybieniami uzasadniającymi jego wzruszenie. Zaskarżone rozstrzygnięcie narusza bowiem przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co w świetle art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. skutkuje jego uchyleniem.

W świetle art. 5 ust. 1 ustawy 500+ świadczenie wychowawcze przysługuje osobom, o których mowa w art. 4 ust. 2, w wysokości 500 zł miesięcznie na dziecko. Z kolei z art. 4 ust. 2 tej ustawy wynika, że świadczenie wychowawcze przysługuje m. in. matce, ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, opiekunowi prawnemu i in.

Jak wynika z art. 8 ust. 1 ustawy 500+, świadczenie wychowawcze nie przysługuje, jeżeli:

1) dziecko pozostaje w związku małżeńskim;

2) dziecko zostało umieszczone w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie albo w pieczy zastępczej;

3) pełnoletnie dziecko ma ustalone prawo do świadczenia wychowawczego na własne dziecko;

4) członkowi rodziny przysługuje za granicą na dziecko świadczenie o podobnym charakterze do świadczenia wychowawczego, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy międzynarodowe o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej.

Z kolei art. 2 pkt 8 tej ustawy stwierdza, że "instytucją zapewniającą całodobowe utrzymanie" jest młodzieżowy ośrodek wychowawczy, schronisko dla nieletnich, zakład poprawczy, areszt śledczy, zakład karny, szkoła wojskowa lub inna szkoła, jeżeli instytucje te zapewniają nieodpłatnie pełne utrzymanie.

Podstawą materialnoprawną rozstrzygnięcia zawartego w zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy powoływanej powyżej ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Z uwagi na istotę sporu w kontrolowanej sprawie, warto w ocenie sądu odwołać się do celu ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, jak i określonych w niej przesłanek podmiotowo-przedmiotowych, które muszą wystąpić łącznie dla uznania, że wnioskowane świadczenie przysługuje wnioskującemu podmiotowi. Nie wystarczy bowiem być podmiotem mogącym wystąpić o przedmiotowe świadczenie, ale należy być podmiotem, który po wypełnieniu przesłanek przedmiotowych staje się uprawnionym do otrzymania świadczenia wychowawczego normowanego ustawą o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci.

Zdaniem Sądu, wszystkie te elementy ujęte są w art. 2 pkt 16, art. 4 ust. 1 – 3 i art. 5 ust. 1- 4 ustawy 500+. Tylko łączne ich odczytanie i odkodowanie zawartych w nich norm prawnych czyni zadość prawidłowemu ich zastosowaniu.

Jak więc wynika z art. 4 ust. 2 ustawy 500+ świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka na częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Zespolony z tym przepisem i niejako uzupełniającym przesłankę "wychowania" jest art. 5 ust. 1 tej ustawy stanowiący, że świadczenie wychowawcze przysługuje w wysokości 500 zł miesięcznie na dziecko w rodzinie. Toteż świadczenie to przysługuje na dziecko przebywające w rodzinie.

W ocenie składu orzekającego istotne dla uzyskania prawa do świadczenia wychowawczego jest zatem ustalenie: czy dziecko stanowiące de facto przyczynę jego uzyskania wchodzi w skład rodziny tego podmiotu uprawnionego, który ubiega się o nie, a wobec tego – czy jest dzieckiem "zamieszkującym wspólnie" z nim. Legalną definicję wspólnego zamieszkiwania zawiera art. 2 pkt 16 ustawy 500+. Sformułowanie to należy rozumieć jako faktyczne miejsce zamieszkania, czyli fizyczne przebywanie dziecka u tego rodzica, który sprawuje faktyczną nad nim opiekę i faktycznie zaspakaja jego potrzeby życiowe. Wskazuje na to cel na jaki przyznawane jest świadczenie wychowawcze, który określony jest w art. 4 ust. 1 tej ustawy. Tym samym skład orzekający w pełni akceptuje argumentację zawartą w wyr. tut. Sądu z 17 października 2017 r., sygn. akt IV SA/Gl 371/17.

W uzasadnieniu powołanego wyżej wyroku wskazano, że jakkolwiek wolą ustawodawcy uprawnienia rodzica, opiekuna faktycznego, przysługują także opiekunowi prawnemu, co wobec jednoznacznego wskazania tychże podmiotów w art. 4 ust. 2 ustawy jest niezaprzeczalne, to jednakże prawo tych podmiotów tak rodziców, opiekunów prawnych, jak i faktycznych jest zróżnicowane. Różnice te, co wymaga podkreślenia, a tym samym granice przedmiotowe ustanowione przez ustawodawcę, wyznaczają przesłanki: "zamieszkiwania", "wychowywania", "opieki" i "zaspakajania potrzeb życiowych dziecka". Przykładowo, małoletnie dziecko może mieć oboje rodziców nie żyjących razem, nie zamieszkujących wspólnie i nieprowadzących wspólnego gospodarstwa domowego i wówczas uprawnionym jest ten rodzic, który sprawuje faktyczną opiekę nad nim i z nim zamieszkuje. Rodzic, który nie wypełnia przesłanek przedmiotowych, o których szerzej poniżej, nie jest tym samym podmiotem uprawnionym do uzyskania świadczenia w ramach programu "Rodzina 500+". Zasady te odnoszą się do pozostałych podmiotów wymienionych w art. 4 ust. 2 ustawy, tj. opiekuna faktycznego i prawnego. Stąd też chociażby w art. 5 ust. 2a ustawy, jednoznacznie określono, że w przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu, sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego.

W ocenie Sądu "sprawowanie opieki nad dzieckiem" należy odnosić zarówno do jej faktycznego sprawowania, jak i nierozerwalnie związanego z nią zamieszkiwania. Przywoływana ustawa statuuje bowiem zasadę, stosownie do której dzieckiem pozostającym w rodzinie jest dziecko zamieszkujące wspólnie z rodzicem czy rodzicami. Zgodnie zaś z art. 2 pkt 16 ustawy 500+, rodzina w rozumieniu tej ustawy oznacza odpowiednio następujących członków rodziny: małżonków, rodziców dzieci, opiekuna faktycznego dziecka oraz zamieszkujące wspólnie z tymi osobami, pozostające na ich utrzymaniu dzieci w wieku do ukończenia 25 roku życia, a także dzieci, które ukończyły 25 rok życia, legitymujące się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli w związku z tą niepełnosprawnością przysługuje świadczenie pielęgnacyjne lub specjalny zasiłek opiekuńczy albo zasiłek dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r., poz. 162). Do członków rodziny nie zalicza się dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, dziecka pozostającego w związku małżeńskim, a także pełnoletniego dziecka posiadającego własne dziecko, a w przypadku, gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obojga rodziców rozwiedzionych lub żyjących w separacji lub żyjących w rozłączeniu, dziecko zalicza się jednocześnie do członków rodzin obydwojga rodziców. Dlatego też, warunkiem skorzystania i zaliczenia dziecka do członków rodziny obojga rodziców jest orzeczenie przez sąd o obowiązku sprawowania opieki naprzemiennej nad tym dzieckiem przez każdego z jego rodziców.

Z materiału dowodowego sprawy wynika, że syn skarżącej został umieszczony w NMOW w L.. Młodzieżowe ośrodki wychowawcze przeznaczone są wyłącznie dla młodzieży w wieku 10-18 lat, wobec której sądy rodzinne zastosowały środek wychowawczy w postaci umieszczenia w takim ośrodku. Takie orzeczenia sądy wydawały w oparciu o nieobowiązująca już obecnie ustawę z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (t.j. Dz.U. z 2018 r.,9 poz. 969 ze zm.) lub wydają od 1 września 2022 r. na podstawie ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich (Dz.U. z 2022 r., poz. 1700). Zgodnie z art. 2 ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich przewidziane w ustawie działania podejmuje się w wypadkach, gdy nieletni wykazuje przejawy demoralizacji lub dopuści się czynu karalnego.

Dla oceny wystąpienia przesłanek pozytywnych do otrzymania świadczenia wychowawczego warto przywołać także przepisy Rozdziału 3 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 11 sierpnia 2017 r. w sprawie publicznych placówek oświatowo-wychowawczych, młodzieżowych ośrodków wychowawczych, młodzieżowych ośrodków socjoterapii, specjalnych ośrodków szkolno-wychowawczych, specjalnych ośrodków wychowawczych, ośrodków rewalidacyjno-wychowawczych oraz placówek zapewniających opiekę i wychowanie uczniom w okresie pobierania nauki poza miejscem stałego zamieszkania (Dz. U. z 2017 r., poz. 1606 ze zm.) dotyczącego Młodzieżowych Ośrodków Wychowawczych, w tym jego § 13, zgodnie z którym

"Młodzieżowe ośrodki wychowawcze są prowadzone dla dzieci i młodzieży:

1) niedostosowanych społecznie wymagających stosowania specjalnej organizacji nauki, metod pracy, wychowania, pomocy psychologiczno-pedagogicznej i resocjalizacji - jako resocjalizacyjno-wychowawcze;

2) niedostosowanych społecznie z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim, wymagających stosowania specjalnej organizacji nauki, metod pracy, wychowania, pomocy psychologiczno-pedagogicznej i resocjalizacji - jako resocjalizacyjno-rewalidacyjne."

Powołane wyżej przepisy dotyczące statusu młodzieżowych ośrodków wychowawczych i warunków kierowania do nich dzieci i młodzieży wskazują na specjalny charakter ich pobytu w takich ośrodkach inny niż dobrowolny, wynikający z woli rodziców czy opiekunów prawnych pobyt np. w bursach czy internatach. Pobyt dziecka w młodzieżowym ośrodku wychowawczym wiąże się z ograniczoną możliwością ich poruszania się na zewnątrz ośrodka a uzyskanie przepustki wiąże się ze zgodą sądu rodzinnego i dyrektora ośrodka. Potwierdzają to również znajdujące się w aktach sprawy zgody Sądu Rejonowego w R., Wydział [...] Rodzinny i Nieletnich (karty 51 i 52 akt organu I instancji). Sądy rodzinne nie pozbawiają rodziców praw rodzicielskich, ale niewątpliwie takie orzeczenia stanowią ingerencję w zakres tych praw. W okresie przebywania w młodzieżowym ośrodku wychowawczym to ośrodek zajmuje się wychowaniem dziecka a nie rodzic, który nie potrafił poradzić sobie z jego wychowaniem.

Wskazany w sprawie NMOW nie jest instytucją zapewaniającą całodobowe utrzymanie co potwierdza zaświadczenie NMOW w L. z 1 marca 2022 r. Rodzice dzieci umieszczonych w Ośrodku ponoszą koszty ich wyżywienia. W okresie urlopowania dziecka do domu rodzinnego tj. w dniach wolnych od nauki szkolnej, w okresach przerw świątecznych, ferii, wakacji utrzymanie wychowanka Ośrodka zapewniają rodzice. Ponadto rodzice są zobowiązani do zapewnienia odzieży i obuwia. Wynika to po części również z § 78 ust. 1 rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 11 sierpnia 2017 r. w sprawie publicznych placówek oświatowo-wychowawczych, młodzieżowych ośrodków wychowawczych, młodzieżowych ośrodków socjoterapii, specjalnych ośrodków szkolno-wychowawczych, specjalnych ośrodków wychowawczych, ośrodków rewalidacyjno-wychowawczych oraz placówek zapewniających opiekę i wychowanie uczniom w okresie pobierania nauki poza miejscem stałego zamieszkania (Dz. U. z 2017 r., poz. 1606 ze zm.). Zgodnie z tym przepisem "Rodzice dzieci i młodzieży przebywających w młodzieżowych ośrodkach wychowawczych (...) wnoszą opłatę za posiłki w stołówce ośrodka równą wysokości kosztów surowca przeznaczonego na wyżywienie."

W przedmiotowej sprawie, nie jest kwestionowana okoliczność zamieszkiwania wspólnego, ponieważ syn skarżącej, wychowanek MOW, przebywa i mieszka w Ośrodku. To w NMOW kumuluje się jego centrum życia i tam zgodnie z powołanym wyżej przepisem rozporządzenia stosowana jest specjalna, nakierowana na niego, organizacja nauki, metoda pracy, wychowania, pomoc psychologiczno-pedagogiczna. Z tego powodu syn skarżącej nie zamieszkuje z matką tworząc z nią rodzinę w rozumieniu ustawy 500+. Sporne jest, jak wskazano powyżej, to czy skarżąca jako matka wychowanka NMOW, który nie zapewnia mu całodobowego utrzymania, ma prawo do świadczenia wychowawczego na niego.

Odnosząc się do stanowiska strony skarżącej – wyrażonego w skardze, że de facto "zamieszkiwanie" dziecka z rodzicami (opiekunami) nie jest elementem niezbędnym, koniecznym do uzyskania prawa do świadczenia wychowawczego 500+ na to dziecko i wystarczy tylko częściowe pokrywanie kosztów jego utrzymania w Ośrodku – wskazania wymaga, że ustawodawca w ustawie o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci wprowadził siatkę pojęć, która wyłącznie całościowo odczytana ziszcza jej cel, jakim jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokajaniem jego potrzeb życiowych. W ocenie Sądu, ustawodawca poprzez regulacje zawarte w ustawie o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci przyznał prymat prawa do pobierania świadczenia przez osobę faktyczne sprawującą opiekę nad dzieckiem i ponoszącą związane z tym wydatki, o ile tylko należy do ustawowego katalogu osób uprawnionych do jego wnioskowania i pobierania (matka, ojciec, opiekun faktyczny albo opiekun prawny dziecka), a dziecko może być uznane za członka rodziny osoby wnioskującej (tak też WSA w Rzeszowie w wyr. z dnia 5 maja 2017 r., sygn. akt II SA/Rz 1735/16).

Podkreślenia także wymaga, że art. 5 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci wprost stanowi, iż świadczenie przysługuje na dziecko w rodzinie. Natomiast świadczenie wychowawcze przysługuje temu z kręgu osób wymienionych w art. 4 ust. 2 ustawy, który wspólnie zamieszkuje z dzieckiem, zaspokaja jego potrzeby, wychowuje je i utrzymuje. Pogląd taki jest zresztą prezentowany w orzecznictwie sądów administracyjnych (zob. także: wyrok WSA w Poznaniu z dnia 14 czerwca 2017 r., sygn. akt II SA/Po 257/17, wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 23 marca 2017 r., sygn. akt IV SA/Wr 543/16, dostępne w CBOSA).

Zatem zdaniem Sądu jednym z istotnych i zasadniczych kryteriów przedmiotowych stanowiących przesłankę dla przyznania świadczenia wychowawczego jest właśnie faktyczne zamieszkiwanie dziecka z rodzicami (rodzicem, opiekunem prawnym) i związany z tym jego byt prawny w rodzinie podmiotu ubiegającego o świadczenie wychowawcze.

W przedmiotowej sprawie, zdaniem Sądu, wskazana przesłanka nie została spełniona, co powoduje brak podstaw dla przyznania prawa do świadczenia normowanego ustawą o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Ponieważ ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci nie zawiera własnej definicji miejsca zamieszkania dziecka, to znaczenia tego pojęcia poszukiwać należy w przepisach ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny. I tak, zgodnie z art. 26 § 1 Kodeksu cywilnego, miejscem zamieszkania dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską jest miejsce zamieszkania rodziców lub tego z rodziców, któremu wyłącznie przysługuje władza rodzicielska lub któremu zostało powierzone wykonanie władzy rodzicielskiej.

W okolicznościach kontrolowanej sprawy, strona jest matką małoletniego przebywającego w NMOW, niemniej jednak nie zamieszkuje z nim, nie wychowuje go i tylko częściowo łoży na jego utrzymanie z własnych środków. Krótkie, okazjonalne pobyty dziecka w domu nie mogą prowadzić do uznania, że skarżącej z tego tytułu powinna przysługiwać jakaś cześć kwoty świadczenia wychowawczego 500+. Sąd nie podziela pojawiającego się w orzecznictwie stanowiska o możliwości przyznawania takich cząstkowych kwot rodzicom (opiekunom prawnym), którzy opiekują się dzieckiem na przepustce lub urlopie.

Biorąc zatem pod uwagę przedstawione regulacje należy przyjąć, że uprawnionym do świadczenia wychowawczego będzie ten rodzic, opiekun prawny, który zamieszkuje wspólnie z dzieckiem, sprawuje nad nim bezpośrednią opiekę (względnie naprzemienną w przypadku uregulowanym w art. 2 pkt 16 in fine ustawy), i który pierwszy wystąpił z wnioskiem o przyznanie świadczenia.

Po rozważaniach dotyczących przesłanek otrzymywania świadczenia 500+ Sąd uznał za konieczne odnieść się do kwestii zasadniczej, wynikającej z sentencji zaskarżonej decyzji a związanej z treścią art. 25 ustawy 500+, w tym jego ust. 2 pkt 6. Sąd w rozważanych dotyczących użytego w powołanym przepisie pojęcia świadczenia nienależnie pobranego postanowił odwołać się do stanowiska zawartego w wyroku tut. Sądu z dnia 31 maja 2022 r. II SA/Gl 211/22 (LEX nr 3358514). "Nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane", to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przepis art. 25 ust. 1 ustawy 500+, posługuje się właśnie pojęciem "świadczenia nienależnie pobranego". Powyższe oznacza, że obowiązek zwrotu takiego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. O świadczeniu nienależnie pobranym można więc mówić wówczas, gdy nie tylko doszło do jego wypłaty, mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale przy zaistnieniu świadomości osoby, która świadczenie pobiera - iż świadczenie jej nie przysługuje. Nawet zatem ustalenie przez organ administracji, że wypłacone świadczenie, w świetle dowodów ujawnionych po jego przyznaniu, okazało się świadczeniem nienależnym, nie przesądza jeszcze o tym, że było ono "świadczeniem nienależnie pobranym" i można orzec obowiązek jego zwrotu wraz z odsetkami na podstawie art. 25 cytowanej ustawy. Ocena świadomości osoby pobierającej świadczenie musi być dokonywana z uwzględnieniem wszystkich okoliczności danej sprawy, w tym, czy zachowanie strony było ukierunkowane na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych (por. np. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 5 stycznia 2022 r., sygn. II SA/Po 178/21 i podane tam orzecznictwo).

Sąd orzekający w sprawie uznał, po wnikliwiej analizie stanu faktycznego sprawy, że skarżąca mogła nie mieć świadomości, że w momencie skierowania jej syna do NMOW w L. nie przysługuje jej prawo do świadczenia 500+. Jak podniosła w odwołaniu od decyzji organu I instancji oraz w skardze, uważała, że jeżeli ponosi częściowo koszty utrzymania syna w MOW, w tym koszty jego wyżywienia, świadczenie jej się należy. Utwierdziło ją tym przekonaniu powołane przez nią stanowisko zawarte w wyroku WSA w Poznaniu.

Zdaniem Sądu, organy orzekające w sprawie nie rozpoznały tego aspektu sprawy wszechstronnie, bowiem nie wzięły pod uwagę wszystkich niezbędnych, a wyżej przywołanych okoliczności związanych z wykładnią art. 25 ustawy 500+.

Organ odwoławczy podjął próbę wyjaśnienia podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia, jednak i on nie dostrzegł wadliwości aktu, który utrzymał w mocy, przez co należy uznać i jego rozstrzygnięcie za nieodpowiadające prawu.

Z uwagi na powyższe Sąd uznał, że w sprawie doszło do naruszenia art. 7, art. 77 i art. 80 k.p.a. oraz art. 138 §1 pkt 1 k.p.a., co kreuje podstawę do uchylenia zaskarżonego rozstrzygnięcia oraz poprzedzającego go rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) i art. 135 p.p.s.a.,

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy powinny mieć na uwadze powyższe ustalenia i stanowisko Sądu, zwracając przy tym uwagę na przestrzeganie podstawowych zasad postępowania administracyjnego oraz przepisów prawa materialnego.