Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 111/05
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2005-05-06 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6342 Przyznanie uprawnień kombatanckich oraz przyznanie uprawnień dla wdów /wdowców/ po kombatantach
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

1 W Y R O K 2 W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 06 maja 2005r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: 2 Przewodniczący sędzia WSA Bożena Popowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 06 maja 2005r. w trybie uproszczonym sprawy ze skargi R. R. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...]r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...]r. [...], 2. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. /-/ B. Popowska


UZASADNIENIE

R. K. R. urodzony [...]r. w G. pow. D. /E. (Niemcy) w czasie deportacji rodziców, wniósł do Prezesa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniosek o przyznanie uprawnień kombatanckich (przy podpisie widnieje data [...]r, z tytułu "pobytu z matką w Obozie Pracy przy Fabryce Amunicji w okolicach miejscowości D. od [...]r. do [...]r." (k.-16). Skarżący, w czasie gdy matka pracowała, był w przytułku pod opieką więźniarek Niemek, panujące tam warunki określa jako "nieludzkie", powtarzając słowa swojej matki. Do wniosku R. K. R. dołączył życiorys, dowody na urodzenie w G. oraz oświadczenia dwóch świadków: L. B. i M. M. wraz z dowodami na ich pobyt w czasie wojny na terenie III Rzeszy. W obu oświadczeniach potwierdzono fakty podane przez Skarżącego. W aktach osobowych znajduje się też rekomendacja Związku Kombatantów R.P. i Byłych Więźniów Politycznych, Zarządu Koła Gminnego w K. z [...]r.

W dniu [...]r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją nr [...] odmówił R. K. R. przyznania uprawnień kombatanckich. W uzasadnieniu organ podał, iż Strona ubiega się o przyznanie takich uprawnień "(...) z tytułu urodzenia się z rodziców deportowanych do pracy przymusowej w III Rzeszy", przytacza treść art. 21 ust. 1 oraz art. 22 ustawy z 24.01.1991r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (t.j. Dz. U. 2002, nr 42, poz. 371 ze zm.) stwierdzając, iż "(...) wnioskowany przez stronę tytuł uprawnień nie jest przewidziany przepisami cyt. ustawy kombatanckiej". Wyżej wymieniona decyzja została doręczona Skarżącemu w dniu [...]r.

Pismem wniesionym w dniu [...]r. R. K. R. złożył "odwołanie" od wyżej wymienionej decyzji, w którym stwierdza, iż organ wskazał błędny tytuł starań o uprawnienia kombatanckie. Powyższym błędem tłumaczy Skarżący negatywne dla niego rozstrzygnięcie i przytacza okoliczności wskazujące na to, że warunki w obozie pracy, w którym przebywał z matką od urodzenia do końca wojny, nie odbiegały od warunków w obozach koncentracyjnych i, że był to obóz "podległy pod hitlerowskie Władze Bezpieczeństwa".

Decyzją z [...]r. nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję, powtarzając treść uzasadnienia tej ostatnio wymienionej decyzji.

W przypisanym terminie R. K. R. wniósł skargę na decyzję organu z [...]r. Tak jak w "odwołaniu" tak i w skardze Skarżący przede wszystkim podkreśla, iż organ bezpodstawnie przypisuje mu starania o przyznanie uprawnień kombatanckich z innego tytułu, aniżeli Skarżący wskazał we wniosku i powtórzył w "odwołaniu".

Skarżący powtarza argumentację zawartą w jego pismach do organu i w przesłanych materiałach dowodowych oraz wnosi o przyznanie uprawnień kombatanckich. Skarżący dołączył do skargi rekomendację Związku Kombatantów i Osób Represjonowanych, Oddział Terenowy w K. (k.5).

W odpowiedzi na skargę, organ wniósł o jej oddalenie i skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym. Wyjaśniając motywy swoich rozstrzygnięć organ stwierdził, iż obóz pracy w D. nie został wymieniony w rozporządzeniu Prezesa Rady Ministrów z 20.09.2001r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości (Dz. U. nr 106, poz. 1154), (...) nie był również obozem pracy ani karnym obozem pracy, na co wskazuje publikacja źródłowa o obozach niemieckich Das Nationalsozialistiche Lagersystem CCP". Organ odniósł się też do zarzutu skargi co do błędnego przyjęcia motywów wniosku, stwierdzając, iż nie powinno to mieć wpływu na wynik sprawy, tak jak i okoliczności podniesione przez Stronę a dotyczące warunków pobytu w obozie w Dannenbergu.

Pismem z dnia [...]r. Skarżący powtórzył zarzuty i argumentację przedstawioną w skardze, dodając, iż powoływanie się przez Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych "na jakieś niemieckie opracowanie jest czystą kpiną, urągającą godności Polaka. To oprawcy mają decydować kto był katem a kto ofiarą (...)".

Sąd zważył co następuje

Skarga zasługuje na uwzględnienie nie tylko z przyczyn w niej wskazanych, ale też z powodu uchybień proceduralnych w toku obu postępowań i wad obu decyzji a więc naruszenia art. 7, 77 §1 oraz art. 107 §3 ustawy z 14.06.1960 kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. 2000r., nr 88, poz. 1071 ze zm. dalej kpa), które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, oraz naruszenia przez organ prawa materialnego, tj. art. 4 ust.1 pkt 1 lit. b) i c) ustawy z 24.01.1991r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (t.j. Dz. U. z 1997r., Nr 142, poz. 950 ze zm. dalej ustawa o kombatantach) w związku z §5 i §6 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z 20.09.2001r. w sprawie określenia miejsc odosobnienia w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości (Dz. U. Nr 106, poz. 1154, dalej rozporządzenie RM).

Należy dodać, iż Sąd nie podziela poglądu organu wyrażonego w odpowiedzi na skargę, że tytuł starań Skarżącego o przyznanie uprawnień kombatanckich i warunki pobytu w obozie w D. "(...) nie powinny mieć wpływu na wynik sprawy".

Zdaniem Sądu, właśnie prawidłowe zebranie i rozpoznanie materiału dowodowego dotyczącego obu okoliczności (przebywania w obozie i panujących tam warunków) i na tej podstawie dokonanie ustaleń faktycznych stanowić winno pierwszy etap działań organu, zaś jego elementem powinno być ustalenie właściwych do zastosowania w ustalonych okolicznościach przepisów prawa materialnego, bądź wniosek, iż ustalony stan faktyczny nie jest objęty żadną normą ustawy o kombatantach.

Kontrolując działania Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych według kryterium legalności Sąd stwierdza, iż R. K. R. złożył wniosek o przyznanie uprawnień kombatanckich z tytułu przebywania z matką w okresie od [...]r. do [...]r. w Obozie Pracy przy Fabryce Amunicji pod D., określając warunki tam panujące jako "nieludzkie". Jako dowody w swojej sprawie Skarżący przedstawił decyzję o ustaleniu treści aktu urodzenia, niemieckie świadectwo chrztu, oświadczenia dwóch świadków z dokumentacją potwierdzającą ich pobyt w okresie II wojny światowej na terenie na którym przebywali rodzice Skarżącego, oraz rekomendację Związku Kombatantów RP i Byłych Więźniów Politycznych Zarządu Koła Gminnego w K.. Na tej podstawie, nie uzupełniając wyżej wymienionego materiału dowodowego, organ decyzją z dnia [...]r. odmówił Skarżącemu przyznania uprawnień kombatanckich.

Z treści rozstrzygnięcia należy wnosić, iż organ nie uznał za udowodnione fakty które, zgodnie z ustawą o kombatantach, uzasadniałyby przyznanie Skarżącemu wnioskowanych uprawnień. Organ nie wskazał jednak o jakie fakty chodzi, natomiast przyjął inny tytuł dla wyżej wymienionego wniosku. Organ nie wskazał też wprost, jakie normy materialnoprawne brał pod uwagę, wymienił tylko ogólnie art. 4 wyżej wymienionej ustawy. Pozwala to stwierdzić ułomność postępowania wyjaśniającego, prowadzonego w sprawie. Chodzi o to, że przepisy ustawy o kombatantach nie zwalniają organu od aktywności w zbieraniu materiału dowodowego, niezbędnego dla pełnego ustalenia stanu faktycznego.

Sądowi znana jest teza, według której w sprawach rozpatrywanych na podstawie ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych okresu powojennego, ciężar dowodu spoczywa na osobie ubiegającej się o przyznanie uprawnień. NSA sformułował ją w wyroku z dnia 2001.08.06 (sygn. akt V SA 2874/00) obok innych stwierdzeń, które nie pozwalają tej tezy absolutyzować. NSA w cytowanym wyroku wyraził też pogląd, że jeżeli skarżący powołuje się na określoną okoliczność, to organ ma obowiązek ją zbadać. Również w piśmiennictwie wskazuje się na modyfikacje ukształtowanego w art. 7 kpa ciężaru dowodu. B. Adamiak jako przykład podaje art. 21 ust. 3 ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych okresu powojennego, który wprost wymaga od osób ubiegających się o uprawnienia, przedłożenia dowodów na wskazane okoliczności. Wymogu takiego ustawa o kombatantach nie stawia osobom ubiegającym się o przyznane uprawnienia na podstawie jej art. 4. Zatem, gdy zebrany w sprawie materiał nie jest dostateczny dla rozstrzygnięcia sprawy, organ winien aktywnie działać poprzez zebranie w sposób wyczerpujący i rozpatrzenie materiału zgodnie z zasadą dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 i 77 § 1 kpa - z. Janowicz "Kpa - komentarz" W. Pr. PWN 1999, str. 277-230).

W świetle powyższego należało przeprowadzić postępowanie wyjaśniające dot. faktów, na które powoływał się skarżący, tj. jego pobytu we wskazanym obozie i warunków tam panujących. Organ ma w tym zakresie dużo większe doświadczenie i możliwości, aniżeli obywatel, choćby poprzez dostęp do fachowej literatury, możliwość zasięgnięcia opinii biegłych.

Błędów swoich organ nie naprawił ponownie rozpoznając sprawę. Uzasadnienie decyzji z [...]r. jest jeszcze bardziej lakoniczne i ogólnikowe niż uzasadnienie wcześniejszej decyzji. Nadto organ w ogóle nie ustosunkował się do zarzutów strony sformułowanych we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy w tym i do tego zarzutu, ze strona wnosiła o przyznanie przedmiotowych uprawnień z innego tytułu, aniżeli przyjął organ.

Nieco szersze wyjaśnienia złożone przez organ w odpowiedzi na skargę nie mogą zmienić powyższych ocen działania Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w sprawie z wniosku R. K. R., dają natomiast asumpt do wyrażenia przez Sąd swoich poglądów w kolejnych kwestiach. Również i one służyć winny jako wskazówki w toku ponownie prowadzonego przez organ postępowania.

Jak słusznie organ w odpowiedzi na skargę wskazuje, stan faktyczny sprawy, ogólnie biorąc, odpowiada hipotezom norm zawartych w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. a), b) oraz c) przy czym normy te należy stosować z uwzględnieniem przepisów wyżej wymienionego rozporządzenia RM z 20.09.2001r. To, czy i jaka norma art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy o kombatantach winna znaleźć zastosowanie w konkretnym stanie faktycznym, zależy od spełnienia dwóch warunków: 1) określonych przyczyn represji wyliczonych w przepisie oraz 2) przebywania z tychże przyczyn w hitlerowskich więzieniach... (lit. a) oraz w innych miejscach odosobnienia określonych pod lit. b) oraz c), jeżeli "(...) osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich służb bezpieczeństwa", (wyrok SN z 05.07.1996r. III ARN 17/96 - OSNP 3/97/31). Hitlerowskie więzienia i inne miejsca odosobnienia wymienia wyżej wymienione rozporządzenie Prezesa RM. Jego rola jest jednak ograniczona w związku z rozważanym tu stanem faktycznym. Wskazuje na to przede wszystkim brzmienie §5, który w pkt 1-szym wymienia z nazwy przejściowe obozy policji bezpieczeństwa, ale w pkt. 2 i w pkt 3-im wskazuje tylko rodzaj obozów pracy (wychowawcze i karne), nie wymieniając ich z nazwy. Znaczy to, że organ musi we własnym zakresie ustalić, czy wskazany przez Strony w danej sprawie obóz pracy odpowiada cechom miejsca odosobnienia określonym w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b).

Taka konieczność zachodziła w sprawie z wniosku R. M. R., jednak organ dopiero w odpowiedzi na skargę, wskazał na swoją kompetencję do ustaleń w tym zakresie. Wyjaśnienia organu były nie tylko spóźnione ale niewłaściwie udokumentowane. Źródłowe publikacje historyczne mogą stanowić dowód w sprawie, ale muszą one być szczegółowo opisane, a jeżeli nie są powszechnie dostępne, kserokopie stron z istotnymi dla sprawy treściami winny być włączone do akt sprawy i Strona powinna być o tym powiadomiona, w myśl zasady z art. 10 kpa.

Odmienna postawa organu narusza zasadę pogłębienia zaufania obywateli do organów Państwa wyrażoną w art. 8 kpa. Nadto należy przypomnieć stanowisko sędziów Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wyrażone w wielu wyrokach podejmowanych na tle przepisów ustawy o kombatantach. Mianowicie brak w wykazie zawartym w wyżej wymienionym rozporządzeniu Prezesa RM nazwy jakiejś miejscowości (obozu itd,) nie może stanowić wystarczającej przesłanki do podjęcia przez organ rozstrzygnięcia negatywnego dla Strony. Organ wiąże bowiem przepis wyżej wymienionej ustawy, a ta wyraźnie określa przesłanki rozstrzygania na podstawie art. 4 ust. 1 pkt 1: przyczyny represji i przebywanie z tych przyczyn w hitlerowskich więzieniach oraz miejscach odosobnienia, w których osadzone osoby pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Rolą wyżej wymienionego rozporządzenia Prezesa RM jest zatem wskazanie (zgodnie z wzbogacaną wiedzą historyczną), miejsc, które odpowiadają cechom określonym w art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy o kombatantach. Natomiast sprzeczne z zasadą hierarchii źródeł prawa byłoby przyjęcie, iż wyżej wymienione rozporządzenie, poprzez zawarty w nim wykaz, ogranicza możliwość przyznawania uprawnień z tytułu spełnienia przesłanek określonych wprost przepisem ustawowym.

Sprawa rozpoznana została w trybie uproszczonym, wobec braku zgłoszenia przez Skarżącego żądania przeprowadzenia rozprawy, (art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm. dalej ppsa).

Wobec powyższego, działając na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit a) i c) ppsa postanowiono jak w pkt 1 sentencji. O wykonalności orzeczono na podstawie art. 200 tej ustawy.

/-/ B. Popowska

MK