Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt III SA/Wr 603/10
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2011-07-21 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: *Uchylono zaskarżoną decyzję w części
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a,b,c ; art. 134 ; art. 151 ; art. 200
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 28 ust. 3a ; art. 28 ust. 3a ;
journal: Dz.U. 2009 nr 205 poz 1585
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity.
article: art. 1 par. 1
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1269
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych.
article: art. 77 par. 1 ; art. 80 ; art.11 ; art. 7 ; art.107
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Moskała, , Sędziowie Sędzia NSA Sędzia WSA Józef Kremis, Maciej Guziński (sprawozdawca), , Protokolant Monika Tarasiewicz, po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 21 lipca 2011 r. sprawy ze skargi T.K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości w składkach na ubezpieczenia społeczne I. uchyla zaskarżoną decyzję w części w jakiej utrzymuje ona w mocy rozstrzygnięcie I instancji z dnia [...] r., nr [...] odmawiające umorzenia należności z tytułu nie opłaconych składek za sierpień 2009 r. na ubezpieczenie własne płatnika oraz pracowników w części finansowanej przez płatnika a także poprzedzające ją rozstrzygnięcie organu I instancji w tym samym zakresie; II. dalej idącą skargę oddala; III. przyznać radcy prawnemu M. P. od Skarbu Państwa (kasa tutejszego Sądu) kwotę [...] (słownie: [...] złotych) w tym 23 % VAT tytułem nieopłaconej pomocy prawnej.


UZASADNIENIE

W dniu [...] r. T. K. (dalej skarżąca) złożyła wniosek o umorzenia zadłużenia z tytułu nie opłaconych składek za miesiąc sierpień 2009 r., uzasadniony przejściowymi trudnościami finansowymi i przebywaniem na zwolnieniu lekarskim. Decyzją z dnia [...] r. (znak [...]) Zakład Ubezpieczeń Społecznych, na podstawie art. 28 ust. 1 – 3a i art. 30 ustawy z 13 października 1989 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm., dalej w skrócie ustawa), nie wyraził zgody na umorzenie zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenie własne skarżącej, ubezpieczenie zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika składek oraz umorzył jako bezprzedmiotowe postępowanie w sprawie umorzenia składek na ubezpieczenie pracowników w części finansowanej przez ubezpieczonych.

Skarżąca zwróciła się z wnioskiem do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o ponowne rozpatrzenie sprawy, wskazując na trudną sytuacją finansowo - rodzinną i zdrowotną wynikającą z faktu, że skarżąca wraz z mężem i [...]-letnim synem chorują przewlekle, posiadają orzeczenia o niepełnosprawności, utrzymują się ze świadczenia rentowego męża oraz zasiłku pielęgnacyjnego pobieranego na dziecko.

Po rozpatrzeniu powyższego wniosku Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zaskarżoną decyzją utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] r.

W uzasadnieniu wskazano, że [...]-letnia skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z mężem oraz [...]-letnim synem. Maja czworo dzieci w wieku [...] lat ([...]),[...] lata ([...]),[...] lat ([...]),[...] lat ([...]). Córka [...] zmarła w dniu [...] r. w wieku [...] lat, po 9-miesięcznej chorobie. Gdy córka zachorowała sprzedali [...] ha pola oraz cały sprzęt gospodarski wraz z inwentarzem żywym w celu sfinansowania leczenia. Prowadzili gospodarstwo rolne od [...] r. (działkę rolną otrzymali od rodziców). W 2003 r. skarżąca korzystała z pomocy Ośrodka Pomocy Społecznej - otrzymała zasiłek celowy na opał. W latach [...] r. skarżąca pobierała świadczenie rentowe ze względu na niezdolność do pracy, od 2005 r. w związku z odebraniem prawa do renty skarżąca bezskutecznie poszukiwała pracy, w konsekwencji rozpoczęła działalność gospodarczą aby zapewnić rodzinie źródło utrzymania. Skarżąca wraz z mężem i [...]-letnim synem chorują przewlekle, posiadają orzeczenia o niepełnosprawności. W okresie [...] r. wnioskodawczym przebywała na zwolnieniu lekarskim. Rodzina użytkuje połowę domu, który w [...] r. przekazali najstarszej córce [...], aktualnie właścicielką nieruchomości jest córka [...].

Wskazano w uzasadnieniu, że mąż skarżącej pobiera świadczenie rentowe z KRUS w wysokości [...] zł netto (po potrąceniu egzekucyjnym). Prowadzona działalność gospodarczą aktualnie osiąga stratę. Zasiłek pielęgnacyjny na dziecko wynosi [...] zł. Łączny dochód 3-osobowej rodziny wynosi obecnie [...] zł miesięcznie (ok. [...] zł na osobę przed odliczeniem wydatków). Natomiast wydatki z tytułu opłat za mieszkanie wynoszą: woda i kanalizacja - ok. [...] zł, telefon TP S.A. - ok. [...] zł, energia elektryczna - ok. [...] zł, ogrzewanie (zakup węgla) - ok. [...] zł, tj. łącznie ok. [...]zł miesięcznie. Podatek rolny, leśny i od nieruchomości w wysokości [...]zł rocznie (opłacają dzieci). Ponadto skarżąca wykazała wydatki z tytułu leczenia w łącznej kwocie ok. [...]zł miesięcznie oraz bilet miesięczny syna (przejazdy PKS do szkoły) - [...]zł. Wskazano, że suma wydatków związanych z kosztami eksploatacji mieszkania i leczeniem przekracza dochód, którym dysponuje rodzina, w tej sytuacji nie są w stanie terminowo opłacać rachunków z tytułu opłat za energię elektryczną i wodę.

Podniesiono w uzasadnieniu, że aktualne trudności finansowe zobowiązanej wynikają przede wszystkim z problemów zdrowotnych i przebywania na zwolnieniu lekarskim, również z pogody która spowodowała wstrzymanie prac na budowie, ponadto ze względu na spadek cen kostki brukowej, nieuczciwych pracowników i nierzetelnych klientów oraz z działań komornika, które m.in. uniemożliwiły od września 2009 r. produkcję kostki brukowej. Dalej podniesiono, że skarżąca wraz z małżonkiem są osobami cierpiącymi na schorzenia o charakterze przewlekłym, ograniczające sprawność i wymagające leczenia. Stan zdrowia wiąże się z ponoszeniem kosztów leczenia, których wysokość określono na poziomie [...] zł miesięcznie.

W świetle analizy powyższych argumentów zgłoszonych przez skarżącą organ w uzasadnieniu uznała, iż sytuacja finansowo - rodzinna i zdrowotna wnioskodawczym jest trudna. Niemniej stwierdzono, że nie zachodzą przesłanki prawne uzasadniające umorzenie zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenie własne płatnika określone w przepisie art. 28 ust. 3 a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych ze względu na fakt, iż skarżąca nadal prowadzi działalność gospodarczą i posiada potencjalne możliwości uzyskiwania dochodów oraz opłacania bieżących składek.

Natomiast odnośnie należności z tytułu składek za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika, wskazano w uzasadnieniu, że zgodnie z art. 28 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, mogą być one umarzane jedynie w wypadku ich całkowitej nieściągalności. Natomiast aktualnie prowadzone jest wobec skarżącej postępowanie egzekucyjne za pośrednictwem Naczelnika Urzędu Skarbowego, który nie stwierdził stanu całkowitej nieściągalności. Zadłużenie wnioskodawczym było w 2009 r. przedmiotem skutecznego zajęcia rachunku bankowego. Nie zachodzą przesłanki umożliwiające umorzenie zadłużenia z tytułu składek za pracowników, nie stwierdzono bowiem stanu całkowitej nieściągalności płatnika.

Odnośnie rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia postępowania, wskazano w uzasadnieniu, że zgodnie z art. 30 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych składki za pracowników w części finansowanej przez ubezpieczonych nie podlegają umorzeniu. W świetle powyższego wniosek w sprawie umorzenia zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenie w części finansowanej z własnych środków przez ubezpieczonych jest bezprzedmiotowy.

Na powyższą decyzję skarżąca wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, występując o jej uchylenie. W uzasadnieniu podniosła, że decyzja jest niesłuszna, znajduje się bowiem w trudnej sytuacji finansowej i zdrowotnej. Od [...] r. do [...] r. przebywała na zwolnieniach lekarskich. Wskazała także, że Naczelnika Urzędu Skarbowego postępowanie egzekucyjne umorzył z uwagi na brak majątku.

W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o oddalenie skargi podtrzymując dotychczasowe stanowisko.

W odrębnym piśmie procesowym pełnomocnik skarżącej, podtrzymała argumentacje zawarta w skardze, wskazując na trudną sytuację majątkową oraz zdrowotną skarżącej i zamieszkującej z nią rodziny.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:

Według art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości między innymi poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (art. 1 § 2 tej ustawy). Kryterium legalności przewidziane w art. 1 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., zwanej dalej w skrócie "p.p.s.a."), umożliwia sądowi administracyjnemu wyeliminowanie z obrotu prawnego zarówno decyzji administracyjnej uchybiającej prawu materialnemu, jeżeli naruszenie to miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a), jak też rozstrzygnięcia dotkniętego wadą warunkującą wznowienie postępowania administracyjnego (lit. b), a także wydanego bez zachowania reguł postępowania. W tym ostatnim przypadku chodzi jednak wyłącznie o sytuacje, gdy uchybienie przepisom prawa procesowego mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c).

Zgodnie natomiast z unormowaniem zawartym w art. 134 p.p.s.a. Sąd dokonując oceny zaskarżonego aktu rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Przepis ten pozwala więc na uwzględnienie skargi także wtedy, gdy strona nie podnosi w trakcie toczącego się postępowania sądowoadministracyjnego zarzutów będących podstawą wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonego indywidualnego aktu administracyjnego.

Mając na względzie powyższe regulacje należało przyjąć, że skarga zasługuje na uwzględnienie, Sąd dopatrzył się bowiem takich naruszeń prawa, które skutkuje koniecznością wyeliminowania z obrotu prawnego części zaskarżonej decyzji.

Odnośnie decyzji w przedmiocie dotyczącym umorzenia zaległości z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie własne podatnika – skarżącej prowadzącej działalność gospodarczą zobowiązanej do opłacania składek na swoje ubezpieczenie społeczne. Jak zasadnie wskazał ZUS, przy umarzaniu tych nieopłaconych należności nie stosuje się wymogu zaistnienia precyzyjnie określonych przesłanek całkowitej nieściągalności, lecz ocenia niebezpieczeństwo powstania zbyt ciężkich skutków dla zobowiązanego i jego rodziny po ewentualnym opłaceniu należności, z uwzględnieniem jego stanu majątkowego i sytuacji rodzinnej.

Zgodnie z art. 28 ust. 3a ustawy z 13 października 1989 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm., dalej w skrócie ustawa), należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Przesłanki umorzenia należności w oparciu o przepis art. 28 ust. 3a ustawy określone zostały w rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365, dalej w skrócie rozporządzenie).

Powołane rozporządzenie w § 3 w ust.1 stanowi, że zaległe składki mogą być umorzone, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Określona w art. 28 ustawy i wskazanym rozporządzeniu instytucja umorzenia należności z tytułu składek w trybie decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w indywidualnej sprawie zbudowana jest przy zastosowaniu uznania administracyjnego. Sądowa kontrola legalności decyzji wydanych w ramach uznania administracyjnego sprowadza się do zbadania, czy wydanie decyzji zostało poprzedzone prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem wyjaśniającym, czy Zakład Ubezpieczeń Społecznych prawidłowo zebrał materiał dowodowy i rozważył wszystkie okoliczności, mogące mieć wpływ na wybór możliwości rozstrzygnięcia w zakresie udzielenia bądź odmowy udzielenia ulgi. Sąd nie ocenia natomiast wydanej decyzji z punktu widzenia jej słuszności.

W świetle ukształtowanej w doktrynie i zaakceptowanej w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego koncepcji interpretacji przepisów zbudowanych na zasadzie uznania administracyjnego, zawierających w swojej treści kierunkowe dyrektywy wyboru, prawem do umorzenia zaległości dysponuje organ - Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Organ ma zatem prawo wyboru treści rozstrzygnięcia, przy czym zaznaczyć trzeba, że wybór taki nie może być dowolny i musi wynikać z wszechstronnego rozważenia wszystkich okoliczności sprawy. Uznanie administracyjne nie powinno więc oznaczać dowolności, czemu służą określone przez ustawodawcę dyrektywy wyboru. Organ przy wydawaniu decyzji o charakterze uznaniowym obowiązany jest do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w przepisach przesłanki. Dopiero w ten sposób przeprowadzona analiza stanu faktycznego sprawy stanowi materiał będący podstawą do wydania decyzji o charakterze uznaniowym. Ma to szczególne znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy organ ma pozbawić obywatela pewnych praw, nałożyć na niego obowiązek czy odmówić mu możliwości skorzystania z uprawnień przewidzianych przez prawo, jak miało to miejsce w przedmiotowej sprawie (zob. wyrok NSA z dnia 10 października 2007 r., II GSK 176/07, LEX nr 399183).

Rozstrzyganie podjęte w ramach uznania wymaga więc od organu poczynienia ustaleń dokonanych w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.), tj. przy podjęciu wszelkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku wydania decyzji o przekonującej treści (art. 11 k.p.a.), a także załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 k.p.a.).

Z kolei, ocena całokształtu zgromadzonego materiału dowodowego - w kontekście mających zastosowanie w sprawie przesłanek prawa materialnego, z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli - winna znaleźć swoje odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji (art. 107 k.p.a.). Uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu, których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa (§ 3 art. 107 k.p.a.). Tak, więc, uzasadnienie, jako jeden z elementów decyzji winno zawierać ocenę zebranego materiału dowodowego, dokonaną przez organ wykładnię stosowanych w sprawie przepisów prawa oraz ocenę przyjętego stanu faktycznego w świetle wskazanych w nim norm prawa materialnego.

Brak prawidłowego uzasadnienia decyzji, zwłaszcza tych o charakterze uznaniowym, jak trafnie wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 14 kwietnia 2005 r. (sygn. akt III SA/Wa 180/05, LEX nr 166546), uniemożliwia - w przypadku jej zaskarżenia - ustalenie, " (...) czy organ nie przekroczył granic przyznanego mu uznania administracyjnego (...)". Swobodne uznanie nie może być, bowiem tożsame z dowolnością. Z tego chociażby względu uzasadnienie winno być wnikliwe i logiczne oraz zawierające dostatecznie zindywidualizowane przesłanki występujące w sprawie.

Oceniając w świetle powyższego zaskarżoną decyzję odmawiającej umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczanie własne skarżącej, w kontekście przesłanek wskazanych w art. 28 ust. 3a ustawy i rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r., uznać należy że organ Zakładu nie przeprowadził należycie postępowania merytorycznego, którego wynik uprawniałby do zaakceptowania jego stanowiska.

Jak wskazano wcześniej, uznanie administracyjne nie może oznaczać dowolności, czemu służą określone przez ustawodawcę dyrektywy wyboru określonego zachowania organu, w tym zawarte w § 3 w ust. 1 rozporządzenia. Wskazany § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia stanowi w tym zakresie m.in., że zaległe składki mogą być umorzone, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności – co ma podstawowe znaczenie w rozpatrywanej sprawie - w przypadku gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Z ustaleń organu wynika, że rodzina skarżącej uzyskuje dochód, w wysokości [...] zł miesięcznie, około [...], zł na osobę przed odliczeniem wydatków. Jak stwierdził organ suma wydatków związanych z kosztami eksploatacji mieszkania i leczeniem przekracza dochód, którym dysponuje rodzina, nie jest ona także w stanie terminowo opłacać rachunków z tytułu opłat za energię elektryczną i wodę.

Niemniej, powyższa okoliczność nie znalazła swojego odniesienie w treści zaskarżonej decyzji, w jej uzasadnieniu, w zakresie odniesienia do przesłanki o jakiej mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, tj. rozważenia zależności pomiędzy opłaceniem należności z tytułu składek a możliwością zaspokojenia niezbędnych potrzeb bytowych rodziny. Podobnie jak sytuacja zdrowotna rodziny. Organ ZUS uznając, że skarżąca wraz z małżonkiem są osobami cierpiącymi na schorzenia o charakterze przewlekłym, ograniczające sprawność i wymagające leczenia, nie odniósł tej sytuacji do przesłanki wskazanej w § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia.

Organ uznając w tym stanie, iż sytuacja finansowo - rodzinna i zdrowotna wnioskodawczym jest trudna. Stwierdził jedynie, że nie zachodzą przesłanki prawne uzasadniające umorzenie zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenie własne płatnika określone w przepisie art. 28 ust. 3 a ustawy ze względu na fakt, iż skarżąca nadal prowadzi działalność gospodarczą i posiada potencjalne możliwości uzyskiwania dochodów oraz opłacania bieżących składek.

Tym samym organ - w rozpatrywanej sprawie - odnosząc się w uzasadnieniu decyzji do sytuacji życiowej i finansowej skarżącej, struktury miesięcznych dochodów i wydatków, nie ustalił, czy na poziomie uzyskiwanych dochodów i aktualnego budżetu domowego możliwe jest realne wywiązanie się skarżącej ze zobowiązania wobec ZUS i czy zapłata zaległości, rzeczywiście, jak podnosi skarżąca, może zagrozić egzystencji rodziny, co ma znaczenie z punktu widzenia przesłanki określonej w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Nie rozważył także, czy przewlekłe choroby skarżącej, członków jej rodziny nie pozbawiają skarżącej możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności, a więc przesłanki z § 3 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia.

Tymczasem okoliczności uzasadniające odmowę umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne powinny być przeanalizowane i omówione w sposób nie budzący żadnych wątpliwości, szczególnie gdy decyzja dotyczy sfery elementarnych potrzeb skarżącej i jej rodziny - posiadania środków niezbędnych do przeżycia. Konieczne jest skonfrontowanie sytuacji materialnej skarżącej, jej rodziny z wysokością zaległej należności i wskazanie dochodów, które zdaniem organu - byłyby wystarczające na pokrycie zadłużenia (wyrok z NSA dnia 10 października 2007 r., II GSK 176/07, LEX nr 399183

Organ nie odniósł więc warunków umorzenia określonych w wymienionych przepisach do stanu faktycznego niniejszej sprawy, w szczególności, nie dokonując oceny, czy sytuacja skarżącej jest tego rodzaju, że opłacenie przez nią należności z tytułu składek pozbawiłoby ją oraz rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Organ powołał się w tym zakresie ogólnie na fakt, że prowadząc działalność gospodarczą skarżąca ma potencjalne możliwości zarobkowania.

Nie wyjaśnił natomiast jednocześnie, wobec wcześniejszych ustaleń, czy że względów zdrowotnych, trudności finansowych oraz działalności komornika w 2009 r. skarżąca może zarejestrowaną działalność w dalszym ciągu prowadzić i do tego tak, aby przynosiła zysk. Ponadto, przy rozpatrywaniu wniosku o umorzenie zaległych składek organ ma obowiązek rozważyć aktualną sytuację majątkową i zdrowotna wnioskodawcy, a nie snuć przypuszczenia na przyszłość i tylko taki stan faktyczny powinien być brany pod uwagę przy wydawaniu rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia należności.

Odnośnie rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika składek - w sprawie skarżącą, organ wskazał, że w analizowanej sytuacji nie występuje przesłanka całkowitej nieściągalności, o której mowa w art. 28 ust. 2 ustawy.

Stosownie do art. 28 ust. 1 i 2 ustawy, należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wyliczonych w ust. 3 tego artykułu. W przepisie art. 28 ust. 3 ustawy ustawodawca wymienił przypadki, w których zachodzi całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Całkowita nieściągalność zachodzi gdy; 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn o których mowa w art.13 i art.361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r - Prawo upadłościowe i naprawcze; 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997r - Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienie w postępowaniu egzekucyjnym; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Wyliczenie zawarte w art. 28 ustawy jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, że ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności.

W rozpatrywanej sprawie organ stwierdził, że prowadzone jest wobec skarżącej postępowanie egzekucyjne za pośrednictwem Naczelnika Urzędu Skarbowego, który nie stwierdził stanu całkowitej nieściągalności, że zadłużenie wnioskodawczym było w 2009 r. przedmiotem skutecznego zajęcia rachunku bankowego. Natomiast skarżąca podnosi, że Naczelnika Urzędu Skarbowego postępowanie egzekucyjne umorzył z uwagi na brak majątku. W uzasadnieniu decyzji organ ZUS nie poparł swego stanowiska żadnymi dokumentami, ponadto nie dokonał oceny sytuacji skarżącej z punktu widzenia innych przesłanek wskazanych w art. 28 ust. 2 ustawy. Tymczasem organ ZUS winien w oparciu o aktualny stanu faktycznego dokonywać oceny, czy w sprawie zachodzą przesłanki określone w art. 28 ust. 2 i 3 ustawy. Ocena ta winna znaleźć odbicie w uzasadnieniu rozstrzygnięcia. Tym samym, wobec braku udokumentowania posiadania majątku z którego prowadzona jest skuteczna egzekucji, a także braku analizy, w oparciu o ustalony stan faktyczny, sytuacji skarżącej w punktu widzenia innych przesłanek wskazanych w art. 28 ust. 2 ustawy, nie sposób dokonać jednoznacznej oceny zasadności przyjętego rozstrzygnięcia przez organ odwoławczy.

Rozpatrując ponownie sprawę w przedmiocie składek na ubezpieczenie własne skarżącej, ubezpieczenie zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika, organ winien wyeliminować wszystkie wskazane przez Sąd wadliwości. Powinien wyjaśnić w sposób niebudzący wątpliwości jaka jest aktualna sytuacja majątkowa i zdrowotna skarżącej i jej rodziny, czy faktycznie w rodzinie dochody są niże niż ponoszone wydatki, jakie są realne możliwości zarobkowe skarżącej. W jaki sposób, rodzinna przy wskazanym dochodzie zabezpiecza swoje niezbędne potrzeby życiowe. Następnie ustalić, czy posiadane dochody, majątek pozwalają na zaspokojenie zaległych składek, czy spłata zaległości wobec ZUS w sytuacji dochodowej w rodzinie nie doprowadzi do zagrożenia egzystencji skarżącej i jej rodziny. Winien wyjaśnić, czy w sytuacji majątkowej skarżącej prowadzona jest skuteczna egzekucji, dokonać analizy sytuacji skarżącej z punktu widzenia innych przesłanek wskazanych w art. 28 ust. 2 ustawy.

Po ustaleniu stanu faktycznego, uzupełnionego w powyższym zakresie, organ winien dokonać oceny, czy w sprawie zachodzą przesłanki określone w art. 28 ust. 2 – 3 i 3a ustawy oraz w § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. Powyższe winno znaleźć swoje odbicie w uzasadnieniu decyzji. Dopiero wszechstronne wyjaśnienie sprawy w kontekście przepisów prawa materialnego, przy zachowaniu przepisów postępowania administracyjnego, w tym w szczególności przedstawionych powyżej, daje prawo do podjęcia decyzji (z uwagi na jej fakultatywny charakter), nawet odmownej - w sytuacji istnienia przesłanek pozwalających na umorzenie należności.

W stosunku do składek za pracowników w części finansowanej przez ubezpieczonych, trafnie organy ZUS umorzyły postępowanie w tym zakresie. Zgodnie z art. 30 ustawy, do składek finansowanych przez ubezpieczonych niebędących płatnikami składek nie stosuje się art. 28 i 29. Oznacza to, że ani przepis art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, ani przepisy rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne nie mogą stanowić podstawy do umorzenia składek należnych za zatrudnianych pracowników w części przez nich finansowane. Jeżeli wniosek o umorzenie należności z tytułu składek obejmuje te składki, właściwym rozstrzygnięciem jest jedynie umorzenie postępowania na podstawie art. 105 Kodeksu postępowania administracyjnego.

Powyższe prowadzi do wniosku, że w postępowaniu w przedmiocie umorzenia składek na ubezpieczenie własne skarżącej jak ubezpieczenie za zatrudnionych pracowników w części finansowanej przez płatnika uchybiono zasadom procedury administracyjnej, nakazującym dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego.

Mając powyższe na względzie, działając na podstawie art. 145 § 1 lit. "c" p.p.s.a. orzeczono jak w punkcie I wyroku. Orzeczenie w pkt II znajduje umocowanie w art. 151 p.p.s.a. Natomiast orzeczenie w pkt III znajduje oparcie w art .200 p.p.s.a.