Postanowienie WSA w Poznaniu, sygn. akt I SA/Po 1200/14
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2015-04-21 00:00:00+02:00 ()
Symbol z opisem: 6117 Ulgi płatnicze (umorzenie, odroczenie, rozłożenie na raty itp.)
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Skarbowej
Treść wyniku: Oddalono wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych
Powołane przepisy: article: art. 199, art. 246 par. 1 pkt 2, art. 254 par. 1, art. 255, art. 260
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu Wydział I w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Karol Pawlicki po rozpoznaniu w dniu 21 kwietnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku [...] o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi [...] na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu z dnia [...] października 2014 r. nr [...], nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości w podatku od towarów i usług za: sierpień-listopad 2007 r., luty-grudzień 2008 r., styczeń, marzec-lipiec, wrzesień-grudzień 2009 r., styczeń-marzec, sierpień-grudzień 2010 r., 2011 r. - 2012 r., marzec, czerwiec, wrzesień i grudzień 2013 r., I kwartał 2014 r. oraz podatku dochodowego od osób fizycznych za: 2009, 2012 i 2013 r. wraz z odsetkami. postanawia: oddalić wniosek.


UZASADNIENIE

W uzasadnieniu wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych skarżący [...] wskazał, że od ponad roku pozostaje bez żadnego źródła dochodu, nie posiada też żadnego majątku. Ponadto posiada różne zobowiązania wobec ZUS, orzeczoną karę grzywny, które to zobowiązania spłaca jego rodzina. Dalszych obciążeń rodzina wnioskodawcy nie może i nie jest w stanie spłacać. Skarżący oświadczył, że nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych i przedmiotów o wartości pow. 3.000 euro. Skarżący podał, że nie ma informacji o stanie majątkowym osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Wnioskodawca wskazał, że od lipca 2009 r. w jego małżeństwie obowiązuje rozdzielność majątkowa i nie posiada informacji o dochodach żony.

W odpowiedzi z dnia [...] marca 2015 r. na wezwanie z dnia [...] lutego 2015 r. do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący oświadczył, że nie złożył jeszcze zeznania rocznego podatkowego za 2014 r. Wnioskodawca poinformował, że prowadzona przez niego działalność gospodarcza została zawieszona z końcem lutego 2014 r. i od tego czasu nie posiada żadnego dochodu. Skarżący podał, że nie posiada aktywnych rachunków, ani lokat bankowych. Nie posiada również żadnych kart kredytowych. Wskazał, że z uwagi na brak dochodu nie ponosi żadnych kosztów utrzymania, pomoc w tym zakresie otrzymuje od rodziny. Wnioskodawca oświadczył, że nie posiada udziałów w spółkach, nie pełni też funkcji w spółkach i nie uzyskuje z tego tytułu żadnych dochodów. Skarżący podał, że nie jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy, ani też nie otrzymuje żadnego zasiłku i nie korzysta z żadnych form pomocy społecznej. Powodem nie zarejestrowania jest przede wszystkim poczucie wstydu, w tak małej społeczności w jakiej zamieszkuje, stałoby się to informacją znaną i naraziłoby go to na ostracyzm ze strony osób, z którymi wiąże nadzieję na zdobycie pracy. Skarżący oświadczył, że nie posiada ani też nie użytkuje żadnych pojazdów mechanicznych podlegających obowiązkowi rejestracji. Dom, w którym mieszka, stanowi wyłączną własność jego żony. Skarżący podał, że nie dysponuje wiedzą na temat sytuacji finansowej małżonki. Skarżący wyjaśnił, że pomoc otrzymuje głównie od żony, która ponosi koszty utrzymania, a także opłaca jego zobowiązania na rzecz ZUS, Urzędu Skarbowego, wynikające z jego udziału w kredytach zaciągniętych przez nich przed orzeczeniem rozdzielności majątkowej, łączna wysokość tych wpłat to ok. [...] zł miesięcznie. Do pisma załączył kserokopie: zeznania rocznego podatkowego za 2013 r., z którego wynika, że przychód skarżącego z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej wyniósł [...] zł, koszty uzyskania przychodów [...] zł, dochód [...] zł, wyroku Sądu Rejonowego w [...] z dnia [...] listopada 2013 r. sygn. akt [...] o ustanowieniu rozdzielności majątkowej i to z dniem [...] lipca 2009 r., postanowienia Sądu Rejonowego w [...] z dnia [...] listopada 2014 r. sygn. akt [...] o zatwierdzeniu ugody zawartej w dniu [...] października 2014 r. przed mediatorem ugody w sprawie podziału majątku wspólnego.

Postanowieniem z dnia 16 marca 2015 r. referendarz sądowy oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu postanowienia podniesiono, że wnioskodawca nie wykazał przesłanek do zwolnienia od kosztów sądowych.

W ustawowym terminie skarżący wniósł sprzeciw na powyższe postanowienie odmawiające przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu sprzeciwu skarżący podniósł, m.in., że prowadzona przez niego działalność przyniosła stratę w wysokości [...] PLN. Ponadto skarżący nie ma wiedzy o tym jakie koszty utrzymania ponosi jego małżonka, ze względu na istnienie rozdzielności majątkowej między małżonkami.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Wniosek nie zasługuje na uwzględnienie.

W rozpatrywanej sprawie wpis sądowy od skargi wynosi [...] zł.

Na podstawie art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: "P.p.s.a.") w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Zatem już samo wniesienie sprzeciwu, a nie jego zakres i treść, powoduje utratę mocy wiążącej postanowienia wydanego przez referendarza sądowego, a ustawa nie daje sądowi uprawnienia do merytorycznego rozpoznania zasadności sprzeciwu (por. J. P. Tarno [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2006, str. 534 oraz postanowienie NSA z dnia 23 grudnia 2004 r., sygn. akt FZ 375/04, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Ponadto instytucja ta, która ma gwarantować stronie możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi nie tylko odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony, ale także od zasady powszechnego i równego partycypowania w daninach publicznych, do których zalicza się wszelkie opłaty sądowe, wyrażonej w art. 84 Konstytucji RP. Skoro przyznanie takiej pomocy skutkuje wydatkami z budżetu państwa, to korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami (por. postanowienie NSA z dnia 4 lipca 2013 r., sygn. akt II GZ 324/13, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Podkreślić też należy, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów. Wymóg ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości (postanowienie NSA z dnia 25 kwietnia 2013 r., sygn. akt II OZ 313/13, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 245 § 3 P.p.s.a.).

W orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to winno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na finansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Wyjątkowy charakter tej instytucji prawnej pociągający za sobą konieczność obiektywizacji sytuacji majątkowej podmiotu ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy sprawia, że uchylenie się strony od przedstawienia stosownej dokumentacji, bądź przedstawienie niepełnych lub sprzecznych ze sobą danych skutkuje brakiem wystarczających podstaw do jego przyznania. Strona winna więc podejmować takie czynności, które przekonałyby Sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane (por. postanowienie NSA z dnia 5 lipca 2013 r., sygn. akt II OZ 546/13, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Ponadto z uwagi na wyjątkowość tej instytucji, przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy muszą być interpretowane ściśle (zob. postanowienie NSA z dnia 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 406/13, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Wnosząc o zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych strona powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku (powołane wyżej postanowienie NSA z dnia 4 lipca 2013 r., sygn. akt II GZ 324/13). Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy (postanowienie NSA z dnia 22 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 383/13, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Sąd wydaje orzeczenie na podstawie oświadczenia strony mając na uwadze okoliczności podane w tym oświadczeniu i w przedstawionych przez stronę dokumentach. Wymaga to przedstawienia przez stronę wszelkiej możliwej dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej. Przytoczone w oświadczeniu okoliczności i przedstawione dokumenty powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie wnioskodawcy, a do Sądu kierującego się wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego i dostępnej wiedzy, należy ocena, czy takie okoliczności zachodzą. Oceniając sytuację materialną strony sąd bada nie tylko jej dochody, ale również czy posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych (postanowienie NSA z dnia 21 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 382/13, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

W sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona dodatkowo jest zobowiązana złożyć na wezwanie Sądu dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 P.p.s.a.). Niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (postanowienie NSA z dnia 29 listopada 2011 r., sygn. akt II FZ 718/11, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

W świetle utrwalonego orzecznictwa i poglądów doktryny wskazać też należy, że całkowite zwolnienie od kosztów sądowych jest możliwe wyjątkowo w przypadku osób żyjących w ubóstwie, które są pozbawione środków do życia, a pozyskanie przez nie kwoty na finansowanie kosztów udziału w sporze sądowym jest obiektywnie niemożliwe (zob. postanowienie NSA z dnia 12 lipca 2013 r., sygn. akt II OZ 604/13, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Wskazuje się też, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli dysponuje jakimkolwiek stałym miesięcznym dochodem lub wolnym od obciążeń majątkiem, który może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć jako zabezpieczenie kredytu czy pożyczki (powołane wyżej postanowienie NSA z dnia 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 406/13). Sąd oceniając sytuację materialną strony bada nie tylko jej dochody, ale również, czy posiada ona obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych. Istotne jest także wykazanie podjęcia przez stronę starań o uzyskanie środków finansowych, niezależnie od efektów (powołane wyżej postanowienie NSA z dnia 25 kwietnia 2013 r., sygn. akt II OZ 313/13).

W ocenie Sądu, skarżący nie wykazał przesłanek do zwolnienia go od kosztów sądowych. Ze złożonych przez skarżącego oświadczeń wynika, że skarżący pozostaje w związku małżeńskim, pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa małżeńska, wnioskodawca mieszka w domu będącym własnością jego żony. Skarżący nie uzyskuje żadnych dochodów i wobec tego nie ponosi żadnych kosztów utrzymania, z końcem lutego 2014 r. zawiesił prowadzoną działalność gospodarczą, nie jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy jako bezrobotny, nie korzysta również z pomocy opieki społecznej, korzysta natomiast z pomocy rodziny, przede wszystkim z pomocy żony, która ponosi jego koszty utrzymania, a także opłaca zobowiązania skarżącego na rzecz ZUS, Urzędu Skarbowego, wynikające z jego udziału w kredytach zaciągniętych przez małżonków przed orzeczeniem rozdzielności majątkowej. Wnioskodawca oświadczył, że łączna wysokość tych wpłat to ok. [...] zł miesięcznie. Skarżący podał, że nie posiada aktywnych rachunków i lokat bankowych, nie ma również karty kredytowej, nie posiada i nie użytkuje pojazdów mechanicznych podlegających obowiązkowi rejestracji, nie posiada udziałów w spółkach, nie pełni też żadnych funkcji. Mimo wezwania skarżący nie podał jednak jaka jest sytuacja finansowa i majątkowa jego żony, wskazał natomiast, że nie dysponuje wiedzą na temat sytuacji finansowej małżonki. Skarżący, mimo wezwania, nie złożył zeznań rocznych podatkowych małżonki za 2013 i 2014 r., nie wyjaśnił nawet czy zeznania roczne podatkowe za w/w okres małżonka składała, nie podał w jakiej wysokości i z jakiego tytułu uzyskuje ona miesięczne dochody (np. z tytułu wynagrodzenia za pracę, prowadzenia działalności gospodarczej, rolniczej, umowy zlecenia, umowy o dzieło, posiadania udziałów w spółkach z o.o., pełnienia funkcji członka zarządu lub prokurenta, inne), jeżeli natomiast nie pracuje to czy jest zarejestrowana jako bezrobotna w Powiatowym Urzędzie Pracy i czy otrzymuje zasiłek dla bezrobotnych, nie przedłożył wyciągów z rachunków i lokat bankowych żony za ostatnie sześć miesięcy, nie wyjaśnił nawet czy rachunki bankowe i lokaty bankowe posiada, nie podał czy małżonka posiada jakieś nieruchomości, oszczędności, przedmioty o wartości powyżej 3.000 euro, pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji, nie podał w jakiej wysokości żona ponosi koszty miesięcznego utrzymania i czy na jej utrzymaniu pozostają inne osoby. Skarżący wprawdzie wyjaśnił, że pomiędzy nim i jego żoną istnieje rozdzielność majątkowa małżeńska. Godzi się zauważyć, że zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 788 ze zm., dalej: "K.r.o.") małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. Skoro małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy, przez którą należy rozumieć nie tylko świadczenia osobiste, ale i pieniężne, małżonka ma obowiązek udzielenia pomocy małżonkowi w zakresie prowadzenia przez niego procesów sądowych. Natomiast fakt, że pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa, lub że pozostają oni w separacji nie stanowi okoliczności, w której to żona nie może pomóc swojemu mężowi w uiszczeniu kosztów postępowania (por. postanowienia NSA: z dnia 28 września 2011 r. sygn. akt I FZ 196/11, z dnia 3 listopada 2011 r. sygn. akt I OZ 817/11, z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt I FZ 395/11, z dnia 31 maja 2012 r. sygn. akt I OZ 410/12, z dnia 12 listopada 2012 r. sygn. akt I FZ 42/12, z dnia 13 marca 2013 r. sygn. akt I GZ 47/13, z dnia 10 lutego 2014 r. sygn. akt I FZ 530/13, z dnia 18 kwietnia 2014 r. sygn. akt II FZ 519/14, z dnia 8 października 2014 r. sygn. akt I FZ 388/14, z dnia 13 listopada 2014 r. sygn. akt I GZ 486/14; publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa bowiem dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 K.r.o.) i sądowego orzeczenia separacji (art. 614 § 1 K.r.o.), a zatem bez względu na fakt pozostawania w ustroju rozdzielności majątkowej czy nieprowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego, okoliczność pozostawania w związku małżeńskim, stosownie do art. 27 K.r.o. skutkuje, tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków (por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt II OZ 1266/11, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Wobec powyższego wysokość osiąganych przez małżonkę skarżącego dochodów, jej sytuacja materialna wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. Dopiero bowiem zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez każdego z małżonków dochodów i ponoszonych wydatków pozwala na pełną i rzetelną ocenę w zakresie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy.

Podkreślenia wymaga kwestia, że obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania, a tym samym przedstawienia i wykazania wszelkich okoliczności potwierdzających ten fakt obciąża stronę wnioskującą o przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z orzecznictwem sądowoadministracyjnym uchylanie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy jest przeszkodą wyłączającą możliwość przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 5 września 2005 r. sygn. akt II FZ 418/05, postanowienie NSA z dnia 27 lutego 2012 r. sygn. akt II FZ 128/12, dostępne na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób znajdujących się w bardzo trudnej sytuacji materialnej, czyli takich, które ze względu na okoliczności życiowe są pozbawione jakichkolwiek środków do życia lub środki te są tak bardzo ograniczone, że wystarczają jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Opłaty sądowe są bowiem rodzajem daniny publicznej i dlatego zasadą jest obowiązek ich ponoszenia. Przyznanie prawa pomocy jest zatem rodzajem szczególnej formy dofinansowania ze strony budżetu państwa, które winno mieć wyjątkowe zastosowanie w sytuacjach, w których strona nie może obiektywnie uzyskać środków finansowych w postępowaniu sądowym.

W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 254 § 1, art. 260 oraz art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. postanowił jak w sentencji.