Wyrok NSA, sygn. akt I GSK 1251/18
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2019-08-01 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6550
Hasła tematyczne: Środki unijne
Skarżony organ: Dyrektor Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 2
journal: Dz.U. 2012 poz 1164
law: Ustawa z dnia 26 stycznia 2007 r. o płatnościach w ramach systemów wsparcia bezpośredniego - tekst jednolity.
article: art. 134 par. 1; art. 145 par. 1 lit. a); art. 145 par. 1 lit. c)
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
journal: Dz.U.UE.L 2011 nr 25 poz 8 art. 4 ust. 8
law: Rozporządzenie Komisji (UE) Nr 65/2011 z dnia 27 stycznia 2011 r. ustanawiające szczegółowe zasady wykonania rozporządzenia Rady (WE) nr  1698/2005 w odniesieniu do wprowadzenia procedur kontroli oraz do zasady wzajemnej zgodności w zakresie środków wsparcia rozwoju  obszarów wiejskich.
journal: Dz.U.UE.L 2009 nr 30 poz 16 art. 2 pkt a; art. 2 pkt b; art. 2 pkt c
law: Rozporządzenie Rady (WE) nr 73/2009 z dnia 19 stycznia 2009 r. ustanawiające wspólne zasady dla systemów wsparcia bezpośredniego dla  rolników w ramach wspólnej polityki rolnej i ustanawiające określone systemy wsparcia dla rolników, zmieniające rozporządzenia (WE) nr  1290/2005, (WE) nr 247/2006, (WE) nr 378/2007 oraz uchylające rozporządzenie (WE) nr 1782/2003

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Janusz Zajda Sędzia NSA Małgorzata Grzelak (spr.) Sędzia del. NSA Anna Apollo Protokolant Anna Sobińska po rozpoznaniu w dniu 1 sierpnia 2019 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej [A.] Spółki z o.o. w P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 22 września 2016 r. sygn. akt I SA/Ol 466/16 w sprawie ze skargi [A.] Spółki z o.o. w P. na decyzję Dyrektora Warmińsko-Mazurskiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Olsztynie z dnia [...] kwietnia 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania płatności rolnośrodowiskowej oddala skargę kasacyjną.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z 22 września 2016 r. w sprawie o sygnaturze I SA/Ol 466/16 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie (dalej: "WSA") oddalił skargę [A.] Spółki z o.o. w P. (dalej: "skarżąca") na decyzję Dyrektora Warmińsko Mazurskiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Olsztynie z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania płatności rolnośrodowiskowej na rok 2013.

Sąd I instancji orzekał w następującym stanie faktycznym sprawy:

We wniosku o przyznanie płatności rolnośrodowiskowej skarżąca ubiegała się o przyznanie płatności z tytułu realizacji wariantu 2.1 - uprawy rolnicze (dla których zakończono okres przestawiania) do gruntów

o powierzchni 77,95 ha.

Odmawiając przyznania płatności, Kierownik Biura Powiatowego ARiMR w Olsztynie w uzasadnieniu decyzji z dnia [...] r. (decyzja nr [...]) stwierdził, że przedstawiciel skarżącej N.Y. reprezentuje jeszcze trzy podobne podmioty, które również złożyły wnioski o przyznanie płatności na rok 2013, tj.: [B.], [C.] i [D.]

W ocenie organu, w sprawie zostały stworzone "sztuczne warunki" w celu uniknięcia zastosowania modulacji i stawek degresywnych z tytułu płatności bezpośrednich oraz w celu uzyskania korzyści sprzecznych z założeniami Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007 – 2013.

W wyniku przeprowadzonego postępowania odwoławczego Dyrektor Oddziału Regionalnego ARiMR utrzymał w mocy decyzję Kierownika Biura Powiatowego ARiMR w Olsztynie. Uzasadniając Dyrektor wskazał, że Spółka [A.] powstała w dniu 23 kwietnia 2009 r., co potwierdza wpis do Krajowego Rejestru Sądowego (KRS) o numerze [...]. W dziale drugim rejestru wpisano A.M., jako Prezesa Zarządu Spółki, oraz N.Y., jako prokurenta. Ponadto organ ustalił, że N.Y.

był założycielem w dniu 23 kwietnia 2009 r. [C.]. Podobnie

jak w przypadku Spółki [A.], Prezesem Zarządu Spółki [C.] był A.M., a jej prokurentem N.Y.. Z kolei w 2004 r. powstała

spółka [B.], której pierwszymi właścicielami byli J.B.

i N.Y.. Następnie w 2011 r. N.Y. utworzył [D.] Obecnie właścicielem Spółki [C.], Spółki [B.] oraz Spółki [D.] jest B.Y., natomiast właścicielem Spółki [A.] – N.Y.. Wszystkie Spółki posiadają ten sam adres siedziby: Pagórki 1. Z ustaleń organu wynikało ponadto, że J.B. jest ojcem B.Y.

oraz A.B. A.B. jest żoną

A.M., zaś B.Y. jest matką N.Y..

Spółki [B.], [C.] i [D.] także złożyły wnioski o przyznanie płatności rolnośrodowiskowych na rok 2013, w tym:

a) [B.] - do powierzchni 17,01 ha w ramach wariantu 2.1, do powierzchni 136,93 ha w ramach wariantu 2.3, do powierzchni 23,87 ha w ramach wariantu 3.1.1. oraz do powierzchni 113,06 w ramach wariantu 4.1;

b) [D.] do powierzchni 80,88 ha w ramach wariantu 2.1;

c) [C.]- do powierzchni 84,49 ha w ramach wariantu 2.1.

W ocenie organu, powyższe wskazuje, że spółki są wyodrębnione jedynie z punktu widzenia formalnoprawnego, posiadają odrębne osobowości prawne oraz rachunki bankowe, co jednak pozostaje bez wpływu na prowadzenie działalności rolniczej.

Odwołując się do definicji "gospodarstwa" i "gospodarstwa rolnego" w świetle przepisów rozporządzenia Rady (WE) nr 73/2009 z dnia 19 stycznia 2009 r. ustanawiającego wspólne zasady dla systemów wsparcia bezpośredniego dla rolników w ramach wspólnej polityki rolnej i ustanawiające określone systemy dla rolników, zmieniające rozporządzenia (WE) nr 1290/2005, (WE) nr 247/2006, (WE) nr 378/2007 oraz uchylające rozporządzenie (WE) nr 1782/2003 (Dz. U. UE L z 2009 r., Nr 30 poz. 16 z późn. zm., dalej: "rozporządzenie 73/2009") oraz rozporządzenia Komisji (WE) Nr 1200/2009 z dnia 30 listopada 2009 r. wdrażającego rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1166/2008 w sprawie badań struktury gospodarstw rolnych i badań metod produkcji rolnej w odniesieniu do współczynników dotyczących sztuk dużych oraz definicji cech objętych badaniem, organ wskazał, że skarżąca, pomimo formalnego wyodrębnienia, jest faktycznie powiązana z pozostałymi spółkami, zarządzanymi przez tego samego przedstawiciela i jego krewnych.

W zaskarżonym wyroku WSA stwierdził, że istota sporu w niniejszej sprawie sprowadzała się do tego, czy zgromadzony przez organy materiał dowodowy stanowił podstawę do przyjęcia, że doszło do stworzenia przez skarżącą sztucznych warunków wyłącznie w celu uzyskania nienależnych w takiej sytuacji (zwłaszcza w kontekście rozwiązań wspólnotowych) płatności, o które ubiegała się skarżąca.

W ocenie WSA, zebrany w sprawie materiał dowodowy uzasadniał przyjęcie przez organy, że formalnoprawne wyodrębnienie czterech spółek, w tym skarżącej, było wyodrębnieniem sztucznym, dokonanym w celu uzyskania płatności nienależnych w świetle postanowień art. 4 ust. 8 rozporządzenia Komisji (UE) nr 65/2011 z 27 stycznia 2011r. ustanawiającego szczegółowe zasady wykonania rozporządzenia Rady (WE) nr 1698/2005 w odniesieniu do wprowadzenia procedur kontroli oraz zasady wzajemnej zgodności w zakresie środków wsparcia rozwoju obszarów wiejskich (Dz. U. UE seria L z 2011 r., Nr 25, poz. 8 z późn. zm., dalej: "rozporządzenie 65/2011") skarżąca nie stanowiła, według WSA, jednostki wyodrębnionej pod względem technicznym i ekonomicznym, a była częścią składową gospodarstwa zarządzanego w ramach czterech spółek. WSA podkreślił przy tym, że celem płatności ze środków publicznych na rzecz producentów rolnych było wsparcie rzeczywistych producentów rolnych i faktycznie przez nich prowadzonej działalności rolniczej, a nie dla podmiotów formalnie powołanych tylko w celu osiągnięcia korzyści finansowych. W ocenie WSA organy logicznie i przekonująco oceniły przedłożone przez skarżącą dokumenty, jak też wyjaśnienia i twierdzenia zawarte w pismach strony składanych w toku postępowania, którego ustalenia nie zostały skutecznie podważone przez skarżącą.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku spółka [A.] wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i zaskarżonej decyzji oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono:

1. na podstawie art. 174 pkt. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 z późn. zm., dalej: "p.p.s.a.") naruszenie norm prawa materialnego:

a) art. 2 pkt. a, b i c rozporządzenia 73/2009 w związku z art. 2 ustawy z dnia 26 stycznia 2007 r. o płatnościach w ramach systemów wsparcia bezpośredniego (Dz. U. z 2012 r. poz. 1164 z późn. zm.) poprzez uczynienie podstawą faktyczną przyjętego w decyzji rozstrzygnięcia zarzutów niespełnienia przez skarżącą przesłanek niewymienionych w zawartych w ww. przepisach definicjach "rolnika", "gospodarstwa" oraz "działalności rolniczej" mających zastosowanie do postępowań o przyznanie płatności bezpośrednich, w tym w szczególności zarzutu nieprowadzenia przez stronę działalności rolniczej innej niż wyraźnie określona w art. 2 lit c (po słowie "lub") ww. rozporządzenia.

b) art. 4 ust. 8 rozporządzenia 65/2011 poprzez jego nieprawidłową wykładnię i subsumcję wyrażającą się błędnym przyjęciem, że w sprawie zaistniały łącznie konieczne przesłanki jego zastosowania.

2. Na podstawie art. 174 pkt. 2 p.p.s.a. naruszenie norm prawa procesowego:

a) art. 134 § 1 p.p.s.a. poprzez brak rozpatrzenia skargi w granicach sprawy, ze względu na pominięcie i całkowity brak odniesienia się do istotnych argumentów podniesionych przez stronę skarżącą;

b) art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a p.p.s.a. poprzez usankcjonowanie przez WSA naruszenia przez organ norm prawa materialnego wskazanych w pkt. 1 powyżej;

c) art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c p.p.s.a. poprzez usankcjonowanie przez WSA nieprawidłowego ustalenia przez organ stanu faktycznego sprawy - w zakresie w jakim organ pominął fakty i dowody dobitnie wskazujące na to, że ani skarżąca spółka, ani kierujące nią osoby fizyczne, tworząc warunki do uzyskania wsparcia przez skarżącą nie mogły kierować się zamiarem pozyskania niedozwolonych, zawyżonych korzyści w ramach systemu wsparcia bezpośredniego;

d) art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c p.p.s.a. poprzez pominięcie przez Sąd, mającego wpływ na wynik postępowania naruszenia przez organ przepisów postępowania, a mianowicie art. 6, art. 7, art. 8, art. 11 w toku postępowania prowadzącego do wydania zaskarżonej decyzji

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podano argumenty na poparcie zarzutów postawionych w petitum wniesionego środka zaskarżenia.

Organ nie skorzystał z prawa wniesienia odpowiedzi na skargę kasacyjną.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 183 § 1 zd. 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W sprawie nie wystąpiła żadna przesłanka nieważności postępowania, wymieniona w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego NSA dokonał kontroli instancyjnej zaskarżonego wyroku w zakresie wskazanym w zarzutach kasacyjnych. Przedstawiając motywy rozstrzygnięcia, stosownie do art. 193 zd. drugie p.p.s.a. Sąd odniósł się wyłącznie do tych zarzutów.

Skarga kasacyjna została oparta na obydwu podstawach kasacyjnych określonych w art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a., tj. zarzutach naruszenia prawa materialnego oraz przepisów postępowania. Sposób sformułowania tych zarzutów nie odpowiada w pełni ustawowym wymogom. Zarzut naruszenia prawa materialnego {art. 2 pkt a/, b/ i c/ rozporządzenia (WE) nr 73/2009 oraz art. 30 rozporządzenia (WE) nr 79/2009} w istocie zmierza nie tyle do wykazania błędnej wykładni prawa lub niewłaściwego jego zastosowania, co raczej do podważenia ustalonego w sprawie stanu faktycznego, a więc ma charakter procesowy. Z kolei zarzut naruszenia przepisów postępowania (art. 134 § 1 oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/ p.p.s.a.) nie został właściwie uzasadniony. Autor środka prawnego nie wyjaśnił, w jaki sposób doszło do naruszenia wskazanych przepisów, a tym samym nie wykazał, że mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Za niewystarczające należy bowiem uznać odwołanie się w treści tego zarzutu do ogólnych zasad postępowania administracyjnego (art. 6, 7, 8 i 11 kpa) bez powołania przepisów regulujących postępowanie sądowoadministracyjne lub administracyjne postępowanie dowodowe. Wyrazem przestrzegania zasad postępowania administracyjnego jest bowiem zastosowanie przez organ odpowiednich procedur, adekwatnych do przedmiotu postępowania, a co za tym idzie dopiero ich naruszenie może świadczyć o naruszeniu konkretnych zasad ogólnych. Tak więc stawiając zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i c/ p.p.s.a. (przez jego niewłaściwe zastosowanie) skarżący kasacyjnie jest zobowiązany wykazać naruszenie prawa materialnego lub procesowego, czego w środku prawnym brak.

Z kolei zarzut naruszenia art. 134 § 1 p.p.s.a. został oparty na tym, że sąd I instancji pominął i nie odniósł się do istotnych argumentów podniesionych w skardze, czego skarżąca Spółka również nie wykazała. Przepis art. 134 § 1 p.p.s.a. ustanawia dwie podstawowe zasady postępowania sądowoadministracyjnego: zasadę związania sądu granicami danej sprawy oraz zasadę niezwiązania granicami skargi (zarzutami i wnioskami skargi). Przepis ten stanowi, że: "Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną". W związku z czym przedmiot i ramy postępowania sądowoadministracyjnego wyznacza stosunek administracyjnoprawny. Określenie "w granicach danej sprawy" oznacza bowiem, że sąd jest zobligowany do rozstrzygania w sprawie administracyjnej, której dotyczy skarga. Z kolei określenie "niezwiązanie granicami skargi" oznacza, że dla sądu zasadnicze znaczenie ma sam fakt wszczęcia postępowania sądowego, a nie treść zarzutów skargi i podniesionej w niej argumentacji, czy też treść sformułowanych wniosków. Obowiązkiem sądu administracyjnego jest dokonanie pełnej analizy prawnej przepisów prawa materialnego i prawa procesowego, które były lub powinny być postawione w danej sprawie, pod względem zgodności z prawem (art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych; Dz. U. z 2018 r., poz. 2107). Dlatego w orzecznictwie jak i w piśmiennictwie przyjmuje się, że dla sądu I instancji zarzuty i wnioski skargi mają charakter jedynie informacyjny, ukierunkowujący na ewentualną wadliwość zaskarżonego aktu. Niezwiązanie granicami skargi należy rozumieć zatem zarówno jako możliwość wyjścia przez sąd I instancji poza granice skargi, jak i objęcie kontrolą przez ten sąd tylko części zarzutów podniesionych w środku prawnym. Ewentualny brak odniesienia się przez sąd I instancji do wszystkich zarzutów zawartych w skardze, czy też odniesienie się tylko do niektórych z nich samo przez się jeszcze nie oznacza, że doszło do naruszenia wskazanego przepisu. Innymi słowy skoncentrowanie się przez sąd wyłącznie na kwestiach, które mają znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy i pominięcie pozostałych kwestii nie można w sposób automatyczny postrzegać jako uchybienia, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zarzut naruszenia art. 134 § 1 p.p.s.a. może przynieść zamierzone efekty tylko wówczas, gdy wnoszący skargę kasacyjną wykaże, że sąd pominął lub w sposób wybiórczy odniósł się do istotnych kwestii, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a więc taki, że gdyby do tego nie doszło, to rozstrzygnięcia byłoby inne. W rozpoznawanej skardze kasacyjnej okoliczność ta nie została wykazana.

Wadliwe sformułowanie zarzutów kasacyjnych nie oznacza jednak, że Naczelny Sąd Administracyjny może całkowicie odstąpić od ich rozpoznania. W uchwale (7) sędziów NSA z 26 października 2009 r., sygn. akt I OPS 10/09, sąd wyraził pogląd, że "Przytoczenie podstaw kasacyjnych, rozumiane jako wskazanie przepisów, które - zdaniem wnoszącego skargę kasacyjną - zostały naruszone przez wojewódzki sąd administracyjny, nakłada na Naczelny Sąd Administracyjny, stosownie do art. 174 pkt 1 i 2 oraz art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) obowiązek odniesienia się do wszystkich zarzutów przytoczonych w podstawach kasacyjnych."

Z podniesionych zarzutów kasacyjnych oraz odnoszącej się w sposób ogólny do tych zarzutów argumentacji wynika, że strona nie podziela stanowiska organu, co do stworzenia przez nią "sztucznych warunków" w celu uzyskania płatności w wyższej wysokości niż wynika to z założeń PROW na lata 2007-2013 i ominięcia w ten sposób modulacji i stawek degresywnych obowiązujących w płatnościach.

Skarżąca kasacyjnie zarzuciła, że WSA z jednej strony uznał za prawidłowe zastosowanie przez organ art. 4 ust. 8 rozporządzenia nr 65/2011, a z drugiej strony wyraził stanowisko, że wnosząca skargę kasacyjną nie była w ogóle użytkownikiem deklarowanych gruntów, co powinno skutkować zastosowaniem (a contrario) innego przepisu, tj. art. 7 ust. 1 ustawy o płatnościach w ramach systemów wsparcia bezpośredniego. W ocenie strony, przepisy te nawzajem się wykluczają, gdyż art. 4 ust. 8 powołanego rozporządzenia ma charakter klauzuli generalnej, mającej na celu eliminacje przypadków naruszenia prawa a zatem jest normą, której zastosowanie może mieć miejsce wówczas, gdy wszelkie warunki do uzyskania płatności zostały pod względem formalnym spełnione, jednakże zachodzi podejrzenie, że warunki owe zostały przez beneficjenta płatności stworzone sztucznie w celu uzyskania płatności nienależnej. Natomiast art. 7 ust. 1 powołanej ustawy, gdy strona nie jest posiadaczem gruntu zgłoszonego do płatności. Jednocześnie strona podniosła, że materiał dowodowy (zwłaszcza przesłuchanie rolnika, który na podstawie umowy zlecenia wykonał prace polowe w zamian za prawo zebrania pokosu) potwierdza, że użytkownikiem gruntów była wnosząca skargę kasacyjną. Ponadto, jak akcentuje skarżąca kasacyjnie, organ nie zakwestionował formalnie ani posiadania gruntów, ani spełnienia przez stronę definicji rolnika, w rozumieniu art. 2 lit. a/ rozporządzenia (WE) nr 73/2009 oraz definicji działalności rolniczej, w rozumieniu art. 2 lit. b/ tego rozporządzenia. W związku z powyższym spółka [A.] zarzuciła WSA konstruowanie na nowo stanu faktycznego zamiast dokonania kontroli legalności zaskarżonej decyzji. Skarżąca podniosła też, że prowadziła działania wymagane przy wariancie 2.1. programu rolnośrodowiskowego - uprawy ekologiczne (uprawa mieszanki traw i roślin drobnolistnych), a zebrane siano stanowiło plon. Wskazała, że uzyskany plon przeznaczyła w części na kompost, a w części przekazała rolnikowi, który dokonał skoszenia. Podniosła, że podjęte przed 2013 r. przez nią i inne powiązane ze spółką podmioty, działania nie pozwalają stwierdzić, że miały one na celu uzyskanie płatności w nadmiernej wysokości.

Podniesione przez skarżącą zarzuty nie zasługują na aprobatę. Zmierzają one w istocie do podważenia ustaleń organu w zakresie stworzenia przez stronę w celu uzyskania płatności "sztucznych warunków", lecz nie są one w tym zakresie skuteczne. Nie wnoszą do sprawy niczego nowego. Nie można również podzielić wyrażonego w środku prawnym poglądu, że WSA dokonał nowych ustaleń na okoliczność posiadania przez wnoszącą skargę kasacyjną gruntów. Wniosek, jaki strona wyciągnęła na podstawie końcowego fragmentu uzasadnienia wyroku stoi w opozycji do wcześniejszej treści tego uzasadnienia. Wynika z niego, że WSA w całej rozciągłości akceptuje ustalenia organu. Stąd też końcowe rozważania sądu, co do faktycznego posiadania przez stronę zadeklarowanych do płatności gruntów nie mogły zmienić ogólnej oceny instancyjnej zaskarżonego wyroku.

Prawo unijne nie dopuszcza przyznawania pomocy finansowej rolnikom w sposób sprzeczny z celami UE.

W stanie prawnym właściwym dla tej sprawy kwestie objęte postępowaniem były regulowane rozporządzeniem Rady (WE, Euratom) nr 2988/95 z dnia 18 grudnia 1995 r. w sprawie ochrony interesów finansowych Wspólnot Europejskich (Dz. U. UE. L. z 1995.3121), zwanym rozporządzeniem horyzontalnym, które ma zastosowanie do wszystkich polityk UE i obszarów prawa unijnego.

W myśl art. 1 ust. 2 tego rozporządzenia "Nieprawidłowość oznacza jakiekolwiek naruszenie przepisów prawa wspólnotowego wynikające z działania lub zaniedbania ze strony podmiotu gospodarczego, które spowodowało lub mogło spowodować szkodę w ogólnym budżecie Wspólnot lub w budżetach, które są zarządzane przez Wspólnoty, albo poprzez zmniejszenie lub utratę przychodów, które pochodzą ze środków własnych pobieranych bezpośrednio w imieniu Wspólnot, albo też w związku z nieuzasadnionym wydatkiem."

Tak więc o nieprawidłowości decyduje wystąpienie łączne trzech elementów: 1) działanie lub zaniechanie podmiotu gospodarczego, 2) będące naruszeniem przepisu prawa UE, 3) które spowodowało lub mogło spowodować szkodę w budżecie ogólnym UE.

Podmiot gospodarczy, ze względu na wprowadzoną na potrzeby tego rozporządzenia w art. 7 definicję, jest oceniany nie przez pryzmat prowadzonej działalności gospodarczej, lecz poprzez relację łączącą go z nieprawidłowością polegającą na tym, że podmiot ten ją popełnił, ponosi odpowiedzialność za jej popełnienie lub też ciążył na nim obowiązek zapobieżenia jej popełnieniu.

Przepis ten zasadniczo odnosi się do naruszenia przepisów unijnych, niemniej jednak wypada zauważyć, że Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w wyroku z 26 maja 2016 r. w połączonych sprawach C-260/14 i C-261/14 wyraził pogląd, że pojęcie nieprawidłowości obejmuje również naruszenie prawa krajowego dotyczące stosowania prawa unijnego. Szkoda będąca skutkiem nieprawidłowości może mieć natomiast charakter albo realny, albo potencjalny. W orzecznictwie TSUE wskazuje się, że naruszenie prawa należy uznać za nieprawidłowość, jeżeli może wywoływać skutki finansowe, natomiast nie jest konieczne udowodnienie wystąpienia konkretnych skutków (v. wyrok z 21 grudnia 2011 r. w sprawie C-465/10 i z 14 lipca 2016 r. w sprawie C-406/14).

Państwa członkowskie są zobowiązane do nieprzyznawania lub odzyskiwania nieprawidłowo wydatkowanych funduszy UE.

Zgodnie z art. 4 rozporządzenia horyzontalnego "1. Każda nieprawidłowość będzie pociągała za sobą z reguły cofnięcie bezprawnie uzyskanej korzyści:

- poprzez zobowiązanie do zapłaty lub zwrotu kwot pieniężnych należnych lub bezprawnie uzyskanych,

- poprzez całkowitą lub częściową utratę zabezpieczenia złożonego dla wniosku o przyznanie korzyści lub w momencie otrzymania zaliczki.

2. Stosowanie środków wymienionych w ust. 1 ogranicza się do wycofania uzyskanej korzyści łącznie - jeśli to zostało przewidziane - z odsetkami, które mogą być ustalane w oparciu o stawkę ryczałtową.

3. Działania skierowane na pozyskanie korzyści w sposób sprzeczny z odpowiednimi celami prawa wspólnotowego mającymi zastosowanie w danym przypadku poprzez sztuczne stworzenie warunków w celu uzyskania tej korzyści, prowadzą do nieprzyznania lub wycofania korzyści.

4. Środków przewidzianych w niniejszym artykule nie uznaje się za kary."

W podobny sposób kwestię opisaną w ust. 3 art. 4 powołanego rozporządzenia reguluje art. 30 rozporządzenia (WE) nr 73/2009 (rozporządzenie sektorowe). W myśl tego przepisu "Nie naruszając szczególnych przepisów odnoszących się do poszczególnych systemów wsparcia, nie dokonuje się żadnych płatności na rzecz beneficjentów, w odniesieniu do których ustalono, że sztucznie stworzyli warunki wymagane do otrzymania takich płatności, aby uzyskać korzyści sprzeczne z celami danego systemu wsparcia."

Na gruncie prawa krajowego podstawowym aktem normatywnym w omawianym zakresie była ustawa o płatnościach w ramach systemu wsparcia bezpośredniego, określająca warunki, które muszą zostać spełnione przez rolnika, aby mógł on uzyskać płatność bezpośrednią.

Zgodnie z art. 7 tej ustawy "Rolnikowi przysługiwała jednolita płatność obszarowa do będącej w jego posiadaniu w dniu 31 maja roku, w którym został złożony wniosek o przyznanie tej płatności, powierzchni gruntów rolnych wchodzących w skład gospodarstwa rolnego, kwalifikujących się do objęcia tą płatnością zgodnie z art. 124 ust. 2 akapit pierwszy rozporządzenia nr 73/2009, jeżeli:

1) posiada w tym dniu działki rolne o łącznej powierzchni nie mniejszej niż określona dla Rzeczypospolitej Polskiej w załączniku nr VII

do rozporządzenia nr 1121/2009, z tym że w przypadku zagajników o krótkiej rotacji działka rolna powinna obejmować jednolitą gatunkowo uprawę

o powierzchni co najmniej 0,1 ha;

2) wszystkie grunty rolne są utrzymywane zgodnie z normami przez cały rok kalendarzowy, w którym został złożony wniosek o przyznanie tej płatności;

2a) przestrzega wymogów przez cały rok kalendarzowy, w którym został złożony wniosek o przyznanie tej płatności;

3) został mu nadany numer identyfikacyjny w trybie przepisów

o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności (ust. 1).

Jednolita płatność obszarowa przysługuje do powierzchni gruntów rolnych nie większej niż maksymalny kwalifikowalny obszar, o którym mowa

w art. 6 ust. 1 akapit drugi rozporządzenia nr 1122/2009, określony w systemie identyfikacji działek rolnych, o którym mowa w przepisach o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności (ust. 1a).

Zgodnie z dalszymi postanowieniami tego przepisu rolnikowi, który

w danym roku spełnia warunki do przyznania jednolitej płatności obszarowej, przysługują również płatności uzupełniające do powierzchni upraw:

(...)

2) roślin przeznaczonych na paszę, uprawianych na trwałych użytkach zielonych,

3) innych roślin i do powierzchni gruntów ornych, na których nie jest prowadzona uprawa roślin (uzupełniająca płatność podstawowa),

- do których została przyznana jednolita płatność obszarowa."

Dla rozpoznania tej sprawy kluczowe było zatem wyjaśnienie takich pojęć jak: "rolnik", "gospodarstwo rolne" oraz "działalność rolnicza".

Zgodnie z przyjętymi definicjami w art. 2 rozporządzenia (WE) nr 73/2009, do którego odsyła ustawa o płatnościach, za "rolnika" uważa się osobę fizyczną lub prawną lub grupę osób fizycznych lub prawnych, bez względu na status prawny takiej grupy i jej członków w świetle prawa krajowego, których gospodarstwo znajduje się na terytorium Wspólnoty, określonym w art. 299 Traktatu, oraz która prowadzi działalność rolniczą (lit. a); za "gospodarstwo" - wszystkie jednostki produkcyjne zarządzane przez rolnika znajdujące się na terytorium tego samego państwa członkowskiego (lit. b), natomiast za "działalność rolniczą" - produkcję, hodowlę lub uprawę produktów rolnych, włączając w to zbiory, dojenie, chów zwierząt oraz utrzymywanie zwierząt do celów gospodarskich, lub utrzymywanie gruntów w dobrej kulturze rolnej zgodnej z ochroną środowiska, zgodnie z art. 6 (lit. c).

Z kolei zgodnie z art. 2 lit. a/ rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1166/2008, ustanawiającego ramy tworzenia porównywalnych statystyk wspólnotowych dotyczących struktury gospodarstw rolnych oraz badania metod produkcji rolnej {(uchylonego rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/1091 z dnia 18 lipca 2018 r. w sprawie zintegrowanych statystyk dotyczących gospodarstw rolnych oraz uchylenia rozporządzeń (WE) nr 1166/2008 i (UE) nr 1337/2011)}, "gospodarstwo rolne" lub "gospodarstwo", to wyodrębniona jednostka, zarówno pod względem technicznym, jak i ekonomicznym, która posiada oddzielne kierownictwo i prowadzi działalność rolniczą wymienioną w załączniku I na terytorium gospodarczym Unii Europejskiej jako działalność podstawową lub drugorzędną.

Z ustalonego w sprawie stanu faktycznego, który WSA przyjął za podstawę orzekania, a który ze względu na nietrafność zarzutów procesowych nie został przez spółkę skarżącą kasacyjnie podważony, m.in. wynika, że:

- wszystkie wskazane w decyzji organu podmioty posiadały ten sam adres siedziby,

- umowa na wynajem lokalu nie zawierała kwoty czynszu, ponieważ nie miał być on płacony,

- wskazane podmioty nie posiadały odrębnego kierownictwa, nie był wyodrębnione technicznie i ekonomicznie, były ściśle powiązane ze sobą osobowo i kapitałowo, nie prowadziły działalności rolniczej we własnym imieniu i na własną rzecz,

- grunty dzierżawione przez wnoszącą skargę kasacyjną były deklarowane do płatności w latach wcześniejszych przez inną spółkę powiązaną,

- wnosząca skargę kasacyjną nie wykazała żadnych dochodów

z działalności rolniczej, a przedłożona umowa "pensjonatu koni" nie znalazła potwierdzenia w deklaracjach VAT,

- wnosząca skargę kasacyjną nie posiada własnego majątku i korzysta

z podmiotów zewnętrznych, w zamian za prawo do zbioru plonów.

Taki stan rzeczy, mimo formalnej poprawności, zasadnie wzbudził wątpliwości organu, co do rzeczywistego prowadzenia działalności rolniczej przez skarżącą. Organ nie stwierdził bowiem racjonalnych podstaw

do prowadzenia w ten sposób działalności rolniczej, a nadto ustalił,

że pomiędzy wskazanymi podmiotami istniały powiązania osobowe, ekonomiczne, funkcjonalne oraz rodzinne. Wnioskodawca nie posiadał żadnego sprzętu rolniczego i nie przedstawił, mimo wezwania organu, żadnych dowodów potwierdzających rzeczywiste prowadzenie działalności rolniczej

oraz że prowadzi odrębne gospodarstwo rolne. Brak jest jakichkolwiek faktur zakupu środków produkcji, bądź dowodów zapłaty za wykonane prace, dowodów sprzedaży lub rzeczywistego zagospodarowania plonów.

Wskazane powyżej okoliczności pozwalają jednoznacznie stwierdzić stworzenie przez podmioty powiązane "sztucznych warunków" przez dokonanie podziału jednego gospodarstwa rolnego i ograniczenie działalności

do zarejestrowania spółek i podpisania umów, w których wskazano zleceniodawcę prac rolnych, w celu uzyskania nienależnych płatności. Nie jest to wystarczające do uznania tych podmiotów za rolników prowadzących gospodarstwa rolne, czyli prowadzących działalność rolniczą. Podejmowane przez stronę działania miały na celu jedynie pozorowanie prowadzenia takiej działalności, podczas gdy w rzeczywistości intencją skarżącej było uzyskanie zawyżonych płatności do zadeklarowanych gruntów rolnych. Zgodnie z art. 4 ust. 8 rozporządzenia Komisji (UE) nr 65/2011- zawierającym klauzulę przypadków obchodzenia prawa - nie naruszając przepisów szczegółowych, nie dokonuje się żadnych płatności na rzecz beneficjentów, w odniesieniu do których ustalono, że sztucznie stworzyli warunki wymagane do otrzymania takich płatności, aby uzyskać korzyści sprzeczne z celami danego systemu wsparcia.

W sprawie trafnie wskazano, że Trybunał Sprawiedliwości dokonał wykładni art. 4 ust. 8 rozporządzenia Komisji (UE) nr 65/2011 w wyroku z dnia 12 września 2013 r., sygn. akt C-434/12 i orzekł, że: 1) przepis ten należy interpretować w ten sposób, że przesłanki stosowania tego przepisu wymagają istnienia elementu obiektywnego i elementu subiektywnego. W ramach pierwszego z tych elementów do sądu odsyłającego należy rozważenie obiektywnych okoliczności danego przypadku pozwalających na stwierdzenie, że nie może zostać osiągnięty cel zamierzony przez system wsparcia Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW). W ramach drugiego elementu do sądu odsyłającego należy rozważenie obiektywnych dowodów pozwalających na stwierdzenie, że poprzez sztuczne stworzenie warunków wymaganych do otrzymania płatności z sytemu wsparcia EFRROW ubiegający się o taką płatność zamierzał wyłącznie uzyskać korzyść sprzeczną z celami tego systemu. W tym względzie sąd odsyłający może oprzeć się nie tylko na elementach takich jak więź prawna, ekonomiczna lub personalna pomiędzy osobami zaangażowanymi w podobne projekty inwestycyjne, lecz także na wskazówkach świadczących o istnieniu zamierzonej koordynacji pomiędzy tymi osobami. 2) Artykuł 4 ust. 8 rozporządzenia nr 65/2011 należy interpretować w ten sposób, iż stoi on na przeszkodzie temu, by wniosek o płatność z systemu wsparcia Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) został oddalony jedynie na tej podstawie, że projekt inwestycyjny, ubiegający się o skorzystanie z pomocy w ramach tego systemu, nie wykazuje niezależności funkcjonalnej lub że istnieje więź prawna między ubiegającymi się o taką pomoc, jednak przy braku uwzględnienia innych elementów obiektywnych rozpatrywanego przypadku. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, należy zgodzić się ze stanowiskiem WSA, że organ wykazał istnienie nieprawidłowości, w rozumieniu wskazanych wcześniej przepisów unijnych, w postaci przesłanki, o której mowa w art. 4 ust. 3 rozporządzenia horyzontalnego oraz w art. 30 rozporządzenia sektorowego. Dokonana przez organ ocena uwzględnia zarówno istnienie elementów obiektywnych, jak i subiektywnych. Organ dokonując hipotetycznego wyliczenia płatności, jakie otrzymałyby podmioty powiązane na podstawie deklaracji zawartych w poszczególnych wnioskach, oraz porównawczo płatności, jakie otrzymałby jeden rolnik deklarujący te same grunty w jednym wniosku, ustalił, że sumaryczna wysokość płatności bezpośredniej wynikająca

z deklaracji zawartej we wnioskach złożonych przez podmioty powiązane wyniosłaby 384 167,55 zł natomiast hipotetyczna kwota płatności wyliczona

dla przypadku, gdyby zadeklarowane grunty zostały zgłaszane przez jednego producenta rolnego (w ramach jednego gospodarstwa rolnego) wyniosłaby 239 335,80 zł. Wysokość hipotetycznej nieuzasadnionej korzyści z tytułu

tej płatności wyniosłaby wówczas 144 811,75 zł. Nie można zapominać,

że strona wnioskowała o przyznanie płatności rolnośrodowiskowych

dla wariantu 2.1, dla których obowiązuje tzw. degresja płatności związana

z obowiązującymi limitami powierzchni, a także, że płatność ta może być powiększona o kwotę przeznaczoną na refundację kosztów transakcyjnych, która przyznawana jest dla pierwszej płatności rolnośrodowiskowej w ramach jednego wniosku. Tak więc sztuczny podział jednego gospodarstwa w istocie skutkował znacznym zwiększeniem kwoty płatności. Natomiast wystąpienie nieznacznej szkody w funduszach unijnych, jak podnosi wnosząca skargę kasacyjną, nie ma znaczenia dla oceny podjętych przez organ działań.

Podsumowując, przedstawione powyżej okoliczności pozwalają uznać, że deklarowana przez skarżącą działalność na wskazanych we wniosku gruntach nie miała na celu prowadzenia działalności rolniczej w ramach gospodarstwa rolnego, w rozumieniu wskazanych wcześniej przepisów,

a jedynie stworzenie sztucznych warunków do uzyskania płatności w zawyżonej wysokości. Można też założyć, że z uwagi na występujące powiązania osobowe, ekonomiczne i techniczne z pozostałymi podmiotami, wnosząca skargę kasacyjną straciła możliwość samodzielnego podejmowania działań gospodarczych. W związku z tym organ prawidłowo wywiódł, że stworzony "system procedowania" w zakresie wniosków płatnościowych miał jedynie

na celu uzyskanie w ogólnym rozrachunku wyższych płatności, co niewątpliwie jest sprzeczne z celami wsparcia unijnego. Dokonanej przez organ oceny

nie może zmienić ani to, że wnosząca skarżąca formalnie mogła wykazać się posiadaniem gruntów rolnych uprawianych rolniczo przez inny podmiot,|

ani to, że posiadała wyodrębnienie organizacyjno-prawne. W takiej sytuacji mamy bowiem do czynienia z podjęciem przez podmioty czynności prawnych i faktycznych wprawdzie bezpośrednio nieobjętych zakazem prawnym, ale które w istocie zmierzają do osiągnięcia skutku zakazanego przez prawo. Takie zachowanie nie może być objęte ochroną prawną i może być odpowiednio sankcjonowane {v. wyrok Trybunału Sprawiedliwości (druga izba)

z 16 marca 2006 r. w sprawie C-94/05 Emsland-Stärke GmbH przeciwko Landwirtschaftskammer Hannover; pkt 52-53}. Wprowadzone w przepisach prawa unijnego generalne klauzule pozwalają organom administracyjnym

na podejmowanie działań mających na celu zapobieżenie obejścia prawa przez podmioty ubiegające się o przyznanie płatności i ich otrzymanie wbrew intencjom prawodawcy unijnego. Dlatego też organ rozpoznając wniosek o przyznanie płatności był uprawniony/zobowiązany do zbadania, czy nie doszło do stworzenia sztucznych warunków do jej uzyskania, a w razie stwierdzenia ich istnienia - do odmówienia przyznania tej płatności.

Podsumowując, skarga kasacyjna nie została oparta na usprawiedliwionych podstawach kasacyjnych.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 184 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji wyroku.