Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 3506/14
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2015-09-03 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Przejęcie mienia
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: art. 11, art. 75 par. 1, art. 80, art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: ar. 1, art. 2 ust. 1 lit. e
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Iwona Kosińska (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Emilia Lewandowska Sędzia WSA Elżbieta Sobielarska Protokolant referent stażysta Beata Lewandowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 września 2015 r. sprawy ze skarg [...] Sp. z o.o. z siedzibą w [...] i W. S. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] października 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia, że nieruchomość podpadała pod działanie dekretu o przeprowadzenie reformy rolnej oddala skargi.


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] października 2014 r., nr [...], po rozpatrzeniu odwołań W. J. oraz E. Ł., utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] lutego 2014 r., nr [...], odmawiającą stwierdzenia, że nieruchomość położona w obrębie [...], gmina [...], oznaczona w ewidencji gruntów jako działka nr [...] o powierzchni 8,5153 ha, oraz działka nr [...] o powierzchni 30,6388 ha, stanowiąca przed przejęciem własność S. M., nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (tekst jednolity z 1945 r. Dz. U. Nr 3, poz. 13 - dalej powoływany jako "dekret").

Z akt sprawy oraz uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że wnioskiem z dnia 19 czerwca 2012 r. E. Ł. wystąpiła do Wojewody [...] o stwierdzenie, że przedmiotowa nieruchomość położona w obrębie [...], gmina [...], oznaczona w ewidencji gruntów jako działka nr [...] o powierzchni 8,5153 ha, stanowiąca przed przejęciem na rzecz Skarbu Państwa własność S. M., nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Następnie z tożsamym żądaniem wnioskiem z dnia 19 lipca 2012 r. wystąpił W. J. rozszerzając go dodatkowo o nieruchomość oznaczoną w ewidencji gruntów i budynków jako działka nr [...] o powierzchni 30,6388 ha, argumentując, że przedmiotowe nieruchomości przed wejściem w życie dekretu znajdowały się w granicach administracyjnych [...] i nie były wykorzystywane na cele związane z produkcją rolną.

Po rozpatrzeniu wniosków Wojewoda [...], na podstawie § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 ze zm.), decyzją z dnia [...] lutego 2014 r. odmówił stwierdzenia, że wyżej opisana nieruchomość nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że z zebranych w sprawie materiałów dowodowych wynika, że w dniu wejścia w życie dekretu przedmiotowa nieruchomość oznaczona była jako grunty rolne i wchodziła w skład majątku [...], który podlegał przejęciu na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Przedmiotowa nieruchomość była położona poza zespołem pałacowo-parkowym, folwarkiem oraz browarem w [...]. W ocenie organu okoliczność, na którą powoływali się wnioskodawcy, że sporna nieruchomość położona była w granicach [...], nie skutkowała automatycznie wyłączeniem jej spod działania dekretu.

Nie zgadzając się z tym rozstrzygnięciem, E. Ł. złożyła odwołanie, wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji i orzeczenie, że przedmiotowa nieruchomość nie podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, bądź uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia. Ponadto odwołanie złożył również W. J., wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia.

Po rozpatrzeniu złożonych odwołań Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi stwierdził, że nie mogą one zostać uwzględnione. W uzasadnieniu zajętego stanowiska organ odwoławczy wyjaśnił, że przedmiotowe postępowanie dotyczy części dawnych gruntów, wchodzących w skład nieruchomości zapisanej w księdze wieczystej [...] Dobra [...] tom I karta 1, o pow. 1119,6875 ha, należących w dniu przejęcia na rzecz Skarbu Państwa do S. M.. Nieruchomości objęte zakresem postępowania stanowią część dawnych parcel nr [...] i [...]. Z opinii uprawnionego geodety z dnia [...] listopada 2013 r. wynika, że część dawnych parcel nr [...] i [...] znajduje się obecnie w granicach działki nr [...], obręb [...] o powierzchni 30,6388 ha, użytek R lllb i R IVa. Natomiast część dawnej parceli nr [...] znajduje się obecnie w granicach działki nr [...], obręb [...], o powierzchni 8,5153 ha, użytek R lllb. Obie powyższe działki obecnie zapisane są w księdze wieczystej Kw nr [...] i stanowią własność Agencji Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy w [...]. Z zaświadczenia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z dnia 20 lutego 1947 r. wynika, że nieruchomość zapisana w księdze wieczystej [...] Dobra [...] tom I karta 1, o powierzchni 1119,6875 ha, na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu została przejęta na realizację celów reformy rolnej.

Minister wskazał, że objęta wnioskiem nieruchomość stanowiła grunty o łącznej powierzchni 39,1541 ha, które były w dniu ich przejęcia na rzecz Skarbu Państwa częścią majątku [...], obejmującego obszar 1119,6875 ha. Przejęta nieruchomość spełniała zatem wymagania normy obszarowej, zawartej w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Jednym z celów reformy rolnej, o których mowa w art. 1 ust. 2 dekretu, było m. in. zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół oraz poddanych zarządowi państwowemu lub samorządowemu ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, wytwórczej nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego (lit. d). Jak podkreślane jest w orzecznictwie sądowo-administracyjnym, pod pojęciem "odpowiednich terenów" należy rozumieć te nieruchomości ziemskie lub ich części, także z zabudowaniami (budynkami), które będą odpowiednie dla realizacji celów wymienionych m.in. w art. 1 ust. 2 lit. d i e dekretu.

W ocenie Ministra, z powyższego wynika, że dla realizacji celów reformy rolnej mogły być przeznaczone grunty nie tylko czynnie wykorzystywane do prowadzenia działalności rolniczej, ale również te grunty, które w przyszłości będą mogły być wykorzystane do prowadzenia działalności rolniczej. Organ II instancji wskazał, że zgodnie ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym, grunty objęte prowadzonym postępowaniem, tj. części dawnych parcel nr: [...] oraz [...], stanowiły użytki o charakterze "rola". Jednocześnie działki te zachowały swoje przeznaczenie jako "grunty orne" i zostały przekazane we władanie Agencji Nieruchomości Rolnych. Oznacza to, że zachodziła ciągłość rolniczego przeznaczenia gruntów, a co z tego wynika, również ciągłość możliwości rolniczego wykorzystywania powyższych gruntów zgodnie z celami realizacji reformy rolnej. Organ odwoławczy wskazał na dominującą funkcję rolniczą sąsiednich gruntów przylegających do gruntów objętych prowadzonym postępowaniem. Powyższe grunty były położone poza zespołem pałacowo-parkowym oraz browarem w [...]. Zdaniem Ministra nie ma znaczenia, że organ I instancji nie przedstawił w zaskarżonej decyzji sposobów rolniczego wykorzystywania powyższych gruntów. Powyższe grunty miały przeznaczenie rolne i zachowały przeznaczenie rolne po ich przejęciu na rzecz Skarbu Państwa. Jednocześnie, po upływie 70 lat od przejęcia powyższych gruntów, trudno oczekiwać odnalezienia szczegółowej dokumentacji dotyczącej prowadzenia prac polowych, rodzajów upraw, itd. Nadto w zgromadzonym materiale dowodowym nie znajduje się żaden dowód kwestionujący brak możliwości rolniczego wykorzystania gruntów objętych prowadzonym postępowaniem.

Minister wyjaśnił także, że w przedmiotowej sprawie nie będzie mieć znaczenia kwestia położenia spornych gruntów w obszarze administracyjnym [...], bądź poza jego granicami - co szeroko było wyjaśniane w decyzji organu I instancji oraz w odwołaniach od powyższej decyzji. Z samego faktu położenia nieruchomości w granicach miasta nie można wyciągać wniosku o ich miejskim charakterze. Akty prawne z okresu międzywojennego, tj. ustawa z 26 września 1922 r. (Dz. U. R.P. 89, poz. 812) oraz ustawa z 29 kwietnia 1925 r. (Dz. U. R.P. Nr 5, poz. 346) o rozbudowie miast wyraźnie stanowią o nieruchomościach ziemskich położonych w obrębie miast. Do tych nieruchomości miały zastosowanie przepisy o wykonaniu reformy rolnej (Dz. U. R.P. z 1920 r. Nr 70, poz. 462), jak również przepisy Rozporządzenia Tymczasowego Rady Ministrów o przenoszeniu własności nieruchomości ziemskich z 1 września 1919 r., jeżeli ich ogólny obszar przekraczał 23 ha. Ustawy przewidywały swobodę w dobrowolnym obrocie ziemią i dobrowolną parcelację gruntów w obrębie miast, przy czym parcelacja nie mogła naruszać planów regulacyjnych. Zdaniem Ministra przedstawione regulacje wskazują, że ziemski charakter nieruchomości nie zależał od położenia w granicach administracyjnych miasta. Istotne znaczenie miał tu charakter danej nieruchomości, rodzaj użytków ją stanowiących czy też związek gospodarczy z gospodarstwem rolnym. W przedmiotowej sprawie grunty objęte postępowaniem miały charakter użytków rolnych oraz, co istotne, pomiędzy nimi i pozostałymi gruntami rolnymi z nieruchomości ziemskiej w [...] mógł zachodzić i zachodził związek gospodarczy. W tej sytuacji, w ocenie Ministra, bezprzedmiotowe są argumenty E. Ł. dotyczące ważności rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych Rzeszy z dnia 27 lutego 1942 r. dotyczącego włączenia [...] w granice [...].

Na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] października 2014 r. skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożyli E. Ł. (skarga zarejestrowana pod sygnaturą akt I SA/Wa 3507/14) oraz W. J. (skarga zarejestrowana pod sygnaturą akt I SA/Wa 3506/14).

W. J. w uzasadnieniu skargi zarzucił zaskarżonej decyzji rażące naruszenie § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej poprzez przyjęcie, że sama tylko możliwość wykorzystania nieruchomości na cele rolnicze kwalifikuje ją jako nieruchomość objętą działaniem wskazanego przepisu. W ocenie skarżącego zachodzi konieczność zmiany orzecznictwa poprzez uznanie, że zakresem dekretu o reformie rolnej nie były objęte nieruchomości, które nie były wykorzystywane rolniczo w dniu jego wejścia w życie i stan taki utrzymywał się również później.

W tej sytuacji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi oraz poprzedzającej ją decyzji Wojewody [...] z dnia [...] lutego 2014 r. oraz zasądzenie od Ministra zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Natomiast E. Ł. w uzasadnieniu złożonej skargi zarzuciła zaskarżonej decyzji naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, czyli:

- art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN poprzez stwierdzenie, że przedmiotowa nieruchomość podpadała pod działanie dekretu PKWN,

- art. 7, 77 § 1, art. 80 i 107 § 3 kpa w związku z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN poprzez niedokładne wyjaśnienie stanu faktycznego i prawnego sprawy i nierozpatrzenie całego materiału dowodowego, w szczególności w zakresie, w jakim organy nie zbadały, czy rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych Rzeszy z dnia 27 lutego 1942 r. włączające [...] w granice [...] stanowiło akt prawny wykraczający poza granice tymczasowej administracji okupowanym terytorium, a tym samym nie było nieważne na mocy art. 1 dekretu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 30 listopada 1939 r. o nieważności aktów prawnych władz okupacyjnych, oraz błędne przyjęcie, że w rozpatrywanej sprawie nie ma znaczenia kwestia położenia przedmiotowej nieruchomości w obszarze administracyjnym [...] bądź poza jego granicami.

- art. 8 kpa poprzez naruszenie wyrażonej w tym przepisie zasady pogłębiania zaufania obywateli do władzy publicznej, polegające na wydaniu decyzji negatywnej w sytuacji, gdy przepisy prawa obligowały organ do uwzględnienia wniosku skarżącej.

W tej sytuacji skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia oraz zasądzenia na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W uzasadnieniu skargi skarżąca przedstawiła argumenty na poparcie zasadności postawionych zarzutów.

W odpowiedzi na skargi Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o ich oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Postanowieniem z dnia 12 marca 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 111 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. z 2012 r. Dz. U. poz. 270, ze zm.), postanowił połączyć sprawy o sygnaturach akt: I SA/Wa 3506/14 i I SA/Wa 3507/14 w celu ich łącznego rozpoznania i rozstrzygnięcia oraz prowadzić pod jedną sygnaturą akt I SA/Wa 3506/14.

Pismem z dnia 11 maja 2015 r. (k-45) pełnomocnik W. S. poinformował Sąd, że do niniejszego postępowania w miejsce dotychczasowej strony E. Ł., na mocy aktu notarialnego zawierającego umowę sprzedaży udziałów w spadku z dnia [...] kwietnia 2015 r., Rep. A nr [...], wstąpił W. S., który podtrzymuje złożoną skargę. Następnie pismem z dnia 30 czerwca 2015 r. pełnomocnik [...] sp. z o.o. oraz spółki Inwestycje [...] sp. z o.o. S.K.A spółka jawna [...] poinformował Sąd, że do niniejszego postępowania w miejsce dotychczasowej strony W. J., na mocy aktu notarialnego zawierającego umowę sprzedaży udziałów w spadku z dnia [...] grudnia 2014 r. Rep. A nr [...], wstąpiła [...] sp z o.o., która podtrzymuje skargę, natomiast na mocy aktu notarialnego z dnia [...] listopada 2014 r., Rep. A nr [...], do niniejszego postępowania w miejsce dotychczasowej uczestnika M. G. wstąpiła spółka [...] sp. z o.o. S.K.A spółka jawna [...] (k-61).

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji, orzekając w sprawie, nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy.

Analiza zebranego w niniejszej sprawie materiału dowodowego wskazuje na niezasadność obu skarg.

Materialnoprawną podstawę decyzji organu I instancji stanowił art. 2 ust. 1 lit. e. dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (t.j. z 1945 r. Dz. U. Nr 3, poz. 13, ze zm.), zgodnie z którym na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Nieruchomości te przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele, wskazane w art. 1, część druga dekretu, czyli:

- upełnorolnienie istniejących gospodarstw karłowatych, małorolnych i średniorolnych,

- tworzenie nowych samodzielnych gospodarstw rolnych dla bezrolnych, robotników i pracowników rolnych oraz drobnych dzierżawców,

- tworzenie w pobliżu miast i ośrodków przemysłowych gospodarstw dla produkcji ogrodniczo-warzywniczej,

- zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół oraz poddanych zarządowi państwowemu lub samorządowemu ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego,

- zarezerwowanie odpowiednich terenów pod rozbudowę miast, kolonii mieszkaniowych i ogródków działkowych oraz terenów na potrzeby wojskowe, komunikacji publicznej lub melioracji.

W ocenie Sądu zwrócić należy uwagę, że na podstawie tego przepisu w dniu wejścia w życie dekretu (czyli w dniu 13 września 1944 r.) właściciele ziemscy zostali pozbawieni własności majątku z mocy prawa bez jakiegokolwiek odszkodowania. Dlatego też Sąd orzekający podziela pogląd wyrażony w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 września 2008 r., sygn. akt I OSK 1116/07, publ. Lex nr 498316, zgodnie z którym powoduje to konieczność ścisłej interpretacji przepisów dekretu, jako przepisów szczególnych, odstępujących od ogólnych reguł i jako takie nie podlegających rozszerzającej interpretacji. Niedopuszczalna jest przy tym taka interpretacja tych przepisów, która nie licząc się z ich treścią uwzględnia jedynie ówczesne przesłanki polityczne. Takie stanowisko - powszechnie aprobowane w piśmiennictwie oraz orzecznictwie Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego - wyraził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 27 września 1991 r., sygn. akt III CZP 90/91 (OSNC z 1992 r. nr 5, poz. 72). Stanowisko takie wyrażone zostało także w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 maja 1992 r., sygn. akt III ARN 23/92 (OSP z 1993 r. nr 3, poz. 47), z treści którego wynika, że brak jest podstaw do tego, ażeby przepisy nacjonalizacyjne, które wprowadziły rewolucyjne ograniczenia prawa własności, wyjaśniać jeszcze głębiej w kierunku ograniczenia tego prawa i to w drodze wykładni rozszerzającej, wbrew brzmieniu przepisu.

W związku z tym zwrócić należy uwagę, że zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (w pierwotnym brzmieniu), na cele reformy rolnej przeznaczone miały być nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych w ramach tej powierzchni.

Zwrócić należy uwagę, że art. 1 ust. 2 lit. e tego dekretu (mówiący o zarezerwowaniu odpowiednich terenów pod rozbudowę miast, kolonii mieszkaniowych i ogródków działkowych oraz terenów na potrzeby wojskowe, komunikacji publicznej lub melioracji) został dodany na podstawie art. 1 pkt 4 dekretu z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 3, poz. 9) dopiero z dniem 19 stycznia 1945 r. Akt ten zmienił także treść art. 1 ust. 2 litery a i c. Przede wszystkim jednak dekret z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej w cytowanym wyżej art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej skreślił słowa "o charakterze rolniczym". Powołana zmiana nie stanowiła jednak kolejnej reformy rolnej, lecz dotyczyła reformy rolnej wynikającej z dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. O ile więc reformą rolną objęto - w myśl cytowanego wyżej pierwotnego brzmienia art. 2 ust. 1 lit. e - nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, to w wyniku dokonanej zmiany tego przepisu za nieruchomości ziemskie o rolniczym charakterze należało uznać także takie nieruchomości, które wprawdzie nie miały charakteru rolniczego, ale pozostawały z rolniczą częścią majątku ziemskiego w nierozerwalnym związku funkcjonalnym, w ramach którego nieruchomości nierolnicze nie mogły być samodzielnie wykorzystywane w oderwaniu od części rolniczej, jak również część majątku ziemskiego o charakterze rolniczym nie mogła prawidłowo funkcjonować bez przedmiotowych nieruchomości nierolniczych.

W tej sytuacji zasadnicze znaczenie dla określenia zakresu zastosowania powyższych przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej ma ustalenie znaczenia terminu "nieruchomość ziemska", bowiem powołany dekret nie dawał podstaw do konfiskaty całego mienia osób fizycznych, w tym wszystkich gruntów i zabudowań właścicieli ziemskich. Raz jeszcze podkreślenia wymaga, że w myśl pierwotnego określenia art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym i o określonym w tym przepisie areale. Późniejsza nowelizacja, dokonana dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, nie może jednak oznaczać, że dekret dotyczył wszelkich nieruchomości ziemskich. W związku z brakiem w dekrecie ustawowej (legalnej) definicji pojęcia "nieruchomość ziemska", jego treść powinna być zatem ustalona z uwzględnieniem innych elementów całej tej regulacji, w tym normatywnie określonych w tym dekrecie celów reformy rolnej. Istotną rolę w tym zakresie odgrywa przepis art. 1 ust. 2 dekretu, który ustala, do realizacji jakich zamierzeń mają służyć grunty przejmowane na potrzeby reformy rolnej. Określenie tych celów dodatkowo czyni zasadnym restrykcyjny charakter wykładni przepisów dekretu.

Stanowisko w tej kwestii wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały Siedmiu Sędziów z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06. Niezależnie od zasadniczej tezy, wskazującej na przepis § 5 rozporządzenia jako podstawę do orzekania w drodze decyzji administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, Sąd ten wskazał, że na gruncie tego przepisu, na cele reformy rolnej mogły być przeznaczone tylko te nieruchomości ziemskie, które odpowiadały celom wskazanym w art. 1 ust. 2 dekretu. Nie może tu zatem, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, chodzić o wszystkie nieruchomości, które mogły być nazwane jako ziemskie, ale o pewną ich grupę, przydatną do realizacji określonych celów, które zostały wyczerpująco wymienione w art. 1 ust. 2 lit. a, b, c, d i e dekretu. Dla przyjmowanego dziś pojęcia nieruchomości ziemskiej istotne znaczenie ma także w dalszym ciągu uchwała Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/89 (OTK z 1990 r., poz. 26, s. 174), która zachowuje swoją wartość interpretacyjną pomimo utraty mocy powszechnie obowiązującej. Przyjęto w niej, że pod pojęciem "nieruchomość ziemska", używanym w dekrecie, należy rozumieć nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, tzn. takie, które są lub mogą być wykorzystywane do produkcji roślinnej, zwierzęcej czy sadowniczej.

Biorąc zatem także pod uwagę przedmiot dekretu, jakim jest reforma rolna, należy uznać, że nieruchomość ziemska w rozumieniu dekretu to taka, która ma charakter rolniczy (patrz także wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia: 21 grudnia 2006 r., sygn. akt I OSK 851/05, 4 lutego 2009 r., sygn. akt I OSK 287/08, 23 czerwca 2009 r., sygn. akt I OSK 906/08 oraz uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 stycznia 2011 r., sygn. akt I OPS 3/10). Wszelkie inne nieruchomości ziemskie, niemające jednocześnie charakteru rolniczego, przedmiotowo nie mogą podlegać pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Mając powyższe na uwadze, można określić, jakie przesłanki musiała spełniać nieruchomość, aby na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu mogła być przejęta na cele reformy rolnej, i tak była to nieruchomość:

- ziemska o charakterze rolniczym,

- stanowiąca własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych,

- spełniająca normy obszarowe, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu,

- nadająca się do realizacji celów reformy rolnej wymienionych w art. 1 ust. 2 dekretu.

Spełnienie zatem nie tylko norm obszarowych decydowało o podpadaniu nieruchomości pod przepis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Dopiero spełnienie przez nieruchomość wszystkich wyżej wymienionych przesłanek pozwalało uznać, że nieruchomość podpadała pod przepis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

W tej sytuacji rozpatrując przedmiotową sprawę organ był zobowiązany jednoznacznie ustalić w oparciu o analizę całości zebranego w sprawie materiału dowodowego, czy w stosunku do przedmiotowej nieruchomości spełnione zostały na dzień wejścia w życie dekretu o reformie rolnej kumulatywnie wszystkie wyżej wymienione przesłanki. W sytuacji bowiem, kiedy część nieruchomości nie spełniała powyższych przesłanek, a w szczególności nie miała charakteru rolniczego i nie nadawała się na realizację celów reformy rolnej, nie powinna przejść na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Biorąc powyższe rozważania pod uwagę, Sąd orzekający stanął na stanowisku, że w rozpatrywanej sprawie Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, w oparciu o właściwie przeprowadzone postępowanie wyjaśniające i dowodowe, prawidłowo zinterpretował powołany art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej i ocenił, że w dniu wejścia w życie dekretu sporna nieruchomość stanowiła nieruchomość o charakterze rolniczym, tzn. mogła być wykorzystywana do produkcji roślinnej, zwierzęcej czy sadowniczej i nadawała się do realizacji celów reformy rolnej.

Przedmiotowe postępowanie administracyjne toczyło się w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. R.P. Nr 10, poz. 51, ze zm.). Zadaniem tego postępowania było zatem ustalenie i rozstrzygnięcie, czy nieruchomość oznaczona w ewidencji gruntów jako działka nr [...] o powierzchni 8,5153 ha oraz działka nr [...] o powierzchni 30,6388 ha, stanowiące przed przejęciem własność S. M., podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu i tym samym podlegały przejęciu na cele reformy rolnej.

Z analizy akt sprawy wynika, że kwestionowane decyzje dotyczą części dawnych gruntów, wchodzących w skład nieruchomości zapisanej w księdze wieczystej [...] Dobra [...] tom I karta 1, o powierzchni 1119,6875 ha, należących w dniu przejęcia na rzecz Skarbu Państwa do S. M.. Nieruchomości objęte zakresem postępowania stanowią część dawnych parcel nr [...] i [...], które były zapisane w księdze wieczystej [...] Dobra [...] tom I karta 1. Z opinii geodety uprawnionego z dnia 8 listopada 2013 r. wynika, że część dawnych parcel nr [...] i nr [...] znajduje się obecnie w granicach działki nr [...], obręb [...], o powierzchni 30,6388 ha, użytek R lllb i R IVa. Natomiast część dawnej parceli nr [...] znajduje się obecnie w granicach działki nr [...], obręb [...], o powierzchni 8,5153 ha, użytek R lllb. Obie powyższe działki stanowią obecnie własność Skarbu Państwa i znajdują się w zasobie Agencji Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy w [...]. Nie budzi wątpliwości, że w rozpatrywanej sprawie spełniona zatem została przesłanka normy obszarowej określona w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. W tej sytuacji organy winny były dokonać oceny sposobu wykorzystywania przedmiotowych gruntów na cele gospodarki rolnej, a szerzej winne były ustalić, jaki charakter miała przedmiotowa nieruchomość i czy na dzień wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej sporna nieruchomość mogła być wykorzystana do realizacji celów reformy rolnej.

W tej kwestii Sąd podzielił pogląd Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi, zawarty w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, zgodnie z którym obie sporne działki miały w dniu wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej charakter rolny i mogły być wykorzystane do realizacji celów reformy rolnej. Przede wszystkim ze znajdujących się w aktach sprawy dokumentów (Wyciągu z matrykuły podatku gruntowego, opinii uprawnionego geodety z dnia 8 listopada 2013 r. oraz wypisu z rejestru gruntu z dnia 30 sierpnia 2012 r.) wynika, że dawna parcela gruntowa nr [...], z której m.in. wywodzą się obecne działki nr [...] i [...] stanowiły i nadal stanowią grunt rolny. Obecnie działka nr [...], o powierzchni 30,6388 ha, stanowi użytek R lllb i R IVa, a działka nr [...], o powierzchni 8,5153 ha, stanowi użytek R lllb. Rolniczy charakter przedmiotowej nieruchomości potwierdzają także znajdujące się w aktach sprawy załączniki do protokołu zdaczo-odbiorczego z dnia 6 lutego 1947 r. dotyczące przekazania majątku [...] wraz z folwarkiem [...]. Niewątpliwie zatem przedmiotowe działki były i nadal są nieruchomościami rolnymi, które miały i mają charakter nieruchomości rolnej.

Ze względu na zawarte w złożonych skargach zarzuty, wyjaśnić jeszcze należy, że samo położenie nieruchomości w granicach miasta nie oznacza, że nie mogły one mieć charakteru rolnego i po spełnieniu koniecznych przesłanek podpadać pod działanie dekretu o reformie rolnej. W rozpatrywanej sprawie, co prawidłowo wywiódł organ I instancji, rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych Rzeszy z dnia 27 lutego 1942 r. włączające [...] w granice [...] stanowiło akt prawny wykraczający poza granice tymczasowej administracji okupowanym terytorium, a tym samym rozporządzenie to uznać należy za nieważne na mocy art. 1 dekretu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 30 listopada 1939 r. o nieważności aktów prawnych władz okupacyjnych (Dz. U. Nr 102, poz. 1006). Oznacza to, że gmina wiejska [...] oraz obszar dworski [...] na mocy § 1 pkt 3 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 21 lipca 1934 r. o podziale powiatu poznańskiego w województwie poznańskiem na gminy wiejskie (Dz. U. Nr 68, poz. 617) z dniem 1 sierpnia 1934 r. weszła w skład nowo utworzonej gminy [...]. Natomiast na mocy § 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z 14 października 1950 r. w sprawie zmiany granic miast: Poznania, Gniezna, Torunia i Zawiercia (Dz. U. Nr 48, poz. 436) gmina [...] włączona została do [...]. Zatem na dzień wejścia w życie dekretu sporne działki nie znajdowały się jeszcze w granicach [...]. Jednakże nawet gdyby przyjąć stanowisko skarżącej, z którego wynika, że na dzień wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej przedmiotowa nieruchomość leżała już w granicach [...], to i tak fakt ten nie mógłby wywołać oczekiwanych przez skarżącą skutków prawnych w postaci niejako automatycznego wyłączenia przedmiotowej nieruchomości spod działania przepisów dekretu. Wynika to z tego, że w ocenie Sądu orzekającego z samej okoliczności położenia nieruchomości w granicach miasta nie można wyciągać wniosku o ich miejskim charakterze, tym bardziej, że przedmiotowe działki stanowiły grunty rolne. Takiego kryterium (położenia nieruchomości) nie przewidują przepisy dekretu. Oznacza to, że w każdym przypadku nieruchomości, również tej położonej w granicach administracyjnych miast, organ ma obowiązek badać, czy nieruchomość taka miała charakter typowo miejski, czy też rolniczy i czy pozostawała w związku funkcjonalnym z pozostałą częścią majątku ziemskiego przejmowaną na cele reformy rolnej (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 marca 2001 r., sygn. akt IV SA 2416/98, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 listopada 2007 r., sygn. akt I OSK 1625/06, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 września 2006 r., sygn. akt I OSK 203/06 oraz wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 czerwca 2015 r., sygn. akt I OSK 2440/13).

Z przywołanych dokumentów oraz faktu, że nadal przedmiotowa nieruchomość znajduje się w zasobie Agencji Nieruchomości Rolnych, wynika, że sporne działki stanowiły użytki rolne, a ich lokalizacja, wielkość i faktyczne wykorzystanie zarówno na dzień wejścia w życie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, jak i obecnie świadczą o tym, że stanowiły one grunty rolne, które mogły być wykorzystane na cele reformy rolnej. Spełnione zatem zostały przesłanki zawarte w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Prawidłowo zatem organy orzekające odmówiły stwierdzenia, że wnioskowana nieruchomość nie podpadała pod przepisy art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Oznacza to, że w rozpatrywanej sprawie nie został naruszony także § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

W ocenie Sądu również postawiony w skardze E. Ł. zarzut naruszenia przez organy orzekające powołanych w skardze przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego uznać należy za chybiony. Przede wszystkim zarzut ten został oparty jedynie na twierdzeniach skarżącej. Nie został on w żaden sposób udokumentowany lub udowodniony. Uznać go zatem należy jedynie za niepopartą żadnymi dowodami polemikę skarżącej z dokonanymi przez organy ustaleniami stanu faktycznego, którego skarżąca nie akceptuje. W tej sytuacji wyjaśnić należy, że zgodnie z treścią art. 75 § 1 kpa jako dowód organ winien dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny. W sytuacji, w której ze względu na upływ prawie 70 lat od dnia przejęcia spornych nieruchomości na własność Państwa w trakcie postępowania wyjaśniającego, mimo podejmowania w tym kierunku właściwych działań przez organy orzekające, nie sposób zgromadzić pełnej dokumentacji sprawy, zaś strony oponujące przeciwko zapadłemu rozstrzygnięciu nie przedstawiają żadnych dowodów pozwalających na stwierdzenie, że okoliczności sprawy przedstawiają się w sposób odmienny niż wynika to z treści zaskarżonej decyzji, to jedynym możliwym sposobem zweryfikowania prawidłowości ustalonego stanu faktycznego jest odniesienie się do obowiązujących przepisów prawa i zachowanych dokumentów oraz przeprowadzenie innych dowodów, które mogą przyczynić się do należytego wyjaśnienia sprawy. Oczywiście organ wnioskując o istnieniu określonych faktów czy dokumentów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy nie może czynić tego dowolnie, ale stosownie do art. 80 kpa opierać się winien w tym względzie na całości materiału dowodowego rozpatrywanego we wzajemnej łączności ze sobą, kierując się wiedzą oraz tzw. doświadczeniem życiowym, przy zastosowaniu reguły logiki prawniczej i wynikającego z nich imperatywu uwzględniania wpływu udowodnienia jednej okoliczności na inne. W ocenie Sądu, w rozpatrywanej sprawie Minister obowiązkowi temu sprostał, a swoje stanowisko, jak też przesłanki, jakimi się kierował podejmując rozstrzygnięcie, przedstawił w sposób spełniający standardy wynikające z respektowania uregulowanej w art. 11 kpa zasady przekonywania oraz art. 107 § 3 kpa.

W tej sytuacji Sąd stanął na stanowisku, że w konsekwencji prawidłowo dokonanej wykładni powołanych przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja Wojewody nie naruszają również wskazanych w złożonych skargach przepisów postępowania, skoro ustalenia organu okazały się wystarczające do oceny istnienia podstaw do zastosowania w rozpatrywanej sprawie przepisów powołanego dekretu.

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. z 2012 r. Dz. U. poz. 270, ze zm.) orzekł jak w sentencji.