Postanowienie NSA, sygn. akt I OSK 84/09
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2009-05-21 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6291 Nacjonalizacja przemysłu
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej
Treść wyniku: Odrzucono skargę o wznowienie postępowania sądowego
Powołane przepisy: article: art. 281
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jan Kacprzak Sędziowie: sędzia NSA Małgorzata Borowiec (spr.) sędzia del. NSA Jerzy Krupiński Protokolant Anna Krakowiecka po rozpoznaniu w dniu 21 maja 2009 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 lutego 2008 r. sygn. akt I OSK 1647/06 oddalającym skargę kasacyjną Ministra Gospodarki od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 maja 2006 r. sygn. akt IV SA/Wa 191/06 w sprawie ze skargi F. R., H. R. – S., K. R. na decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] listopada 2005 r. nr [...] w przedmiocie przejęcia przedsiębiorstwa na własność Państwa postanawia: 1. odrzucić skargę o wznowienie postępowania; 2. zasądzić od Ministra Gospodarki na rzecz F. R., H. R.– S., K. R. solidarnie kwotę 882 /osiemset osiemdziesiąt dwa/ złote tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Minister Gospodarki wniósł skargę o wznowienie postępowania sądowego zakończonego wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 lutego 2008 r., sygn. akt I OSK 1647/06, oddalającym jego skargę kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 maja 2006 r., sygn. akt IV SA/Wa 191/06 uchylającego decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] listopada 2005 r., znak: [...] i poprzedzającą ją decyzję tegoż Ministra z dnia [...] sierpnia 2005 r., znak: [...].

Wskazując jako podstawę skargi o wznowienie postępowania art. 273 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), wniósł o wznowienie postępowania i zmianę zaskarżonego orzeczenia, poprzez uwzględnienie skargi kasacyjnej Ministra Gospodarki i uchylenie wyroku WSA z dnia 22 maja 2006 r. sygn. akt IV SA/Wa 191/06 oraz przekazanie sprawy temu sądowi do ponownego rozpoznania, ewentualnie o oddalenie skargi F. R., H. R.-S., K. R.

W uzasadnieniu ww. skargi podał, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 22 maja 2006 r. sygn. akt IV SA/Wa 191/06 uchylił decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] listopada 2005 r. znak: [...] oraz poprzedzającą ją decyzję tego organu z dnia [...] sierpnia 2005 r. znak: [...], odmawiającą stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu Maszynowego, wydanego w porozumieniu z Przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego, z dnia [...] września 1952 r., zatwierdzającego protokół zdawczo-odbiorczy przedsiębiorstwa pn. [...] Fabryka [...] (dawniej [...] Spółka z o.o.) M. , ul. [...], w części dotyczącej przejętych na własność Państwa udziałów E. R. w ruchomościach i nieruchomościach, w których użytkowanie spółka z o.o. pod nazwą [...] Fabryka [...], dawniej [...], weszła przed 1939 r. oraz utrzymującą ją w mocy decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] listopada 2005 r. znak: [...] – wskazując, iż nieruchomości stanowiące w części własność E. R., na których zorganizowane zostało znacjonalizowane przedsiębiorstwo, będące własnością spółki [...] Fabryka [...], dawniej [...], Spółka z o.o. i użytkowane przez to przedsiębiorstwo na podstawie umowy najmu nie mogły zostać znacjonalizowane, na podstawie przepisów ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. z 1946 r. Nr 3, poz. 17 – dalej: ustawa nacjonalizacyjna), bowiem "żaden przepis ustawy nacjonalizacyjnej nie przewiduje przejęcia na rzecz Państwa prawa własności nieruchomości i ruchomości, z których nacjonalizowane przedsiębiorstwo korzystało tylko na podstawie umowy najmu, a do których prawo własności przysługuje osobom trzecim, niebędącym właścicielami nacjonalizowanego przedsiębiorstwa. Pozbawienie tych osób ich prawa własności prowadziłoby do rozszerzenia zakresu podmiotowego ustawy nacjonalizacyjnej w drodze wykładni art. 6 ust. 1".

Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 5 lutego 2008 r., sygn. akt I OSK 1647/06, skargę kasacyjną Ministra Gospodarki od ww. wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 maja 2006 r. oddalił. W uzasadnieniu wskazał, iż wątpliwości, co do wykładni art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej i § 75 ust. 2 i 3 rozporządzenia wykonawczego Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz. U. Nr 16, poz. 62 ze zm.) i możliwości nacjonalizacji, na podstawie tych przepisów nieruchomości stanowiących własność osób trzecich wobec właściciela przedsiębiorstwa, zostały rozstrzygnięte w uchwale z dnia 5 listopada 2007 r. sygn. akt I OPS 2/07, w której stwierdzono, że "przejęcie przez Państwo na własność przedsiębiorstwa, na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, w zw. z art. 6 ust. 1 tej ustawy nie obejmowało przejęcia własności nieruchomości włączonej do tego przedsiębiorstwa, która nie należała do przedsiębiorcy, lecz stanowiła własności osoby trzeciej". Naczelny Sąd Administracyjny podzielając wykładnię zaprezentowaną w tej uchwale stwierdził, iż składników majątkowych należących do osób trzecich wchodzących w skład przedsiębiorstwa, Państwo nie mogło znacjonalizować, natomiast wchodziło w prawa przedsiębiorcy do tych składników w takim zakresie, w jakim przysługiwały one właścicielowi znacjonalizowanego przedsiębiorstwa.

W skardze o wznowienie postępowania sądowego Minister Gospodarki wskazał, iż rozstrzygnięcia obu sądów orzekających w niniejszej sprawie oparte zostały na następujących ustaleniach faktycznych:

Wobec umieszczenia przedsiębiorstwa pn. "[...] Fabryka [...]" dawn. [...], sp. z o.o. w wykazie przedsiębiorstw podlegających nacjonalizacji, O. i E. R., pismem z dnia [...] grudnia 1946 r. zwrócili się do Wojewódzkiej Komisji do Spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw w Katowicach o uwzględnienie "ich praw", wynikających z posiadanych przez O. R. 30% udziałów w spółce dzierżawnej [...] Fabryka [...], dawn. [...], sp.z o.o. oraz prawa własności E. R. do nieruchomości i maszyn, z których to przedsiębiorstwo korzystało, na podstawie umowy najmu z dnia [...] grudnia 1938 r., załączając do pisma m.in. tę umowę, odpis z rejestru handlowego [...] (w aktach sprawy). Na podstawie przedmiotowej umowy najmu M. P., E. R. i W. B. wynajęli ww. spółce nieruchomości, na których zorganizowano znacjonalizowaną fabrykę oraz ruchomości fabryczne. Wskazywanymi udziałowcami w tej spółce byli W. B. oraz O. R. (mąż E. R.) i K.P. (mąż M. P.).

Na podstawie wyjaśnień i dokumentów przedłożonych przez strony postępowania nacjonalizacyjnego organ prowadzący to postępowanie przyjął, iż objęte postępowaniem nacjonalizacyjnym przedsiębiorstwo stanowiło własność osoby prawnej, a funkcjonowało na nieruchomości wynajętej od osób fizycznych, korzystając ponadto z wynajętych od tych osób ruchomości.

Minister Przemysłu i Handlu orzeczeniem Nr [...] z dnia [...] lutego 1948 r. stwierdził przejęcie przedsiębiorstwa na własność Państwa, w części dotyczącej przedsiębiorstwa pn. [...] Fabryka [...], dawniej [...], spółka z o.o. Podstawą prawną ww. orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu był art. 3 ust. 1 i 5 oraz art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej.

Minister Przemysłu Maszynowego orzeczeniem z dnia [...] września 1952 r., działając w porozumieniu z Przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego, na podstawie § 75a ww. rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r., zatwierdził protokół zdawczo-odbiorczy przedsiębiorstwa, który stał się nierozłączną częścią orzeczenia Nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lutego 1948 r. Na jego podstawie wraz z omawianym przedsiębiorstwem przeszły na własność Państwa jako jego integralna część m.in. nieruchomości i ruchomości, stanowiące w 3/10 idealnych częściach własność E. R., wskazane w treści ww. protokołu oraz w jego załącznikach nr 2, 4, 6.

E. R. wnioskiem z dnia [...] lutego 1991 r. wystąpiła do Ministerstwa Przemysłu (poprzednika prawnego Ministerstwa Gospodarki) o zwrot przedsiębiorstwa stanowiącego własność spółki pn. [...] Fabryka [...], dawn. [...], sp. z o.o. M., a przejętego na własność Państwa orzeczeniem nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] lutego 1948 r. Z pisma wnioskodawczyni z dnia [...] sierpnia 1994 r. wynikało, iż zostały podjęte stosowne kroki, zmierzające do odnowienia zarządu spółki z o.o. pn. [...] Fabryka [...], dawniej [...]. Wnioskodawczyni została powiadomiona, że o ile przedsiębiorstwo stanowiło własność sp. z o.o. uprawnionym do występowania z wnioskiem nieważnościowym jest zarząd tej spółki.

W piśmie z dnia [...] grudnia 2001 r. E. R. sprecyzowała swój wniosek z dnia [...] lutego 1991 r., podnosząc, iż jej interes prawny w stwierdzeniu, że powołana powyżej decyzja nacjonalizująca przedsiębiorstwo pn. [...] Fabryka [...] dawniej [...] , Spółka z o.o. M., ul. [...], jak i orzeczenie Ministra Przemysłu Maszynowego wydane w porozumieniu z Przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego z dnia [...] września 1952 r. zostały wydane z naruszeniem prawa – wynika z faktu, że wraz z przedmiotowym przedsiębiorstwem została upaństwowiona nieruchomość o łącznej powierzchni 7.032 m2 oraz ruchomości, stanowiące własność osób trzecich. Na potwierdzenie tej okoliczności wskazała dowody z dokumentów m.in. w postaci aktu notarialnego z dnia [...] grudnia 1938 r. nr [...], z którego wynika, że nieruchomości, na których funkcjonowało w/w przedsiębiorstwo, jak i budynki, maszyny i urządzenia, z których korzystała [...] Fabryka [...], dawn. [...], sp. z o.o. stanowiły własność M. P. (w 3/10 idealnych częściach), W. B. (w 4/10 idealnych częściach) i E. R. (w 3/10 idealnych częściach). Dodatkowo podniosła, że z umowy z dnia [...] stycznia 1939 r. zawartej między przedstawicielami wskazanej spółki, a ww. współwłaścicielami (mienia ruchomego i nieruchomego) wynika, że przedmiotowe nieruchomości, jak i znajdujące się na nich ruchomości zostały wynajęte ww. spółce.

Zgodnie z wnioskiem spadkobierców wnioskodawczyni Minister Gospodarki wszczął postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu Maszynowego, wydanego w porozumieniu z Przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego, z dnia [...] września 1952 r., zatwierdzającego protokół zdawczo-odbiorczy przedsiębiorstwa pn. [...] Fabryka [...] (dawniej [...] Spółka z o.o.) M., ul. [...], w części dotyczącej przejętych na własność Państwa udziałów E. R. w ruchomościach i nieruchomościach, w których użytkowanie spółka z o.o. pn. [...] Fabryka [...], dawn. [...], weszła przed 1939 r., sprawę z wniosku spadkobierców pozostałych współwłaścicieli w/w nieruchomości wyłączając do odrębnego postępowania i zawieszając, wobec braku uregulowania spraw spadkowych

Minister Gospodarki decyzją z dnia [...] sierpnia 2005 r. znak: [...], utrzymaną w mocy decyzją własną z dnia [...] listopada 2005 r. znak: [...], odmówił stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu Maszynowego, wydanego w porozumieniu z Przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego, z dnia [...] września 1952 r., we wskazanym wyżej zakresie, uznając, iż art. 6 ustawy nacjonalizacyjnej dawał podstawę do przejęcia na własność Państwa przedsiębiorstwa, które obejmowało wszystkie jego składniki majątkowe, niezbędne do prawidłowego funkcjonowania, niezależnie od tego, czyją stanowiły własność, co było zgodne z dominującym wówczas orzecznictwem sądowo-administracyjnym, ujmującym przedsiębiorstwo w znaczeniu przedmiotowo-funkcjonalnym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 22 maja 2006 r. sygn. akt IV SA/Wa 191/06 uchylił ww. decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] sierpnia 2005 r. znak: [...], wskazując na odmienną interpretację przepisów ustawy nacjonalizacyjnej, ujmującą przedsiębiorstwo w znaczeniu podmiotowym, co skutkowało przyjęciem, że nieruchomości stanowiące własność osób trzecich, wobec właściciela znacjonalizowanego przedsiębiorstwa, nie mogły wraz z nim zostać przejęte na własność Państwa, w trybie przepisów ustawy nacjonalizacyjnej. Wykładnia ta i ocena prawna, została podtrzymana przez Naczelny Sąd Administracyjny, który wyrokiem z dnia 5 lutego 2008 r. sygn. akt I OSK 1647/06 skargę kasacyjną Ministra Gospodarki od wskazanego wyżej wyroku WSA oddalił

Minister Gospodarki wskazał, iż w toku ponownego rozpatrzenia przedmiotowej sprawy, wobec faktu, że w aktach sprawy znajdowały się dokumenty z nieprzetłumaczonymi na język polski wpisami w języku niemieckim, w tym, w rejestrze handlowym [...], pozyskane z Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach, które ze względu na formę nie mogły wpłynąć na ustalony w sprawie stan faktyczny, wystąpiono do Archiwum Państwowego w Katowicach m.in. o akta rejestrowe dotyczące przedmiotowej spółki.

Dokumenty nadesłane przez archiwum w dniu [...] października 2008 r., zostały przekazane do przetłumaczenia. Z włączonych do akt sprawy w dniu [...] grudnia 2008 r. tłumaczeń wymienionych dokumentów, w szczególności umowy z dnia [...] listopada 1940 r. Rep. Nr [...] przekształcenia spółki [...] Fabryka [...], dawn. [...], sp. z o.o. w spółkę jawną [...], M., innych akt rejestrowych ww. spółki jawnej, w tym zezwolenia Prezesa Rejencji, wydanego w oparciu o przepisy rozporządzenia z dnia 31 stycznia 1940 r. w sprawie zabezpieczenia prawidłowego rozwoju gospodarki terenów wschodnich wcielonych do Rzeszy, na dokonanie wskazanego wyżej przekształcenia, bilansów ww. spółki jawnej oraz wpisu w RHA [...], a także wyciągu z Kuriera Publicznego do dziennika Urzędowego Szefa Rządu w Katowicach wynika, że J. B., W. B., O. R., K. P., E. R. i M. P. przekształcili, na podstawie umowy z dnia [...] listopada 1940 r. ww. spółkę z o.o. w spółkę jawną, której wspólnikami zostali W. B., M. P. i E. R. (poprzednicy prawni wnioskodawców), wskazując w tej umowie, że nieruchomość stanowiąca własność wspólników, na której dotychczas funkcjonowało przedsiębiorstwo [...] Fabryka [...], dawn. [...], sp. z o.o. w M. wraz z ruchomościami znajdującymi się na niej – zostanie wniesiona jako wkład do nowoutworzonej spółki jawnej. Na tej podstawie władze niemieckie dokonały wpisu w RHB [...] o przekształceniu spółki z o.o. w spółkę jawną [...], M. i wpisały nowo utworzoną spółkę do RHA [...].

W ocenie Ministra Gospodarki umowa spółki z dnia [...] listopada 1940 r., w sposób istotny wpływa na zmianę ustaleń faktycznych dokonanych w sprawie, bowiem wynika z niej, że znacjonalizowane przedsiębiorstwo stanowiło własność spółki jawnej, a wkładem do tej spółki były nieruchomości, na których było ono zorganizowane. W tym stanie rzeczy nie można określać współwłaścicieli przedmiotowych nieruchomości i jednocześnie wspólników ww. spółki jawnej jako "osoby trzecie" wobec właściciela przedsiębiorstwa. W toku postępowania, zarówno nacjonalizacyjnego, jak i nadzwyczajnego w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji nacjonalizacyjnej, okoliczność, iż nastąpiło przekształcenie wymienionej spółki z o.o. w spółkę jawną (dokonane przez władze niemieckie w trakcie II wojny światowej), zaś przedmiotowe nieruchomości zostały wniesione jako wkład do omawianej spółki jawnej, nie została ujawniona.

Po uchyleniu przez sąd administracyjny decyzji wydanych w przedmiotowej sprawie, Minister Gospodarki zobowiązany jest do jej rozpatrzenia, będąc związany, zgodnie z art. 153 P.p.s.a. oceną prawną i wskazaniami, co do dalszego postępowania, wyrażonymi w wyroku WSA z dnia 22 maja 2006 r. oraz wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 5 lutego 2008 r.

Ocenę prawną i wskazania, co do dalszego postępowania Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, a następnie Naczelny Sąd Administracyjny oparł w niniejszej sprawie na odmiennej, niż przedstawiona w uchylonych decyzjach, wykładni art. 6 ustawy nacjonalizacyjnej oraz przepisów rozporządzenia wykonawczego do tej ustawy z dnia 30 stycznia 1947 r., orzekając, iż przepisy ustawy nacjonalizacyjnej nie stanowiły podstawy do upaństwowienia nieruchomości osób trzecich, wobec właściciela przedsiębiorstwa. Przy dokonaniu przedmiotowej oceny prawnej, sądy orzekające w sprawie oparły się przy tym na stanie faktycznym sprawy, ustalonym w toku postępowania administracyjnego, a mianowicie, że przedsiębiorstwo p.n. [...] Fabryka [...], dawniej [...] Sp. z o.o. w M., stanowiło własność spółki z ograniczoną odpowiedzialnością i funkcjonowało na nieruchomości wynajętej od osób fizycznych.

W ocenie Ministra Gospodarki pomiędzy ww. okolicznościami, a treścią zaskarżonego orzeczenia zachodzi wymagany związek przyczynowy przesądzający o istnieniu podstawy do wznowienia postępowania. W świetle tych okoliczności i dowodów treść zapadłego prawomocnego orzeczenia jest oparta na innych, odmiennych od obecnych ustaleniach, co do stanu faktycznego, a to w konsekwencji ma istotny wpływ na ocenę prawną w sprawie i związanie organu wytycznymi, co do dalszego postępowania. Stan faktyczny ustalony w toku postępowania zakończonego decyzją Ministra Gospodarki z dnia [...] listopada 2005 r. znak: [...] stanowił dla Naczelnego Sądu Administracyjnego w wyroku z dnia 5 lutego 2008 r. podstawę subsumcji prawa, a więc i dokonanej oceny prawnej. Jego zmiana, powinna skutkować zmianą oceny prawnej oraz uwzględnieniem skargi kasacyjnej.

Dodatkowo Minister Gospodarki wskazał, iż biorąc pod uwagę, że o nowych dowodach dowiedział się w dniu [...] października 2008 r., zachowany został trzymiesięczny termin do wniesienia skargi o wznowienie postępowania, o którym mowa w art. 277 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

F. R., K. R. i H. R.-S. w odpowiedzi na skargę wnieśli o jej odrzucenie albo oddalenie oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych lub złożonego spisu kosztów.

W uzasadnieniu odpowiedzi na skargę wskazali, że dokumenty, które w ocenie Ministra Gospodarki mają stanowić podstawę wznowienia znajdowały się w aktach sprawy, a organ nie wykazał dlaczego z nich poprzednio nie skorzystał. Nie jest bowiem wystarczające stwierdzenie, że dokumenty te były w języku niemieckim. Nie wyjaśnił również dlaczego o akta rejestrowe spółki zwrócił się dopiero w 2008 r., a więc po 17 latach od wszczęcia sprawy.

Oznacza to, że podstawa wznowienia, o której mowa w art. 273 § 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie zachodzi, gdyż w sprawie nie ujawniły się nowe środki dowodowe, z których strona nie mogła skorzystać w poprzednim postępowaniu, a to winno skutkować odrzuceniem skargi o wznowienie postępowania sądowego. Sam fakt, że znajdujące się w aktach dokumenty są w języku obcym nie stanowi żadnego usprawiedliwienia dla karygodnej opieszałości organu administracji.

W ocenie uczestników postępowania skarga podlega odrzuceniu także z powodu przekroczenia trzymiesięcznego terminu o którym mowa w art. 277 cytowanej ustawy. Na karcie 606 (t. V) akt sprawy znajduje się bowiem pismo Ministerstwa Gospodarki do Archiwum Państwowego w Katowicach z którego wynika, że skarżący powziął wiadomość o przekształceniu [...] Fabryki [...] dawn. [...] sp. z o.o. w spółkę jawną [...] najpóźniej w dniu [...] maja 2008 r. Tymczasem skarga o wznowienie postępowania została złożona dopiero w dniu 16 stycznia 2009 r., a więc osiem miesięcy później. Z treści skargi wynika, że skarżący początek biegu terminu oblicza dopiero od daty otrzymania odpowiedzi z archiwum, tj. od dnia [...] października 2008 r. Praktyka taka nie może jednak uchodzić za prawidłową z uwagi na rygorystyczną treść art. 277 ustawy. Zgodnie z tym przepisem termin dla wniesienia skargi liczy się od dnia, w którym strona dowiedziała się o podstawie wznowienia, a o tej organ administracji wiedział już [...] maja 2008 r.

W ocenie uczestników postępowania skarga o wznowienie postępowania nie zasługuje na uwzględnienie również z powodów merytorycznych.

Zgodnie z art. 1 dekretu z dnia 6 czerwca 1945 r. o mocy obowiązującej orzeczeń sądowych, wydanych w okresie okupacji niemieckiej na terenie Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z dnia 31 lipca 1945 r.) wyroki i inne orzeczenia, wydane podczas okupacji przez sądy niemieckie, są nieważne i pozbawione skutków prawnych jeżeli orzeczenia te zostały oparte na przepisach, skierowanych przeciwko Państwu Polskiemu lub jego obywatelom albo na nieważnych orzeczeniach sądowych, czy też na innych orzeczeniach lub zarządzeniach sprzecznych z zasadami obowiązującego w Polsce porządku publicznego. Dekret dotyczy też wpisów do rejestru handlowego.

Niezgodność z obowiązującym w Polsce porządkiem publicznym traktowana była niezwykle szeroko o czym świadczy m.in. treść wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 listopada 1948 r., sygn. akt: C 773/48. W świetle powyższego w odpowiedzi na skargę podkreślono, że akt notarialny z dnia [...] listopada 1940 r. o likwidacji spółki z ograniczoną odpowiedzialności i utworzeniu spółki jawnej nie został sporządzony przez notariusza, lecz funkcjonariusza hitlerowskiego Państwa.

Ponadto sama uchwała zawarta w dniu [...] listopada 1940 r., na podstawie której [...] Fabryka [...] dawn. [...] sp. z o.o. została przekształcona w spółkę jawną [...] dotknięta jest nieważnością, gdyż nie została zawarta przez wspólników spółki z o.o., tj. O. R., K. P. i W. B., lecz przez E. R., M. P. i W. B., które to osoby nie wiedzieć dlaczego zostały określone w akcie notarialnym jako: "jedyni udziałowcy przedsiębiorstwa [...] Fabryka [...] dawn. [...] spółka z o.o." (vide k.804-799 t. VI akt), chociaż w świetle dostępnych dokumentów udziałowcami takimi nie były.

Ponadto wskazano, że nie wiadomo, czy z powodu nieważności uchwały, czy z innych przyczyn przeniesienie własności na spółkę jawną nigdy nie zostało ujawnione w księdze wieczystej Kw wykaz liczba [...] tom [...], w której jeszcze 1991 r. jako właściciele ciągle figurowali E. R., M. P. i W. B. Dopiero w dniu [...] stycznia 1992 r. to jest po zgłoszeniu roszczeń reprywatyzacyjnych przez E. R. w jej miejsce oraz pozostałych w/w współwłaścicieli (a nie spółki jawnej) został wpisany Skarb Państwa – Fabryka [...] w M. Oznacza to, że zgodnie z domniemaniem wynikającym z art. 3 ustawy o księgach wieczystych i hipotece z 6 lipca 1982 r. (Dz. U. Nr 19, poz. 147) rękojmią wiary publicznej ksiąg wieczystych, to wyłącznie spadkobiercy właścicieli ww. nieruchomości mogą domagać się stwierdzenia wydania decyzji nacjonalizacyjnej z naruszeniem prawa, a w przyszłości zapłaty odszkodowania.

Na spółkę jawną nie przeszła również własność mienia ruchomego , majątek ten nadal stanowił część składową [...] Fabryki [...] dawn. [...] sp. z o.o. a nie spółki jawnej o nazwie [...].

Ponadto, w ocenie uczestników postępowania, nawet jeśli uznać (co jest wątpliwe), że własność nieruchomości w M. objętej Kw nr [...] oraz obiektów i maszyn położonych na tej nieruchomości faktycznie została skutecznie przeniesiona na rzecz spółki jawnej o nazwie [...] to nie zmienia to faktu, że dalej mienie to stanowiło własność "osoby trzeciej", a nie było własnością znacjonalizowanej spółki z: o.o. Oznacza to, że jako własność podmiotu nie objętego nacjonalizacją mienie to nie mogło przejść na własność Państwa.

Minister Gospodarki w piśmie procesowym z dnia 20 maja 2009 r. odnosząc się do argumentów zawartych w odpowiedzi na skargę o wznowienie postępowania wskazał, że zgodnie z wytycznymi WSA w Warszawie, zawartymi w wyroku z dnia 22 maja 2006 r. oraz oceną prawną zawartą w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 5 lutego 2008 r., sygn. akt I OSK 1647/06, organ prowadzący postępowanie zobowiązany został do zbadania czy mienie to stanowiło własność osób trzecich wobec właściciela przedsiębiorstwa. Zaznaczył, że związanie organu prowadzącego postępowanie wytycznymi zawartymi w tych wyrokach doprowadziło do podjęcia przez ten organ czynności mających na celu wnikliwe zbadanie okoliczności wskazanych przez ww. sądy i to właśnie wówczas wyszły na jaw nowe okoliczności, które mogły mieć wpływ na wynik sprawy. Istotnie w aktach sprawy znajdowała się kopia w języku niemieckim rejestru handlowego RHA [...] (brak w aktach sprawy uwierzytelnionej kopii; dokumentu w formie uprawniającej do uznania go jako dowód w sprawie nie pozyskano również z Archiwum Państwowego w Katowicach) oraz uwierzytelniona kopia wypisu z rejestru handlowego RHB [...] z wpisem w języku niemieckim. Dokumenty te nie zostały przed wydaniem ww. uchylonych decyzji przetłumaczone przez organ prowadzący postępowanie i z tego względu nie mogły zostać uznane za dowód w sprawie. Należy bowiem podnieść, że dokumenty sporządzone w języku obcym, które nie zostały przetłumaczone na język polski nie mają mocy dowodowej, choćby z tego względu, że strony postępowania nie mogą zapoznać się z ich treścią. W ocenie Ministra Gospodarki ze sformułowania art. 273 § 2 P.p.s.a. wynika, że "wykrycie" odnosi się do okoliczności faktycznych lub środków dowodowych nieujawnionych w poprzednim postępowaniu i wówczas nieujawnialnych z tego powodu, że nie były stronom znane. Nie został ujawniony w poprzednim postępowaniu m.in. fakt, ani żaden dowód potwierdzający, że wnioskodawczyni E. R. – współwłaścicielka ww. znacjonalizowanej nieruchomości jako wkład wspólnika do spółki [...], M., powstałej z przekształcenia spółki [...] Fabryka [...], dawn. [...], sp. z o.o. wniosła swój udział w nieruchomości, objętej ww. orzeczeniem nacjonalizacyjnym.

Ponadto, Minister Gospodarki wskazał, że ocena, czy akta rejestrowe ww. spółek mogły mieć wpływ na wynik sprawy, mogła nastąpić po zapoznaniu się z treścią tych dokumentów i ich przetłumaczeniu z języka niemieckiego na język polski. Należy zatem stwierdzić, iż zachowany został termin do złożenia skargi o wznowienie w przedmiotowej sprawie. Ministerstwo Gospodarki pozyskało uwierzytelnione kopie dokumentów stanowiących podstawę wznowienia w dniu [...] października 2008 r. Zostały one natomiast przetłumaczone w grudniu 2008 r.

Zdaniem Ministra Gospodarki skarga o wznowienie nie zasługuje również na oddalenie, bowiem z umowy zawartej w dniu [...] listopada 1940 r. wynika, iż strony tej umowy uzyskały zgodę od władz niemieckich na przekształcenie spółki z o.o. w otwartą spółkę prawa niemieckiego będącą odpowiednikiem polskiej spółki jawnej oraz złożyły zgodne oświadczenia woli w przedmiocie przekształcenia spółki. Przekształcenie było zatem zgodne z wolą obu stron, korzystne dla nich z powodu trwania okupacji niemieckiej i nie wynika, by zostało narzucone ani wymuszone przez władze niemieckie. Ustawodawca przewidział przy tym regulację szczególną, dotyczącą przedsiębiorstw, spełniających kryteria art. 2 ustawy nacjonalizacyjnej, uniemożliwiającą podjęcie jakichkolwiek czynności prawnych, "celem zapobieżenia ich przejścia na własność Państwa". Zgodnie bowiem z art. 2 ust. 6 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej "nieważne są wszelkie czynności lub akty prawne, zdziałane po dniu 1 września 1939 r. co do przedsiębiorstw wymienionych w ust. 1 art. 2 ustawy nacjonalizacyjnej, celem zapobieżenia ich przejściu na własność Państwa lub polskich osób prawnych prawa publicznego". Nie ma w tym kontekście znaczenia brak wpisu nowej spółki do księgi wieczystej, obejmującej znacjonalizowane nieruchomości. Istotny w niniejszej sprawie jest bowiem w szczególności ujawniony fakt, że wspólnicy spółki [...] byli jednocześnie współwłaścicielami mienia, z którego korzystało znacjonalizowane przedsiębiorstwo, a nieruchomości, objęte przedmiotowym postępowaniem stanowiły wkład wspólników do spółki.

Nie bez znaczenia jest także okoliczność, iż poprzednicy prawni wnioskodawców nie ujawnili faktu przekształcenia spółki z o.o. w otwartą spółkę prawa niemieckiego w trakcie postępowania nacjonalizacyjnego, co doprowadziło do zmiany kwalifikacji prawnej przejęcia przedsiębiorstwa, z art. 2 na art. 3 ustawy nacjonalizacyjnej. Okoliczność ta nie została ujawniona także w trakcie postępowania nieważnościowego, zakończonego uchylonymi decyzjami Ministra Gospodarki z dnia [...] listopada 2005 r. znak: [...] oraz z dnia [...] sierpnia 2005 r. znak: [...], co doprowadziło do błędnego ustalenia zarówno rzeczywistej podstawy prawnej przejęcia przedsiębiorstwa, jak i tytułu własności do znacjonalizowanego mienia, przez organ prowadzący postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności ww. decyzji nacjonalizacyjnej, a w konsekwencji także przez sąd administracyjny.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Stosownie do treści art. 270 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. zwanej dalej w skrócie "P.p.s.a."), można żądać wznowienia postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem. Wznowienie następuje wskutek wniesienia skargi (art. 279 P.p.s.a.) przez podmiot uprawniony w terminie wskazanym w art. 277 P.p.s.a. i na podstawach określonych w art. 271, 271, 273 P.p.s.a.

W niniejszej sprawie skarga Ministra Gospodarki o wznowienie postępowania sądowego została skierowana przeciwko wyrokowi Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 lutego 2008 r. sygn. akt I OSK 1647/06 oddalającemu jego skargę kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 maja 2006 r. sygn. akt IV SA/Wa 191/06 uchylającego obie decyzje tegoż Ministra z dnia [...] listopada 2005 r. i z dnia [...] sierpnia 2005 r.

Jako podstawę skargi o wznowienie postępowania sądowego przed Naczelnym Sądem Administracyjnym podano art. 273 § 2 P.p.s.a., tj. późniejsze wykrycie takich okoliczności faktycznych lub środków dowodowych, które mogłyby mieć wpływ na wynik sprawy, a z których strona nie mogła skorzystać w poprzednim postępowaniu.

Podkreślić należy, że samo sformułowanie podstawy wznowienia w sposób odpowiadający ustawie nie oznacza, że skarga opiera się na ustawowej podstawie wznowienia. Dlatego też konieczne jest zbadanie, czy twierdzenia skargi będą taką ustawową podstawę stanowiły.

Według Ministra Gospodarki w tej sprawie jest nią umowa z dnia [...] listopada 1940 r. Rep. Nr [...] przekształcenia Spółki [...] Fabryka [...] daw. [...]. W jego ocenie dokument ten w istotny sposób wpływa na zmianę ustaleń faktycznych dokonanych w sprawie, wynika z nich bowiem, że znacjonalizowane przedsiębiorstwo stanowiło własność spółki jawnej, a wkładem do tej spółki były nieruchomości, na których było ono zorganizowane. Nie można zatem określić współwłaścicieli przedmiotowych nieruchomości i jednocześnie wspólników spółki jawnej jako "osoby trzecie" wobec właściciela przedsiębiorstwa. Okoliczność, że przedmiotowe nieruchomości zostały wniesione jako wkład do Spółki jawnej, nie została bowiem ujawniona.

Wyjaśnić należy, iż w rozumieniu art. 273 § 2 P.p.s.a. późniejsze wykrycie okoliczności faktycznych lub środków dowodowych dotyczy faktów i środków dowodowych, które poza przesłanką ich nieujawnienia w postępowaniu prawomocnie zakończonym powinny być dla strony skarżącej "nieujawnialne". Przepis ten obejmuje bowiem fakty nieujawnialne albo stronie nieznane i dla niej niedostępne. Natomiast fakty i środki dowodowe ujawnialne, czyli te, które strona powinna znać, gdyż miała możliwość do nich dostępu, nie są objęte hipotezą tego przepisu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 maja 1968 r. I Co 1/68 OSNC 1969//2/36, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 kwietnia 2005 r. GSK 1242/04, Lex nr 176988).

Analiza art. 273 § 2 P.p.s.a. prowadzi zatem do wniosku, że podstawa do wznowienia postępowania sądowego określona w tym przepisie nie zachodzi wówczas, gdy istniała obiektywna możliwość powołania się na okoliczności faktyczne lub środki dowodowe w poprzednim postępowaniu.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego taka sytuacja wystąpiła w rozpoznawanej sprawie. Autor skargi o wznowienie postępowania sądowego w jej uzasadnieniu na str. 6 pkt 10 przyznał, że "w aktach sprawy znajdowały się dokumenty z nieprzetłumaczonymi na język polski wpisami w języku niemieckim, w tym w rejestrze handlowym RHB [...] pozyskane z Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach (...)".

Z akt sprawy wynika, że faktycznie w tomie I na karcie 66 znajduje się odpis w języku niemieckim z rejestru handlowego nr [...] spółki o nazwie [...] (tłumaczenie k. 754-755 tom VI), a na karcie 67 zarządzenie o przekształceniu spółki z o.o. w spółkę jawną i wpisaniu odpowiednich zmian w rejestrach handlowych w pozycjach [...] i [...] (tłumaczenie k.791-792 tom VI). Dokumenty te są poświadczone "za zgodność z oryginałem" przez Urząd Wojewódzki w Katowicach w dniu [...] lipca 1992 r. Oznacza to, że od daty złożenia tych dokumentów do akt sprawy do daty wydania w tej sprawie wyroku przez Naczelny Sąd Administracyjny co nastąpiło w dniu 5 lutego 2008 r. upłynęło niemal 16 lat. Organ prowadzący postępowanie miał zatem wystarczająco dużo czasu zarówno na zlecenie przetłumaczenia tych dokumentów jak i wystąpienia do archiwum o akta rejestrowe przedmiotowej spółki, które były przez cały ten czas dostępne.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego wyjaśnienie Ministra Gospodarki przyczyn z powodu których nie mógł z nich skorzystać nie zasługuje na uwzględnienie.

Podkreślić bowiem należy, że skargę o wznowienie postępowania sądowego nie służy do ewentualnej eliminacji braku aktywności czy popełnionych przez stronę błędów przy prowadzeniu sprawy (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 czerwca 1999 r. III CKN 458/99, Lex nr 152441).

Powyższe rozważania upoważniają co stwierdzenia, że omawiany środek dowodowy nie jest nowy, z którego organ nie mógł skorzystać w poprzednim postępowaniu, a zatem skarga o wznowienie postępowania sądowego nie została oparta na ustawowej podstawie zaś to skutkuje jej odrzuceniem (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 stycznia 1968 r. I CZ 122/677 OSNC 1968/8-9/154.

Natomiast Naczelny Sąd Administracyjny uznał, iż w tej sprawie termin do wzniesienia skargi o wznowienie postępowania sądowego określony w art. 277 P.p.s.a. nie został przekroczony. O rozpoczęciu biegu terminu do wniesienia skargi o wznowienie decyduje bowiem dzień, w którym strona dowiedziała się o podstawie wznowienia. W tym przypadku pozyskanie przez Ministra Gospodarki uwierzytelnionych kopii dokumentów nadesłanych przez archiwum nastąpiło w dniu [...] października 2008 r., zaś skarga o wznowienie postępowania została wniesiona w dniu 16 stycznia 2009r.

Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 281 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w postanowieniu.

O kosztach postępowania orzeczono na mocy art. 276 w związku z art. 204 pkt 2, art. 205 § 2 i art. 209 cyt. ustawy.