Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 644/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2018-10-17 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity
article: art. 7, art. 77, art. 107, art. 136
journal: Dz.U. 2017 poz 1257
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SNSA Małgorzata Wolska Sędziowie WSA Elżbieta Mazur – Selwa /spr./ WSA Piotr Godlewski Protokolant specjalista Anna Mazurek - Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 października 2018 r. sprawy ze skargi A. M. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia, że wypłacone świadczenie pieniężne jest kwotą nienależnie wypłaconą i ustalenia terminu jej zwrotu uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej: "SKO", "organ odwoławczy" lub "organ II instancji") utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta (dalej: "organ I instancji") z dnia [...] września 2017 r. nr [...]w sprawie ustalenia, że wypłacona A.M.S. tytułem świadczenia pieniężnego na zakup posiłku lub żywności (zasiłek celowy) w ramach programu wieloletniego "Pomoc państwa w zakresie dożywiania" kwota 434 zł jest kwotą nienależnie wypłaconą.

W podstawie prawnej decyzji organ wskazał art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r.-Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017r., poz. 1257, dalej: "K.p.a.") oraz art 6 pkt 16, art. 98 w zw. z art. 104 ust.4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2017r., poz. 1769 ze zm., dalej: "u.p.s.")

Z ustaleń organów wynika, że decyzją z dnia [...] lipca 2016 r. nr +[...] przyznano A.M.S. zasiłek celowy w kwocie 434 zł.

Organ ustalił, że świadczenie zostało przyznane w oparciu o treść kwestionariusza wywiadu środowiskowego z dnia 19 lipca 2016 r., w którym skarżąca wskazała, że zajmuje część domu wielorodzinnego, nie wskazała na posiadanie innych nieruchomości, czy ruchomości w postaci samochodów. Z oświadczenia o stanie majątkowym z dnia 11 sierpnia 2014 r. złożonego przez skarżącą i jej męża wynikało, że posiadają lokal mieszkalny o powierzchni ok. 70 m2 oraz pojazdy Hondę Civic z 1997 r. oraz Volkswagena Passata z 2002 r.

Z uwagi na zmianę sytuacji dochodowej organ dokonał weryfikacji przyznanego świadczenia. Ustalił, że mąż wnioskodawczyni jest współwłaścicielem gruntów rolnych o pow. 3,879625 ha oraz 1,5145 ha z tytułu czego uzyskuje dochód w wysokości 1.117,33 zł., figuruje również w ewidencji podatku od nieruchomości w Zakopanem jako współwłaściciel z A. S.. Ponadto na dochód dwuosobowej rodziny składa się zasiłek stały w wysokości 514 zł.

Dodatkowo skarżąca wraz z mężem są współwłaścicielami pojazdów: Ford Mondeo, Honda Civic, Toyota RAV 4, Opel Vectra Kombi, motocykle: Honda 125 Dylan, WSK 125, Honda XL 600V Transalp, Honda XL 650V, przyczepy- Świdnik 1,91, Hakpol H 750, Niewiadów N 126E).

Ujawnienie całego posiadanego majątku spowodowało, że przekroczone zostało kryterium dochodowe i spełniona została przesłanka z art. 6 pkt 16 u.p.s.

Jednocześnie organ nie stwierdził podstaw do zastosowania art. 104 ust.4 u.p.s. i odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranego zasiłku.

W odwołaniu od powyższej decyzji A. M. S. wskazała, że jej mąż wraz z byłą żoną są współwłaścicielami gruntów rolnych, lecz umową dzierżawy z dnia 22.08.2012r. grunty o pow. 6,6965 ha położone w W. zostały wydzierżawione. Podniosła, że majątek trwały i ruchomy wykazany przez organ nie ma bezpośredniego wpływu na przyznanie zasiłku stałego, a ponadto wymienione przez organ pojazdy mechaniczne nie są własnością jej, lecz byłej żony A. S. Własność mieszkania wykazała w oświadczeniu majątkowym z dnia 11.08.2014r. "lokal mieszkalny o pow. ok. 70 m2-własność".

Zarzuciła, że zawiadomienie o wyznaczonym terminie wywiadu na dzień 01.08.2017r. odebrała 03.08.2017r., a zatem dwa dni po jego wyznaczeniu, jak również, że przed wydaniem decyzji nie uchylono decyzji przyznającej jej świadczenie.

Powyższych zarzutów nie podzieliło SKO, które opisaną na wstępie decyzją utrzymało decyzję organu I instancji w mocy.

Organ II instancji stwierdził, że skarżąca nie poinformowała pracownika socjalnego o posiadanych zasobach majątkowych, tym samym udzieliła nieprawdziwych informacji o swojej sytuacji materialnej- co z punktu widzenia treści; art. 6 pkt 16 u.p.s. jest równoznaczne z nienależnie pobranym świadczeniem.

Odnosząc się do zarzutów nieprzeprowadzenia wywiadu środowiskowego wskazał, że organ I instancji w toku prowadzonego postępowania kilkakrotnie próbował przeprowadzić rodzinny wywiad środowiskowy, jednak bezskutecznie. W dniach 23.06.2017r. oraz 27.06.2017r. pracownik socjalny udał się pod adres zamieszkania ul. K. celem przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, bezskutecznie ponieważ nie zastał nikogo w domu. Następnie w dniu 28.06.2017r. pracownicy socjalni udali się do lokalu mieszkalnego będącego własnością odwołującej pod adresem ul. S. 94c/12 jednak mimo czyjejś obecności w mieszkaniu, nie zostali wpuszczeni. Pismem z dnia 28.06.2017r. wezwano odwołującą w celu ustalenia terminu przeprowadzenia wywiadu- wezwanie zostało skutecznie doręczone w dniu: 14.07.2017r. Kolejnym zawiadomieniem z dnia 19.07.2017r. organ wyznaczył z urzędu termin przeprowadzenia wywiadu na dzień 01.08.2017r. pod rygorem jego pominięcia (wezwanie zostało odebrane w dniu 03.08.2017r.). W dniu 01.08.2017r. pracownicy socjalni udali się do mieszkania przy ul. K., lecz nie zostali wpuszczeni.

W ocenie organu odwoławczego nie może niweczyć dokonanych przez organ I instancji ustaleń, nieprawidłowe doręczenie zawiadomienia o przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego w dniu 1 sierpnia 2017 r., w sytuacji gdy podejmowane przez organ I instancji kilkakrotne próby przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, okazywały się bezskuteczne z powodu zaniechania po stronie wnioskodawczyni.

Jak podkreślił organ II instancji pomimo braku współpracy, organ I instancji samodzielnie ustalił sytuację finansową oraz posiadane zasoby majątkowe rodziny występując z wnioskami do odpowiednich instytucji o stosowne zaświadczenia.

Odnosząc się do zarzutu błędnego wyliczenia dochodu z gruntów rolnych, które zostały oddane w dzierżawę Kolegium wskazało, że zgodnie z art. 8 ust. 9 dochód ten ma charakter ryczałtowy i jest ustalany niezależnie od faktycznych dochodów, jakie przynosi dane gospodarstwo.

W skardze do Sądu skarżąca podobnie jak w odwołaniu podniosła, że majątek męża nie powinien przesądzać o jej prawie do wnioskowanego zasiłku.

W jej ocenie również dochód z gospodarstwa został nieprawidłowo zaliczony do ich dochodu. Ze względu na swoje inwalidztwo mąż, zgodnie z art 7 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników spełnił warunek odliczenia od dochodu, ryczałtowo wyliczonego dochodu z wydzierżawionych gruntów rolnych, co w jej przekonaniu uzasadnia nie doliczanie tego dochodu na gruncie u.p.s. Zawarta umowa dzierżawy dawała mu prawo do niedoliczania dochodu z wydzierżawionego gruntu do swojego dochodu, jako osoby niepełnosprawnej, która zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej.

W dalszej kolejności zarzuciła pozostawanie w obrocie prawnym dwóch sprzecznych ze sobą decyzji, tj. decyzji przyznającej zasiłek i decyzji stwierdzającej, że przyznane świadczenie jest nienależne. Zdaniem skarżącej organ powinien był w pierwszej kolejności wznowić postępowanie, a następnie w przypadku stwierdzenia, że nie zostały spełnione przesłanki do przyznania zasiłku uchylić bądź zmienić decyzję przyznającą ten zasiłek. Dopiero po uprawomocnieniu się tej decyzji możliwe byłoby wszczęcie postępowania o zwrot nienależnie pobranego świadczenia.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje;

Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co wynika z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2016 r. poz. 1066). Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 r., poz. 718; zwana dalej w skrócie P.p.s.a.). Stosownie do tego przepisu Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Natomiast w myśl art. 145 P.p.s.a., Sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia lub stwierdzenia ich nieważności, ewentualnie niezgodności z prawem, gdy dotknięte są one naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania, innym naruszeniem przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy, lub zachodzą przyczyny stwierdzenia nieważności decyzji wymienione w art. 156 k.p.a. lub innych przepisach.

W ramach kontroli legalności decyzji Sąd stosuje przewidziane prawem środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 P.p.s.a.).

Skarga jest zasadna.

Decyzją nr [...] z dnia 22 lipca 2016 r. Burmistrz Miasta przyznał A. S. świadczenie pieniężne na zakup posiłku lub żywności (zasiłek celowy) w ramach programu wieloletniego "Pomoc państwa w zakresie dożywiania" w kwocie 434 zł. Na podstawie materiału dowodowego organ I instancji ustalił wówczas, że dochód rodziny wyniósł ogółem 771 zł i pochodził on z zasiłku stałego w wysokości 514 zł oraz zasiłku okresowego 257 zł.

Decyzją z dnia [...] września 2017 r. nr [...]Burmistrz Miasta ustalił A.S. kwotę nienależnie wypłaconego świadczenia pieniężnego na zakup posiłku lub żywności (zasiłek stały) w ramach programu wieloletniego "Pomoc państwa w zakresie dożywiania", tj. kwoty 434 zł wynikającej z decyzji nr [...] z dnia[...] lipca 2016 r. jest kwota nienależnie wypłaconą i ustalającej termin jej zwrotu do dnia 30 listopada 2017 r. W uzasadnieniu organ I instancji wskazał, że przyznanie świadczenia nastąpiło na skutek nieujawnienia przez wnioskodawczynię i jej męża całego posiadanego majątku i dochodów. Decyzje z dnia [...]lutego 2018 r. SKO utrzymało w/w decyzją w mocy.

Z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego 19 lipca 2016 r. wynika, że A. S. podała jako źródło utrzymania siebie i męża zasiłki z pomocy społecznej. W oświadczeniu z 6 lipca 2016 r. złożonym przez męża skarżącej R. S. podał on, że otrzymuje zasiłek stały i nie osiąga innych dochodów. Skarżącą pouczono o treści art. 75 K.p.a., art. 233 kk i art. 11 ust. 2, art. 103, art. 109, art. 100 ust. 2, art. 98, art. 104 i art. 6 pkt 16 u.p.s.

Natomiast organ I instancji w trakcie prowadzonego postępowania zgromadził dokumenty wskazujące na to, że do przyznania zasiłku doszło na skutek nieujawnienia wszystkich dochodów oraz zasobów majątkowych. Organ ustalił, że R. S. jest wraz z byłą żoną iścicie! grunty na terenie gminy [...] o pow. 6,90 ha, co stanowi 7,0020 ha przeliczeniowych. Są oni także współwłaścicielami w udziale wynoszący 14 w gruncie położonym w miejscowości W. o łącznej powierzchni 1,61 ha co stanowi 1,5145 ha przeliczeniowych. Z informacji uzyskanej z Urzędu Miasta [...]. z dnia 7.03,2017r, wynika, że R. S. figuruje w ewidencji podatku od nieruchomości w Z. przy ul. C. [...] oraz przy ul. S. [...] jako współwłaściciel z A. S. R. S.wraz z A. M. S. są współwłaścicielami i właścicielami pojazdów mechanicznych samochodów osobowych Ford Mondeo, Honda Civic, Toyota RAV 4, Opel Vectra Kombi, motocykli Honda 125 Dylan, WSK 125, Honda XL 6G0V Transalp, Honda XL 650V oraz przyczep; Świdnik 1,91, Hakpol H 760 oraz Niewiadów N 126EO.

Kluczowe znaczenie w przedmiotowej sprawie miał fakt nieujawnienia, że mąż odwołującej jest wraz z byłą żoną właścicielem gruntów rolnych.

Na łączny dochód rodziny składa się dochód z gospodarstwa rolnego R. S. o łącznej pow, 3.879625 ha przel.. X 288 zł (1/2 z 7,002 ha przel. +1/4 z 15145 ha przel.) w wysokości 1117,33 zł - zgodnie z art 8 ust 9 ustawy. Łączny dochód rodziny odwołującego ustalony na podstawie art. 8 ustawy o pomocy społecznej wyniósł zatem 1.634,33 zl (1.117,33 zł + 514 zł).

Materialnoprawną podstawę zaskarżonego w niniejszym postępowaniu rozstrzygnięcia stanowią przepisy ustawy o pomocy społecznej. Stosownie do art. 98 u.p.s., świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń pomocy społecznej, niezależnie od dochodów rodziny. Art. 104 ust. 4 stosuje się odpowiednio.

Świadczenie nienależnie pobrane to świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej (art. 6 pkt 16 u.p.s.).

Zgodnie zaś z art. 104 ust. 1 u.p.s., należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej, z tytułu opłat określonych przepisami ustawy oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Wysokość należności, o których mowa w ust. 1 art. 104 u.p.s., podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej (art. 104 ust. 3 u.p.s.). W przypadku posiadania uprawnień do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej kwoty nienależnie pobranych świadczeń pieniężnych podlegają potrąceniu z bieżących wypłat (art. 104 ust. 2 u.p.s.). Wskazane wyżej należności podlegają zwrotowi na rachunek bankowy odpowiednio gminy, powiatu lub samorządu województwa (art. 104 ust. 8 u.p.s.).

Zgodnie z art. 104 ust. 4 u.p.s., w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.

Z powyższego wynika, że wydanie decyzji o zwrocie nienależnie pobranych z pomocy społecznej świadczeń musi poprzedzać postępowanie wyjaśniające w odniesieniu do aktualnej sytuacji życiowej, rodzinnej i materialnej osoby zobowiązanej pod kątem możliwości zastosowania dobrodziejstw przewidzianych w art. 104 ust. 4 u.p.s. Powyższe stanowisko wynika z ugruntowanego orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego (np. wyrok NSA z 30 października 2008 r. I OSK 1863/2007, wyrok NSA z 19 listopada 2008r. I OSK 1894/07, wyrok NSA z 18 marca 2011 r. I OSK 2065/10).

SKO –badając sytuację skarżącej - skorygowało ustalenie organu I instancji, nie wliczając do dochodów rodziny zasiłku okresowego w kwocie 257 zł. Kwestię tę należy wyjaśnić i z całą pewnością ustalić czy skarżąca pobierała w kontrolowanym okresie zasiłek okresowy (art. 8 u.p.s.).

Wg SKO spełniona została przesłanka z art. 98 u.p.s. tj. uzyskania przez skarżącą świadczenia na podstawie nieprawdziwych informacji. Warunkiem jednak prawidłowości takich wniosków byłoby wykazanie, że skarżąca świadomie podała nieprawdziwe dane o swojej sytuacji majątkowej wprowadzając organ w błąd. Hipoteza art. 6 pkt 16 u.p.s. nie obejmuje sytuacji w której pytanie skierowane przez organ do beneficjenta pomocy społecznej o jego sytuację majątkową było niejednoznaczne i można było, stosując zasady logiki i doświadczenia życiowego, różnie na nie odpowiedzieć. Trudno w takiej sytuacji mówić o kłamstwie, gdy strona działała w usprawiedliwionym okolicznościami przekonaniu, że podaje prawdziwe dane.

Wnioski organów, że z uwagi na niepoinformowanie ich przez skarżącą o faktycznej sytuacji majątkowej rodziny było zatajeniem w ustalonym stanie faktycznym sprawy są zbyt daleko idące i przedwczesne w okolicznościach sprawy.

Analiza wywiadu środowiskowego z dnia 19 lipca 2016 r. jest tego dobitnym dowodem. Otóż w dacie tej przeprowadzono jedynie aktualizację wywiadu środowiskowego, dotycząca osób, które korzystają już z pomocy społecznej i to w oparciu o nieobowiązujące już przepisy prawa. Druk, na którym przeprowadzono aktualizacje wywiadu stanowił obowiązujący do 6 lipca 2012 r. załącznik nr 2 cz. IV do rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 25 stycznia 2011 r. w sprawie wywiadu środowiskowego (Dz.U. z 2011 r., nr 27, poz. 138). W dacie sporządzenia wywiadu obowiązywało rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 8 czerwca 2012 r. (Dz.U. z 20102 r., poz. 712), które weszło w życie 7 lipca 2012 r. Okoliczność ta w powiązaniu z faktem, że w dacie sporządzenia wywiadu skarżąca, a w dniu 6 lipca 2016 r. jej mąż i córka złożyli oświadczenia pod rygorem odpowiedzialności karnej na nieobowiązującym wzorze oświadczenia o stanie majątkowym, niespełniającym wymogów co do treści obowiązującego wzoru – załącznika nr 2 do rozporządzenia z dnia 8 czerwca 2012 r. mogła mieć wpływ na ocenę zachowania skarżącej przez pryzmat art. 98 u.p.s.

Rozpoznając ponownie sprawę SKO rozważy, czy wadliwość ta może przełożyć się na wniosek, że nie doszło do pobrania nienależnego świadczenia. W szczególności przy składaniu oświadczeń o stanie majątkowym na drukach wypełnionych przez skarżącą, jej córkę i męża brak było szczegółowych elementów dotyczących poszczególnych składników majątku, tj. nieruchomości, ruchomości, zasoby pieniężne, inne informacje o stanie majątkowym wynikających z opisanego wyżej załącznika nr 2 do rozporządzenia.

Pouczenie zalegające w aktach administracyjnych nie dotyczy treści art. 8 u.p.s. Możliwa jest więc taka ocena stanu faktycznego sprawy, że skarżąca w dobrej wierze podała dane, które stały się podstawa przyznania jej świadczenia.

SKO dokonując oceny zaistnienia przesłanek z art. 98 u.p.s. poza analizą wniosku o przyznanie świadczenia z 6 lipca 2016 r., oświadczeń i aktualizacji wywiadu środowiskowego z 19 lipca 2016 r. odniosło się do oświadczenia majątkowego skarżącej złożonego 11 sierpnia 2014 r., czyniąc je elementem podstawy faktycznej rozstrzygnięcia.

W sprawie o przyznanie zasiłku skarżąca złożyła oświadczenie o stanie majątkowym w dniu 11.08.2014 r.

W oświadczeniu tym skarżąca poinformowała, że na stan majątkowy jej i jej rodziny – "mąż R. S." składają się poszczególnie wymienione w nim składniki. Istotne jest, że znaczek 1 przy tym oświadczeniu odsyła do wyjaśnienia u dołu strony, iż "należy uwzględnić majątek objęty wspólnością ustawową i majątek odrębny".

Zdaniem Sądu mogła ona przypuszczać, że oczekuje się od niej informacji o jej majątku osobistym i majątku wspólnym z mężem, a nie majątku osobistym męża.

Procedujące w kontrolowanej sprawie organy winny były ocenić treść tego oświadczenia, skonfrontować go z pozostałymi dokumentami w sprawie.

Musi być jasne, czy organy identyfikują nienależnie pobrane świadczenie uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji i dotyczy to oczywiście definicji informacji sprzed daty przyznania świadczenia, czy też niepoinformowania i zmianie sytuacji materialnej lub osobistej w toku jego pobierania.

Sąd nie podziela prezentowanego w piśmiennictwie i orzecznictwie stanowiska o wyłącznie obiektywnym charakterze świadczenia nienależnie pobranego na gruncie u.p.s., abstrahującego od staranności, stanu wiedzy winy beneficjenta pomocy społecznej.

Na taki sposób ujmowania tego pojęcia wskazuje użycie w treści art. 6 pkt 6 u.p.s. sformułowanie "nieprawdziwe informacje". Wykładnia językowa tego pojęcia mogłaby na pierwszy rzut oka wskazywać na jego obiektywny charakter, może być ona zgodna ze stanem faktycznym wtedy jest prawdziwa, lub niezgodna z nim, wtedy jest nieprawdziwa.

Jednakże opieranie się tylko i wyłącznie na niej byłoby wadliwe. Funkcjonalnie pojęcie to jest związane z art. 98 u.p.s., który statuuje obowiązek zwrotu świadczeń nienależnie pobranych, chyba, że zachodzą przesłanki z odpowiednio stosowanego art. 104 ust. 3 u.p.s.

Bezwzględny obowiązek zwrotu świadczenia (art. 98 u.p.s.) z powodu podania "nieprawdziwych informacji" nie może abstrahować od świadomości osoby udzielającej bądź nieudzielającej danej informacji. Osoba ta może bowiem w najlepszej wierze podać np. niepełne informacje na skutek błędnego czy niedokładnego pouczenia przez organ lub usprawiedliwionej niewiedzy. Obciążanie jej skutkami z art. 98 u.p.s. byłoby sprzeczne z art. 2 i 32 ust. 2 Konstytucji RP.

Pojęcie nieprawdziwych informacji podobne jest do definicji jednej z postaci nienależnie pobranych świadczeń na gruncie ustawy i świadczeniach rodzinnych z dnia 28 listopada 2003 r. dalej u.ś.r., tj. opisanej w art. 30 ust. 2 pkt 2.

Przepis ten za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uznaje świadczenia przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd osoby pobierającej świadczenie. W treści tego przepisu jednoznacznie uznano przypadek otrzymania świadczenia na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów za jeden z przypadków świadomego wprowadzenia organu w błąd.

Fałszywe zeznania lub dokumenty to to samo co nieprawdziwe informacje podane przez stronę z art. 6 pkt 6 u.p.s. Pojęcie takiej formy i tak rozumianego nienależnie pobranego świadczenia funkcjonuje także obok wspomnianej ustawy o świadczeniach rodzinnych także na gruncie ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy państwa osobom uprawnionym do alimentów, czy ustawy o promocji zatrudnienia i bezrobociu. W żadnej z tych ustaw nie ma ona wyłącznie obiektywnego charakteru (np. art. 30 u.ś.r., art. 2 pkt 7b w z zw. z art. 23 ustawy o pomocy państwa osobom uprawnionym do alimentów czy art. 76 ust. 2 pkt 2 ustawy o promocji zatrudnienia i bezrobociu).

Zawsze przypadek nienależnie pobranego świadczenia opisywanego jako uzyskanego na podstawie fałszywych, nieprawdziwych danych wiązał się ze świadomością osoby podającej taka informację. Ponadto przepisy u.ś.r., ustawy o pomocy państwa osobom uprawnionym do alimentów czy promocji zatrudnienia, wprowadzające także inny rodzaj nienależnie pobranych świadczeń wiążąc je z koniecznością prawidłowego pouczenia strony jako warunku jego zaistnienia. (np. art. 76 ust. 2 pkt 1 ustawy o promocji zatrudnienia i bezrobociu, art. 2 pkt 7 lit a, d czy art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.

NSA w wyroku z dnia 1 grudnia 2017 r., I OSK 2630/14 stwierdził, że w orzecznictwie NSA zwraca się, bowiem uwagę na błędne utożsamianie tego pojęcia, z pojęciem "nienależnego świadczenia". Jakkolwiek, "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym np. wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, to "świadczeniem nienależnie pobranym" jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). W konsekwencji przyjmuje się, że obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy" (por. wyrok NSA z 14 grudnia 2009 r., sygn. I OSK 826/09, wyrok WSA z 26 stycznia 2010 r., sygn. IV SA/Gl 398/09, wyroki NSA z dnia 2 października 2013 r. w sprawach o sygn. akt I OSK 2998/12 i sygn. akt I OSK 2297/12 pub. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Poglądy te zostały co prawda wyrażone na gruncie ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, to jednak z uwagi na istotne podobieństwo regulacji prawnych dotyczących uznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane oraz obowiązku zwrotu takiego świadczenia, istniejących na gruncie ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, stanowisko to należy w pełni podzielić w niniejszej sprawie, z tym zaznaczeniem, że w postępowaniu o ustalenie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego badaniu organu podlegają przesłanki określone w art. 2 pkt 7 lit. a – d ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.

Sąd przytoczone stanowisko w całości podziela, dochodząc do przekonania, że stwierdzenie zaistnienia przesłanek z art. 6 pkt 16 u.p.s. przez organ administracji powinno mieć na względzie stan świadomości osoby ich udzielającej oraz jasność i klarowność pouczeń organu.

Pouczenie, to tylko takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego – można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość otrzymania bądź pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia. Pouczenie powinno się odnosić precyzyjnie do konkretnego świadczenia, jakie pobiera świadczeniobiorca, a nie do szerszej, ujętej abstrakcyjnie grupy świadczeń. Ponadto nie może ono ograniczać się do zacytowania przepisu prawnego lecz powinno być sformułowane w sposób opisowy, językiem zrozumiałym dla przeciętnego adresata danego świadczenia: konieczne jest więc uwzględnienie np. tego, że dane świadczenie przysługuje osobom niepełnosprawnym lub w podeszłym wieku (tak NSA w wyroku z dnia 13 września 2017 r. I OSK 2814/16).

Reasumując, organy procedując w tej sprawie naruszyły art. 6 pkt 16 u.p.s. poprzez jego zastosowanie w zw. z art. 98 u.p.s. w nieustalonym dokładnie stanie faktycznym sprawy. W sytuacji bezspornego ustalenia składników majątku męża skarżącej z poprzedniego małżeństwa, czego Sąd nie kwestionuje, organy przedwcześnie przyjęły, że podanie przez skarżącą w oświadczeniach innego niż ustalony przez SKO skład majątku nieruchomego wypełnia hipotezę art. 6 pkt 16 u.p.s. Zaprezentowana wyżej wykładnia art. 6 pkt 16 u.p.s. w zw. z art. 98 u.p.s. wymaga przeprowadzenia uzupełniającego postępowania dowodowego co uzasadnia zarzut naruszenia art. 7, 77, 80 i 107 § 3 k.p.a.

Kończąc niniejszy wątek Sąd nie podziela zarzutów skargi, iż po ustaniu współwłasności łącznej małżeńskiej nieznany jest ułamek jaki przypadnie byłemu małżonkowi dla niego.

Twierdzenie, że z wyroku rozwodowego nie wynika stan prawny nieruchomości, jest prawdziwe o tyle, że treścią orzeczenia sądu jest rozwiązanie małżeństwa, ale z drugiej strony bezpośrednim skutkiem tego wyroku jest wynikająca z art. 42 i art. 43 § 1 k.r.o. przemiana sytuacji prawnej przedmiotów objętych dotychczas bezudziałową wspólnością majątkową, polegająca na tym, że przedmioty te stają się współwłasnością rozwiedzionych małżonków w równych częściach ułamkowych.

Uproszczeniem jest teza, że przepis art. 43 § 1 k.r.o. wprowadza tylko domniemanie równości udziałów, pozostawiając po ustaniu wspólności niepewny stan prawny. Przepisy ustawy zaznaczają istnienie domniemania. Tak np. jest w art. 1025 § 2 k.c., który stanowi, że domniemywa się, iż osoba która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku jest spadkobiercą. Tymczasem art. 43 § 1 k.r.o. wprost stwierdza, że oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym. Oznacza to, że równość udziałów następuje z mocy samego prawa. Nie zmienia tego okoliczność, że w wypadkach określonych w art. 43 § 2 k.r.o. prawa małżonków mogą zostać orzeczeniem sądu ex tunc odmiennie ukształtowane. Prawdą jest, że możliwość sądowego ukształtowania udziałów byłych małżonków w majątku wspólnym, osłabia pewność stanu prawnego będącego na mocy art. 43 § 1 k.r.o. skutkiem orzeczenia rozwodu. Nie jest to jednak argument wystarczający do zdezawuowania wyroku rozwodowego jako dokumentu mogącego być podstawą wpisu w księdze wieczystej prawa współwłasności na rzecz rozwiedzionych małżonków (tak słusznie SN w uchwale z dnia 21 czerwca 2001 r. III CZP 16/01).

Ponadto zakładając nawet hipotetycznie, że uwzględniony zostanie przez Sąd ze skutkiem ex tunc wniosek byłej żony R. S. o ustalenie nierównych udziałów w ich majątku wspólnym, nie będzie to miało znaczenia dla sprawy o zwrot nienależnie pobranych świadczeń. Kluczowa jest bowiem kwestia zaistnienia przesłanek z art. 6 pkt 16 u.p.s. czyli podania nieprawdziwych informacji o zmianie sytuacji majątkowej i rodzinnej beneficjenta pomocy społecznej.

Sposób liczenia dochodu na gruncie ustawy o pomocy społecznej ma charakter autonomiczny, wynika on precyzyjnie z art. 8 tej ustawy. Odwoływanie się do przepisów innych ustaw przez skarżącą nie ma tu znaczenia.

Określony w art. 8 ust. 9 u.p.s. dochód ma charakter ryczałtowy i jest ustalany niezależnie od faktycznych dochodów, jakie przynosi dane gospodarstwo.

Nie ma podstaw by przyjąć, iż zastosowanie art. 8 ust. 9 u.p.s. może być uzależnione od dodatkowych ustaleń dotyczących sytuacji osobistej i zdrowotnej właściciela gospodarstwa. Bez znaczenia jest także okoliczność, czy gospodarstwo rolne jest uprawiane, czy też nie i z jakiego powodu oraz czy rzeczywiście przynosi ono dochody

Przepis art. 8 ust. 9 u.p.s. zakłada fikcję prawną, według której przyjmuje się ryczałtowy dochód z gospodarstwa rolnego, do którego strona posiada tytuł prawny. Dlatego też okoliczności, które są przyczyną nieuprawiania gospodarstwa rolnego nie mają znaczenia prawnego. Bez względu na fakt, czy ziemia uprawiana jest przez właściciela, czy nie jest uprawiana, dochód ustala się tak samo biorąc pod uwagę wielkość gospodarstwa rolnego.

Zawarte w art. 8 u.p.s. regulacje dotyczące definicji dochodu i sposobu jego obliczania są normami bezwzględnie wiążącymi organ stosujący prawo. Nie mogą być interpretowane życzeniowo, w kontekście doświadczenia życiowego, czy przez pryzmat zasad współżycia społecznego – tak słusznie NSA w wyroku z dnia 19 października 2017 r. Fakt dzierżawy gospodarstwa rolnego jest bez znaczenia. Sąd podziela tu w całości stanowisko SKO.

Niezasadny jest także zarzut skargi sprowadzający się do uznania konieczności uchylenia decyzji przyznających skarżącej zasiłek stały przed procedowaniem w przedmiocie uznania go za nienależnie pobrany i jego zwrocie. Zwrócić należy uwagę, iż zmiana lub uchylenie pierwotnej decyzji przyznającej określone świadczenie finansowe z pomocy społecznej nie pozostaje w żadnym związku z rozstrzygnięciem w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, a tym samym nie warunkuje możliwości wszczęcia postępowania i nałożenia na beneficjenta obowiązku jego zwrotu (vide wyrok NSA z 11.08.2010 sygn. akt I OSK 654/10, Lex nr 737406).

Stosownie do treści art. 104 ust. 4 u.p.s. w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie z tytułu nienależnie pobranych świadczeń niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Wydanie decyzji w przedmiocie ulgi w spłacie nienależnie pobranego świadczenia nie musi ale może być poprzedzone oceną sytuacji zobowiązanego dokonaną na podstawie rodzinnego wywiadu środowiskowego.

Wywiad środowiskowy, w myśl art. 107 ust. 1 ups ma na celu ustalenie sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osoby lub rodziny. Rodzinny wywiad środowiskowy stanowi swoiste postępowanie dowodowe, a ponieważ sporządzany jest na urzędowym formularzu, stanowi jednocześnie protokół w rozumieniu kpa. Protokół ten ma charakter dokumentu urzędowego, do którego należy stosować art. 68 § 1 i 2. Dowód z wywiadu jest konglomeratem dowodowym, polegającym na równoczesnym skonfrontowaniu oświadczeń strony, zeznań świadków, wyników oględzin w miejscu pobytu strony, treści dokumentów urzędowych i prywatnych. Nie zastępuje on innych dowodów, przewidzianych w kpa, ani ich nie wyklucza. Dowodem jest wszystko, co może się przyczynić do wyjaśnienia sprawy i nie jest sprzeczne z prawem (tak NSA w wyroku z dnia 14 października 2015 r. sygn. I OSK 700/14).

W niniejszej sprawie nie został on przeprowadzony mimo kilkukrotnych prób organu. Sąd w całości podziela stanowisko SKO o braku współdziałania strony z organem w zakresie jego przeprowadzenia. Organ kilkukrotnie próbował przeprowadzić taki wywiad. Wobec bezskuteczności podjętych działań wezwał skarżącą skutecznie doręczonym pismem z 14.07.2017 r. o ustalenie terminu wywiadu. Pismo to pozostało bez odpowiedzi. Niemożność przeprowadzenia wywiadu z dniu 1.08.2017 r. - pismo informujące o nim z 19.07.2017 r. skarżąca odebrała 3.08.2017 r. nie zmienia tej oceny.

Wykładni przepisu art. 98 u.p.s. nie można dokonywać w oderwaniu od przepisu art. 104 ust. 4 u.p.s., który ustawa nakazuje stosować odpowiednio. Rozpoznając sprawę zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, w której co do zasady postępowanie wszczynane jest z urzędu organ w toku postępowania obowiązany jest stosownie do art. 104 ust. 4 – zbadać, czy zachodzą przesłanki do odstąpienia od żądania zwrotu. Wymagać to będzie ustalenia w ramach tego samego postępowania, czy zachodzi przypadek szczególnie uzasadniony zwłaszcza z uwagi na sytuację osoby zobowiązanej do zwrotu. Wobec ustawowego wymogu złożenia wniosku, jeśli wniosek taki nie zostanie złożony przez pracownika socjalnego organ winien pouczyć stronę o takiej możliwości (tak NSA w wyroku z dnia 19 listopada 2008 r. sygn. I OSK 1894/07).

Skarżąca była informowana o treści przepisów u.p.s. w toku postępowania. Ostatnio w decyzji organu I instancji wprost o treści art. 104 ust. 4 u.p.s. Rozważenie przez SKO okoliczności z art. 104 ust. 4 u.p.s. bez wniosku pracownika socjalnego czy strony narusza art. 104 ust. 4 w zw. z art. 98 u.p.s. Nie wpłynęło to na wynik sprawy, gdyż organy nie przyznały kontrolowanymi decyzjami żadnej ulgi na podstawie powołanego przepisu.

Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy SKO podejmie próbę przeprowadzenia wywiadu środowiskowego aby ustalić przesłanki z art. 104 ust. 4 u.p.s. Ewentualny brak możliwości jego przeprowadzenia z przyczyn leżących po stronie skarżącej będzie skutkował z pewnością brakiem wniosku pełnomocnika socjalnego z art. 104 ust. 4 u.p.s. czy też trudnościami dowodowymi przy rozpoznaniu ewentualnego wniosku samej skarżącej.

Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.

Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy SKO będzie miało na względzie treść niniejszego uzasadnienia.