Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 295/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2016-12-19 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 29 ust. 3 w zw. z art. 23
journal: Dz.U. 2016 poz 169
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Mirosława Rozbicka-Ostrowska, Sędziowie sędzia WSA Ewa Kamieniecka, sędzia NSA Henryk Ożóg (spr.), Protokolant Aleksandra Markiewicz, po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 16 grudnia 2016 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z dnia [...] marca 2016 r. nr [...] w przedmiocie uchylenia decyzji w sprawie uznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane, podlegające zwrotowi bez odsetek ustawowych za opóźnienie i orzeczenie o obowiązku zwrotu świadczeń z funduszu alimentacyjnego w kwocie 4400 zł. bez odsetek I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji i umarza postępowanie administracyjne; II. przyznaje adwokatowi A. K. kwotę 590,40 (słownie: pięćset dziewięćdziesiąt 40/100) złotych w tym 23% VAT od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu sądowym.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi M. K. (skarżąca) jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z dnia [...] marca 2016 r., nr [...].

Decyzja ta w całości uchyliła decyzję Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej we W. z dnia [...] lutego 2016 r., nr [...] uznającą świadczenie z funduszu alimentacyjnego, wypłacone za okres od 1 listopada 2013 r. do 30 września 2014 r., za nienależnie pobrane, w wysokości 4400 zł, podlegające zwrotowi bez odsetek ustawowych za opóźnienie, i orzekła obowiązek zwrotu przez skarżącą tych świadczeń – bez odsetek.

W podstawie prawnej zaskarżonej decyzji powołano art. art. 138 § 1 pkt 2 kpa i 29 ust. 3 w zw. z art. 23 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2016 r., poz. 169 ze zm.), ustawa.

W uzasadnieniu tej decyzji zaś stwierdzono:

Decyzją z dnia [...] grudnia 2013 r. nr [...] organ I instancji przyznał skarżącej świadczenia z funduszu alimentacyjnego na okres od 1 listopada 2013 r. do 30 września 2014 r., w wysokości 400 zł miesięcznie. Przyznając prawo do świadczeń, organ I instancji uwzględnił, że I. K. - matka skarżącej, została zobowiązana do ponoszenia alimentów na jej rzecz, w kwocie 400 zł miesięcznie na mocy wyroku Sądu Rejonowego dla Wrocławia-Fabrycznej Wydział III Rodzinny i Nieletnich z dnia 20 października 2010 r. sygn. akt [...].

Na mocy wyroku Sądu Rejonowego we Wrocławiu z dnia 23 lipca 2014 r. sygn. akt [...], wysokość alimentów na rzecz skarżącej została obniżona z kwoty 400 zł na 200 zł miesięcznie, począwszy od dnia 1 lutego 2014 r. Natomiast wyrokiem Sądu Okręgowego we Wrocławiu z dnia 23 stycznia 2015 r. sygn. akt [...], obowiązek alimentacyjny matki wobec skarżącej został uchylony z dniem 1 lipca 2013 r.

Wobec powyższego, w dniu 17 października 2014 r., organ I instancji wznowił postępowanie w sprawie przyznania skarżącej świadczeń z funduszu alimentacyjnego, a następnie wydał decyzję dnia [...] marca 2015 r. nr [...], na mocy której uchylił decyzję z dnia [...] grudnia 2013 r. nr [...], przyznającą skarżącej świadczenia z funduszu alimentacyjnego.

Z kolei, na mocy decyzji z dnia [...] maja 2015 r. nr [...], organ I instancji uznał świadczenia z funduszu alimentacyjnego, wypłacone skarżącej w okresie od 1 listopada 2013 r. do 30 września 2014 r., w wysokości 4400 zł, za nienależnie pobrane, podlegające zwrotowi bez odsetek ustawowych. W podstawach prawnych tej decyzji organ powołał się na art. 2 pkt 7 lit. c ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, zgodnie z którym za nienależnie pobrane świadczenia uważa się świadczenia wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia.

Skarżąca odwołała się od powyższej decyzji do Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W., które - decyzją z dnia [...] grudnia 2015 r. nr [...] - uchyliło zaskarżoną decyzję organu I instancji z dnia 14 maja 2015 r., przekazując sprawę do ponownego rozpatrzenia.

Uprzednio, Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W., po zapoznaniu się z aktami sprawy, powzięło wątpliwość co do zgodności z prawem decyzji ostatecznej z dnia [...] marca 2015 r. nr [...], uchylającej - w wyniku wznowienia postępowania - decyzję z dnia [...] grudnia 2013 r. nr [...], przyznającą skarżącej świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Wobec tego, Kolegium wszczęło z urzędu postępowanie celem zbadania zgodności z prawem decyzji z dnia [...] marca 2015 r. nr [...], uchylającej decyzję z dnia [...] grudnia 2013 r. nr [...], przyznającą skarżącej świadczenia z funduszu alimentacyjnego.

W wyniku przeprowadzonego postępowania, decyzją z dnia [...] września 2015 r. nr [...], Kolegium stwierdziło nieważność "powznowieniowej" decyzji organu I instancji z dnia 17 marca 2015 r. W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że wznawiając postępowanie, organ I instancji przyjął, że wyrok Sądu Rejonowego dla Wrocławia-Fabrycznej Wydział III Rodzinny i Nieletnich z dnia 20 października 2010 r. sygn. akt [...], zobowiązujący matkę skarżącej do ponoszenia alimentów na rzecz córki, został zmieniony w drodze wyroku Sądu Okręgowego we Wrocławiu z dnia 23 stycznia 2015 r. sygn. akt [...], uchylającego obowiązek alimentacyjny obciążający matkę skarżącej od dnia 1 lipca 2013 r. W ocenie tegoż organu stanowiło to przesłankę wznowienia postępowania, określoną w art. 145 § 1 pkt 8 k.p.a., zgodnie z którym, w sprawie zakończonej decyzją ostateczną wznawia się postępowanie, jeżeli decyzja została wydana w oparciu o inną decyzję lub orzeczenie sądu, które zostało następnie uchylone lub zmienione. Zdaniem Kolegium, między wyrokiem o zasądzeniu alimentów a decyzją w przedmiocie przyznania prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, nie zachodzi zależność, o jakiej mowa w art. 145 § 1 pkt 8 k.p.a. Oznacza to, że organ I instancji wznowił postępowanie w sprawie zakończonej ostateczną decyzją z dnia 17 grudnia 2013 r., dopuszczając się naruszenia prawa procesowego - art. 145 § 1 pkt 8 k.p.a. Kolegium zauważyło jednocześnie, że postępowanie dotyczące sytuacji, w której zapadł wyrok obniżający wysokość zasądzonych alimentów lub znoszący obowiązek alimentacyjny, zostało odrębnie uregulowane - w art. 29 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy - w efekcie uchylenia decyzji z dnia [...] maja 2015 r. nr [...] decyzją Kolegium z dnia [...] grudnia 2015 r. nr [...] - organ I instancji wydał zaskarżoną decyzję z dnia [...]lutego 2016 r., w której uznał świadczenie z funduszu alimentacyjnego, wypłacone za okres od 1 listopada 2013 r. do 30 września 2014 r., w wysokości 4400 zł, za nienależnie pobrane, podlegające zwrotowi bez odsetek ustawowych za opóźnienie. W podstawach prawnych wydanej decyzji, organ I instancji powołał się na art. 2 pkt 7 lit. a) oraz art. 29 ust. 3 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W ocenie organu, w sprawie wystąpił przypadek nienależnie pobranych świadczeń, o których mowa w art. 2 pkt 7 lit. a), w związku z art. 29 ust. 3 oraz art. 24 ust. 1 tej ustawy, ponieważ wypłata świadczeń nastąpiła pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń - taką okolicznością było uchylenie obowiązku alimentacyjnego matki wobec córki - z dniem 1 lipca 2013 r.

Skarżąca odwołała się od decyzji w sprawie nienależnie pobranych świadczeń. Oświadczyła, że w jej przypadku nie doszło do nienależnego pobrania świadczeń, ponieważ alimenty były wypłacane do 31 października 2014 r., zaś wyrok uchylający obowiązek alimentacyjny zapadł w styczniu 2015 r. Ponadto opisała swoją trudną sytuację finansową, wnosząc o "całkowite umorzenie roszczeń""

Organ odwoławczy nie uwzględnił tej argumentacji.

W art. 2 pkt 7 powołanej we wstępie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, zwanej dalej "ustawą", znajdują się definicje świadczeń nienależnie pobranych. Za takie uważa się świadczenia z funduszu alimentacyjnego: a) wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części, b) przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia, c) wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia, d) wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów.

Organ I instancji uznał, że w rozpatrywanej sprawie wystąpił przypadek nienależnie pobranych świadczeń, o których mowa w art. 2 pkt 7 lit. a) ustawy, ponieważ wypłata świadczeń nastąpiła pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń - taką okolicznością było uchylenie obowiązku alimentacyjnego matki skarżącej wobec skarżącej z dniem 1 lipca 2013 r.

Po zapoznaniu się z okolicznościami sprawy, Kolegium stwierdziło, że rozstrzygnięcie organu I instancji w dotychczasowym kształcie nie może się ostać. Zdaniem organu odwoławczego (i w tym zakresie należy zgodzić się z twierdzeniem odwołania), sprawa nie może być rozpatrywana pod względem nienależnie pobranych świadczeń, o jakich mowa w art. 2 pkt 7 ustawy. W sytuacji skarżącej nie zaistniał bowiem żaden z przypadków opisany w tym przepisie.

W sprawie bezsporne jest, że wyrok Sądu Rejonowego dla Wrocławia-Fabrycznej Wydział III Rodzinny i Nieletnich z dnia 20 października 2010 r. sygn. akt [...], zobowiązujący matkę skarżącej do ponoszenia alimentów na rzecz córki w kwocie 400 zł miesięcznie, został zmieniony w drodze wyroku Sądu Okręgowego we Wrocławiu z dnia 23 stycznia 2015 r. sygn. akt [...] uchylającego obowiązek alimentacyjny obciążający matkę skarżącej, począwszy od dnia 1 lipca 2013 r. Oznacza to, że uchylenie obowiązku alimentacyjnego zadziałało z mocą wsteczną. Jednocześnie bezsporne jest, że w okresie od 1 listopada 2013 r. do 31 października 2014 r. skarżącej były wypłacane świadczenia z funduszu alimentacyjnego, ponieważ w owym czasie w mocy pozostawał wyrok zasądzający alimenty.

Taki stan faktyczny przewidział ustawodawca i opisał go w art. 29 ust. 3 ustawy. Wskazał w nim, że w przypadku gdy sąd zwolnił osobę z obowiązku alimentacyjnego, a osoba uprawniona, w okresie od dnia zmiany wysokości zasądzonych alimentów do dnia wpływu tytułu wykonawczego do komornika sądowego, pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego za ten okres, jest obowiązana do ich zwrotu bez odsetek. Przepis art. 23 stosuje się odpowiednio.

Z powyższego przepisu wynika, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone skarżącej - jakkolwiek nie są nienależnie pobrane w rozumieniu przepisów powołanej ustawy - to podlegają zwrotowi (bez odsetek). Sytuacja obniżenia wysokości alimentów lub uchylenia obowiązku alimentacyjnego na mocy wyroku sądu - często ze skutkiem wstecznym - istotnie różni się od pozostałych przypadków nienależnego pobrania świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Osoba dotąd uprawniona do alimentów, zostaje zaskoczona zmianą zakresu swoich uprawnień. W sytuacji de facto nienależnie pobranych świadczeń, znalazła się bez własnej winy czy własnego udziału (zachowania). Pobierając świadczenia z funduszu alimentacyjnego do czasu wydania wyroku sądowego obniżającego wysokość alimentów lub znoszącego obowiązek alimentacyjny, osoba uprawniona pozostaje w usprawiedliwionym przeświadczeniu i zaufaniu do prawa i organów państwa, że postępuje legalnie, pobierając świadczenia za dany okres. Zatem wzgląd na ochronę zasady lojalności (zaufania) przemawiał za tym, by złagodzić mechanizm uznawania w tej sytuacji świadczeń za nienależne pobrane, wyłączając ogólne reguły, w tym art. 2 pkt 7 ustawy oraz wynikający z art. 23 ustawy obowiązek zapłaty odsetek.

Z uwagi na powyższe, Kolegium uznało za zasadne uchylenie decyzji organu I instancji w całości i orzeczenie co do istoty sprawy na podstawie art. 29 ust. 3 ustawy. W okolicznościach rozpatrywanej sprawy właściwe jest orzeczenie, że skarżąca jest obowiązana do zwrotu świadczeń z funduszu alimentacyjnego, pobranych za okres od 1 listopada 2013 r. do 30 września 2014 r., w kwocie 4400 zł, bez odsetek.

Mając na uwadze "odpowiednie" zastosowanie przepisu art. 23 ustawy, Kolegium poinformowało skarżącą, że zgodnie z art. 23 ust. 8 ustawy, organ właściwy wierzyciela może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Strona może zatem wystąpić do organu I instancji, który - po przeprowadzeniu postępowania dotyczącego istnienia przesłanek ("szczególnie uzasadnionych okoliczności") - wyda decyzję w przedmiocie ewentualnej ulgi.

W skardze skarżąca podniosła, że świadczenia, które otrzymywała były świadczeniami należnymi. Pobierała zasiłek prawidłowo przyznany. Jest w trudnej sytuacji materialnej. Dodała, że w jej przypadku nie doszło do nienależnego pobrania świadczeń ponieważ alimenty były wypłacane do 30 września 2014 r. a wyrok uchylający alimenty zapadł w styczniu 2015 r. Kolegium błędnie interpretuje art. 29 ust. 3. W przepisie tym jest mowa, że w przypadku gdy sąd zwolnił osobę z obowiązku alimentacyjnego, a osoba uprawniona w okresie od dnia zmiany wysokości zasądzonych alimentów do dnia wpływu tytułu wykonawczego do komornika sądowego pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego za ten okres jest obowiązana do ich zwrotu bez odsetek. Jednak "nie było wpływu tytułu wykonawczego do komornika sądowego o wypłatę świadczeń po wyroku Sądu z dnia 23 stycznia 2015 r." Wniosła więc o uchylenie decyzji nakazujących jej zwrot kwoty 4400 zł z tytułu otrzymanych świadczeń alimentacyjnych.

Odpowiadając na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie z powodów przedstawionych w uzasadnieniu decyzji ostatecznej.

Odnosząc się do zarzutu skarżącej, że w jej przypadku nie zaistniały przesłanki wskazane w art. 29 ust. 3 ustawy, odpowiada, iż przepis ten, w zdaniu pierwszym, brzmi: W przypadku gdy sąd zwolnił osobę z obowiązku alimentacyjnego, a osoba uprawniona w okresie, o którym mowa w ust. 2 pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego za ten okres, jest obowiązana do ich zwrotu bez odsetek. W przypadku skarżącej zaistniały wszystkie okoliczności wskazane w tym przepisie:- sąd zwolnił matkę skarżącej z obowiązku alimentacyjnego, - w okresie od dnia zmiany orzeczenia do dnia jego wpływu do komornika skarżąca pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Sformułowanie zawarte w art. 29 ust. 3: "w okresie, o którym mowa w ust. 2" odnosi się jedynie do wskazania okresu, za który należy zwrócić świadczenia.

Przed Sądem pełnomocnik skarżącej wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i umorzenie postępowania administracyjnego prowadzonego w niniejszej sprawie, a nadto – o przyznanie nieopłaconych kosztów zastępstwa prawnego świadczonego na zasadzie prawa pomocy wg norm przepisanych oświadczając, że koszty te nie zostały opłacone w całości, ani w części.

Przedstawiła pismo procesowe z dnia 15 grudnia 2016 r., w którym zarzuciła naruszenie art. 29 ust. 3 w zw. z ust. 2 ustawy. Organy obu instancji bowiem wydając decyzje dotyczące zwrotu świadczeń uznały za "dzień zmiany wysokości zasądzonych alimentów" dzień sprzed wydania wyroku uchylającego obowiązek alimentacyjny matki skarżącej, tj. dzień 1 listopada 2013 r. Taka interpretacja jest sprzeczna zarówno z celem tej ustawy, jakim jest zaspokajanie bieżących potrzeb osób znajdujących się w ciężkiej sytuacji materialnej, przy bezskutecznej egzekucji świadczeń od osoby zobowiązanej, jak i z orzecznictwem sądów administracyjnych, literaturą przedmiotu oraz konstytucyjną zasadą praworządności oraz sprawiedliwości społecznej. Powołała się na tezy wyroku WSA w Gliwicach z dnia 6 maja 2016 r., sygn. akt IV SA/Gl 744/15, w szczególności na tę, że "dzień zmiany wysokości zasądzonych alimentów" należy utożsamiać z dniem uprawomocnienia się orzeczenia uwzględniającego powództwo o uchylenie lub ograniczenie obowiązku alimentacyjnego i dopiero od tego momentu możliwe jest żądanie zwrotu świadczeń z funduszu alimentacyjnego na zasadzie art. 29 ust. 2 i 3 ustawy.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

Zastrzec należy na wstępie, że sąd administracyjny kontroluje jedynie legalność zaskarżonych decyzji administracyjnych, rozumianą jako ich zgodność z przepisami powszechnie obowiązującego prawa (art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych. Dz.U. z 2014 r., poz. 1647 ze zm.; art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; ppsa).

Tak sprawowana kontrola w niniejszej sprawie wykazała, że interpretacja przepisu art. 29 ust. 3 w zw. z ust. 2 ustawy o pomocy uprawnionym do alimentów nie jest trafna, co miało wpływ na treść kwestionowanego orzeczenia i je poprzedzającego.

W orzecznictwie sądowoadministracyjm, a w szczególności w wyrokach: Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 11 lutego 2011 r., sygn. akt II SA/Po 899/10; WSA w Krakowie z dnia 13 stycznia 2015 r. sygn. akt III SA/Kr 1611/14; WSA w Gliwicach z dnia 6 maja 2016 r. sygn. akt IV SA/Gl 744/15, które skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela, uważa się, iż obowiązek wierzyciela alimentacyjnego w przypadku pobrania nienależnego świadczenia i obowiązek tego podmiotu w przypadku wystąpienia zmian w zakresie tytułu wykonawczego stanowiącego dotychczasową podstawę jego uprawnień do alimentów, uregulowane zostały przez ustawodawcę odrębnie, co potwierdza zamieszczenie w treści art. 29 ust. 2 i 3 ustawy regulacji nakazującej stosowanie jej art. 23 "odpowiednio".

Stosowanie "odpowiednio" a nie "wprost" art. 23 ustawy do przepisu art. 29 ust. 3 w zw. z ust. 2 wynika z tego, że obowiązek wierzyciela alimentacyjnego, o którym mowa w tym przepisie powstaje skutkiem zmiany w jego sytuacji prawnej ukształtowanej dotychczas mocą wyroku sądu powszechnego (względnie zatwierdzonej przez ten sąd ugody).

Świadczenie z funduszu alimentacyjnego jest świadczeniem przyznawanym w miejsce niewypełnionego przez dłużnika alimentacyjnego obowiązku, wynikającego z ustawy, a konkretyzowanego w wyroku sądowym (ugodzie).

Funkcjonowanie takiego wyroku, przyznającego alimenty w określonej wysokości przesądza o możliwości przyznania świadczenia alimentacyjnego, przy spełnieniu wymaganych ustawą warunków.

Prawomocny wyrok zasądzający alimenty ma i ten skutek, że odnosi się również do zdarzeń przyszłych. Sąd bowiem zobowiązując do alimentów ustala rozmiar tego obowiązku i czas jego trwania również z uwzględnieniem faktów przyszłych, poddanych ocenie według zasad prawdopodobieństwa w chwili wydania wyroku. Ustawa zezwala jednak na ponowne określenie roszczeń na podstawie okoliczności, które ujawniły się po uprawomocnieniu się wyroku.

Zmiana okoliczności, stanowiących podstawę rozstrzygnięcia, nie może być traktowana jako zmiana stanu faktycznego, lecz jako przesłanka wniosku, że w świetle faktów ocena tego stanu okazała się nietrafna i że obecnie zachodzi możliwość jej poprawienia.

Ograniczenie lub uchylenie obowiązku alimentacyjnego następuje wprawdzie już na skutek zmiany przesłanek materialnych, jednak skuteczność prawną zyskuje dopiero przez uchylenie prawomocnego wyroku zasądzającego alimenty, który aż do tej chwili zachowuje moc obowiązującą i na skutek tego tamuje uznanie materialnych skutków zmiany. Toteż dopiero z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia uwzględniającego powództwo o uchylenie lub ograniczenie obowiązku alimentacyjnego odpada podstawa prawna rat alimentacyjnych pobranych ponad miarę zakreśloną uchyleniem lub ograniczeniem (por. uchwala składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 16 listopada 1954r. sygn. akt I Co 41/54 publ. OSNCK 1956/1/3 wydana w nieaktualnym już stanie prawnym jednak zawierająca analizę prawną całkowicie adekwatną do rozważań niezbędnych dla kontrolowanej sprawy). "Dzień zmiany wysokości zasądzonych alimentów" należy zatem utożsamiać z dniem uprawomocnienia się orzeczenia uwzględniającego powództwo o uchylenie lub ograniczenie obowiązku alimentacyjnego i dopiero od tego momentu możliwe jest żądanie zwrotu świadczeń z funduszu alimentacyjnego na zasadzie art. 29 ust. 2 i 3 ustawy. Do tego dnia natomiast organ posiada pełny tytuł do wypłaty wierzycielowi alimentacyjnemu świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Tytułem tym jest dotychczasowy prawomocny wyrok zasądzający alimenty i nie można skutecznie twierdzić, że wyrok dokonujący zmian w zakresie obowiązku alimentacyjnego niweczy z mocą wsteczną moc obowiązującą wyroku pierwotnie kształtującego obowiązek alimentacyjny. Tak natomiast błędnie orzekły organy administracyjne w niniejszej sprawie.

Nadanie sformułowaniu "od dnia zmiany wysokości zasądzonych alimentów" innej treści niż przedstawiona powyżej, a w szczególności takiej treści jak uczynił to organ w zaskarżonej decyzji, prowadziłoby do naruszenia art. 2 Konstytucji RP poprzez uchybienie jednej z przypisanych temu przepisowi zasad, jaką jest zasada zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez to państwo prawa. Adresatami świadczenia z funduszu alimentacyjnego są bowiem podmioty w trudnej sytuacji materialnej, a przyznawane im świadczenie służy zapewnieniu bieżących środków utrzymania. Są to nadto osoby będące w posiadaniu nie tylko decyzji ostatecznej uprawniającej je do pobierania świadczenia ale także w posiadaniu wykonalnego wyroku czy ugody sądowej. Ich przekonanie o możliwości wykorzystania otrzymywanych świadczeń jest zatem całkowicie słuszne. Zaprzeczeniem zasadzie lojalności państwa względem obywateli, wywodzonej z art. 2 Konstytucji RP, byłoby nakazywanie im, już z własnych środków, często bardzo szczupłych, zwrot świadczenia, które zużyły w przekonaniu, że są to działania podejmowane zgodnie z obowiązującym prawem.

Konsekwencją przedstawionego stanowiska prezentującego, że dniem zmiany wysokości zasądzonych alimentów (dla kontrolowanej sprawy - dzień uchylenia zasądzonych alimentów) jest dzień, w którym wyrok dokonujący zmian w zakresie obowiązku alimentacyjnego staje się prawomocny (wykonalny) musi stać się stwierdzenie braku uprawnień organu do żądania zwrotu wypłaconego stronie świadczenia z funduszu alimentacyjnego za czas sprzed tego dnia. Obowiązek zwrotu świadczenia z funduszu alimentacyjnego, jako wyjątek, ustawodawca nakłada wyłącznie na te osoby, które otrzymały świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości wyższej niż zasądzone alimenty w okresie od dnia prawomocności wyroku zmieniającego dotychczasowy obowiązek alimentacyjny do dnia wpływu tytułu wykonawczego do komornika sądowego. Zastosowanie art. 29 ust. 2 w zw. z art. 3 ustawy w sposób inny niż wynikający z przedstawionej interpretacji naruszałby zasadę legalizmu ukształtowaną w art. 7 Konstytucji RP. Działanie organów administracyjnych na podstawie i w granicach prawa oznacza także działanie na podstawie i w granicach zasadnie interpretowanych przepisów prawa.

Podobnie wypowiedział się Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 12 czerwca 2015 r., sygn. akt I OSK 2081/13 (zbiór komputerowy).

Reasumując: obie wydane w sprawie decyzje naruszyły przepisy prawa materialnego w stopniu, który miał istotny wpływ na wynik sprawy, Sąd zatem działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i § 3 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku przyjmując za podstawę umorzenia postępowania administracyjnego bezprzedmiotowość jego prowadzenia.

O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie przepisów rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz.U. z 2015 r., poz. 1801), § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c.

H.B.9.01.2017 r.