Wyrok WSA w Białymstoku, sygn. akt II SA/Bk 502/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku
Data orzeczenia: 2021-08-26 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a) i c)
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Elżbieta Trykoszko (spr.), Sędziowie sędzia NSA Grażyna Gryglaszewska, asesor sądowy WSA Elżbieta Lemańska, Protokolant specjalista Anna Makal, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 26 sierpnia 2021 r. sprawy ze skargi D. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] maja 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą jej wydanie decyzję Wójta Gminy P. z dnia [...] marca 2021 r., nr [...].


UZASADNIENIE

Skarga została wywiedziona na tle następujących okoliczności.

Wnioskiem złożonym [...] stycznia 2021 r. skierowanym do Wójta Gminy P., skarżący D. T. wniósł o przyznanie mu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym i niezdolnym do samodzielnej egzystencji 86 – letnim ojcem Z. T.

Wójt Gminy P. decyzją z [...] stycznia 2021r. odmówił przyznania świadczenia wskazując na dwie przeszkody prawne, pierwszą – wynikającą z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych – związaną z faktem wystąpienia niepełnosprawności Z. T. po 25 roku życia, drugą – wynikającą z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych - związaną z faktem pozostawania przez niepełnosprawnego w związku małżeńskim z S. T., nie legitymującą się znacznym stopniem niepełnosprawności, a której obowiązek alimentacyjny względem współmałżonka wyprzedza obowiązek alimentacyjny syna wobec ojca.

Decyzja powyższa została uchylona przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. decyzją kasacyjną z dnia [...] lutego 2020r. Kolegium przekazało sprawę do ponownego rozpoznania. Stwierdziło, że po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014r. sygn. K 38/13, stwierdzającym zakresową niekonstytucyjność przepisu art. 17 ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych (w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności) niedopuszczalnym jest opieranie decyzji odmawiających przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W zakresie przesłanki negatywnej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wynikającej z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, Kolegium zaleciło rozważenie tej przesłanki z odejściem od literalnej wykładni przepisu o ile materiał dowodowy, konieczny do uzupełnienia, potwierdzi, że współmałżonka niepełnosprawnego S. T. nie ma - ze względu na wiek (74 lata) i z uwagi na swój stan zdrowia – rzeczywistych możliwości sprawowania opieki nad mężem. Kolegium wyraziło stanowisko, że niemożność sprawowania opieki z uwagi na stan zdrowia, nie musi być wykazana orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności lecz może być udokumentowana również innymi dowodami. Przedłożenie takiego orzeczenia nie jest bowiem warunkiem niezbędnym do dokonania ustalenia, czy stan zdrowia uniemożliwia sprawowanie opieki nad osobą tego wymagającą. Kolegium zaleciło uzupełnienie materiału dowodowego poprzez pozyskanie dokumentów obrazujących stan zdrowia S. T., chociażby poprzez przeprowadzenie szczegółowego wywiadu środowiskowego a także ustalenie, jaki jest rzeczywisty zakres koniecznej opieki nad niepełnosprawnym (czasowy i rodzajowy), zważywszy przy tym na stopień samodzielności samego niepełnosprawnego w wykonywaniu czynności życiowych i pielęgnacyjnych wokół siebie. Po uzupełnieniu materiał dowodowego organ pierwszej instancji winien ocenić, czy opieka, którą sprawuje syn nad ojcem jest stała i w sposób oczywisty stanowi przeszkodę do podjęcia przez niego zatrudnienia tj. czy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia albo jego niepodejmowaniem a sprawowaną opieką zachodzi bezpośredni i ścisły związek.

Po powrocie akt do organu I instancji, organ ten zlecił przeprowadzenie uzupełniającego wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania niepełnosprawnego, we wnioskach którego to wywiadu pracownik socjalny stwierdził, że wskazana jest całodobowa i stała pomoc osoby drugiej w codziennej egzystencji chorego, gdyż jego stan zdrowia pogarsza się i nie jest on w stanie samodzielnie funkcjonować w środowisku domowym. Pracownik socjalny stwierdził, że cała opieka jest skierowana na zaspakajanie potrzeb niepełnosprawnego w zakresie przyjmowania posiłków, leków i higieny osobistej.

Dysponując tak poszerzonym materiałem dowodowym organ I instancji decyzją z dnia [...] marca 2021r. ponownie odmówił przyznania wnioskodawcy świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym i niezdolnym do samodzielnej egzystencji 86 – letnim ojcem Z. T., nadal powołując się na dwie przeszkody prawne do przyznania świadczenia tj. fakt, że niepełnosprawność Z. T. powstała po ukończeniu przez niego 25 roku życia oraz fakt, że istnieje inna niż wnioskodawca osoba, nie legitymująca się znacznym stopniem niepełnosprawności, zobowiązana do alimentacji niepełnosprawnego w pierwszej kolejności niż wnioskodawca.

W odwołaniu od tej decyzji wnioskodawca podniósł, że matka S. T. ze względu na swój wiek oraz różne choroby (problemy reumatyczne, problemy z chodzeniem, problemy z ciśnieniem tętniczym, problem z niedowładem w rękach, problem ze wzrokiem) nie jest w stanie sprawować opieki nad mężem Z. T. Podał też, że jego opieka nad ojcem polega na przygotowywaniu posiłków i karmieniu ojca, podawaniu mu leków, przy czynnościach toalety (higienicznych), ubieraniu i przebieraniu, wstawaniu z łóżka i chodzeniu, przy czym czynności związane z opieką wykonuje także w nocy, co nie pozwala mu na podjęcie jakiejkolwiek pracy. Decyzję odmawiającą przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uznał za krzywdzącą.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. w drugim postępowaniu odwoławczym zleciło organowi I instancji - w oparciu o art. 136 par. 1 K.p.a. - uzupełnienie materiału dowodowego o dodatkowy wywiad środowiskowy pozwalający na uzyskanie danych o:

- stanie zdrowia S. T.;

- samodzielności Z. T. oraz zakresu i czasu wymaganej przez niego opieki;

- rzeczywistych możliwości sprawowania opieki S. T. nad niepełnosprawnym mężem Z. T.;

- zakresu oraz czasu wykonywanych czynności przez S. T. w związku z opieką nad niepełnosprawnym mężem.

W wyniku uzupełnienia materiału dowodowego do akt administracyjnych włączony został przez organ I instancji kolejny uzupełniający wywiad środowiskowy oraz zaświadczenie lekarza rodzinnego (Przychodni Rodzinnej w miejscowości P.) o stanie zdrowia S. T.. Z wniosków pracownika socjalnego zawartych w wywiadzie środowiskowym wynikało, że Z. T. wymaga opieki osoby drogiej we wszystkich czynnościach egzystencjonalnych i nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować w środowisku oraz że S. T. ze względu na wiek oraz schorzenia – reumatoidalne zapalenie stawów – nie jest w stanie zapewnić mężowi opieki i sama potrzebuje pomocy. Z zaświadczenia lekarskiego wynikało zaś, że zasadniczą chorobą S. T., urodzonej [...] listopada 1946r., jest rozpoznane w 2017r. sero-dodatnie reumatoidalne zapalenie stawów. Podane zostało, że S. T. cierpi od około 15 lat na wielostawowe nasilające się dolegliwości bólowe, zwłaszcza drobnych stawów obu dłoni, stawów obręczy barkowej i kończyn dolnych, pozostaje pod opieką Poradni Reumatologicznej oraz że ma w znacznym stopniu upośledzone wykonywanie czynności ruchowych oraz silę kończyn górnych.

Dysponując tak poszerzonym materiałem dowodowym Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. decyzją z dnia [...] maja 2021r. orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji organu I instancji odmawiającej przyznania D. T. świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium stwierdziło, ze odwołanie nie zasługuje na uwzględnienie z uwagi na wystąpienie negatywnej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wynikającej z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych. tj. ze względu na fakt pozostawania niepełnosprawnego Z. T. w związku małżeńskim z osobą nie legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Kolegium podkreśliło, że S. T. jako małżonka niepełnosprawnego jest pierwszą osobą zobowiązaną do alimentacji. Z zebranego materiału dowodowego wynika, że choć z uwagi na wiek i choroby odczuwa pewne dolegliwości, to nie posiada orzeczenia , kwalifikującego ją do grupy osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym. Wprawdzie w toku prowadzonego postępowania organ I instancji uzupełnił akta sprawy o zaświadczenie lekarskie, stwierdzające zły stan zdrowia S. T., jednak jej brak wydolności potwierdzony musi być orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Kolegium nawiązało do treści wyroku NSA w sprawie o sygn. I OSK 599/20, w którym sąd ten opowiedział się za potrzebą stosowania wykładni literalnej przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz stwierdziło, że za stosowaniem wykładni językowej przepisu NSA opowiedział się także w wyrokach o sygn.: I OSK 2462/19, I OSK 3539/18, I OSK 3283/14, I OSK 1219/13, I OSK 251/14 i I OSK 2623/12. Kolegium podtrzymało wcześniejsze stanowisko co do tego, że przepis art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych nie mógł stać na przeszkodzie w przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na stwierdzenie niepełnosprawności Z. T. po 25 roku życia.

W skardze wniesionej do sądu administracyjnego na powyższą decyzję ostateczną D. T. zarzucił decyzji naruszenie przepisów prawa materialnego wynikających z ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się syna, będącego jednocześnie opiekunem faktycznym osoby niepełnosprawnej z uwagi na to, iż opieka ta powinna być sprawowana przez małżonkę niepełnosprawnego, która nie posada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy funkcjonalna wykładnia przepisów ustawy winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia. Skarżący wniósł o uchylenie decyzji organów obu instancji . W uzasadnieniu skargi odwołał się do tych orzeczeń sądów administracyjnych, które przy ocenie stosowania art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych opowiadały się za potrzebą systemowej i celowościowej wykładni przepisu. Skarżący nawiązał do stanu faktycznego sprawy i zarzucił Kolegium dokonanie niewłaściwej oceny zebranych dowodów, w tym zaświadczenia lekarskiego, których treść wskazywała na rzeczywistą niemożność wykonywania przez S. T. czynności opiekuńczych i pielęgnacyjnych wobec małżonka z uwagi na wiek, schorzenia oraz szeroki zakres koniecznych czynności opiekuńczych i pielęgnacyjnych. W konsekwencji – jak stwierdził w uzasadnieniu skargi skarżący – decyzje odmowne zostały wydane również z naruszeniem art. 7, 77 par. 1 i 80 K.p.a. a naruszenia procedury mogą mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Skarżący podkreślił, że istnienie związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem przez niego zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem oraz fakt sprawowania stałej i bezpośredniej opieki nad ojcem, były okolicznościami bezspornymi.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje;

Skarga podlegała uwzględnieniu albowiem oparcie odmowy przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie na literalnej wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych prowadzi w okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy do skutków niedających się pogodzić z konstytucyjnymi zasadami praworządności, równości oraz ochrony i poszanowania więzi rodzinnych.

Przepis art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych do negatywnych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego literalnie zalicza fakt pozostawania wymagającej opieki osoby w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przepis art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych został zmieniony przez ustawodawcę. Jednak zarówno przed jego nowelizacją, jak i po niej, nasuwał wątpliwości interpretacyjne wyrażające się w zasadności przyjęcia jego wykładni literalnej jako jedynej lub dopuszczeniu wykładni funkcjonalnej i celowościowej znajdujących oparcie w Konstytucji RP. W orzecznictwie sądów administracyjnych zaczęła się pojawiać celowościowa i systemowa wykładnia przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Sądy zajęły stanowisko, że pozostawanie w związku małżeńskim przez osobę wymagającą opieki nie powinno być uważane za przesłankę odmowy świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy współmałżonek tej osoby nie jest w stanie takiej opieki sprawować. Powyższe wyprowadzano interpretując przepis art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2a u.ś.r. łącznie z odpowiednimi przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (art. 23, 27 i 130). Składy orzekające uznawały, że przepis art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. rozumiany celowościowo umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji niepełnosprawnego w związku ze sprawowaniem nad nią opieki, nawet jeśli niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale tylko wówczas, gdy drugi małżonek – nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności – nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i od jego woli. Chodzi głównie o takie sytuacje, gdy zobowiązany do sprawowania opieki współmałżonek ze względu na stan zdrowia czy wiek nie jest zdolny tej opieki wykonywać, a jego sytuacja materialna nie pozwala na zastąpienie świadczeń osobistych pomocą finansową pozwalającą na pokrycie kosztów opieki przez inną osobę. Należy bowiem mieć na uwadze, że obowiązek sprawowania opieki stanowiący element obowiązku alimentacyjnego ze względu na który ustala się krąg podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego (w dalszej i bliższej kolejności), nie ogranicza się wyłącznie do osobistych starań, ale może przybrać formę świadczeń pieniężnych. Oznacza to, że jeśli małżonek niepełnosprawnego nie może lub nie chce sprawować nad nim osobistej opieki, ale jest w stanie (np. pozostając w zatrudnieniu) wspomagać go finansowo i opłacać tę opiekę – należy uznać, że w taki sposób, obiektywnie oceniając, może, a nawet powinien obowiązek swój realizować. Natomiast gdy obiektywnie nie może tej opieki sprawować w jakikolwiek sposób, a czyni to krewny uprawniony (najczęściej zstępny) – nie powinien on tracić uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego. W rzetelnie przeprowadzonym postępowaniu dowodowym zachodzi możliwość wykazania obiektywnego braku zdolności małżonka do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem, natomiast ocena nie może być dorozumiana i interpretowana liberalnie (vide wyroki w sprawach: I OSK 2086/12 z dnia 23 maja 2013 r., I OSK 46/13 z dnia 20 września 2013 r., II SA/Ke 106/14 z dnia 13 marca 2014 r., II SA/Bk 987/12 z dnia 4 kwietnia 2013 r., II SA/Ol 1391/12 z dnia 22 stycznia 2013 r., IV SA/Po 571/13 z dnia 14 sierpnia 2013 r. i inne, CBOSA).

Sądy administracyjne dopuszczały możliwość wykładni celowościowej uwzględniając stanowisko Trybunału Konstytucyjnego. W wyroku z dnia 18 lipca 2008 r. w sprawie P 27/07 Trybunał uznał, że brzmienie art. 17 ust. 1 u.ś.r. w zakresie, w jakim uniemożliwia nabycie prawa do świadczenia osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, narusza zasadę równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji). Zmiana polegała na poszerzeniu kręgu uprawnionych do świadczenia o wszystkie osoby rezygnujące z pracy z powodu konieczności sprawowania opieki nad osobą, wobec której mają obowiązek alimentacyjny. Z uwagi jednak na to, że pozytywne skutki powyższej zmiany ograniczało brzmienie art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. (w którym jako negatywną przesłankę przyznania tego wsparcia wymieniono pozostawanie przez osobę wymagającą opieki w związku małżeńskim) Trybunał Konstytucyjny postanowieniem z dnia 1 czerwca 2010 r. w sprawie S 1/10 przedstawił Sejmowi uwagi dotyczące niezbędności działań ustawodawczych, zmierzających do zapewnienia spójności zasad przyznawania świadczeń pielęgnacyjnych (OTK-A 2010/5/54). W wyniku tego postanowienia ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych i ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. Nr 205, poz. 1212) dokonano nowelizacji wskazanego przepisu. W obecnym brzmieniu, obowiązującym od dnia 14 października 2011 r., wyklucza on przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim, jeśli jej współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W uzasadnieniu postanowienia w sprawie S 1/10 Trybunał Konstytucyjny polecił rozważenie, czy "nie należy wprost wprowadzić do tej ustawy zasady (...), że pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim nie stanowi negatywnej przesłanki dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy małżonek tej osoby również jest osobą niepełnosprawną, a opiekunami obojga jest ich dziecko". Również w uzasadnieniu postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 czerwca 2010 r. w sprawie P 38/09 wskazano, że "osoby pozostające w związku małżeńskim, których małżonkowie z uwagi na wiek lub stan zdrowia nie są w stanie sprawować nad nimi opieki, powinny być traktowane jednakowo, jak osoby, które w związku małżeńskim nie pozostają. Obydwie kategorie osób w jednakowym stopniu wymagać będą opieki osób trzecich" (OTK-A 2010/5/53). Z powyższego wynika, że sygnalizując władzy ustawodawczej potrzebę wprowadzenia zmian w art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. Trybunał Konstytucyjny wskazywał, aby w wyniku nowelizacji z kręgu osób uprawnionych do świadczenia nie były wykluczone osoby ubiegające się o świadczenie na niepełnosprawnego małżonka, jeśli jego współmałżonek faktycznie nie jest w stanie takiej opieki sprawować.

Analiza stanowiska Trybunału Konstytucyjnego wskazuje, że w jego ocenie poszerzenie kręgu uprawnionych do świadczenia przede wszystkim o osoby z rodziny niepełnosprawnego, aby w jak najszerszym zakresie to rodzina (dzieci, współmałżonek) sprawowały nad nim opiekę, uzasadnione jest zarówno z uwagi na konstytucyjną zasadę ochrony i poszanowania więzi rodzinnych (art. 71 ust. 1 Konstytucji), jak i z uwagi na mniejsze koszty społeczne takiego rozwiązania.

W uzasadnieniu wyroku w sprawie I OSK 46/13 NSA stwierdził, że przełamanie rezultatów językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. jest konieczne, aby treść norm prawnych regulujących sprawy świadczeń pielęgnacyjnych była zgodna z konstytucyjnymi zasadami praworządności oraz ochrony i poszanowania więzi rodzinnych i zasadny jest wyrażany w orzecznictwie sądów administracyjnych pogląd, że artykułu 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. przed nowelizacją, jak i po nowelizacji, nie należy interpretować zgodnie z jego literalną treścią, lecz z uwzględnieniem wykładni celowościowej przy uwzględnieniu wartości wynikających z art. 18 i 32 Konstytucji RP, tj. równości wobec prawa oraz ochrony małżeństwa i dobra rodziny.

Nie można bowiem zaakceptować takiego rozumowania, według którego, gdy stan zdrowia obydwojga małżonków uniemożliwia im bycie dla siebie wzajemnie oparciem, pozostali członkowie rodziny, którzy chcą - a jednocześnie również mają obowiązek sprawować nad nimi opiekę – nie mogą uzyskać świadczenia, mimo że mogliby być do niego uprawnieni. Nie znajduje uzasadnienia kwestionowanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad niepełnosprawnymi, wobec których są zobowiązane do alimentacji, jeśli niepełnosprawni pozostają w związku małżeńskim z osobą faktycznie (z uwagi na stan zdrowia lub wiek) niezdolną do zapewnienia im niezbędnej opieki, nawet nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W konsekwencji skład orzekający w sprawie niniejszej stwierdza, że przepis art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych należy wykładać w ten sposób, że rozstrzygnięcie o zasadności wniosku zstępnego osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z pracy w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym rodzicem zależy od jednoznacznego ustalenia, czy przedmiotową opiekę jest zdolny sprawować współmałżonek rodzica, a nie wyłącznie od ustalenia, że niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonek legitymuje się (nie legitymuje się) orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wprawdzie systemowa i celowościowa wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych wykracza poza językowe brzmienie przepisu, to jednak szersza wykładnia uzasadniona jest koniecznością takiego odczytywania norm prawnych, aby ich treść nie pozostawała w sprzeczności z Konstytucją RP. W konsekwencji za nieuprawnioną uznać należy taką wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a w związku z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w myśl której osoba sprawująca opiekę, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, o którym mowa w art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 1964 r. Nr 9, poz. 59 ze zm.) traci prawo do świadczenia z uwagi na fakt pozostawania osoby, nad którą sprawuje opiekę w związku małżeńskim z tego tylko powodu, że małżonek tej osoby nie legitymuje orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i bez względu na to, czy małżonek tej osoby również takiej opieki wymaga.

W okolicznościach niniejszej sprawy organy obu instancji całkowicie pominęły obiektywne okoliczności, wykazane dowodami w postaci wywiadu środowiskowego i zaświadczenia lekarskiego o stanie zdrowia małżonki osoby niepełnosprawnej wskazujące, że wiek S. T. (prawie 75 lat) oraz jej wieloletnia choroba – reumatoidalne zapalenie stawów upośledzające ruchomość stawów oraz siłę kończyn górnych, nie pozwalają S. T. na wykonywanie koniecznych czynności opiekuńczych i pielęgnacyjnych przy leżącym i wymagającym całodobowej opieki mężu.

Sąd zauważa przy tym, że wiek 75 lat, który osiągnie za trzy miesiące S. T. będzie uprawniał ją samą do dodatku pielęgnacyjnego (przyznawanego emerytom i rencistom) zrównanego z zasiłkiem pielęgnacyjnym przewidzianym art. 16 ust. 2 pkt 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych, stanowiącym rekompensatę wydatków ponoszonych na opłacenie usług opiekuńczych dla siebie w związku z przekroczeniem ustawowego wieku utraty zdolności do samodzielnej egzystencji. Polskie przepisy systemu zabezpieczenia społecznego wprowadzają bowiem domniemanie braku zdolności do samodzielnej egzystencji osoby z powodu osiągnięcia wieku 75 lat. Brak zdolności do samodzielnego życia z przyczyn wiekowych, będzie zaś sam w sobie świadczyć o braku zdolności do sprawowania opieki nad członkiem rodziny, a tym bardziej osobami o znacznym stopniu niepełnosprawności, wobec których zakres czynności opiekuńczych i pielęgnacyjnych wymaga zdrowia, siły i sprawności ruchowej. Ustawowe założenie zrównania osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym z osobami, które ukończyły 75 lat życia powoduje, iż w sprawach o przyznanie świadczeń pielęgnacyjnych powstaje konieczność dokładnego wyjaśnienia czy małżonek osoby wymagającej opieki z uwagi na osiągnięty wiek 75 lat, a także stan zdrowia, jest rzeczywiście zdolny do sprawowania opieki. Stwierdzenie braku takiej zdolności będzie znosić negatywną przesłankę przyznania świadczenia z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. na równi z orzeczeniem o ustaleniu znacznego stopnia niepełnosprawności.

Sąd zwraca uwagę, że Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. ostatecznie odstąpiło od wyrażonego wcześniejszą decyzją kasacyjną kierunku interpretacji przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych. W decyzji kasacyjnej z [...] lutego 2020r. zaleciło bowiem rozważenie przesłanki negatywnej z odejściem od literalnej wykładni przepisu o ile materiał dowodowy, konieczny do uzupełnienia, potwierdzi, że współmałżonka niepełnosprawnego S. T. nie ma - ze względu na wiek (74 lata) i z uwagi na swój stan zdrowia – rzeczywistych możliwości sprawowania opieki nad mężem. Kolegium wyraziło wówczas stanowisko, że niemożność sprawowania opieki z uwagi na stan zdrowia, nie musi być wykazana orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności lecz może być udokumentowana również innymi dowodami. Przedłożenie takiego orzeczenia nie jest bowiem warunkiem niezbędnym do dokonania ustalenia, czy stan zdrowia uniemożliwia sprawowanie opieki nad osobą tego wymagającą. Poprzestając ostateczną decyzją na wykładni literalnej przepisu Kolegium nie nawiązało do okoliczności faktycznych sprawy, które obiektywnie uzasadniałyby potrzebę odejścia od wyrażonego wcześniej kierunku interpretacji.

Zaprezentowanym w niniejszej sprawie stanowiskiem skład orzekający przychyla się do linii orzecznictwa sądów administracyjnych opowiadającej się za potrzebą poddawania przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych wykładni funkcjonalnej i systemowej o ile obiektywne okoliczności rozpatrywanej sprawy administracyjnej wskazują, że poprzestanie na wykładni językowej przepisu obiektywnie prowadziłoby do rażącej sprzeczności z wartościami i zasadami Konstytucji RP. Wyraz takiemu stanowisku w ostatnich orzeczeniach sądów administracyjnych został dostrzeżony, między innymi, w wyrokach o sygn.: I OSK 1171/15, I OSK 2103/20, II SA/Rz 526/21, II SA/Rz 662/21.

Co do drugiej przeszkody do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, trafnie nie podzielonej przez Kolegium a upatrywanej w treści art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, Sąd akceptuje jednolitą linię orzecznictwa sądów administracyjnych, pojmujących konsekwencje prawne zakresowej niekonstytucyjności przepisu art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, jako niemożność upatrywania w jego treści, przeszkody dla przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego opiekunowi dorosłej osoby niepełnosprawnej, której niepełnosprawność stwierdzona została po ukończeniu 18 czy 25 roku życia. Jak stwierdził zasadnie WSA w Gorzowie Wielkopolskim w sprawie o sygn. II SA/Go 682/14, wyrok Trybunału Konstytucyjnego w sprawie K 38/13 odniósł bezpośredni skutek. Zadaniem sądu administracyjnego, realizującego ustrojową funkcję gwaranta praw i wolności obywatelskich, jest ustalenie możliwości zastosowania badanego przez Trybunał przepisu zgodnie z wzorcem konstytucyjnym. Wynikająca z sentencji wyroku Trybunału Konstytucyjnego zakresowa derogacja przepisu, nie powoduje luki konstrukcyjnej, uniemożliwiającej stosowanie przepisu. Zmodyfikowany przepis art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w dopełnieniu z ust. 1 tego artykułu może być stosowany. Zróżnicowanie wiekowe wprowadzone w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych godziło w normatywnie określoną zasadą równości obywateli wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP). Honorowanie przepisu w dotychczasowym brzmieniu byłoby nie do pogodzenia z modelem i funkcją ochrony praw jednostki, realizowaną przez sądy administracyjne, którym przyznaje się kompetencje do bezpośredniego stosowania Konstytucji w przypadku usunięcia z porządku prawnego fragmentu przepisu. WSA w Gorzowie Wielkopolskim trafnie zauważył, że zasygnalizowanie w uzasadnieniu wyroku Trybunału potrzeby działań legislacyjnych, ma charakter postulatywny a nie normatywny (wiąże sentencja wyroku). Jeśli sądy administracyjne, kierując się sugestią Trybunału zawartą w pkt 8 uzasadnienia wyroku, stosowałyby przepis art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych w dotychczasowym brzmieniu, a ustawodawca nadal nie wykonałby zaleceń Trybunału, jednostki, których prawa zostały naruszone treścią przepisu, zostałyby pozbawione ochrony.

Przy ponownym rozpatrywaniu wniosku skarżącego organy winny wdrożyć ocenę prawną sprawy dokonaną przez sąd i zaprezentowaną w uzasadnieniu wyroku i podjąć działania wyjaśniające w kierunku zweryfikowania możliwości finansowych S. T. w aspekcie wypełnienia przez nią czynności opiekuńczych nad mężem poprzez pokrycie wydatków związanych z opłaceniem opiekuna zewnętrznego. Wprawdzie z wyjaśnień pełnomocnika skarżącego złożonych na rozprawie wynikało, że takich możliwości S. T. nie posiada gdyż łączne dochody jej i małżonka wynoszą 2700 złotych, co przy stałych wydatkach bez wyżywienia, wynoszących 1700 złotych, nie pozwala na wynajęcie opiekuna nad niepełnosprawnym, ale sąd administracyjny nie sprawuje jurysdykcji administracyjnej a ma jedynie uprawnienia kontrolne wobec działań organów administracji publicznej. Do tej pory w postępowaniu administracyjnym nie badano kwestii, czy sytuacja materialna współmałżonki niepełnosprawnego nie pozwala na zastąpienie świadczeń osobistych pomocą finansową pozwalającą na pokrycie kosztów opieki przez inną osobę a w okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy (zważywszy na wiek małżonki niepełnosprawnego i jej stan zdrowia) jedynie ustalenia w tym zakresie mogłyby mieć wpływ na sposób rozstrzygnięcia wniosku.

Mając powyższe na uwadze sąd orzekł o uchyleniu decyzji organów obu instancji (art. 145 par. 1 pkt 1 lit a i c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi).