Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 833/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2022-03-24 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 135
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
article: art. 98, art. 6 pkt 16, art. 109, art. 104 ust. 4
journal: Dz.U. 2020 poz 1876
law: Usatwa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Piotr Godlewski Sędziowie WSA Elżbieta Mazur - Selwa AWSA Maria Mikolik /spr./ Protokolant specjalista Anna Mazurek - Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 marca 2022 r. sprawy ze skargi Ł. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lutego 2021 r. nr [...] w przedmiocie uznania pobranego zasiłku stałego za świadczenie nienależnie pobrane uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Burmistrza z dnia [...] października 2020 r. nr [...].


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z dnia [...] lutego 2021 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...], po rozpoznaniu odwołania Ł. P., utrzymało w mocy decyzję Burmistrza [...] z dnia [...] października 2020 r. nr [...] w przedmiocie uznania zasiłku stałego za świadczenie nienależnie pobrane.

Jak wynika z akt sprawy, Burmistrz [...] decyzją z dnia [...] czerwca 2019 r. nr [...] przyznał Ł. P. pomoc w formie zasiłku stałego na okres od [...] maja 2019 r. do [...] czerwca 2020 r. Decyzja ta stała się ostateczna i prawomocna.

Następnie dnia 3 lipca 2020 r. w trakcie aktualizacyjnego rodzinnego wywiadu środowiskowego pracownik socjalny uzyskał informację od matki skarżącego – K. P., że jej syn – Ł. P. - od dnia [...] marca 2020 r. przebywa w [...].

Organ I instancji uzyskał potwierdzenie tego faktu w informacji przekazanej przez [...] zgodnie z którą, Skarżący odbywa [...] w [...] od dnia [...] marca 2020 r., a przewidywany koniec kary przypada na dzień [...] listopada 2022 r. [...] poinformował również, że wobec Ł. P. stosowany jest także [...], a przewidywany termin jego upływu przypada na dzień [...] sierpnia 2020 r.

Wobec powyższego, Burmistrz [...] postanowieniem z dnia [...] lipca 2020 r. nr [...] r. wszczął z urzędu postępowanie administracyjne w sprawie uchylenia decyzji z dnia [...] czerwca 2019 r. nr [...] przyznającej Ł. P. zasiłek stały na okres od dnia [...] maja 2019 r. do [...] czerwca 2020 r. Następnie umorzono w całości w/w postępowanie z uwagi na fakt, że decyzja przyznająca zasiłek stały została wydana na okres od dnia [...] maja 2019 r. do [...] czerwca 2020 r., a wszczęcie postępowania administracyjnego w niniejszej sprawie nastąpiło w dniu [...] lipca 2020 r. zatem w dacie kiedy decyzja z dnia [...] czerwca 2019 r. nr [...] już wygasła.

Następnie Burmistrz [...] wszczął z urzędu postępowanie administracyjne w sprawie ustalenia, czy pobrany przez Ł. P. zasiłek stały w okresie od [...] marca 2020 r. do [...] czerwca 2020 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym.

Po tak przeprowadzonym postępowaniu, Burmistrz [...] decyzją z dnia [...] października 2020 r. nr [...] uznał zasiłek stały pobrany przez Ł. P. w okresie od [...] marca 2020 r. do [...] czerwca 2020 r. w łącznej kwocie 2 215,89 zł za świadczenie nienależnie pobrane, tj.

- w okresie od [...] marca 2020 r. do [...] marca 2020 r. w kwocie 603,39 zł;

- w okresie od [...] kwietnia 2020 r. do [...] kwietnia 2020 r. w kwocie 645 zł;

- w okresie od [...] maja 2020 r. do [...] maja 2020 r. w kwocie 645 zł;

- w okresie od [...] czerwca 2020 r. do [...] czerwca 2020 r. w kwocie 322,50 zł.

W uzasadnieniu organ I instancji wskazał, że ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 1876 ze zm.; dalej: "u.p.s.") nałożyła obowiązki na beneficjentów pomocy społecznej, m.in. obciążyła beneficjentów pomocy społecznej obowiązkiem poinformowania o każdej zmianie sytuacji życiowej bądź majątkowej (art. 109 u.p.s.).

Organ I instancji zaznaczył, że Skarżący został wyczerpująco poinformowany o treści obowiązku wynikającego z art. 109 u.p.s. W dniu złożenia wniosku o przyznanie świadczenia (tj. 15 maja 2019 r.) oraz w trakcie prowadzonego postępowania administracyjnego, tj. w trakcie rozmowy z pracownikiem socjalnym w miejscu zamieszkania, podczas przeprowadzania rodzinnego wywiadu środowiskowego, składania oświadczeń i innych dokumentów Ł. P. został przez pracownika socjalnego poinformowany i pouczony o obowiązku zgłaszania wszelkich zmian odnośnie swojej sytuacji osobistej, dochodowej i majątkowej nawet, gdyby wydawały się w ocenie beneficjenta mało istotne, co znajduje potwierdzenie w dokumentacji sprawy.

Burmistrz wskazał, że osoby osadzone w [...] oraz [...] z mocy przepisów art. 13 u.p.s. tracą prawo do objęcia pomocą społeczną. Placówki, w których są umieszczone, zapewniają im utrzymanie na koszt państwa, zatem w tym zakresie nie znajdują się one w sytuacji uniemożliwiającej zaspokojenie niezbędnych potrzeb, które są warunkiem koniecznym do otrzymania pomocy w myśl art. 2 ust. 1 i art. 3 ust. 1 u.p.s. Organ I instancji zaznaczył, że w niniejszej sprawie o fakcie osadzenia Ł. P. w [...] dowiedział się z dużym opóźnieniem w stosunku do dnia osadzenia, a sam osadzony nie zgłosił tego faktu niezwłocznie, co skutkowało podjęciem przez organ I instancji działań, mających na celu ustalenie czy Ł. P. faktycznie przebywa w [...].

Organ wskazał, że Ł. P. miał podstawy by wiedzieć, że zmiana sytuacji osobistej pozbawi go prawa do przyznanego zasiłku stałego, gdyż wyraźną i czytelną informację w tym zakresie zawierało m.in. pouczenie w decyzji przyznającej w/w świadczenie, oświadczenia składane na wniosek strony zgodnie z art. 75 § 2 k.p.a. oraz kilkukrotne rozmowy beneficjenta z pracownikiem socjalnym w niniejszym zakresie zarówno na etapie składania wniosku o przyznanie pomocy, jak również podczas przeprowadzania wywiadu środowiskowego, a następnie podczas jego aktualizacji.

Organ I instancji nadmienił również, że po dniu, gdy decyzja ta stanie się ostateczna, podejmie odrębne postępowanie administracyjne w sprawie zobowiązania Skarżącego do zwrotu kwoty nienależnie pobranego zasiłku stałego za okres od [...] marca 2020 r. do [...] czerwca 2020 r. oraz wskaże termin tego zwrotu.

Od powyższej decyzji Ł. P. złożył odwołanie, w którym wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i umorzenie postępowania. Ponadto zwrócił się o wyznaczenie mu pełnomocnika oraz wyjaśnienie treści zaskarżonej decyzji w sposób dla niego zrozumiały.

W uzasadnieniu odwołania skarżący wyjaśnił, że brak poinformowania organu o zmianie sytuacji osobistej nie był przez niego zawiniony, gdyż nie miał wiedzy o tym, jakie czynności prawne podejmuje Dyrektor [...] po osadzeniu osoby. Zarzucił, że organ I instancji nie wskazał z jakiego źródła powziął informację o jego pobycie w [...]. Dodatkowo wskazał, że pracownik socjalny nie poinformował go w rzetelny sposób o treści pouczenia i nie wyjaśnił mu co należy rozumieć przez zmianę sytuacji beneficjenta, opisaną w pouczeniu.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze, opisaną na wstępie decyzją z dnia [...] lutego 2021 r. nr [...], po rozpatrzeniu odwołania Ł. P., działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 256; dalej: "k.p.a.") oraz art. 98 i art. 104 u.p.s. utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie.

Organ odwoławczy wskazał, że stosownie do postanowień art. 98 i 104 u.p.s świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny. Wysokość należności, podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej.

SKO podkreśliło, że ustalając wysokość należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń, podlegających zwrotowi organ ma obowiązek jednocześnie w drodze decyzji ustalić termin ich zwrotu, który powinien być realnie wykonalny, umożliwiający w okolicznościach danej sprawy osobie zobowiązanej dokonanie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, bez niweczenia celu i skutków udzielonej pomocy. Określenie terminu zwrotu jako obligatoryjny element decyzji i to element o charakterze uznania administracyjnego, musi znaleźć również stosowne uzasadnienie, zgodne z art. 107 § 3 k.p.a. Nie do przyjęcia jest więc sytuacja, w której decyzja nie zawiera - tak jak w rozpatrywanej sprawie - określonego przepisem art. 104 ust. 3 u.p.s. obligatoryjnego jej elementu dotyczącego terminu zwrotu należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń. Nie można w demokratycznym państwie prawnym zaakceptować nakładania na obywatela obowiązku zwrotu świadczeń w taki sposób, który tworzy stan niejasności co do terminu wykonania obowiązku, uniemożliwia wywiązanie się z tego obowiązku, nie uwzględnia realnej możliwości wykonania obowiązku, jak też uniemożliwia skuteczne prowadzenie ewentualnej egzekucji niewykonanego obowiązku

Kolegium uznało, że organ I instancji słusznie uznał zasiłek stały pobrany przez Skarżącego w okresie od [...] marca 2020 r. do [...] czerwca 2020 r. w łącznej kwocie 2 215,89 zł za świadczenie nienależnie pobrane, stosownie do art. 13 ust. 1 u.p.s., gdyż w tym okresie strona przebywała w [...].

Ł. P. wniósł skargę na w/w decyzję Kolegium z [...] lutego 2021 r. nr [...], w której zwrócił się o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Burmistrza [...] z dnia [...] października 2020 r. nr [...] i umorzenie postępowania; o wyznaczenie pełnomocnika z urzędu i jednocześnie o wstrzymanie biegu terminu do złożenia lub uzupełnienia pisma; o stwierdzenie, że postępowanie administracyjne było prowadzone w sposób przewlekły i bezczynny, a także o zasądzenie na jego rzecz stosownego zadośćuczynienia lub odszkodowania.

W uzasadnieniu skarżący wyjaśnił, że w jego ocenie organy prowadzące przedmiotowe postępowanie pomijają fakt, że z przepisu art. 109 u.p.s. nie wynika obowiązek poinformowania organu o pobycie w [...] lub [...], a jedynie obowiązek poinformowania organu o zmianie sytuacji osobistej, rodzinnej czy też dochodowej.

Skarżący w skardze nie zakwestionował, że został pouczony o obowiązku poinformowania organu o zmianie sytuacji, jednak stwierdził, że za zmianę sytuacji osobistej uznał zmianę stanu zdrowia, czy też taką zmianę sytuacji bytowej, która pogorszyłaby się lub się poprawiła do takiego stopnia, że zasiłek mógłby ulec zmianie. Za zmianę sytuacji dochodowej uznał zmianę stanu zdrowia, która pozwoliłaby mu na podjęcie pracy i brak konieczności dalszego wypłacania zasiłku. Zdaniem skarżącego brak pouczenia lub błędne pouczenie nie może wywoływać ujemnych skutków dla strony.

Odnosząc się do zarzutu przewlekłości i bezczynności organu, skarżący podniósł, że organy są obowiązane do niezwłocznego wszczęcia postępowania, jednak organ wszczął postępowanie dopiero po upływie 54 dni od dnia powzięcia informacji o osadzeniu go w [...].

W odpowiedzi na skargę SKO w [...] wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonym rozstrzygnięciu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje:

W myśl art. 1 ustawy z 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r., poz. 2167) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019r., poz. 2325 ze zm., dalej: P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Decyzja administracyjna podlega uchyleniu, jeśli Sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c P.p.s.a.).

Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).

Po rozpoznaniu sprawy w wyżej wskazanych granicach Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie, jednakże z innych przyczyn niż te podniesione w skardze.

W niniejszej sprawie nie jest kwestionowane, że Skarżącemu na podstawie decyzji z dnia [...] czerwca 2019r. przyznano zasiłek stały na okres od [...] maja 2019r. do [...] czerwca 2020r. Jak ustalono na podstawie informacji przekazanej od Służby [...], Skarżący od [...] marca 2020r. przebywa w [...] i odbywa [...] do [...] listopada 2022r. W wyniku tego Skarżący utracił prawo do pobierania zasiłku stałego. Zgodnie bowiem z art. 13 ust. 1 u.p.s., osobie odbywającej [...] nie przysługuje prawo do świadczeń z pomocy społecznej, z zastrzeżeniem ust. 1a – który nie ma w niniejszej sprawie zastosowania. Powyższe uprawniało organy do wszczęcia postępowania w sprawie nienależnie pobranego świadczenia (zasiłku stałego) w okresie od [...] marca 2020r. (data rozpoczęcia [...]) do [...] czerwca 2020r. (końcowa data okresu, w którym Skarżący uprawniony był do przyznania zasiłku stałego).

Zgodnie z art. 98 u.p.s., świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej, niezależnie od dochodu rodziny. Art. 104 ust. 4 stosuje się odpowiednio.

Zgodnie z art. 6 pkt 16 u.p.s. świadczenie nienależnie pobrane to świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej.

W orzecznictwie przyjmuje się, że świadczenie nienależnie pobrane to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania). Przyjmuje się, że obowiązek zwrotu obciąża tego, kto przyjął świadczenie wiedząc lub mógł tę wiedzę uzyskać przy zachowaniu wymaganej staranności, że mu się ono nie należy, co obok przypadku posłużenia się sfałszowanymi dokumentami i świadomego wprowadzenia w błąd, dotyczy również osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń i złożyła nieprawdziwe oświadczenie (tak wyroki NSA: z dnia 14 grudnia 2009 r., sygn. akt I OSK 826/09, z dnia 6 października 2015 r., sygn. akt I OSK 555/14).

W niniejszej sprawie zdaniem Sądu zasiłek stały pobrany przez Skarżącego w okresie, w którym przebywał w [...] jest świadczeniem nienależnie pobranym.

W orzecznictwie utrwaliło się stanowisko, zgodnie z którym ocena świadomego działania świadczeniobiorcy wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, tj. czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie ma wpływ na istnienie uprawnienia. Skuteczność oznacza przy tym formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy, nie wystarcza powołanie się na przepis prawa. Należy wskazać grożące stronie sankcje za wprowadzenie w błąd. Pouczenie takie powinno odpowiadać wymaganiom z art. 8 i 9 k.p.a. (tak Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 8 marca 2013 r., sygn. akt I OSK 1529/12).

W ocenie Sądu prawidłowe jest stanowisko organu I instancji w tym zakresie, w którym wskazuje, że Skarżący był kilkukrotnie pouczany o treści art. 109 u.p.s. Przepis ten stanowi, że osoby i rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej oraz osoby, o których mowa w art. 61 ust. 1 pkt 2, są obowiązane niezwłocznie poinformować organ, który przyznał świadczenie lub ustalił odpłatność, o każdej zmianie w ich sytuacji osobistej, dochodowej i majątkowej, która wiąże się z podstawą do przyznania świadczeń lub ponoszenia odpłatności.

Skarżący o treści tego przepisu pouczony został w trakcie wywiadu środowiskowego, poprzedzającego wydanie decyzji o przyznaniu świadczenia. W oświadczeniach składanych przez Skarżącego w ramach wywiadu, zawarte były pouczenia, w których przytoczono treść art. 109 u.p.s. Pouczenie o treści ww. przepisu zostało ponownie zawarte w decyzji z dnia [...] czerwca 2019r. o przyznaniu zasiłku stałego, jak również w oświadczeniu złożonym przez Skarżącego w trakcie aktualizacyjnego wywiadu środowiskowego w dniu 12 listopada 2019r. Skarżący został więc poinformowany kilkukrotnie o treści art. 109 u.p.s., który nie budzi wątpliwości co do treści, że beneficjent pomocy społecznej jest zobowiązany do informowania organu o każdej zmianie sytuacji osobistej, dochodowej i majątkowej. Należało więc uznać, że organ I instancji dopełnił obowiązków informacyjnych względem Skarżącego. Na uwzględnienie nie zasługuje argumentacja Skarżącego co do tego, że nie wiedział on, że powinien poinformować o przebywaniu w [...]. Skarżący za zmianę sytuacji osobistej uznaje zmianę sytuacji zdrowotnej, utratę umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, czy też podjęcie pracy. Należy wyjaśnić, że przepisy ustawy o pomocy społecznej nie wymagają podpisania oświadczenia, w którym są wskazane wszystkie, potencjalne zmiany sytuacji osobistej beneficjenta pomocy społecznej, np. umieszczenie w [...] (wyrok WSA we Wrocławiu z 14.05.2013 r., IV SA/Wr 82/13, LEX nr 1658441). Przepis art. 109 u.p.s. wprost stanowi o konieczność poinformowania o każdej zmianie sytuacji osobistej, dochodowej, czy też majątkowej, która wiąże się z podstawą do przyznania świadczeń. Niewątpliwie rozpoczęcie odbywania [...] jest bardzo istotną zmianą sytuacji osobistej a brak poinformowania organu o tym fakcie obciąża w tym zakresie Skarżącego, który ponosi winę i konsekwencję nieujawnienia tej okoliczności.

Zatem stwierdzenie organu I instancji co do tego, że Skarżący w okresie od [...] marca 2020r. do [...] czerwca 2020r. pobrał nienależnie świadczenie z tytułu zasiłku stałego - Sąd ocenił jako prawidłowe.

Decyzja zaskarżona wraz z decyzją organu instancji podlega natomiast uchyleniu, gdyż rozstrzygnięcia nie zawierają wszystkich koniecznych elementów decyzji w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia. W decyzji organu I instancji wskazano, że zasiłek stały w wysokości łącznej 2215,89 zł w okresie od [...] marca 2020r. do [...] czerwca 2020r. jest świadczeniem nienależnie pobranym. Decyzja nie zawiera obligatoryjnych elementów, tj. określenia obowiązku zwrotu i jego terminu, o których mowa w art. 104 ust. 3 u.p.s. oraz rozważenia będących następstwem tych ustaleń okoliczności z art. 104 ust. 4 u.p.s.

Kolegium w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wskazało, że decyzja organu I instancji nie zawiera obligatoryjnego elementu – tj. terminu zwrotu należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń, co zostało przez organ odwoławczy ocenione jako "nie do przyjęcia". Mimo to Kolegium utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję, co świadczy o istotnym naruszeniu art. 107 § 3 k.p.a. w zw. z art. 11 k.p.a., art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. i art. 104 ust. 3 u.p.s.

Zgodnie z art. 104 ust. 1 u.p.s. należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej, z tytułu opłat określonych przepisami ustawy oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.

Stosownie do art. 104 ust. 3 u.p.s., wysokość należności, o których mowa w ust. 1, podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej.

W przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty (art. 104 ust. 4 u.p.s.).

Sąd nie zgadza się z stanowiskiem zaprezentowanym przez organ I instancji, że po dniu gdy przedmiotowa decyzja stanie się ostateczna, zostanie wszczęte odrębne postępowanie w przedmiocie zobowiązania Skarżącego do zwrotu kwoty nienależnie pobranego świadczenia i terminu tego zwrotu.

W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego prezentowany jest pogląd, że przepis art. 104 ust. 3 u.p.s. wskazuje, jakie konieczne elementy powinna zawierać decyzja wydana w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń z pomocy społecznej, tj.: stwierdzenie, że świadczenie zostało pobrane nienależnie, wysokość nienależnie pobranego świadczenia, obowiązek jego zwrotu oraz termin wykonania obowiązku. Z wykładni językowej owego przepisu wywieść należy, że wszystkie wymienione w nim elementy powinny znaleźć się w jednej decyzji, wydanej po przeprowadzeniu jednego postępowania rozstrzygającego wszystkie wskazane w tym przepisie kwestie. Przemawia za tym umieszczenie w wykładanym przepisie spójnika "oraz" i określenia decyzji administracyjnej w liczbie pojedynczej a nie mnogiej. Za taką interpretacją omawianego przepisu przemawia także wykładnia systemowa. Ustawodawca dążąc w ostatnich latach do ujednolicenia praktyki zwrotu świadczeń nienależnie pobranych, w różnych dziedzinach życia społecznego zmienił uregulowania dotyczące procedury ściągania tych należności. Przykładowo należy wskazać na zmiany z dniem 18 września 2015 r. art. 30 ust. 5 i 6 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2015 r. poz. 1302, art. 3) i art. 23 ust. 2 i 4 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2015 r. poz. 1302, art. 1). Dokonując tych zmian ustawodawca ustalił, że w sprawach nienależnie pobranych świadczeń jedną decyzją ustala się wysokość nienależnie pobranych świadczeń i orzeka się o ich zwrocie ustalając termin zwrotu. Świadczy to o tym, że ustawodawca ma na względzie uproszczanie procedur ściągania nienależnie pobranych świadczeń i szybkość postępowań w tym przedmiocie, co jest w interesie zarówno organów administracji jaki i stron postępowania. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego również wykładnia art. 104 ust. 3 u.p.s. powinna uwzględniać, konieczność upraszczania i przyśpieszenia postępowań w przedmiocie ściągania nienależnie pobranych świadczeń z pomocy społecznej. Orzeczenie o nienależnie pobranych świadczeniach jest bowiem jednocześnie tytułem egzekucyjnym do ich przymusowej realizacji, co wynika z art. 104 ust. 1 u.p.s. (tak wyrok NSA z 28 kwietnia 2020 r., I OSK 5/20, LEX nr 2978408, wyrok NSA z 24 czerwca 2020 r., I OSK 86/20, LEX nr 3110938).

Decyzja organu I instancji utrzymana w mocy decyzją organu II instancji określa świadczenie nienależnie pobrane oraz jego wysokość. Brak w niej natomiast rozstrzygnięcia o zwrocie oraz terminie wykonania tego obowiązku. Z tych też powodów decyzje obu organów podlegać musiały uchyleniu. Brak koniecznych elementów pozbawia decyzje cech tytułu egzekucyjnego i uniemożliwia na przyszłość ewentualną przymusową realizację. Z tych powodów decyzje w obecnym kształcie nie mogły zostać utrzymane w obrocie prawnym (tak wyrok WSA w Rzeszowie z 1 października 2019 r., II SA/Rz 619/19, LEX nr 2727157).

Należy również zauważyć, że przepis art. 98 u.p.s. odsyła do odpowiedniego stosowania art. 104 ust. 4 u.p.s. Z tego powodu przed wydaniem decyzji w przedmiocie zwrotu, właściwy organ powinien przeprowadzić postępowanie wyjaśniające w zakresie ustalenia, czy nie zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek wskazujący na zasadność odstąpienia od żądania takiego zwrotu. Organ obowiązany jest zatem ustalić, czy zgodnie z art. 104 ust. 4 u.p.s., żądanie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy.

W tym celu, organ powinien dokonać analizy sytuacji rodzinnej i majątkowej osoby zobowiązanej do zwrotu świadczenia oraz przy braku wniosku pracownika socjalnego, pouczyć ją o prawie złożenia wniosku o odstąpienie przez organ od żądania zwrotu nienależnego świadczenia, o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń, w całości i w części, o odroczenie terminu płatności albo o rozłożenie należności na raty. Przy ocenie tych wniosków należy mieć przy tym na uwadze, iż pomoc społeczna jest instytucją polityki państwa mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości - art. 2 ust. 1 u.p.s. (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 30 października 2008 r. sygn. akt I OSK 1863/07, wyrok NSA z 18 marca 2011r. sygn. akt I OSK 2065/10). W powołanym orzecznictwie podkreśla się, że celem art. 104 ust. 4 u.p.s. jest ochrona osoby zobowiązanej do zwrotu pobranych świadczeń, co wiąże się z kolei z określoną w art. 100 ust. 1 zasadą kierowania się w postępowaniu w sprawie świadczeń z pomocy społecznej dobrem korzystających z niej osób. Z treści art. 104 ust. 4 u.p.s. wynika również, ze organ zobowiązany jest zatem do wszechstronnego rozważenia przesłanek wymienionych w tym przepisie. Wskazane przesłanki interpretować należy zgodnie z założeniami i celami ustawy o pomocy społecznej, w szczególności mając na względzie cele pomocy społecznej określone w powołanym wyżej art. 2 ust. 1 u.p.s.

W niniejszej sprawie organ I instancji ograniczył się do przytoczenia treści art. 104 ust. 4 u.p.s., jednakże zaniechał przeprowadzenia postępowania dotyczącego możliwości zastosowania art. 104 ust. 4 u.p.s.

Z tych przyczyn Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 135 P.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji.