Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt II SA/Wr 443/08
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2009-03-04 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6169 Inne o symbolu podstawowym  616
Hasła tematyczne: Gospodarka gruntami
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 118 ust. 1
journal: Dz.U. 1998 nr 7 poz 25
law: Ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników - tekst jedn.
article: art. 1,. art. 9, art. 17
journal: Dz.U. 1974 nr 21 poz 118
law: Ustawa z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne.
article: art. 156, art. 157 par. 2
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Alicja Palus (spr.), Sędziowie Sędzia NSA Halina Kremis, Sędzia NSA Andrzej Wawrzyniak, Protokolant Aleksandra Siwińska, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 4 marca 2009 r. sprawy ze skargi L. i R. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z dnia [...]r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji o nieodpłatnym przyznaniu własności działek gruntu będących w zasobie Skarbu Państwa I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji; II. orzeka, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu. III. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. na rzecz skarżących kwotę 457 zł (czterysta pięćdziesiąt siedem złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowoadministracyjnego.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] Nr[...]– określoną w wyroku jako decyzja organu pierwszej instancji – Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W. stosując przepis art. 156 § 1 pkt 2, art. 157 § 1 i § 2 kodeksu postępowania administracyjnego oraz art. 118 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników /t.j. Dz.U. z 1998r. Nr 7, poz. 25 z późn. zm./ stwierdziło nieważność wydanej z upoważnienia Starosty T. decyzji Kierownika Wydziału Geodezji i Nieruchomości Starostwa Powiatowego w T. z dnia [...] Nr [...] orzekającej o przyznaniu H. W. nieodpłatnie własności działki gruntu oznaczonej ewidencyjnie nr[...], AM-[...], o powierzchni 0,3199 ha, będącej w zasobie Skarbu Państwa oraz nieodpłatnie własności działki gruntu oznaczonej ewidencyjnie nr[...], AM-[...], o powierzchni 0,1801 ha, będącej w zasobie Skarbu Państwa – Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa, położonych w mieście P., gmina P.

Z przedstawionych w uzasadnieniu tej decyzji okoliczności faktycznych istotnych w sprawie wynika, że H. W. był małżonkiem O. W. – wdowy po W. S., która w dniu[...] . aktem własności ziemi wydanym na podstawie art. 1, art. 5 i art. 12 ustawy z dnia 16 października 1971r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych /Dz.U. Nr 27, poz. 250/ przez Kierownika Wydziału Rolnictwa, Leśnictwa i Skupu Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w T., nabyła z mocy prawa prawo własności działek gruntu położonych we wsi P., oznaczonych ewidencyjnie numerami:[...], [...], [...],[...]o łącznej powierzchni 4,94 ha. Działki ten wchodziły w skład gospodarstwa rolnego, przejętego /bez zabudowań/ na własność Państwa za rentę decyzją Naczelnika Gminy w P. z dnia [...] Nr [...], wydaną stosownie do przepisu art. 9 ust. 1 i art. 31 ustawy z dnia 29 maja 1974r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne /Dz.U. Nr 21, poz. 118/. Przejmując gospodarstwo organ decyzyjny orzekł również o pozostawieniu O. W. działki gruntu o powierzchni 0,50 ha, której położenie miało zostać ustalone w protokole zdawczo-odbiorczym.

Kontynuując opis stanu faktycznego Kolegium podało, że O. W. zmarła w dniu [...], natomiast w dniu [...] H. W. złożył w Starostwie Powiatowym w T. wniosek "o uwłaszczenie" działkami gruntu położonymi w P., oznaczonymi geodezyjnie: nr [...]i nr [...] o łącznej powierzchni 0,50 ha. Decyzja uwzględniająca wniosek na podstawie art. 118 ust. 1 i 4 powołanej wcześniej ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników podjęta została przez właściwy organ w dniu [...]/nr [...]/. H. W. umową z dnia [...] dokonał darowizny obu wskazanych powyżej działek na rzecz B. J., która działkę gruntu o numerze ewidencyjnym [...] sprzedała w dniu [...] J. T. Natomiast działka gruntu o numerze ewidencyjnym [...] została zbyta przez obdarowaną w dniu[...]. na rzecz L. i R. K.

H. W. zmarł w dniu [...] a spadek po nim – na podstawie testamentu – nabyli H. Ł. i J S.

Z dalszej części uzasadnienia wynika, że H. Ł. i J. S. zwrócili się w dniu [...] do Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z wnioskiem o stwierdzenie nieważności opisanej we wstępie decyzji jako wydanej z rażącym naruszeniem przepisu art. 118 powoływanej poprzednio ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Uzasadniając żądanie wnioskodawcy wskazali, że H. W. mimo pozostawania w związku małżeńskim z ich matką – O. W. nie był współwłaścicielem gospodarstwa przekazanego przez nią na rzecz Skarbu Państwa, w związku z czym tylko O. W. przysługiwało prawo dożywotniego użytkowania działek gruntu oznaczonych numerami ewidencyjnymi [...] i [...], które po jej śmierci przysługiwać powinno jej zstępnym, użytkującym te grunty.

Kolegium podało również, że w toku prowadzonego w tej sprawie postępowania weryfikacyjnego R. K. wnosił o przyznanie statusu strony B. J. oraz P. BP ze względu na wpisanie hipoteki do księgi wieczystej, prowadzonej dla nieruchomości stanowiącej działkę gruntu o numerze ewidencyjnym [...].

Następnie – motywując podjęte rozstrzygnięcie – Kolegium przedstawiło istotę postępowania o stwierdzenie nieważności decyzji jako nadzwyczajnego trybu weryfikacyjnego, przywołało również przepis art. 118 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, a ponadto wskazało, że w sprawie należy dokonać analizy przepisów prawa obowiązujących w dacie wydania decyzji z dnia [...] /Nr [...]/ "mocą której ukształtowane zostały uprawnienia do spornych działek gruntu po przekazaniu gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa".

Stosownie do tego Kolegium wyjaśniło, że w myśl art. 12 ust. 1 powołanej już ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne, na wniosek rolnika, który przekazał gospodarstwo rolne za rentę, przydziela się do bezpłatnego użytkowania działkę gruntu rolnego o powierzchni do 0,5 ha, a w razie przekazania budynków również lokal mieszkalny i pomieszczenia gospodarskie w rozmiarze niezbędnym do zaspokojenia potrzeb rolnika i jego rodziny. Stosownie do przepisu art. 12 ust. 2 tej ustawy, jeżeli prawo do renty za gospodarstwo rolne służy obojgu małżonkom, uprawnienia przewidziane w art. 12 ust. 1 przysługują im łącznie.

Z akt sprawy wynika, że właścicielką nieruchomości wchodzących w skład gospodarstwa rolnego przekazanego na rzecz Skarbu Państwa, była wyłącznie O. W. Ponadto z uzasadnienia wyżej opisanej decyzji z dnia [...] (Nr[...]) wynikało, że H. W. nie był osobą uprawnioną do otrzymania renty w zamian za przekazane na rzecz Skarbu Państwa gospodarstwo rolne. W związku z powyższym należy stwierdzić, że w świetle wyżej powołanego przepisu art. 12 ust. 2 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. nie był także uprawniony do bezpłatnego użytkowania działek gruntu przysługującego w przypadku takiego przekazania gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa.

W ocenie Kolegium regulacja zawarta w art. 118 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, umożliwia nabycie prawa własności działki gruntu (bądź działek gruntu) przez tego z małżonków, któremu przysługuje prawo użytkowania takiej działki gruntu (bądź działek gruntu) z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, w myśl dotychczasowych przepisów albo obojgu małżonkom, jeżeli prawo użytkowania działki gruntu przysługuje obojgu małżonkom z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu.

W tych okolicznościach Kolegium stwierdziło, że opisane na wstępie rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji o przyznaniu własności przedmiotowych działek gruntu H. W. stoi w sprzeczności z art. 118 ust.1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Jednocześnie wskazało, że zgodzić się wypada z poglądem, iż rażące naruszenie prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 kpa, zachodzi wtedy, gdy treść decyzji pozostaje w wyraźnej i oczywistej sprzeczności z treścią przepisu prawa i gdy charakter tego naruszenia powoduje, że owa decyzja nie może być akceptowana jako akt wydany przez organ praworządnego państwa (zob. wyrok NSA z dnia 21 października 1992 r., V SA 86/92 i 436-466/92, ONSA 1993, nr 1, poz. 23).

W rozważanym przypadku decyzja organu pierwszej instancji z dnia [...] (nr[...]) w sposób wyraźny wykazuje takie cechy, ponieważ wydana została z rażącą obrazą art. 118 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Prawo własności nieodpłatnie przyznano H. W., pomimo iż nie był on osobą, która przekazała gospodarstwo rolne na rzecz Skarbu Państwa i w związku z tym nie przysługiwało mu prawo użytkowania opisanego na wstępie gruntu.

W końcowej części uzasadnienia Kolegium – odwołując się do orzecznictwa sądowadministracyjnego – opisało szczegółowo powody nieuwzględnienia wniosku R. K. o przyznanie legitymacji procesowej B. J. oraz bankowi P.

Prawidłowość opisanej powyżej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego zakwestionował działający imieniem L. i R. K. pełnomocnik – radca prawny I. W. B., prowadzący Kancelarię Radcy Prawnego "P." w O. Ś., który we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy zarzucił, iż "stwierdzenie nieważności decyzji wydanej z upoważnienia S. T. w dniu [...] /nr [...]/ - nie jest zasadne, ponieważ nie stanowi ona rażącego naruszenia prawa". W uzasadnieniu pełnomocnik wnioskodawców wskazał - powołując się na niepublikowany wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 kwietnia 1989r., że w sprawie nie mógł być zastosowany przepis art. 156 § 1 pkt 2 kpa, bowiem istnieją w niej możliwości różnej interpretacji przepisów prawa. Pełnomocnik wskazał również, że H. W. został objęty zarówno zakresem podmiotowym, jak i przedmiotowym uregulowań prawnych w zakresie ubezpieczenia społecznego rolników, obowiązujących w dacie przekazania przez O. i H. W. gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa w zamian za rentę. Zarzucił ponadto, że decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego pomija w swojej treści art. 118 ust. 4 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, który był m.in. podstawą prawną decyzji Starosty T. z dnia [...]. oraz skutków prawnych wywołanych przez decyzję Naczelnika Gminy P. z dnia [...] Pełnomocnik wnioskodawców wskazał ponownie, że Bank P. S.A. w W. O/T., który ze względu na ustanowioną hipotekę na nieruchomości będącej przedmiotem sprawy, posiada interes prawny ze względu na negatywne skutki decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego, stwierdzającej nieważność decyzji Starosty T. z dnia [...] (nr[...]). W konkluzji wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy podniesiono, że wniosek wszczynający postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności przedmiotowej decyzji wpłynął do Kolegium w dniu [...] r. i gdyby w terminie 30 dni od wniesienia wniosku B. J. - ówczesna właścicielka nieruchomości objętej postępowaniem – została poinformowana o wszczęciu postępowania, nie doszłoby do zawarcia umowy sprzedaży prawa własności na rzecz L. i R. K. w dniu [...]

W dniu [...] swój udział w sprawie zgłosił pełnomocnik J. S. radca prawny J. N., prowadzący Kancelarię Prawną w T., który w złożonej w dniu [...] odpowiedzi na wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy wniósł o utrzymanie w mocy zaskarżonej decyzji i przedstawił obszerną argumentację, mającą na celu wykazanie zasadności kwestionowanego wnioskiem orzeczenia kolegium.

Po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W. decyzję z dnia [...] Nr [...] wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 kodeksu postępowania administracyjnego oraz art. 118 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, wcześniej powoływanej, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

Uzasadniając rozstrzygnięcie organ orzekający przedstawił stan faktyczny sprawy i wyjaśnił formalnoprawny charakter wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, a następnie stwierdził, że w celu precyzyjnego ustalenia prawa własności przedmiotowego gruntu należy dokonać analizy stanu faktycznego sprawy przez pryzmat przepisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników i ustawy z dnia 25 lutego 1964r. – kodeks rodzinny i opiekuńczy /Dz.U. z 1964r. Nr 9, poz. 95 z późn. zm./.

W konsekwencji tego stwierdzenia Kolegium w składzie ponownie orzekającym wyjaśniło treść przepisów art. 31 i art. 33 pkt 1 i 2 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, odnosząc je do okoliczności faktycznych istniejących w rozpoznawanej sprawie.

Następnie Kolegium wskazało, że wydanie decyzji o przejęciu gospodarstwa rolnego na własność Państwa poprzedzały dwa postępowania wyjaśniające: pierwsze w celu wydania opinii, że gospodarstwo rolne kwalifikuje się do zaliczenia jako wykazujące niski poziom produkcji rolnej, drugie - ustalające, że rolnik odpowiada ustawowym warunkom dopuszczającym przyjęcie gospodarstwa rolnego na własność Państwa za rentę. Przepis art. 9 ust. 1 wyżej powołanej ustawy o przekazywaniu gospodarstw rolnych (...) wskazywał, jakie warunki musiał spełniać rolnik, który wystąpił z wnioskiem o przyznanie renty w zamian za przekazane gospodarstwo rolne na rzecz Państwa, aby wniosek ten mógł zostać pozytywnie rozpatrzony. Ustawodawca wprowadził tu między innymi granicę wiekową, która dla kobiet wynosiła 60 lat, a w przypadku mężczyzn 65 lat. Odstępstwo od przekroczenia granicy określonego wieku było dopuszczalne w przypadkach, gdy rolnik był zaliczony do jednej z grup inwalidów, na podstawie obowiązujących wówczas przepisów. W tym miejscu należy wskazać, że w dacie wydania decyzji przez Naczelnika Gminy P. ([...]), H. W. - małżonek właścicielki gospodarstwa rolnego przekazanego na własność Skarbu Państwa, miał 36 lat i nie spełniał dwóch zasadniczych wymogów formalnych: nie był bowiem właścicielem - rolnikiem przekazywanego na rzecz Skarbu Państwa gospodarstwa rolnego i nie spełniał kryterium wiekowego. Prawo do renty nabył natomiast na mocy art. 17 ust. 1 ustawy z 1974 r., który stanowi, że jeżeli gospodarstwo rolne stanowi współwłasność małżonków, objęte jest wspólnością ustawową lub stanowi odrębną, własność, małżonka, renta w zamian za gospodarstwo rolne przysługuje łącznie obydwu małżonkom, choćby warunki do renty spełniał tylko jeden z nich. Fakt, iż w wyniku przekazania przez O. W. gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa w zamian za rentę, H. W. nabył prawo do renty (którego zrzekł się w dniu [...] r. - pkt 7 decyzji) nie wywołuje żadnych skutków prawnych w związku z jego żądaniem w zakresie nieodpłatnego użytkowania gruntu. Nie budzi również wątpliwości, że przez sam fakt uprawiania wraz z O. W. gruntów objętych wnioskiem H. W. nie stał się osobą uprawnioną do dysponowania tą nieruchomością.

W ocenie organu orzekającego kolejną istotną kwestią, mającą wpływ na sposób rozpatrzenia sprawy, jest prawo do bezpłatnego użytkowania gruntów, wynikające z przekazania na rzecz Skarbu Państwa gospodarstwa rolnego. Zgodnie z art. 12 ust. 1 ustawy, rolnikowi, który przekazał gospodarstwo rolne za rentę, przydziela się do bezpłatnego użytkowania działkę gruntu rolnego o powierzchni 0,5 ha, a w razie przekazania budynków również lokal mieszkalny i pomieszczenia gospodarskie w rozmiarze niezbędnym do zaspokajania potrzeb rolnika i jego rodziny. Zgodnie z art. 12 ust. 2 ustawy, jeżeli prawo do renty za gospodarstwo rolne służy obojgu małżonkom, uprawnienia przewidziane w ust. 1 przysługują im łącznie. Należy wskazać, że prawo do bezpłatnego użytkowania gruntu przysługiwało wyłącznie rolnikowi, który przekazał grunt na rzecz Państwa, a zatem jego właścicielce, czyli O. W. W przypadku jednak, gdy prawo do renty przysługiwało obojgu małżonkom, również drugiemu małżonkowi przysługiwałoby prawo nieodpłatnego użytkowania gruntu. Sytuacja taka nie wystąpiła jednak w analizowanej sprawie, bowiem H. W. po pierwsze nie był właścicielem gruntu, ten bowiem stanowił odrębny majątek jego żony O. - nie mógł zatem nim dysponować, a po wtóre nie spełniał formalnych wymogów ustawowych - kryterium wieku. Najistotniejszą jednak przeszkodą w tym zakresie był fakt zrzeczenia się przez H. W. prawa do renty (pkt 7 uzasadnienia decyzji z [...]), gdyż jak wskazano, praca w gospodarstwie stanowiła główne źródło utrzymania jego żony. W tym kontekście należy rozgraniczyć kwestię ewentualnego faktycznego użytkowania gruntu - czego Kolegium nie kwestionuje, od formalnego prawa do jego użytkowania i płynących z tego faktu konsekwencji prawnych. Dlatego nie można zgodzić z twierdzeniem wnioskujących, iż H. W. został objęty zarówno podmiotowym, jak i przedmiotowym zakresem wyżej powołanej ustawy z [...].

Zdaniem organu sama okoliczność faktycznego użytkowania gruntu nie rodziła po stronie H. W. uprawnienia do nieodpłatnego nabycia prawa własności działki gruntu w trybie przepisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Uprawnienie takie przysługiwało jedynie O. W.

Kolegium w składzie ponownie orzekającym wskazało ponadto, że strony w uzasadnieniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy niezasadnie stawiają zaś znak równości między ograniczonym prawem rzeczowym a korzystaniem z gruntu bez tytułu prawnego. Zgodnie bowiem z art. 118 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników osobie, której przysługuje prawo użytkowania działki gruntu z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, w myśl dotychczasowych przepisów, na jej wniosek przyznaje się nieodpłatnie własność tej działki. Powołany przepis odnosi się do stanu prawnego, natomiast nie do stanu faktycznego użytkowania gruntu. Dotyczy on zatem wyłącznie osób, które przekazały nieruchomość na rzecz Państwa i w związku z tym przekazaniem nabyły prawo do renty oraz nieodpłatnego użytkowania gruntu. Kolegium nie kwestionuje, że H. W. korzystał z nieruchomości objętej postępowaniem. Okoliczność ta wszakże nie może - w świetle art. 118 1 ustawy - być brana pod uwagę jako warunek nieodpłatnego nabycia własności opisanego na wstępie gruntu.

Odnosząc się do zarzutu L. i R. K., że Kolegium nie brało pod uwagę, iż w tej sprawie możliwa jest różna interpretacja przepisów prawa, należy zauważyć, że wyeliminowanie z obrotu prawnego ostatecznej decyzji administracyjnej może nastąpić jedynie w ściśle określonych sytuacjach. Okoliczności te zostały enumeratywnie wymienione w art. 156 § 1 kpa. Jedną z przesłanek uzasadniających stwierdzenie nieważności decyzji jest jej wydanie z rażącym naruszeniem prawa. Bogate w tym zakresie orzecznictwo wskazuje, że za rażące naruszenie prawa nie można uznać sytuacji, gdy przepisy prawa dopuszczają możliwość odmiennej interpretacji przepisów prawnych, na podstawie których podejmowane jest rozstrzygnięcie. Za rażące naruszenie prawa należy zatem uznać taką sytuację, w której organ administracji dokonał wykładni przepisów prawa w sposób oczywiście sprzeczny z jego literalnym brzmieniem i znaczeniem prawnym. Z taką też sytuacją mamy do czynienia w rozpatrywanym przypadku. Jak wcześniej wyjaśniono, zgodnie z art. 118 ust. 1 wyżej powołanej ustawy o ubezpieczeniu społecznym, nieodpłatnie prawo własności użytkowanego gruntu przysługuje wyłącznie osobie, której przysługuje tytuł prawny użytkownika w związku z przekazaniem gospodarstwa rolnego Państwu. Przepis art. 118 ust. 1 tej ustawy nie pozostawia w tym zakresie żadnego luzu interpretacyjnego czy decyzyjnego organowi stosującemu prawo. Sytuacje, w których możliwe jest nieodpłatne nabycie własności użytkowanego gruntu, są jednoznacznie określone w ustawie i każdorazowe odstępstwo od tych reguł będzie stanowiło rażące naruszenie prawa. W ocenie Kolegium, H. W. nie przekazał na własność Państwa żadnej nieruchomości w zamian za świadczenie rentowe czy emerytalne z zakresu ubezpieczenia rolniczego, dlatego nie przysługiwało mu prawo użytkowania. Tym samym brak było podstaw prawnych do nieodpłatnego przyznania mu prawa własności opisanej na wstępie nieruchomości.

W dalszej części uzasadnienia Kolegium w składzie ponownie orzekającym odniosło się do podnoszonego w toku postępowania zarzutu nieprawidłowego określenia kręgu podmiotowego, podzielając stanowisko prezentowane w uzasadnieniu decyzji zaskarżonej z jednoczesnym rozszerzeniem argumentacji zastosowanej przez Kolegium w składzie orzekającym poprzednio w tej sprawie.

Dokonując rekapitulacji przedstawionego wywodu organ orzekający uznał, że ponowna analiza stanu prawnego sprawy, jak i jej okoliczności faktycznych bezspornie wskazują, że decyzja organu pierwszej instancji z dnia [...] /nr [...], nieodpłatnie przyznająca H. W. własność wymienionych we wstępnie działek gruntu została wydana z rażącym naruszeniem prawa i powinna zostać wyeliminowana z obrotu prawnego, a argumenty podniesione we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy nie mogą mieć znaczenia dla sposobu jej rozstrzygnięcia.

Decyzja opisana powyżej została zaskarżona przez L. i R. K. Reprezentujący ich pełnomocnik w petitum skargi skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu zarzucił zaskarżonemu orzeczeniu naruszenie prawa procesowego w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, a w szczególności art. 6, art. 7 art. 8, art. 77 § 1, art. 80 i art. 156 § 1 pkt 1 kpa oraz naruszenie prawa materialnego tj. art. 12 ust. 1 i ust. 2 i art. 17 ust. 1 powoływanej poprzednio ustawy o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne oraz art. 118 wskazywanej wcześniej ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Powołując się na przepis art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm./ pełnomocnik skarżących wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz uchylenie poprzedzającej ją decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego – jako organu pierwszej instancji, wstrzymanie w całości wykonania zaskarżonej decyzji oraz zasądzenie kosztów postępowania wg norm przepisanych.

W obszernym uzasadnieniu skargi, w którym wykorzystane zostało orzecznictwo sądów administracyjnych, pełnomocnik L. i R. K. zarzucił dokonanie przez kolegium w obydwu składach orzekających błędnej interpretacji przepisu art. 12 ust. 1 i 2 ustawy wskazanej w petitum skargi, pominięcie treści art. 17 ust. 1 tego aktu, błędną subsumpcję oraz naruszenie postanowień art. 118 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Wskazał w nim również na nieprawidłowe ustalenie przez organ orzekający, że H. W. nie był osobą uprawnioną do otrzymania renty w zamian za przekazane gospodarstwo rolne, pozostające w sprzeczności z treścią pkt 8 decyzji Naczelnika Gminy P. z dnia [...] Nr[...].

W odpowiedzi na skargę zawartej w piśmie doręczonym Sądowi w dniu [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W. wniosło o oddalenie skargi i podtrzymało argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Ponadto postanowieniem z dnia 7 sierpnia 2008r. Kolegium działając na podstawie art. 61 § 2 pkt 1 powołanej wcześniej ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi odmówiło wstrzymania zaskarżonej decyzji.

W toku postępowania sądowoadministracyjnego złożone zostało do akt sprawy pismo procesowe uczestnika postępowania J. S. W piśmie zawierającym odpowiedź na skargę pełnomocnik J. S. wniósł o oddalenie skargi. Uzasadniając ten wniosek pełnomocnik wskazał na prawidłowe ustalenie przez organ orzekający, że H. W. nie przysługiwało prawo do bezpłatnego użytkowania przedmiotowych działek gruntu, gdyż prawo to było ściśle związane z prawem do renty, którego H. W. się zrzekł. Ponadto pełnomocnik uczestnika postępowania podzielił argumentację Kolegium przedstawioną w uzasadnieniach obu decyzji wydanych w sprawie i stwierdził, m.in. że jedynymi osobami uprawnionymi po śmierci O. W. do nabycia prawa własności przedmiotowych działek gruntu były jej dzieci faktycznie władające tą nieruchomością tzn. J. S. i H. Ł. Zdaniem pełnomocnika decyzja kwestionowana w postępowaniu nadzwyczajnym została wydana z rażącym naruszeniem prawa, zatem słuszne było stwierdzenie jej nieważności.

Ponadto uczestnik postępowania J. S. doręczył Sądowi w dniu [...]. kserokopie trzech dokumentów potwierdzających – jego zdaniem – to, że wyłącznie O. W. przekazała gospodarstwo rolne Państwu oraz, że była jedynym wnioskodawcą "o dokonanie zwrotu działek na własność".

W dniu [...] Sąd postanowił otworzyć na nowo rozprawę zamkniętą w dniu [...] i zwrócić się do Urzędu Gminy w P. o doręczenie wniosku O. W. z dnia [...]., na podstawie którego przejęto na rzecz Skarbu Państwa gospodarstwo rolne położone w P. w zamian za rentę. Uwierzytelniona kserokopia żądanego dokumentu została doręczona Sądowi w dniu [...]

Na rozprawie wyznaczonej na dzień [...] pełnomocnik skarżących oświadczył, że popiera skargę, natomiast pełnomocnik uczestnika postępowania J.S. wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny podjął orzeczenie w sprawie po rozważeniu następujących okoliczności faktycznych i prawnych:

Należy przede wszystkim wyjaśnić, że w przepisie art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych /Dz.U. Nr 153, poz. 1269/ ustawodawca zastrzegł, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem /jeżeli ustawy nie stanowią inaczej/, formułując w ten sposób generalne kryterium wiążące sądy administracyjne w pełnym zakresie ich kognicji. Jednoznaczność tej zasady sprawia, że wojewódzki sąd administracyjny w toku podjętych czynności rozpoznawczych dokonuje oceny co do zgodności kontrolowanej decyzji /innego aktu lub czynności/ z przepisami prawa materialnego, które mają zastosowanie w sprawie oraz z przepisami prawa procesowego, regulującymi tryb jej wydania lub tryb podjęcia innego aktu albo czynności będącej przedmiotem zaskarżenia. Wiążące są przy tym przepisy obowiązujące w dacie wydania zaskarżonego aktu.

Mając na względzie wskazane powyżej kryterium legalności Wojewódzki Sąd Administracyjny po poddaniu ocenie ustalonych w sprawie w toku administracyjnego postępowania weryfikacyjnego okoliczności faktycznych i odpowiednich okoliczności prawnych stwierdził naruszenie prawa, obligujące do uwzględnienia skargi przy jednoczesnym skorzystaniu z dyspozycji art. 135 powoływanej wcześniej ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi stanowiącego, że Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.

Kwestionowaną w postępowaniu sądowoadministracyjnym decyzją /wydaną m.in. na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 kpa/ Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W. utrzymało w mocy decyzję własną z dnia[...]. /Nr [...], podjętą w trybie art. 156 § 1 pkt 2 i art. 157 § 1 i § 2 kpa, uznając tym samym zasadność stwierdzenia nieważności wydanej z upoważnienia Starosty T. decyzji Kierownika Wydziału Geodezji i Nieruchomości Starostwa Powiatowego w T. z dnia [...] /Nr [...]/, nieodpłatnie przyznającej H. W. własność działki gruntu oznaczonej geodezyjnie nr[...], AM-[...], o powierzchni 0,3199 ha, będącej w zasobie Skarbu Państwa oraz nieodpłatnie własność działki gruntu oznaczonej ewidencyjnie nr [...], AM-[...], o powierzchni 0.1801 ha, będącej w zasobie Skarbu Państwa – Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa, położonych w mieście P., gmina P.

Zaskarżona czynność orzecznicza i czynność ją poprzedzająca podjęte zostały w uwzględnieniem przepisów regulujących jeden z nadzwyczajnych trybów weryfikowania orzeczeń administracyjnych tj. postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności. Tryb ten umożliwia wyeliminowanie z obrotu prawnego orzeczenia administracyjnego obarczonego kwalifikowaną wadą o charakterze materialnym, a jego skuteczność uzależniona jest od wykazania zaistnienia jednej z przesłanek wymienionych w zamkniętym katalogu stanowiącym treść art. 156 § 1 pkt 1-7 kpa. Ustalenie tej okoliczności – typowanej przez podmiot, który inicjuje czynności procesowe – następuje w toku postępowania, którego przeprowadzenie podlega regułom postępowania zwykłego /z kilkoma ustawowo wskazanymi wyjątkami/.

Określając w art. 157 § 2 kpa inicjatywę w zakresie wszczęcia postępowania o stwierdzenie nieważności orzeczenia administracyjnego, ustawodawca przyjął zasadę oficjalności /działania z urzędu/ oraz zasadę skargowości /działania na wniosek/, przyznając stosowne uprawnienie stronie postępowania, czyli podmiotowi legitymowanemu wg kryteriów wskazanych w art. 28 i art. 29 kpa.

Wniosek o stwierdzenie nieważności stanowi jednocześnie podstawę dla dokonania przez właściwy organ oceny w zakresie dopuszczalności wszczęcia postępowania w określonym przedmiocie i w danym trybie, a pozytywna ocena obliguje ten organ do kontynuowania czynności procesowych i podjęcia postępowania wyjaśniającego zmierzającego do ustalenia zasadności lub niezasadności wniosku poprzez stwierdzenie zaistnienia lub niezaistnienia okoliczności w nim wskazanej. Treść wniosku wskazuje przedmiot postępowania, ale również niejako wyznacza obszar działania właściwego w sprawie organu, w granicach którego muszą być dokonywanej wszystkie czynności procesowe. W przypadku nadzwyczajnego postępowania weryfikacyjnego rozstrzygnięcie sprawy co do jej istoty następuje poprzez władczo wyrażone oświadczenie kompetentnego organu administracji publicznej dokonane przy zastosowaniu właściwego przepisu prawa procesowego, co do legalnej możliwości i zasadności wyeliminowania z obrotu prawnego indywidualnego aktu administracyjnego poddanego kontroli w trybie ekstraordynaryjnym.

Postępowanie poprzedzające podjęcie rozstrzygnięcia – jak wskazano już wcześniej – mimo charakteru nadzwyczajnego podporządkowane jest zasadom właściwym dla postępowania jurysdykcyjnego, stosowanym odpowiednio, w tym zasadom wynikającym z przepisów art. 6, art. 80 i art. 107 § 3 kodeksu postępowania administracyjnego, których naruszenie Sąd stwierdził w toku podjętych w sprawie czynności kontrolnych.

Z akt sprawy wynika, że postępowanie w rozpoznawanej sprawie zostało wszczęte na wniosek H. Ł. i J. S., uznanych przez organ właściwy za podmioty uprawnione, którzy domagając się stwierdzenia nieważności opisanej wcześniej decyzji Starosty T. wskazali jako podstawę żądania okoliczność uwzględnioną w przepisie art. 156 § 1 pkt 2 /zdanie drugie/ kpa tzn. wydanie jej z rażącym naruszeniem prawa.

W takich granicach dokonywane były czynności ocenne Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. w obu składach orzekających w tej sprawie.

Zważyć zatem należy, że stwierdzenie nieważności jest postępowaniem szczególnym, stanowiącym wyjątek od generalnej zasady trwałości decyzji ostatecznych, statuowanej w przepisie art. 16 § 1 kpa, gwarantującej stabilność nabytych w trybie administracyjnym praw lub orzeczonych obowiązków. Z tych względów w doktrynie i w orzecznictwie powszechnie zaakceptowany został pogląd, że zaistnienie przesłanki skutkującej stwierdzeniem nieważności musi być oczywiste /por. wyroki WSA w Warszawie z dnia 25 stycznia 2007r., sygn. akt II SA/Wa 2197/06, Lex nr 368231; wyrok WSA z dnia 10 lipca 2007r., sygn. akt II OSK 1032/06, Lex nr 368207/. Odnosząc ten warunek do zarzutu rażącego naruszenia prawa, jako przesłanki nadzwyczajnej czynności weryfikacyjnego należy wskazać, że o rażącym naruszeniu prawa można mówić wówczas, gdy treść decyzji pozostaje w oczywistej sprzeczności z treścią przepisu przez proste ich zestawienie, a charakter naruszenia powoduje, że nie może być ona akceptowana jako akt wydany przez organ praworządnego państwa i nie daje się pogodzić z system obowiązujących norm /np. wyrok WSA w Warszawie z dnia 25 stycznia 2007r. op. cit.; wyrok NSA z dnia 10 lipca 2007r., op. cit./.

Sąd zwrócił uwagę, że ten aspekt kwalifikowanej wadliwości został wskazany w uzasadnieniu decyzji poprzedzającej decyzję zaskarżoną.

Wskazać w tym kontekście również należy, że ocena właściwego w sprawie organu co do zaistnienia przesłanki rażącego naruszenia prawa musi być prowadzona w odniesieniu do stanu prawnego obowiązującego w dniu wydania kwestionowanej decyzji. Podkreślenia wymaga również to, że stwierdzenie nieważności oznacza, że decyzja, której to stwierdzenie dotyczy obarczona była kwalifikowaną wadą od dnia wydania, czyli ze skutkiem ex tunc.

Ustawodawca konstruując omawiany tryb nadzwyczajnej weryfikacji orzeczeń administracyjnych nie zdefiniował pojęcia "rażące naruszenie prawa". Nie zostało też ono precyzyjnie określone w systemie administracyjnego prawa procesowego. Z tego względu oraz wobec wskazanego powyżej skutku stwierdzenia nieważności zarówno w literaturze prawniczej, jak i w orzecznictwie konsekwentnie podkreślano konieczność odróżnienia rażącego naruszenia prawa, dla którego zasadniczym kryterium jest oczywista sprzeczność z treścią zastosowanego przepisu prawa od naruszenia prawa nawet istotnego, ale pozbawionego cech, pozwalających na kwalifikowanie go jako rażące. Taką powinność wyeksponował w swoim orzeczeniu z dnia [...] Sąd Najwyższy stwierdzając ponadto, że rażące naruszenie prawa jest wyrazem ewidentnego, jasno uchwytnego błędu w interpretowaniu prawa; w tych przypadkach uchybienie prawu ma charakter oczywisty, jasny i bezsporny, nie dopuszczający możliwości odmiennej wykładni, chodzi więc raczej o stwierdzenie ewidentnego błędu, nie zaś o wybór jednej z możliwych do przyjęcia interpretacji /sygn. akt II ARN 22/95, OSNAPU 1996, Nr 19-20, poz. 297/. Na uwagę zasługuje również konstatacja Naczelnego Sądu Administracyjnego zawarta w wyroku z dnia 9 lutego 2005r. /sygn. akt OSK 1134/04, nie publ./, z której wynika, że "w sposób rażący może być naruszony wyłącznie przepis, który może być stosowany w bezpośrednim rozumieniu, to znaczy który nie wymaga wykładni prawa". Stanowisko prezentowane przez judykaturę we wskazanych powyżej orzeczeniach zostało również przyjęte w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 lipca 2001r. /sygn. akt III SA 1110/00, nie publ./, w którym skład orzekający stwierdził, że "rażące naruszenie prawa występuje, gdy orzeczenie wydane przez organ w sposób ewidentny odbiega od normy prawnej, przy czym wykładnia tej normy nie budzi wątpliwości". Pewnego rodzaju podsumowania dorobku nauki i judykatury w omawianym powyżej zakresie dokonał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 26 maja 2004r., wskazując, że "stwierdzenie nieważności decyzji na tej podstawie, że wydana została z rażącym naruszeniem prawa wymaga w każdym przypadku nie tylko ustalenia treści przepisu prawnego /przepisów prawnych/ na podstawie których została wydana kwestionowana decyzja, ale także oceny, czy przyjęcie innego rozumienia przepisów przez organ, który wydał kwestionowaną decyzję odbiega od prawidłowego rozumienia przepisów w takim stopniu, że może być uznane za rażące naruszenie prawa. /sygn. akt OSK 221/04, teza opubl. Rzeczypospolita 2004, nr 123/.

Z dalszej części przywołanego uzasadnienia wynika, że powinnością organu stwierdzającego nieważność jest również wykazanie w motywach decyzji zaistnienia warunków, przesądzających o rażącym naruszeniu prawa.

W ocenie Sądu – akceptującego stanowisko powyżej przedstawione – Samorządowe Kolegium Odwoławcze w obu składach orzekających w rozpoznanej sprawie nie wykazało zaistnienia w niej rażącego naruszenia prawa, spełniającego kryteria powyżej opisane.

Istotne bowiem jest, że podstawę prawną kwestionowanej przez H. Ł. i J. S. w postępowaniu nadzwyczajnym decyzji stanowił m.in. przepis art. 118 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, wcześniej powoływanej, w brzmieniu obowiązującym w dniu 18 marca 2002r. /Przepis art. 118 ust. 4 tej ustawy wskazany w podstawie prawnej decyzji jest przepisem kompetencyjnym./ Zgodnie z jego treścią, Osobie, której przysługuje prawo użytkowania działki gruntu z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu, w myśl dotychczasowych przepisów, na jej wniosek przyznaje się nieodpłatnie własność tej działki".

Stwierdzając rażące naruszenie tego przepisu przy wydawaniu weryfikowanej decyzji kolegium uznało – zgodnie z treścią uzasadnień obu orzeczeń podjętych w tej sprawie, że wynika ono z tego, iż prawo własności nieodpłatnie przyznano H. W. pomimo, że nie był on osobą, która przekazała gospodarstwo rolne na rzecz Skarbu Państwa i w związku z tym nie przysługiwało mu prawo użytkowania opisanego na wstępie gruntu.

Zważyć jednocześnie należy – uwzględniając wcześniej opisane kryteria kwalifikowania wadliwości jako rażącego naruszenia prawa, że w treści powołanego przepisu ustawodawca nie posługuje się użytym przez Kolegium stwierdzeniem "osoba która przekazała gospodarstwo rolne, ale jako podmiot wskazuje osobę uprawnioną z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu.

Zdaniem Sądu przyjmując reguły językowe i nie kwestionując racjonalności ustawodawcy nie można równoważyć określeń "osoba, która przekazała gospodarstwo rolne" i "osoba uprawniona z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego Państwu", ani też traktować ich zamiennie. Oznacza to zatem, że wniosek wyprowadzony przez Kolegium z dokonanych czynności ocennych wymagał uprzedniego odwołania się do zasad wykładni. Niezależnie od tego, że Kolegium nie wyjaśniło, jakie reguły interpretacyjne zastosowało w tym zakresie, to należy zwrócić uwagę, iż sam fakt konieczności dokonywania wykładni przepisu prawa eliminuje możliwość uznania kontrolowanego orzeczenia za naruszające prawo w stopniu "rażącym". /np. wyrok WSA w Warszawie z dnia 4 kwietnia 2006r., sygn. akt IV SA/Wa 1174/05, Lex nr 205032/. W sposób stanowczy zostało to wyartykułowane w wyroku z dnia 24 stycznia 2007r., w których Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził: "Rażące naruszenie prawa występuje w przypadku naruszenia przepisu prawnego, którego treść bez żadnych wątpliwości może być ustalona w bezpośrednim rozumieniu. O rażącym naruszeniu prawa można mówić w razie oczywistego naruszenia prawa tj. takiego, gdy dane rozstrzygnięcie stoi w oczywistej sprzeczności z jasno sformułowanego przepisem prawa tj. takim, który nie wymaga dalszym wyjaśnień. Skoro rozumienie przepisu powoduje poważne wątpliwości, to nie można mówić o oczywistym naruszeniu tego przepisu, a – co za tym idzie – naruszenia tego przepisu nie można traktować jako podstawy do stwierdzenia nieważności decyzji na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 kpa" /sygn. akt IV SA/Wa 2253/06, Lex nr 322405/. Takie stanowisko przyjął też Naczelny Sąd Administracyjny stwierdzając w tezie wyroku z dnia 13 czerwca 2007r. /sygn. akt I OSK 996/06, Lex nr 354687/, że "W przypadku gdy norma prawna wymaga wykładni, a wynik tej wykładni może być różny, przyjęcie określonej wykładni nie może zostać zakwalifikowane do rażącego naruszenia prawa".

Zdaniem Sądu wątpliwości co do swojej zasadności budzi również sposób dokonywania oceny co do zgodności z prawem, zastosowany przez Kolegium w tej sprawie.

Zważyć bowiem należy – jak już wcześniej w uzasadnieniu wskazano, że obszar działań procesowych podejmowanych przez uprawniony organ w nadzwyczajnym postępowaniu weryfikacyjnym, prowadzonym przy zastosowaniu art. 156 kpa jest wyznaczony treścią wniosku o stwierdzenie nieważności /lub zawiadomienia o wszczęciu postępowania z urzędu/. Z materiału sprawy wynika natomiast, że czynności weryfikacyjne kolegium skierowane zostały przede wszystkim do decyzji Naczelnika Gminy P. z dnia [...] /Nr [...]/ o przejęciu na własność Państwa gospodarstwa rolnego w zamian za rentę. Sąd nie kwestionuje relacji pomiędzy tym orzeczeniem, a orzeczeniem, którego nieważność stwierdzono w prowadzonym postępowaniu, ale za istotne uważa to, że przedmiotem tego postępowania jest ocena zgodności z prawem decyzji Starosty T. z dnia [...] /Nr [...]/ przyznająca nieodpłatnie własność działki.

W uznaniu Sądu w tym aspekcie rozważań należy zwrócić uwagę, że w pkt 8 decyzji, powyżej opisanej o przejęciu gospodarstwa rolnego na rentę, stanowiącym element prawomocnego rozstrzygnięcia, pozostającego w obrocie prawnym Naczelnik Gminy P., czyli organ właściwy w sprawie stwierdził, że "ustala się, że małżonkowie stale pracują w tym gospodarstwie, a zatem renta im przysługuje".

W istniejących w dacie orzekania o przejęciu gospodarstwa rolnego na własność Państwa warunkach prawnych nie znajduje też uzasadnienia stwierdzenie Kolegium, że "prawo do bezpłatnego użytkowania gruntu przysługiwało wyłącznie rolnikowi, który przekazał grunt na rzecz Państwa ...", szczególnie w kontekście przywoływanego jednocześnie przez Kolegium przepisu art. 12 ust. 2 wskazywanej poprzednio ustawy o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne, stanowiącego, że jeżeli prawo do renty za gospodarstwo rolne służy obojgu małżonkom, uprawnienia przewidziane w ust. 1 przysługują im łącznie.

Należy przy tym wyjaśnić, że z treści przepisu art. 12 ust. 1 omawianej ustawy wynika m.in., że na wniosek rolnika, który przekazał gospodarstwo rolne za rentę przydziela się do bezpłatnego użytkowania działkę gruntu rolnego o powierzchni do 0,5 ha.

Zdaniem Sądu wątpliwości co do swej zasadności budzi również kategoryczność stwierdzenia Kolegium, iż fakt, że w wyniku przekazania przez O. W. gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa w zamian za rentę H. W. nabył prawo do renty /którego zrzekł się w dniu [...] – pkt 7 decyzji/ nie wywołuje żadnych skutków prawnych w związku w jego żądaniem w zakresie nieodpłatnego użytkowania gruntu".

Zważyć bowiem należy, że w pkt 7 powoływanej decyzji Naczelnik Gminy P. postanawia: "Pozostawić wnioskodawcy działkę gruntu o powierzchni 0,50 ha, której położenie zostanie ustalone w protokole zdawczo-odbiorczym", a ponadto z akt sprawy nie wynika, aby H. W. występował z żądaniem w zakresie nieodpłatnego użytkowania gruntu".

Taką samą ocenę należy zastosować do prezentowanego przez Kolegium w uzasadnieniu stanowiska, że istotne w sprawie jest, że H. W. nie będąc właścicielem gospodarstwa rolnego nie mógł wystąpić z wnioskiem o przejęcie gospodarstwa rolnego za rentę. Okoliczność ta nie kwestionowana zresztą nie może determinować oceny dokonanej w sprawie, bowiem przepis art. 1 ustawy o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne stanowi jednoznacznie, że właściciel gospodarstwa rolnego zwany dalej rolnikiem może przekazać na własność Państwa nieruchomości wchodzące w skład tego gospodarstwa w zamian za rentę lub spłaty pieniężne, natomiast z dyspozycji art. 9 ust. 1 tej samej regulacji wynika, że przejęcie gospodarstwa za rentę przez Państwo następuje na wniosek rolnika tzn. – zgodnie z art. 1 wcześniej wskazanym na wniosek jego właściciela.

Ustawodawca – racjonalnie działający – nie mógł wymagać złożenia wniosku w tym przedmiocie od osoby nie dysponującej prawem własności gospodarstwa rolnego, ale jednocześnie w przepisie art. 17 ust. 1 omawianej ustawy zdecydował jednoznacznie, że jeżeli gospodarstwo rolne stanowi współwłasność małżonków, objęte jest wspólnością ustawową lub stanowi odrębną własność małżonka, renta w zamian za gospodarstwo rolne przysługuje łącznie obydwu małżonkom, choćby warunki do renty spełniał tylko jeden z nich. /W kontekście tego unormowania niezrozumiałe jest uznanie przez Kolegium, że kluczowe znaczenie w sprawie ma fakt – nie budzący żadnych wątpliwości i nie kwestionowany, iż przedmiotowe gospodarstwo rolne stanowiło majątek odrębny O. W./

Zdaniem Sądu rozważając w rozpoznawanej sprawie rażące naruszenie prawa z uwzględnieniem tego aspektu, który dyktuje postulat praworządnego państwa należy zwrócić szczególną uwagę na podjętą w odniesieniu do przepisów art. 9 i art. 17 ustawy o przejmowaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa na rentę i spłaty pieniężne, uchwałę z dnia 20 maja 1976r., w której Sąd Najwyższy zastrzegł, że "Renta za przekazane na własność Państwa gospodarstwo rolne ma charakter świadczenia ubezpieczeniowego, nie może więc być traktowane jako surogat za to gospodarstwo ..." /sygn. akt II U ZP 9/76, OSNC 1977/1/3/.

W ocenie Sądu treść poszczególnych przepisów powołanej ustawy wskazuje, że taką koncepcję przyjął ustawodawca i takiego właśnie postrzegania tej regulacji oczekiwał.

Zdaniem Sądu w tej sprawie wątpliwości budzi również zasadność uznania w toku postępowania weryfikacyjnego, że H. W. zrzekł się prawa do renty.

Dokonując takiego ustalenia Kolegium poza zakresem swojej oceny pozostawiło przepis art. 17 ust. 3 pkt 2 i ust. 4 wskazywanej poprzednio ustawy, z których treści wynika, że na wniosek jednego z małżonków renta przysługująca małżonkom podlega podziałowi na dwie równe części oraz że część renty przypadająca na małżonka, dla którego praca w przekazywanym gospodarstwie stanowiła główne źródło utrzymania i który spełnia warunki określone w art. 9 ust. 1 nie może być niższa niż renta przysługująca na 2 ha gruntów rolnych i leśnych.

Jak słusznie zauważył pełnomocnik uczestnika postępowania w piśmie procesowym z dnia [...] H. W. zrzekł się świadczenia rentowego, zapewne wobec uzyskiwania dochodów z tytułu zatrudnienia. W uznaniu Sądu nie można zrzec się uprawnienia przysługującego z mocy prawa. Można ewentualnie zrezygnować z poszczególnych korzyści wynikających z posiadania prawa.

Zdaniem Sądu w takim kontekście i przy jednoczesnym uwzględnieniu tego, że ustawodawca przewidział jeden przypadek, w którym małżonkowi wnioskodawcy nie przysługuje renta z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego na własność Państwa, należy rozważać ustalenie przepisu art. 12 ust. 2 ustawy o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne, w odniesieniu do H. W. Należy przy tym zwrócić uwagę, że treść relatywnego przepisu art. 17 ust. 1 tej ustawy pozwala – w ocenie Sądu – uznać, że uprawnionym do złożenia wniosku o przydzielenie do bezpłatnego użytkowania działki gruntu był rolnik, który przekazał gospodarstwo rolne za rentę, co przy zastosowaniu powoływanych wcześniej przepisów art. 1 i art. 9 ust. 1 wskazanej regulacji oznacza właściciela przekazywanego na własność Państwa gospodarstwa i do niego mogło być skierowane orzeczenie w tym przedmiocie, co nie eliminuje wynikającego wprost z ustawy skutku, o którym mowa w przepisie art. 12 ust. 2 ustawy.

W uznaniu Sądu organ orzekający w toku podjętych w sprawie czynności nie dokonał również wszechstronnej oceny w kwestii nieodwracalności skutków prawnych, przyjętych w przepisie art. 156 § 2 kpa jako negatywna przesłanka stwierdzenia nieważności decyzji. Nie kwestionując słuszności twierdzeń przedstawionych w tym zakresie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji należy wskazać na konieczność odwołania się przez organ orzekający w postępowaniu o stwierdzeniu nieważności do generalnie akceptowanych poglądów prezentowanych w odniesieniu do przepisu art. 156 § 2 kpa w orzecznictwie sądowoadministracyjnym i judykaturze sprawowanej przez Sąd Najwyższy. Zgodnie z nimi nieodwracalność skutków prawnych o jakich mowa w art. 156 § 2 kpa rozpatrywać należy nie w sferze faktów, a wyłącznie w płaszczyźnie obowiązującego prawa i środków prawnych, jakimi posługuje się w swym działaniu organ administracji publicznej. Przy braku przepisów prawnych rangi ustawowej, które mogłyby stanowić dla organu administracyjnego podstawę prawną działań, mających na celu cofnięcie, zniesienie, odwrócenie skutków prawnych spowodowanych przez decyzję dotkniętą nieważnością, zachodzić będzie względna ich nieodwracalności /np. wyrok NSA z dnia 19 kwietnia 2000r., sygn. akt I SA 2045/99, Lex nr 55317; 19 lutego 2002r., sygn. akt I SA/1796, Lex nr 81755, 13 grudnia 2005r., sygn. akt I OSK 444/05, Lex nr 188819/.

Wcześniej synteza problematyki związanej w z nieodwracalnością skutków prawnych w warunkach art. 156 § 2 kpa została dokonana przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 28 maja 1992r., uznającej że odwracalność albo nieodwracalność skutku prawnego decyzji trzeba rozpatrywać, mając na uwadze zakres właściwości organów administracji publicznej oraz ich kompetencję, tzn. umocowanie do stosowania władczych i jednostronnych prawnych form działania. A więc, jeżeli cofnięcie, zniesienie, odwrócenie skutków prawnych decyzji wymaga takich działań, do których organ administracji publicznej nie ma umocowania ustawowego, czyli nie może zastosować formy aktu administracyjnego indywidualnego, nie może też skorzystać z drogi postępowania administracyjnego, to wtedy właśnie skutek prawny decyzji będzie nieodwracalny. Nie oznacza to, że jest to nieodwracalność absolutna, że mamy do czynienia z totalną niemożnością przywrócenia poprzedniego stanu prawnego w ramach całego porządku prawnego. Jest to nieodwracalność skutku prawnego względna w tym znaczeniu, że "odwrócenie" tego skutku jest prawnie niedostępne dla organu administracji publicznej działającego w granicach obowiązywania norm prawa publicznego, w formach prawnych właściwych dla tej administracji i w trybie postępowania przypisanym tejże administracji.

Decyzja wywoła wobec tego skutek prawny nieodwracalny wtedy, gdy ani przepisy prawa materialnego, ani też przepisy procesowe, stanowiące podstawę działania organu administracji publicznej, nie czynią danego organu właściwym do cofnięcia tego właśnie skutku przez wydanie decyzji. Tak samo skutek prawny decyzji, który może być odwrócony na podstawie norm prawa prywatnego przez sąd, dla organu administracji publicznej - tylko ze względu na zakres jego kompetencji - będzie nieodwracalny. /sygn. akt IIIAZP 4/92, OSNC 1992/12/211/.

W dokonywanej w tym przedmiocie przez kolegium ocenie nie został też uwzględniony fakt dokonania przez H. W. darowizny i skutki prawne tej czynności.

Wobec przedstawionych powyżej okoliczności Sąd uznał, że Samorządowe Kolegium Odwoławcze stwierdzając nieważność decyzji kwestionowanej w prowadzonym postępowaniu weryfikacyjnym nie wykazało w sposób wymagany w istniejących warunkach prawnych rażącego naruszenia prawa będącego bezwzględną przesłanką podjętej kwalifikowanej czynności kasacyjnej, uchybiając przez to przepisom art. 6, art. 80 i art. 107 § 3 kpa w sposób, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Mając to na względzie Wojewódzki Sąd Administracyjny zgodnie z przepisem art. 145 § 1 pkt 1 lit. c powołanej wcześniej ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł, jak w sentencji.

Klauzula zawarta w pkt II wynika z obowiązku zastosowania przez Sąd przy orzekaniu o uwzględnieniu skargi przepisu art. 152 wskazanej powyżej ustawy, a orzeczenie o kosztach uzasadnione jest treścią art. 200 tego aktu, zgodnie z którym w razie uwzględnienia skargi przez sąd pierwszej instancji przysługuje skarżącemu od organu, który wydał zaskarżony akt lub podjął zaskarżoną czynność albo dopuścił się bezczynności, zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw. Za tak określone koszty Sąd uznał kwotę wpisu uiszczonego od skargi oraz taryfowo określone koszty zastępstwa procesowego.

Rozpoznając sprawę ponownie Samorządowe Kolegium Odwoławcze powinno dokonać oceny ewentualnej wadliwości kwestionowanej decyzji z uwzględnieniem uwag Sądu zawartych w uzasadnieniu rozważyć ponownie kwestię legitymacji procesowej Banku P. w W. O/T. mając na uwadze materialnoprawny charakter i istotę hipoteki jako ograniczonego prawa rzeczowego, w zależności od rozstrzygnięcia rozważyć problem nieodwracalnych skutków prawnych oraz wyjaśnić w uzasadnieniu – stosownie do przepisu art. 107 § 3 kpa – powody przyznania statusu strony, zatem podmiotu uprawnionego do żądania wszczęcia nadzwyczajnego postępowania administracyjnego, H. Ł. oraz J.S.

H.B. 3.04.2009r.