Wyrok NSA, sygn. akt II OSK 3102/13
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2015-08-19 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 1 art. 2 pkt 2
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.
article: art. 1 pkt 1 art. 2
journal: Dz.U. 2011 nr 72 poz 380
law: Ustawa z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz  osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich
article: art. 153
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Dnia 19 sierpnia 2015 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Leszek Kamiński sędzia NSA Paweł Miładowski sędzia del. WSA Mariola Kowalska /spr./ Protokolant asystent sędziego Julia Słomińska po rozpoznaniu w dniu 19 sierpnia 2015 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 3 października 2013 r. sygn. akt II SA/Łd 466/13 w sprawie ze skargi E. Z. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 27 marca 2013 r. nr ... w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego 1) uchyla zaskarżony wyrok i oddala skargę, 2) odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.


UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 3 października 2013 r., sygn. akt II SA/Łd 466/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, w sprawie ze skargi E. Z. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 27 marca 2013 r. nr ... w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego, uchylił zaskarżoną decyzję (pkt 1) oraz zasądził od organu na rzecz skarżącego kwotę 357 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania (pkt 2).

Wyrok ten zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy:

Decyzją z dnia 11 czerwca 2010 r., utrzymaną w mocy decyzją z dnia 22 lipca 2010 r., Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) – dalej jako: ustawa o świadczeniu pieniężnym, odmówił E. Z. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Decyzja ta stała się ostateczna.

E. Z. wnioskiem z dnia 12 października 2011 r., na podstawie art. 1 ustawy z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. z 2011 r. Nr 72, poz. 380) – dalej jako: ustawa z dnia 25 lutego 2011 r., wystąpił do organu o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego.

Decyzją z dnia 22 grudnia 2011 r., utrzymaną w mocy decyzją z dnia 22 maja 2012 r., Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił stronie uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Organ uznał, że w sprawie nie zaistniał fakt deportacji do pracy przymusowej, bowiem wysiedlenie rodziny E. Z. z miejsca zamieszkania nie miało na celu skierowania do pracy, lecz było związane z utworzeniem poligonu wojskowego.

Wyrokiem z dnia 13 listopada 2012 r., sygn. akt II SA/Łd 712/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi uchylił zaskarżoną decyzję z dnia 22 maja 2012 r. i poprzedzającą ją decyzję z dnia 22 grudnia 2011 r. Sąd stwierdził naruszenie przez organ art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. i zobowiązał do ustalenia, czy w sprawie miała miejsce deportacja w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy nadanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. Zauważył, że z dokumentów załączonych do akt administracyjnych wynika, iż strona w marcu 1941 r. wspólnie z rodziną została wywieziona z rodzinnej miejscowości. Zdaniem Sadu, okoliczność ta nie wyklucza jednakże deportacji do pracy przymusowej w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 31 maja 1996 r., bowiem przy okazji zorganizowania w danej miejscowości poligonu wojskowego jej mieszkańcy mogli być deportowani do pracy przymusowej.

Ponownie rozpoznając sprawę, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia 15 lutego 2013 r. nr ..., na podstawie art. 1 pkt 1 i art. 2 ustawy z dnia 25 lutego 2011 r., odmówił uchylenia własnej decyzji z dnia 22 lipca 2010 r. i poprzedzającej ją decyzji z dnia 11 czerwca 2010 r. o odmowie przyznania E. Z. uprawnienia do świadczenia pieniężnego.

W uzasadnieniu decyzji organ przytoczył dotychczasowy przebieg postępowania, wskazując jednocześnie, że sąd administracyjny, uchylając rozstrzygnięcia wydane uprzednio w sprawie, nie zakwestionował trybu rozpoznania sprawy prowadzonej w oparciu o przepis art. 2 ustawy z dnia z dnia 25 lutego 2011 r.. Zgodził się ze stanowiskiem Sądu, iż okoliczność zorganizowania poligonu wojskowego w rodzinnej miejscowości strony nie wyklucza deportacji do pracy przymusowej. Stwierdził jednak, że dla wydania decyzji pozytywnej na podstawie art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym konieczne jest łączne wystąpienie następujących przesłanek:

– osoba została deportowana (wywieziona) do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945,

– praca była wykonywana w warunkach deportacji przez okres co najmniej 6 miesięcy.

Organ wskazał, że z dokonanych ustaleń jednoznacznie wynika, iż rodzina strony (wraz z innymi mieszkańcami W. B.) została wysiedlona z rodzinnej miejscowości z uwagi na budowę poligonu na tym terenie. Rodzice strony przebywając na wysiedleniu w różnych miejscowościach (W. G., B., C.) zobowiązani byli do podjęcia pracy. W ocenie organu, brak jest dowodów, iż rodzice wnioskodawcy zostali wywiezieni do pracy przymusowej, tj. pracy podjętej w wykonaniu wyraźnych zarządzeń czy nakazów władz okupacyjnych. Takie ustalenia organu były podstawą wydania decyzji ostatecznej Kierownika Urzędu z dnia 22 lipca 2010 r. W obrocie prawnym pozostaje i obowiązuje ostateczna decyzja administracyjna odmawiająca przyznania E. Z. uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Kierownik Urzędu potraktował podanie strony z dnia 12 października 2011 r. jako domagające się rozstrzygnięcia w oparciu o art. 2 noweli do ustawy o świadczeniu pieniężnym. Przedmiotem sprawy rozstrzyganej obecnie jest odmowa zmiany decyzji ostatecznych orzekających o odmowie przyznania prawa do świadczenia pieniężnego, a nie odmowa przyznania uprawnienia do świadczenia. Nowela do ustawy o świadczeniu może być potraktowana jako "ustawa szczególna" w rozumieniu art. 16 § 1 k.p.a.

Zdaniem organu, wobec faktu prawomocnego rozstrzygnięcia co do charakteru represji, jakim poddany był E. Z., podczas gdy przesłanką odmowy przyznania świadczenia w prawomocnej decyzji z dnia 11 czerwca 2010 r. nie było zastosowanie art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu w brzmieniu zakwestionowanym przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku K 49/07, prowadzenie postępowania wyjaśniającego w sprawie prowadziłoby do obejścia zakazu rozstrzygania ponownie w sprawie już uprzednio rozstrzygniętej inną decyzją ostateczną (res iudicata).

Z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy wystąpił E. Z.. Zarzucił organowi naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 1 pkt 1 i art. 2 ustawy z dnia 25 lutego 2011 r. poprzez przyjęcie, że wysiedlenie wnioskodawcy nie miało charakteru deportacji do pracy przymusowej. Zdaniem strony, Kierownik pominął treść wydanego w sprawie wyroku sądu administracyjnego, wedle którego został udowodniony fakt deportacji wnioskodawcy do pracy przymusowej. Wskazał, że intencją jego wniosku z dnia 12 października 2011 r. nie było wzruszenie decyzji ostatecznych w trybie nadzwyczajnym, lecz przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego w oparciu o nowy stan prawny wynikający z ustawy z dnia 25 lutego 2011 r. E. Z. zarzucił, że organ nie wystąpił do niego o wyjaśnienie w jakim trybie złożył wniosek tj. art. 154 czy 155 k.p.a. Zarzucił też naruszenie art. 6, art. 7, art. 8, art. 16 § 1, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 1 i § 3 k.p.a.

Decyzją z dnia 27 marca 2013 r. nr ... Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy własną decyzję z dnia 15 lutego 2013 r. o odmowie uchylenia decyzji ostatecznej dotyczącej odmowy przyznania E. Z. uprawnienia do świadczenia pieniężnego.

W treści uzasadnienia organ podniósł, że z wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 13 listopada 2012 r. nie wynika, iż rodzina strony została deportowana do pracy przymusowej. Sąd stwierdził jedynie, iż akta sprawy wskazują na wywiezienie zainteresowanego i jego rodziców z rodzinnej miejscowości. Zdaniem organu, z ustaleń Sądu nie wynika, iż rodzina strony została wywieziona z rodzinnej miejscowości w celu wykonywania pracy przymusowej, przy czym tylko deportacja do pracy przymusowej na skutek wyraźnych zarządzeń czy nakazów władz okupacyjnych uprawnia do przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Ponadto, z ustaleń dokonanych przez Kierownika Urzędu wynika jednoznacznie, iż rodzina strony (wraz z innymi mieszkańcami W. B.) została wysiedlona z rodzinnej miejscowości z uwagi na budowę poligonu na tym terenie, przy czym brak jest dowodów, iż rodzice wnioskodawcy zostali wywiezieni do pracy przymusowej. Rodzice strony przebywając na wysiedleniu w różnych miejscowościach (W. G., B., C.) zobowiązani byli do podjęcia pracy, jednakże podjęcie pracy przymusowej już na wysiedleniu (nawet z nakazu miejscowych władz) nie uprawnia do nabycia uprawnienia do świadczenia pieniężnego.

Organ podkreślił, że to na wniosek strony sprawa została rozpoznana w trybie art. 2 ustawy z dnia z dnia 25 lutego 2011 r., czego sąd administracyjny nie kwestionował. Okoliczność uwzględnienia w poprzednich decyzjach orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 nie wyłącza prawa do złożenia – po zmianie treści normy art. 2 ust. 2 ustawy – wniosku o zmianę decyzji na podstawie art. 2 ustawy zmieniającej z dnia 25 lutego 2011 r. Dodał jednak, że brak jest podstaw do ponownego prowadzenia postępowania wyjaśniającego w oparciu o przepis art. 2 znowelizowanej ustawy, jeżeli sprawa była wcześniej zakończona decyzją ostateczną, podjętą w oparciu o art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym w brzmieniu nadanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. Prowadzenie postępowania wyjaśniającego w sprawie prowadziłoby wtedy do obejścia zakazu rozstrzygania ponownie w sprawie już uprzednio rozstrzygniętej inną decyzją ostateczną (res iudicata).

Skargę na powyższą decyzję wniósł E. Z., powielając argumentację zawartą we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Skarżący zarzucił dodatkowo:

– naruszenie art. 1 pkt 1 i art. 2 pkt 2 lit a ustawy o świadczeniu pieniężnym poprzez przyjęcie, że wysiedlenie wnioskodawcy nie miało charakteru deportacji do pracy przymusowej,

– naruszenie art. 1, art. 2, art. 7 i art. 32 Konstytucji RP, w sytuacji gdy organ nie zaprzeczył przyznaniu prawa do świadczenia pieniężnego osobom wysiedlonym z tej samej miejscowości lub miejscowości sąsiednich, znajdujących się w identycznej sytuacji faktycznej i prawnej,

– sprzeczność ustaleń faktycznych w treści decyzji z ustaleniami poczynionymi przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi w wyroku z dnia 13 listopada 2012 r. i przyjęcie, że brak jest dowodów na okoliczność wywiezienia jego rodziców do pracy przymusowej na wysiedleniu, a praca przymusowa na wysiedleniu nie uprawnia do nabycia uprawnienia do świadczenia pieniężnego.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej, nadto o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi uznał, iż skarga zasługuje na uwzględnienie.

W uzasadnianiu wyroku Sąd w pierwszej kolejności wyjaśnił, że istota związania oceną prawną orzeczenia sądu – na mocy art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), dalej jako: p.p.s.a. – polega na tym, że kwestie, które były już przedmiotem oceny sądu i których strona nie kwestionowała poprzez zaskarżenie orzeczenia sądowego, nie mogą być ponownie oceniane.

Sąd wskazał, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi w wyroku z dnia 13 listopada 2012 r., sygn. akt II SA/Łd 712/12, przyjął, że E. Z. w marcu 1941 r. wspólnie z rodziną został wywieziony z rodzinnej miejscowości. Rodzina wielokrotnie zmieniała miejsce zamieszkania przebywając zarówno w polskich domach, jak i w gospodarstwach rolnych zarządzanych przez Niemców. W rodzinnej miejscowości utworzony był poligon wojskowy. Podczas deportacji skarżący był dzieckiem, urodził się w 1937 r. W czasie okupacji rodzice skarżącego zostali skierowani do pracy przymusowej w gospodarstwie rolnym zarządzanym przez Niemca. Następnie ojciec skarżącego otrzymał nakaz pracy w niemieckiej firmie budowlanej. Również skarżący, będąc kilkuletnim dzieckiem, pracował przymusowo przy wypasie zwierząt, wykonując prace polowe i w gospodarstwie rolnym. Do domu rodzina powróciła po zakończeniu wojny. Przy takich ustaleniach, Sąd ocenił, iż fakt deportacji skarżącego tj. wywiezienia do pracy przymusowej nie budzi żadnych wątpliwości, co znajduje pełne potwierdzenie w zgromadzonym materiale dowodowym. Sąd nie nałożył na organ obowiązku ponownego przeprowadzenia postępowania dowodowego w tym zakresie. Wskazał zaś, iż wykazania wymaga przyjęcie przeciwnego stanowiska, wedle którego skarżący nie świadczył pracy na deportacji.

W ocenie Sądu orzekającego w rozpoznawanej sprawie, do tych wskazówek organ nie zastosował się, naruszając tym samym art. 153 p.p.s.a. Ocena stanu faktycznego i zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego dokonana przy ponownym rozpoznawaniu sprawy pozostaje w sprzeczności z oceną dokonaną przez Sąd w poprzednim wyroku. Organ nie zakwestionował faktu świadczenia pracy przez skarżącego, a zatem był zobowiązany do przyjęcia oceny dokonanej przez Sąd w prawomocnym wyroku.

Sąd zwrócił ponadto uwagę, że Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych prowadził postępowanie na podstawie ustawy z dnia 25 lutego 2011 r., zgodnie z wnioskiem strony z dnia 12 października 2011 r., a trybu tego nie zakwestionował Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi w wyroku z 13 listopada 2012 r., sygn. akt II SA/Łd 712/12. Za prawidłowe uznał więc orzekanie w oparciu o przepisy tej ustawy.

Sąd za niezasadny uznał zarzut dotyczący nieustalenia przez organ podstawy uchylenia lub zmiany decyzji ostatecznej. Stwierdził, że ustawa z dnia 25 lutego 2011 r. jest ustawą szczególną w stosunku do przepisów k.p.a., a zatem zmiana decyzji w trybie art. 2 noweli jest zmianą wynikającą z przepisów szczególnych, a nie zmianą z art. 154 czy 155 k.p.a.

Końcowo, Sąd zobowiązał organ do zastosowania się do oceny prawnej i wskazań Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi zawartych w wyroku z dnia 13 listopada 2012 r. w sprawie sygn. akt II SA/Łd 712/12.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych. Wyrok zaskarżył w całości i zarzucił Sądowi I instancji:

I. naruszenie prawa materialnego – art. 2 pkt. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym poprzez jego błędne zastosowanie polegające na przyjęciu, że represje doznane przez stronę postępowania stanowią represje w myśl wskazanego przepisu, podczas gdy strona doznała innego rodzaju represji niż określonych przez ustawodawcę w ww. ustawie;

II. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy:

– art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7 i 77 § 1 i art. 80 k.p.a. przez błędne przyjęcie, że normy postępowania administracyjnego zostały przez organ naruszone, co skutkowało uwzględnieniem skargi zamiast jej oddaleniem, a w konsekwencji uchyleniem decyzji organu administracji w przedmiotowej sprawie, pomimo iż organ zebrał i rozpatrzył cały dostępny materiał dowodowy konieczny do załatwienia sprawy;

– art. 3 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 153 p.p.s.a. poprzez błędne przyjęcie, że organ nie w pełni zrealizował wytyczne zawarte w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi w sprawie o sygn. akt II SA/Łd 772/12, podczas gdy organ zrealizował wytyczne zawarte w tym wyroku zgodnie ze wskazaną oceną prawną Sądu oraz poprzez przyjęcie, że organ nie zastosował się do oceny prawnej zawartej w wyroku Sądu, podczas gdy organ uwzględnił ocenę prawną Sądu w wydanym przez siebie rozstrzygnięciu.

Wskazując na powyższe zarzuty, organ wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi, a także o zasądzenie od skarżącego na rzecz organu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego w postępowaniu kasacyjnym.

Organ podniósł, że zgodnie z art. 2 pkt. 2 ustawy o oświadczeniu pieniężnym, uwzględniając wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07, niezbędną przesłanką do otrzymania świadczenia pieniężnego na podstawie tej ustawy jest deportacja do pracy przymusowej. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy wskazuje, iż represją, jakiej doznała strona skarżąca, było wysiedlenie jego rodziny, brak jest natomiast dowodów na skierowanie rodziny skarżącego do pracy przymusowej. Skarżący został wysiedlony wraz z rodziną w związku z planami władz okupacyjnych dotyczącymi stworzenia poligonu wojskowego w pobliżu ich miejsca zamieszkania. Taki stan faktyczny ustalił WSA w Łodzi prawomocnym wyrokiem w sprawie o sygn. akt II SA/Łd 772/12. Skarżący nie został tym samym deportowany do pracy przymusowej. Ustawa o świadczeniu pieniężnym nie przewiduje możliwości przyznania świadczenia z tytułu zmiany miejsca zamieszkania w okresie okupacji, lecz jedynie z tytułu deportacji w celu wykonywania pracy przymusowej. Cel deportacji jest ustawową przesłanką przyznania świadczenia, a inny pogląd składu orzekającego w tej sprawie nie może się ostać wobec literalnej wykładni przepisu art. 2 pkt. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. W ocenie organu, prawidłowo ocenił on zebrany materiał dowodowy z uwzględnieniem zasad postępowania określonych w art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a.

Uzasadniając zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. art. 80 k.p.a. organ stwierdził, że w niniejszej sprawie wyjaśnił, dlaczego odmawia bądź przyznaje niektórym dowodom przymiot prawdziwości bądź istotności, a ponadto przedstawił swój wywód zgodnie z zasadami logiki w oparciu o art. 80 k.p.a.

Powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych dotyczące spraw o tożsamym stanie faktycznym, tj. dotyczące osób wysiedlonych w związku z budową tego samego poligonu pod Sieradzem, wskazał, że wysiedlenie nie jest tożsame z deportacją, gdyż ustawa wymaga, by zachowanie okupanta miało charakter deportacji w celu wykonywania pracy przymusowej.

Wykładnia językowa znaczenia słowa deportacja, także w oparciu o wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. K 49/07, oznacza karę polegającą na skierowaniu skazanego do odległej miejscowości na przymusowy pobyt. Trybunał Konstytucyjny nie kwestionował zgodności z Konstytucją art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym w zakresie, w jakim przepis ten uzależnia przyznanie świadczenia jedynie osobom, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej przybierał szczególnie dotkliwą formę. Obowiązek pracy, aby uprawniał do przyznania świadczenia w rozumieniu ustawy, musi być połączony z wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Skarżący został natomiast przesiedlony wraz z rodziną i pozostawał w stałym kontakcie z rodziną. Sąd w zaskarżonym orzeczeniu niewłaściwie zatem uznał, że organ naruszył przepisy postępowania administracyjnego wskazując, że strona postępowania administracyjnego nie doznała represji w rozumieniu ustawy.

Kluczowe znaczenie dla sprawy ma również fakt, że skarżący nie został deportowany w celu wykonywania pracy przymusowej. Bezpośrednim powodem wysiedlenia rodziny skarżącego z rodzinnej miejscowości była chęć pozyskania terenów pod planowaną przez wojska hitlerowskie budowę poligonu wojskowego. Wysiedlenie rodziny skarżącego nie miało charakteru deportacji do pracy przymusowej, a doznanej przez skarżącego represji nie można utożsamiać z deportacją, o jakiej mowa w art. 2 pkt 2 ustawy. Do zaistnienia przesłanki deportacji do pracy przymusowej konieczne jest nie tylko przymusowe opuszczenie miejsca zamieszkania, ale również bezpośredni związek tej okoliczności ze skierowaniem do pracy przymusowej na rzecz III Rzeszy lub ZSRR.

Organ odniósł się do kwestii trybu rozpatrywania wniosków złożonych w oparciu o przepisy ustawy z dnia 25 lutego 2011 r. Powołując się na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazał, że brak jest podstaw do ponownego prowadzenia postępowania wyjaśniającego w oparciu o przepis art. 2 znowelizowanej ustawy, jeżeli sprawa była wcześniej zakończona decyzją ostateczną, podjętą w oparciu o przepis art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym w brzmieniu nadanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. Prowadzenie postępowania wyjaśniającego w sprawie prowadziłoby wtedy do obejścia zakazu rozstrzygania ponownie w sprawie już uprzednio rozstrzygniętej inną decyzją ostateczną (res iudicata). Organ podkreślił, iż to na wniosek skarżącego sprawa została rozpoznana w trybie art. 2 ustawy z dnia 25 lutego 2011 r., a Sąd orzekając w niniejszej sprawie nie zakwestionował trybu rozpoznania sprawy prowadzonej w oparciu o ten przepis. Organ wyjaśnił, iż miał on na uwadze treść wyroku z dnia 13 listopada 2012 r., lecz z jego treści nie wynika, że rodzina strony została wywieziona z rodzinnej miejscowości w celu wykonywania pracy przymusowej, a tylko deportacja do pracy przymusowej na skutek wyraźnych zarządzeń czy nakazów władz okupacyjnych uprawnia do przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. W ocenie organu, w sprawie brak jest dowodów, iż rodzice wnioskodawcy zostali wywiezieni do pracy przymusowej. Nie budzi wątpliwości fakt, iż rodzice strony przebywając na wysiedleniu w różnych miejscowościach (W. G., B., C.) zobowiązani byli do podjęcia pracy, ale podjęcie pracy przymusowej już na wysiedleniu (nawet z nakazu miejscowych władz) nie uprawnia do nabycia uprawnienia do świadczenia pieniężnego.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną E. Z. wniósł o jej oddalenie i zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) – dalej jako: p.p.s.a., skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: naruszeniu prawa materialnego przez jego błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, oraz naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, co oznacza, że zakres jego kontroli ograniczony jest wyłącznie do oceny zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej. Z urzędu bierze pod rozwagę tylko nieważność postępowania (art. 183 § 1 p.p.s.a.), której przesłanki określa przepis art. 183 § 2 p.p.s.a.

Skarga kasacyjna złożona w niniejszej sprawie zasługuje na uwzględnienie. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, skarżący kasacyjne trafnie zarzucił Sądowi I instancji naruszenie art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., a także art. 153 p.p.s.a.

W pierwszej kolejności rozpoznania wymagał zarzut naruszenia art. 153 p.p.s.a., bowiem od jego oceny uzależniona jest ocena pozostałych zarzutów skargi kasacyjnej.

Sprawa przyznania E. Z. świadczenia pieniężnego, o którym mowa w art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, była już przedmiotem kontroli sądu administracyjnego. Wyrokiem z dnia 13 listopada 2012 r., sygn. akt II SA/Łd 712/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi uchylił zaskarżoną wówczas decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 22 maja 2012 r. i poprzedzającą ją decyzję tego organu z dnia 22 grudnia 2011 r.

Jak stanowi art. 153 p.p.s.a. (w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania zaskarżonego wyroku – 3 października 2013 r.) ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia. W orzecznictwie sądowym utrwalone jest stanowisko, iż w pojęciu "ocena prawna" mieści się przede wszystkim wykładnia przepisów prawa materialnego i procesowego. Wykładnia w tym sensie zmierza do wyjaśnienia istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich zastosowania w konkretnym wypadku w związku z rozpoznawaną sprawą. Wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencje oceny prawnej. Dotyczą one sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych oraz wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie dla uniknięcia wadliwości w postaci np. braków w materiale dowodowym lub innych uchybień procesowych (por. wyrok NSA z dnia 6 lutego 2013 r., sygn. akt II GSK 2101/11, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych dostępna pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Przepis ten ma charakter bezwzględnie obowiązujący i wywiera skutki w dwóch płaszczyznach, mianowicie ani organ administracji publicznej, ani sąd administracyjny orzekając ponownie w tej samej sprawie nie mogą pominąć oceny prawnej wyrażonej wcześniej w orzeczeniu, gdyż ocena ta wiąże je w sprawie. Jedynie w przypadku, gdy ulegnie zmianie podstawa prawna danego stosunku prawnego lub gdy zmienią się okoliczności faktyczne, będziemy mieli do czynienia z nową sprawą, do której zasada z art. 153 p.p.s.a. nie będzie miała już zastosowania (por. wyrok NSA z dnia 16 maja 2012 r., sygn. akt II GSK 550/11, CBOSA: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, skarżący kasacyjnie organ przy wydawaniu decyzji z dnia 27 marca 2013 r., jak też poprzedzającej ją decyzji z dnia 15 lutego 2013 r., należycie uwzględnił ocenę prawną i zalecenia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi zawarte w wyroku z dnia 13 listopada 2012 r., sygn. akt II SA/Łd 712/12. Odmienne stanowisko w tym względzie Sądu I instancji przyjęte w zaskarżonym wyroku z dnia 3 października 2013 r. jest wyłącznie wynikiem błędnego odczytania przez ten Sąd oceny prawnej wyrażonej w poprzednio wydanym w sprawie wyroku.

Ocena prawna zawarta w wyroku z dnia 13 listopada 2012 r. sprowadza się do takiej wykładni przepisu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, która powinna uwzględniać możliwość, że przy okazji zorganizowania w danej miejscowości poligonu wojskowego jej mieszkańcy mogli być deportowani do pracy przymusowej. We wskazaniach co do dalszego postępowania Sąd zobowiązał organ do dokonania ponownej oceny poszczególnych dowodów i faktów zaistniałych w sprawie z uwzględnieniem przedstawionej oceny prawnej.

W zaskarżonym obecnie wyroku Sąd przytoczył ustalenia poczynione w sprawie o sygn. akt II SA/Łd 712/12 i stwierdził, że "Przy takich ustaleniach, Sąd [w sprawie o sygn. akt II SA/Łd 712/12 – przyp. Naczelnego Sądu Administracyjnego] ocenił, iż fakt deportacji skarżącego tj. wywiezienia do pracy przymusowej nie budzi żadnych wątpliwości, co znajduje pełne potwierdzenie w zgromadzonym materiale dowodowym". Stwierdzić należy, że analiza uzasadnienia wyroku z dnia 13 listopada 2013 r. w żadnej mierze nie pozwala na wyciągnięcie takiego wniosku, jaki sformułował Sąd w wyroku z dnia 3 października 2013 r. W wyroku w sprawie o sygn. akt II SA/Łd 712/12 Sąd przytoczył ustalone przez organ okoliczności faktyczne sprawy związane z opuszczeniem przez skarżącego i jego rodzinę miejsca zamieszkania. Sąd posługiwał się przy tym sformułowaniami: "został wywieziony", "zmieniała miejsce zamieszkania", "podczas deportacji", "zostali skierowani do pracy przymusowej", "otrzymał nakaz pracy", "pracował przymusowo". Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, użycie takich określeń nie może być jednak rozumiane jako wyrażenie przez Sąd wiążącego osądu prawnego co do stwierdzenia zaistnienia w rozpoznawanej sprawie przesłanki określnej w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Zawarte w uzasadnieniu wyroku określenie "deportacja" traktować należy jako równoważne znaczeniowo lub zbliżone – w potocznym rozumieniu – pojęciu przymusowego wywiezienia, przesiedlenia. W żadnym fragmencie uzasadnienia Sąd nie stwierdził w sposób jasny i jednoznaczny, że na podstawie ustalonego przez organ stanu faktycznego sprawy należy przyjąć, że E. Z. był deportowany do pracy przymusowej w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Co więcej, takiej oceny Sąd nie mógł sformułować. Rolą wojewódzkiego sądu administracyjnego, określoną w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2014, poz. 1647), jest kontrola działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Rozpoznając skargę Sąd dokonuje jedynie oceny działalności organu, tj. czy przy wydaniu zaskarżonego aktu prawnego nie zostały naruszone przepisy prawa materialnego bądź procesowego obowiązujące w dacie jego podjęcia. W stanie prawnym obowiązującym na dzień wydania wyroku w sprawie o sygn. akt II SA/Łd 712/12 aktualne pozostaje stanowisko, że sąd administracyjny nie może zastępować organu administracji publicznej – nie rozstrzyga sprawy administracyjnej i nie może też dokonywać samodzielnie ustaleń faktycznych, które mogłyby służyć merytorycznemu rozstrzygnięciu sprawy administracyjnej. W sytuacji, gdyby jednak Sąd dokonał takiego ustalenia samodzielnie, zastępując w tym zakresie organ administracji publicznej, wyrażone w tym zakresie stanowisko nie mogłoby korzystać z mocy wiążącej na podstawie art. 153 p.p.s.a.

Niewłaściwe odczytanie przez Sąd I instancji oceny prawnej zawartej w wyroku z dnia 13 listopada 2012 r. spowodowało, że Sąd ten, błędnie zarzucając organowi naruszenie art. 153 p.p.s.a., sam dopuścił się naruszenia tego przepisu. W rzeczywistości organ prawidłowo odczytał ocenę prawną zawartą w poprzednio wydanym w sprawie wyroku i zrealizował wytyczne w nim zawarte, zatem dział w zgodzie z art. 153 p.p.s.a.

Powyższe rozważania stanowią punkt wyjścia dla oceny pozostałych zarzutów skargi kasacyjnej.

Skarżący kasacyjnie organ trafnie zarzucił Sądowi I instancji naruszenie art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Jak zostało wyżej wyjaśnione, Sąd wyszedł z błędnego założenia, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi w poprzednio wydanym w sprawie wyroku przesądził fakt deportacji (wywiezienia) E. Z. do pracy przymusowej i taką właśnie ocenę prawną zastosowania art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym uznał za wiążącą na mocy art. 153 p.p.s.a. Uznając na tej podstawie, że represje doznane przez skarżącego stanowią deportację w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, Sąd naruszył wskazany przepis poprzez błędną ocenę jego zastosowania przez organ administracji.

Uzasadniony okazał się również zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Jedyną przyczyną, dla której Sąd I instancji uznał ustalony przez organ stan faktyczny i ocenę zebranego materiału dowodowego za wadliwe, była ich sprzeczność z oceną prawną zawartą w wyroku w sprawie o sygn. akt II SA/Łd 712/12. Skoro jednak w istocie w wyroku z dnia 13 listopada 2012 r. Sąd nie zawarł wiążącej oceny prawnej co do zastosowania w rozpoznawanej sprawie art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu społecznym, innymi słowy – nie przesądził, że skarżący był deportowany do pracy przymusowej w rozumieniu ustawy, to brak było podstaw, by czynić organowi zarzut wadliwej oceny materiału dowodowego i niewłaściwego ustalenia stanu faktycznego sprawy.

Jak stanowi art. 188 p.p.s.a. (w brzmieniu nadanym na mocy art. 1 pkt 55 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz. U. z 2015, poz. 658, zmieniającej ww. ustawę z dniem 15 sierpnia 2015 r.) Naczelny Sąd Administracyjny w razie uwzględnienia skargi kasacyjnej, uchylając zaskarżone orzeczenie, rozpoznaje skargę, jeżeli uzna, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona. Wobec zaistnienia w niniejszej sprawie okoliczności, o których mowa w art. 188 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał także wniesioną skargę.

Zaskarżoną decyzją z dnia 27 marca 2013 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy własną decyzję z dnia 15 lutego 2013 r., odmawiającą uchylenia własnej decyzji z dnia 22 lipca 2010 r. i poprzedzającej ją decyzji z dnia 11 czerwca 2010 r. o odmowie przyznania E. Z. uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Dokonanie przez Naczelny Sąd Administracyjny oceny legalności wydanych rozstrzygnięć nie może nastąpić bez uwzględnienia nadzwyczajnego trybu postępowania, w ramach którego orzekał organ administracji publicznej.

Zgodnie z art. 1 pkt 1 i art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym w brzmieniu obowiązującym na dzień wydania pierwszej decyzji w stosunku do E. Z., tj. 11 czerwca 2010 r., świadczenie pieniężne, o którym mowa w tej ustawie, przysługuje osobom deportowanym (wywiezionym) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.

Wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 r. K 49/07 Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego. Trybunał Konstytucyjny zakwestionował nieprawidłowy sposób ukształtowania przesłanek dostępu do świadczeń deportacyjnych, uzależniających prawo do tych świadczeń od terytorium "geograficznego", tj. przekroczenia granic państwowych, co wykluczyło możliwość przyznania świadczeń deportacyjnych osobom deportowanym (wywiezionym) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego.

Trybunał Konstytucyjny nie miał natomiast zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Stwierdził bowiem, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Osoby poddane tej formie represji znajdowały się w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, można wymienić m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te nabierają szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi.

Trybunał Konstytucyjny wyraźnie określił też, że beneficjentami orzeczenia są dwie kategorie podmiotów: osoby, którym odmówiono przyznania świadczenia deportacyjnego ze względu na niespełnienie kryteriów "geograficznych" oraz osoby, które nigdy nie składały wniosku o jego przyznanie.

W celu realizacji wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. i przyznaniu prawa do świadczenia pieniężnego osobom, do których odnosił się ten wyrok, ustawą z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich – na mocy art. 1 pkt 1 ustawy nadano nowe brzmienie art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym w ten sposób, że przesłankę do nabycia świadczenia stanowi deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium. Na podstawie art. 2 ustawy nowelizującej zmiana decyzji ostatecznych odmawiających prawa do świadczenia z ustawy z powodu niespełnienia wymogu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej z terytorium RP na terytorium III Rzeszy lub ZSRR dokonywana będzie na wniosek strony. Ustawa nowelizująca weszła w życie z dniem 20 kwietnia 2011 r.

W dacie składania przez skarżącego wniosku z dnia 12 października 2011 r. obowiązywała ostateczna decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 22 lipca 2010 r., utrzymująca w mocy decyzję z dnia 11 czerwca 2010 r. o odmowie przyznania E. Z. uprawnienia do świadczenia pieniężnego.

Przepis art. 16 § 1 k.p.a. ustanawia ogólną zasadę trwałości ostatecznych decyzji administracyjnych. Zgodnie z nią decyzje, od których nie służy odwołanie w administracyjnym toku instancji, są ostateczne. Uchylenie lub zmiana takich decyzji, stwierdzenie ich nieważności oraz wznowienie postępowania może nastąpić tylko w wypadkach przewidzianych w kodeksie lub ustawach szczególnych. Ustawa z dnia 25 lutego 2011 r. nowelizująca ustawę o świadczeniach pieniężnych stanowi ustawę szczególną, o której mowa w przywołanym przepisie, dopuszczającą zmianę ostatecznych decyzji odmawiających przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego.

Uznać zatem należy, że przedmiotem sprawy zainicjowanej żądaniem skarżącego z dnia 12 października 2011 r. była zmiana decyzji ostatecznej orzekającej o odmowie przyznania świadczenia pieniężnego. We wniosku skarżący wprost wskazał na ten tryb, powołując się na przepisy art. 1 i art. 2 ustawy z dnia 25 lutego 2011 r. Prawidłowości zastosowania przez organ tego właśnie trybu rozpoznania sprawy nie kwestionował też orzekający poprzednio w sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi w wyroku z dnia 13 listopada 2012 r., sygn. akt 712/12.

Podkreślenia wymaga, że art. 2 ustawy z dnia 25 lutego 2011 r. nie stanowi podstawy normatywnej do weryfikacji wszystkich decyzji odmawiających świadczenia pieniężnego, jakie zapadły przez wejściem w życie tej ustawy, tj. przed 20 kwietnia 2011 r., ale odnosi się wyłącznie do tych decyzji, w których przyczyną odmowy było zastosowanie kryterium "geograficznego" miejsca deportowania. Ma to zatem zasadnicze znaczenie także dla zakresu prowadzonego postępowania wyjaśniającego w sprawach, w których podstawą orzekania jest art. 2 ustawy z dnia 25 lutego 2011 r. (por. wyrok NSA z dnia 1 lutego 2013 r., sygn. akt II OSK 1874/12; CBOSA: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zakres postępowania wyjaśniającego w sprawie prowadzonej w trybie art. 2 ustawy z dnia 25 lutego 2011 r., konieczny z punktu widzenia podstawy materialnoprawnej, powinien być ograniczony wyłącznie do przesłanki "geograficznej", tj. deportowania do pracy przymusowej w granicach państwa polskiego sprzed 1 września 1939 r. Kwestia deportacji do pracy przymusowej nie może być natomiast przedmiotem ponownych rozważań organu administracji publicznej, bowiem okoliczność ta była już przedmiotem ostatecznego rozstrzygnięcia wydanego w trybie zwyczajnym na podstawie art. 2 pkt 2 ustawy o oświadczeniu pieniężnym.

W rozpoznawanej sprawie ostateczną decyzją z dnia 22 maja 2012 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił E. Z. uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Decyzją ta organ rozstrzygnął co do charakteru represji, jakim poddany był E. Z.. Organ ustalił, iż skarżący w okresie okupacji wykonywał pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania. Praca ta nie przybrała szczególnie dotkliwej formy – nie była połączona z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Przyczyną odmowy przyznania skarżącemu świadczenia pieniężnego nie było zatem kryterium "geograficzne", o którym mowa w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. K 49/07, lecz wyłącznie ustalenie, że w przypadku E. Z. nie została spełniona przesłanka deportacji (wysiedlenia) do pracy przymusowej określona w art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. W postępowaniu prowadzonym na podstawie art. 2 ustawy z dnia 25 lutego 2015 r. kwestia ta nie mogła zatem być ponownie badana przez organ. Ponowna ocena zebranego w sprawie materiału dowodowego pod kątem spełnienia tej przesłanki prowadziłaby do naruszenia zasady powagi rzeczy osądzonej (res iudicata) i zakazu rozstrzygania ponownie w sprawie już uprzednio rozstrzygniętej inną decyzją ostateczną.

Kontrolowane postępowanie administracyjne zakończone wydaniem decyzji z dnia 27 marca 2013 r. zostało przeprowadzone zgodnie z przepisami prawa. Organ uwzględnił przedmiot sprawy, jakim jest zmiana decyzji ostatecznej z dnia 22 lipca 2010 r. orzekającej o odmowie przyznania E. Z. uprawnienia do świadczenia pieniężnego. Organ dokonał oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i ustaleń stanu faktycznego sprawy w zakresie wynikającym z art. 2 ustawy z dnia 25 lutego 2011 r. Stwierdzić zatem należy, że wydając zakażoną decyzję, na podstawie art. 1 pkt 1 i art. 2 ustawy z dnia 25 lutego 2011 r., Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych zasadnie utrzymał w mocy własną decyzję z dnia 15 lutego 2013 r. omawiającą uchylenia decyzji z dnia 22 lipca 2010 r. i poprzedzającej ją decyzji z dnia 11 czerwca 2010 r. o odmowie przyznania E. Z. uprawnienia do świadczenia pieniężnego.

W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 151 w zw. z art. 188 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok i oddalił skargę.

Na podstawie art. 207 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny odstąpił od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości, uznając, iż zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek, o którym mowa w tym przepisie. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podzielił stanowisko wyrażane w orzecznictwie, że jeżeli wyłączną przyczyną sprawiającą, że doszło do postępowania kasacyjnego, było wadliwe orzeczenie sądu I instancji, które spowodowało wniesienie skargi kasacyjnej uwzględnionej przez Naczelny Sąd Administracyjny, to brak dostatecznych podstaw do tego, by obciążyć stronę, która wniosła skargę do sądu I instancji, kosztami postępowania kasacyjnego na podstawie art. 203 pkt 2 p.p.s.a. (por. wyrok NSA z dnia 17 stycznia 2008 r., sygn. akt I FSK 140/07; CBOSA: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).