Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 879/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2013-03-14 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzje I i II instancji
Powołane przepisy: article: Art. 3 par. 1, art. 134 par. 1, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: Art. 1 par. 2
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1269
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych.
article: Art. 30 ust. 9
journal: Dz.U. 2006 nr 139 poz 992
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.
article: Art. 6, art. 7, art. 8, art. 77 par. 1, art. 80
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bożenna Blitek (spr.) Sędziowie WSA Dorota Dąbek WSA Barbara Pasternak Protokolant Magdalena Karcz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 marca 2013 r. sprawy ze skargi M. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 16 kwietnia 2012 r. [...] z dnia 16 kwietnia 2012 r. [....] z dnia 16 kwietnia 2012 r. [...] z dnia 16 kwietnia 2012 r. [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych uchyla zaskarżone decyzje oraz poprzedzające je decyzje organu pierwszej instancji.


UZASADNIENIE

I.

W dniu [...] 2010 r. Burmistrz Miasta K wydał cztery decyzje Nr [...], w których stwierdził, iż świadczenia rodzinne w formie zasiłku rodzinnego oraz dodatków do niego, pobrane przez M. J. w okresach: od 01.05.2004 r. do 31.08.2005 r. (w wysokości 16.575,40 zł), od 01.09.2005 r. do 31.08.2006 r. (w wysokości 7.818,00 zł), od 01.09.2006 r. do 31.08.2007 r. (w wysokości 5.912,00 zł) oraz od 01.09.2007 r. do 31.08.2008 r. (w wysokości 2.956,00 zł), są świadczeniami nienależnie pobranymi i zobowiązał stronę do ich zwrotu wraz z odsetkami w wysokości odpowiednio 11.772,23 zł, 4.369,69 zł, 2.623,73 zł i 968,10 zł.

II.

Pismem z dnia 8 listopada 2010 r. M. J. zwróciła się do Burmistrza Miasta K o umorzenie wyżej wymienionych należności wraz z odsetkami, uzasadniając to trudną sytuacją życiowo-rodzinną, tj. utratą renty, brakiem możliwości podjęcia jakiegokolwiek zatrudnienia, brakiem oszczędności i tym, że aktualnie przebywa na utrzymaniu pracujących dzieci. M. J. podała także, że pobrane w latach 2004 – 2008 świadczenia rodzinne przypisane jej do zwrotu zostały w całości przeznaczone na utrzymanie małoletnich wówczas dzieci lub na kształcenie dzieci wówczas pełnoletnich.

W dniu [...] 2011 r. Burmistrz Miasta K wydał decyzje – wszystkie o Nr [...], w których odmówił umorzenia M. J. nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych:

1. za okres od 01.05.2004 r. do 31.08.2005 r. wraz z odsetkami na łączną kwotę 28.347,63 zł;

2. za okres od 01.09.2005 r. do 31.08.2006 r. wraz z odsetkami na łączną kwotę 12.187,69 zł;

3. za okres od 01.09.2006 r. do 31.08.2007 r. wraz z odsetkami na łączną kwotę 8.535,73 zł;

4. za okres od 01.09.2007 r. do 31.08.2008 r. wraz z odsetkami na łączną kwotę 3.924,10 zł.

Organ I instancji stwierdził, że M. J. w chwili obecnej nie pracuje zawodowo i nie podejmuje żadnej pracy dorywczej z uwagi na zły stan zdrowia. Znajduje się pod kontrola lekarską z powodu bezwładu lewej nogi, opadania stopy, uszkodzenia nerwów biodra i kręgosłupa, nadciśnienia tętniczego. Od 2004 r. leczy się w Niepublicznym Zakładzie Opieki Zdrowotnej [...] Poradnia Psychiatryczno – Psychologiczna. W związku z porażeniem twarzy i szczękościskiem korzysta z Uniwersyteckiej Kliniki Stomatologii. Organ I instancji stwierdził, że M. J. została zaliczona do lekkiego stopnia niepełnosprawności na stałe orzeczeniem z dnia 6 kwietnia 2010 r. Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności. Z tytułu niepełnosprawności nie pobiera jednak żadnych świadczeń emerytalno-rentowych. Organ ten zaznaczył, że wnioskodawczyni prowadzi wspólne gospodarstwo z dziećmi - z synem W. i córką A. J., których łączny dochód wynosi 2.452,64 zł i którzy ponoszą stałe opłaty w wysokości 1.492 zł miesięcznie, co powoduje, że na utrzymanie pozostaje kwota 960,64 zł miesięcznie. Nadto w 2010 r. przyznano M. J. zasiłek celowy w kwocie 150 zł. Mając takie ustalenia organ I instancji, powołując się na treść art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, stwierdził, że w przypadku M. J. brak jest wystarczających podstaw, które mogłyby stanowić podstawę umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Organ w szczególności podkreślił, że po pierwsze: kryterium dochodowe na osobę w rodzinie M. J. zostało przekroczone, a po drugie że odmowa umorzenia nienależnie pobranych przez M. J. świadczeń rodzinnych "nie doprowadzi do nieodwracalnych, ciężkich strat dla jej rodziny, gdyż nie spowoduje zagrożenia dla możliwości dalszej egzystencji członków rodziny oraz umożliwi im zaspokojenie podstawowych potrzeb bytowych, w tym także wynikających z potrzeby mieszkania, zapewnienia pożywienia, odzieży i obuwia". Organ I instancji podniósł także, że umorzenie nienależnie pobranego świadczenia stanowi sytuację nadzwyczajną, w której organ rezygnuje ze swoich wierzytelności z uwagi na szczególnie uzasadniony interes strony. Zdaniem organu I instancji, instytucja ta powinna być stosowana wyjątkowo, albowiem umorzenie powoduje uszczuplenie środków budżetowych, które mogą być przeznaczone na rzecz innych osób potrzebujących pomocy w utrzymaniu rodziny. Z tego też względu może ono być stosowane w sytuacjach nadzwyczajnych, w których nie ma żadnych widoków na wyegzekwowanie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. W ocenie organu I instancji, w przypadku M. J. taka sytuacja nie wystąpiła.

Po rozpatrzeniu odwołań M. J., Samorządowe Kolegium Odwoławcze wydało w dniu [...] 2011 r. decyzje:

1. Nr [...], którą uchyliło decyzję Burmistrza Miasta K z dnia [...] 2011 r. Nr [...] o odmowie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych za okres od 01.05.2004 r. do 31.08.2005 r.,

2. Nr [...], którą uchyliło decyzję Burmistrza Miasta K z dnia [...] 2011 r. Nr [...] o odmowie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych za okres od 01.09.2005 r. do 31.08.2006 r.,

3. Nr [...], którą uchyliło decyzję Burmistrza Miasta K z dnia [...] 2011 r. Nr [...] o odmowie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych za okres od 01.09.2006 r. do 31.08.2007 r.,

4. Nr [...], którą uchyliło decyzję Burmistrza Miasta K z dnia [...] 2011 r. Nr [...] o odmowie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych za okres od 01.09.2007 r. do 31.08.2008 r.

i przekazało sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu decyzji Kolegium zarzuciło Burmistrzowi Miasta K naruszenie obowiązków wynikających z przepisów art. 7 i art. 77 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, gdyż organ I instancji nie ustalił w sposób jednoznaczny liczby osób prowadzących z M. J. wspólne gospodarstwo oraz jaki jest aktualny dochód rodziny. Organ odwoławczy zaznaczył, że przy rozpatrywaniu tego rodzaju spraw organy administracyjne nie dysponują pełną swobodą, gdyż w tym wypadku kluczowe jest ustalenie, czy "zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące rodziny", które należy ustalić po należytym zgromadzeniu materiału dowodowego i dokonaniu jego analizy w sposób oparty na logicznym rozumowaniu i doświadczeniu życiowym. W szczególności organ odwoławczy zauważył, że ze znajdującego się w aktach kwestionariusza wywiadu środowiskowego wynika, że dzieci M. J. – W. i A. - prowadzą oddzielne gospodarstwa domowe. Kolegium uznało wyjaśnienie tej okoliczności za niezwykle istotne. Ponadto organ ten podkreślił, że ustalenia organu I instancji odnośnie wysokości dochodów, jak i wysokości ponoszonych opłat, nie zostały potwierdzone żadnymi dowodami. Jednocześnie organ odwoławczy wskazał, że ustalona przez organ I instancji trudna sytuacja życiowa odwołującej się powinna uzasadniać umorzenie choćby części należności. Organ zaznaczył, że można byłoby przyjąć, że osiąganie dochodów poniżej granicy minimum egzystencji uzasadniałoby umorzenie należności, natomiast osiąganie dochodów powyżej tej granicy, w przypadku wystąpienia innych szczególnych okoliczności, takich jak choroba czy niepełnosprawność, mogłoby stanowić uzasadnienie częściowego umorzenia należności lub rozłożenia ich na raty.

III.

W dniu [...] 2011 r. Burmistrz Miasta K wydał cztery decyzje – wszystkie o Nr [...] (takim samym jak numery uchylonych decyzji z dnia [...] 2011 r.), którymi ponownie odmówił M. J. umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych – zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego pobranych:

1. w okresie od 01.05.2004 r. do 31.08.2005 r. w wysokości 16.575,40 zł wraz z odsetkami w wysokości 11.772,23 zł, tj. w łącznej kwocie 28.347,63 zł;

2. w okresie od 01.09.2005 r. do 31.08.2006 r. w wysokości 7.818,00 zł wraz z odsetkami w wysokości 4.369,69 zł, tj. w łącznej kwocie 12.187,69 zł;

3. w okresie od 01.09.2006 r. do 31.08.2007 r. w wysokości 5.912,00 zł wraz z odsetkami w wysokości 2.623,73 zł, tj. w łącznej kwocie 8.535,73 zł;

4. w okresie od 01.09.2007 r. do 31.08.2008 r. w wysokości 2.956,00 zł wraz z odsetkami w wysokości 968,10 zł, tj. w łącznej kwocie 3.924,10 zł.

W uzasadnieniu wszystkich czterech decyzji organ I instancji podał, że w wyniku przeprowadzonego wywiadu środowiskowego ustalono, że M. J. prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, ma 56 lat, nie pracuje zawodowo i jest zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku, z dostępem do świadczeń zdrowotnych. Ustalono, że M. J. nie podejmuje żadnej pracy dorywczej z uwagi na zły stan zdrowia. Znajduje się pod kontrolą lekarską z powodu bezwładu lewej nogi, opadania stopy, uszkodzenia nerwów biodra i kręgosłupa, nadciśnienia tętniczego. Od 2004 r. leczy się w Niepublicznym Zakładzie Opieki Zdrowotnej [...] Poradnia Psychiatryczno – Psychologiczna. W związku z porażeniem twarzy i szczękościskiem korzysta z Uniwersyteckiej Kliniki Stomatologii. Organ I instancji stwierdził, że M. J. została zaliczona do lekkiego stopnia niepełnosprawności na stałe orzeczeniem z dnia 6 kwietnia 2010 r. Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności. Z tytułu niepełnosprawności nie pobiera jednak żadnych świadczeń emerytalno-rentowych. Ponadto, organ I instancji ustalił, że M. J. od córki A. J. otrzymuje miesięcznie kwotę 200 zł na zakup żywności, która to kwota stanowi jedyny jej dochód oraz, że w miesiącu wrześniu 2011 r. otrzymała jednorazowy zasiłek celowy z przeznaczeniem na zakup leków w kwocie 200 zł. Organ I instancji stwierdził, wszystkie miesięczne koszty utrzymania domu ponoszą wyłącznie same dzieci, które prowadzą oddzielne gospodarstwa domowe. Organ I instancji powołał się na treść art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych i stwierdził, że w przypadku M. J. brak jest wystarczających podstaw, które mogłyby stanowić podstawę umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Zdaniem organu I instancji, odmowa umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych nie doprowadzi do nieodwracalnych, ciężkich strat dla M. J., gdyż nie spowoduje zagrożenia dla możliwości dalszej jej egzystencji oraz umożliwi jej zaspokojenie podstawowych potrzeb bytowych, w tym także wynikających z potrzeby zapewnienia pożywienia, odzieży i obuwia. Jako powód odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń organ I instancji wskazał również to, że świadczenia te są finansowane z budżetu państwa, a ich umorzenie stanowi sytuację nadzwyczajną, w której organ rezygnuje ze swoich wierzytelności, z uwagi na szczególnie uzasadniony interes strony. Zdaniem organu I instancji, instytucja ta powinna być stosowana w sytuacjach nadzwyczajnych, gdyż prowadzi ona do uszczuplenie środków budżetowych, które mogą być przeznaczone na rzecz innych osób potrzebujących pomocy w utrzymaniu rodziny. W ocenie organu I instancji, w przypadku M. J. taka sytuacja jednak nie występuje.

W odwołaniu od powyższych decyzji Burmistrza Miasta K M. J. wniosła o ich uchylenie i umorzenie kwot nienależnie pobranych świadczeń w całości zarzucając organowi I instancji naruszenie art. 30 ust. 9 ustawy oświadczeniach rodzinnych. Odwołująca się szczegółowo opisała swoją sytuację zdrowotną i finansową, a w szczególności wskazała, że od paru lat nie pracuje zawodowo, a wcześniej była na rencie inwalidzkiej, że orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 6 kwietnia 2010 r. została zaliczona do lekkiego stopnia niepełnosprawności na stałe, jednakże z tego tytułu nie pobiera żadnych świadczeń emerytalno-rentowych. Zaznaczyła, że jedynym źródłem jej dochodu jest kwota 200 zł, którą co miesiąc otrzymuje od córki A. J. na zakup żywności. Ponadto M. J. zaznaczyła, że we wrześniu 2011 r. organ I instancji przyznał jej zasiłek celowy na leki w kwocie 200 zł, co także wskazuje na jej trudną sytuację życiową - finansową i zdrowotną. Odwołująca się podniosła, że nie ma żadnych widoków na polepszenie sytuacji dochodowej zarówno ze względu na wiek, jak też schorzenia, co w rezultacie oznacza, że nie ma żadnych widoków na wyegzekwowanie od niej zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. M. J. jednocześnie zarzuciła, że organ I instancji w żaden sposób nie odniósł się do wskazań Kolegium zawartych w decyzjach z dnia [...] 2011 r.

W dniu 16 kwietnia 2012 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze, na podstawie art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 z późn. zm.) oraz art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, wydało cztery decyzje:

1. Nr [...], którą utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta K z dnia [...] 2011 r. Nr [...] o odmowie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w okresie od 01.05.2004 r. do 31.08.2005 r.;

2. Nr [...], którą utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta K z dnia [...] 2011 r. Nr [...] o odmowie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w okresie od 01.09.2005 r. do 31.08.2006 r.;

3. Nr [...], którą utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta K z dnia [...] 2011 r. Nr [...] o odmowie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w okresie od 01.09.2006 r. do 31.08.2007 r.;

4. Nr [...], którą utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta K z dnia [...] 2011 r. Nr [...] o odmowie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w okresie od 01.09.2007 r. do 31.08.2008 r.

W uzasadnieniu zajętego stanowiska Kolegium - powołując się na treść art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych - podało, że decyzje umarzające kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych podejmowane są w oparciu o tzw. uznanie administracyjne. Zdaniem organu odwoławczego, o tym czy kwota świadczenia powinna być umorzona czy też nie, rozstrzyga organ, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych i organ ten ma możliwość, ale nie ma obowiązku umorzenia tych należności - nawet w razie spełnienia przesłanek określonych w art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych "tj. w razie stwierdzenia, że zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny zobowiązanego". Zdaniem Kolegium, "kluczowe znaczenie przy rozpatrywaniu możliwości umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych ma ustalenie przez organ administracyjny, czy zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny". Organ odwoławczy podkreślił, że w oparciu o zebrany materiał dowodowy należy stwierdzić, że "bezspornie sytuacja finansowa strony jest obecnie trudna, gdyż nie posiada żadnego źródła własnego dochodu ani z tytułu zatrudnienia, ani też z tytułu świadczeń rentowych". Organ podał, że jedynym źródłem utrzymania odwołującej się jest kwota 200 zł otrzymywana od córki A na zakup żywności. Nie mniej, zdaniem tego organu, pomimo trudnej sytuacji finansowej i zdrowotnej, M. J. nie znajduje się w sytuacji, którą należałoby zakwalifikować jako szczególnie trudną, albowiem ma 57 lat, posiada wykształcenie średnie poligraficzne, posiada również prawo jazdy, jest zarejestrowana w PUP i poszukuje pracy. Okoliczności te, w ocenie organu II instancji, nie wskazują, że odwołująca się nie ma perspektyw poprawy i zmiany tej sytuacji. Zdaniem Kolegium, decyzja organu I instancji jest prawidłowa, gdyż organ zebrał materiał dowodowy pozwalający na rozpatrzenie sprawy, dokonał pełnej oceny tego materiału podając zarówno okoliczności wskazujące na trudną sytuację materialną i zdrowotną M. J., jak też uzasadniając przyczyny, dla których pomimo tego uznał za zasadną odmowę umorzenia nienależnie pobranych świadczeń. Organ odwoławczy podkreślił, że z brzmienia art. 30 ust. 9 w/w ustawy wynika, że umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych jest instytucją o charakterze wyjątkowym.

W skargach na powyższe decyzje Samorządowego Kolegium Odwoławczego M. J. wniosła o ich uchylenie wraz z poprzedzającymi je decyzjami organu I instancji. Zaskarżonym decyzjom skarżąca zarzuciła naruszenie art. 30 ust 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego nieprawidłowe rozumienie w zakresie uznaniowości organu wydającego decyzję o kwalifikacji strony do skorzystania z tego rodzaju umorzenia. Zdaniem skarżącej, decyzja organu administracji powinna być podjęta na podstawie określonego prawa i zgodnie z jego regulacją, a nie na zasadzie nieokreślonej bliżej swobody danego organu w jej podjęciu. Ponadto skarżąca zarzuciła, że zarówno organ I instancji, jaki i organ II instancji, naruszyły art. 7 Kodeksu postępowania administracyjnego dotyczący obowiązku dążenia organu do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy mając na względzie słuszny interes strony, a także art. 77 Kodeksu postępowania administracyjnego w zakresie obowiązku zebrania oraz rozpatrzenia całości materiału dowodowego w sprawie zgodnie z obowiązkiem wynikającym z art. 107 wymienionego wyżej Kodeksu w zakresie podania w uzasadnieniu decyzji rozstrzygającej nie tylko uzasadnienia prawnego, ale również uzasadnienia faktycznego w oparciu o zgromadzony materiał dowodowy w danej sprawie. Skarżąca podała, że po śmierci męża zapadła na chorobę psychiczną oraz uległa wypadkowi samochodowemu, w którym doznała poważnego urazu głowy. W wyniku tego ograniczono jej uprawnienia opiekuńcze nad małoletnimi dziećmi, dla których orzeczeniem sądowym została ustalona rodzina zastępcza. Skarżąca pobierając w tamtym czasie świadczenie rentowe zobowiązana była do przyczyniania się do utrzymywania tych dzieci niewielkim świadczeniem alimentacyjnym. Właśnie te okoliczności w późniejszym okresie legły u podstaw przypisania skarżącej do zwrotu świadczeń rodzinnych pobranych w latach 2004-2008, jako że dzieci - wówczas jeszcze niepełnoletnie - nie przebywały pod jej opieką i były w rodzinie zastępczej. Skarżąca podała, że w związku z częściową poprawą zdrowia utraciła prawo do pobierania świadczeń rentowych, nie mniej jednak nadal nie posiada pełnej zdolności do pracy ze względów chorobowych i pozostaje pod stałą kontrolą lekarską, m.in. w poradni zdrowia psychicznego. Zdaniem skarżącej, uwzględniając jej wiek (57 lat) oraz stan zdrowia, a także brak większych kwalifikacji, nie ma ona praktycznie żadnej możliwości podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Skarżąca zarzuciła, że organy obu instancji nie przeprowadziły żadnych dowodów pozwalających im na stwierdzenie, że odmowa umorzenia nienależnie pobranych świadczeń nie doprowadzi do nieodwracalnych ciężkich strat, gdyż nie spowoduje zagrożenia dla możliwości dalszej egzystencji skarżącej oraz nie uniemożliwi zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Nie wyjaśniono również, z jakiego powodu skarżąca nie znajduje się w szczególnie trudnej sytuacji pomimo tego, że z akt sprawy wynika, że pozostaje ona w tego rodzaju sytuacji spowodowanej wcześniejszą nagłą śmiercią męża, przy jednoczesnym pozostawieniu jej z sześciorgiem małoletnich dzieci na utrzymaniu, a także późniejszą chorobą psychiczną.

W odpowiedzi na skargi Samorządowe Kolegium Odwoławcze podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko w powyższych sprawach i wniosło o oddalenie skarg. Kolegium nie zgodziło się z zarzutem braku dokonania w zaskarżonych decyzjach oceny całości materiału dowodowego sprawy, jak też braku uzasadnienia co do stanu faktycznego. Zdaniem Kolegium, w uzasadnieniach zaskarżonych decyzji organ odniósł się do ustaleń dotyczących sytuacji finansowej, rodzinnej, zdrowotnej i zawodowej skarżącej. Jednocześnie dokonując oceny w powyższym zakresie oraz uwzględniając brzmienie art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, Kolegium odniosło się do orzecznictwa sądów administracyjnych w rozstrzyganym przedmiocie. Kolegium miało również na uwadze, że decyzja umarzająca kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych jest podejmowana w oparciu o tzw. uznanie administracyjne, co oznacza, że organ rozstrzygający sprawę ma możliwość, ale nie ma obowiązku umorzenia należności - nawet w razie spełnienia przesłanek określonych w art. 30 ust. 9 wymienionej wyżej ustawy. Kolegium stwierdziło zatem, że w sytuacji, gdy organ I instancji dokładnie przedstawił stan faktyczny sprawy i dokonał pełnej oceny zebranego materiału dowodowego sprawy podając zarówno okoliczności wskazujące na trudną sytuację materialną i zdrowotną skarżącej, jak też uzasadniając przyczyny, dla których mimo tego uznał za zasadną odmowę umorzenia nienależnie pobranych świadczeń, to w ocenie Kolegium nie można organowi I instancji postawić zarzutu przekroczenia granic uznania. Stąd też Kolegium wydając zaskarżone decyzje stwierdziło brak podstaw do kwestionowania stanowiska organu I instancji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Wojewódzki Sąd Administracyjny zgodnie z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. (Dz. U. z 2012 r., poz. 270) – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (p.p.s.a.) sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej i bada legalność zaskarżonego aktu administracyjnego stosownie do przepisu art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) nie będąc w sprawowaniu tej kontroli związany granicami skargi – zarzutami, wnioskami oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). W ramach tej kognicji Sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu administracyjnego nie naruszono przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania.

Stosownie do treści art. 7 i art. 77 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.) - Kodeks postępowania administracyjnego (k.p.a.) organ prowadzący postępowanie administracyjne obowiązany jest do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jak też obowiązany jest w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy

Zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, skarga M. J. jest uzasadniona.

Na wstępie rozważań należy zaznaczyć, że podstawę prawną umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami stanowi art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r., Nr 139, poz. 992 z późn. zm.), który stanowi:

"Art. 30. (...)

9. Organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny."

W niniejszej sprawie skarżąca M. J. domaga się umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości, przy czym kwota ta wynosi łącznie 52.995,15 zł (= 28.347,63 zł + 12.187,69 zł + 8.535,73 zł + 3.924,10 zł).

Zdaniem Sądu, stan faktyczny sprawy jest w zasadzie niesporny. Jest niewątpliwym bowiem, że M. J. pozostaje w trudnej sytuacji życiowej, albowiem nie posiada żadnych własnych środków na utrzymanie i pomimo zarejestrowania się w urzędzie pracy jako poszukująca pracy nie ma dla niej ofert pracy. Nie jest spornym także trudna sytuacja zdrowotna skarżącej M. J., która znajduje się pod kontrolą lekarską z powodu bezwładu lewej nogi, opadania stopy, uszkodzenia nerwów biodra i kręgosłupa, nadciśnienia tętniczego, od 2004 r. leczy się w Niepublicznym Zakładzie Opieki Zdrowotnej [...] Poradnia Psychiatryczno – Psychologiczna, a w związku z porażeniem twarzy i szczękościskiem korzysta z Uniwersyteckiej Kliniki Stomatologii. Potwierdzeniem trudnej sytuacji zdrowotnej skarżącej jest m.in. orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 6 kwietnia 2010 r. zaliczające M. J. do lekkiego stopnia niepełnosprawności na stałe, przy czym z tytułu niepełnosprawności skarżąca nie pobiera żadnych świadczeń emerytalno-rentowych. Okoliczności te pozostają poza sporem podobnie jak fakt, że M. J. otrzymuje od córki A. kwotę 200 zł miesięcznie i sporadycznie korzysta z pomocy społecznej w formie przyznawanych jej zasiłków celowych.

Spornym w sprawie jest to, czy ustalona powyżej sytuacja życiowa skarżącej – finansowa i zdrowotna - jest "szczególnie uzasadnioną okolicznością dotyczącą sytuacji rodziny", o jakiej mowa w art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, która to uzasadniałaby umorzenie w całości kwot nienależnie pobranych przez skarżącą świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami – jak wnosi o to skarżąca, czy też taką szczególnie uzasadnioną okolicznością dotyczącą sytuacji rodziny nie jest – jak twierdzą to organy.

Ponadto, zdaniem Sądu, spornym w sprawie jest także to, czy w przypadku, gdyby uznać ustaloną powyżej sytuację życiową skarżącej – finansową i zdrowotną - za szczególnie uzasadnioną okoliczność dotyczącą sytuacji rodziny, o jakiej mowa w art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, to czy obowiązkiem organów jest umorzenie w całości kwot nienależnie pobranych przez skarżącą świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami– jak twierdzi to skarżąca, czy też uznanie administracyjne oznacza, że organ rozstrzygający sprawę ma możliwość, ale nie ma obowiązku umorzenia należności - nawet w razie spełnienia przesłanek określonych w art. 30 ust. 9 wymienionej wyżej ustawy – jak twierdzą to organy.

Ma rację – zdaniem Sądu - skarżąca M. J. podnosząc, że w razie uznania, że jej sytuacja życiowa - finansowa i zdrowotna – stanowi szczególnie uzasadnioną okoliczność dotyczącą sytuacji rodziny, o jakiej mowa w art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, to obowiązkiem organów jest umorzenie kwot nienależnie pobranych przez skarżącą świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami. Nie jest bowiem prawdą, jak chcą tego organy administracyjne, jakoby uznanie administracyjne oznaczało, że organ rozstrzygający sprawę ma możliwość, ale nie ma obowiązku umorzenia należności i to nawet w razie spełnienia przesłanek określonych ustawowo, w tym wypadku określonych w art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Takie stanowisko organów oznacza niedopuszczalną w prawie dowolność, a nie uznanie administracyjne, która oznacza dla organu pewną swobodę orzekania, ale tylko i wyłącznie w granicach prawa.

W niniejszej sprawie uznanie administracyjne oznacza, że rozpatrując wniosek skarżącej M. J. o umorzenie należności – łącznie w kwocie niemal 53 tysiące złotych – organy administracyjne zobowiązane są uwzględnić "bezspornie trudną sytuację życiową skarżącej", jak same organy to ustaliły. Ta trudna sytuacja życiowa skarżącej, to brak jakiegokolwiek własnego źródła utrzymania – wynagrodzenia za pracę czy renty - i utrzymywanie się z kwoty 200 zł miesięcznie otrzymywanej od córki i sporadycznych zasiłków celowych z pomocy społecznej. Ta trudna sytuacja życiowa skarżącej, to także trudna sytuacja zdrowotna M. J. pozostającej pod kontrolą kilku poradni. Z powodu bezwładu lewej nogi, opadania stopy, uszkodzenia nerwów biodra i kręgosłupa, nadciśnienia tętniczego skarżąca pozostaje pod opieką Poradni Ortopedii i Traumatologii Narządu Ruchu (k. oznaczona nr 51 i nr 114 akt adm.). Od 2004 r. skarżąca pozostaje pod kontrolą poradni zdrowia psychicznego, a konkretnie Poradnia Psychiatryczno – Psychologicznej. Natomiast z powodu porażenia twarzy i szczękościsku M. J. korzysta z poradni stomatologicznej, a konkretnie Uniwersyteckiej Kliniki Stomatologii. Zaliczenie skarżącej przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności orzeczeniem z dnia 6 kwietnia 2010 r. do lekkiego stopnia niepełnosprawności na stałe świadczy również – zdaniem Sądu – o braku możliwości skarżącej nie tylko legalnego pozyskania kwoty niemal 53 tysiące złotych mającej być przez skarżącą zwróconą, ale także o braku możliwości zadbania przez skarżącą o uzyskiwanie dochodów mogących pokryć jej bieżące utrzymanie: wyżywienie, ubranie i leczenie nie wspominając o udziale w opłatach związanych z mieszkaniem. Taka sytuacja skarżącej należy niewątpliwie – zdaniem Sądu - do szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny, o których mowa w art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, tj. sytuacji, które uzasadniają pozytywne rozpatrzenie wniosku skarżącej. Na takie sytuacje wskazywał także organ odwoławczy w decyzjach z dnia [...] 2011 r.

Sąd zauważa, że pomimo wskazania organu odwoławczego w decyzjach z dnia [...] 2011 r., że "osiąganie dochodów poniżej granicy minimum egzystencji uzasadniałoby umorzenie należności, natomiast osiąganie dochodów powyżej tej granicy, w przypadku wystąpienia innych szczególnych okoliczności, takich jak choroba czy niepełnosprawność, mogłoby stanowić uzasadnienie częściowego umorzenia należności lub rozłożenia ich na raty" oraz pomimo ustalenia przez organy obu instancji, że skarżąca M. J. dysponuje kwotą 200 zł stanowiącą jedyny jej dochód, to organy z niewyjaśnionych względów nie uznały tego dochodu za dochód "poniżej granicy minimum egzystencji". Zdaniem Sądu, organy administracyjne z niewyjaśnionych przyczyn pominęły więc wskazówki organu odwoławczego zawarte w decyzjach z dnia [...] 2011 r. powodując tym samym naruszenie art. 8 K.p.a., który stanowi, że "organy administracji publicznej prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej".

Zdaniem Sądu, organy administracyjne nie uzasadniły w żaden logiczny sposób sformułowanej przez siebie tezy jakoby w wyżej ustalonej "bezsprzecznie trudnej" sytuacji życiowej skarżącej, M. J. była w stanie zwrócić kwotę niemal 53 tysięcy złotych "bez zagrożenia dla jej egzystencji i możliwości zaspokojenia jej podstawowych potrzeb bytowych, w tym także wynikających z potrzeby zapewnienia pożywienia, odzieży i obuwia". Innymi słowy organy nie wskazały z czego M. J. – osoba bezrobotna, bez własnych źródeł utrzymania, niepełnosprawna i chora - ma zwrócić kwotę 53 tysiące złotych.

Zdaniem Sądu, organy administracji naruszyły także art. 6 k.p.a. , który stanowi, że "organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa", albowiem w niniejszej sprawie organy administracyjne nie kierowały się przesłankami ustawowymi, a zgoła innymi względami, co jest niedopuszczalne. W szczególności organ I instancji wskazał, a organ odwoławczy zaakceptował jako powód odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń to, że świadczenia są finansowane z budżetu państwa, a ich umorzenie stanowi sytuację nadzwyczajną, w której organ rezygnuje ze swoich wierzytelności, z uwagi na szczególnie uzasadniony interes strony, a także to, że umorzenie nienależnie pobranych świadczeń prowadzi do uszczuplenia środków budżetowych, które mogą być przeznaczone na rzecz innych osób potrzebujących pomocy w utrzymaniu rodziny. Organ I instancji wskazał, a organ odwoławczy zaakceptował też pogląd wskazujący, że obecnie bezsprzecznie trudna sytuacja życiowa skarżącej wskazuje jednak na jej przyszłe możliwości zapłacenia kwoty 53 tysięcy złotych. Sąd podkreśla, że żadna z wymienionych powyżej okoliczności wskazana przez organy – fakt finansowania świadczeń z budżetu państwa, czy uszczuplenie środków budżetowych, a także okoliczność, że być może kiedyś w trudnej do przewidzenia przyszłości skarżąca podejmie odpowiednią pracę – nie stanowią ustawowej przesłanki wymienionej w art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, a tym samym – zdaniem Sądu – organy administracyjne przypisały sobie uprawnienia niezgodne z przepisami prawa.

Sąd stwierdza, że organy administracyjne naruszyły wskazane wyżej przepisy i zamiast uznania administracyjnego zobowiązującego do załatwienia sprawy zgodnie ze słusznym interesem obywatela, o ile nie stoi temu na przeszkodzie interes społeczny i możliwości organu w zakresie posiadanych uprawnień i środków, zastosowały niczym nie usprawiedliwioną dowolność, zastępując ustalenia wynikające z dowodów wykazanymi wyżej niezgodnymi z prawem ocenami i stwierdzeniami.

Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organy administracyjne będą działały wyłącznie na podstawie przepisów prawa uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie zgodnie z obowiązującym prawem i kierować się będą nie emocjami, czy własnymi poglądami, ale wolą ustawodawcy, który ustanowił przepis art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych dla obywateli będących w szczególnie trudnej sytuacji życiowej. Organy administracyjne rozpatrzą więc zebrany materiał dowodowy i dokonają oceny na podstawie materiału dowodowego, zgodnie z art. 80 Kpa, z pominięciem własnych emocji czy poglądów.

Mając powyższe na względzie, Sąd stwierdza, że zaskarżone decyzje zostały wydane niezgodnie z prawem, a zatem Wojewódzki Sąd Administracyjny uchylił je orzekając na mocy powołanych wyżej przepisów oraz art. 145 § 1 pkt 1a p.p.s.a. - jak w wyroku.