Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt II SA/Op 300/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2020-11-24 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1b, art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 151
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Kmiecik (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Krzysztof Bogusz Sędzia WSA Krzysztof Sobieralski po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 24 listopada 2020 r. sprawy ze skargi A. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 18 sierpnia 2020 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu przez A. L. (zwaną dalej: "skarżącą") jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu (zwanego dalej "SKO" lub "Kolegium") z dnia 18 sierpnia 2020 r., nr [...], którą utrzymano w mocy decyzję wydaną przez Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej w [...], działającego z upoważnienia Burmistrza [...] z dnia 10 czerwca 2020 r., w przedmiocie odmowy przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wnioskowanego na matkę K. S.

Skarga została wniesiona w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Wnioskiem z dnia 21 marca 2020 r., A. L. wystąpiła do Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną matką – K. S., posiadającą orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z dnia 26 marca 2020 r., [...], o zaliczeniu jej do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, z którego wynika, że stwierdzona niepełnosprawność istnieje od 12 stycznia 2020 r., a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 6 marca 2020 r.

Działając z upoważnienia Burmistrza [...], decyzją z dnia 10 czerwca 2020 r., nr [...], Kierownik Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] odmówił przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na matkę K. S. Decyzja wydana została na podstawie art. 2 pkt 2, art. 3, art. 17, art. 20 ust. 3, art. 23 ust. 4aa ,art. 24 ust. 4, art. 29 ust. 1, art. 32 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ) zwanej dalej ustawą, art. 104, art. 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm.) zwanej dalej k.p.a. oraz rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1466). W uzasadnieniu organ wskazał, że w wyniku przeprowadzenia wywiadu środowiskowego ustalono m.in., że skarżąca (będąca w separacji z mężem) wraz z dwójką córek mieszka z matką – K. S. i jej mężem, a ojcem skarżącej – B. S. Mąż K. S. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i jest aktywny zawodowo. Pracuje w firmie [...] na podstawie umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony. Skarżąca zrezygnowała z aktywności zawodowej i sprawuje opiekę nad matką. W sprawie nie został spełniony warunek określony w art. 17 ust. 1b ustawy, z uwagi na powstanie niepełnoprawności K. S. po 25 roku życia, co potwierdza załączone do wniosku orzeczenie o stopniu niepełnosprawności. Ponadto, zaistniała negatywna przyznania świadczenia, o której mowa w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy.

Od powyższej decyzji skarżąca wniosła odwołanie, zarzucając jej naruszenie prawa polegające na:

- zastosowaniu normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b ustawy bez uwzględnienia, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP;

- błędnym zastosowaniu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy podczas, gdy nie może on mieć zastosowania w sprawach mających za przedmiot przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz zstępnego.

Uzasadniając zarzuty skarżąca wyjaśniła, że na skutek wskazanego wyroku Trybunału Konstytucyjnego, w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała po 25 roku życia oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności, wynikającego z art. 17 ust. 1b ustawy. Zastosowanie literalnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy do sytuacji, w której pomimo istnienia w kręgu osób zobowiązanych do alimentacji córki niepełnosprawnej, która chce i potrafi opiekować się niepełnosprawną matką, prowadziłoby natomiast do pozbawienia osoby niepełnosprawnej opieki.

Zaskarżoną decyzją z dnia 18 sierpnia 2020 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Burmistrza [...]. Kolegium nie podzieliło stanowiska organu pierwszej instancji odnośnie do wykładni przepisu art. 17 ust. 1b ustawy. Podkreśliło, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, stwierdził niezgodność art. 17 ust. 1b ustawy z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. W stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło zatem przymiot konstytucyjności. W odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Niedokonanie przez ustawodawcę zmiany treści art. 17 ust. 1b ustawy zgodnie ze stanowiskiem TK powoduje, że w tak ukształtowanym stanie prawnym, przy rozpatrywaniu od tej daty wniosków o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego składanych przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej, organy mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych, która z tym dniem została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. Stosownie do przedstawionego poglądu Kolegium uznało za nieprawidłową odmowę przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego z tego powodu, że strona nie spełnia warunków do jego otrzymania, z uwagi na treść art. 17 ust. 1b ustawy. Odnosząc się do drugiej przesłanki odmowy przyznania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, określonej w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy, Kolegium podzieliło stanowisko organu pierwszej instancji. Uznało, że skoro wymagająca opieki matka skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, a mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to organ pierwszej instancji słusznie stwierdził, że zaistniała negatywna przesłanka przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. Uwzględniając regulacje art. 23, art. 60 § 1 i art. 130 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wskazało, że uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych osoby wymagającej opieki (tu córki) przysługuje dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy. SKO wyjaśniło, że chodził o takie sytuacje, gdy zobowiązany do sprawowania opieki współmałżonek, mimo, że formalnie nie posiadał orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie był zdolny tej opieki wykonywać ze względu na swój stan zdrowia czy wiek. Przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy rozumiany celowościowo umożliwia zatem uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji w związku ze sprawowaniem opieki, nawet jeśli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale tylko wówczas, gdy drugi małżonek - nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i od jego woli. Przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny nie może jednak obejmować sytuacji, w których współmałżonek osoby wymagającej opieki ma obiektywną możliwość sprawowania opieki (pozwala mu na to wiek i stan zdrowia), lecz odmawia jej sprawowania. W niniejszej sprawie organ pierwszej instancji prawidłowo ustalił, że mąż K. S. jest obiektywnie zdolny do sprawowania opieki nad żoną lecz opieki tej nie sprawuje z powodu aktywności zawodowej. Stąd brak jest podstaw prawnych do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim i nie ma żadnych obiektywnych przeszkód do sprawowania opieki przez współmałżonka.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu skarżąca zarzuciła zaskarżonej decyzji rażącą obrazę przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a ustawy poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się córki, będącęj jednocześnie opiekunem faktycznym osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, że opieka ta powinna być sprawowana przez męża niepełnosprawnej, który nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności podczas, gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia. Domagając się uchylenia decyzji Kolegium oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji i orzeczenie co do istoty sprawy, poprzez przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego lub ewentualnie przekazanie sprawy organowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, a także zasądzenia kosztów postępowania i rozpoznania sprawy w trybie uproszczonym skarżąca wywodziła, że wykładnia językowa art. 17 ust. 1a ustawy dokonana przez Kolegium prowadzi do wyników sprzecznych z przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Świadczenie pielęgnacyjne zgodnie z zamiarem ustawodawcy stanowić ma formę wsparcia rodziny pozostającej nie tylko w trudnej sytuacji materialnej, ale i faktycznej, spowodowanej koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą wymagającą takiej pomocy, ze względu na swój stan zdrowia. Pozostając wyłącznie przy wyniku wykładni językowej tego przepisu, należałoby uznać, że świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym przysługiwałoby wyłącznie współmałżonkowi lub dzieciom osoby, które ze względu na swoją sytuację życiową bądź stan zdrowia nie mogą sprawować takiej opieki. Powołując się na wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 7 marca 2019 r., sygn. akt II SA/Sz 80/19, skarżąca podniosła, że w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym (dalej w skrócie k.r.o.). Nie można zatem pominąć treści art. 132 k.r.o., zgodnie z którym: "Obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami". W tym kontekście wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie osób spokrewnionych w pierwszym stopniu i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji wyłącznie w sytuacji, gdy rodzice nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP).

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu podtrzymało w całości uzasadnienie zaskarżonej decyzji i wniosło o oddalenie skargi. Stwierdziło, że w sprawie brak było podstaw do przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego bowiem bezsprzecznie osoba wymagająca opieki (matka) pozostaje w związku małżeńskim, zaś mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r. poz. 2167, z póżn. zm.), sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Z tego też powodu, w postępowaniu sądowym nie mogą być brane pod uwagę argumenty natury słusznościowej czy celowościowej. Badana jest wyłącznie legalność aktu administracyjnego, czyli prawidłowość zastosowania przepisów prawa do zaistniałego stanu faktycznego, trafność wykładni tych przepisów oraz prawidłowość zastosowania przyjętej procedury.

Na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., uwzględnienie skargi na decyzję następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b) lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). W przypadku braku wskazanych uchybień, jak również braku przyczyn uzasadniających stwierdzenie nieważności aktu bądź stwierdzenia wydania go z naruszeniem prawa (art. 145 § 1 pkt 2 i pkt 3 p.p.s.a.), skarga podlega natomiast oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a.

Przeprowadzona przez Sąd w niniejszej sprawie, według wskazanych kryteriów, ocena legalności wykazała, że zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa w jakimkolwiek stopniu uzasadniającym podjęcie orzeczenia na podstawie art. 145 § 1 p.p.s.a.

Zdaniem Sądu, w sprawie nie zaistniały nieprawidłowości zarówno co do ustalenia stanu faktycznego sprawy, jak i w zakresie zastosowania do niego przepisów prawa materialnego. Postępowanie wyjaśniające zostało przeprowadzone właściwie, ustalenia organów nie pozostawiają wątpliwości, a podjęte rozstrzygnięcie odpowiada przepisom prawa. W konsekwencji Sąd uznał, że zaskarżona decyzja jest prawidłowa, a skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Decyzja poddana kontroli Sądu została wydana na podstawie przepisów ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111, ze zm.) zwanej nadal ustawą i orzeka o odmowie przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką sprawowaną nad matką legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Dokonując oceny w zakresie spełnienia przesłanek przyznania świadczenia Kolegium dokonało prawidłowej wykładni art. 17 ust. 1b ustawy i słusznie uznało za błędne stanowisko organu pierwszej instancji o braku spełnienia w niniejszej sprawie przesłanki wynikającej z tego przepisu.

W tym zakresie Sąd w pełni podziela stanowisko Kolegium, uwzględniające wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 (Dz. U. poz. 1443), którym orzeczono, że art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.

Skutkiem tego wyroku jest ustalenie, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała później, czyli po ukończeniu 18 roku życia, przedmiotowa przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności. W konsekwencji przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez tej przesłanki. Dostrzec trzeba, że wyrok Trybunału wszedł w życie w dniu ogłoszenia, tj. w dniu 23 października 2014 r. Nie doprowadził wprawdzie do wyeliminowania niekonstytucyjnej normy z porządku prawnego, jednak jego treść wiąże - w myśl art. 190 ust. 1 Konstytucji RP - i stanowi dla organów administracji oraz sądów administracyjnych istotną wskazówkę interpretacyjną. W konsekwencji organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego miały obowiązek procedować w oparciu o przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, która z dniem 23 października 2014 r. została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. Orzecznictwo sądów administracyjnych, aprobujące zaprezentowane stanowisko jest w tym zakresie utrwalone i jednolite (por. wyrok WSA w Opolu z dnia 24 kwietnia 2018 r., sygn. akt II SA/Op 34/18, z dnia 10 maja 2018 r., sygn. akt II SA/Op 138/18 i z dnia 14 maja 2019 r., sygn. akt II SA/Op 127/19; wyroki NSA z dnia 29 kwietnia 2020 r., sygn. akt I OSK 40/20 i z dnia 15 września 2020 r., sygn. akt I OSK 984/20, a także powołane w tych wyrokach orzecznictwo; wszystkie orzeczenia dostępne na stronie internetowej Centralnej Bazy Orzeczeń Sądów Administracyjnych - http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Uwzględniając ww. wyrok Trybunału Kolegium prawidłowo uznało, że moment powstania niepełnosprawności nie może być podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wobec czego brak było podstaw do odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego z tego powodu, że nie został spełniony warunek z art. 17 ust. 1 b ustawy.

Kwestia braku podstaw do stosowania w niniejszej sprawie przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy nie była sporna wobec czego nie wymaga szerszego omówienia.

Rozpoznając natomiast zarzuty skargi, dostrzec należy, że skarżąca wskazuje na naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a ustawy, upatrując podstawy odmowy przyznania świadczenia w błędnej wykładni tych przepisów i nieprawidłowym ustaleniu na ich podstawie, braku możliwości zaliczenia jej do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia z uwagi na to, że opieka nad jej niepełnosprawną matką powinna być sprawowana przez męża niepełnosprawnej, który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Odnosząc się do tak sformułowanego zarzutu stwierdzić należy, że w niniejszej sprawie Kolegium nie stosowało przepisu art. 17 ust. 1a ustawy i podejmując zaskarżoną decyzję nie stwierdziło, że skarżąca nie zalicza się do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego.

Zauważyć należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom niż wskazane w pkt 1- 3 (tj. matka, ojciec, opiekun fatyczny dziecka czy osoba będąca rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej), na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Warunki przyznania świadczenia określone w art. 17 ust. 1a ustawy, zgodnie z treścią tego przepisu, dotyczą natomiast osób, o których mowa w ust. 1 pkt 4 ustawy, innych niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki. Skarżąca jako córka osoby wymagającej opieki jest osobą spokrewnioną w pierwszym stopniu wobec czego warunki z art. 17 ust. 1a nie znajdowały w niniejszej sprawie zastosowania.

Podstawę odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego stanowiło ustalenie, że w sprawie zaistniała negatywna przesłanka, o której mowa w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy, tj. wyłączająca przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie uprawnionej na podstawie art. 17 ust. 1 ustawy.

Dokonując wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy i uznając, że znajduje w niniejszej sprawie zastosowanie, Kolegium podzieliło pogląd organu pierwszej instancji, że pozostawanie matki skarżącej (wymagającej opieki) w związku małżeńskim z osobą, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (tj. ojcem skarżącej) wyłącza możliwość przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego.

Zasadnicza kwestia wymagająca rozpoznania dotyczy zatem wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy oraz oceny, czy w okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy istniały uzasadnione podstawy do zastosowania tej regulacji i orzeczenia o odmowie przyznania skarżącej przedmiotowego świadczenia.

Rozstrzygając tę kwestię Sąd uznał, że organy prawidłowo oceniły fakt pozostawania matki skarżącej w związku małżeńskim jako wyczerpujący negatywną przesłankę z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy.

Wyjaśnić trzeba, że zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy, pomimo spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 ustawy, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Z literalnego brzmienia powołanego przepisu niewątpliwie wynika, że zawsze, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało bez względu na jakiekolwiek inne, szczególne okoliczności faktyczne. Dostrzec jednak należy, że w orzecznictwie sądowym nie ma zgodności co do prawidłowości tak ścisłego rozumienia wskazanego przepisu. Istnieje linia orzecznicza, która odwołuje się do konieczności uwzględniania w zakresie stosowania art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy także wykładni celowościowej i systemowej, na którą trafnie powołuje się Kolegium. Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie przychyla się do tych poglądów przyjmując, że cel regulacji dotyczących przyznania świadczenia pieniężnego oraz funkcja pomocy społecznej ma istotne znaczenie w procesie stosowania prawa.

W zakresie wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy, Sąd podziela pogląd wyrażany w orzecznictwie, że przepis ten, rozumiany celowościowo umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej w dalszej kolejności do alimentacji niepełnosprawnego, w związku ze sprawowaniem nad nią opieki, nawet jeśli niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale tylko wówczas, gdy drugi małżonek – nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności – nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i jego woli. Chodzi głównie o takie sytuacje, gdy obowiązany do sprawowania opieki współmałżonek ze względu na stan zdrowia czy wiek sam nie jest zdolny tej opieki wykonywać, a jego sytuacja materialna nie pozwala na zastąpienie świadczeń osobistych pomocą finansową pozwalającą na pokrycie kosztów opieki przez inną osobę (por. wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 24 czerwca 2020 r., sygn. akt II SA/Rz 288/20, wyrok NSA z dnia 25 września 2020 r., sygn. akt I OSK 998/20; dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

W ocenie Sądu, trafny jest wywód zaprezentowany w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 7 lipca 2020 r., sygn. akt II SA/Rz 230/20 (dostępny na www.orzeczenia.nsa.gov.pl), że kategoryczne brzmienie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy jest osłabione przez treść art. 17 ust. 1 ustawy. Ten ostatni przepis stanowi bowiem, że osobom wymienionym w pkt 1-3 oraz innym niż tam wymienione osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli osoby te nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Racją wyłączenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla osoby wymagającej opieki i pozostającej w związku małżeńskim jest przyjęte przez ustawodawcę założenie, że jeżeli współmałżonek osoby wymagającej opieki jest osobą zdolną do sprawowania tej opieki, to opieka ta winna być sprawowana przez tego współmałżonka niezależnie od kwestii przysługiwania mu świadczeń rodzinnych z tego tytułu. Ustawodawca wyłącza jednak powyższą przesłankę negatywną w sytuacji, gdy współmałżonek sam jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności. Pod tym względem unormowanie wynikające z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy w zakresie przesłanki znacznego stopnia niepełnosprawności osoby mającej sprawować opiekę jest treściowo zbliżone do art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy, jednak pełni inną funkcję, gdyż o ile to ostatnie wyłącza możliwość nabycia świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę o znacznym stopniu niepełnosprawności, o tyle to pierwsze eliminuje przeszkodę nabycia świadczenia pielęgnacyjnego przez niebędącą współmałżonkiem osobę, na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny. Z powyższego zestawienia należy wyprowadzić wniosek, że tak jak prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie może nabyć osoba obciążona obowiązkiem alimentacyjnym nad osobą wymagającą opieki, nie tylko taka, która jest dotknięta znacznym stopniem niepełnosprawności, lecz także taka, która nie jest w stanie uczynić zadość swojemu obowiązkowi lub od której uzyskanie wymaganego świadczenia jest obiektywnie niemożliwe lub nadmiernie utrudnione (art. 132 k.r.o.), tak pozostawanie przez osobę wymagającą opieki w związku małżeńskim nie tylko ze współmałżonkiem dotkniętym znacznym stopniem niepełnosprawności, lecz także takim, który nie jest w stanie sprawować efektywnie i realnie opieki, powoduje, że przesłanka negatywna nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy zostaje wyeliminowana. W takiej sytuacji trzeba przyjąć, że skoro współmałżonek osoby wymagającej opieki nie może jej sprawować, to należy rozważyć w dalszej kolejności możliwość nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 ustawy, w tym przez krewnych, na których ciąży obowiązek alimentacyjny (art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy).

Podkreślenia wymaga jednak, że uwzględniona przez Sąd interpretacja nie może prowadzić do wypaczenia przyjętej przez ustawodawcę reguły, zgodnie z którą możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz osoby zobowiązanej do alimentacji jest dopuszczalna jedynie wtedy, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w małżeństwie z osobą, której stan zdrowia uniemożliwia sprawowanie takiej opieki. Ustawodawca formułując przesłankę z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy jako istotny dla jej zaistnienia uznał bowiem, stan zdrowia małżonka, określany orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. To oznacza, że dla stwierdzenia tej przesłanki istotne jest to, czy małżonek ze względu na stan zdrowia lub znaczny wiek, który naturalnie wiąże się z jego pogorszeniem, jest w stanie sprostać obowiązkowi opieki. W sytuacji bowiem, gdy stan zdrowia i wiek małżonka nieuniemożliwiają opieki same ekonomiczne uwarunkowania związane z wykonywaniem przez niego pracy zawodowej, czy też inne okoliczności, nie mogą stanowić takiej obiektywnej przyczyny, która wyłącza przesłankę z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy. Uwzględnienie takich uwarunkowań, które nie wynikają z omamianej regulacji, prowadziłoby do nieuprawnionej wykładni, wykraczającej poza kryterium przyjęte przez ustawodawcę.

W niniejszej sprawie nie zostały ujawnione jakiekolwiek obiektywne i niezależne okoliczności uniemożliwiające mężowi matki skarżącej sprawowanie nad nią opieki. Z ustalonego stanu faktycznego wynika, że jest on osobą czynną zawodowo. Nie zostały przy tym podniesione i ujawnione jakikolwiek okoliczności mogące wskazywać, że jego stan zdrowia nie pozwala na sprawowanie opieki nad żoną, z którą wspólnie zamieszkuje. W konsekwencji uznać należy, że obiektywnie małżonek matki skarżącej może wypełniać obowiązek opieki nad żoną.

Odwołując się w dalszym ciągu do wykładni systemowej należy uwzględnić, że zgodnie z art. 17 ust. 1 zdanie ostatnie ustawy świadczenie pielęgnacyjne przysługuje tylko tym uprawnionym osobom, które nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W takiej sytuacji świadczenie pielęgnacyjne rekompensuje utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny - małżonka. Podkreślić przy tym trzeba, że obowiązek sprawowania opieki stanowiący element obowiązku alimentacyjnego, nie ogranicza się wyłącznie do świadczeń osobistych. Może on przybrać również formę pokrycia kosztów opieki sprawowanej przez inną osobę.

Zgodnie z art. 23 k.r.o. małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy, a stosowanie do art. 27 k.r.o., każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, ma obowiązek przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny. Jednocześnie, na podstawie art. 130 k.r.o. obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. Poza tym, zgodnie z art. 132 k.r.o. obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.

Pozostawanie w związku małżeńskim przez osoby wymagające opieki stanowi zatem przesłankę odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla innego członka rodziny np. dziecka (zobowiązanego do alimentacji w dalszej kolejności) wówczas, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki jest obiektywnie zdolny wypełniać ten obowiązek. Możliwość uzyskanie środków na pokrycie kosztów opieki, w związku z wykonywaniem pracy zarobkowej uznać należy za okoliczność potwierdzającą możliwość realizacji obowiązku sprawowania opieki nad małżonkiem. Obiektywne okoliczności dotyczące braku możliwości sprawowania opieki przez małżonka, jak już wcześniej wskazano, związane mogą być natomiast jedynie z jego wiekiem lub stanem zdrowia. Sąd podziela stanowisko wyrażone w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 21 października 2020 r., sygn. akt IV SA/Po 1193/20 (dostępny na www.orzeczenia.nsa.gov.pl), że przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny nie może obejmować sytuacji, w których współmałżonek osoby wymagającej opieki ma obiektywną możliwość sprawowania opieki (pozwala mu na to wiek i stan zdrowia), lecz odmawia jej sprawowania. Nie ma przy tym znaczenia jakie są subiektywne przyczyny tej odmowy, a więc czy wynika to z wzajemnych relacji między małżonkami, czy też z innych przyczyn np. zdrowy współmałżonek nie chce zrezygnować z pracy zawodowej w celu sprawowania opieki, a wolę takiej rezygnacji wyraża inny członek rodziny.

Reasumując, skoro z zebranego materiału dowodowego nie wynika, aby mąż matki skarżącej nie mógł sprawować opieki nad żoną ze względu na swój stan zdrowia, a jednocześnie ustalono, że pracuje ona zarobkowo, to w ocenie Sądu, prawidłowo organy uznały, że wystąpiła negatywna przesłanka do uzyskania przez skarżącą świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką, o której mowa w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy. Fakt, że skarżąca sprawuje faktyczną opiekę nad matką nie może zmienić tej oceny. Okoliczność ta sama w sobie nie ma wpływu na obowiązki małżeńskie wynikające z kodeksu rodzinnego i nie może prowadzić do stwierdzenia braku możliwości wykonywania opieki w świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy.

Mając na uwadze powyższe Sąd uznał, że zaskarżona decyzja jest prawidłowa i na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.