Wyrok NSA, sygn. akt I GSK 329/20
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2020-09-18 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Inne
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 2, ust. 3, ust. 3a
journal: Dz.U. 2017 poz 1778
law: Ustawa  z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jedn.
article: § 3 ust. 1 pkt 1
journal: Dz.U. 2003 nr 141 poz 1365
law: ROZPORZĄDZENIE MINISTRA GOSPODARKI, PRACY I POLITYKI SPOŁECZNEJ z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Grzelak Sędzia NSA Barbara Mleczko-Jabłońska Sędzia del. WSA Marek Sachajko (spr.) Protokolant Magdalena Chewińska po rozpoznaniu w dniu 18 września 2020 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej S. G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 2 października 2019 r. sygn. akt I SA/Ol 492/19 w sprawie ze skargi S. G. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 24 maja 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne 1. oddala skargę kasacyjną; 2. odstępuje od zasądzenia kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z 2 października 2019r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w sprawie ze skargi S. G. (dalej: "strona", "skarżący", "wnioskodawca") na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 24 maja 2019r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek oddalił skargę.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Wnioskodawca zwrócił się pismem z 30 września 2018 r. do ZUS Oddział w Olsztynie o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne z uwagi na trudną sytuację materialną. Podał, że wcześniejszy wniosek organ rozpatrzył w 2016 r. negatywnie m.in. z powodu prowadzenia działalności gospodarczej przez wnioskodawcę jak również perspektywy uzyskiwania dochodów. Obecnie skarżący nie uzyskuje dochodów z działalności gospodarczej od początku 2018 r., utrzymuje się z emerytury w kwocie 1.363,08 zł brutto miesięcznie, a po odliczeniu opłat publicznych i kwoty zajęcia egzekucyjnego pozostaje mu 806,63 zł. Wobec szeregu wydatków w łącznej kwocie 1.593,63 zł, którą finansuje z debetu na koncie bankowym, kwota 806,63 zł nie wystarcza stronie na życie. Skarżący mieszka u swojej siostry.

Organ ustalił w toku postępowania, że skarżący nie posiada nieruchomości ani wartościowych ruchomości, nie pobiera świadczenia z pomocy społecznej, posiada jedynie komputer o wartości ok. 300 zł.

ZUS Oddział w Rzeszowie decyzją z 31 grudnia 2018 r. odmówił umorzenia składek na podstawie z art. 83 ust. 1 pkt 3 w związku z art. 28 ust. 2, 3, 3a, 3b i art. 32 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1778 ze zm.) oraz § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek (Dz. U. nr 141, poz. 1365, dalej: "rozporządzenie". Organ wyliczył wysokość zaległych składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy na łączną kwotę 64.338,42 zł plus odsetki.

W uzasadnieniu decyzji ZUS wskazał, że bezspornie nie wystąpiła żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne w myśl zapisu art. 28 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Nie wykazano zgodnie z treścią art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną strony spłata należności wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Nie ma miejsca sytuacja, że powstanie zadłużenia było następstwem szczególnych zdarzeń, jak też skarżący nie wykazał, że stan zdrowotny lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiły go możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący podał, że w 2018 r. nie uzyskał żadnych dochodów, a w roku 2017 dochód z tytułu działalności wyniósł 1.893,10 zł, zatem średnio miesięcznie 157,75 zł. Podkreślił, że przy takich dochodach nie ma obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie zdrowotne, zgodnie z ustawą o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych. Wobec tego okoliczność, że prowadzi nadal działalność gospodarczą nie musi generować zadłużenia w ZUS. Sytuację życiową pogarsza brak mieszkania. W mieszkaniu siostry wnioskodawca przebywa bez zameldowania i nie ma pewności, że za jakiś czas nie straci tej możliwości zamieszkiwania. Skarżący stwierdził, ze realnie odczuwa drastyczność swojej sytuacji i nie widzi perspektyw na kontynuowanie egzystencji przy swoich obecnych dochodach.

Decyzją z 24 maja 2019 r. ZUS Oddział w Bielsku-Białej utrzymał w mocy ww. decyzję. Jako podstawę prawną decyzji organ wskazał art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096 ze zm.), w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2019 r. poz. 300 ze zm., zwanej dalej "u.s.u.s.").

W uzasadnieniu decyzji ZUS wskazał, że brak jest podstaw do uchylenia kwestionowanej przez skarżącego decyzji. Organ stwierdził, że dokonano w zakwestionowanej decyzji oceny sytuacji rodzinnej i materialnej skarżącego; rodzaju, okresu i wysokości zobowiązań strony oraz przyczyn ich powstania. Podstawą tej oceny były dokumenty zgromadzone w sprawie. Organ, jako podstawę prawną decyzji wskazał art. 28 ust. 3a, art. 32 u.s.u.s. i § 3 ust. 1 ww. rozporządzenia. ZUS wskazał, na tle sytuacji materialnej i życiowej wnioskodawcy, że trudna sytuacja materialna uniemożliwiająca spłatę długów, musi zostać udowodniona i posiadać charakter trwały, a więc występować w dłuższym okresie czasu. Organ uznał, że brak jest jednak podstaw do stwierdzenia, że aktualna sytuacja skarżącego ma charakter trwały. ZUS wskazał, że wnioskodawca prowadzi działalność gospodarczą i pomimo tego, że na chwilę obecną nie osiąga z tego tytułu dochodów, to w każdej chwili sytuacja ta może ulec zmianie. Organ upatruje szansę na wyegzekwowanie należności chociażby poprzez zawarcie układu ratalnego z ratami dostosowanymi do możliwości płatniczych strony. Z posiadanych przez organ informacji nie wynika aby wnioskodawca korzystał z pomocy społecznej, która jest udzielana osobom znajdującym się w bardzo trudnej sytuacji materialnej. Korzystanie z takiej formy wsparcia stanowi dodatkowe potwierdzenie, że dochody osoby zobowiązanej nie pozwalają na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Skarżący nie przedstawił dokumentacji medycznej obrazującej stan jego zdrowia. W przedmiotowej sprawie nie występuje również okoliczność sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny, która uniemożliwiłaby stronie uzyskiwanie dochodu. Organ stwierdził, że strona korzysta z systemu ubezpieczeń i jednocześnie poprzez zaległości składkowe nie partycypuje w tworzeniu systemu, z którego mają korzystać pozostali. Powyższe zaniechanie narusza interes społeczny i uderza w solidarność ubezpieczonych.

Wnioskodawca nie zgadzając się z powyższą decyzją, w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie podniósł, że w 2017 r. znalazł się w sytuacji zagrażającej jego egzystencji od czasu, gdy ZUS zaczął dokonywać potrąceń z jego świadczeń emerytalnych na poczet zadłużenia. Podkreślił, że zaprzestał spłacać zaległości właśnie z powodu trudnej sytuacji życiowej. Ma trudności z udokumentowaniem wydatków ponoszonych z tytułu zamieszkiwania u siostry, nie posiada bowiem rachunków imiennych. Brak zameldowania nie pozwala skarżącemu na skorzystanie z pomocy społecznej. Prognozy ZUS o możliwości polepszenia się jego sytuacji skarżący zestawił z przedstawianym dotychczas nikłym dochodem 157,75 zł miesięcznie w 2017 r. i brakiem dochodów z działalności gospodarczej w latach 2018 i 2019. Podniósł, że potencjalna możliwość poprawy nie przekłada się na jego rzeczywistą sytuację. Nie zgadzając się z organem co do naruszenia interesu społecznego i solidarności ubezpieczonych przez umorzenie składek w jego sprawie skarżący podał, że pragnie być czynny w społeczeństwie, realizować się i rozwijać, ale żeby żyć musi posiadać wystarczające środki na zaspokojenie minimum egzystencji.

W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał swoje stanowisko w sprawie i wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił skargę. W uzasadnieniu wyroku WSA wskazał, że w sprawie bezspornym jest to, że nie wystąpiła żadna z przesłanek uzasadniających uznanie należności za całkowicie nieściągalne zgodnie z art. 28 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. WSA wskazał, że organ przyjął, że nie wykazano zgodnie z treścią art. 28 ust. 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną strony spłata należności wiązałaby się z brakiem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Zdaniem WSA w niniejszej sprawie nie występuje sytuacja, że powstanie zadłużenia było następstwem szczególnych zdarzeń, jak też skarżący nie wykazał, że stan zdrowia lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiły skarżącego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne podejmowane są w ramach tzw. uznania administracyjnego, o czym przesądzają użyte w art. 28 ust. 2 u.s.u.s. oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s. zwroty, odpowiednio: "należności z tytułu składek mogą być umarzane" oraz "należności z tytułu składek (...) mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane". Oznacza to zatem, że ZUS ma prawo wyboru treści rozstrzygnięcia w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, przy czym wybór ten może być swobodny, ale nie dowolny.

W ocenie WSA w rozpatrywanej sprawie odmowa udzielenia ulgi nie ma charakteru dowolnego. Ustawowym obowiązkiem ZUS jest bowiem wykorzystanie wszelkich dostępnych środków przymusowego dochodzenia należności. Umorzenie należności z tytułu składek stanowi wyraz definitywnej rezygnacji uprawnionego organu z możliwości ich wyegzekwowania. Biorąc pod uwagę publicznoprawny charakter należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oraz uwzględniając cele, na które są one przeznaczane, organy odpowiedzialne za ich pobór zobligowane są do szczególnej staranności i ostrożności w dysponowaniu nimi. WSA odwołał się także do orzecznictwa NSA wskazując że Sąd ten wielokrotnie stwierdzał, że ZUS jako dysponent środków publicznych oceniając istnienie przesłanek umorzenia składek zobligowany jest do uwzględnienia interesu publicznego, a nie tylko interesu indywidualnego wnioskodawcy. Przykładowo, w wyroku z dnia 28 stycznia 2011 r., sygn. akt II GSK 181/10 NSA stwierdził, że: "w sprawach o umorzenie należności z tytułu zaległych składek ubezpieczeniowych na podstawie art. 28 ust. 1 u.s.u.s. interes publiczny musi być szczególnie mocno akcentowany, bowiem akceptowanie stanu, w którym dopuszcza się niewywiązywanie się z obowiązku opłacania składek godzi w prawa innych opłacających składki osób i narusza zasadę równego traktowania ubezpieczonych".

WSA stwierdził, że dokonana przez ZUS ocena sytuacji skarżącego nie nosi cechy dowolności. Organ podał, że dokonano w zakwestionowanej decyzji analizy sytuacji rodzinnej i materialnej skarżącego, rodzaju, okresu i wysokości należności oraz przyczyn ich powstania, na podstawie wszystkich dokumentów zgromadzonych w sprawie. WSA wskazał, że nie ma podstaw do stwierdzenia, że aktualna sytuacja skarżącego posiada charakter trwały. W dalszym ciągu wnioskodawca prowadzi działalność gospodarczą i pomimo tego, że na chwilę obecną nie osiąga z tego tytułu dochodów, to w każdej chwili sytuacja ta może ulec zmianie. WSA stwierdził, że ZUS wskazuje na możliwość wyegzekwowania należności chociażby poprzez zawarcie układu ratalnego z ratami dostosowanymi do możliwości płatniczych strony. Z posiadanych informacji nie wynika aby wnioskodawca korzystał z pomocy społecznej, która jest udzielana osobom znajdującym się w bardzo trudnej sytuacji materialnej. Korzystanie z takiej formy wsparcia stanowi dodatkowe potwierdzenie, że dochody osoby zobowiązanej nie pozwalają na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Skarżący nie przedstawił dokumentacji medycznej obrazującej stan jego zdrowia. W tej sytuacji istnieją możliwości wyegzekwowania długu. Wobec skarżącego prowadzone jest postępowanie egzekucyjne. Dokonano zajęcia świadczenia emerytalnego. Skarżący w dalszym ciągu prowadzi działalność gospodarczą. WSA - mając na względzie powyższe okoliczności – stwierdził, że podjęte w ramach uznania administracyjnego negatywne dla strony rozstrzygnięcie nie może być uważane za dowolne. WSA stwierdził, że w wyżej opisanej sytuacji umorzenie należności byłoby przedwczesne. Ustawodawca nie przewidział bowiem żadnej okoliczności, która obligowałaby ZUS do umorzenia należności z tytułu składek. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że organ podjął niezbędne kroki w celu wyjaśnienia stanu faktycznego oraz zmierzające do załatwienia sprawy. Ustalenia i wnioski, jakie przy wydawaniu decyzji poczyniono, mieszczą się w ramach prawem przewidzianych, tak z punktu widzenia prawa procesowego, szczególnie zasady swobodnej oceny dowodów, jak i prawa materialnego. Organ wywiązał się też z nałożonego obowiązku poszanowania art. 11 k.p.a., wyjaśniając stronie zasadność przesłanek, którymi kierował się przy załatwianiu sprawy. Sąd pierwszej instancji nie znalazł podstaw by kwestionować prawidłowość podjętego rozstrzygnięcia.

Zdaniem WSA nie zmienia tej oceny - zawarta w skardze - polemika skarżącego, który zakwestionował prognozę ZUS w zakresie możliwości polepszenia się jego sytuacji materialnej. Tezie organu przeciwstawił on zestawieniu jego aktualnych dochodów z prowadzonej działalności gospodarczej. WSA wskazał, że skarżący jest człowiekiem wykształconym. Prowadzi pracownię projektową. Fakt prowadzenia działalności gospodarczej dowodzi, że skarżący potencjalne posiada możliwości osiągnięcia dochodów w przyszłości. WSA stwierdził, że skarżący bierze czynny udział w życiu społecznym. Pobiera świadczenie emerytalne, a zatem korzysta z funduszy zabezpieczania społecznego. Przejawem jego aktywności zawodowej i obywatelskiej jest prowadzenie działalności gospodarczej. Tak więc sytuacja materialna, życiowa i rodzinna skarżącego jest zupełnie inna od tych, które wystąpiły w powołanych w skardze wyrokach wojewódzkich sądów administracyjnych.

Na opisane rozstrzygnięcie skargę kasacyjną wniósł pełnomocnik skarżącego zaskarżając wyrok w całości, domagając się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Nadto wniósł o rozpoznanie sprawy na rozprawie oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania. Wyrokowi zarzucono, na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a., naruszenie prawa materialnego tj. art. 28 ust. 2 i 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że w sprawie nie wystąpiły przesłanki przemawiające za umorzeniem należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne.

Ponadto pełnomocnik skarżącego wniósł o przeprowadzenie dowodu z dokumentu - Uchwały Krajowej Izby Architektów RP (nr O-46-V-2019) z dnia 21 sierpnia 2019 r. utrzymującej w mocy uchwałę Rady Warmińsko-Mazurskiej Okręgowej Izby Architektów RP w przedmiocie skreślenia skarżącego z listy członków Izby Architektów RP, a to na okoliczność trudnej sytuacji materialnej skarżącego. Uchwała powyższa została dołączona do wniosku skarżącego o prawo pomocy.

Pismem z dnia 6 lutego 2020 r. organ wniósł odpowiedź na skargę, wnosząc o oddalenie skargi kasacyjnej, zasądzenie na rzecz organu kosztów postępowania oraz o rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw.

Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, bowiem stosownie do treści art. 183 § 1 p.p.s.a, rozpoznając sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania, która zachodzi w przypadkach przewidzianych w § 2 tego artykułu. W niniejszej sprawie nie występują jednak żadne z wad wymienionych we wspomnianym przepisie, które powodowałyby nieważność postępowania prowadzonego przez Sąd I instancji.

Wywołane skargą kasacyjną postępowanie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym podlega więc zasadzie dyspozycyjności i nie polega na ponownym rozpoznaniu sprawy w jej całokształcie, lecz ogranicza się do rozpatrzenia poszczególnych zarzutów przedstawionych w skardze kasacyjnej w ramach wskazanych podstaw kasacyjnych.

Skarga kasacyjna w rozpoznawanej sprawie została oparta wyłącznie na zarzutach naruszenia prawa materialnego. Oparcie skargi kasacyjnej wyłącznie na zarzutach naruszenia prawa materialnego wywiera ten skutek, że na etapie rozpoznawania tego środka zaskarżenia w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym miarodajne są, jako skutecznie nie podważone, bo nie objęte podstawą kasacyjną, o której mowa w art. 174 pkt 2 p.p.s.a., te ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd I instancji, które stanowiły podstawę subsumpcji danego stanu faktycznego pod zastosowany przepis prawa materialnego.

Za niezasadny należy uznać zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego sformułowany w petitum skargi kasacyjnej, tj. zarzut naruszenia art. 28 ust. 2 i 3a u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia poprzez niewłaściwe zastosowanie, a w konsekwencji odmowę umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, w sytuacji gdy opłacenie składek pozbawiłoby skarżącego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

Odnosząc się do tak postawionego zarzutu należy wskazać, że autor skargi kasacyjnej zarzuca w istocie niewłaściwe zastosowanie tych przepisów w stosunku do skarżącego. Z uzasadnienia skargi kasacyjnej wynika bowiem, że jej autor podważa dokonaną przez Sąd I instancji subsumpcję tych przepisów w niekwestionowanych okolicznościach faktycznych sprawy i to w zakresie przesłanek wymienionych w art. 28 ust. 2 i 3 a u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia.

Na wstępie należy przypomnieć, że należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a (art. 28 ust. 2 u.s.u.s.). Na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności te mogą być umarzane, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, w stosunku do ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek. Zgodnie zaś z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia – zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (pkt 1).

Na etapie skargi kasacyjnej skarżący zarzuca naruszenie ww. przepisów prawa materialnego jednakże – z uwagi na brak zarzutu w tym zakresie - nie podważa ustaleń faktycznych dokonanych przez organ administracji publicznej, które zostały zaakceptowane przez Sąd pierwszej instancji. .

Podkreślić należy, że w postępowaniu toczącym się wskutek złożenia wniosku o umorzenie należności z tytułu składek, to przede wszystkim na stronie zgłaszającej powyższy wniosek spoczywa ciężar wykazania, że zachodzą przesłanki uzasadniające zgłoszone żądanie na podstawie art. 28 ust. 2 i 3 oraz art. 28 ust. 3 a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1 - 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Ponadto to stronie znane są okoliczności, które uniemożliwiają jej uregulowanie zaległości. Umorzenie należności z tytułu zaległych składek na ubezpieczenie społeczne ma charakter wyjątkowy i zarezerwowane jest dla sytuacji nadzwyczajnych. Wskazać również należy, że umorzone składki w istocie pokrywają inni ubezpieczeni. Dlatego też dbając o stan finansów funduszów emerytalno - rentowych Zakład Ubezpieczeń Społecznych musi każdorazowo ważyć zasadność podejmowanego rozstrzygnięcia (wyrok NSA z dnia 16 stycznia 2020 r., I GSK 1635/18, CBOiS).

Naczelny Sąd Administracyjny w pełni aprobuje dotychczasowe orzecznictwo tego Sądu wskazujące, że nawet samo zaprzestanie prowadzenia działalności gospodarczej, nie przesądza automatycznie o wystąpieniu przesłanki całkowitej nieściągalności, o której mowa w art. 28 ust. 3 pkt 3 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. W tych przypadkach, bowiem, zasadniczo konieczne jest stwierdzenie przez organ rozpoznający wniosek o umorzenie należności, że brak jest jakiegokolwiek majątku, z którego można egzekwować należności. Tym samym niestwierdzenie przez organ braku majątku, pozwalającego choćby w części pokryć składki zobowiązanego stanowi przeszkodę dla wydania decyzji w przedmiocie umorzenia składek, stosownie do przepisu art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Przepis art. 28 ust. 2, wymaga bowiem, aby zaistniała całkowita nieściągalność składek (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 maja 2020 r., I GSK 1468/19, Legalis).

Podkreślenia wymaga, że decyzja w sprawie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne posiada charakter uznaniowy, co oznacza, że organ może, ale nie musi udzielić stosownej ulgi, nawet w przypadku spełnienia przez wnioskodawcę ww. przesłanek. Świadczy o tym użycie w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. wyrażenia "mogą być umarzane" oraz zastosowanie w konstrukcji § 3 ust. 1 rozporządzenia terminu "może". Nawet zatem w przypadku wystąpienia powyższych okoliczności ZUS nie jest bezwzględnie zobowiązany do umorzenia należności składkowych (por. wyrok NSA z dnia 8 sierpnia 2018 r., sygn. akt I GSK 1830/18). Nie oznacza to jednak, że decyzja administracyjna wydana w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek może być dowolna.

Przenosząc te rozważania na okoliczności niepodważonego przez autora skargi kasacyjnej stanu faktycznego rozpoznawanej sprawy, należy wskazać, że skarżący – na dzień wydania zaskarżonej decyzji - uzyskiwał dochód zarówno ze świadczenia emerytalnego w wysokości 848,60 zł (po dokonaniu potrąceń), jak i z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. Ponadto skarżący nie korzystał z systemu opieki społecznej, co oznacza, że jego sytuacja finansowa w tym okresie (tj. w okresie trwania postępowania administracyjnego) nie była na tyle trudna, aby spłata zadłużenia pozbawiała skarżącego środków do życia – co prawidłowo podkreślił organ w zaskarżonej decyzji.

Podkreślić należy, że w trakcie postępowania administracyjnego skarżący został powiadomiony przez ZUS Oddział w Olsztynie (pismem z dnia 22 października 2018 r., które to pismo skarżący odebrał osobiście) o podstawach normatywnych umorzenia zobowiązań w zakresie ubezpieczeń społecznych oraz powinności złożenia oświadczenia dotyczącego m.in. sytuacji rodzinnej oraz majątkowej. Organ w piśmie tym wskazał też, że skarżący może dołączyć do przedmiotowego oświadczenia dokumenty potwierdzające dochody, wydatki, wysokość zadłużenia, orzeczenia lekarskie oraz zaświadczenia o stanie zdrowia, jak również inne dokumenty potwierdzające okoliczności podnoszone we wniosku o umorzenie. ZUS wskazał też na negatywne skutki zaniechania złożenia przez wnioskodawcę, w terminie dni 14, powyższych informacji i dowodów na ich poparcie oraz poinformował, że w przypadku zaniechania wywiązania się z zobowiązania zostanie wydana decyzja na podstawie posiadanych przez organ informacji. W odpowiedzi na powyższe zobowiązanie skarżący złożył oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym przedkładając kserokopie dokumentów księgowych; nie przedstawił jednakże innej dokumentacji, także tej dotyczącej stanu zdrowia. Skarżący w piśmie z dnia 20 listopada 2018 r. wskazał: "...nie wyszczególniłem wszystkich wydatków miesięcznych związanych z moją egzystencją z powodu, że nie potrafię ich szczegółowo udokumentować. Wydatki te uszczegółowiłem w moim wniosku z dnia 30.09.2018 r., są to wydatki konieczne, będące podstawą mojej egzystencji."

NSA stwierdza – dokonując analizy akt administracyjnych - że organ z urzędu dokonał wielu czynności mających na celu ustalenie okoliczności istnych z perspektywy przedmiotu postępowania administracyjnego. Czynności te zostały szczegółowo opisane i przeanalizowane zarówno w uzasadnieniu decyzji ZUS z dnia 31 grudnia 2018 r., jak i w uzasadnieniu decyzji ZUS z dnia 24 maja 2019 r.

Wobec powyższego WSA prawidłowo podzielił stanowisko ZUS, że opłacenie należności z tytułu składek – w zakresie objętym kontrolą judykacyjną Sądu pierwszej instancji - nie pozbawiłoby skarżącego możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych.

WSA prawidłowo wskazał, że także w momencie postępowania sądowadministracyjnego brak było podstaw do stwierdzenia, że sytuacja skarżącego ma charakter trwały. W dalszym ciągu wnioskodawca prowadził działalność gospodarczą i pomimo tego, że na chwilę orzekania przez WSA nie osiągał z tego tytułu dochodów, to sytuacja ta mogła ulec zmianie. WSA stwierdził też, że ZUS przewiduje możliwość wyegzekwowania należności chociażby poprzez zawarcie układu ratalnego z ratami dostosowanymi do możliwości płatniczych strony. WSA w oparciu o materiał dowodowy zgromadzony w aktach sprawy administracyjnej prawidłowo – w aspekcie analizy przesłanek materialnoprawnych zawartych w skardze kasacyjnej - stwierdził, że z informacji zgromadzonych w aktach nie wynika aby wnioskodawca korzystał z pomocy społecznej, która jest udzielana osobom znajdującym się w bardzo trudnej sytuacji materialnej. Korzystanie z takiej formy wsparcia stanowi dodatkowe potwierdzenie, że dochody osoby zobowiązanej nie pozwalają na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Skarżący nie przedstawił dokumentacji medycznej obrazującej stan jego zdrowia. Ponadto istniały możliwości wyegzekwowania długu. Wobec skarżącego prowadzone było postępowanie egzekucyjne, a w ramach tego postępowania dokonano zajęcia świadczenia emerytalnego.

Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza więc, że zarzuty o charakterze materialnoprawnym, wskazane przez skarżącego w skardze kasacyjnej są niezasadne. Nie wystąpiły bowiem w niniejszej sprawie ww. przesłanki wskazane art. 28 ust. 2 i 3 a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia.

Nie podlegał uwzględnieniu także wniosek o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu uzupełniającego z dokument u tj. uchwały Krajowej Izby Architektów RP (nr O-46-V-2019) z dnia 21 sierpnia 2019 r. utrzymującej w mocy uchwałę Rady Warmińsko-Mazurskiej Okręgowej Izby Architektów RP w przedmiocie skreślenia skarżącego z listy członków Izby Architektów RP. NSA w składzie orzekającym podziela wyrażony w orzecznictwie pogląd, iż w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym, co do zasady, wyłączone jest stosowanie art. 106 § 3 p.p.s.a. (wyrok NSA z 29 maja 2020 r., I GSK 1946/19, CBOiS).

Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że zmiana sytuacji skarżącego i wystąpienie nowych okoliczności faktycznych, które wystąpiły po zakończeniu postępowania administracyjnego (do których zaliczyć można m.in. podjęcie uchwały przez Krajową Izbę Architektów w przedmiocie skreślenia S. G. z listy członków Izby Architektów RP) może stanowić podstawę do wystąpienia z ponownym wnioskiem o umorzenie przedmiotowych należności, i to nawet w sytuacji, gdy pierwotnie wydana w tym przedmiocie decyzja, była decyzją negatywną dla strony. Rozstrzygnięciom tym nie towarzyszy bowiem walor res iudicata, co oznacza możliwość wielokrotnego występowania z wnioskiem i skutkuje obowiązkiem jego rozpatrzenia przez organ administracji z uwzględnieniem aktualnej sytuacji zobowiązanego (materialnej, zdrowotnej, rodzinnej) (por. wyrok NSA z dnia 13 listopada 2018, I GSK 2171/18, Legalis). Dowód ten może być jednym ze środków dowodowych w zakresie oceny zaistnienia przesłanek normatywnych w postępowaniu w przedmiocie umorzenia zobowiązań z tytułu składek. Zatem skarżący będzie mógł w nowym wniosku o umorzenie zobowiązań z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne wskazać okoliczność utraty uprawnień architekta, na którą powołał się, już po wydaniu zaskarżonej decyzji, zarówno w uzasadnieniu skargi kasacyjnej pełnomocnik skarżącego (k. 48 v. - 49 akt sądowych), jak i w piśmie z 14 kwietnia 2020 r. sam skarżący (k. 64 -68 akt sądowych).

W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny, uznając niezasadność skargi kasacyjnej w powyższym zakresie na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w punkcie pierwszym sentencji wyroku.

O kosztach postępowania sądowego Naczelny Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 207 § 2 p.p.s.a., jak w punkcie drugim sentencji i odstąpił od zasądzenia kosztów postępowania kasacyjnego. Odstępując w trybie art. 207 § 2 p.p.s.a. od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości uznano, że sytuacja majątkowa skarżącego jest trudna, a okoliczność ta wynika z akt sprawy.