Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp., sygn. akt II SA/Go 265/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia: 2016-12-08 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6139 Inne o symbolu podstawowym 613
Hasła tematyczne: Ochrona środowiska
Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 66 ust. 1 pkt 8,5,6,7
journal: Dz.U. 2013 poz 1235
law: Ustawa z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz  o ocenach oddziaływania na środowisko - tekst jednolity.
article: art. 15
journal: Dz.U. 1980 nr 9 poz 26
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jacek Jaśkiewicz (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Adam Jutrzenka-Trzebiatowski Sędzia WSA Sławomir Pauter Protokolant st. sekr. sąd. Elżbieta Dzięcielewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 grudnia 2016 r. sprawy ze skargi D.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie środowiskowych uwarunkowań zgody na realizację przedsięwzięcia I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącego D.K. kwotę 697 (sześćset dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] października 2015 r. nr [...] Wójt Gminy, po rozpatrzeniu wniosku M.P. prowadzącego Gospodarstwo M.P. o wydanie decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach dla realizacji przedsięwzięcia polegającego na budowie trzech budynków do chowu indyków w Gospodarstwie M.P., powołując się na art. 71 ust. 1 i 2 pkt 1, art. 75 ust.1 pkt 4, art.77 ust. 1 pkt 1 i 2 i art. 85 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko (tekst jednolity Dz. U. 2013r., poz. 1235), ustalił środowiskowe uwarunkowania realizacji przedsięwzięcia.

W uzasadnieniu decyzji o organ wskazał, że Regionalny Dyrektor Ochrony Środowiska postanowieniem znak: [...] z dnia [...] kwietnia 2015 r. uzgodnił realizację przedsięwzięcia i określił jego warunki. Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny pismem z dnia [...] maja 2015 r. znak: [...] negatywnie zaopiniował realizację przedsięwzięcia pn. "Budowa trzech obiektów do hodowli indyków na terenie Gospodarstwa M.P." w zakresie wymagań higienicznych i zdrowotnych.

W toku postępowania swoje uwagi zgłosili A.W.-K., S.K. oraz D.K., w odpowiedzi na które organ wyjaśnił, że są one nieuzasadnione i oparte na nieaktualnych danych. W tym zakresie organ wyjaśnił również, że raport oddziaływania na środowisko odpowiada na większość zastrzeżeń zgłoszonych przez uczestników, potwierdzając, iż przedstawione w nim obawy są bezpodstawne. Podkreślił, iż sporządzony raport uwzględnia aktualny stan gospodarstwa rolnego - nie zaś dane pochodzące z 2006 r. W budynkach gospodarczych - wbrew twierdzeniom strony postępowania - nigdy nie prowadzono hodowli indyków. Przedmiotowa hodowla byłaby więc przedsięwzięciem nowym. Raport wykazał, że projektowane przedsięwzięcie nie będzie powodowało przekroczeń wartości normatywnych poza działką, na której zostało ono zlokalizowane. Przekroczenia nie wystąpią także przy uwzględnieniu oddziaływań skumulowanych z istniejącym gospodarstwem (chlewnią). Przedsięwzięcie nie będzie również oddziaływało na ujęcia wody pitnej. Nie zakłada ono wprowadzania zanieczyszczeń do gruntu, tym samym nie zagraża skażeniem znajdującego się w sąsiedztwie gospodarstwa ujęcia. Nie stanowi ono także zagrożenia dla czystości wód rzeki Warty. Realizacja przedsięwzięcia nie obejmuje instalacji żadnych zbiorników nieczystości zarówno pod, jak nad powierzchnią terenu. Ilość zwierząt przyjęta do obliczeń odzwierciedla stan aktualny dla istniejącego gospodarstwa. Przyjęte w obliczeniach wskaźniki emisji uwzględniają emisję z kanałów gnojowych (raport - tabela nr 14, kolumna "system chowu"). W obliczeniach uwzględniono wszystkie aktualnie występujące źródła emisji zanieczyszczeń i hałasu. Na terenie istniejącego gospodarstwa przeprowadzono szereg prac modernizacyjnych, które zmieniły rodzaj i ilość źródeł emisji w stosunku do danych przyjmowanych w opracowaniu z roku 2006. Prowadzenie hodowli zgodnie z ustalonymi środowiskowymi uwarunkowaniami realizacji przedsięwzięcia pozwoli uniknąć opisanych w powyższym punkcie negatywnych następstw, w szczególności ograniczy oddziaływanie odorotwórcze. Brak dopuszczalnych przekroczeń wartości normatywnych w każdym komponencie środowiska w trakcie eksploatacji przedsięwzięcia, wyklucza powstanie zagrożeń dla zdrowia i życia okolicznych mieszkańców.

Również zastrzeżenia natury społeczno-gospodarczej nie zasługiwały zdaniem organu na uwzględnienie. W toku postępowania nie wykazano negatywnego oddziaływania przedsięwzięcia na turystykę, szczególnie, iż w pobliżu planowanego miejsca realizacji inwestycji nie ma szlaków turystycznych. Planowana hodowla nie będzie negatywnie oddziaływać na obszary chronione prawnie, czy w inny sposób pomniejszać atrakcyjność turystyczną Gminy. Należy podkreślić, iż rolnictwo jest dominującym sektorem gospodarki gminy, tak więc realizacja przedsięwzięcia nie zmieni w sposób istotny pozostałych aspektów życia okolicznych mieszkańców.

Organ odnosząc się do przytoczonych w piśmie uczestników postępowania wyników badań Katedry Mikrobiologii Akademii Rolniczej wskazał, że nie mogą stanowić podstawy dokonanych przez organ ustaleń faktycznych. Przede wszystkim nie odnoszą się one do realizacji planowanego przedsięwzięcia. Nie uwzględniają one jego specyfiki i ustalonych warunków jego realizacji. Ponadto datowane są na rok 2006, tak więc przedstawione w nich pomiary z dużą dozą prawdopodobieństwa zdezaktualizowały się.

Organ podkreślił, że nie podziela opinii przedstawionej przez powiatowego Inspektora Sanitarnego. Podkreślił, że planowane przedsięwzięcie usytuowane jest w obrębie istniejącego gospodarstwa rolnego, gdzie jego zdolność produkcyjna w zakresie produkcji zwierzęcej wynosi 191,7 DJP, na którą składają się: 370 szt. warchlaków, 850 szt. tuczników, 240 szt. prosiąt i 120 szt. macior. Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny opiniując planowaną inwestycję winien głównie odnieść się do projektowanego przedsięwzięcia. Granice przedsięwzięcia odnoszą się do działki, na której zostało ono usytuowane i zaznaczono je na dołączonej do raportu mapie. Na terenie fermy nie występują płyty obornikowe, obornik wywożony jest bezpośrednio na pola inwestora. Na terenie fermy nie będzie także składowany obornik z projektowanych budynków do chowu indyków. Usytuowanie budynków istniejących oraz projektowanych zaznaczono na aktualnej mapie dołączonej do raportu. Tym samym wzajemne usytuowanie obiektów jest jednoznaczne.

Obliczając oddziaływanie skumulowane jednoznacznie oceniono oddziaływanie fermy po uruchomieniu hodowli w projektowanych obiektach. Ilościowej oceny w zakresie odorów i zanieczyszczeń mikrobiologicznych nie prowadzono, gdyż brak jest odpowiednich uregulowań prawnych. W raporcie dokonano tylko oceny przybliżonej w zakresie uciążliwości zapachowej w oparciu o dane zaczerpnięte z przedmiotowej literatury. Uwzględniono emisje z kanałów gnojowych (kanałów pod budynkami do hodowli świń) - przyjęte do obliczeń wskaźniki uwzględniają rodzaj posadzki w budynkach - raport tabela nr 14 -kolumna "system chowu". Emisji ze zbiorników gnojowicy nie uwzględniano, gdyż są to zbiorniki zamknięte, z których emisja jest śladowa. Do obliczeń emisji z budynków przyjmowano z reguły wskaźniki maksymalne zawarte w tabeli nr 14. Uwaga, że emisja pyłu z budynków do chowu indyków obliczona jest dla wskaźnika niższego niż maksymalny w "dokumencie referencyjnym" zdaniem organu jest błędna - w tabeli nr 12 raportu zaznaczono, że brak jest tego wskaźnika w "dokumencie referencyjnym". Wskaźnik "A" (tabela nr 12) jest znacznie wyższy od wskaźnika "B" (tabela nr 12) dlatego do obliczeń przyjęto wartość 3,5 mg/m3 która jest niższa o ok. 7 % od wartości 3,75 mg/m3. Ponieważ obliczenia wartości i rozkładu stężeń prowadzono dla maksymalnej wydajności wentylatorów i maksymalnego czasu ich pracy należy przyjąć, że uzyskane wartości stężeń pyłu są zawyżone. Jednocześnie organ wskazał, że w obliczeniach nie uwzględniano emisji pyłu z procesów pomocniczych, gdyż emisja ta ma charakter chwilowy i w większości niezorganizowany.

W obliczeniach uciążliwości hałasowej uwzględniono wszystkie źródła emisji poprzez odpowiednie scharakteryzowanie źródeł emisji. Izolacyjność przegród zewnętrznych przyjmowano zgodnie z danymi Instytutu Techniki Budowlanej. W opinii nie podano źródła na podstawie, którego stwierdzono, że poziom hałasu w budynkach inwentarskich wynosi 110 dB. Ocena przedstawiona w opinii w stwierdzeniu: "przedstawione w raporcie analizy i wyniki emisji do atmosfery substancji gazowych, pyłu oraz hałasu są niewiarygodne", nie została, w świetle przedstawionych wyjaśnień, przekonywująco uzasadniona.

Organ podkreślił, że w całości uwzględnił warunki realizacji przedsięwzięcia oraz raport oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko przedstawione przez Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska. Na podstawie przedłożonego raportu oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko stwierdzono, że planowana inwestycja polegała będzie na budowie trzech budynków inwentarskich oraz późniejszy chów indyków na działce nr [...], na terenie Gospodarstwa M.P. w maksymalnej ilości 16000 sztuk ptaków w jednym cyklu produkcyjnym, co daje 384 DJP. Obecnie na terenie gospodarstwa prowadzony jest chów trzody chlewnej w sześciu budynkach o łącznej obsadzie zwierząt 1580 szt. (191,7 DJP). Gospodarstwo zlokalizowane jest na działkach nr: [...] o łącznej powierzchni 6,8475 ha.

Teren działki objętej wnioskiem od strony południowej i wschodniej graniczy z zabudowaniami inwentarskimi istniejącej fermy trzody chlewnej, od strony zachodniej z terenami rolnymi i nieużytkami, a od strony północnej z rzeką Wartą. Najbliższa zabudowa mieszkaniowa zlokalizowana jest w kierunku wschodnim w odległości ok. 200 m od projektowanych budynków inwentarskich. Planowane przedsięwzięcie położone jest w Obszarze Chronionego Krajobrazu "[...]", ustanowionym rozporządzeniem nr [...] Wojewody z dnia [...] lutego 2005 r. w sprawie obszarów chronionego krajobrazu (Dz. Urz. Woj. Nr 9, poz. 172 z 2005 r. ze zm.). Inwestycja nie dotyczy większości zakazów obszaru chronionego krajobrazu, bądź nie będzie prowadzić do ich naruszeń. Obiekty hodowlane będą zlokalizowane w pasie 100 m od rzeki Warty. Zakaz § 4 ust. 1 cytowanego rozporządzenia Wojewody, nie dotyczy obiektów budowlanych służących racjonalnej gospodarce rolnej. Obiekty hodowlane zlokalizowane będą w obszarze gospodarstwa rolnego z kilkoma obiektami budowlanymi wykorzystywanymi do hodowli zwierząt. Jeden z obiektów hodowli indyków powstanie na miejscu budynku gospodarczego planowanego do rozbiórki. W północno-zachodniej części nie zagospodarowanej działki, gdzie planuje się budowę pozostałych dwóch obiektów, nie stwierdzono występowania chronionych gatunków roślin. Obszar działki nie stanowi ważnych miejsc lęgowych, czy żerowych ptaków. Lokalizacja inwestycji nie spowoduje bariery migracji oraz nie stworzy dodatkowej przeszkody w migracji zwierząt. Eksploatacja planowanych budynków inwentarskich związana będzie w powstawaniem odorów, tj. emisją substancji zapachowo-czynnych do atmosfery, takich jak: amoniak, siarkowodór. Dotrzymanie odpowiedniego reżimu gospodarowania odpadami i obornikiem, a także zachowanie czystości w pomieszczeniach produkcyjnych bądź stosowanie biopreparatów, zminimalizują oddziaływanie odorotwórcze planowanej inwestycji.

Uciążliwości wynikające z fazy realizacji inwestycji będą polegały głównie na: emisji zanieczyszczeń do powietrza i emisji hałasu pracujących maszyn i urządzeń sprzętu budowlanego, transportu dowożącego materiały na budowę wykonującego wykopy i instalującego elementy poszczególnych instalacji. Mogą powstawać typowe odpady budowlane, których wytwórcą będzie wykonawca usług budowlanych. Wyżej wymienione uciążliwości mają charakter czasowy i zostaną wyeliminowane po oddaniu obiektów do użytkowania. Oddziaływanie to można określić jako nieznaczne, krótkotrwałe, lokalne i odwracalne, gdyż w pełni ustaną po ukończeniu prac budowlanych. Na inwestora został nałożony obowiązek prowadzenia prac w porze dziennej oraz zobowiązano go do prowadzenia właściwej gospodarki odpadami.

Przedsięwzięcie, zarówno w fazie realizacji jak i eksploatacji nie będzie wpływało na zmiany klimatu w rejonie inwestycji. Bezpośrednie emisje gazów cieplarnianych związane z eksploatacją rozpatrywanej fermy nie spowodują istotnych zmian w zakresie stężenia zanieczyszczeń w powietrzu. Sposób odprowadzania ścieków, jak również środki organizacyjno - techniczne, które zostaną zastosowane w celu ograniczenia negatywnego oddziaływania na wodę i środowisko gruntowo - wodne, gwarantują, że przedsięwzięcie nie będzie w jakikolwiek sposób przyczyniać się do obszarowego zanieczyszczenia wód. Obornik nie będzie nawet czasowo magazynowany na terenie fermy. Po zakończeniu każdego cyklu produkcyjnego ładowany będzie bezpośrednio na środki transportu i wywożony poza teren fermy.

W wyniku eksploatacji planowanej inwestycji przewiduje się powstawanie głównie odpadów innych niż niebezpieczne: zwierzęta padłe i ubite z konieczności oraz niesegregowanych odpadów komunalnych. Z uwagi na profil działalności zobowiązano inwestora do właściwego gospodarowania odpadami poprzez minimalizację ich ilości, selektywne magazynowanie w wydzielonych miejscach w sposób zabezpieczający środowisko gruntowo - wodne przed ewentualnymi zanieczyszczeniami oraz przekazywanie odpadów podmiotom posiadającym wymagane zezwolenia.

Na etapie użytkowania projektowana inwestycja może potencjalnie oddziaływać na takie elementy jak: powietrze, klimat akustyczny, gleba i wody podziemne. Wymienione emisje na podstawie wykonanych wyliczeń nie będą miały znaczącego wpływu na poszczególne elementy środowiska zarówno ze względu na wielkość jak i zastosowane rozwiązania chroniące środowisko.

Dalej organ wskazał, że przedsięwzięcie położone jest poza obszarami Natura 2000, w odległości 100 m na południe od najbliższego z nich tj. [...]. Standardowy Formularz Danych (SDF) tego obszaru oraz plan zadań ochronnych nie identyfikują zewnętrznych zagrożeń i presji związanych z zabudową rolniczą. Realizacja inwestycji wprowadzi dodatkowe źródło emisji hałasu, a także zwiększy obecność ludzi jak i ruch maszyn i pojazdów. Są to jednak oddziaływania charakterystyczne dla obszaru zurbanizowanego, a w większości ustąpią po zakończeniu budowy. Zmiany będą miały charakter lokalny, bez znacznego wpływu na zasoby przyrodnicze terenu inwestycji oraz jego otoczenia. Nie stwierdzono, by teren inwestycji, uwzględniając również efekt skumulowany z zainwestowaniem występującym w gospodarstwie rolnym, współtworzył taki rodzaj układów ekologicznych z chronionymi siedliskami i gatunkami Natura 2000, których przekształcenie mogłoby przyczynić się do zmiany kluczowych procesów, struktur, powiązań i relacji ekosystemów przedmiotów ochrony w obszarach Natura 2000. Oddziaływania w trakcie budowy i eksploatacji nie będą miały skali naruszeń równowagi przyrodniczej lub znaczących oddziaływań na chronione w obszarze Natura 2000 gatunki ptaków i ich siedliska, dla których istnieje potrzeba ustalenia nietypowych działań zapobiegających lub minimalizujących. Inwestycja nie dokona fragmentacji siedlisk chronionych ptaków oraz nie zmieni ich powierzchni, nie zakłóci relacji ekosystemowych, nie spowoduje bądź nie zintensyfikuje zagrożenia utrzymania właściwego stanu ochrony siedlisk i gatunków a także nie spowoduje bariery migracji. Nie zostanie naruszona integralność obszarów oraz spójność sieci obszarów Natura 2000.

Organ stwierdził, że charakter i lokalizacja całej inwestycji pozwala na stwierdzenie, że inwestycja nie jest zaliczana do przedsięwzięć mogących być źródłem poważnej awarii. Jednocześnie jej oddziaływanie nie obejmie swoim zasięgiem obiektów zabytkowych podlegających ochronie. Ze względu na rodzaj inwestycji nie ma również podstaw do utworzenia obszaru ograniczonego użytkowania. Informacje zawarte w raporcie oddziaływania na środowisko wykazują, że przy zastosowaniu odpowiednich rozwiązań technicznych, technologicznych i organizacyjnych, nie wystąpi negatywne oddziaływanie na środowisko.

Od w/w decyzji, w ustawowym terminie, odwołanie wniósł D.K., z żądaniem jej uchylenia w całości. Zaskarżonej decyzji zarzucił, iż wydana została na podstawie niepełnych danych co do stanu faktycznego oraz na podstawie nieprawdziwych danych. Wskazał, że organ wydający decyzję nie zweryfikował, ani nie uzupełnił wszystkich danych. Dalej w uzasadnieniu podniósł, że jednym z podstawowych błędów jest nie uwzględnienie bardzo małej odległości od zabudowań mieszkalnych oraz od obiektów podlegających ochronie konserwatora zabytków. Inwestycja jest planowana w odległości zaledwie kilkudziesięciu metrów od zabudowań mieszkalnych będących jednocześnie obiektami zabytkowymi. Ponadto decyzja została wydana z pominięciem negatywnej opinii Powiatowego Inspektora Sanitarnego oraz narusza zasady współżycia społecznego i uwzględnia jedynie interes ekonomiczny wnioskującego, nie biorąc pod uwagę żadnych argumentów, które nie pozwalają na lokalizowanie przemysłowej fermy drobiu w zwartej zabudowie wsi.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] grudnia 2015 r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy.

Kolegium przytoczyło szczegółowo przebieg postępowania przeprowadzonego przez organ stopnia podstawowego, stanowisko wyrażone przez uczestników postępowania, a także stanowisko wyrażone przez organ I instancji w zaskarżonej odwołaniem decyzji.

Jednocześnie organ wskazał, że nie uwzględnił zarzutów odwołania. Podkreślił, iż wbrew twierdzeniu skarżącego postępowanie w niniejszej sprawie przeprowadzono, czego dowodzi przedstawiony w decyzji wywód, zgodnie z wymogami ustawy a wydana decyzja spełnia wszystkie wymagania określone prawem. Organ wskazał, że postępowanie odwoławcze sprowadza się bowiem do ponownego całościowego rozpatrzenia sprawy a zatem do oceny (weryfikacji) przeprowadzonego postępowania przez organ pierwszej instancji i oceny (weryfikacji) wydanej przez ten organ decyzji. Odnosząc się do natomiast do zarzutów negatywnego oddziaływania przedmiotowego przedsięwzięcia wyjaśnił, że w raporcie wykazano, iż skumulowane oddziaływanie projektowanego przedsięwzięcia i istniejących obiektów do hodowli trzody chlewnej na powietrze atmosferyczne nie będzie powodowało przekraczania wartości normatywnych poza terenem gospodarstwa. Skumulowane oddziaływanie hałasu także nie będzie powodowało przekroczeń wartości normatywnych na terenach podlegających ochronie przed hałasem. Wykazano również, że projektowane przedsięwzięcie nie będzie stanowiło zagrożenia dla obszarów chronionych oraz zabytków zlokalizowanych na terenie i w otoczeniu lokalizacji przedsięwzięcia. Zarówno z uzyskanych opinii organów współdziałających tj. RDOŚ oraz PPiS, jak też z dokonanej oceny oddziaływania projektowanego przedsięwzięcia na środowisko nie można wywnioskować, aby przedsięwzięcie to mogło w znaczącym zakresie oddziaływać na środowisko, w tym zarówno na środowisko naturalne i jego zasoby, jak też o negatywne oddziaływanie na dobra podmiotów sąsiadujących z terenem przedmiotowego zamierzenia inwestycyjnego. W związku z powyższym Kolegium w całości podzieliło stanowisko organu I instancji zawarte w zaskarżonej decyzji, sprowadzające się w istocie do tego, że wnioskowane przedsięwzięcie może być zrealizowane bez ponadnormatywnego negatywnego oddziaływania na środowiska z zachowaniem standardów jakości środowiska.

Wnosząc skargę na powyższą decyzję D.K. zarzucił organowi nieprawidłowe ustalenia w zakresie odległości inwestycji od zabudowań mieszkalnych, brak odniesienia się w raporcie do kwestii oddziaływania przedsięwzięcia na dobra materialne, w tym ogromnego spadku wartości nieruchomości położonych w sąsiedztwie planowanej inwestycji, a także nie uwzględnienie art. 85 ust 1 pkt-4 ustawy - Prawo wodne, który zabrania między innymi wykonywania obiektów budowlanych w odległości mniejszej niż 50 m od stopy wału po stronie odpowietrznej, brak oceny oddziaływania na zdrowie i życie ludzi, w tym pominięcie zagadnień emisji pyłów, gazów oraz hałasu, nie uwzględnienie konieczności zapewnienia ochrony obszaru chronionego krajobrazu nr 4 "[...]" oraz Obszaru Natura 2000 znajdujących się w sąsiedztwie, oddziaływania na zabytki i krajobraz kulturowy, w tym znajdujący się w sąsiedztwie kompleks pałacowy, wpływu na ruch turystyczny, sprzeczności inwestycji ze Strategią Rozwoju Społeczno – Gospodarczego na lata 2011-2020. Ponadto skarżący wskazał na nieprawdziwe informacje dotyczące braku konfliktów społecznych związanych z podobnymi inwestycjami i planowanym przedsięwzięciem, a także brak w raporcie alternatywnego wariantu przedsięwzięcia oraz braki formalne złożonego przez inwestora wniosku.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze podtrzymało swoje stanowisko w sprawie i wniosło o oddalenie skargi.

Pełnomocnik skarżącego w piśmie z dnia [...] maja 2016 r. wskazał, ze podtrzymuje zarzuty skargi i jednocześnie podniósł zarzut naruszenia przez organ art. 15 k.p.a. w zw. z art. 127 § 1 i 2 k.p.a. poprzez nierozpatrzenie przez organ odwoławczy odwołań pozostałych stron postępowania.

Organ pismem z dnia [...] czerwca 2016 r. poinformował, iż nie rozpatrzył odwołań A.W. – K. oraz D.K., bowiem rozpatrzenie ich wiązałoby się z wydaniem decyzji w sprawie już rozstrzygniętej decyzją ostateczną.

Na rozprawie pełnomocnik skarżącego oraz uczestników postępowania wskazał, że Samorządowe Kolegium Odwoławcze postanowieniem z dnia [...] lipca 2016r. nr [...] wznowiło postępowanie administracyjne zakończone decyzją ostateczną z dnia [...] grudnia 2015 r. nr [...], i postanowieniem z tej samej daty nr [...] wznowieniowe postępowanie administracyjne zawiesiło do czasu rozpatrzenia niniejszej sprawy przez sąd administracyjny (kopie postanowień złożono na rozprawie do akt).

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Decyzja o środowiskowych uwarunkowaniach jest decyzją specyficzną, wydawaną na wstępnym etapie procesu inwestycyjnego w stosunku do przedsięwzięć mogących zawsze znacząco lub potencjalnie oddziaływać na środowisko. Wydanie tej decyzji i prowadzone w związku z tym postępowanie następuje przed uzyskaniem decyzji wymienionych w art. 72 ust. 1 ustawy o udostępnianiu informacji o środowisku, między innymi decyzji o pozwoleniu na budowę oraz o warunkach zabudowy. Przesłanki jakie właściwy organ winien wziąć pod uwagę wydając decyzję środowiskową zostały określone w przepisie art. 80 ustawy o udostępnianiu informacji. Zgodnie z nim - jeżeli była przeprowadzona ocena oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko, właściwy organ wydaje decyzję o środowiskowych uwarunkowaniach, biorąc pod uwagę:

1) wyniki uzgodnień i opinii, o których mowa w art. 77 ust. 1;

2) ustalenia zawarte w raporcie o oddziaływaniu przedsięwzięcia na środowisko;

3) wyniki postępowania z udziałem społeczeństwa;

4) wyniki postępowania w sprawie transgranicznego oddziaływania na środowisko, jeżeli zostało przeprowadzone.

Przesłanki do wydania decyzji odmownej ustawodawca zamieścił w przepisie art. 81 ustawy, są to: brak zgody wnioskodawcy na inny, zaproponowany przez organ wariant przedsięwzięcia (art. 81 ust. 1 ustawy o udostępnianiu informacji), stwierdzenie przez organ na podstawie postępowania w przedmiocie oceny oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko, iż przedsięwzięcie może znacząco negatywnie oddziaływać na obszar Natura 2000 (art. 81 ust. 2 ustawy o udostępnianiu informacji) oraz stwierdzenie przez organ na podstawie postępowania w przedmiocie oceny oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko,

iż przedsięwzięcie może spowodować nieosiągnięcie celów środowiskowych zawartych w planie gospodarowania wodami na obszarze dorzecza.

Generalnie zatem sprzeciw mieszkańców gminy nie może stanowić podstawy do wydania negatywnej decyzji w sprawie środowiskowych uwarunkowań realizacji przedsięwzięcia. Przepisy ustawy nakazują jednak zapewnienie udziału społeczeństwa w postępowaniu i umożliwienie zgłoszenia uwag i wniosków, natomiast nie nakładają obowiązku uzyskania społecznej akceptacji dla przedsięwzięcia. Organ zobowiązany jest również, w przypadku wpłynięcia uwag i wniosków, ustosunkować się do ich treści w uzasadnieniu decyzji.

Powyższe wynika z treści art. 85 ust. 2 ustawy o udostępnianiu informacji, zgodnie z którym decyzja o środowiskowych uwarunkowaniach wymaga uzasadnienia a uzasadnienie decyzji, niezależnie od wymagań wynikających z przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego, powinno zawierać:

1) w przypadku gdy została przeprowadzona ocena oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko:

a) informacje o przeprowadzonym postępowaniu wymagającym udziału społeczeństwa oraz o tym, w jaki sposób zostały wzięte pod uwagę, i w jakim zakresie zostały uwzględnione uwagi i wnioski zgłoszone w związku

z udziałem społeczeństwa,

b) informacje, w jaki sposób zostały wzięte pod uwagę i w jakim zakresie zostały uwzględnione:

- ustalenia zawarte w raporcie o oddziaływaniu przedsięwzięcia na środowisko,

- uzgodnienia regionalnego dyrektora ochrony środowiska oraz opinie organu, o którym mowa w art. 78,

- wyniki postępowania w sprawie transgranicznego oddziaływania na środowisko, jeżeli zostało przeprowadzone,

c) uzasadnienie stanowiska, o którym mowa w art. 82 ust. 1 pkt 4;

2) w przypadku gdy nie została przeprowadzona ocena oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko - informacje o uwarunkowaniach, o których mowa

w art. 63 ust. 1 ustawy o udostępnianiu informacji, uwzględnionych przy stwierdzaniu braku potrzeby przeprowadzenia oceny oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko.

Pierwszym spornym i zarazem najdalej idącym problem sprawy jest kwestia właściwego udziału podmiotów, których może dotyczyć oddziaływanie planowanej inwestycji. Przedmiotem kontroli w niniejszej sprawie była decyzja organu odwoławczego z dnia [...] grudnia 2015 r. nr [...] wydana w następstwie rozpatrzenia odwołania uczestnika D.K.. W toku sprawy sądowej, na skutek informacji powziętej przez sąd na podstawie pisma procesowego skarżącego z dnia [...] maja 2016 r. (k. 32-40) okazało się, że wobec tej samej decyzji zostały złożone odwołania przez pozostałych uczestników postępowania: A.W. – K. i S.K., które nie zostały rozpatrzone (por. pismo SKO z dnia [...] czerwca 2-016 r. (k. 87). W dalszym toku postępowania przed sadem okazało się również, że organ ten postanowieniem z dnia [...] lipca 2016 r. wznowił postępowanie zakończone decyzją ostateczną będącą przedmiotem kontroli sądowej i następnie odrębnym postanowieniem zawiesił wznowione postępowanie. Informacji tej organ nie przekazał sądowi i została ona przedstawiona przez pełnomocnika skarżącego wraz z oryginałami dokumentów na rozprawie w dniu 8 grudnia 2016 r.

Odnosząc się do tej kwestii należy po pierwsze wskazać, że rozpatrzenie jednego odwołania i nierozpatrzenie dwóch odwołań wniesionych w tej samej sprawie od tej samej decyzji organu I instancji jest co najmniej uchybieniem mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy (spotkać można poglądy dalej idące). W postępowaniu administracyjnym obowiązuje bowiem zasada, że wniesienie odwołania przez więcej niż jedną stronę nakłada na organ odwoławczy obowiązek łącznego rozpatrzenia tych odwołań w jednym terminie (por. wyrok NSA z 2 października 2003 r., IV SA 3643/02). Nierozpatrzenie wszystkich odwołań, w sytuacji utrzymania w mocy rozstrzygnięcia organu I instancji, wymaga rozpoznania innych, dotychczas nie rozpatrzonych odwołań i ponownego rozstrzygnięcia sprawy w postępowaniu odwoławczym. Jednocześnie decyzja organu odwoławczego wydana bez uwzględnienia wszystkich podnoszonych w odwołaniach zarzutów narusza jedną z podstawowych zasad postępowania administracyjnego jaką jest zasada dwuinstancyjności postępowania administracyjnego, o której mowa w art. 15 K.p.a., a także w art. 78 Konstytucji RP. Organ odwoławczy, który wydaje decyzję w wyniku rozpoznania odwołania wniesionego tylko przez jedną ze stron, pozbawia inne odwołujące się strony możliwości dochodzenia swoich słusznych interesów (z wielu orzeczeń por. por. wyrok NSA OZ w Łodzi z 29 kwietnia 1999 r., I SA/Łd 112/98, z nowszych por. wyrok NSA z dnia 10 sierpnia 2016 r., I OSK 2889/14).

Już ta wada przesądzała o konieczności uchylenia zaskarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. Na marginesie wskazać należy, że po pierwsze jeśli organ administracji publicznej decyduje się wznowić postępowania administracyjne w sprawie objętej tokiem kontroli sądowej to powinien o tym zawiadomić sąd; po drugie zgodnie z utrwalonym poglądem judykatury i doktryny wniesienie prawnie skutecznej skargi do sądu administracyjnego stanowi przeszkodę do wszczęcia postępowania nakierowanego na wznowienie postępowania w sprawie objętej już kontrolą sądową (por. por. M. Jagielska, A. Wiktorowska, P. Wajda [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, red. R. Hauser, M. Wierzbowski, Warszawa 2011, teza 4 do art. 56 i powołane tam orzecznictwo; stanowisko to prezentują pozostali komentatorzy).

Jeśli chodzi o pozostałe kwestie w kontrolowanym postępowaniu również wystąpiły wady choć nie wszystkie z objętych zarzutami skargi. Wskazać należy, że ich większość dotyczy tych elementów decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach, które zostały przeniesione z raportu o oddziaływaniu przedsięwzięcia na środowisko sporządzonym w sprawie. Przypomnieć należy, że aby to opracowanie mogło stanowić podstawę do zakończenia postępowania w sprawie oceny oddziaływania na środowisko musi ono odpowiadać wymogom zawartym w art. 66 ust. 1 pkt 8 ustawy o udostępnianiu informacji o środowisku. Stosownie do art. 66 ust. 1 pkt 4 i 5 ustawy o udostępnianiu informacji o środowisku, raport o oddziaływaniu przedsięwzięcia na środowisko powinien zawierać: opis przewidywanych skutków dla środowiska w przypadku niepodejmowania przedsięwzięcia (pkt 4) oraz opis analizowanych wariantów, w tym: a) wariantu proponowanego przez wnioskodawcę oraz racjonalnego wariantu alternatywnego, b) wariantu najkorzystniejszego dla środowiska wraz z uzasadnieniem ich wyboru (pkt 5).

Raport oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko stanowi kluczowy dowód w sprawach dotyczących ustalenia środowiskowych uwarunkowań dla danego przedsięwzięcia. W konsekwencji, organy administracji mają obowiązek ocenić na podstawie art. 80 k.p.a. wartość dowodową raportu. Ewentualny brak dostatecznego odniesienia się do istotnych kwestii oznacza, iż raport w tym zakresie może zostać uznany za nie spełniający wymogów ustawowych. Wskazać także należy, że raport jest dokumentem prywatnym, opracowywanym na zlecenie podmiotu zainteresowanego realizacją określonej inwestycji.

Rzeczą więc organu administracji jest rzetelna, wnikliwa i wszechstronna ocena raportu przy zachowaniu wszystkich obowiązujących reguł dowodowych. Zasada prawdy obliguje organ do wszechstronnego wyjaśnienia okoliczności stanu faktycznego, a zwłaszcza oceny, czy raport uwzględnia wszystkie potencjalne zagrożenia środowiskowe związane z realizacją planowanej inwestycji. Jest to niezbędne do wyznaczenia konkretnych wymagań ochrony środowiska, które muszą być uwzględnione na kolejnych etapach procesu inwestycyjnego, m.in. w pozwoleniu na budowę. Aby takie wymagania mogły być określone, raport poprzedzający wydanie decyzji o uwarunkowaniach środowiskowych powinien mieć charakter kompleksowy i odnosić się do wszystkich potencjalnych zagrożeń związanych z realizacją przedsięwzięcia oraz wskazywać, jakie w tym zakresie obowiązują standardy ochrony środowiska oraz czy zamierzona inwestycja mieści się w ich ramach.

Mając na względzie powyższe, stwierdzić należy, że w rozpoznawanej sprawie organy nie dokonały w sposób prawidłowy kontroli działania organów, a także oceny podanej w raporcie wariantowości, jak i przewidywanego oddziaływania planowanej inwestycji na środowisko w zakresie oddziaływania skumulowanego. Wskazać przy tym należy, że inwestor na tym terenie w bezpośrednim sąsiedztwie prowadzi hodowlę trzody chlewnej, co powinno mieć wpływ na wynik oceny, który musi obejmować skumulowane oddziaływania inwestycji zrealizowanej i planowanej.

Słusznie bowiem podnosi skarżący kasacyjnie, że warianty alternatywne przedstawione w raporcie nie został w istocie ani dokładnie opisane, ani przeanalizowane. Opis jest lakoniczny. Analiza wariantów znikoma. W istocie wskazano, że rozważano różne wyposażenie technologiczne, a także umiejscowienie na działce objętej inwestycją i wielkość obiektów. Bez wskazania konkretów poszczególnych wariantów. Na podstawie wyżej wskazanego, lakonicznego opisu niemożliwe jest dokonanie oceny, czy w sprawie występuje zasadność realizacji przedsięwzięcia w wariancie innym niż proponowany przez inwestora. Trzeba przy tym mieć na względzie, że chodzi tutaj o ocenę oddziaływania określonego przedsięwzięcia na środowisko, gdyż środowisko stanowi dobro publiczne, zaś jego ochrona, zgodnie z art. 74 ust. 2 Konstytucji RP jest obowiązkiem władz publicznych. Dlatego inwestor jest obowiązany przedłożyć taki raport o oddziaływaniu przedsięwzięcia na środowisko, w którym zostanie rzetelnie przedstawiona analiza wszystkich wariantów, o których mowa w art. 66 ust. 1 pkt 5 ustawy o udostępnianiu informacji o środowisku, a nie tylko wariantu, którym z przyczyn oczywistych inwestor jest zainteresowany.

Trafny jest też zarzut dotyczący braku wyjaśnienia odległości planowanej inwestycji od zabudowań mieszkalnych. Na tym etapie postępowania nie da się jednoznacznie przesądzić czy podległość ta jest zbyt bliska jak twierdzi skarżący i uczestnicy A.W. – K. i S.K.. Okoliczności te wymagają jednoznacznego wyjaśnienia. Niejasności w ustaleniach potwierdza uzasadnienie decyzji, w którego na stronie 9 organ na wykazanie bezzasadności zarzutu A.W.- K. przytacza jej twierdzenie dotyczące usytuowania budynku spichlerza w odległości 60 m od inwestycji (budynku co wskakuje się w tej decyzji przeznaczonego na cele mieszkalne)i konstatuje, że ta kwestia nie zmienia podanej przez Regionalnego Dyrektora Ochrony Środowiska odległości ok 200 m od inwestycji. Te dwie odległości nie są jednak jednakowe, a w sprawie brak jest ustaleń (pomiarów, map) pozwalających na jednoznaczną identyfikację odległości zabudowań mieszkalnych od planowanej inwestycji. W tej sytuacji przedwczesne było rozważanie jej oddziaływania na mieszkańców tych zabudowań w odniesieniu do danych i argumentów zawartych w raporcie. Zauważyć należy, ze do wniosku załączono także wypisy działek sąsiednich, ale jedynie tych w bezpośrednim sąsiedztwie inwestycji. Już sam fakt dopuszczenia w toku postępowania do udziału właścicieli działek sąsiednich- A.W. – K., S.K. oraz D.K. – z powołaniem się na art. 28 k.p.a. dowodzi, niekompletności złożonych przez inwestora dokumentów, bowiem nie załączył on do wniosku wypisu dot. działek [...] co potwierdza wniosek, że zakres przestrzenny potencjalnego oddziaływania inwestycji nie został właściwie i kompletnie zbadany.

Analiza oddziaływania na zdrowie jest niewystarczająca. W raporcie wskazano jedynie, że "eksploatacja omawianego przedsięwzięcia nie będzie powodowała ponadnormatywnych emisji substancji i energii do środowiska. W związku z powyższym nie przewiduje się wpływu tej inwestycji na zdrowie i życie ludzi". Zdaniem organu "na terenie istniejącego gospodarstwa przeprowadzono szereg prac modernizacyjnych, które zmieniły rodzaj i ilość źródeł emisji w stosunku do danych przyjmowanych w opracowaniu z roku 2006". Nie wynika to jednak z żadnych dowodów i nie wiadomo na czym organ opiera to twierdzenie.

Zauważyć należy, że negatywnie zaopiniował przedsięwzięcie PPIS wskazując na niezgodne ze stanem faktycznym ustalenia dot. lokalizacji fermy, odległości od sąsiedniej zabudowy, brak precyzyjnego wskazania oddziaływania i emisji odorów, i zanieczyszczeń substancjami biologicznymi, brak analizy skumplowanej z hodowlą trzody chlewnej emisji amoniaku, siarkowodoru, emisji pyłów i hałasu. Organ I instancji sam dokonał analizy w tym zakresie zapisów raportu nieuwzględniając negatywnej opinii PPIS, ale nie odniósł się konkretnie do wątpliwości organu opiniującego, a jedynie zarzucił mu, że powinien był się skoncentrować na projektowanej inwestycji, a ponadto wskazał, że granice przedsięwzięcia dotyczą działki na której jest ono posadowione, usytuowanie obiektów inwestycji względem siebie jest jednoznaczne, czego nie poprał dowodami i szczegółowymi argumentami.

Jeśli chodzi o pozostałe kwestie ich przesądzenie na tym etapie, ze względu na nierozpoznane odwołania skarżących i wznowienie postępowania administracyjnego w sprawie jest przedwczesne. Nie wiadomo bowiem jakie elementy i zarzuty zostaną w niniejszej sprawie objęte postępowaniem. Mogą one zmodyfikować stan faktyczny co czyni ocenę prawną przedwczesną. Wskazać można jedynie na niezasadność tych zarzutów, które odwołują się do błędnie rozumianych podstaw prawnych lub nie mają oparcia w przepisach prawa materialnego.

Jeśli chodzi zarzut dotyczący spadku wartości nieruchomości w wyniku realizacji czy oddziaływania danego przedsięwzięcia. Takie oddziaływanie podlega ocenie przez organ w związku z treścią art. 62 ust. 1 pkt 1 lit. c i art. 66 ust. 1 pkt 7 u.u.i.ś.; bada się bowiem wpływ inwestycji na "dobra materialne", w ramach którego bada się bezpośrednie i pośrednie oddziaływanie inwestycji na dobra materialne.

Na gruncie przepisów dyrektywy 85/337 Trybunał Sprawiedliwości w wyroku z 14 marca 2013 r. w sprawie Jutta Leth przeciwko Republik Österreich i Land Niederösterreich, C-420/11, LEX nr 1288397; por. P. Daniel, Glosa do wyroku TS z dnia 14.03.2013 r., C-420/11, "Europejski Przegląd Sądowy" 2013/11, s. 40–46; E. Forkiewicz, Glosa do wyroku TS z dnia 14.03.2013 r., C-420/11, LEX nr 170204; D. Sześciło, Glosa do wyroku TS z dnia 14.03.2013 r., C-420/11, "Samorząd Terytorialny" 2013/5, s. 84–87.) stwierdził, że z art. 1 ust. 1 dyrektywy 85/337, jak również z jej motywów pierwszego, trzeciego, piątego i szóstego wynika, że celem dyrektywy jest ocena oddziaływania przedsięwzięć publicznych i prywatnych na środowisko podyktowana realizacją jednego z zadań UE w dziedzinie ochrony środowiska naturalnego i jakości życia. W konsekwencji w ocenie oddziaływania na środowisko przeprowadzanej na podstawie art. 3 dyrektywy 85/337 należy uwzględnić jedynie te skutki dla dóbr materialnych, które ze względu na swój charakter mogą być także istotne dla środowiska (np. ocena, która określa, opisuje i ocenia bezpośrednie i pośrednie skutki hałasu dla człowieka korzystającego z nieruchomości, na którą wywiera wpływ przedsięwzięcie). Ocena oddziaływania na środowisko przewidziana w art. 3 dyrektywy 85/337 nie obejmuje oceny oddziaływania przedsięwzięcia na wartość dóbr materialnych.

Zarzut dotyczący naruszenia przepisu art. 85 prawa wodnego nie jest zasadny, gdyż przepis ten został uchylony przez art. 1 pkt 24 ustawy z dnia 5 stycznia 2011 r. (Dz.U nr 32 poz. 159) zmieniającej nin. ustawę z dniem 18 marca 2011 r.

Z akt sprawy nie wynika, by inwestycja zagrażała obszarom chronionym. W raporcie zgodnie ze stanem prawnym wskazuje się, iż w obszarze ochronionym "[...] stosownie do zapisów rozporządzenia Nr [...] Wojewody z dnia [...] lutego 2005 r. w sprawie obszarów chronionego krajobrazu ([...] z dnia [...] lutego 2005 r.) wprowadzony jest zakaz realizacji przedsięwzięć mogących znacząco oddziaływać na środowisko w rozumieniu art. 51 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska (nie dotyczy przedsięwzięć służących obsłudze ruchu komunikacyjnego, turystyce oraz przedsięwzięć bezpośrednio związanych z rolnictwem i przemysłem spożywczym). Pozostaje to w zgodzie z § 4 ust. 1 pkt 2 i 7 tego rozporządzenia. Poza tym inwestycja nie uchybia założeniom wskazanym w § 3 i zakazom wskazanym w § 4 rozporządzenia.

W stosunku do sąsiedniego obszaru Natura 2000 brak jest warunków szczególnych związanych z inwestycją. Inwestycja w istocie modyfikuje obszar już istniejącej hodowli, nie można zatem mówić o drastycznej zmianie krajobrazu.

Odnośnie zarzutu dotyczącego strategii - Strategia Rozwoju Społeczno – Gospodarczego na lata 2011-2020 nie jest aktem prawa powszechnie obowiązującego, i nie może stanowić podstawy kształtowania sytuacji prawnej inwestora. Ograniczona moc obowiązująca tych aktów wyklucza możliwość kształtowania sytuacji prawnej mieszkańców gminy. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 9 listopada 2011 r. (II OSK 1671/11, CBOSA) słusznie uznał, że skoro żaden przepis rangi ustawowej nie uprawnia organów gminy do podjęcia decyzji o finansowym uczestnictwie mieszkańców gminy w budowie sieci kanalizacyjnej, to na mocy uchwały w sprawie programu kanalizacji rada gminy nie może nałożyć na mieszkańców gminy obowiązku częściowego ponoszenia kosztów związanych m.in. z rozbudową sieci kanalizacyjnej (zob. także wyrok NSA z 9 lutego 2007 r., II OSK 1902/2006, LexisNexis nr 2554262; wyrok WSA w Krakowie z 29 sierpnia 2006 r., III SA/Kr 467/06, CBOSA; wyrok WSA w Krakowie z 18 kwietnia 2011 r., II SA/Kr 175/11, CBOSA)." - Wlaźlak, Katarzyna. Art. 18. W: Ustawa o samorządzie gminnym. Komentarz. Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, 2013.

Niezasadność tych zarzutów, nie maj jednak wpływu na konieczność uwzględnienia skargi z przyczyn wskazanych w punktach od do niniejszego uzasadnienia. Zadaniem organu w ponowionym postępowaniu będzie wyeliminowanie wskazanych uchybień procesowych i dowodowych i rozstrzygnięcie kolizji miedzy niniejszym postępowaniem a postępowaniem wznowionym.

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200, art. 205 § 1 i 2 p.p.s.a. w zw. § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia z dnia 22 października 2015r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 poz. 1800) oraz § 2 ust. 3 pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów, z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193 ze zm.).