Postanowienie NSA, sygn. akt I OZ 1342/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2015-09-30 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6540
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Prezes Instytutu Pamięci Narodowej
Treść wyniku: Oddalono zażalenie
Powołane przepisy: article: art. 184 w zw. z art. 197 § 2, art. 199, art. 246 § 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jolanta Rajewska po rozpoznaniu w dniu 30 września 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia M. M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 sierpnia 2015 r. sygn. akt II SA/Wa 759/15 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi M. M. na przewlekłe prowadzenie przez Radę Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu postępowania w przedmiocie odmowy przeprowadzenia kwerendy archiwalnej dotyczącej J. S. postanawia: oddalić zażalenie


UZASADNIENIE

W złożonym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych M. M. wskazał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną oraz z dwójką małoletnich dzieci. Źródłem utrzymania rodziny jest dochód w łącznej wysokości 3 000 zł, osiągany z tytułu umów zlecenia i o dzieło zawieranych przez żonę wnioskodawcy oraz z tytułu najmu mieszkania. M. M. dodał, że jest zarejestrowany w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna, bez prawa do zasiłku. W oświadczeniu o stanie majątkowym stwierdził również, że nie ma żadnych oszczędności. Posiada natomiast dwa mieszkania o powierzchni 105 m2 i 39 m2 oraz działkę budowlaną o powierzchni 384 m2. Dochód uzyskany z wynajmu mieszkania o powierzchni 39 m2 przeznacza na spłatę kredytu hipotecznego zaciągniętego na zakup mieszkania o powierzchni 105 m2. Do spłaty pozostało 42 tys. euro. Żona wnioskodawcy jest współwłaścicielem i prezesem N. Sp. z o.o. Z tego tytułu toczą się przeciwko niej postępowania egzekucyjne na kwotę 240 000 zł.

Postanowieniem z dnia 4 sierpnia 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił M. M. przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że zadeklarowany w formularzu dochód miesięczny rodziny wynosi 3 000 zł. Dochody wnioskodawcy nie są zatem znaczne. Należy jednak mieć na uwadze, że M. M. jest posiadaczem trzech nieruchomości: dwóch mieszkań oraz działki budowlanej. Z tytułu najmu jednego z mieszkań (mniejszego) wymieniony uzyskuje dochód w wysokości 1 200 zł miesięcznie. Kwota ta - według oświadczenia skarżącego - wydatkowana jest na spłatę zaciągniętego kredytu hipotecznego. Okoliczność dotycząca spłaty kredytu, w ocenie Sądu, nie może przemawiać za uwzględnieniem wniosku M. M. Naczelny Sąd Administracyjny w innych sprawach, w podobnym stanie faktycznym, wielokrotnie wskazywał bowiem, że zobowiązania cywilnoprawne (m.in. raty kredytu) nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 lutego 2006 r. sygn. akt I OZ 83/06, dostępne w bazie orzeczeń http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Przedkładanie należności o charakterze prywatnoprawnym nad publicznoprawnymi nie może skutkować przerzuceniem ciężaru finansowania postępowania sądowoadministracyjnego na Skarb Państwa, a tym samym na innych podatników (tak w orzeczeniach NSA m.in. z dnia 25 kwietnia 2006 r. sygn. akt I FZ 150/06, niepublikowane, z dnia 9 lutego 2006 r. sygn. akt I FZ 9/06, z dnia 14 czerwca 2005 r. sygn. akt II OZ 475/05, dostępnych w w/w bazie orzeczeń). Skoro skarżący terminowo reguluje należności kredytowe, to ma on również możliwość poniesienia kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Koszty te na obecnym etapie postępowania wynoszą 100 zł (należny wpis sądowy). W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości o znacznej wartości, wyklucza możliwość uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych. Stan majątkowy to nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym (postanowienia NSA m.in. z dnia 20 października 2004 r. sygn. akt FZ 454/04, niepublikowane, z dnia 11 maja 2012 r. sygn. akt II FZ 390/12, z dnia 10 marca 2011 r. sygn. akt I OZ 144/11, dostępne w bazie orzeczeń). Podmiot inicjujący postępowanie sądowe powinien liczyć się z ewentualnymi kosztami takiego postępowania i poprzez swoje działanie zapewnić sobie na ten cel niezbędne środki. Zatem w ramach planowania wydatków, prowadząc rozległą działalność skargową i przewidując realizację swoich praw przed sądem, skarżący powinien także zarezerwować środki niezbędne na ten cel. Skoro środków tych nie zabezpieczył, to okoliczność ta nie może obligować do przyznania mu prawa pomocy. Z akt sprawy oraz złożonych dokumentów nie wynika aby M. M. był całkowicie, czy też częściowo niezdolny do pracy. Skarżący ma możliwość podjęcia zatrudnienia i osiągania dochodów. W orzecznictwie zwraca się również uwagę, że w sytuacji nieusprawiedliwionego niewykorzystywania własnych możliwości zarobkowych oraz niepodejmowania działalności zarobkowej przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie jest wykluczone. Fakt, że skarżący jako bezrobotny, nie otrzymał - jak twierdzi - z urzędu pracy żadnej propozycji pracy, nie zwalnia go z aktywności oraz aktywnego poszukiwania zatrudnienia we własnym zakresie w celu zapewnienia sobie i rodzinie dodatkowych środków finansowych. Nie można ponadto przywiązywać zbyt wielkiego znaczenia do oświadczenia skarżącego, że na podstawie aktu notarialnego z dnia 10 grudnia 2007 r. on i jego żona ograniczyli ich wspólność majątkową, dokonując częściowego podziału majątku wspólnego tak, że wszystkie prawa wynikające z 90 udziałów kapitału zakładowego N. Sp. z o.o. w W. aktualnie stanowią majątek osobisty żony skarżącego. Fakt częściowego podziału majątku wspólnego, w ocenie Sądu, nie może mieć w sprawie decydującego znaczenia, skoro wymienieni nadal są małżeństwem i z tego tytułu obciąża ich obowiązek wzajemnej pomocy.

W uzasadnieniu postanowienia Sąd I instancji podkreślił również, że strona występująca o zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania sądowego musi uprawdopodobnić – w sposób bardzo rzetelny – okoliczności przemawiające za uwzględnieniem wniosku. W niniejszej sprawie informacje ujawnione w formularzu nie dają samodzielnej i miarodajnej podstawy do uznania, że skarżący jako osoba uboga wypełnia przesłanki przewidziane w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., stąd zdaniem WSA w Warszawie należało odmówić skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

Na postanowienie WSA w Warszawie zażalenie wniósł M. M., podnosząc, że w terminie, w którym został wezwany do uzupełnienia braku fiskalnego skargi, nie miał możliwości zbycia mieszkania celem pozyskania środków na uiszczenie wpisu. Podkreślił, że sprzedaż obydwu mieszkań nie jest niemożliwa, gdyż mają one zajęte hipoteki i przy ich sprzedaży wymagana jest zgoda kredytobiorcy i komornika. Odnosząc się do działki wymienionej we wniosku, skarżący wskazywał, że jest ona przedmiotem toczącego się przed Sądem Rejonowym postępowania i gdy zapadnie wyrok zgodny z żądaniem pozwu, straci ona prawdopodobnie charakter budowlany. Rozstrzygnięciu WSA w Warszawie zarzucił brak odniesienia się do informacji, iż jego żona podlega postępowaniu egzekucyjnemu na kwotę 240 000 zł. Wskazał, że obecnie są zadłużeni łącznie na kwotę 450 000 zł, z czego wspomniane 240 000 zł jest wymagalne natychmiast. Podniósł też, że ma zaległości czynszowe. Sąd nie wziął również pod uwagę tego, że to z uwagi na bezprawne działania pracowników IPN był zmuszony wnieść blisko 1 000 spraw do sądu.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z powyższego przepisu jednoznacznie wynika, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przepisy regulujące powyższą instytucję muszą być zatem interpretowane i stosowane ściśle.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, oceniając sytuację majątkową wnioskodawcy, Sąd I instancji właściwie uznał, że nie uzasadnia ona przyznania M. M. prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Niewątpliwie miesięczny dochód (zadeklarowany przez skarżącego) osiągany przez rodzinę skarżącego (głównie przez jego żonę) nie jest znaczny. Skarżący wskazał jednak, że jest posiadaczem trzech nieruchomości: dwóch mieszkań oraz działki budowlanej. Zgodnie z poglądami przyjętymi w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, które obecny skład tego Sądu podziela, posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości o znacznej wartości, co ma miejsce w niniejszej sprawie, wyklucza możliwość uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych (m.in. postanowienie z dnia 20 października 2004 r. sygn. akt FZ 454/04, niepublikowane). Pod pojęciem stanu majątkowego należy bowiem rozumieć nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym. Z tego też względu majątek w postaci jakichkolwiek aktywów zawsze rzutuje na ocenę prawa do zwolnienia strony z kosztów postępowania i do przyznania jej pełnomocnika z urzędu.

Wnioskodawca decydując się na wszczęcie każdej sprawy sądowej, powinien liczyć się z ewentualnymi kosztami takiego postępowania i poprzez swoje działanie zapewnić sobie w stosownym czasie środki finansowe niezbędne na ten cel. Dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych. Oznacza to, że w ramach planowania wydatków, prowadząc tak rozległą działalność skargową jak w przypadku skarżącego i przewidując realizację swoich praw przed sądem, należy uwzględnić także konieczność zapewnienia środków na prowadzenie tych spraw. Skoro skarżący środków tych nie zabezpieczył i we własnej ocenie ich nie posiada, to okoliczność ta nie może powodować, że należy stronie bezwzględnie przyznać prawo pomocy. Zdaniem NSA, skarżący nie wykazał także niemożności podejmowania działalności zarobkowej, choćby dorywczej. Z akt sprawy nie wynika, aby był on całkowicie czy też częściowo niezdolny do pracy. Przyjąć więc trzeba, że ma możliwość podjęcia jakiejkolwiek działalności zarobkowej. Powinien w tym zakresie wykazać się większą aktywnością, poszukując także zatrudnienia "na własną rękę" a nie ograniczać się do czekania na oferty pracy, które może otrzymać z urzędu pracy. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w sytuacji nieusprawiedliwionego niewykorzystywania możliwości zarobkowych, jak i niepodejmowania działalności zarobkowej, przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie jest wykluczone (postanowienia NSA: z dnia 14 października 2004 r. sygn. akt FZ 464/04, z dnia 8 listopada 2004 r. sygn. akt FZ 465/04 oraz z dnia 19 maja 2005 r. sygn. akt II FZ 211/05, niepublikowane).

Ponadto - jak słusznie wskazał Sąd I instancji - małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i tego obowiązku nie usuwa pozostawanie w rozdzielności majątkowej. Taka rozdzielność odnosi się bowiem do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Rozdzielność majątkowa małżeńska nie zwalnia zatem jednego małżonka z pomocy finansowej na rzecz drugiego także w zakresie kosztów prowadzonego postępowania sądowego, zwłaszcza gdy oddziałuje ono na prawa obojga. Wreszcie to skarżący powinien podejmować takie czynności i przedstawić takie dowody, które wskazywałyby na zasadność przyznania mu prawa pomocy. Sąd nie jest zobowiązany do samodzielnego poszukiwania dokumentów pozwalających na ustalenie sytuacji majątkowej skarżącego, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają ocenę takiego stanu, bo są niepełne lub też są niewiarygodne. Ciężar wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy spoczywa na samym wnioskodawcy.

W tym stanie rzeczy należało uznać, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zaskarżonym postanowieniem zasadnie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji postanowienia.