Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 212/04
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2004-10-05 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jerzy Stankowski Sędziowie Sędzia WSA Maciej Dybowski ( spr ) As.sąd. Danuta Rzyminiak-Owczarczak Protokolant referent-stażysta Marcin Kubiak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 października 2004 r. sprawy ze skargi M. M. B. o wznowienie postępowania sądowego zakończonego wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego Oddział Zamiejscowy w w Poznaniu w sprawie II SA/Po 616/99 z dnia 18 kwietnia 2000 r. I. zmienia wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego Ośrodka Zamiejscowego w Poznaniu z dnia 18 kwietnia 2000 r. II SA/Po 616/99 w ten sposób, że uchyla decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] marca 1999 r. nr [...] oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] września 1998 r. nr [...], II. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącej kwotę 10 ( dziesięć ) zł tytułem zwrotu kosztów sądowych, III. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącej kwotę 100 ( sto ) zł tytułem zwrotu kosztów sądowych. /-/ D.Rzyminiak-Owczarczak /-/ J.Stankowski /-/ M.Dybowski JF


UZASADNIENIE

Prawomocnym wyrokiem z dnia 18 kwietnia 2000 r.- sygn. II SA/Po 616/99 Naczelny Sąd Administracyjny Ośrodek Zamiejscowy w Poznaniu oddalił skargę M.B. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] marca 1999 r. nr [...]

U podstaw rozstrzygnięcia Naczelnego Sądu Administracyjnego legły następujące ustalenia faktyczne i poglądy prawne:

Rodzice Skarżącej- S. S. i J.S. byli wywiezieni do pracy przymusowej do miejscowości Alsfeld- Eudorf w Niemczech i w gospodarstwie J. G. S. pracowali jako robotnicy rolni w okresie od 5 maja 1940 r. do 31 maja 1945 r. Wraz z małżonkami S. na terenie III Rzeszy przebywała również ich córka- M. M. B., urodzona [...]1939 r. Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. 87/96/395 ze zm.- dalej ustawa), świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie, były obywatelami polskimi i są nimi obecnie oraz posiadają miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. W myśl art. 2 ustawy represją w rozumieniu ustawy jest m.in.: 1.osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-45 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych; 2. deportacja ( wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-45.

Organ orzekający słusznie rozpoznał wniosek Skarżącej na podstawie art. 2 pkt 2 lit. a ustawy. W ocenie Sądu koniecznym było wykazanie przez osobę ubiegającą się o świadczenie pieniężne, że w czasie deportacji faktycznie wykonywała pracę przymusową. Jedną z przesłanek przyznania świadczenia na podstawie owego przepisu jest bowiem deportacja do pracy przymusowej. Z dokumentów organów władz niemieckich, dołączonych do akt sprawy wynika, że represjom przewidzianym w ustawie podlegali rodzice Skarżącej. Sama Skarżąca w okresie wykonywania przez Jej rodziców pracy przymusowej była w wieku od 1 roku do 5 lat. Pozwala to na przyjęcie, że Skarżąca, z uwagi na zdeterminowane wiekiem swe możliwości biologiczne, nie była zdolna do wykonywania pracy przymusowej na rzecz III Rzeszy. Represje, jakim podlegali rodzice Skarżącej w czasie wykonywania niewolniczej pracy przymusowej w gospodarstwie rolnym obywatela III Rzeszy, niewątpliwie dotknęły Skarżącą. Charakter tych represji nie był związany ze skierowaniem Skarżącej do pracy przymusowej, nie daje podstaw do przyznania Jej świadczenia pieniężnego w świetle kryteriów z art. 2 pkt 2 lit. a ustawy.

We wniosku z dnia [...]marca 2004 r. M. M. B., powołując się na nowe dowody, wniosła o wznowienie postępowania i uchylenie "ostatniej krzywdzącej stronę skarżącą decyzji".

Żądanie swe Skarżąca uzasadniła tym, że w odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu wskazał, że wiek Skarżącej w czasie deportacji w Niemczech ( od roku do 5 lat), wykluczał możliwość wykonywania przez Nią jakiejkolwiek pracy. Jako nowe dowody Skarżąca wskazała: dokument "wypłaty dodatkowej" z dnia [...] czerwca 1999 r. Fundacji "Polsko- Niemieckie Pojednanie", przyznającej odszkodowanie z tytułu prześladowania w wieku dziecięcym, trwające 59 miesięcy; pismo z dnia [...] sierpnia 1995 r. informujące o decyzji Odwoławczej Komisji Weryfikacyjnej Fundacji "Polsko- Niemieckie Pojednanie" z dnia [...] sierpnia 1995 r. o przyznaniu pomocy finansowej z tytułu prześladowania w wieku dziecięcym, trwającym 59 miesięcy; Arkusz ocen ze sprawowania i postępów w nauce, wskazujący na urodzenie się Strony dnia [...]1938 r.; "Bescheinigung" z dnia [...] listopada 1988 r.; "Bescheinigung" z dnia [...]lutego 2004 r. Jeśli Skarżąca urodziła się [...]1938 r., to pięć lat ukończyła [...]1943 r., a w miejscu deportacji przebywała do dnia [...] maja 1945- miała w tym czasie ponad siedem lat. Oczywistym jest, że podobnie jak rodzice pracowała, wykonując pomocnicze roboty polowe, gospodarcze w obejściu i domowe. Skarżąca wniosła o "zmianę niekorzystnej poprzedniej decyzji".

Pismem z dnia [...] marca 2004 r. Skarżąca wyjaśniła, że dowody załączone do skargi o wznowienie postępowania, uzyskiwała w różnych terminach, od Niej niezależnych. Ostatnim dowodem jest pozytywna opinia z dnia [...] marca 2004 r., w której Skarżącej przyznano 60 miesięcy wykonywania pracy przymusowej na deportacji i doznania represji od maja 1940 do maja 1945 r. Kierownik Urzędu rygorystycznie wymagał opinii stowarzyszenia osób poszkodowanych. Bez owej opinii Kierownik Urzędu każdy wniosek oddala, zatem trzymiesięczny termin mógłby być liczony od dnia [...]marca 2004 r.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu wniósł o odrzucenie skargi, powołując się na art. 58 § 1 pkt 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi- Dz.U. 153/02/1270- dalej upsa.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Sąd- po rozważeniu stanu sprawy- połączył badanie dopuszczalności wznowienia postępowania z rozpoznaniem sprawy ( art. 281 upsa).

Skarżąca powołała się w skardze o wznowienie postępowania na późniejsze wykrycie środków dowodowych, które mogłyby mieć wpływ na wynik sprawy, a z których strona nie mogła skorzystać w poprzednim postępowaniu ( art. 273 § 2 upsa). Takimi środkami dowodowymi nie mogły być: odpisy pism Przewodniczącego Zarządu Fundacji "Polsko- Niemieckie Pojednanie" z dnia: [...] stycznia 1995 r., [...] czerwca 1999 r., [...] sierpnia 1995 r. i z czerwca 1994 r.; "Bescheinigung" z dnia [...] listopada 1988 r., bowiem dokumenty te bądź ich odpisy znane były Kierownikowi Urzędu w dacie orzekania zaskarżoną decyzją (k. 14=22, 24 akt administracyjnych; k. 18, 19 akt II SA/Po 616/99). Wykrycie odnosi się bowiem do okoliczności i środków dowodowych w postępowaniu w ogóle nie ujawnionych i wówczas nieujawnialnych, bo nie znanych stronom (postanowienie SN z 15.5.1968- I CO 1/68- OSNC 2/69/36 z akceptująca glosą M. Sawczuka- NP 5/70/731, aprobowane przez M. Sawczuka "Ponowne orzekanie w sprawie cywilnej prawomocnie osądzonej" W.Pr. 1975 s.176; J. Krajewskiego w: "Kpc z komentarzem" W.Pr. 1989 t. 2 s. 669 uw. 12; J. Gudowskiego "Kpc- tekst, orzecznictwo, piśmiennictwo" W.Pr. 1998 t. 1 s. 837 uw. 27).

Środkami dowodowymi, później wykrytymi, spełniającymi przesłanki z art. 273 § 2 upsa, są natomiast: odpis Arkusza ocen sprawowania i postępów w nauce ucznia M. S. i "Bescheinigung" z dnia [...]lutego 2004 r. (k. 8 i 10 akt IV SA/Po 212/04). Niniejsza skarga o wznowienie postępowania nadana została na adres Sądu w polskiej placówce pocztowej dnia [...] marca 2004 r., zatem zachowany został trzymiesięczny termin od dnia, w którym Strona dowiedziała się o podstawie wznowienia; in casu dniem tym był dzień doręczenia Skarżącej owego dokumentu z dnia [...]lutego 2004 r. ( art. 277 w zw. z art. 273 § 2 upsa; k. 2, 3,10, 13 akt IV SA/Po 212/04).

Wznowienie postępowania jest instytucją ponownego orzekania w sprawie prawomocnie osądzonej ( art. 270 upsa; J.P.Tarno "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi-komentarz" W.Pr. 2004 s. 346 uw. 1). Zatem wbrew stanowisku Kierownika Urzędu (k. 37-38), zaprezentowanym w odpowiedzi na skargę, nie zachodziły przesłanki do odrzucenia skargi na podstawie art. 58 § 1 pkt 4 upsa.

Rozpoznając sprawę na nowo ( art. 282 § 1 upsa), Sąd zważył co następuje:

Decyzją z dnia [...] września 1998 r. nr [...]Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 1 ust. 1 i art.4 ust. 1 i 2 oraz art. 3 ust. 1 w zw. z art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. 87/96/395 ze zm.- dalej ustawa) odmówił M. B. córce S., ur. [...]1939 w miejscowości K. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie.

W zdawkowym uzasadnieniu, sprawiającym wrażenie wzorca ( w którym zakreślono słowa "Wnioskodawcę", "ZSRR", "Wnioskodawca", "ZSRR" po słowach- odpowiednio- "Wnioskodawczynię", "III Rzeszy", "Wnioskodawczyni", "III Rzeszy"), nie odnoszącym się do jakichkolwiek zindywidualizowanych faktów czy dowodów, Kierownik Urzędu podniósł, że przedłożone dowody potwierdzają wprawdzie pobyt na deportacji w III Rzeszy, lecz nie pracę przymusową na rzecz tego państwa..

We wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy M. B. podniosła, że organ administracji publicznej nie zdaje sobie sprawy, "co znaczy być w niewoli i jako dziecko być niewolnikiem, i wykonywać pracę przymusową" oraz "że na miarę sił jako dziecko pracowała razem z Mamą na rzecz III Rzeszy".

Decyzją z dnia [...] marca 1999 r. nr [...]Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 127 § 3, art. 138 § 1 kpa i art. 2 "ust." [winno być "pkt"] 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. 87/96/395 ze zm.) utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...].9.1998 r.

W uzasadnieniu podniesiono, że Kierownik Urzędu decyzją z dnia [...]września 19998 r. odmówił M. B. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego, przewidzianego w ustawie na podstawie art. 3 ust. 1 w zw. z art. 2 "ust." [winno być "pkt"] 2 lit. a ustawy. W myśl ww przepisów świadczenie pieniężne przysługuje osobom za każdy pełny miesiąc trwania pracy przymusowej na deportacji w III Rzeszy. Przedłożone dowody potwierdzają pobyt M. B. w III Rzeszy, nie potwierdzają jednak wykonywania pracy przymusowej. W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy stwierdzono, że decyzja wydana została zgodnie z przepisami ustawy. Po ponownej analizie materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, Kierownik Urzędu nie znalazł podstaw prawnych do zmiany decyzji.

Skargę od tej decyzji do Naczelnego Sądu Administracyjnego wywiodła M. B. Z uzasadnienia wnosić można, że Skarżąca zarzuca decyzji naruszenie prawa materialnego przez błędne przyjęcie, że nie podlegała Ona represjom w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy. Wskazała także, że Jej mąż B. B., ur. [...] 1933 r., decyzją z dnia [...]sierpnia 19998 r. nr [...]otrzymał uprawnienie do świadczenia pieniężnego w maksymalnym wymiarze, określonym w art. 3 ust. 1 ustawy. Zainteresowana nie potrafi zrozumieć, dlaczego otrzymała pomoc finansową z Fundacji "Polsko- Niemieckie Pojednanie", a nie przyznano Jej prawa do świadczenia z ustawy.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu wniósł o oddalenie skargi.

Skarga okazała się zasadną.

Zakres kognicji organu administracji publicznej, a następnie Sądu Administracyjnego, wyznacza norma prawa materialnego. Art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. 87/96/395 ze zm.) definiuje, że represją w rozumieniu ustawy jest w szczególności deportacja ( wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1.9.1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-45. Utrwalonym jest pogląd Sądu Najwyższego, że w wypadku wywiezienia na roboty przymusowe całej rodziny, uwzględniając antyhumanitarny i restrykcyjny charakter deportacji, nie należy z góry zakładać, że cel wywozu rodziców był inny niż w stosunku do ich dzieci. Bezterminowa deportacja do III Rzeszy obejmowała nie tylko osoby dorosłe i zdolne do pracy, lecz także i dzieci. Dzieci te w miarę upływu czasu, fizycznego rozwoju i nabierania sił, kierowane były przez właścicieli gospodarstw do przymusowego wykonywania różnych prac gospodarskich, niejednokrotnie przekraczających ich możliwości. Dla stwierdzenia podlegania represji polegającej na deportacji nie jest konieczne ustalenie wykonywania przez małoletniego w tym czasie pracy ( wyrok NSA z 4.12.2000 r.- V SA 674/00; odpowiednio- wyrok SN z dnia: 14.3.2002 r.- III RN 161/01, 24.10.2003 r. III RN 120/02- omówiony przez I.[zabelę] L.[ewandowską] w "Rzeczpospolitej" z 28.10.2003- C3, 6.11.2003- III RN 121/02- Wokanda 7-8/04/48). Tylko w takim zakresie organ administracji publicznej winien prowadzić dowody, dotyczące ustaleń istotnych z punktu widzenia prawa materialnego dla rozstrzygnięcia sprawy ( odpowiednio- J. Krajewski "Kpc z komentarzem" W.Pr. 1989 t.2 s.608 uw. 21).

Pomiędzy stronami bezspornym jest, że M. M. B., córka S. S. i J. S., deportowana została do III Rzeszy, a Jej rodzice pracowali przymusowo jako robotnicy rolni w okresie od [...] maja 1940 r. do wyzwolenia- przebywając w gospodarstwie rolnym J.G. S. w miejscowości Alsfeld- Eudorf do [...] maja 1945 r. Ponieważ językiem urzędowym w Polsce jest język polski, przeto koniecznym stanie się sporządzenie tłumaczeń przysięgłych świadectw (Bescheinigung; W. Skibicki "Słownik terminologii prawniczej i ekonomicznej niemiecko- polski" WP 1990 s. 83; zapewne stanowiących odpowiednik zaświadczeń w rozumieniu art. 217 kpa), wystawionych przez Urząd Miejski Alsfeld dnia 4 lutego 2004 r. i 1 listopada 1988 r., jak i odpisów dokumentów z dnia 28 października 1988 r. nr III/347 06631/183-31 dotyczących – zapewne- pracy i niezdolności do pracy (W. Skibicki- op.cit. s.45) J. S. i S. S.- które do tej pory nie zostały przetłumaczone (k. 10-14, 19-22 akt administracyjnych; k. 9-10 akt IV SA/Po 212/04). Wyjaśnienia wymagać będzie (lecz nie dla ustalenia zdolności Skarżącej do pracy, a jedynie dla potwierdzenia tożsamości Zainteresowanej i osoby opisanej jako "M. B. geb. am [...].1938" bądź jako "S. M. ur. [...]1938 r. w R. pow. S." [winno być zapewne S.] (k.8, 10 akt IV SA/Po 212/04). Z odpisu dowodu osobistego Skarżącej, z Jej wniosku z dnia [...]lipca 1997 r., postanowienia weryfikacyjnego Oddziału Wojewódzkiego w K. Stowarzyszenia Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę Niemiecką z dnia [...] maja 1993 r. nr [...] (k. 4, 16, 23 akt administracyjnych) zdaje się wynikać, że M. M.B. z domu S., córka S. i J., urodziła się [...]1939 r. w miejscowości K. gm. R., powiat S. d. województwo w. Wiążących ustaleń w tej materii Kierownik Urzędu dokona na podstawie odpisów zupełnych aktów: urodzenia i małżeństwa Wnioskodawczyni ( art. 3, art. 4, art. 40 ust. 1 i 2, art. 62 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 29 września 1986 r. prawo o aktach stanu cywilnego- j.t. Dz.U. 161/04/1688). Celowym może okazać się zażądanie dalszych wyjaśnień od Dyrektora Zespołu Szkół w P., bowiem data potwierdzenia kserokopii z oryginałem ([...]12.2003- k. 8) sprawia wrażenie naniesionej na innej dacie; wątpliwości- w zestawieniu z odpisem dowodu osobistego Skarżącej, z Jej wnioskiem z dnia [...] lipca 1997 r., postanowieniem weryfikacyjnym Oddziału Wojewódzkiego w K. Stowarzyszenia Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę Niemiecką z dnia [...] maja 1993 r. nr [...] (k. 4, 16, 23 akt administracyjnych)- budzi częściowo nieczytelny zapisek w prawym, górnym rogu odpisu dokumentu oraz zapis "1938" po słowach "ucznia z listy", jako i data "[...]1938" jako data urodzenia ucznia. Być może uczniami Publicznej Szkoły Powszechnej w T. w tym czasie były dwie osoby o tym samym nazwisku.

Ustalenia faktyczne, ocena dowodów i akt subsumcji winny być szczegółowo przedstawione w uzasadnieniu decyzji ( art. 107 § 1 i 3 kpa), czego zbrakło w niniejszej sprawie, a co mogło mieć istotny wpływ na wynik postępowania.

Wobec powyższego na podstawie art. 282 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi- Dz.U. 153/02/1270 zm. 162/04/1692 w zw. z art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę- Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę- Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi- Dz.U. 153/02/1271 ze zm., wyrok z dnia 18 kwietnia 2000 r.- sygn. II SA/Po 616/99 należało zmienić a na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c, art. 135, art. 200 upsa w zw. z art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę- Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę- Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi- Dz.U. 153/02/1271 ze zm., obie decyzje uchylić. Nie zachodziła potrzeba orzekania na podstawie art. 152 upsa, wobec treści art. 26 ustawy.

/- / D.Rzyminiak-Owczarczak /-/ J.Stankowski /-/ M.Dybowski

JFS