Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt IV SA/Gl 139/07
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2007-11-07 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 2  ust. 2 a
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Wiesław Morys Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga – Gajewska Sędzia WSA Elżbieta Kaznowska (spr.) Protokolant sekr. sąd. Arkadiusz Kmiotek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 listopada 2007 r. sprawy ze skargi I.G. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] nr [...] 2) zasądza na rzecz skarżącej od Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych kwotę [...] ([...]) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania


UZASADNIENIE

Wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 20 marca 2006 r. uchylono decyzję Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika z dnia [...] r., mocą których przyznano I. G. świadczenie pieniężne przysługujące na podstawie art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszą i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) za okres [...] miesięcy – tj. od [...] r. do [...] r. W motywach rozstrzygnięcia Sąd podał, że sprawa nie została w sposób wyczerpujący wyjaśniona do rozstrzygnięcia, a nadto zarzucił naruszenie art. 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego. Wskazując na fakt rozpoznania sprawy w oparciu o obcojęzyczne dokumenty, które uniemożliwiły stronie zapoznanie się z ich treścią, dodał, że tym bardziej zwraca uwagę brak rzetelnego uzasadnienia pozwalającego na poznanie motywów działania organu. Podkreślił, że jednym z istotnych czynników wpływających na umocnienie praworządności w administracji jest obowiązek organów administracji należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, którymi kierowały się te organy w toku załatwienia sprawy. Motywy te powinny znaleźć się w uzasadnieniu faktycznym i prawnym decyzji, gdyż strony postępowania mają prawo znać argumenty i przesłanki podejmowanych decyzji. Bez zachowania tego elementu decyzji, strony nie mają możliwości obrony swoich słusznych interesów, zaś sąd administracyjny nie może dokonać należytej oceny rozstrzygnięcia w aspekcie jego zgodności z prawem. Jednocześnie Sąd wskazał, że przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ powinien się kierować się przyjętymi i utrwalonymi poglądami, prezentowanymi zarówno w judykaturze jak i w literaturze. Odniósł się w tej części do dwóch zagadnień, a mianowicie uznania za pracę przymusową tylko tej, która świadczona była w czasie wojny, gdyż z chwilą wyzwolenia danego terenu spod okupacji niemieckiej, praca wykonywana przez osoby deportowane, chociażby nadal była wykonywana i traktowana jako konieczna dla zachowania egzystencji, to jednak nie była przymusową i drugiej kwestii - sposobu liczenia okresu pobytu na deportacji –ustawa mówi "za każdy pełny miesiąc trwania pracy", przy czym w ocenie Sądu termin ten powinien być liczony a momento ad momentum jak stanowi art. 112 kodeksu cywilnego.

Po przeprowadzeniu ponownego postępowania, decyzją Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. Nr [...] przyznano I. G. uprawnienie do świadczenia pieniężnego przysługującego z tytułu osadzenia w obozie pracy przymusowej w wymiarze łącznie [...] miesięcy, tj. w okresie od [...] r. do [...] r., natomiast odmówiono przyznania uprawnienia do tego świadczenia za [...] r. oraz za okres od [...] do [...] r. W podstawie materialnoprawnej decyzji przywołane zostały przepisy art. 2 pkt. 2 lit. a i art. 4 ust. 1 i ust. 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). W uzasadnieniu wyjaśniając motywy postępowania, wskazano, że z akt sprawy wynika, że I. G. wraz z rodzicami została deportowana do III Rzeszy w dniu [...] r. do miejscowości B. k/ S. i przebywała tam do połowy [...] r. Jednakże przywołując treść przepisu art. 2 ustawy oraz utrwalone orzecznictwo wyjaśniono, że okresu pracy po wyzwoleniu terenu spod okupacji nie można uznać za pracę przymusową – dlatego nie zaliczono okresu od [...] do [...] r.. W odniesieniu do daty początkowej, odwołując się do ustawy, która mówi o świadczeniu "za każdy pełny miesiąc trwania pracy", to skoro deportacja nastąpiła w dniu [...] r. –nie można mówić o całym miesiącu tylko o [...] dniach pracy, zaś z uwagi na wyzwolenie S. w dniu [...]r. dodatkowo do tego czasu można doliczyć tylko [...] dni, co w sumie daje co najwyżej [...] dni, które nie stanowią pełnego miesiąca. W związku z powyższym nie można uznać, że zainteresowana przebywała na deportacji pełne [...] miesięcy.

Niezadowolona z tej decyzji, I. G. złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Wyjaśniła, że spełnia wszystkie przesłanki dla przyznania jej świadczenia pieniężnego, co zostało udokumentowane wymaganymi dokumentami. Jako dziecko została wraz rodzicami deportowana do pracy przymusowej na okres powyżej [...] miesięcy do B. (w A.). W jej ocenie fakt odzyskania przez A. suwerenności w [...] r., jej podział na strefy okupacyjne w [...]r, czy wyzwolenie S. w dniu [...] r. nie mają znaczenie dla ustalenia faktycznego czasu jej deportacji, który, jej zdaniem, wynosi [...] miesięcy, tj. od [...] r. do połowy [...] r. Niczym nie uzasadnione jest twierdzenie organu, że skoro S. został wyzwolony w dniu [...] r., to w tym dniu ustała jej deportacja, co skutkowało odmówieniem przyznania świadczenia za pozostały, do [...] r., okres pracy. Dodała, że w najgorszym przypadku, uznając, że II wojna światowa zakończyła się [...] r i w tym dniu ustał przymiot przymusowości pracy, to powinno jej przysługiwać świadczenie za [...] miesięcy, a nie jak przyznano za [...] miesięcy. Pozostając jednak przy swoim twierdzeniu, że pomimo wyzwolenia nadal przebywała na obcym terytorium i świadczyła pracę przymusową, wobec braku jednoznacznego wskazania ustawowej granicy czasowej, po której należałoby uznać, że ustawał faktyczny pobyt w miejscu deportacji, podtrzymała swoje stanowisko i domagała się przyznania jej świadczenia pieniężnego za cały faktyczny okres pobytu w miejscu deportacji, czyli od [...] r. do [...] r. – czyli za [...] miesięcy.

Zaskarżoną decyzją z dnia [...]r. Nr [...] Kierownik Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] r. W podstawie prawnej przywołał art. 127 § 3 i art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego, a w uzasadnieniu wyjaśnił, że na podstawie zebranego w sprawie materiału dowodowego ustalono, że strona przebywała na deportacji w miejscowości B., pow. S. w okresie od [...] r. do połowy [...] r. Nie można jednak przyznać świadczenia pieniężnego za cały ten okres, gdyż zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą "z chwilą wyzwolenia danego terenu spod okupacji niemieckiej wykonywana tam przez deportowanych pracowników praca, choćby była nadal wykonywana, np. jako konieczna dla zachowania egzystencji, traciła przymiot przymusowości, jak i przymiot wykonywania jej na terenach okupowanych przez III Rzeszę". Wyjaśnił, że nie uwzględniono miesiąca [...] r. oraz [...] r., gdyż uznano je za miesiące niepełne, a zgodnie z ustawą świadczenie przysługuje tylko za pełny miesiąc trwania pracy. Dlatego też po analizie całokształtu sprawy uznał, że kwestionowana decyzja poprawnie ustaliła wysokość świadczenia przysługującego stronie – tj. w wymiarze [...] pełnych miesięcy.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skarżąca I. G., zarzucając decyzji Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych naruszenie przepisu art. 2 ust. 2 a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich poprzez błędną jego wykładnię, wyrażającą się w przyjęciu, że pobyt na danym obszarze czy miejscowości, do których było się deportowanym, po dniu ich wyzwolenia nie stanowi już represji, art. 11 Kodeksu postępowania administracyjnego, z uwagi na brak jakiegokolwiek odniesienia się organu administracji do stanowiska skarżącej w przedmiocie momentu ustania deportacji poprzestając jedynie na własnym stanowisku nie popartym argumentami natury merytorycznej oraz art. 112 kodeksu cywilnego i art. 83 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, poprzez przyjęcie błędnej interpretacji pojęcia "pełny miesiąc trwania pracy" – rozumianej jako miesiąc kalendarzowy, podczas gdy prawidłowa interpretacja powinna prowadzić do liczenia a momento ad momentum, wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji w całości poprzez przyznanie jej świadczenia pieniężnego za okres od [...] r. do połowy [...] r. ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu w pierwszej kolejności przedstawiła przebieg dotychczasowego postępowania, a następnie powtórzyła argumenty podnoszone już w trakcie postępowania administracyjnego w odwołaniu. Uznając pogląd prezentowany przez Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych za całkowicie nie znajdujący potwierdzenia w obowiązujących przepisach domagała się przyznania jej świadczenia za cały okres faktycznego jej pobytu w miejscu deportacji B. tj. okresu od [...] r. do połowy [...] r., a co najmniej (w najgorszym wypadku) okresu [...] miesięcznego.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o umorzenie postępowania w sprawie. Wyjaśnił, że decyzją z dnia [...] r. Nr [...], działając na podstawie art. 54 § 3 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz art. 2 pkt 2 lit.a, art. 3 ust. 1 i art. 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, uchylił zaskarżoną, własną decyzję z dnia [...]. i poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] r. oraz przyznał I. G. uprawnienie do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej od [...] r. do [...] r. czyli łącznie za okres [...] miesięcy, a w pozostałym zakresie, czyli za okres od [...] do [...]r. odmówił tego świadczenia. Wobec więc uchylenia zaskarżonej decyzji, czyli wycofania jej z obrotu prawnego postępowanie w niniejszej sprawie stało się bezprzedmiotowe.

Na rozprawie w dniu 7 listopada 2007 r. skarżąca, niezadowolona z nowej decyzji i sposobu załatwienia jej roszczenia, podtrzymała swoją skargę oraz wniosła o zasądzenie kosztów postępowania.

Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpatrując sprawę zważył, co następuje:

Na wstępie należy wyjaśnić, iż zgodnie z art. 1 § 2 ustawy Prawo o ustroju sądów administracyjnych Sąd sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, w świetle art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm.) tylko stwierdzenie, iż zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, z naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub z innym naruszeniem przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy, może skutkować uchyleniem przez Sąd zaskarżonej decyzji -art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a, b, c powołanej powyżej ustawy.

Dokonawszy kontroli legalności zaskarżonej decyzji w oparciu o przywołane powyżej normy prawne Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach uznał, że skarga jest zasadna, gdyż zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem przepisów, które miało istotny wpływ na wynik sprawy.

Zaznaczyć w tym miejscu należy, że zaskarżona decyzja wydana została w toku ponownego rozpatrzenia sprawy przez Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych w wyniku uchylenia poprzedniej decyzji wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 20 marca 2006 r. Wypada także zauważyć, że na podstawie art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie było przedmiotem zaskarżenia. W przywołanym powyżej wyroku, Sąd wskazując na uchybienia postępowania, zobowiązał organ do przeprowadzenia dodatkowego postępowania w zakresie uzyskania przywołanych w sprawie dokumentów w języku polskim, który jest językiem urzędowym. Jednocześnie potwierdził, iż sprawy o przyznanie przedmiotowego świadczenia pieniężnego na podstawie ustawy z dnia 31 maja 1996 r. wielokrotnie były rozpatrywane przez Naczelny Sąd Administracyjny, gdzie zostały przesądzone pewne zagadnienia m.in. okres pracy przymusowej - który kończy się wraz z wyzwoleniem danego terenu spod okupacji niemieckiej, choćby była dalej wykonywana np. jako konieczna dla zachowanie egzystencji.

Zatem przede wszystkim w przedmiotowym wyroku sąd zobowiązując organ do ponownego rozpatrzenia sprawy wskazał pola do wyjaśnienia i przybliżył utrwalone orzecznictwo w tym względzie.

Dokonując oceny zaskarżonej decyzji zgodnie ze wskazaniami zawartymi w przywołanym wyroku, skład orzekający doszedł do przekonania, iż zarzuty skargi są zasadne, gdyż zaskarżone rozstrzygnięcie wydane zostało z mającym wpływ na wynik sprawy naruszeniem przepisu art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Rozpatrywana sprawa dotyczy kwestii przyznania I. G. świadczenia pieniężnego przewidzianego ustawą z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U.nr 87, poz.395 ze zm.). Zgodnie z tą ustawą przedmiotowe świadczenie przysługuje osobom wymienionym w art. 1 tej ustawy za represję, którą w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit.a omawianej ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r, na terytorium III Rzeszy lub terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945.

Bezsporny w niniejszej sprawie jest fakt deportowania skarżącej wraz z rodzicami do miejscowości B. k/ S., gdzie wszyscy pracowali w okresie od dnia [...] r. do połowy do połowy [...] r. Z tego też tytułu skarżąca domagała się przyznania świadczenia pieniężnego za cały okres pracy, przekonując, że przysługuje ono za deportację do pracy przymusowej, a ona świadczyła pracę w całym tym okresie czyli domagała się świadczenia za [...] miesięcy.

Analizując jednak zacytowane powyżej przepisy ustawy należy podkreślić, że regulacja wyrażona w art. 2 pkt 2, oznacza, że użyte w tym przepisie pojęcie "deportacji" odnosi się wyłącznie do czasu trwania II wojny światowej na terytorium III Rzeszy i w granicach przez nią okupowanych. Nie oznacza to jednak, że cały okres pracy deportowanych pracowników bez względu na losy wojny podlega zaliczeniu do okresu uprawniającego do świadczenia pieniężnego. Z chwilą bowiem wyzwolenia danego terenu spod okupacji niemieckiej wykonywana tam przez deportowanych pracowników praca, choćby była nadal wykonywana, np. jako konieczna dla zachowania egzystencji, traciła przymiot przymusowości, jak i przymiot wykonywania jej na terenach okupowanych przez III Rzeszą.

W rozpatrywanej sprawie ustalono, co nie podlega sporowi, że skarżąca została deportowana do pracy przymusowej miejscowości B. k/ S. w dniu [...] r. i przebywała tam do połowy [...] r. Jednakże teren ten został wyzwolony spod okupacji III Rzeszy najpóźniej w dacie zakończenia II wojny światowej, tj. w dniu [...]r. Mając zatem na uwadze przepis art. 3 ust.1 cytowanej ustawy uzależniający wysokość przyznanego świadczenia od pełnego miesiąca trwania pracy przymusowej, za wskazaniem Sądu wyrażonym w wyroku z dnia 20 marca 2006 r. Sygn. akt. IV SA/GL 830/04, skarżącej przyznać należało świadczenie w wysokości przysługującej za [...] miesięcy pracy przymusowej. Wprawdzie organ próbował uzasadniać swoje stanowisko przyznania skarżącej świadczenie za okres [...] miesięcy faktem wcześniejszego wyzwolenia S. i okolic, ale pomimo, także wyraźnego wskazania, że taki fakt podlega szczegółowemu uzasadnieniu, z podaniem konkretnych źródeł i dowodów podających taką wcześniejszą datę wyzwolenia, pomimo obszernego pouczenie w tym względzie w wymienionym wyroku, organ nadal nie dołożył należytej staranności i nie udokumentował w sposób nie budzący wątpliwości podanej daty wyzwolenia S.

Należy w tym miejscu podkreślić, że zaprezentowane powyżej stanowisko potwierdzone zostało w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. m.in. wyrok z dnia 9 sierpnia 2001 r. sygn. akt V SA3877/00 Lex nr 50162, wyrok z dnia 4 grudnia 2000 r. sygn. akt V SA 674/00, Lex nr 50166, wyrok z dnia 25 marca 1999 r. sygn. akt III RN 158/98 OSNP 2000/3/86)

Reasumując, należy podkreślić, że działanie organu należy uznać za sprzeczne z zacytowanym na wstępie art. 153 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, a nadto przyjdzie podzielić zarzut skargi naruszenia przepisów ustawy z dnia 31 maja 1996 r., które to naruszenie miało wpływ na wynik sprawy.

W odniesieniu do wniosku Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych zaprezentowanego w odpowiedzi w odpowiedzi na skargę, Sąd jest w obowiązku wyjaśnić, że organowi służy prawo do tzw. autokontroli na podstawie art. 54 § 3 ustawy prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Jednakże stosownie do tego przepisu organ administracji publicznej, którego działanie (lub bezczynność) zaskarżono, może w zakresie swojej właściwości uwzględnić skargę w całości do dnia rozpoczęcia sprawy. Zatem, co wyraźnie wynika z treści tego zapisu, warunkiem skutecznego skorzystania z uprawnienia do autokontroli jest uwzględnienie skargi w całości, czyli uznania za uzasadnione zarówno zarzutów i wniosków skargi, jak i wskazanej w niej podstawy prawnej. Dokonując natomiast analizy i oceny rozpatrywanego przypadku, należy zauważyć, że decyzja z dnia [...] r., którą uchylono omówione powyżej decyzje i przyznano uprawnienie do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. za okres od [...] r. do [...] r., czyli łącznie za okres [...] miesięcy, trzeba podkreślić, że nie uwzględniono w całości złożonej skargi. Przypomnieć wypada, że skarżąca w uwzględnionej tą decyzją skardze domagała się przyznania świadczenia za [...] miesięcy pracy przymusowej. Najdobitniejszym tego przykładem jest fakt, że także na tę nową decyzję Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych została wniesiona skarga. W wyniku jej rozpatrzenia i stwierdzenia nieważności tej decyzji (z dnia [...] r.), nie można uznać, że skarga skarżącej na decyzję z dnia [...] r. została przez organ uwzględniona a przedmiotowa decyzja wycofana z obiegu. W tym stanie rzeczy, należało zatem skargę na decyzję z dnia [...] r. utrzymująca w mocy decyzję z dnia [...] r. rozpatrzyć.

Z przytoczonych powyżej względów należało zaskarżoną decyzję oraz decyzją ją poprzedzającą uchylić na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit.a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).