Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1920/06
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2007-03-23 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6291 Nacjonalizacja przemysłu
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 185
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA: Janina Antosiewicz Sędziowie NSA Małgorzata Borowiec (spr.) Anna Łuczaj Protokolant Tomasz Zieliński po rozpoznaniu w dniu 9 marca 2007r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Tarchomińskich Zakładów Farmaceutycznych Polfa SA z/s w Warszawie od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30 września 2004r. sygn. akt IV SA 2963/03 w sprawie ze skargi Towarzystwa Zakładów Chemicznych STREM SA w Warszawie na decyzję Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 3 lipca 2003r. Nr BOL-0241/44/00/R/ZS/784/03 w przedmiocie stwierdzenia nieważności orzeczenia o przejęciu przedsiębiorstwa na rzecz Państwa 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. 2. zasądza od Towarzystwa Zakładów Chemicznych STREM SA w Warszawie na rzecz Tarchomińskich Zakładów Farmaceutycznych Polfa SA z/s w Warszawie 280zł (dwieście osiemdziesiąt złoty) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 30 września 2004 r., sygn. akt IV SA 2963/03 po rozpatrzeniu skargi Towarzystwa Zakładów Chemicznych "Strem" S.A. z siedzibą w Warszawie na decyzję Ministra Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej z dnia 3 lipca 2003 r. znak: BOL-0241/44/00/R/ZS/784/03 w przedmiocie stwierdzenia nieważności orzeczenia o przejęciu przedsiębiorstwa na rzecz Państwa, uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Ministra Gospodarki z dnia 18 grudnia 2002 r.

W uzasadnieniu wyroku Sąd przytoczył następujące okoliczności faktyczne i prawne sprawy.

Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej decyzją z dnia 3 lipca 2003 r. znak: BOL-0241/44/00/R/ZS/784/03 po ponownym rozpatrzeniu, utrzymał w mocy na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa decyzję Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 18 grudnia 2002 r. odmawiającą stwierdzenia nieważności orzeczenia Nr 22 Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 12 lutego 1948 r. "o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa w części dotyczącej przedsiębiorstwa: Towarzystwo Zakładów Chemicznych "Strem" - Warszawa, ul. Mazowiecka 7 (opublikowane: Monitor Polski z dnia 30 kwietnia 1948 r., Nr 44, poz. 222, lp. 528). W uzasadnieniu w/w decyzji wskazano, iż Towarzystwo Zakładów Chemicznych "Strem" zostało zakwalifikowane do przedsiębiorstw podlegających upaństwowieniu i w związku z tym na podstawie art. 3 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17 ze zm.), wszczęto wobec niego postępowanie nacjonalizacyjne. Po przeprowadzeniu tego postępowania Minister Przemysłu i Handlu orzeczeniem Nr 22 z dnia 12 lutego 1948 r. (opublikowane: Monitor Polski z dnia 30 kwietnia 1948 r., Nr 44, poz. 222, lp. 528) przejął na własność Państwa Towarzystwo Zakładów Chemicznych "Strem" w Warszawie. W orzeczeniu tym wskazano, że upaństwowieniu podlegają za odszkodowaniem przedsiębiorstwa firm wymienionych w załączniku w całości wraz z nieruchomym i ruchomym majątkiem oraz wszelkimi prawami. Następnie protokołem zdawczo-odbiorczym z dnia 20 czerwca 1952 r. przejęto na własność Państwa poszczególne składniki majątkowe w/w Towarzystwa położone w Strzemieszycach przy ul. Pilickiej 27, protokołem zdawczo odbiorczym z dnia 10 lipca 1952 r. przejęto na własność Państwa poszczególne składniki majątkowe Towarzystwa znajdujące się w Tarchominie przy ul Fabrycznej 19, zaś protokołem zdawczo odbiorczym z dnia 19 grudnia 1949 r. objęto składniki mienia Towarzystwa - Fabryka w Łodzi przy ul. Ciasnej 21. Zatwierdzając protokoły zdawczo-odbiorcze ustalono, że wszystkie składniki majątkowe Towarzystwa Zakładów Chemicznych "Strem" S.A. stanowią części składowe tego przedsiębiorstwa i przechodzą na własność Państwa.

Minister Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej stwierdził, na podstawie opinii biegłego, że w dniu 5 lutego 1946 r. Towarzystwo Zakładów Chemicznych "Strem" S.A. w Warszawie spełniało ustawową przesłankę dla objęcia zakładu procesem upaństwowienia w poszczególnych oddziałach Towarzystwa, bowiem potencjalna zdolność zatrudnienia pracowników w Fabryce "Strem" S.A. w Strzemieszycach na jedną zmianę roboczą wynosiła wówczas 204 pracowników, w Fabryce w Łodzi – 67 ; pracowników, zaś w Fabryce w Tarchominie, która w dacie tej nie posiadała ani zdolności produkcyjnej ani zatrudnienia (była nieczynna wskutek zniszczeń wojennych) mogła osiągnąć przed zniszczeniami wojennymi ponad 60 pracowników.

Minister nie podzielił zarzutu odwołania, że nacjonalizacją objęto osobę prawną (spółkę akcyjną), która na mocy ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. nie mogła być przedmiotem upaństwowienia, z uwagi na brak skonkretyzowania przedsiębiorstwa podlegającego nacjonalizacji. Zdaniem organu, orzeczenie Nr 22 określa precyzyjnie podmiot, zaś protokoły zdawczo odbiorcze - jego składniki majątkowe, które podlegały przejęciu na własność Państwa. Zebrany materiał dowodowy nie daje podstaw do przyjęcia, że zakłady produkcyjne w Łodzi, Strzemieszycach i w Tarchominie stanowiły odrębne przedsiębiorstwa, niezależne prawnie i finansowo od siebie. Przedmiot upaństwowienia stanowiło bowiem przedsiębiorstwo Spółki Akcyjnej "Strem" w Warszawie jako jeden podmiot funkcjonujący w obrocie prawnym, bez względu na ilość oddziałów, fabryk i zakładów produkcyjnych i niezależnie od ich lokalizacji na terenie Polski czy też innych krajów. Spółka prowadziła jedno przedsiębiorstwo i to jedno przedsiębiorstwo jako całość zostało przejęte na własność Państwa. Organ podkreślił, że ustawa nacjonalizacyjna określając zakres przedmiotowy przedsiębiorstw podlegających upaństwowieniu posługuje się terminem "przedsiębiorstwo" w znaczeniu podmiotowym, a nie przedmiotowym co oznacza, że orzeczeniem Nr 22 z dnia 12 lutego 1948 r. Minister Przemysłu i Handlu objął upaństwowieniem przedsiębiorstwo spółki w całości.

Podstawą prawną przejęcia był przepis art. 3 ust. 1 i 5 oraz art 6 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17 ze zm.). Zgodnie z przepisem art. 3 ust. 1 lit. B ustawy, upaństwowieniu za odszkodowaniem podlegały wszystkie przedsiębiorstwa przemysłowe nie wymienione w ustępie 1 lit. A ustawy, jeżeli zdolne były zatrudnić przy produkcji na jedną zmianę więcej niż 50 pracowników. Towarzystwo Zakładów Chemicznych "Strem" S.A. w Warszawie, ze względu na rodzaj prowadzonej działalności gospodarczej nie mieściło się w katalogu przedsiębiorstw, wymienionych w art. 3 ust. 1 lit. A ustawy, stąd przesłankę upaństwowienia stanowił przepis art. 3 ust. 1 lit. B ustawy.

W uzasadnieniu decyzji Minister wskazał również, że postępowanie w przedmiocie przejęcia na własność Państwa Towarzystwa Zakładów Chemicznych "Strem" S.A. w Warszawie zostało wszczęte w ustawowym terminie, zakreślonym w art. 3 ust. 6 ustawy, w brzmieniu nadanym mu przez art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 20 grudnia 1946 r. o zmianie ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 105, poz. 66), tj. do dnia 31 marca 1947 r. Przedsiębiorstwo to umieszczono w wykazie trzecim zakładów podlegających upaństwowieniu, ogłoszonym w Dzienniku Urzędowym Rady Narodowej i Zarządu Miejskiego m.st. Warszawy Nr 5, poz. II z dnia 31 marca 1947 r., rozpoczynając tym postępowanie nacjonalizacyjne.

Powyższą decyzję Towarzystwo Zakładów Chemicznych "Strem" S.A. w Warszawie zaskarżyło do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wnosząc o jej uchylenie. Decyzji tej zarzucono naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 3 ust. 1 lit. B ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, poprzez jego błędne zastosowanie oraz naruszenie przepisów prawa procesowego tj. art. 107 § 3 kpa w zw. z art. 11 kpa.

W ocenie strony skarżącej, w decyzji nacjonalizacyjnej błędnie została powołana i przejęta, zamiast skonkretyzowanego przedsiębiorstwa, osoba prawna - spółka akcyjna - która z mocy ustawy nacjonalizacyjnej nie mogła być przedmiotem przejęcia na rzecz Państwa. Przedmiotem postępowania nacjonalizacyjnego mogło być tylko pojedyncze, zindywidualizowane przedsiębiorstwo, podczas gdy orzeczeniem Nr 22 z dnia 12 lutego 1948 r. Minister Przemysłu i Handlu orzekł o przejęciu na własność Państwa Towarzystwa Zakładów Chemicznych "Strem" S.A. w Warszawie, które prowadziło pięć odrębnych przedsiębiorstw. O tym, że poszczególne fabryki chemiczne wchodzące w skład Towarzystwa powinny być nacjonalizowane osobno, świadczy zdaniem strony skarżącej także struktura spółki i wynikająca z niej odrębność organizacyjna poszczególnych przedsiębiorstw. Również bilans spółki na dzień 30 wrzesień 1938 r. wskazuje na odrębne traktowanie majątku każdej fabryki.

Towarzystwo podniosło także, iż organ nie ustalił precyzyjnie całego stanu faktycznego sprawy, a na podstawie wadliwie dokonanych ustaleń faktycznych błędnie przyjął, że Fabryka w Tarchominie zdolna była do podjęcia jakiejkolwiek produkcji. Tymczasem stan zniszczeń fabryki był tak olbrzymi, że wykluczał podjęcie produkcji w istniejących obiektach i przy pomocy istniejących maszyn i urządzeń.

Strona skarżąca zarzuciła również naruszenie art. 3 ust. 6 ustawy o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, zgodnie z którym orzeczenie właściwego ministra o przejściu przedsiębiorstwa na własność Państwa mogło nastąpić tylko wówczas, gdy przed dniem 31 marca 1947 r. zostało wszczęte postępowanie. Brzmienie tego przepisu wskazuje, że ostatnim dniem, w którym wykaz przedsiębiorstw mógł być opublikowany, aby nastąpiło wszczęcie postępowania był dzień 30 marca 1947 r. do godz. 24.00. Jest to prekluzyjny termin prawa administracyjnego materialnego, którego uchybienie skutkuje utratą możliwości wszczęcia postępowania nacjonalizacyjnego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270), zwanej dalej w skrócie "P.p.s.a." w zw. z art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1271), uchylił zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji z powodu nie wyjaśnienia przez te organy okoliczności istotnych dla wyniku sprawy, a więc wydanych z naruszeniem art. 7,77 § 1 kpa.

Sąd nie podzielił zarzutu skargi dotyczącego wystąpienia rażącego naruszenia prawa poprzez brak wskazania podstawy prawnej, przejęcia przedsiębiorstwa na własność Państwa w Orzeczeniu Nr 22 Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 12 lutego 1948 r. W orzeczeniu tym powołano art. 3 ust. 1 i 5 oraz art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17), bez określenia litery tego przepisu. Jednakże z treści orzeczenia wynika w sposób nie budzący wątpliwości, że chodzi o ust. 1 lit. B tego przepisu. Zatem podstawa prawna przejęcia istniała, a nieprecyzyjne powołanie przepisu w osnowie orzeczenia nie stanowi rażącego naruszenia prawa i nie przesądza o zaistnieniu przesłanki z art. 156 § 1 pkt 2 kpa.

Odnosząc się do zarzutu skargi dotyczącego daty wszczęcia postępowania nacjonalizacyjnego, Sąd stwierdził, że organ nadzoru w uzasadnieniu decyzji mylnie zacytował treść przepisu art. 3 ust. 6 ustawy, w brzmieniu nadanym mu przez art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 20 grudnia 1946 r. o zmianie ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 72, poz. 394). Przepis ten stanowi, że orzeczenie o przejęciu w trybie art. 3 ustawy może nastąpić tylko wówczas, jeżeli przed dniem 31 marca 1947 r. zostało wszczęte postępowanie o przejęciu danego przedsiębiorstwa na własność Państwa. Organ natomiast podał, że dotyczy to wszczęcia postępowania do dnia 31 marca 1947 r. Przepis art. 3 ust. 6 ustawy przed jej nowelizacją brzmiał "orzeczenie o przejęciu przez Państwo na własność w trybie niniejszego artykułu może nastąpić tylko do dnia 31 grudnia 1946 r.". W niniejszej sprawie Towarzystwo Zakładów Chemicznych "Strem" S.A. w Warszawie umieszczono w wykazie trzecim zakładów podlegających upaństwowieniu, ogłoszonym w Dzienniku Urzędowym Rady Narodowej i Zarządu Miejskiego m.st. Warszawy Nr 5, poz. II z dnia 31 marca 1947 r., rozpoczynając tym postępowanie nacjonalizacyjne. Sąd uznał, że organ przyjmując nieprawidłowe brzmienie przepisu art. 3 ust. 6 ustawy nie dokonał kontroli, czy w sprawie doszło do rażącego naruszenie prawa (art. 3 ust. 6 ustawy), nie dokonał oceny rzeczywistej treści normy tego przepisu i nie ocenił czy określenie w przepisie "przed dniem 31 marca 1947" r. było mimowolnym błędem ustawodawcy, czy też celowym zabiegiem legislacyjnym i jakie z tego wynikają skutki prawne w sprawie.

Sąd wskazał również, że ustawa o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej posługiwała się pojęciem przedsiębiorstwa w znaczeniu przedmiotowo-funkcjonalnym. Zgodnie z art. 6 ust. 1 ustawy na przedsiębiorstwo składa się majątek ruchomy i nieruchomy oraz wszelkie prawa, tj. prawo do firmy, licencje, znaki towarowe, użytkowe. Zatem określenie spółki: Towarzystwo Zakładów Chemicznych "Strem" S.A. w Warszawie jest równoznaczne z określeniem przedsiębiorstwa (jako zorganizowanej działalności gospodarczej) i tak była określona ta firma w rejestrze handlowym. Z treści Orzeczenia Nr 22 z dnia 12 lutego 1948 r. wynika, że przejęto na własność Państwa nie, jak twierdzi strona skarżąca spółkę akcyjną, lecz przedsiębiorstwa wymienionych w załączniku firm, tu firmy - Towarzystwo Zakładów Chemicznych "Strem" S.A. w Warszawie.

Sąd podkreślił, że w sytuacji, gdy jeden podmiot gospodarczy (spółka akcyjna) prowadzi jednorodzajową działalność gospodarczą w kilku zakładach, to przyjąć należy, że jest to jedno przedsiębiorstwo, a postępowanie nacjonalizacyjne prowadzone jest w stosunku do całego przedsiębiorstwa i przejęcie poszczególnych zakładów-fabryk nie wymaga toczenia odrębnego postępowania. Jeżeli zaś spółka pod jedną firmą prowadzi kilka przedsiębiorstw o różnym przedmiocie działania, przejęciu na własność Państwa podlegają tylko te z nich, które oceniane w oderwaniu od pozostałych, odpowiadają kryterium ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. W ocenie Sądu organ nadzoru nie wyjaśnił tej istotnej okoliczności, od której zależy ustalenie, czy Towarzystwo Zakładów Chemicznych "Strem" S.A. w Warszawie prowadziło jedno przedsiębiorstwo w znaczeniu przedmiotowym.

Sąd zaznaczył ponadto, że organ nadzoru w uzasadnieniu decyzji nie ocenił rodzaju prowadzonej działalności w poszczególnych zakładach w aspekcie tego, czy była to jednorodzajowa działalność gospodarcza prowadzona w kilku zakładach. Ponadto nie objął swymi rozważaniami wszystkich fabryk Towarzystwa. Z pism strony skarżącej, potwierdzonych złożonymi dokumentami wynika, że Towarzystwo Zakładów Chemicznych "Strem" S.A. w Warszawie założone w 1905 r. prowadziło przed 1 września 1939 r. pięć fabryk zlokalizowanych w Tarchominie, Strzemieszycach, Łodzi, Oświęcimiu i Lwowie. Przedmiotem rozważań organu nie była w ogóle fabryka w Oświęcimiu, brak jest w aktach sprawy protokołu zdawczo odbiorczego dotyczącego tej fabryki, czego organ nie wyjaśnił.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniosły Tarchomińskie Zakłady Farmaceutyczne "POLFA" S.A., z siedzibą w Warszawie, zwane dalej POLFA, zaskarżając go w całości i zarzucając mu:

1) naruszenie prawa materialnego poprzez niewłaściwą wykładnię:

a) art. 3 ust. 1 lit. B ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki, w związku z art. 309 § 1 pkt 2 Kodeksu handlowego, poprzez przyjęcie, że możliwe było posiadanie więcej niż jednego przedsiębiorstwa przez spółkę akcyjną,

b) art. 3 ust. 6 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, polegające na niewłaściwym przyjęciu, że istnieją jakiekolwiek wątpliwości co do dotrzymania terminu rozpoczęcia postępowania w sprawie nacjonalizacji Towarzystwa Zakładów Chemicznych "STREM" S.A.,

c) ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej polegające na przyjęciu, że zawiera ona definicję przedsiębiorstwa,

2) nieważność postępowania na podstawie art. 183 § 2 pkt 5 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270) w części dotyczącej rozprawy w dniu 17 września 2004 r., polegającej na nienależytym powiadomieniu pełnomocnika uczestnika postępowania.

Powołując się na powyższe naruszenia prawa POLFA wniosła o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie wyroku, rozpoznanie merytorycznie i oddalenie skargi TZC "Strem" S.A. na decyzję Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 3 lipca 2003 r. oraz o zasądzenie kosztów postępowania według norm obowiązujących.

W motywach skargi kasacyjnej odnosząc się do kwestii daty, w jakiej wszczęto postępowanie nacjonalizacyjne, wskazano, że w roku 1947 dzień 30 marca był niedzielą, a więc był to dzień wolny od pracy. W tej sytuacji należało stwierdzić, że racjonalny ustawodawca nie wyznaczałby jako ostatni dzień, w jakim można rozpocząć postępowanie dnia wolnego od pracy. Tak więc w ocenie strony, wydaje się być oczywistym, że zwrot "przed dniem 31 marca 1947" jest niezręcznością językową, którą można jedynie interpretować przez ustalenie, że ostatnim dniem kiedy możliwe było wszczęcie postępowania był dzień 31 marca 1947 r. Nawet jeżeliby przyjąć, że faktycznie ostatecznym terminem rozpoczęcia postępowania miała być niedziela - 30 marca 1947 r. to fakt, że dzień ten był dniem wolnym od pracy powodował, że terminem na rozpoczęcie postępowania nacjonalizacyjnego był pierwszy dzień roboczy po tej dacie, a więc poniedziałek - 31 marca 1947 r.

Autor skargi kasacyjnej podniósł ponadto, że ustawa z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej nie zawiera definicji przedsiębiorstwa. Niewłaściwie zatem Sąd zastosował definicję przedmiotowo-funkcjonalną przedsiębiorstwa, została ona bowiem wprowadzona nowelą kodeksu cywilnego z dnia 28 lipca 1990 r. (Dz. U. Nr 55, poz. 321). W przedmiotowej sprawie, zdaniem strony skarżącej, należało zastosować obowiązujące wówczas przepisy Kodeksu Handlowego, a co za tym idzie należało przyjąć, że spółka akcyjna mogła prowadzić tylko jedno przedsiębiorstwo. Na brak możliwości prowadzenia więcej niż jednego przedsiębiorstwa przez jedną Spółkę Akcyjną na tle Kodeksu Handlowego wskazuje treść art. 309 § 2 KH mówiąca o "przedmiocie przedsiębiorstwa", a nie np. o przedmiocie działalności. Strona podkreśliła, iż takie stanowisko zajął również Maurycy Allerhand w Komentarzu do Kodeksu Handlowego.

Dodatkowo, w skardze kasacyjnej wskazano, że również właściciele Towarzystwa Zakładów Chemicznych "STREM" S.A. traktowali poszczególne zakłady jako majątek przedsiębiorstwa spółki, a nie jako oddzielne przedsiębiorstwa. Świadczy o powyższym bilans spółki, który ma charakter jednolity.

Nawet jednak przyjmując za prawidłowe, wbrew stanowisku doktryny, przedwojennych udziałowców i przeprowadzających nacjonalizację, że istniały rozbieżności co do możliwości albo braku możliwości prowadzenia kilku przedsiębiorstw przez jednego kupca to należy zauważyć, że jak wynika z orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego (IIISA 1201/96, IIISA 422-427/96, II SA 1531/94 IIISA 388/94) rozbieżność ta nie stanowi przesłanki rażącego naruszenia prawa. Jeżeli bowiem przepis prawa dopuszcza możliwość interpretacji, to wybór jednej z nich nie może być oceniany jako rażące naruszenie prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 Kpa.

Strona skarżąca podniosła również, że została pozbawiona możliwości obrony swoich praw, gdyż wezwanie dla pełnomocnika na rozprawę w dniu 17 września 2004 r. zostało uznane za prawidłowo doręczone pomimo wad uniemożliwiających takie ustalenie. Wezwanie na rozprawę dla pełnomocnika TZF Polfa S.A. zostało awizowane w dniu 3 sierpnia 2004 r. ale nie można stwierdzić, czy awizo zostało podpisane przez pracownika poczty, czy też inne osoby, co stanowi naruszenie § 9 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 czerwca 1999r. w sprawie szczegółowego trybu doręczania pism sądowych przez pocztę w postępowaniu cywilnym (Dz. U. z 1999 r. nr 62 poz. 697 z późniejszymi zmianami). Ponadto, wezwanie było awizowane raz, podczas gdy, zdaniem autora skargi kasacyjnej, stosownie do treści art. 73 w zw. z art. 65 § 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz § 9 pkt 3 powołanego rozporządzenia , winno być awizowane dwukrotnie.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Towarzystwo Zakładów Chemicznych "STREM" wniosło o jej oddalenie i zasądzenie kosztów według norm przepisanych.

W ocenie Towarzystwa, Sąd pierwszej instancji słusznie podkreślił przedmiotowo - funkcjonalny charakter pojęcia przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 6 ust. 1 ustawy o przejęciu na własność państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej, zgodnie z którym na przedsiębiorstwo składa się majątek ruchomy i nieruchomy oraz wszelkie prawa, czyli prawo do firmy, licencje, znaki towarowe i użytkowe. Nie jest to co prawda definicja legalna, ale funkcjonalna, definiująca swój przedmiot przez funkcje, jakie ma on pełnić. Nie ma wobec powyższego potrzeby sięgania do regulacji prawa prywatnego (art. 40 Kodeksu handlowego), szczególnie, że przepisy te także nie zawierają definicji legalnej pojęcia przedsiębiorstwa. Powyższe potwierdza treść orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 12 lutego 1948 r., zgodnie z którym na własność Państwa zostają przejęte "przedsiębiorstwa firm wymienionych w załączniku", po czym w rubryce "nazwa przedsiębiorstwa" wymienione jest "Towarzystwo Zakładów Chemicznych 'STREM' S.A.", czyli osoba prawna - firma - będąca właścicielem przedsiębiorstw. Wykaz powinien zaś obejmować konkretne przedsiębiorstwa, a nie firmy będące ich właścicielami.

Zdaniem Towarzystwa, odrębność prowadzonych przez nie przedsiębiorstw potwierdza ogłoszenie o terminie sporządzenia protokołów zdawczo - odbiorczych sporządzanych oddzielne dla każdego przedsiębiorstwa. Na odrębność organizacyjną poszczególnych fabryk chemicznych wskazuje w szczególności treść protokołu zdawczo - odbiorczego z dnia 10 lipca 1952 r., obejmującego "opis przedsiębiorstwa - Fabryka "Strem" w Tarchominie przy ul. Fabrycznej 19". Jak podaje ten protokół, "w skład przedsiębiorstwa Towarzystwo Zakładów Chemicznych "Strem" Fabryka w Tarchominie wchodzą następujące składniki majątkowe: nieruchomości, maszyny i urządzenia produkcyjna, urządzenia pomocnicze, gotówka, wkłady bankowe, różne prawa i udziały, księgi buchalteryjne i dokumenty". Jednoznacznie wskazuje to, iż fabryka w Tarchominie była odrębnym podmiotem, skoro przysługiwały je prawa majątkowe, była prowadzona osobna księgowość, czyli była to zorganizowana całość gospodarcza. Potwierdza to treść art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej, zgodnie z którym przedsiębiorstwa przechodzą na własność Państwa w całości wraz z nieruchomym i ruchomym majątkiem i wszelkimi prawami (prawo do firmy, patenty, licencje, znaki towarowe, użytkowe itp.). Ponieważ fabryka w Tarchominie posiadała tego typu składniki majątkowe, powinna być traktowana przez organy nacjonalizacyjne jako odrębne przedsiębiorstwo w znaczeniu przedmiotowym.

Odnosząc się do kwestii daty, w jakiej wszczęto postępowanie nacjonalizacyjne, Towarzystwo powołało się na orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 8 marca 2001 r. sygn. akt III RN (publ. OSNP 2001/16/503, LEX nr 47140), w którym wyrażono pogląd, iż datą wszczęcia postępowania nacjonalizacyjnego jest data ogłoszenia dziennika urzędowego. Zatem, zdaniem Towarzystwa, termin określony w art. 3 ust. 6 ustawy (w brzmieniu ustalonym dekretem z dnia 20 grudnia 1946 r.) nie został dotrzymany, skoro wykaz nie został opublikowany przed dniem 31 marca 1947 r., lecz w dniu 31 marca 1947 r. Jednoznaczne brzmienie przepisu wskazuje, że ostatnim dniem, w którym wykaz mógł być opublikowany, aby nastąpiło wszczęcie postępowania nacjonalizacyjnego, był dzień 30 marca 1947 r. do godz. 24. Tylko ogłoszenie dziennika urzędowego do tej daty skutkowałoby dotrzymaniem terminu ustawowego. Nie ma przy tym znaczenia fakt, podnoszony przez skarżącego, że dzień 30 marca 1947 r. był niedzielą, czyli dniem wolnym od pracy, wobec czego termin rozpoczęcia postępowania nacjonalizacyjnego uległ przesunięciu na poniedziałek 31 marca 1947 r. Należy bowiem zauważyć, że termin określony w art. 3 ust. 6 ustawy nacjonalizacyjnej to prekluzyjny termin prawa administracyjnego materialnego, którego uchybienie skutkuje utratą możliwości wszczęcia postępowania nacjonalizacyjnego.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną podniesiono również, że bezzasadny jest zarzut, jakoby wezwanie dla pełnomocnika strony skarżącej na rozprawę w dniu 17 września 2004 r. nie zostało skutecznie doręczone. Wezwanie to zostało bowiem podpisane przez listonosza w dniu 3 sierpnia 2004 r., o czym świadczy fakt odciśnięcia przez placówkę pocztową datownika z tą samą datą. W ten sposób placówka pocztowa poświadcza, że informacja o awizacji została podpisana przez pracownika poczty. Jest to zgodne z procedurą opisaną w § 9 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 czerwca 1999 r. w sprawie szczegółowego trybu doręczania pism sądowych przez pocztę w postępowaniu cywilnym (Dz. U. Nr 62, poz. 697 z późn. zm.).

Towarzystwo nie zgodziło się również z zarzutem, jakoby zawiadomienie o rozprawie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie powinno być awizowane dwukrotnie. W odpowiedzi na skargę wskazano ponadto, że o naruszeniu prawa strony do obrony swoich praw można mówić jedynie wtedy, gdy uchybienie przepisom postępowania mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Skarżący natomiast nie udowodnił w żadnym stopniu, że jego nieobecność na rozprawie w dniu 17 września 2004 r. wpłynęła istotnie na wynik sprawy.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności, jako najdalej idący, wymagał rozważenia zarzut skargi kasacyjnej nieważności postępowania z przyczyny określonej w art. 183 § 2 pkt 5 ustawy Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi. Przypomnieć należy, że nieważność postępowania Naczelny Sąd Administracyjny bierze pod rozwagę z urzędu (art. 183 § 1 cyt. ustawy), a więc niezależnie od tego, czy skarżący w skardze kasacyjnej postawił odpowiedni zarzut, a jeżeli go postawił, niezależnie od tego, czy został on należycie uzasadniony.

W orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że do pozbawienia strony możliwości obrony jej praw dochodzi wówczas, gdy z powodu naruszenia przez Sąd określonych przepisów procedury strona nie mogła brać i nie brała udziału w postępowaniu sądowym lub istotnej jego części i nie miała możliwości usunięcia skutecznie tych uchybień na następnych rozprawach poprzedzających wydanie wyroku w danej instancji (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 1974 r. II CR 155/74, OSP 1975/3/66 oraz z dnia 13 marca 1998 r. ICKN 561/97, niepublikowany).

Stwierdzenie, czy strona została pozbawiona możliwości obrony swoich praw wymaga zbadania, czy w okolicznościach konkretnej sprawy uchybienia Sądu wywarły skutek określony w art. 183 § 2 pkt 5 powołanej ustawy.

Zagadnienie doręczania przez pocztę pism w postępowaniu sądowym reguluje art. 65 § 2 P.p.s.a. Z przepisu wynika, iż w tym zakresie stosuje się tryb doręczania pism sadowych w postępowaniu cywilnym. Szczegółowy tryb doręczania pism reguluje rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 czerwca 1999 r. w sprawie szczególnego trybu doręczania pism sądowych przez pocztę w postępowaniu cywilnym (Dz. U. Nr 62, poz. 697 ze zm.) Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 17 września 2002 r., SK 35/01 (OTK A-2002, nr 5 poz. 60) orzekł, że § 9 ust. 3 w/w rozporządzenia w brzmieniu pierwotnym w zakresie, w jakim ustanawia tylko siedmiodniowy termin przechowywania w pocztowej placówce oddawczej przesyłek – pism sądowych, a tym samym uniemożliwia powtórne zawiadomienia adresata o tym piśmie jest niezgodny z art. 45 ust. 1 oraz nie jest niezgodny z art. 78 Konstytucji i określił datę utraty mocy obowiązującej przepisu z dniem 31 marca 2003 r. Nowelizacji rozporządzenia dokonano rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z dnia 21 marca 2003 r. zmieniającym rozporządzenie w sprawie szczegółowego trybu doręczania pism sądowych przez pocztę w postępowaniu cywilnym (Dz. U. Nr 55, poz. 489) obowiązującym od dnia 1 kwietnia 2003 r. W § 9 ust. 3 wprowadzono obowiązek powtórnego awizowania nieodebranego pisma na okres siedmiu dni. A zatem od dnia 1 kwietnia 2003 r. dla doręczenia pism w postępowaniu sądowoadministracyjnym miał zastosowanie § 9 ust. 3 cyt. rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości przewidujący dwukrotne awizowanie doręczonej przesyłki.

Jednocześnie, w tym czasie obowiązywał przepis art. 73 P.p.s.a. regulujący doręczenie zastępcze, który zawierał regulację odmienną od § 9 ust. 3 cyt. rozporządzenia i przewidywał obowiązek tylko jednorazowego awizowania. Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z dnia 28 lutego 2006 r. P 13/05 OTK-A-2006/2/20 ogłoszonym w dniu 7 marca 2006 r. (Dz. U. Nr 38, poz. 268) uznał, że art. 73 P.p.s.a. w zakresie w jakim ustanawia siedmiodniowy termin przechowywania pisma procesowego i nie wymaga ponawiania zawiadomienia adresata o złożeniu tego pisma, jest niezgodny z art. 2 i art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

Przechodząc od rozważań ogólnych na grunt rozpoznawanej sprawy stwierdzić należy, iż z akt wynika, że zawiadomienie dla pełnomocnika Tarchomińskich Zakładów Farmaceutycznych "Polfa" adw. Jana Wojtyńskiego o terminie rozprawy wyznaczonej na dzień 17 września 2004 r. (k. 93) zostało awizowane w dniu 3 sierpnia 2004 r. Z adnotacji na kopercie wynika, że było ono awizowane tylko jeden raz i zostało odesłane. Dokonana przez Sąd pierwszej instancji ocena prawidłowości tego zawiadomienia była błędna. W tej sprawie realizacja konstytucyjnej zasady prawa do sądu wymagała, by po bezskutecznym upływie siedmiodniowego terminu na odebranie przesyłki dokonano ponownego jej wysłania na ten sam adres, aby w nowym siedmiodniowym terminie adwokat mógł odebrać pismo. Tego rodzaju tryb nie został w niniejszej sprawie wyczerpany.

W związku z tym należało rozważyć, czy to uchybienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wpłynęło na możliwość strony do działania w postępowaniu sądowoadministracyjnym oraz czy mimo tego uchybienia procesowego mogła ona bronić swoich praw.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego uznać należy, iż w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji strona została pozbawiona możliwości obrony swoich praw. Powyższe zawiadomienie dotyczyło bowiem drugiego terminu rozprawy, na którym rozpoznano sprawę merytorycznie i poinformowano o terminie ogłoszenia wyroku. Niewątpliwie ta rozprawa była istotna dla obrony praw strony. W sprawie wystąpiła zatem nieważność postępowania dotycząca rozprawy z dnia 17 września 2004 r. (art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a.)

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego w składzie orzekającym przepis art. 73 P.p.s.a. uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją nie powinien być w brzmieniu niekonstytucyjnym stosowany przez Sąd w odniesieniu do stanów faktycznych sprzed ogłoszenia orzeczenia Trybunału; por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 grudnia 2000 r. (III ZP 27/00, OSNP 2001, Nr 10, poz. 331).

W tych warunkach, skoro postępowanie przed Sądem pierwszej instancji w określonym zakresie było nieważne, ocena zasadności podnoszonych w skardze kasacyjnej zarzutów dotyczących naruszenia przez Sąd przepisów prawa materialnego nie był możliwa.

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na mocy art. 185 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji wyroku.

O kosztach orzeczono na mocy art. 203 pkt 2, art. 205 § 2, art. 209 cyt. ustawy, a ich wysokość określono na podstawie § 18 ust. 1 pkt 2 lit. a rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenie przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).