Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2878/19
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2021-11-09 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Gospodarka mieniem
Skarżony organ: Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 1 ust. 1, 1a, 2
journal: Dz.U. 2005 nr 169 poz 1418
law: Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej   Polskiej

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Elżbieta Kremer Sędziowie Sędzia NSA Maciej Dybowski (spr.) Sędzia del. WSA Arkadiusz Blewązka po rozpoznaniu w dniu 9 listopada 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 3 kwietnia 2019 r. sygn. akt I SA/Wa 2238/18 w sprawie ze skargi E.C., J.C. i K.C. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] września 2018 r. nr [...] w przedmiocie potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. prostuje uzasadnienie zaskarżonego wyroku w ten sposób, że słowa "z dnia 9 marca 2018 r., sygn. akt I OSK 1038/16", znajdujące się na s. 9 (dziewiątej) wers 6 (szósty) i 7 (siódmy) od dołu zastępuje słowami "z dnia 9 grudnia 2016 r., sygn. akt I OSK 389/15"; 2. oddala skargę kasacyjną; 3. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz E.C., J.C. i K.C. solidarnie kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 3 kwietnia 2019 r., sygn. akt I SA/Wa 2238/18 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu sprawy ze skargi E.C., J.C. i K.C. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] września 2018 r. nr [...] w przedmiocie potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody [...] z dnia [...] czerwca 2018 r. nr [...]; 2. zasądził od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji solidarnie na rzecz skarżących E.C., J.C. i K.C. kwotę 680 złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Wojewoda [...] (dalej Wojewoda), po rozpatrzeniu wniosków E.C. i K.C. oraz J.C. i W.C., decyzją z [...] października 2013 r. nr [...] (dalej decyzja z [...] października 2013 r.) odmówił potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez Z.C., W.C. i K.C. nieruchomości w miejscowości [...], powiat [...], na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Minister Skarbu Państwa decyzją z [...] grudnia 2013 r. nr [...] (dalej decyzja z [...] grudnia 2013 r.) utrzymał w mocy decyzję z [...] października 2013 r.

E.C., K.C. i J.C. (dalej wnioskodawcy) wnieśli do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję z [...] grudnia 2013 r. Zarzucili organom naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy: art. 7, 76 § 3, art. 77 § 1 i art. 80 kpa przez nierozpatrzenie całego materiału dowodowego i niewłaściwą jego ocenę, w szczególności nieuwzględnienie dowodów podważających decyzję Państwowego Urzędu Repatriacyjnego, w tym dokumentów urzędowych, co doprowadziło do ustalenia błędnego stanu faktycznego. Skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzających ją decyzji z [...] października 2013 r. i postanowienia z [...] marca 2013 r. w zakresie wielkości mienia pozostawionego poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokiem z 7 października 2014 r. I SA/Wa 285/14 (dalej wyrok I SA/Wa 285/15) oddalił skargę.

E.C., J.C. i K.C. wnieśli do Naczelnego Sądu Administracyjnego skargę kasacyjną. W uzasadnieniu zarzucili Sądowi I instancji i organom naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy: art. 7, 77 § 1, art. 80 kpa w zw. z art. 3 § 1 i art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.) przez brak należytej kontroli postępowania administracyjnego w zakresie oceny dowodów. Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z 9 grudnia 2016 r. I OSK 389/15 (dalej wyrok I OSK 389/15) uchylił zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję z [...] grudnia 2013 r. i poprzedzającą ją decyzję z [...] października 2013 r., i zwrócił sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Wojewoda [...] decyzją z [...] czerwca 2018 r. nr [...] (dalej decyzja z [...] czerwca 2018 r.) odmówił wnioskodawcom potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez W.C. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji (dalej Minister) decyzją z [...] września 2018 r. nr [...] (dalej decyzja z [...] września 2018 r.), po rozpatrzeniu odwołania E.C., K.C. i J.C. (dalej skarżący), utrzymał w mocy wydaną po ponownym rozpatrzeniu sprawy decyzję Wojewody [...] z [...] czerwca 2018 r. nr [...].

W uzasadnieniu Minister przypomniał dotychczasowy przebieg postępowania i szeroko omówił zebrane w sprawie dowody. Wyjaśnił, że z uzasadnienia decyzji I instancji wynika, że W.C. zmarł w dniu [...] maja 1945 r. i nigdy nie opuścił byłych terenów Rzeczypospolitej Polskiej. W.C. nie spełnił warunku opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub niemożliwości powrotu na to terytorium z przyczyn o których mowa w art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości [poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2017 r. poz. 2097), dalej urpr, ustawa z 2005 r. bądź ustawa rekompensacyjna]. Okoliczność ta ma zasadnicze znaczenie dla oceny nabycia przez wnioskodawców prawa do rekompensaty na podstawie spadkobrania.

Minister przywołał treść art. 77 § 1 kpa i art. 3 ust. 2 urpr i stwierdził, że W.C. przed wojną był jedynym właścicielem majątku pozostawionego w [...]. Został on uznany za zmarłego w dniu [...] maja 1945 r. Spadek po nim nabyli: żona Z.C. oraz dzieci W.C. i K.C., każde z nich po 1/3 części. Z treści oświadczenia J.C. z [...] października 2013 r. wynika, że W.C. nigdy nie opuścił byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, ponieważ zginął w trakcie działań wojennych. W ocenie organu nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 1 ust. 1, 1a i 2 urpr, zgodnie z którymi tzw. przymusowe przesiedlenie z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na obecne terytorium Rzeczypospolitej Polskiej jest jedną z podstawowych ustawowych przesłanek nabycia prawa do rekompensaty. Minister podkreślił, że przesłanki materialnoprawne określone w art. 2 w zw. z art. 1 urpr odnoszą się wyłącznie do osób fizycznych, które w dniu 1 września 1939 r. były właścicielami nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Ma to zdaniem Ministra istotne znaczenie w rozpatrywanej sprawie, ponieważ były właściciel mienia pozostawionego w majątku [...], uznany został za zmarłego w dniu [...] maja 1945 r. i nigdy nie opuścił byłych terytoriów Rzeczypospolitej Polskiej. Nie spełnia zatem warunku opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub niemożności powrotu na to terytorium z przyczyn o których mowa w art. 1 urpr. Nabycie owego prawa przez spadkobierców ma charakter pochodny względem prawa byłego właściciela. Jeśli były właściciel nie zrealizował przesłanek z art. 2 w związku z art. 1 urpr, to jego spadkobiercy nie mogą nabyć prawa do rekompensaty. Na potwierdzenie zasadności przedstawionego poglądu Minister przywołał fragmenty wyroku NSA z 9.3.2018 r. I OSK 1038/16 (dalej wyrok I OSK 1038/16). Minister stwierdził, że mimo podjętych przez organ działań w celu wypełnienia zaleceń wynikających z treści wyroku I OSK 389/15 zebrany materiał dowodowy nie pozwolił na usunięcie wątpliwości i rozbieżności, które potwierdzałyby żądania wnioskodawców dotyczące powierzchni pozostawionej nieruchomości. W ocenie Ministra, w wyniku rozbieżności w zebranym materiale dowodowym nie jest możliwe wydanie decyzji potwierdzającej prawo do rekompensaty. Wątpliwości Ministra budzi także, że fakty zawarte w zaświadczeniu wydanym przez Archiwum Państwowe Obwodu [...] z [...] czerwca 2009 r. nie zostały w późniejszym okresie potwierdzone przez to Archiwum w związku z pismami skierowanymi przez Wojewodę. W tej sytuacji Minister uznał decyzję [...] czerwca 2018 r. za prawidłową i utrzymał ją w mocy.

Skargę (uzupełnioną pismem z [...] marca 2019 r.) do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego złożyli E.C., K.C. i J.C., zarzucili decyzji z [...] września 2018 r. naruszenie przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy - art. 7, 77 § 1 i art. 80 kpa przez niewłaściwą ocenę materiału dowodowego, przez dokonanie przez organy ustaleń faktycznych sprzecznych z zebranymi w sprawie dowodami i niewzięcie pod uwagę słusznego interesu stron. Skarżący zarzucili decyzji naruszenie prawa materialnego - art. 1 ust. 2 i art. 2 urpr przez jego niezastosowanie, podczas gdy zebrane w sprawie dowody prowadzą do wniosku odmiennego niż przedstawiły organy.

W uzasadnieniu skarżący przedstawili argumenty na poparcie zasadności postawionych zarzutów. Wnieśli o: uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji z [...] czerwca 2018 r.; zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego wedle norm przepisanych (k. 2-5, 24-37v akt I SA/Wa 2238/18).

W odpowiedzi na skargę Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji (k. 8-11 akt I SA/Wa 2238/18).

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem I SA/Wa 2238/18 na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 135, art. 190 w zw. z art. 153 i art. 200 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm., dalej ppsa) orzekł jak w sentencji.

W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że analiza zebranego w niniejszej sprawie materiału dowodowego wskazuje na zasadność skargi. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2017 r. poz. 2097). Ustawa ta kompleksowo reguluje zagadnienia uprawnień Zabużan, określając w art. 1, 2 i 3 podmiotowe i przedmiotowe przesłanki, jakie musi spełnić wnioskodawca, by uzyskać potwierdzenie prawa do rekompensaty.

W rozpatrywanej sprawie podstawowe znaczenie ma fakt, że przedmiotowa sprawa była już rozpatrywana przez Naczelny Sąd Administracyjny, który wyrokiem I OSK 389/15 uchylił zaskarżony wyrok I SA/Wa 285/15, zaskarżoną decyzję Ministra Skarbu Państwa i poprzedzającą ją decyzję Wojewody [...] z [...] października 2013 r. Sprawę zwrócono do ponownego rozpoznania organowi I instancji.

Sąd, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Nie można oprzeć skargi kasacyjnej od orzeczenia wydanego po ponownym rozpoznaniu sprawy na podstawach sprzecznych z wykładnią prawa ustaloną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny (art. 190). Ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie (art. 153 ppsa). Taka sytuacja w rozpatrywanej sprawie nie miała miejsca.

Z treści art. 190 i 153 ppsa wynika, że w przypadku zaskarżenia do sądu administracyjnego decyzji wydanej w wyniku uprzedniego wydania przez sąd wyroku kasacyjnego i wyrażeniu w nim wiążącej oceny prawnej, ponownie rozpoznając sprawę, sąd administracyjny obowiązany jest dokonać kontroli, czy organ administracji prawidłowo uwzględnił wytyczne zawarte w wydanym wyroku. Podporządkowanie się wytycznym sądu i wyrażonej przezeń ocenie prawnej jest głównym kryterium poprawności nowo wydanej decyzji. Sąd ponownie rozpatrujący sprawę nie ma całkowitej swobody przy wydawaniu nowego orzeczenia. Oznacza to, że ilekroć dana sprawa będzie przedmiotem rozpoznania przez sąd, tylekroć będzie on związany oceną prawną wyrażoną w orzeczeniu Naczelnego Sądu Administracyjnego. Przez ocenę prawną należy rozumieć rozstrzygnięcie Naczelnego Sądu Administracyjnego co do prawnej wartości sprawy. Ocena prawna może dotyczyć stanu faktycznego, wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego, prawidłowości korzystania z uznania administracyjnego, kwestii zastosowania określonego przepisu prawa jako podstawy do wydania decyzji. Obowiązek podporządkowania się ocenie prawnej wyrażonej w wyroku sądu administracyjnego ciążący na organie administracji oraz sądzie może być wyłączony tylko w przypadku istotnej zmiany stanu prawnego lub faktycznego, a także po wzruszeniu wyroku. Oznacza to, że orzeczenie sądu administracyjnego wywiera skutki wykraczające poza zakres postępowania sądowoadministracyjnego, a jego oddziaływaniem objęte jest także przyszłe postępowanie administracyjne w sprawie. Związanie sądu administracyjnego w rozumieniu powołanych przepisów oznacza konieczność reagowania przez Sąd w razie stwierdzenia braku zastosowania się do wskazań w zakresie dalszego postępowania przed organem administracji publicznej.

W wyroku I OSK 389/15 Naczelny Sąd Administracyjny, uchylając wyrok I SA/Wa 285/15 oraz decyzję Ministra Skarbu Państwa i poprzedzającą ją decyzję z [...] października 2013 r., sformułował poglądy prawne i zalecenia, wiążące zarówno dla organów ponownie rozpatrujących sprawę, jak i dla Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. W uzasadnieniu wyroku I OSK 389/15 Naczelny Sąd Administracyjny uznał, odwołując się do treści art. 80 i 76 § 1 kpa, że dokonywana przez organy ocena zebranego w sprawie materiału dowodowego winna opierać się na całym materiale dowodowym zebranym przez organ i wszechstronnej analizie zebranego materiału dowodowego w kontekście znaczenia i wartości dowodów dla toczącej się sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny za prawidłowe przyjął stanowisko, zgodnie z którym "organ może odmówić wiary określonym dowodom, jednakże dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej ich oceny, a rozumowanie, w wyniku którego organ ustala istnienie okoliczności faktycznych powinno być zgodne z prawidłami logiki i nie może opierać się na przypuszczeniach". Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził jednoznacznie, że w rozpatrywanej sprawie "organy oparły swoje rozstrzygnięcia jedynie na części materiału dowodowego, pomijając istotne - zgromadzone w sprawie dowody". Naczelny Sąd Administracyjny wskazał istotne w jego ocenie dokumenty, które nie zostały przez organy właściwie przeanalizowane. W szczególności podkreślił, że wobec zarzutów skarżących dotyczących treści orzeczenia Państwowego Urzędu Repatriacyjnego z [...] czerwca 1946 r. i karty ewidencyjnej nr [...] "obowiązkiem orzekających w sprawie organów jest rozważenie podnoszonych przez strony argumentów w kontekście obalenia domniemania zgodności z prawdą wskazanych dokumentów urzędowych. Tymczasem, jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji, zagadnienie to nie było w sposób przekonywujący przedmiotem rozważań organów". NSA uznał, że "okoliczności wskazywane przez strony, z których wynikać miało podanie Urzędowi Repatriacyjnemu fałszywych danych o rodzaju i wielkości pozostawionego na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej - majątku, są na tyle osadzone w realiach historycznych, że powinny być rozważone przez orzekające w sprawie organy". Taka ocena Sądu działalności organów orzekających w sprawie zobowiązywała je przy ponownym rozpatrywaniu sprawy do dokonania ponownej, szczegółowej analizy całego zebranego w sprawie materiału dowodowego, z uwzględnieniem dogłębnej analizy dowodów wskazanych i omówionych przez Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wydanego wyroku. Analiza ta miała być wykonana w zgodzie z treścią art. 80 kpa i znaleźć właściwe odzwierciedlenie w uzasadnieniu wydanych orzeczeń w zgodzie z treścią art. 107 § 3 kpa.

Analiza uzasadnień zaskarżonych decyzji wskazuje, że ani organ I instancji, ani organ II instancji nie wykonały zaleceń zawartych w uzasadnieniu wyroku I OSK 389/15. W uzasadnieniu organu I instancji w ogóle nie ma analizy zebranego w sprawie materiału dowodowego. W uzasadnieniu organu II instancji kwestii tej poświęcony jest jedynie na ostatniej stronie jeden niewielki akapit, którego treści w żadnym wypadku nie można uznać za wykonanie zaleceń Naczelnego Sądu Administracyjnego. Organy obu instancji po ponownym rozpatrzeniu sprawy odmówiły wnioskodawcom potwierdzenia prawa do rekompensaty powołując się na okoliczność, że były właściciel pozostawionych nieruchomości, jak wynika ze znajdującego się w aktach sprawy sądowego postanowienia, został uznany za zmarłego z dniem 9 maja 1945 r. Oznacza to zdaniem organów, że były właściciel nie repatriował się, a zatem jego następcom prawnym nie przysługuje rekompensata. Sądowe postanowienie o uznaniu W.C. za zmarłego dołączono do wniosku z [...] grudnia 2008 r. (k. 1 akt administracyjnych), zatem jego treść znana była organom od początku postępowania w sprawie. Znana była także Sądom administracyjnym orzekającym wcześniej w tej sprawie. Nie jest to nowa okoliczność, która uzasadniałaby odstąpienie od realizacji wiążących organy zaleceń Naczelnego Sądu Administracyjnego. Ani Wojewódzki Sąd Administracyjny, ani Naczelny Sąd Administracyjny nie wywodziły z tego faktu konsekwencji prawnych, które obecnie podnoszą organy. Poprzednio wydane decyzje dotyczyły odmowy potwierdzenia wnioskodawcom prawa do rekompensaty za nieruchomości pozostawione przez spadkobierców W.C., o czym świadczy na przykład postanowienie Wojewody [...] z [...] marca 2013 r. (k. 180 akt administracyjnych) znajdujące się w aktach sprawy i treść uchylonych decyzji. Organy nie miały wątpliwości, że skoro były właściciel nieruchomości zginął w wyniku działań wojennych, to repatriantami którzy pozostawili nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, byli jego spadkobiercy. W związku z tym zarówno dokładna data śmierci W.C., jej miejsce i inne okoliczności nie miały w sprawie żadnego znaczenia. Fakt ten nie był kwestionowany ani przez organy, ani Sądy (w tym Naczelny Sąd Administracyjny) orzekające w sprawie. Uzasadnienia zaskarżonych decyzji wskazują, że ponownie rozpatrując sprawę, organy bez żadnego uzasadnienia zmieniły przedmiot postępowania. Niezależnie od oceny merytorycznej prawidłowości prezentowanego obecnie przez organy stanowiska, zmiana na tym etapie przez organy przedmiotu postępowania nie może być uznana za dopuszczalną. W postępowaniu wszczynanym na wniosek jego przedmiot zależy od woli strony składającej wniosek. To strona, a nie organ decyduje o przedmiotowym zakresie składanego wniosku. W rozpatrywanej sprawie organy prowadziły dotychczas postępowanie w sprawie potwierdzenia prawa do rekompensaty za nieruchomości pozostawione przez spadkobierców W.C.. Wnioskodawcy tego rozumienia złożonych wniosków nigdy nie kwestionowali, w szczególności w odwołaniach i skargach. Naczelny Sąd Administracyjny, rozpatrując złożoną skargę kasacyjną, także nie zakwestionował prawidłowości przedmiotu postępowania. Oznacza to, że jego zmiana po wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego musi być oceniana obecnie jako próba "obejścia" przez organy wiążących go zaleceń zawartych w wyroku I OSK 389/15. Takie działanie organów stoi w sprzeczności z art. 190 w zw. z art. 153 ppsa.

Skład orzekający w niniejszej sprawie nie podzielił poglądu wyrażonego w cytowanym w zaskarżonej decyzji wyroku I OSK 1038/16. Z art. 2 ust. 1 urpr wynika jedynie, że były właściciel pozostawionej nieruchomości w dniu 1 września 1939 r. miał posiadać obywatelstwo polskie i miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Przepis ten nie zawiera wyrażonego wprost warunku, by w tym dniu dana osoba była właścicielem pozostawionej nieruchomości. Nie można spełnienia takiego pozaustawowego warunku wymagać od osób, które właścicielami opuszczonych nieruchomości stały się w czasie działań wojennych w drodze dziedziczenia. Takie zawężenie podmiotowego zakresu osób uprawnionych do rekompensaty za tzw. mienie zabużańskie nie znajduje umocowania w przepisach powołanej ustawy. Art. 3 ust. 2 urpr dotyczy innej grupy uprawnionych - spadkobierców osób, które się repatriowały. Osoby te nie muszą spełniać ani warunku repatriacji, ani warunku zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jeśli tylko posiadają obywatelstwo polskie. W rozpatrywanej sprawie ocena stanowiska zawartego w wyroku I OSK 1038/16 nie może mieć znaczenia prawnego ze względu na omówione wyżej związanie organów i sądów treścią zapadłych wcześniej w rozpatrywanej sprawie wyroków. Przytoczony wyrok zapadł w innej sprawie i wyrażone w nim poglądy nie mogą stanowić podstawy do uchylenia się przez organy i Sąd orzekający od tego związania.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ winien, zgodnie z wiążącymi go zaleceniami Naczelnego Sądu Administracyjnego zawartym w wyroku z dnia "9 marca 2018 r., sygn. akt I OSK 1038/16" [winno być "9 grudnia 2016 r. I OSK 389/15"] oraz oceną prawną zawartą w niniejszym wyroku, dokonać dogłębnej analizy zebranego w sprawie materiału dowodowego, a następnie ustalić składniki mienia pozostawionego poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej przez Z.C., W.C. i K.C. W zależności od tych ustaleń organ oceni, czy w związku z dotychczas zrealizowanymi uprawnieniami, wnioskodawcom przysługuje jeszcze prawo do rekompensaty. Ustalenia organu winny znaleźć właściwe odzwierciedlenie w uzasadnieniu wydanego orzeczenia w zgodzie z treścią art. 107 § 3 kpa (k. 44, 46-50v akt I SA/Wa 2238/18).

Skargę kasacyjną wywiódł Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, reprezentowany przez r. pr. K.W., zaskarżając wyrok I SA/Wa 2238/18 w całości, zarzucając wyrokowi naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy:

1. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 153 ppsa przez uznanie, że dokonana przez organ analiza materiału dowodowego tylko w 1 akapicie uzasadnienia decyzji oznacza, że organ nie zastosował się do ocen prawnych i wskazań co do dalszego postępowania zawartych w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego I OSK 389/15 w sytuacji kiedy organ zastosował się do wskazań wynikając[cych] z ww. wyroku, wnikliwie zbadał wszystkie dokumenty zgromadzone w aktach sprawy, a wnikliwa analiza dokonana na ich podstawie doprowadziła do spostrzeżenia, że właściciel nieruchomości nie pozostawił nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., co miało istotny wpływ na wynik postępowania, gdyż gdyby nie doszło do naruszenia wskazanych powyżej przepisów to w sprawie nie zapadłby wyrok uwzględniający skargę;

2. art. 141 § 4 i [art.] 153 ppsa przez zawarcie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku niekonkretnych wskazań dla organów administracji co do dalszego sposobu postępowania w sprawie, a przez to nienależyte uzasadnienie orzeczenia Sądu, co poddaje w wątpliwość przeprowadzenie przez Sąd należytego i prawidłowego procesu rozumowania mającego być podstawą wydanego wyroku;

3. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 1 ust. 1, 1a i 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2017 r. poz. 2097) przez niezastosowanie i błędną wykładnię ww. przepisów w sytuacji kiedy skarga winna zostać oddalona, bowiem prawidłowa wykładnia art. 1 ust. 1, 1a i 2 ustawy z 2005 r. prowadzi do wniosku, że niespełnienie jednej z przesłanek warunkujących potwierdzenie prawa do rekompensaty (wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r.) uprawnia organ do wydania decyzji odmownej, co miało istotny wpływ na wynik sprawy bowiem prawidłowa wykładnia art. 1 ust. 1, 1a i 2 ustawy z 2005 r. prowadzi do wniosku, że wydana przez organ decyzja odpowiada prawu, co winno skutkować zastosowaniem art. 151 ppsa i oddaleniem skargi.

Skarżący kasacyjnie wniósł o: uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie; ewentualnie o: uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi E.C., J.C. i K.C. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z [...] września 2018 r. nr [...]; zasądzenie od skarżących na rzecz Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji [zwrotu] kosztów postępowania według norm przepisanych; rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie (k. 57-61v akt I SA/Wa 2238/18).

W odpowiedzi na skargę kasacyjną E.C., J.C. i K.C., reprezentowani przez adw. E.O., wnieśli o: oddalenie skargi kasacyjnej; zasądzenie solidarnie od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji zwrotu kosztów postępowania, w tym wynagrodzenia pełnomocnika według norm przepisanych (k. 74-77 akt I SA/Wa 2238/18).

Pismem z [...] sierpnia 2020 r. uczestnicy reprezentowani przez adw. E.O., wnieśli o przyspieszenie terminu rozprawy w sprawie, motywując wniosek tym, że sprawa trwa od stycznia 2008 r.; w tym czasie zmarła jedna z uczestniczek postępowania; pozostali uczestnicy są w wieku emerytalnym i schorowani; może się tak stać, że kolejne osoby nie dożyją prawomocnego rozstrzygnięcia sprawy (k. 85 akt I SA/Wa 2238/18).

Pismami z: [...] września 2020 r. i [...] sierpnia 2021 r. uczestnicy reprezentowani przez adw. E.O.; [...] lipca 2021 r. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, reprezentowany przez r. pr. K.W., wyrazili zgodę na rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym (k. 92, 104-105 akt I SA/Wa 2238/18).

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W świetle art. 183 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej i bierze z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania; bada przy tym wszystkie podniesione przez skarżącego zarzuty naruszenia prawa (uchwała pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z 26 października 2009 r. I OPS 10/09, ONSAiWSA 2010 z. 1 poz. 1).

W sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania.

Niezasadny okazał się zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 153 ppsa.

Przez ocenę prawną należy rozumieć sąd o prawnej wartości sprawy. Ocena prawna może dotyczyć stanu faktycznego, wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego, prawidłowości korzystania z uznania administracyjnego i kwestii zastosowania określonego przepisu prawa jako podstawy do wydania decyzji. Wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencję oceny prawnej. Dotyczą one sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych i wskazanie kierunku, w którym winno zmierzać przyszłe postępowanie (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz LexisNexis 2012 r., s. 396-397 uw. 1-2; A. Kabat, w: B. Dauter, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wolters Kluwer 2020 r., s. 520-521 uw. 2-5; M. Jagielska, J. Jagielski, R. Stankiewicz, M. Grzywacz w: red. R. Hauser, M. Wierzbowski, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, C.H. Beck 2021, s. 788-789, nb 4-8). Art. 153 ppsa ma charakter bezwzględnie obowiązujący, co oznacza, że ani organy administracji publicznej, ani sądy, orzekające ponownie w tej samej sprawie, nie mogą nie uwzględnić oceny prawnej i wskazań wyrażonych wcześniej w orzeczeniu sądu, gdyż są nimi związane. Nieprzestrzeganie tego przepisu w istocie podważałoby obowiązującą w demokratycznym państwie prawnym zasadę sądowej kontroli nad aktami i czynnościami organów administracji i prowadziło do niespójności działania systemu władzy publicznej. Związanie oceną prawną wyrażoną w wyroku (uzasadnieniu orzeczenia) oraz wynikającymi z niej wskazaniami co do dalszego postępowania oznacza, że organ nie może formułować nowych ocen prawnych, sprzecznych z wyrażonym wcześniej poglądem, lecz obowiązany jest do podporządkowania się jemu w pełnym zakresie oraz konsekwentnego reagowania w razie stwierdzenia braku zastosowania się do wskazań w zakresie dalszego postępowania przed organem administracji publicznej (wyrok NSA z: 4.6.2009 r. I OSK 426/08, Lex 561267; 30.7.2009 r. II FSK 451/08, Lex 526493; 23.9.2009 r. I FSK 494/09, Lex 594010; 13.7.2010 r. I GSK 940/09, Lex 594756; wyrok WSA we Wrocławiu z 14.01.2010 r. I SA/Wr 1591/09, Lex 559604).

Art. 153 ppsa pełni szczególną rolę w kontekście skuteczności i wykonalności orzeczeń sądów administracyjnych. Naruszenie art. 153 ppsa przez organy administracji pociąga za sobą niebezpieczeństwo ponownego zaskarżenia podjętej decyzji do sądu administracyjnego, unicestwienie bytu prawnego przedmiotowej decyzji i konieczność ponownego przeprowadzenia postępowania administracyjnego co do istoty sprawy. W ten sposób toczące się postępowanie administracyjne z nieuzasadnionych powodów ulega przedłużeniu. Dlatego art. 153 ppsa określa taką relację między organem administracyjnym a sądem, która sprowadza się do związania organu oceną prawną i wskazaniami do dalszego postępowania, gdzie nie ma miejsca na polemikę organu z oceną prawną i wskazaniami do dalszego postępowania. Zgodnie z zasadą praworządności (art. 7 Konstytucji RP i art. 6 kpa), organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa.

Pogląd prawny wyrażony w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego w innej sprawie nie stanowi przesłanki odstąpienia od związania organu oceną prawną i wskazaniami do dalszego postępowania (art. 153 i 190 ppsa). Związanie wykładnią oznacza, że sąd, któremu sprawa została przekazana do ponownego rozpoznania, nie ma całkowitej swobody przy wydawaniu nowego orzeczenia. Przede wszystkim "granice sprawy", o których mowa w art. 134 § 1 ppsa podlegają zawężeniu do granic, w jakich NSA rozpoznawał sprawę (art. 183 ppsa) i w jakich wydał orzeczenie na podstawie art. 185 § 1 ppsa. Rozpoznając sprawę powtórnie, sąd pierwszej instancji musi interpretować i stosować art. 134 § 1 ppsa przy uwzględnieniu postanowień zawartych w art. 168 § 3, art. 183 § 1 i art. 190 ppsa (wyrok NSA z 15. 9.2020 r. II GSK 224/20, Lex 3082003, aprobowany przez B. Dautera w: B. Dauter, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, LEX/el 2021, uw. 13 do art. 190).

W uzasadnieniu wyroku I OSK 389/19 Naczelny Sąd Administracyjny zwrócił uwagę, że "art. 6 ust. 4 ustawy o realizacji prawa do rekompensaty zawiera otwarty katalog środków dowodowych, o czym świadczy zwrot "są nimi w szczególności", a głównym celem tego przepisu jest ustalenie zgodnego z rzeczywistością stanu faktycznego. W konsekwencji jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem.

Obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego jest związany ściśle z przyjętą w k.p.a. zasadą swobodnej oceny dowodów (art. 80 k.p.a.). Zarówno w nauce, jak i w praktyce orzeczniczej podkreśla się, iż swobodna ocena dowodów, aby nie przerodziła się w samowolę, musi być dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny, tj. opierać się na całym materiale dowodowym zebranym przez organ. Ocena taka powinna być też oparta na wszechstronnej analizie zebranego materiału dowodowego w kontekście znaczenia i wartości dowodów dla toczącej się sprawy z zastrzeżeniem ograniczeń dotyczących dokumentów urzędowych, które mają na podstawie art. 76 § 1 k.p.a. szczególną moc dowodową. Organ może odmówić wiary określonym dowodom, jednakże dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej ich oceny, a rozumowanie, w wyniku którego organ ustala istnienie okoliczności faktycznych powinno być zgodne z prawidłami logiki i nie może opierać się na przypuszczeniach.

W myśl przepisu art. 76 § 1 i 2 k.p.a. dokumenty urzędowe sporządzone w przepisanej formie przez powołane do tego organy państwowe w ich zakresie działania lub inne podmioty w zakresie poruczonych im z mocy prawa lub porozumienia spraw stanowią dowód tego, co zostało w nich urzędowo stwierdzone. Nie wyłącza to jednak możliwości przeprowadzenia dowodu przeciwko treści tych dokumentów (art. 76 § 3 k.p.a.). Należy przy tym zauważyć, że Kodeks postępowania administracyjnego nie wprowadza ograniczeń w odniesieniu do środków dowodowych, które organ orzekający może dopuścić w celu obalenia mocy dowodowej dokumentów urzędowych (por. wyrok NSA z 28 lipca 2011 r., sygn. akt I OSK 1337/10). Domniemanie zgodności z prawdą dokumentu urzędowego może być obalone wszelkimi środkami dowodowymi, jednakże strona, która zaprzecza prawdziwości dokumentu urzędowego, powinna tę okoliczność udowodnić (por. wyrok NSA z 21 lipca 2011 r., sygn. akt II OSK 1228/10). W razie zaś obalenia domniemania zgodności z prawdą lub domniemania prawdziwości dokumentu urzędowego nie może on być potraktowany jako dowód w sprawie ("Kodeks postępowania administracyjnego, Komentarz" autorstwa B. Adamiak, J. Borkowskiego, Wyd. CH Beck, Warszawa 2011, s. 338 [, nb 8])".

Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że "organy oparły swoje rozstrzygnięcia jedynie na części materiału dowodowego, pomijając istotne - zgromadzone w sprawie dowody. Nie ulega wątpliwości, iż dowody z dokumentów urzędowych zgromadzonych w niniejszej sprawie wskazują na różną wielkość i rodzaj pozostawionego poza granicami RP majątku. I tak z jednej strony orzeczenie Państwowego Urzędu Repatriacyjnego z dnia [...] czerwca 1946 r. oraz karta ewidencyjna nr [...] stwierdzają, że Z.C. pozostawiła na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej w miejscowości [...] parterowy dom mieszkalny o 4 ubikacjach, budynki gospodarcze o powierzchni 200 m2, murowane, kryte dachówką oraz 23 ha ziemi ornej. Okoliczności te potwierdzają także oświadczenia J.L. i D.P. z dnia [...] czerwca 1946 r. Z drugiej strony zaświadczenie Archiwum Państwowego Obwodu [...] z dnia [...] czerwca 2009 r. (odnoszące się do stanu na 1934 r.) potwierdza, że W.C. był właścicielem majątku w miejscowości [...], w rejonie [...] o powierzchni 549 ha.

Taką samą informację zawiera pismo Archiwum Urzędu Obwodu [...] z dnia [...] sierpnia 2010 r., stanowiące odpowiedź na pismo Wojewody [...]. Także znajdujący się w aktach administracyjnych sprawy, a całkowicie przez Sąd Wojewódzki pominięty, akt notarialny sporządzony przez notariusza K.M. w dniu [...] sierpnia 1939 r. potwierdza, że W.C. jest nadal właścicielem "dóbr w [...]". Z dowodami tymi korespondują oświadczenia J.J. i O.M. złożone [...] września 2009 r. Świadkowie ci wskazują na istotne okoliczności, a mianowicie na to, że na terenie majątku W. i Z.C. znajdował się m.in. pałac o wymiarach 30x15 m, posiadający 15-16 pokoi, budynek gospodarczo-mieszkalny o wymiarach 25x10 m, murowany, szkoła, młyn, kuźnia a także inne zabudowania gospodarcze. W aktach administracyjnych znajduje się również - nadesłany przez skarżących przy piśmie z dnia [...] marca 2012 r. - materiał fotograficzny przedstawiający, zdaniem skarżących, zabudowania majątku we wsi [...]. Na fotografiach tych widoczny jest między innymi dwukondygnacyjny budynek mieszkalny o charakterze pałacowym.

Ponadto - na karcie 29 akt administracyjnych - znajduje się oświadczenie W.C., J.C., K.C. i E.C. z dnia [...] września 2011 r., z którego wynika, iż Z.C. po przybyciu na terytorium powojennej Polski podała w Urzędzie Repatriacyjnym nieprawdziwe dane odnośnie wielkości majątku pozostawionego w [...], gdyż obawiała się represji związanych z posiadaniem tak dużego majątku (549 ha) oraz zaliczenia jej oraz jej dzieci do grupy tzw. "kułaków", co mogło powodować, że byliby pozostawieni bez środków do życia.

Zdaniem NSA, Sąd I instancji [w uzasadnieniu wyroku I SA/Wa 285/14] błędnie przyjął, iż orzekające w sprawie organy dokonały - zgodnej z art. 80 k.p.a. - oceny całokształtu materiału obwodowego sprawy. W sprawie niniejszej kluczową kwestią jest bowiem kwestia oceny dowodów w postaci orzeczenia PUR z [...] czerwca 1946 r. oraz karty ewidencyjnej nr [...]. Skarżący podważają przecież wskazane dokumenty urzędowe, twierdząc, iż poświadczają one nieprawdę w wyniku celowo fałszywie złożonego oświadczenia wiedzy Z.C. Skarżący dążą zatem do obalenia mocy dowodowej wskazanych dokumentów urzędowych w oparciu o przepis art. 76 § 3 k.p.a.

W takiej sytuacji obowiązkiem orzekających w sprawie organów jest rozważenie podnoszonych przez strony argumentów w kontekście obalenia domniemania zgodności z prawdą wskazanych dokumentów urzędowych. Tymczasem, jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji, zagadnienie to nie było w sposób przekonywujący przedmiotem rozważań organów.

Całkowicie dowolne są w tej mierze ustalenia Sądu Wojewódzkiego [w uzasadnieniu wyroku I SA/Wa 285/14], iż argumentacja stron zawarta w skardze jest niezgodna z doświadczeniem życiowym i z zasadami logiki. Wręcz przeciwnie, okoliczności wskazywane przez strony, z których wynikać miało podanie Urzędowi Repatriacyjnemu fałszywych danych o rodzaju i wielkości pozostawionego na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej - majątku, są na tyle osadzone w realiach historycznych, że powinny być rozważone przez orzekające w sprawie organy" (uzasadnienie wyroku I OSK 389/15).

Nietrafnie skarżący kasacyjnie podniósł, że "organ zastosował się od wskazań wynikających z ww. wyroku [I OSK 389/15], wnikliwie zbadał wszystkie dokumenty zgromadzone w aktach sprawy, a wnikliwa analiza dokonana na ich podstawie doprowadziła do spostrzeżenia, iż właściciel nieruchomości nie pozostawił nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r.".

Trafnie wskazuje się w doktrynie, że podstawową zasadą postępowania dowodowego jest zasada swobodnej oceny dowodów. "Zasada swobodnej oceny dowodów nie oznacza, że organ jest uprawniony do oceny dowodów według swego widzimisię: swoją ocenę w tej mierze obowiązany jest oprzeć na przekonujących podstawach i dać temu wyraz w uzasadnieniu (jeśli ustawa nie zwalnia go od tego obowiązku)" Eemanuel Iserzon w: E. Iserzon, Jerzy Starościak, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, teksty, wzory i formularze, W. Pr. 1970, s. 154-155, uw. 3; Barbara Adamiak w: B. Adamiak, Jerzy Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz. C.H Beck 2021, s. 550, nb 1.

W myśl naczelnej zasady postępowania administracyjnego, tj. zasady prawdy obiektywnej, wyrażonej w art. 7 i skonkretyzowanej przepisem art. 77 § 1 kpa, organy administracji publicznej prowadzące postępowanie mają każdorazowo obowiązek dokonać wszechstronnej oceny konkretnej sprawy, jak i podjąć wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia jej stanu faktycznego. Powyższe z kolei winno znaleźć swe odzwierciedlenie w uzasadnieniu podjętej decyzji (art. 107 § 3 kpa; wyrok NSA z 13.12.2018 r. II GSK 4595/16, Lex 2630265). Obowiązkiem organu jest rozpatrzyć nie tylko poszczególne dowody z osobna, ale wszystkie dowody we wzajemnej łączności. Dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego możliwa jest ocena, czy dana okoliczność została udowodniona. Organ administracji publicznej może określonym dowodom odmówić wiary, ale dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej oceny. Tylko jeżeli organ administracji publicznej uzasadnił przekonująco dlaczego uwzględnił jedne dowody i odmówił uwzględnienia, względnie uznał za niewystarczające, nieprzekonywujące dla udowodnienia tez przedstawianych przez stronę, to nie można z tego powodu skutecznie podważyć stanowiska organu zarzucając mu oparcie rozstrzygnięcia na błędnym ustaleniu stanu faktycznego i tym samym błędnej ocenie tego stanu pod względem prawnym (wyrok NSA z 23.2.2018 r. II OSK 1903/17, Lex 2458235; B. Adamiak - op. cit., s. 550-551, nb 2, 3).

Sąd I instancji słusznie wskazał, że Wojewoda w decyzji z [...] czerwca 2018 r. - wbrew wyraźnym wskazaniom zawartym w uzasadnieniu wyroku I OSK 389/15 - w ogóle nie dokonał oceny zebranych w sprawie dowodów i nie przedstawił tej oceny zgodnie z art. 107 § 3 kpa, do czego został wiążąco obowiązany (art. 153 i 190 kpa). Minister w decyzji z [...] września 2018 r. nietrafnie ocenił (organ odwoławczy nie wydaje "opinii"; art. 84 § 1 in fine kpa), że "organ wojewódzki wyczerpująco odniósł się do dowodów znajdujących się w aktach sprawy, wypełniając tym samym dyspozycję art. 7, 77 i 80 k.p.a.", skoro Wojewoda przywołał jedynie zaświadczenie archiwalne Archiwum Państwowego Obwodu [...] z [...] czerwca 2009 r. [...] i postanowienie Sądu Rejonowego w [...] z [...] sierpnia 2010 r. I Ns [...] (s. 2 akapit przedostatni i ostatni decyzji z [...] czerwca 2018 r. - k. 328v akt Wojewody), nie dokonując jakiejkolwiek oceny tych dowodów, w tym w powiązaniu z innymi dowodami zebranymi w sprawie. Nie spełnia wymogów oceny dowodów zgodnie z art. 80 kpa stwierdzenie, że "wiele [które konkretnie ?] z nich [dowodów] stoi w sprzeczności ze sobą, bądź ich treść nie jest wystarczająca by jednoznacznie ocenić stan faktyczny i prawny w stosunku do ustalenia powierzchni nieruchomości położonej w majątku [...]" (s. 12 akapit 3 decyzji z [...] września 2018 r.).

Narusza wymogi art. 80 kpa ocena zaświadczenia archiwalnego Archiwum Państwowego Obwodu [...] z [...] czerwca 2009 r. [...] (omyłkowo przywołane przez Ministra jako "15. pismo Archiwum Państwowego Obwodu [...] z [...] czerwca 2009 r....; s. 4 akapit 1 decyzji z [...] września 2018 r.) w świetle trzech pism Archiwum Państwowego Obwodu [...] z: [...] lipca 2010 r. Nr [...] (k. 18, 20 akt Wojewody), z załączoną doń kserokopią zaświadczenia archiwalnego Archiwum Państwowego Obwodu [...] z [...] czerwca 2009 r. [...] (k. 17=13 akt Wojewody); [...] sierpnia 2012 r. Nr "[...]" ["winno być "[...]"] (k. 157a=149, 156 akt Wojewody) i [...] sierpnia 2017 r. Nr [...] Archiwum Państwowego Obwodu [...] (k. 298, 288 akt Wojewody). Pisma te nie podważają wiarygodności zaświadczenia archiwalnego z [...] czerwca 2009 r. [...], skoro Archiwum Państwowe Obwodu [...] nie dysponowało innymi dokumentami niż te, które pozwoliły zaświadczyć, że W.C. według stanu na rok [...] widnieje jako właściciel majątku we wsi [...] w rejonie [...] o powierzchni całkowitej [...] hektarów, a Dyrektor Archiwum, wskazał: "Podstawa: [precyzyjnie wskazane źródło informacji - tłumacz przywołał ukraińskie oznaczenie numeru sprawy jak w oryginale] -/- Innych informacji brak. -/-". (k. 15 i 13 akt Wojewody). Pismo z [...] lipca 2010 r. Nr [...] wprost potwierdza treść zaświadczenia archiwalnego z [...] czerwca 2009 r. [...]. Zrozumiałym jest, że odpowiedzi na kolejne pisma organów administracji publicznej nie zawierały dodatkowych informacji o majątku pozostawionym przez W.C. w [...], skoro pismo z [...] sierpnia 2012 r. dotyczyło Z.C. (k. 157a=149, 156 akt Wojewody) która nie była właścicielką nieruchomości we wsi [...] według stanu na rok [...] i brak dowodów, by była właścicielką lub współwłaścicielką tego majątku aż do śmierci W.C. Pismo z [...] sierpnia 2017 r. dotyczyło "prawa własności do nieruchomości rodziny C." (k. 298, 288 akt Wojewody; która to rodzina nie była właścicielami nieruchomości we wsi [...], skoro właścicielem tej nieruchomości był jedynie W.C.). Wszystkie te pisma Archiwum i zaświadczenie archiwalne z [...] czerwca 2009 r. [...] nie są ze sobą sprzeczne i trudno jest oczekiwać, by "dane zawarte w zaświadczeniu wydanym przez Archiwum "Państwowego" [winno być "Państwowe"] Obwodu [...] z dnia [...] czerwca 2009 r. [...]" (s. 12 akapit przedostatni decyzji z [...] września 2018 r.) miałyby zostać w późniejszym okresie potwierdzone w związku z pismami Wojewody przez ww. Archiwum w innej postaci niż wynikająca z zaświadczenia archiwalnego z [...] czerwca 2009 r. (chyba, że odnaleziono by dalsze dokumenty dotyczące tej nieruchomości, czego Archiwum nie podniosło). Skarżący kasacyjnie pomija to, że pisma Wojewody kierowane do Konsulatu Generalnego RP we [...] nie były precyzyjne - pismem z [...] kwietnia 2012 r. Wojewoda pytał "jakie nieruchomości wchodziły w skład mienia pozostawionego poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, tj. w miejscowości [...], powiat [...], województwo stanisławowskie..., którego właścicielką była Pani Z.C.... Ze zgromadzonych przez tutejszy Urząd dokumentów wynika, że nieruchomość ta w chwili jej opuszczenia mogła również stanowić współwłasność...: 1. Z.C...., 2. K.C...., W.C.... . Tylko dzięki pismu wnioskodawców z [...] kwietnia 2012 r., w piśmie z [...] maja 2012 r. Wojewoda dodatkowo wskazał, "że właścicielem nieruchomości... mógł być również Pan W.C.... (k. 135, 141, 142 akt Wojewody). W piśmie z [...] lipca 2017 r. do Konsulatu Generalnego RP we [...] Wojewoda wskazał wszystkie 4 ww. osoby, lecz ograniczył się jedynie prośby "o pomoc w pozyskaniu z archiwów Ukrainy jakichkolwiek dokumentów...", nie wskazując wprost, że prosi Konsulat o zwrócenie się w szczególności do "Państwowego Archiwum Obwodu [...]...", na które to Archiwum wskazało Archiwum Akt Nowych w Warszawie pismem z [...] lutego 2013 r. (k. 172, 284 akt Wojewody; [...] - do II wojny światowej jako [...] - był stolicą województwa stanisławowskiego, w którym leżała [...]), skutkiem czego Wojewoda otrzymał kolejną - czwartą już odpowiedź z Archiwum Państwowego Obwodu [...], niesprzeczną z zaświadczeniem archiwalnym z [...] czerwca 2009 r. [...] (k. 298, 288 akt Wojewody).

Organy nie mogą się kontentować tym, że "budzi poważną wątpliwość Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji fakt, iż dane zawarte w zaświadczeniu wydanym przez Archiwum "Państwowego" [winno być "Państwowe"] Obwodu [...] z dnia [...] czerwca 2009 r. [...] nie zostały w późniejszym okresie potwierdzone przez ww. archiwum w związku pismami kierowanymi przez organ wojewódzki" (s. 6 akapit 1 skargi kasacyjnej), skoro dokumenty posiadane przez Archiwum nie dawały podstaw do wydania zaświadczenia archiwalnego o innej treści niż wydane dnia [...] czerwca 2009 r. W aktach brak dowodu przeciwnego bądź dowodu przeciwieństwa (H. Dolecki, Ciężar dowodu w polskim procesie cywilnym, W. Pr. PWN 1998, s. 126-128; przeciwdowodu – B. Adamiak - op. cit., 2021, s. 530, Nb 8) wobec wskazanego dowodu urzędowego z tłumaczenia przysięgłego zaświadczenia archiwalnego z dnia [...] czerwca 2009 r. [...] Archiwum Państwowego Obwodu [...]. Pod rządem rpa doktryna przyjmowała, że dokumentami publicznymi były w szczególności: orzeczenia sądowe; przekład pisma, dokonany przez zarejestrowanego tłumacza itd. (Bronisław Graczyk, Postępowanie administracyjne. Zarys sytemu z dodaniem tekstów podstawowych przepisów prawnych, W. Pr. 1953, s. 112, 116; B. Adamiak - op. cit., s. 525 nb 2).

Organy obu instancji całkowicie dowolnie przyjęły, że "były właściciel mienia pozostawionego w majątku [...]... nigdy nie opuścił byłych terenów RP" (s. 4 akapit 2 decyzji z [...] czerwca 2018 r.; s. 11 akapit 2 decyzji z [...] września 2018 r.). Wbrew skarżącemu kasacyjnie, podstawą takiego ustalenia nie mogło być odwołanie J.C. z [...] października 2013 r. (s. 4 akapit 2 skargi kasacyjnej). Organy obu instancji i autor skargi kasacyjnej przeinaczył treść odwołania J.C. (k. 243-240 akt Wojewody), który w istotnym w tej materii fragmencie odwołania wskazał: "Po pierwsze mój dziadek W.C. nigdy w życiu nie opuścił terytorium Polski" (s. 3 wers 11-12 odwołania - k. 242 akt Wojewody); w odwołaniu J.C. nie użył sformułowania "nigdy nie opuścił byłych terenów RP". Cały kontekst odwołania potwierdza fakt, że zmobilizowany W.C. walczył od 1 września 1939 r. z Niemcami (s. 3 wers 13-15 odwołania). Na to przeinaczenie trafnie zwrócił uwagę pełnomocnik wnioskodawców w odwołaniu z [...] czerwca 2018 r. (k. 339 akt Wojewody), co uszło uwadze organu odwoławczego i skarżącego kasacyjnie.

Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku I OSK 389/15 nakazał przy ocenie dowodów uwzględnienie realiów historycznych, towarzyszących utracie własności nieruchomości na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Organy obu instancji całkowicie to wskazanie pominęły, naruszając art. 153 ppsa, co trafnie uznał Sąd I instancji.

W uzasadnieniu postanowienia z [...] listopada 1973 r. [...] Sąd Powiatowy w Kluczborku wskazał: "Jak wynika z przeprowadzonego postępowania dowodowego W.C. "zgonął" [zapewne "zginął"] w czasie działań wojennych. Został we wrześniu 1939 r. powołany do wojska polskiego i od tego czasu wnioskodawczyni jako jego żona nie miała o nim żadnych wiadomości. Słuchana w sprawie świadek R.T. zeznała, że w 1940 r. od znajomych dowiedziała się, że W.C. zginął w czasie działań wojennych jednakże nie pamięta gdzie i dokładnej daty" (k. 6 akt administracyjnych).

Minister nietrafnie w zaskarżonej decyzji uznał, powołując postanowienie Sądu powszechnego, którym uznano W.C. za zmarłego w dniu [...] maja 1945 r., że W.C. nie spełnił zasadniczego warunku opuszczenia byłego terytorium RP lub niemożności powrotu na to terytorium z przyczyn, o których mowa w art. 1 ustawy z 2005 r. (s. 11 akapit 2 decyzji z [...] września 2018 r.). Ani treść postanowienia Sądu Powiatowego w [...]z [...] października 1973 r. sygn. akt "Ns" [zapewne "C."] [...] o uznaniu za zmarłego W.C., w którym jedynie oznaczono chwilę jego śmierci na [...] maja 1945 r. (k. 337 akt Wojewody).

W istocie postanowienie wydane na podstawie art. 533 kpc nie wskazuje daty pewnej śmierci zaginionego ani miejsca jego śmierci. Wniosek o uznanie za zmarłego, oprócz danych koniecznych dla wniosku o wszczęcie postępowania, powinien zawierać: 1) imię, nazwisko i wiek zaginionego, imiona jego rodziców oraz nazwisko rodowe matki; 2) ostatnie znane miejsce zamieszkania i pobytu zaginionego (art. 529 § 1 kpc). We wniosku o wszczęcie postępowania należy podać ostatnie znane miejsce zamieszkania i pobytu zaginionego. Chodzi oczywiście o miejsce znane wnioskodawcy... Wymaganiem formalnym jest również uprawdopodobnienie okoliczności uzasadniających wniosek. W tym celu wnioskodawca winien wskazać w uzasadnieniu wniosku wszystkie znane mu fakty i dowody, które uczynią żądanie wniosku prawdopodobnym. W związku z art. 243 wnioskodawca może powoływać i przedstawiać zarówno dowody, w tym tzw. dowody niedające pewności, jak i inne środki nieuznawane przez kodeks za dowody (np. pisemne oświadczenia, surogaty dokumentów). Z metodologicznego punktu widzenia uprawdopodobnienie nastąpi wtedy, gdy wnioskodawca tak uzasadni swoje twierdzenie, że będzie można uznać, iż jest ono prawdziwe (M. Iżykowski, Charakterystyka prawna uprawdopodobnienia w postępowaniu cywilnym, NP 1980/3/s. 71). W orzecznictwie przyjęto, że uprawdopodobnienie wniosku może nastąpić tylko przez wskazanie przesłuchania wnioskodawcy jako źródła dowodowego (orzeczenie SN z 17.12.1949 r. Wa.C. 186/49, OSN 1950/2/35). Wskazana jest informacja o stanie cywilnym zaginionego, jego zawodzie, miejscu urodzenia, wszystkich miejscach pobytu (nie tylko ostatnim), jeśli przyczyniłoby by się to do rekonstrukcji wydarzeń poprzedzających zaginięcie. Wnioskodawca winien także podać fakty pozwalające lub ułatwiające identyfikację przez osoby postronne. Jeśli zaginięcie osoby pozostaje w związku z wojną, ale także w innych wypadkach, należy - w razie potrzeby - zwrócić się o informacje dotyczące osoby zaginionej do Polskiego Czerwonego Krzyża albo do odpowiednich organizacji międzynarodowych (np. stowarzyszeń Międzynarodowego Czerwonego Krzyża...; J. Gudowski w: red. T. Ereciński, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, T. IV Postępowanie rozpoznawcze. Postępowanie zabezpieczające. Wolters Kluwer 2016, s. 159-161, uw. 3, 4, 6 do art. 529; uw. 4 do art. 530). Okoliczności uzasadniające wniosek należy uprawdopodobnić (art. 529 § 2 kpc). W sprawie o uznanie za zmarłego sąd orzekający winien dążyć do ustalenia daty, która w świetle okoliczności sprawy jest najbardziej prawdopodobna jako data śmierci zaginionego (art. 31 § 2 kc; także orzeczenie SN z 21.2.1953 r. C.2948/52, OSN 1953/4/122). Przy dokonywaniu tego ustalenia dopuszczalne są wszystkie środki dowodowe oraz domniemania faktyczne (orzeczenie SN z: 15.6.1948 r. Kr.C. 260/48, PN 1949/5-6/s. 460 z notką B. Dobrzańskiego; 18.7.1963 r. III CR 162/63, OSNPG 1964/2/13, aprobowane przez J. Gudowskiego - op. cit., s. 165, uw. 8 do art. 533). Organ prowadzący postępowanie, jeśli poddawał w wątpliwość twierdzenia skarżących (do czego w okolicznościach faktycznych kontrolowanej sprawy nie było podstaw) o: zmobilizowaniu W.C. z dniem [...] sierpnia 1939 r. o godz. 11oo (art. 106 § 5 ppsa w zw. z art. 231 kpc - skoro [...] sierpnia 1939 r. o godz. 11oo ogłoszono mobilizację powszechną, a W.C. zdążył uczestniczyć w udzieleniu żonie Z.C. pełnomocnictwa "do zarządu całego swego majątku ruchomego i nieruchomego, w [...] położonego" przed notariuszem K. M. w [...]; k. 42-42v akt Wojewody; Adam A. Ostanek, Przebieg mobilizacji 1939 roku na terenie Okręgu Korpusu nr VI Lwów", Studia z dziejów wojskowości, t. II 2013, s. 217 - k. 32 akt I SA/Wa 2238/18); stawieniu się przezeń w dniu 1 września 1939 r. w jednostce wojskowej we [...]; o przekazaniu telefonicznie tego dnia przez W.C. swej żonie informacji, że jego jednostka wojskowa została skierowana do Polski zachodniej do walki z Niemcami, winien był zwrócić się do Sądu Rejonowego w [...] o nadesłanie akt sprawy - z wniosku Z.C. o uznanie za zmarłego W.C. - byłego Sądu Powiatowego w [...] sygn. akt C. [...] (przy czym do akt postępowania administracyjnego złożono odpisy postanowień Sądu Powiatowego w [...] z: [...] października 1973 r. sygn. akt Ns [...] i [...] listopada 1973 r. sygn. C. [...] o sprostowaniu postanowienia z [...] października 1973 r.).

Informacja o skierowaniu jednostek liniowych z Kresów - w tym ze Lwowa - do walk z Niemcami znajduje potwierdzenie w faktach powszechnie znanych (Plan "Zachód"; Adam A. Ostanek – op. cit., s. 205-220). Określenie fakty powszechnie znane obejmuje również fakty historyczne, utrwalone w piśmiennictwie naukowym, a więc te relacje o pewnych mających miejsce w przeszłości zdarzeniach, które w sposób zgodny z zasadami metodologii naukowej - na podstawie różnorakich źródeł, zostały ujawnione przez historyków (wyrok SN z 9.3.1993 r. WRN 8/93, OSNKW 1993/7-8/49 z glosami J. Tylmana, OPS 1994/6/117 i S. Przyjemskiego, WPP 1994/2/101 (aprobowane przez J. Gudowskiego - op. cit. t. IV, s. 160, uw. 8 do art. 529; T. Ereciński - op. cit. t. II, s. 285, uw. 1; art. 77 § 4 kpa; art. 106 § 4 ppsa; art. 228 § 1 kpc). Postanowienie z [...] sierpnia 2010 r. [...] Sądu Rejonowego w [...] o stwierdzeniu nabycia spadku po W.C. zawiera w istocie nieuprawnione sformułowanie "po zmarłym w dniu [...] maja 1945 r. w [...]", bowiem W.C. został uznany "za zmarłego i oznaczono chwilę jego śmierci na [...] maja 1945 r.", co z uwagi na metodykę prowadzenia spraw o uznanie za zmarłego nie uprawniało organów obu instancji do uznania, że W.C. istotnie zmarł dnia [...] maja 1945 r., ani że zmarł on rzeczywiście w [...] (która była jedynie ostatnim znanym jego miejscem zamieszkania w rozumieniu art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego - Dz. U. z 1932 r. poz. 934, nie zaś ostatnim miejscem jego pobytu), ani tym bardziej, że W.C. "nigdy nie opuścił byłych terenów RP" (s. 4 akapit 2 decyzji z [...] czerwca 2018 r.; s. 11 akapit 2 decyzji z [...] września 2018 r.).

Brak podstaw do przyjęcia, że W.C. zmarł w [...] - zwłaszcza dnia [...] maja 1945 r. Do faktów powszechnie znanych (art. 106 § 4 ppsa) należy to, że władze radzieckie od wejścia dnia 17 września 1939 r. na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej objęły szczególnymi represjami ziemian - w tym zabójstwami bądź ich zsyłką na Syberię (Krzysztof Jasiewicz, Lista strat ziemiaństwa polskiego, Archiwum Wschodnie, Instytut Historii PAN, Instytut Studiów Politycznych PAN, Wyd. POMOST ALFA Warszawa 1995). W tajnej dyrektywie z 15 września 1939 r., Ławrientij Beria dokładnie określał zadania czekistowsko-operacyjnych grup NKWD, wkraczających w ślad za jednostkami Armii Czerwonej na anektowane terytoria. Nakazywano natychmiastowe aresztowanie funkcjonariuszy policji, żandarmów, pracowników wywiadu i kontrwywiadu, urzędników, przedstawicieli elit rządzących "... Operguppy NKWD są zobowiązane do wykonania następujących zadań: 1. ... 5. W celu zapobieżenia spiskowej, zdradzieckiej działalności, aresztujcie znaczniejszych reprezentantów [spośród] obszarników [tak w dokumentach NKWD nazywano ziemian], książąt, szlachty oraz kapitalistów, ogłaszając, że są zakładnikami...", politycznych i ekonomicznych, rozwinięcie działalności agenturalnej i śledczej (PA SBU, sygn. F.16, op. 32, d. 33, s. 10-15, opublikowana w: Śladem zbrodni katyńskiej, Centralne Archiwum Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji RP, Warszawa 1998, s. 17-19; red.: Zuzanna Gajowniczek, Grzegorz Jakubowski, Petro Kułakowski, Rusłan Pyrih, Wołodymyr Prystajko, Ałeksandr Pszennikow, Jurij Szapował, Jędrzej Tucholski, Małgorzata Winiarczyk-Kossakowska, Polska i Ukraina w latach trzydziestych-czterdziestych XX wieku. Nieznane dokumenty z archiwów służb specjalnych; Polskie Podziemie 1939-1941, Tom 1 Lwów-Kołomyja-Stryj-Złoczów, Wyd. Centralne Archiwum Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji RP, Państwowe Archiwum Służby Bezpieczeństwa Ukrainy, Warszawa-Kijów 1998, dalej Polska i Ukraina..., s. 23-24, 37 przypis 2). W raporcie z [...] marca 1940 r., skierowanym do KC WKP(b), Ł. Beria wniósł o zgodę na rozstrzelanie "zaciekłych wrogów władzy sowieckiej", którzy według niego "czekają tylko na uwolnienie, aby uzyskać możliwość aktywnego włączenia się do walki przeciwko władzy sowieckiej". Do wrogów tych zostali zaliczeni polscy oficerowie, policjanci, żandarmi, pracownicy straży więziennej i wywiadu, a także ziemianie, urzędnicy i osadnicy internowani w trzech wielkich obozach dla jeńców wojennych oraz uwięzieni w więzieniach Zachodniej Ukrainy i Białorusi - razem 21.857 osób. Zezwolenie takie zostały wydane ("Woprosy istorii" 1993 nr 1 s. 17-18; Dokumenty Katynia. Decyzja, Warszawa 1992, s. 15-31; "Wyciąg z protokołu Nr 13 posiedzenia Biura Politycznego KC z dnia 193 r. Decyzja z 5 III 40 r. 144.- Sprawa NKWD ZSRR I. Polecić NKWD ZSRR: 1) sprawy znajdujących się w obozach dla jeńców 14.700 osób, byłych polskich oficerów, urzędników, obszarników..., 2) a także sprawy aresztowanych i znajdujących się w więzieniach w zachodnich obwodach Ukrainy i Białorusi 11.000 osób,... byłych obszarników... rozpatrzyć w trybie specjalnym z zastosowaniem wobec nich najwyższego wymiaru kary - rozstrzelania...’’, w: Śladem zbrodni katyńskiej, s. 24-25; Katyń. Dokumenty ludobójstwa, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa 1992, s. 26-45; Polska i Ukraina..., s. 25-27, 37 przypis 3). W informacji Soprunienki z 3 marca 1940 r. o liczbie jeńców - cywilów znajdujących się w obozach, wskazano: "Tajne INFORMACJA W obozach NKWD dla jeńców wojennych przetrzymywanych jest: a)... b) Obszarników - 11 [osób] c)... Ogółem - 148 [osób] SZEF ZARZĄDU NKWD ZSRR DO SPRAW JEŃCÓW WOJRNNYCH Major SOPRUNIENKO" w: Redakcja naukowa: Wojciech Materski, Bolesław Woszczyński, Wadim P. Gsaczenko, Ludmiła W. Dwojnych, Władimir P. Kozłow, Natalia S. Lebiediewa, Sergiej W. Mironienko, Mansur M. Muchamiedżanow, Tatjana F. Pawłowa, Anatolij D. Czerniew, Katyń. Dokumenty zbrodni, Tom 1, Jeńcy niewypowiedzianej wojny sierpień 1939-marzec 1940, Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych w Warszawie, Państwowa Służba Archiwalna Rosji w Moskwie, Instytut Historii Powszechnej RAN, Instytut Słowianoznawstwa i Bałkanistyki RAN, Instytut Historii Wojskowej MO FR, Centralne Archiwum Federalnej Służby Bezpieczeństwa FR, Wydawnictwo "TRIO" Warszawa 1995, dokument nr 209, s. 461-462).

Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu znane jest z urzędu, że wielu ziemian zostało na ziemiach Rzeczypospolitej Polskiej, zajętych w wyniku II wojny światowej, od dnia 17 września 1939 r. aresztowanych, zesłanych bądź zamordowanych przez NKWD.

Przykładowo: Włodzimierz T. [będący ziemianinem] został w sierpniu 1939 r. zmobilizowany; walczył w Kampanii Wrześniowej - początkowo na ówczesnym zachodzie Polski. W ramach zwalczania inteligencji i ziemiaństwa polskiego został w 1940 r. aresztowany przez NKWD, osadzony w więzieniu w Brześciu, skąd w dniach od 23 kwietnia 1940 r. do 26 kwietnia 1940 r., jako "skazany", został przetransportowany specjalnym konwojem 132 batalionu 15 Brygady Wojsk Konwojowych NKWD do [...] (k. 94, 93, 89-88, 7-1v akt administracyjnych). Dalsze losy W.T. nie są znane; nie miał kontaktu z rodziną (żoną, matką, synem - zesłanymi kwietniu 1940 r. do Kazachstanu). Postanowieniem z [...] grudnia 1994 r. [...] Sąd Rejonowy w S. uznał W.T. za zmarłego (k. 27 akt administracyjnych; s. 23-24 uzasadnienia wyroku NSA z 9.7.2021 r. I OSK 2757/19; art. 106 § 4 ppsa). S. T. - [będący ziemianinem] drugi ze współwłaścicieli nieruchomości..., w marcu 1940 r. został aresztowany przez władze sowieckie, osadzony w więzieniu w [...], a następnie w [...]; nie było o nim żadnych wiadomości. Postanowieniem z [...] lipca 1949 r. [...] Sąd Grodzki w S. uznał S. T. za zmarłego, ustalając datę zgonu na [...] maja 1946 r. (s. 6 akapit 3 decyzji z [...] października 2017 r. nr [...] Wojewody [...]; s. 5 akapit 2 decyzji z [...] lipca 2017 r. nr [...]; s. 15 uzasadnienia wyroku NSA z 24.6.2021 r. I OSK 361/21; art. 106 § 4 ppsa).

Należy zatem przyjąć, że gdyby W.C. przeżył działania wojenne Kampanii Wrześniowej i wrócił na tereny okupowane przez Armię Czerwoną, zostałby schwytany i zamordowany jak większość ziemian, która w tym okresie została aresztowana przez NKWD. Gdyby przyjąć, że znalazł się w [...] po wkroczeniu na te ziemie armii niemieckiej, jako osoba powszechnie znana, zostałby tam rozpoznany. Ewentualna jego śmierć na tym terenie zostałaby zauważona przez miejscową ludność. Trafnie podnoszą wnioskodawcy, że informacja o tym dotarłaby do W.C., który w latach dziewięćdziesiątych XX w. odwiedził swe rodzinne strony i spotykał się z mieszkańcami [...] (k. 322, 319 akt Wojewody). Trafnie Sąd I uznał, że zarówno dokładna data śmierci W.C., jej miejsce i inne okoliczności nie miały w sprawie istotnego znaczenia, skoro postępowanie administracyjne do dnia wyroku I OSK 389/15 dotyczyło odmowy potwierdzenia wnioskodawcom prawa do rekompensaty za nieruchomości pozostawione przez spadkobierców W.C., a wnioskodawcy nie zmienili przedmiotu postępowania.

W pełni trafny jest pogląd Sądu I instancji, że kpa nie wprowadza ograniczeń w odniesieniu do środków dowodowych, które organ może dopuścić w celu obalenia mocy dowodowej dokumentów urzędowych. W razie obalenia domniemania zgodności z prawdą lub domniemania prawdziwości dokumentu urzędowego nie może być on potraktowany jako dowód w sprawie (B. Adamiak - op. cit. 2021, s. 530-531, nb 9 do art. 76).

Brak jest podstaw do odmowy dania wiary oświadczeniom świadków: J.J. i O.M., złożonym dnia [...] września 2009 r., pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, w polskiej placówce konsularnej w kraju zamieszkania świadka, przed konsulem I.Z., która stwierdziła własnoręczność podpisów każdego ze świadków, ustaliła tożsamość każdego ze świadków na podstawie paszportów (k. 32-21, 27-27v, 26-22, 21-21v akt Wojewody). Konsul zdał egzamin konsularny, obejmujący swym zakresem wiedzę z zakresu czynności konsularnych, w tym czynności wykonywanych na zlecenie sądów i organów administracji publicznej. Skoro konsul nie wniósł zastrzeżeń np. co do możliwości porozumienia się ze świadkami czy zdolności złożenia przez każdego z nich oświadczenia, brak jest powodów dla których oświadczenia te można by zakwestionować (odpowiednio - orzeczenie SN z 18.6.1925 r. C 429/24, OSP 1927 poz. 302, aprobowane przez J. Gudowskiego, Kodeks postępowania cywilnego. Orzecznictwo. Piśmiennictwo, Wolters Kluwer 2020, t. II, s. 814/815). Oświadczenia te spełniają wymogi art. 6 ust. 5 urpr. Fakty o których każdy ze świadków zeznał, adekwatne do doświadczenia życiowego każdego ze świadków i dostępnych każdego ze świadków schematów poznawczych - w szczególności co do budynków znajdujących się na nieruchomości objętych wnioskiem (przykładowo - F. Arntzen, Psychologia zeznań świadków PWN 1989 r.; B. Hołyst, Psychologiczne i społeczne determinanty zeznań świadków, PWN 1989 r. s. 165 i n.). W zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy (opis pałacu, budynku dla robotników, chłodni-lodowni do przechowywania mleka, kurnika, stajni, obory, stodoły, młyna, gorzelni, cegielni, sadów, szkoły, stawów) zeznania te nie są ze sobą sprzeczne. Charakterystyczne, że każdy ze świadków zwrócił uwagę na te rodzaje zabudowań, które każdy ze świadków bliżej poznał. J.J., jako syn lokaja pracującego u Z. i W. C., jako dziecko bywał w pałacu i chodził po całym folwarku. Świadek jako chłopiec zwrócił uwagę na ilość koni w stajni, wolne boksy i dobudowany budynek na sprzęt i uprząż końską, na co nie zwróciła uwagi O.M. J.J. zauważył, że w stawach hodowano ryby. O.M. poznała zabudowania jako dziewczynka, ucząca się w pałacu, a następnie w odrębnym budynku szkoły. Nie wie, czy w stawach hodowano ryby, bo się nie interesowała nimi. Jest zgodne z doświadczeniem życiowym, że po odebraniu ziemianom nieruchomości przez władzę radziecką, nikt nie dbał o utrzymanie w stawach hodowli ryb. Opisy budynków nie pozostają w sprzeczności z ikonografią (kserokopie 6 zdjęć, załączonych do pisma wnioskodawców z [...] marca 2012 r., wskazujących: "dołączmy kserokopie posiadanych zdjęć, na których uwidocznione zostały zabudowania, istniejące na terenie majątku we wsi [...]"; k. 134, 133 akt Wojewody). Kserokopia zdjęcia załączonego do pisma pełnomocnika wnioskodawców z [...] marca 2018 r. przedstawia sylwetkę kaplicy, odpowiadającej zdjęciu lewemu dolnemu na k. 233 (k. 322, 319 akt Wojewody).

Brak jest powodów, dla których organy nie uznały, że owe przeciwdowody nie obaliły mocy dowodowej decyzji PUR z [...] czerwca 1946 r. i karty ewidencyjnej nr [...] spisanej dnia (k. 70-66, 73-73v=44-44v akt Wojewody). Sprzeczne jest z doświadczeniem życiowym, w warunkach przedwojennych istniał "dom mieszkalny o 4 (czterech) ubikacjach"; o którym świadkowie J.L. i D.P. oświadczyli "dom mieszkalny, parterowy, murowany kryty dachówką o 4 ubikacjach o powierzchni 120 m2" (k. 69, 68 akt Wojewody). W pełni wiarygodne w realiach 1946 r., że Z.C., która jako była ziemianka uszła z życiem i z dziećmi znalazła się w powojennej Polsce, określiła powierzchnię gruntu na "23 ha ziemi ornej", by nie narazić się na zarzut bycia obszarniczką - co w realiach sowieckich a następnie początków socjalistycznej Polski wiązało się z realną groźbą represji i bycia obywatelem czwartej kategorii (art. 106 § 4 ppsa). Wnioskodawcy podnoszą, że nie chciała być uznana za kułaka (co w ówczesnym języku politycznym oznaczało jedynie bogatego chłopa - np. posiadającego konia, maszyny rolnicze czy bydło).

Zarzut naruszenia art. 141 § 4 i art. 153 ppsa nie zasługiwał na uwzględnienie.

Uzasadnienie zaskarżonego wyroku spełnia wymogi art. 141 § 4 ppsa (zawiera zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie) i poddaje się kontroli instancyjnej. Zawiera także wystarczająco precyzyjne wskazania co do dalszego postępowania. Uzasadnienie nie poddaje w wątpliwość przeprowadzenia przez Sąd I instancji należytego i prawidłowego procesu rozumowania, będącego podstawą wydanego wyroku. Nie można czynić zarzutu Sądowi I instancji, że organ I instancji w całości, a organ odwoławczy w decydującym zakresie, nie zrealizowali oceny prawnej i nie wykonali wskazań zawartych w wyroku I OSK 389/15.

Całkowicie nieuprawnionym okazał się zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa w zw. z art. 1 ust. 1, 1a i 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2017 r. poz. 2097).

W doktrynie trafnie wskazuje się, że ustawodawstwo polskie określa Zabużan, czyli podmioty uprawnione do ekwiwalentu, jako: 1. osoby, które w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. pozostawiły majątek nieruchomy na terenach Rzeczypospolitej Polskiej w jej granicach przedwojennych, niewchodzących w skład obecnego obszaru państwa (kategoria I); 2. osoby, które na mocy umów międzynarodowych, zawartych przez państwo polskie, miały otrzymać ekwiwalent za mienie pozostawione za granicą (kategoria II); po 1956 r. przyjęto określenie: "osoby, które w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. pozostawiły majątek nieruchomy na terenach niewchodzących w skład obecnego obszaru Państwa, a które na mocy umów międzynarodowych, zawartych przez Państwo mają otrzymać ekwiwalent za mienie pozostawione za granicą" (kategoria III; G. Bieniek w: G. Bieniek, S. Rudnicki, Nieruchomości. Problematyka prawna, LexisNexis 2011 s. 163-164, uw. 1 [dalej G. Bieniek - op. cit., 2011]; G. Bieniek w: G. Bieniek, S. Rudnicki, aktualizacja M. Gdesz, Nieruchomości. Problematyka prawna, LexisNexis 2013 r. s. 171-172, uw. 1 [dalej G. Bieniek - op. cit., 2013]).

Z dniem 7 października weszła w życie obowiązująca ustawa z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. nr 168 poz. 1418 ze zm.). Ustawa określa zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Polski w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Polski lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., dokonanego na podstawie umów tzw. republikańskich oraz umowy z 6 lipca 1945 r. między Tymczasowym Rządem Jedności Rzeczypospolitej Polskiej i Rządem Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich o prawie zmiany obywatelstwa osób narodowości polskiej i żydowskiej, mieszkających w ZSRR, i o ich ewakuacji do Polski, i o prawie zmiany obywatelstwa polskiego osób narodowości rosyjskiej, kraińskiej, białoruskiej, rusińskiej i litewskiej, mieszkających na terytorium Polski, i ich ewakuacji do ZSRR. Prawo do rekompensaty przysługuje także: 1...; 2. osobom, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone opuścić terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (G. Bieniek - op. cit., 2011, s. 170, uw. 8). Prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie dwa wymagania: 1. był 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Polski oraz opuścił je z przyczyn, o których mowa w uwadze 8; 2. ma obywatelstwo polskie (G. Bieniek - op. cit. 2011 s. 170-171, uw. 9; 2013, s. 178-180, uw. 9-10).

Śmierć właściciela nieruchomości (in casu W.C.) w trakcie działań wojennych w okresie II wojny światowej, spełnia wymogi "pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej" w rozumieniu art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2017 r. poz. 2097). Brak jest podstaw do oczekiwania, by obywatel Rzeczypospolitej Polskiej, który zmarł w okresie II wojny światowej, nie opuszczając terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, musiał pozostawić nieruchomość poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. W kontrolowanej sprawie osobami, które opuściły byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. byli spadkobiercy W.C. - żona Z.C. i dzieci W.C. i K.C.

Trafnie Sąd I instancji nie podzielił wykładni zaprezentowanej w wyroku NSA z 9.3.2018 r. I OSK 1038/18, wobec związania oceną prawną i wskazaniami zawartymi w wyroku I OSK 389/15 (art. 153 i 190 ppsa).

Na podstawie art. 156 § § 3 ppsa należało sprostować oczywistą omyłkę w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku w ten sposób, że słowa "z dnia [...] marca 2018 r., sygn. akt I OSK 1038/16", znajdujące się na s. 9 (dziewiątej) wers 6 (szósty) i 7 (siódmy) od dołu, zastępując słowami "z dnia [...] grudnia 2016 r., sygn. akt I OSK 389/15", dla przywrócenia rzeczywistej woli Sądu I instancji.

Na podstawie art. 184 ppsa skargę kasacyjną należało oddalić. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 2 i art. 205 § 2 ppsa w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r. poz. 1800 ze zm.), uwzględniając wynagrodzenie profesjonalnego pełnomocnika będącego adwokatem za II instancję.