Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt IV SA/Gl 13/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2018-04-17 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2017 poz 1257
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Nitecki, Sędziowie Sędzia WSA Beata Kozicka (spr.), Sędzia WSA Marzanna Sałuda, Protokolant referent-stażysta Damian Szczurowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 kwietnia 2018 r. sprawy ze skargi Prokuratora Rejonowego w Ż. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego 1. uchyla zaskarżona decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Ż. z dnia [...] r. [...] 2. umarza postępowanie administracyjne.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z [...] nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach, działając na podstawie art. 1 i 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r., poz. 1659 ze zm.) oraz art. 138 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r., poz. 1257 ze zm., dalej kpa), po rozpatrzeniu odwołania T.B., od decyzji Prezydenta Miasta Z. z dnia [...] nr [...] orzekającej o:

1) nienależnie pobranych świadczeniach z funduszu alimentacyjnego przez T.B., za okres od 01 października 2012 r. do 31 sierpnia 2013 r. w łącznej wysokości 5500 zł

2) zwrocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego przez T.B. za okres od 01 października 2012 r. do 31 sierpnia 2013 r. w łącznej kwocie 5500 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie naliczonymi od 31 grudnia 2015 r. i odsetkami ustawowymi za opóźnienia, liczonymi od 01 stycznia 2016 r.

– uchyliło zaskarżoną decyzje pierwszoinstancyjną w całości i umorzyło postępowanie organu pierwszej instancji.

Argumentując podjęte rozstrzygnięcie, organ odwoławczy przybliżył dotychczasowy przebieg postępowania, według chronologii zdarzeń, wskazując przy tym prawne regulacje przedmiotu. W tych ramach przypomniał, że w dniu 29 sierpnia 2012 r. T. B. (dalej: strona) złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. We wniosku wskazał, że jest studentem Uniwersytetu Ekonomicznego w K. Decyzją z dnia [...] nr [...] Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych MOPS w Z., działając z upoważnienia Prezydenta Miasta Z., przyznał T. B. prawo do świadczenia z funduszu alimentacyjnego od dnia 1 października 2012 r. do dnia 30 września 2013 r. w kwocie 500 zł miesięcznie. Pismem z 30 października 2013 r. Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej (MOPS) w Z. zawiadomił stronę o wszczęciu z urzędu postępowania w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie świadczeniowym 2012/2013. Pismem z 28 lutego 2014 r. Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach poinformował bowiem MOPS w Z., że T. B. nie figuruje w rejestrze studentów Uniwersytetu Ekonomicznego. Organ odwoławczy wskazał także, że od 25 września 2012 r. był on słuchaczem Szkoły Policealnej [...]. Od września 2013 r. uczył się w Wyższej Szkole Technicznej w K. Natomiast od 12 grudnia 2012 r. do 02 maja 2013 r. był zatrudniony w A sp. z o.o.

W tych okolicznościach decyzją Prezydenta Miasta Z. z dnia [...] - po ponownym rozpatrzeniu sprawy - orzeczono o nienależnie pobranych świadczeniach z funduszu alimentacyjnego przez T.B. za okres od 01 października 2012 r. do 31 sierpnia 2013 r. w łącznej wysokości 5500 zł.

Nadto Kolegium przypomniało, że Sąd Rejonowy w Z. [...] wyrokiem z[...] sygn. akt [...] po rozpoznaniu sprawy T.B. oskarżonego o to, że w okresie od 1 października 2012 r. do 31 sierpnia 2013 r. w Z. przywłaszczył nienależne mu świadczenia z funduszu alimentacyjnego w kwocie 5500 zł działając na szkodę Urzędu Miasta w Z., uznał T.B. za winnego dokonania zarzucanego mu czynu i wymierzył mu karę 6 miesięcy pozbawienia wolności, której wykonanie warunkowo zawiesił na okres próby wynoszący 2 lata, a także zobowiązał T.B. do naprawienia wyrządzonej szkody w całości poprzez zapłatę na rzecz pokrzywdzonego Urzędu Miasta w Z. kwoty 5500 zł w terminie 1 roku i 6 miesięcy od uprawomocnienia wyroku. Wyrok stał się prawomocny z dniem 10 czerwca 2016 r.

Zaznaczyło, że do dnia 16 marca 2017 r. T. B. nie uiścił kwoty 5500 zł tytułem naprawienia szkody.

Odwołanie od decyzji Prezydenta Miasta Z. z dnia [...] nr [...] złożyła strona, podnosząc, że niezasadnie zobowiązano ją do spłaty odsetek. Obowiązku tego, jak wyeksponował odwołujący się, nie nałożył na niego Sąd w wyroku zobowiązującym go do zwrotu kwoty 5500 zł, z tytułu szkody wyrządzonej Urzędowi Miasta w Z. nienależnie pobranymi świadczeniami z funduszu alimentacyjnego. Wniósł także o przesunięcie terminu zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, albowiem nakazano mu zwrot kwoty 5500 zł wraz z odsetkami w ciągu 7 dni od daty kiedy decyzją stanie się ostateczna, a w wyroku Sądu nakazano mu zwrócić tę kwotę w okresie 1 roku i 6 miesięcy od daty uprawomocnienia się wyroku.

W dalszej kolejności, wskazując na regulacje prawne przedmiotu rozpoznania, Kolegium podniosło, że zgodnie z art. 9 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 07 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r., poz. 489 ze zm.):

1. Świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują osobie uprawnionej do ukończenia przez nią 18 roku życia albo w przypadku gdy uczy się w szkole lub szkole wyższej do ukończenia przez nią 25 roku życia, albo w przypadku posiadania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności - bezterminowo.

2. Świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę w rodzinie nie przekracza kwoty 725 zł.

Zgodnie z pkt 7 art.2 ww. ustawy, mówiąc o nienależnie pobranym świadczeniu - oznacza to świadczenia z funduszu alimentacyjnego:

a) wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części,

b) przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia,

c) wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia,

d) wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów,

e) (uchylona),

f) wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję;

Z kolei zgodnie z art. 23 tej ustawy:

1. Osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami.

2. Należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń ulegają przedawnieniu z upływem 3 lat, licząc od dnia, w którym decyzja ustalająca te należności stała się ostateczna.

3. Bieg przedawnienia przerywa: odroczenie terminu płatności należności, rozłożenie spłaty należności na raty i każda inna czynność zmierzająca do ściągnięcia należności, jeżeli o czynności tej osoba obowiązana do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń została powiadomiona.

4. Nie wydaje się decyzji o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń, jeżeli od terminu ich pobrania upłynęło więcej niż 10 lat.

5. Kwoty nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami ustalone ostateczną decyzją podlegają potrąceniu z bieżąco wypłacanych świadczeń z funduszu.

6. Nienależnie pobrane świadczenia wraz z odsetkami podlegają egzekucji w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.

7. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego, do dnia spłaty.

8. Organ właściwy wierzyciela oraz marszałek województwa mogą umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.

9. W przypadku śmierci osoby, która pobrała nienależnie świadczenia, należności, o których mowa w ust. 1, wygasają.

Argumentując zacytowało także art. 9 ust. 1 -2 tej ustawy, podając, że zgodnie z tym przepisem:

1. Świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują osobie uprawnionej do ukończenia przez nią 18 roku życia albo w przypadku gdy uczy się w szkole lub szkole wyższej do ukończenia przez nią 25 roku życia, albo w przypadku posiadania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności - bezterminowo.

2. Świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę w rodzinie nie przekracza kwoty 725 zł.

W tych realiach Kolegium stwierdziło, że brak jest podstaw do żądania od strony zwrotu kwoty 5500 zł zarówno przez sąd w wyroku karnym jak i organ administracji publicznej w decyzji administracyjnej. Wydanie decyzji administracyjnej nie stanowi skonkretyzowania obowiązku nałożonego na stronę wyrokiem karnym. W praktyce wydanie decyzji administracyjnej w sprawie zwrotu świadczenia nienależnie pobranego mogłoby stanowić podstawę do żądania podwójnej kwoty.

Ponieważ spłata kwoty 5500 zł na podstawie wyroku sądu karnego oznacza zwrot kwoty należnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uznać należy, iż brak jest podstaw do prowadzenia odrębnego postępowania administracyjnego w sprawie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Wobec bezprzedmiotowości postępowania administracyjnego umorzyło to postępowanie.

Skargę na tę decyzję wniósł Prokurator Rejonowy w Z., który działając na podstawie art. 8 w zw. z art. 50 § 1, 52 § 1 oraz art. 53 § 3 i 54 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r., poz. 1369, dalej: ppsa), zaskarżył ją w całości. Zaskarżonej decyzji zarzucił:

a) naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. artykułu 23 ust. 1, ust. 1 a oraz ust. 4 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów poprzez błędne przyjęcie, iż wyrok kamy zasądzający od T.B. obowiązek naprawienia szkody, wyklucza wydanie decyzji administracyjnej w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranego świadczenia i jego zwrotu w sytuacji, gdy prawidłowa interpretacja naruszonych przepisów daje podstawę do przyjęcia, że organ wprost zobowiązany jest do wydania tego rodzaju decyzji, a poprzez nieuwzględnienie dyspozycji tego artykułu doszło do uchylenia w całości decyzji Kierownika Działu Świadczeń Rodzinnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Z., działającego z upoważnienia Prezydenta Miasta Z. z dnia [...] roku nr [...] i umorzenia postępowania,

b) naruszenie art. 138 § 1 pkt 2 kpa w zw. z art. 105 § 1 kpa poprzez umorzenie postępowania z powodu jego bezprzedmiotowości w sytuacji, gdy postępowanie miało swój przedmiot, którym było nienależnie pobrane świadczenie i jego zwrot, co sprawia, że umorzenie postępowania organu I instancji było bezpodstawne,

c) naruszenie art. 107 § 1 pkt 6 i § 3 kpa poprzez zaniechanie prawnego uzasadnienia decyzji i wyjaśnienia podstawy prawnej w zakresie w jakim organ uznał, że brak jest podstaw do żądania od strony zwrotu nienależnie pobranego świadczenia zarówno przez Sąd w wyroku karnym jak i organ administracji publicznej w decyzji administracyjnej.

Formułując powyższe zarzuty, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1) a) ppsa wniósł o stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] roku sygn. [...]

W jej motywach Prokurator wskazał, że w toku postępowania prawidłowo zostały poczynione ustalenia faktyczne, z których wynika, iż do przyznania i wypłacenia T. B. świadczeń doszło w wyniku świadomego wprowadzenia w błąd organu je przyznającego. Mianowicie ubiegając się o przyznanie mu świadczeń z funduszu alimentacyjnego w dniu 29 sierpnia 2012 r. oświadczył on, iż w kolejnym roku akademickim będzie się uczyć w Szkole Wyższej tj. na Uniwersytecie Ekonomicznym w K. Tymczasem w dacie składania tego oświadczenia był już powiadomiony przez uczelnię o tym, że nie został na nią przyjęty. Zatem już na etapie składania wniosku wprowadził organ administracji w błąd. Wprawdzie przedłożył później, na żądanie organu, zaświadczenie, wydane we wrześniu 2012 r. przez Policealną Szkołę "[...]" stwierdzające, iż od września 2012 r. będzie kontynuował naukę w tej szkole, to jednak w lutym 2013 r. został on skreślony z listy uczniów. Z informacji Policealnej Szkoły "[...]" wynika, iż doszło do tego, gdyż nie brał udziału w żadnych zajęciach, nie złożył prac kontrolnych i nie przystąpił do egzaminów semestralnych. W istocie należy więc przyjąć, iż nie był on uczniem tej szkoły.

Wobec tego - zdaniem Prokuratora - stwierdzić należy, iż obiektywnie świadczenia alimentacyjne T. B. nie należały się. Prokurator zaznaczył także, że SKO w swoich rozważaniach pominęło zupełnie dyspozycję art. 23 ust 1, ust. 1 a oraz ust. 4 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, z którego wprost wynika obowiązek wydania decyzji o ustaleniu i zwrocie nienależnych świadczeń wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, w sytuacji gdy zostanie wykazane, iż doszło do wypłacenia świadczeń z funduszu alimentacyjnego w związku ze świadomym wprowadzeniem w błąd, co do okoliczności mających istotne znaczenie dla wydania pozytywnej decyzji. W jego ocenie w niniejszej sprawie nie ma żadnych wątpliwości, że sytuacja taka miała miejsce, bowiem w chwili ubiegania się o świadczenia alimentacyjne i już w trakcie ich wypłacania T. B. nie był studentem i nawet nie przeszedł pozytywnie procesu rekrutacji na Uniwersytecie Ekonomicznym. Nie można także - jak podniósł - uznać, iż był on słuchaczem Policealnej Szkoły "[...]", skoro nie był na żadnych zajęciach i nie przedkładał prac, jak również nie przystępował do egzaminów. Zatem przyznane mu i wypłacane świadczenia alimentacyjne były nienależne.

Nadto w opinii Prokuratora oczywistym jest, iż organ I instancji zobowiązany był do wydania decyzji o fakcie nienależnie pobranych świadczeń oraz o ich zwrocie wraz z odsetkami. Art. 23 ust. 4 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów wskazuje tylko na jedną możliwość, gdy organ może odstąpić od wydania takiej decyzji i ma to miejsce wyłącznie wówczas, gdy od terminu nienależnie pobranych świadczeń upłynęło więcej niż 10 lat. W niniejszej sprawie, na co zwrócił uwagę, taka sytuacja nie miała miejsca, zatem decyzja powinna zostać wydana. Wbrew twierdzeniom SKO wydanie decyzji nie rodzi obowiązku podwójnego dokonania zwrotu tego samego świadczenia, bowiem na potrzeby sprawy karnej wystarczy okazanie dowodu, iż kwota ta została uiszczona. Zauważył również, iż oba postępowania - karne i administracyjne, są to dwa niezależnie od siebie tryby i jakkolwiek rozstrzygnięcie mogłoby teoretycznie prowadzić do podwójnego wzbogacenia się, to w praktyce jest to wykluczone.

Podsumowując podniósł, iż Samorządowe Kolegium Odwoławcze zupełnie pominęło kwestię odsetek, których obowiązek naliczenia wynika z art. 23 ust 1 a ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Stworzył zatem sytuację, że osoba, która pobrała nienależne świadczenia nie zostaje w ogóle zobowiązana do zwrotu odsetek od nienależenie pobranego świadczenia. Podkreślił, że w błędzie jest T. B., że Sąd karny zwolnił go od obowiązku uiszczenia odsetek, albowiem Sąd skazujący go za przestępstwo związane z przywłaszczeniem nienależnie pobranych świadczeń nie mógł i nie wypowiedział się co do tej kwestii. Biorąc jedynie pod uwagę jego trudną sytuację zwolnił go od ponoszenia kosztów związanych z prowadzoną sprawą kamą.

Ponadto zdaniem Prokuratora z uzasadnienia decyzji SKO nie wynika dlaczego uznało, iż zasądzenie obowiązku naprawienia szkody w wyroku karnym zwalnia organ administracji publicznej od wydania decyzji w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia. Nie wskazało również żadnego przepisu prawa, z którego wynikałby zwolnienie organu od wydania decyzji w tym przedmiocie, szczególnie że zachodzi podstawa domagania się odsetek, o czym organ w ogóle nie wspomniał, a o których powinien się był wypowiedzieć. Na skutek tak wadliwego uzasadnienia wyłączona została możliwość polemizowania z takim rozstrzygnięciem, a tym samym kontrola instancyjna w postępowaniu sądowo - administracyjnym, co tym bardziej powinno prowadzić do uchylenia decyzji SKO.

Zaakcentował, że niezasadnie również Samorządowe Kolegium Odwoławcze, umorzyło postępowanie z powodu jego bezprzedmiotowości w sytuacji, gdy postępowanie miało swój przedmiot, a którym było nienależnie pobrane przez T. B.świadczenie i jego zwrot.

Biorąc pod uwagę powyższe argumenty, stwierdził, iż wobec dopuszczenia się przez organ II instancji naruszenia przepisów prawa materialnego oraz przepisów postępowania administracyjnego, skarga jest w pełni zasadna.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji powtórzyło argumentację w niej zawartą.

Na rozprawie w dniu 17 kwietnia 2018 r. Prokurator zmodyfikował żądanie skargi wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

Na wstępie należy zauważyć, iż podstawowa zasada polskiego sądownictwa administracyjnego została określona w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r., poz. 2188 ze zm.), zgodnie z którym sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę legalności działalności administracji publicznej oraz rozstrzyganie sporów kompetencyjnych i o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego, samorządowymi kolegiami odwoławczymi i między tymi organami a organami administracji rządowej. Zasada, że sądy administracyjne dokonują kontroli działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie, została również wyartykułowana w art. 3 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r., poz. 1369, dalej: ppsa). Zgodnie z art. 134 § 1 ppsa, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W świetle art. 134 § 1 ppsa, Sąd nie ma obowiązku, do badania tych zarzutów i wniosków, które nie mają znaczenia dla oceny legalności zaskarżonego aktu (tak: NSA w wyroku z dnia 11 października 2005 r., sygn. akt FSK 2326/04, wszystkie przywoływane w uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl., w skrócie: CBOSA). Orzekanie - w myśl art. 135 ppsa - następuje w granicach sprawy będącej przedmiotem kontrolowanego postępowania, w której został wydany zaskarżony akt lub czynność i odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa. Z istoty bowiem kontroli wynika, że zasadność zaskarżonego rozstrzygnięcia podlega ocenie przy uwzględnieniu stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dacie jego podejmowania. Niezwiązanie zarzutami i wnioskami skargi oznacza, że sąd administracyjny bada w pełnym zakresie zgodność z prawem zaskarżonego aktu, czynności, czy bezczynności organu administracji publicznej.

Z kolei z brzmienia art. 145 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wynika, że w przypadku gdy Sąd stwierdzi, bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas – w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub części, albo stwierdza ich nieważność bądź też stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa. Przytoczona regulacja prawna nie pozostawia zatem wątpliwości co do tego, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Powołane regulacje określają podstawową funkcję sądownictwa administracyjnego i toczącego się przed nim postępowania, którą jest sprawowanie wymiaru sprawiedliwości poprzez działalność kontrolną nad wykonywaniem administracji publicznej. W ramach tej kontroli sąd administracyjny nie bada celowości, czy też słuszności zaskarżonej decyzji. Nie jest zatem władny oceniać takich okoliczności jak pokrzywdzenie strony decyzją wówczas, gdy wiąże się ona z negatywnymi skutkami dla niej, bowiem związany jest normą prawną odzwierciedlającą wolę ustawodawcy, wyrażoną w treści odpowiedniego przepisu prawa.

Prawo do rzetelnej i sprawiedliwej procedury, ze względu na jego istotne znaczenie w procesie urzeczywistniania praw i wolności obywatelskich, mieści się w treści zasady państwa prawnego (art. 7 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej). Obowiązkiem organów orzekających jest zatem kierowanie się w toku postępowania administracyjnego zasadami wynikającymi z przepisów prawa proceduralnego.

Sąd nie jest zatem władny oceniać takich okoliczności jak pokrzywdzenie strony decyzją, czy decyzja wiąże się z negatywnymi skutkami dla strony, czy narusza zasady współżycia społecznego i im podobnych. Sąd związany jest normą prawną odzwierciedlającą wolę ustawodawcy, wyrażoną w treści odpowiedniego przepisu prawa. Przy tym, jak wskazano także powyżej, Sąd mocą art. 134 § 1 ppsa kontroli legalności dokonuje także z urzędu, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Przeprowadzona przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach kontrola legalności zaskarżonego rozstrzygnięcia wykazała, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

W tym miejscu wskazać należy, iż stan faktyczny sprawy został zaprezentowany przy okazji omawiania dotychczasowego przebiegu objętego skargą postępowania. W ocenie Sądu brak jest zatem uzasadnionych podstaw do jego ponownego przedstawiania w tej części uzasadniania.

W przedmiotowej sprawie przy prawidłowo ustalonym stanie faktycznym organy wadliwie ukształtowały określenie stosunku prawnego i wynikającego z niego prawa strony do objętego skargą świadczenia z funduszu alimentacyjnego w zaistniałej sytuacji prawnej. W konsekwencji niewłaściwie nie skorzystały z trybu nadzwyczajnego do wzruszenia dotkniętej wadą decyzji przyznającej stronie to świadczenie. Poza sporem jest, że w przedmiotowej sprawie do wydania przez Prezydenta Miasta Z. decyzji z [...] r. o nr [...] doszło w wyniku przestępstwa, bowiem Sąd Rejonowy w Z. [...] wyrokiem z [...] sygn. akt [...] uznał T.B. za winnego zarzucanego mu przestępstwa przywłaszczenia nienależnych mu świadczeń z funduszu alimentacyjnego, zobowiązując go jednocześnie do naprawienia wyrządzonej szkody w całości.

Nadto, z uwagi na datę wydania decyzji przyznającej stronie kwestionowane skargą świadczenie i datę (czas) orzekania o nienależnie pobranym świadczeniu, w tym miejscu, wskazania wymaga zmiana stanu prawnego wynikającego z ustawy z dnia 24 lipca 2015 r. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2015 r., poz. 1302), która zasadniczo i w relewantnym zakresie weszła w życie w dniu 18 września 2015 r. (zob. art. 10). Powyższa ustawa zmieniająca w art. 1 pkt 3 w zakresie lit. a) i b) dokonała nowelizacji art. 23 ust. 2 i 4 ustawy poprzez wyraźne wskazanie, że w razie stwierdzenia nienależnego pobrania świadczeń z funduszu alimentacyjnego organ wydaje jedną decyzję o ustaleniu nienależnie pobranych świadczeń oraz o zobowiązaniu do ich zwrotu. W ten sposób od dnia 18 września 2015 r. w systemie prawnym powstała jedna sprawa administracyjna w przedmiocie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, którą organy mają obowiązek rozstrzygać w drodze wydania jednej decyzji. Z uwagi na to, że ustawa nowelizująca z dnia 24 lipca 2015 r. – poza przepisami art. 4-9 – nie określiła odmiennych uregulowań intertemporalnych lub przejściowych w zakresie będących w toku spraw o ustalenie nienależnie pobranych świadczeń, toteż – uwzględniając charakter tych spraw oraz treść ich dotychczasowych podstaw prawnych – należy uznać, że zgodnie z zasadą bezpośredniego działania nowego prawa, już z chwilą wejścia w życie powoływanej ustawy organy procedujące w tego rodzaju sprawach miały obowiązek uwzględnić nowy stan prawny i stosownie do zasady aktualności orzekania wydać decyzje w sprawie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń i zobowiązania do ich zwrotu, co w niniejszym przypadku bezspornie uczyniły, jednakże - wadliwie - pozostawiając w obrocie prawnym decyzję Prezydenta Miasta Z. z dnia [...] o nr [...] przyznającej stronie świadczenie z funduszu alimentacyjnego. Organy pomimo ustalenia wydania tej decyzji w wyniku przestępstwa nie wyeliminowały jej z obrotu prawnego. Tym samym organy nie uwzględniły istotnego z uwagi na okoliczności sprawy toku następujących po sobie zdarzeń prawnych w tym przede wszystkim wyroku skazującego stronę za przestępstwo przywłaszczenia nienależnych jej świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz zobowiązującego ją do naprawienia szkody poprzez zapłatę kwoty 5500 zł. Organ pierwszoinstancyjny orzekł o nienależnie pobranych świadczeniach z funduszu alimentacyjnego w kwocie 5500 zł i obowiązku ich zwrotu wraz z odsetkami, zaś organ odwoławczy - zaskarżoną przez Prokuratora decyzją - uchylił decyzję pierwszoinstancyjną w całości i umorzył postępowanie.

I jakkolwiek wskazywane powyżej zmiany legislacyjne dają podstawę do orzekania równoczesnego o nienależnie pobranym świadczeniu i jego zwrocie wraz z odsetkami, jak uczynił to organ pierwszej instancji, to decyzję tę organ odwoławczy uchylił w całości i umorzył postępowanie. (W kwestii orzekania o nienależnie pobranym świadczeniu i jego zwrocie wraz z odsetkami w jednej decyzji zob. wyrok NSA z dnia 9 marca 2017 r. sygn. akt I OSK 2597/16. Przywołane w tym wyroku poglądy i argumentację jurydyczną na ich poparcie Sąd w składzie orzekającym w całości podziela. Wszystkie przywoływane w uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl., w skrócie: CBOSA).

W realiach przedmiotowej sprawy istotne, iż:

po pierwsze - obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia został przed procedowaniem przez organy administracyjne w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia orzeczony wyrokiem Sądu Rejonowego w Z. II [...] z [...] sygn. akt [...]

po drugie - w wyroku tym nie zasądzono odsetek, którym obowiązek naliczenia wynika ex lege z art. 23 ust. 1a, który został zmieniony przez art. 11 pkt 6 ustawy z dnia 7 lipca 2017 r. (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r., poz. 1428) zmieniającej m.in. ustawę o pomocy osobom uprawnionym do alimentów z dniem 1 sierpnia 2017 r. Zgodnie z art. 23 ust. 1a ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów od kwot nienależnie pobranego świadczenia, o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. a, b, d, f i g, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie,

po trzecie - w obrocie prawnym pozostawiono decyzję przyznającą stronie przedmiotowe świadczenie tj. decyzję Prezydenta Miasta Z. decyzji z [...] o nr [...] pomimo ustalenia, że została ona wydana w wyniku przestępstwa.

Tym samym powtórzenia i podkreślenia wymaga istotna, procesowo, okoliczność pominięta przez organy I i II instancji zobowiązania strony wyrokiem karnym do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Organ pierwszej instancji kształtując władczo obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w funduszu alimentacyjnego pominął de facto wyrok Sądu Rejonowego w Z. [...] z [...] sygn. akt [...]zwłaszcza część dyspozytywną pkt 3, mocą którego zobowiązano T.B. do naprawienia wyrządzonej szkody w całości poprzez zapłatę na rzecz pokrzywdzonego kwoty 5500 zł, zaś organ odwoławczy uchylił tę decyzję i umorzył postępowanie. Organ I instancji został poinformowany przez Sąd Rejonowy w Z., w pismem z 18 lipca 2016 r., ze w przypadku niewywiązania się przez T.B. z nałożonego obowiązku organ może wystąpić do tegoż Sądu o nadanie wyrokowi z 2 czerwca 2016 r., klauzuli wykonalności.

W tych realiach organ pierwszoinstancyjny ukształtował obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, co zanegował organ odwoławczy, jednakże pomimo nałożenia się zdarzeń prawnych mających istotne znaczenie dla wyboru podstaw do prawidłowego ukształtowania prawa strony do objętego skargą świadczenia a tym, samym oceny legalności rozstrzygnięcia Prezydenta Miasta Z. z [...] zapadłego z jej wniosku z 29 sierpnia 2012 r. – w okolicznościach przedmiotowej sprawy zwłaszcza chronologii występujących w niej zdarzeń faktycznych i prawnych – możliwości procedowania w ramach różnych trybów (zwyczajnego i nadzwyczajnego) i przypisanych im procedur (zwyczajnej regulującej nienależnie pobrane świadczenia i nadzwyczajnej normującej wznowienie postępowania w sprawie zakończonej decyzją ostateczną wznawia się postępowanie, jeżeli decyzja wydana została w wyniku przestępstwa oraz karnej, w której wyrokiem Sądu Rejonowego w Z. [...] z [...] sygn. akt [...] zobowiązano T.B. do naprawienia wyrządzonej szkody w całości poprzez zapłatę na rzecz pokrzywdzonego kwoty 5500) w konsekwencji pozostawiono w obrocie prawnym decyzję dotkniętą kwalifikowaną wadą, wszak wydaną w wyniku przestępstwa. Zgodnie bowiem z art. 145 § 1 pkt 2 kpa w sprawie zakończonej decyzją ostateczną wznawia się postępowanie, jeżeli decyzja wydana została w wyniku przestępstwa.

Przy czym na podstawie art. 145 § 2 kpa z przyczyn określonych w § 1 pkt 1 i 2 postępowanie może być wznowione również przed stwierdzeniem sfałszowania dowodu lub popełnienia przestępstwa orzeczeniem sądu lub innego organu, jeżeli sfałszowanie dowodu lub popełnienie przestępstwa jest oczywiste, a wznowienie postępowania jest niezbędne dla uniknięcia niebezpieczeństwa dla życia lub zdrowia ludzkiego albo poważnej szkody dla interesu społecznego. Ustalenia te są kluczowe dla prawidłowego procedowania w prawie albowiem stosownie do treści art. 23 ust. 1 ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. Zgodnie z art. 2 pkt 7 lit. b) za nienależnie pobrane świadczenia uważa się świadczenia z funduszu alimentacyjnego przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia. Stosownie do art. 2 pkt 7 oraz art. 23 ust. 1 tej ustawy, obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko pojęciem "nienależnego świadczenia", lecz z zaistnieniem "świadczenia nienależnie pobranego". Wskazane sformułowania nie są zaś pojęciami tożsamymi. W orzecznictwie sądowo – administracyjnym zwraca się bowiem uwagę na to, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Zatem pojęcie to nie nawiązuje do świadomości i woli jakiejkolwiek osoby. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania). Przyjmuje się ponadto, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Istnieje wtedy element obiektywny (wystąpienie okoliczności) oraz subiektywny w postaci świadomego i celowego działania wbrew pouczeniu (wyrok NSA z dnia 24 lipca 2015 r., sygn. akt I OSK 268/14, wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 27 kwietnia 2017 r., sygn. akt IV SA/Wr 72/17). W art. 2 pkt 7 lit. b) ustawy przesłanką uznania świadczenia za nienależnie pobrane jest zatem świadome wprowadzenie w błąd organu.

W przedmiotowej sprawie, co jest bezsporne, świadczenie z funduszu alimentacyjnego zostało stronie przyznane a następnie wypłacone w wyniku świadomego wprowadzenia przez nią organu w błąd, co do okoliczności mających wpływ na uzyskanie tego świadczenia. W tych okolicznościach, co istotne, pozostawiono w obrocie prawnym decyzję przyznającą stronie świadczenie z funduszu alimentacyjnego pomimo ustalenia, że przy jej uzyskaniu strona, działając w celu jego uzyskania, a tym samym w celu uzyskania korzyści majątkowej, wprowadziła organ w błąd co do statusu studenta a zatem okoliczności mających wpływ na uzyskanie tego świadczenia. W tych realiach zasadnym jest po wznowieniu postępowania wobec ziszczenia się przesłanki z art. 145 § 1 pkt 2 kpa i art. 145 § 2 kpa wydać rozstrzygnięcie odpowiadające prawu. Toteż w ramach ponownie prowadzonego postępowania administracyjnego organ administracji publicznej obowiązany będzie do procedowania stosownie do wskazówek zawartych w uzasadnieniu niniejszego wyroku.

Wobec powyższego należało orzec jak w sentencji.