Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt II SA/Wa 925/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2021-01-22 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 83 ust. 1
journal: Dz.U. 2020 poz 53
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kwiecińska (spr.), Sędzia WSA Ewa Radziszewska-Krupa, Asesor WSA Karolina Kisielewicz, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 stycznia 2021 r. sprawy ze skargi O. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] stycznia 2020 r. nr [...]


UZASADNIENIE

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wydał w dniu [...] marca 2020 r. decyzję nr [...], którą utrzymał w mocy własną decyzję z [...] stycznia 2020 r. znak: [...] o odmowie przyznania O. K. renty rodzinnej po zmarłym ojcu W. K.

Organ zaznaczył, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 53) możliwe jest, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił wszystkie wymienione w tym przepisie warunki.

Renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z powyższym w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a następnie przez wnioskodawcę-członka rodziny po osobie zmarłej.

W świetle art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej tylko udowodnione szczególne okoliczności, które spowodowały brak wymaganego okresu ubezpieczenia, połączonego z należytym opłacaniem składek, mogą stanowić podstawę do przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Za szczególną okoliczność organ uznał tylko zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Dodatkowo trzeba wskazać, że okolicznością szczególną może być jedynie zdarzenie lub trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby.

Z przedłożonej dokumentacji zdaniem organu wynika, że wnioskodawca udokumentował 5 lat, 7 miesięcy i 28 dni okresów składkowych oraz 3 miesiące i 9 dni okresów nieskładkowych ojca, który zmarł w wieku 44 lat. Przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku bierze się pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia ubezpieczonego. Okres ten powinien być adekwatny do wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi być skutkiem szczególnych okoliczności, które w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiły.

W 10-leciu przed dniem śmierci ojca, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – udowodniono tylko 8 miesięcy okresów składkowych.

Prezes ZUS wskazał, iż przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności.

W okresach od [...] marca 1996 r. do [...] czerwca 1997 r., od [...] czerwca 1999 r. do [...] lutego 2001 r., od [...] kwietnia 2001 r. do [...] kwietnia 2007 r., od [...] maja 2009 r. do [...] grudnia 2017 r. wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez ojca wnioskodawcy pracy podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

Wprawdzie przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, jednak przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych.

Zdaniem organu z przeprowadzonej analizy akt sprawy nie wynika, aby w wykazanych okresach ojciec strony nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. We wskazanych przerwach nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od jego woli, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec.

Przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna. Organ ustalił, że dochód trzyosobowej rodziny wynosi 7295,44 zł (wynagrodzenie za pracę męża matki wnioskodawcy – średnia z trzech miesięcy). Dochód przypadający na jedną osobę w rodzinie wynosi 2431,81 zł. Dochód ten, zdaniem organu, nie pozwala stwierdzić, że wnioskodawca pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania.

O. K. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w warszawie skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2020 r. nr [...].

Wskazanej decyzji skarżący zarzucił:

- rażące naruszenie przepisów prawa materialnego art. 83 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez jego błędną wykładnię, a w konsekwencji niezasadne przyjęcie, iż nie było podstaw do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku,

- naruszenie przepisów postępowania tj. art. 6 k.p.a., art. 7 k.p.a., art. 8 k.p.a. w zw. z art. 9 k.p.a. w zw. z art. 11 k.p.a., art. 80 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 83 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, polegające na braku zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego w zakresie sytuacji materialnej strony, a także nienależyte uzasadnienie decyzji.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości.

Zdaniem skarżącego organ bezpodstawnie przyjął, iż dochód rodziny skarżącego opiewa na kwotę 7.295,44 zł. W rzeczywistości rodzina osiąga dochód oscylującego w granicach 4.400,00 zł. Ponadto Prezes ZUS całkowicie pominął fakt, iż mąż matki zobowiązany jest do uiszczania alimentów na rzecz swojego małoletniego dziecka z poprzedniego związku.

Organ nie odniósł się również do kwestii pogorszenia sytuacji bytowej rodziny z uwagi na stan zdrowia matki strony, która jest bezrobotna, bez prawa do zasiłku. Z uwagi na stan zdrowia, nie może podjąć jakiegokolwiek zatrudnienia. Matka cierpi na [...] i oczekuje na leczenie operacyjne. Gdyby nie wsparcie rzeczowe i finansowe babci skarżącego, rodzina nie byłaby w stanie zaspokoić podstawowych potrzeb bytowych.

Wskazana sytuacja dowodzi, zdaniem skarżącego, iż ani mąż matki, ani żaden z pozostałych członków rodziny nie jest w stanie partycypować w kosztach jego edukacji czy też uprawiania sportu. Kłopoty finansowe mogą przekreślić szansę skarżącego na kolejne sukcesy i uniemożliwić mu dostanie się na studia.

Skarżący podkreślił, że wielokrotne reprezentował Polskę na arenie międzynarodowej, co wskazuje, że w niniejszej sprawie zachodzą szczególne okoliczności uzasadniające przyznanie świadczenia specjalnego.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał twierdzenia zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2019 r., poz. 2167 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia.

Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325).

Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów, Sąd stwierdził, iż skarga zasługuje na uwzględnienie.

Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 853), ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna – pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (por. art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie.

Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.

Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.

Stosownie natomiast do treści art. 68 ust. 1 powołanej ustawy dzieci własne, dzieci drugiego małżonka i dzieci przysposobione mają prawo do renty rodzinnej:

1) do ukończenia 16 lat;

2) do ukończenia nauki w szkole, jeżeli przekroczyły 16 lat życia, nie dłużej jednak niż do osiągnięcia 25 lat życia, albo

3) bez względu na wiek, jeżeli stały się całkowicie niezdolne do pracy oraz do samodzielnej egzystencji lub całkowicie niezdolne do pracy w okresie, o którym mowa w pkt 1 lub 2.

Powyższy przepis ma zastosowanie w niniejszej sprawie, zaś art. 83 ust. 1 powołanej ustawy nie jest w stosunku do niego przepisem szczególnym. Sąd w pełni podziela w tym zakresie stanowisko wyrażone przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 11 maja 2000 r. o sygn. akt II SA 2524/99 (LEX nr 55029), w którym stwierdzono, że względem renty rodzinnej przyznawanej w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, stosuje się odpowiednio art. 68 ust. 1 pkt 1-3 i ust. 2 tej ustawy.

Z art. 83 ust. 1 ustawy emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wynika, że pozostały po ubezpieczonym członek rodziny może ubiegać się o przyznanie renty rodzinnej w tym trybie, jeżeli wykaże, że wskutek szczególnych okoliczności nie spełnia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do renty rodzinnej w trybie zwykłym. Dla oceny tej przesłanki niezbędne jest zatem odwołanie się do przesłanek uzyskania prawa do renty rodzinnej w trybie zwykłym, w tym także do art. 68 ust. 1 tej ustawy, który określa krąg osób uprawnionych do renty rodzinnej (por. wyrok WSA w Warszawie z 12 kwietnia 2017 r., sygn. akt II SA/Wa 70/17, dostępny w CBOSA).

Podkreślenia wymaga nadto, że w myśl art. 124 omawianej ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. W związku z tym Prezes ZUS podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, zobligowany jest stosować reguły postępowania administracyjnego określające jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Jest zobowiązany także do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a.

W rozpatrywanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych uchybił wskazanym regułom postępowania w sposób mający istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia poprzez niewyczerpujące i mało wnikliwe zebrane, a następnie rozpatrzenie i ocenę całokształtu materiału dowodowego.

Powodem wydania decyzji odmowy w rozpatrywanej sprawie był brak wykazania, iż ojciec skarżącego w okresach, w których wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez niego pracy podlegającej opłaceniu składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe, nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia lub innym zdarzeniem zewnętrznym, niezależnym od jego woli, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec, a także posiadanie przez skarżącego środków utrzymania.

Wypada w tym miejscu zauważyć, że zasada oficjalności, obligująca organ do zebrania materiału dowodowego, nie może prowadzić do nakładania na organ nieograniczonego obowiązku poszukiwania dowodów na fakty podnoszone przez stronę. Jednakże, na organie, spoczywa zgodnie z wyrażoną w art. 8 k.p.a. zasadą pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa, obowiązek udzielenia wnioskodawcy należytych i wyczerpujących informacji, a w szczególności wyjaśnienia zasadności przesłanek, którymi organ kieruje się przy załatwieniu sprawy (por. wyroki WSA w Warszawie: z dnia 16 lutego 2006 r., sygn. akt VI SA/Wa 1744/05, LEX nr 193914; z dnia 25 maja 2007 r., sygn. akt V SA/Wa 418/07, LEX nr 470110; z dnia 22 marca 2007 r., sygn. akt V SA/Wa 45/07, LEX nr 338239). Pozwoli to na uniknięcie sytuacji, w której istotne elementy stanu faktycznego będą wskazywane przez stronę, z powodu braku należytej informacji, dopiero po wydaniu decyzji. Nie można bowiem tracić z pola widzenia tego, iż przedmiotem postępowania przed Prezesem ZUS jest, w badanej sprawie, renta rodzinna w drodze wyjątku.

Należy także podkreślić, że ocena, czy w danym przypadku zachodzi przesłanka "szczególnych okoliczności" nie może być dokonywana w każdym przypadku wedle z góry określonego schematu. Każda sprawa winna być oceniana indywidualnie z uwzględnieniem wszystkich okoliczności, które mogą mieć istotne znaczenie w sprawie. Niewystarczające jest zatem proste zsumowanie okresów składkowych i nieskładkowych wnioskodawcy, wskazanie przerw w tych okresach i sprawdzenie, czy w okresie tych przerw wnioskodawca był zdolny do pracy. Takiej analizie musi towarzyszyć również sprawdzenie, czy w danym przypadku istnieją także inne okoliczności, które mogą powodować, iż przesłanka zaistnienia szczególnych okoliczności, z powodu których wnioskodawca nie spełnia warunków przewidzianych w ustawie o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych do uzyskania prawa do emerytury lub renty, jest spełniona. Każdy przypadek powinien zatem być analizowany i oceniany indywidualnie z uwzględnieniem jego specyfiki.

W niniejszej sprawie tymczasem kwestia przesłanki "szczególnych okoliczności" nie została właściwie zbadana przez organ. Skarżący w swoich pismach procesowych koncentrował się głównie na podkreśleniu swojej drogi życiowej i osiągnięć sportowych, które to okoliczności niewątpliwie ważne i istotne dla skarżącego nie mają wpływu na rozstrzygnięcie sprawy w świetle art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Organ natomiast nie pouczył skarżącego o konieczności złożenia wyjaśnień dotyczących przyczyn, z powodu których wystąpiły wielokrotnie przerwy w stażu ubezpieczeniowym jego ojca. Brak wyjaśnienia przyczyn tych przerw uniemożliwia Sądowi prawidłową kontrolę zaskarżonej decyzji.

Ponadto, jak trafnie wskazuje skarżący, organ nie dokonał pełnych ustaleń co do sytuacji materialnej skarżącego, a w szczególności pominął fakt obowiązku alimentacyjnego spoczywającego na mężu matki skarżącego. W przypadku uiszczenia przez L. D. alimentów na rzecz małoletniego dziecka, dochód rodziny skarżącego winien zostać, zdaniem Sądu, pomniejszony o kwotę wypłacanych alimentów. Jednocześnie wyjaśnić należy, iż Sąd nie powziął wątpliwości co do rzetelności załączonego do akt sprawy wydruku z bazy KSI ZUS. Ponadto wskazać należy, iż organ trafnie, ustalając dochód rodziny skarżącego, przyjął kwotę brutto wynagrodzenia.

Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy Prezes ZUS winien uzupełnić postępowanie dowodowe we wskazanym zakresie, a następnie ponownie dokonać oceny przesłanej, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej.

Mając na względzie powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. orzekł jak sentencji.