Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2584/12
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2014-05-20 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6079 Inne o symbolu podstawowym 607
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Minister Skarbu Państwa
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 1 ust. 2 w zwiazku z art. 2 oraz art. 3 ust. 2
journal: Dz.U. 2005 nr 169 poz 1418
law: Ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej   Polskiej

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Joanna Banasiewicz (spr.) sędzia NSA Irena Kamińska sędzia del. WSA Przemysław Szustakiewicz Protokolant starszy asystent sędziego Kamil Buliński po rozpoznaniu w dniu 20 maja 2014 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej W. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 lipca 2012 r. sygn. akt I SA/Wa 186/12 w sprawie ze skargi W. S. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] listopada 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. oddala skargę kasacyjną; 2. odstępuje od zasądzenia od W. S. na rzecz Ministra Skarbu Państwa kosztów postępowania kasacyjnego w całości.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 4 lipca 2012 r., sygn. akt I SA/Wa 186/12 oddalił skargę W. S. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] listopada 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty.

W uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji podniósł, że Minister Skarbu Państwa decyzją z dnia [...] listopada 2011 r. nr [...], po rozpatrzeniu odwołania W. S. od decyzji Wojewody Śląskiego z dnia [...] września 2011 r., nr [...], odmawiającej potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez Z. P. nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej położonej w G., woj. białostockie, utrzymał w mocy powyższą decyzję.

W uzasadnieniu decyzji organ podał, że kwestie rekompensat za tzw. mienie zabużańskie reguluje ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, która weszła w życie w dniu 7 października 2005 r. Zgodnie z art. 2 ww. ustawy: "Prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: 1) był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1; 2) posiada obywatelstwo polskie". Zgodnie z art. 7 ust. 2 ww. ustawy "W przypadku niespełnienia wymogów, o których mowa w art. 2, art. 3 i art. 5 ust. 1 i 2, wojewoda wydaje decyzję o odmowie potwierdzenia prawa do rekompensaty."

Organ odwoławczy podniósł, że wnioskiem z dnia 18 grudnia 1992 r. W. S. wystąpiła do Urzędu Rejonowego w Z. o przyznanie ekwiwalentu za mienie pozostawione przez Z. P. poza obecnymi granicami Państwa Polskiego w G. przy ulicy [...], woj. białostockie.

Z postanowienia Sądu Rejonowego w Zduńskiej Woli z dnia 16 stycznia 2007 r., sygn. akt Ns 803/06, wynika, że spadek po Z. P., zmarłej dnia 22 kwietnia 1984 r., ostatnio stale zamieszkałej w K., nabyła W. S. w całości. Z. P. repatriowała się na obecne terytorium RP w dniu 10 września 1956 r.

Pismem z dnia 1 marca 2011 r. strona została wezwana do doręczenia dowodów potwierdzających przymus opuszczenia przez Z. P. byłego terytorium RP ewentualnie do złożenia oświadczenia w tym zakresie.

W odpowiedzi, W. S. złożyła pod rygorem odpowiedzialności karnej w dniu 8 marca 2011 r. z podpisem notarialnie poświadczonym oświadczenie, że Z. P. pozostając w G. po wyjeździe jej i jej matki w 1945 r., zdawała sobie w pełni sprawę w jakim stopniu jej dalsze przebywanie na tamtym terenie stanowi zagrożenie dla jej życia i jakie mogą spotkać ją represje ze strony okupującej te tereny władzy radzieckiej. Uważała jednak, że jako Polka i osoba samotna musi pozostać i udzielać pomocy w miarę swoich możliwości osobom represjonowanym (znajomym i rodzinie) odsiadującym wyroki w łagrach na K. (przesyłała im paczki żywnościowe). Jej wyjazd z G. był bezpośrednim zagrożeniem życia tych osób.

Natomiast z zaświadczenia Dyrektora Artystyczno-Ukształtowanych Warsztatów w G. z 6 września 1956 r. wynika, że Z. P. pracowała w ww. warsztatach od 1 kwietnia 1954 r. do 2 września 1956 r. i zwolniła się z pracy w związku z wyjazdem do Polski.

Decyzją z dnia 9 września 2011 r. Wojewoda Śląski odmówił potwierdzenia na rzecz W. S. prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu organ wskazał, że strona nie przedstawiła dowodów wskazujących na przymus opuszczenia przez Z. P. byłego terytorium RP.

Rozpatrując odwołanie wniesione przez W. S. Minister Skarbu Państwa wskazał, że art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, określa zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości na terenach nie wchodzących obecnie w skład Państwa Polskiego, w wyniku wypędzenia lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na postawie układów wymienionych w ust. 1 tego przepisu oraz umowy wskazanej w ust. 1 a. Ponadto, art. 1 ust. 2 wprowadza zasadę, że przepisy ust. 1 stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Stosownie do art. 2 ustawy prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP, jeżeli był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1 oraz posiada obywatelstwo polskie. Wniosek o przyznanie prawa do rekompensaty może zostać uwzględniony jedynie wówczas, gdy spełnione zostaną łącznie wszystkie wskazane wyżej przesłanki.

Z akt sprawy wynika, że Z. P. opuściła G. dopiero we wrześniu 1956 r. Minister Skarbu Państwa nie podzielił ustalenia organu wojewódzkiego, że Z. P. repatriowała się w trybie umowy pomiędzy Rzeczypospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o zmianie odcinków terytoriów państwowych z dnia 15 lutego 1951 r. G. – miasto, w którym mieszkała Z. P., już po drugiej wojnie światowej przestało wchodzić w skład terytorium Państwa Polskiego. Dlatego w niniejszej sprawie może mieć zastosowanie jedynie przepis art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. stanowiącego, że przepisy ust. 1 stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Organ odwoławczy podniósł, że nie wszystkie repatriacje, w tym mające miejsce po zakończeniu II wojny światowej, zgodnie z wolą ustawodawcy mieszczą się w dyspozycji art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Należy odróżnić zdarzenia, będące bezpośrednimi skutkami wojny, których dotyczy art. 1 ustawy, od tych zdarzeń, na które wojna miała wpływ jedynie pośredni, takich jak prześladowanie ludności polskiej przez władze radzieckie, czy też pogorszenie osobistych warunków życiowych na skutek włączenia gospodarstwa rolnego do kołchozu.

Zdaniem organu, wyjazd Z. P. nie był następstwem zmuszenia jej do opuszczenia byłych terenów RP, o czym stanowi art. 1 ust. 2 powołanej ustawy. Z całokształtu materiału dowodowego, zwłaszcza z oświadczeń skarżącej, złożonych pod rygorem odpowiedzialności karnej, wynika, iż przyczyną późniejszego opuszczenia byłych terenów RP przez Z. P. była chęć niesienia pomocy osobom represjonowanym, przebywającym w łagrze w Kołymie. Fakt późniejszego opuszczenia przez Z. P. byłego terytorium RP z przyczyn wyżej wskazanych nie pozostaje zdaniem organu w związku przyczynowym z okolicznościami wynikającymi bezpośrednio z wojny rozpoczętej w 1939 r. (decyzję o wyjeździe Z. P. podjęła dopiero w 1956 r.).

Z akt sprawy nie wynika, żeby Z. P. była prześladowana, represjonowana przez władze radzieckie. Brak również jakichkolwiek dowodów, iż właścicielka mienia starała się o wcześniejszy wyjazd do Polski oraz by ukrywała się. Z zaświadczenia Dyrektora Artystyczno-Ukształtowanych Warsztatów w G. z dnia 6 września 1956 r. wynika, że Z. P. pracowała w ww. warsztatach od 1 kwietnia 1954 r. do 2 września 1956 r. i zwolniła się z pracy w związku z wyjazdem do Polski. Wyraźnie z akt sprawy wynika więc, że opuściła były obszar RP dobrowolnie. Taki przypadek, zdaniem Ministra Skarbu Państwa, nie jest objęty zakresem art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r.

W ocenie Ministra Skarbu Państwa, wniosek W. S. nie zasługuje na uwzględnienie ze względu na brak spełnienia przesłanki zawartej w art. 1 ust. 2 ustawy, dlatego organ II instancji odstąpił od badania spełnienia przez stronę pozostałych warunków zawartych w ustawie z dnia 8 lipca 2005 r.

Skargę na powyższą decyzję Ministra Skarbu Państwa do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożyła W. S., zarzucając naruszenie prawa materialnego, tj. art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, a także naruszenie przepisów postępowania: art. 6, 7, 8 i 80 k.p.a. – przez ocenę, że opuszczenie przez Z. P. byłego terytorium RP nie nastąpiło wskutek przymusu związanego z wojną rozpoczętą 1 września 1939 r., co jest sprzeczne z zebranym w sprawie materiałem dowodowym.

Skarżąca stwierdziła, że nie zgadza się z tezą, że repatriacja Z. P. do Polski nie pozostaje w związku przyczynowym z okolicznościami wynikającymi bezpośrednio z wojny rozpoczętej w 1939 r. Mord polskich oficerów m.in. w Charkowie przekładał się w sposób bezpośredni na los ich członków rodzin (Z. P. była siostrą polskiego oficera więzionego w Starobielsku i zamordowanego w Charkowie). Życie tych osób było bezpośrednio zagrożone. Dowodem na to, że Z. P. ukrywała się jest brak jakiegokolwiek ujawniania się zawodowego i podjęcie dopiero w 1954 r. niskopłatnego, czasowego zajęcia w Artystyczno-Ukształtowanych Warsztatach w G. bez okazywania danych o wyższym wykształceniu. Przyjęcie przez organy orzekające w niniejszej sprawie, że Z. P. dobrowolnie opuściła terytorium byłej Rzeczypospolitej Polskiej i nie występuje w jej przypadku przyczyna przymusowego opuszczenia jako następstwo działań wojennych i różnych zdarzeń im towarzyszących jest naruszeniem normy art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r., które zdaniem skarżących miało wpływ na rozstrzygnięcie sprawy. W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał swoje stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. – dalej "p.p.s.a.").

W uzasadnieniu wyroku podano, że z przepisów art. 1, art. 2 i art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej wynika, że prawo do rekompensaty za nieruchomość pozostawioną poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej może zrealizować będący obywatelem polskim spadkobierca właściciela tychże nieruchomości tylko wówczas, gdy właściciel pozostawionej nieruchomości był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił je w związku z jedną z poniższych przyczyn:

1) w wyniku wypędzenia z byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskie lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., dokonanego na postawie umów ewakuacyjnych z lat 1944–1945 (art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ust. 1 pkt 1–4);

2) pozostawienia nieruchomości w związku z umową z 15 lutego 1951 r. pomiędzy Rzeczypospolitą Polską a ZSRR o zmianie odcinków terytoriów państwowych (art. 1 ust. 1a),

3) w wyniku przymusowego opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. (art. 2 pkt 1 w związku z art. 1 ust. 2).

W rozpoznawanej sprawie bezspornym jest, że poprzedniczka prawna skarżącej Z. P. była obywatelką polską i w dniu 1 września 1939 r. zamieszkiwała na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Bezsporne jest też, że Z. P. powróciła do Polski dopiero w 1956 r., a swój dom w G. utraciła na skutek nacjonalizacji i zajmowała w nim jedynie jeden pokój, a pozostała część została zajęta przez miejscową ludność.

Z całokształtu zebranego w rozpoznawanej sprawie materiału dokumentacyjnego wynika zdaniem Sądu I instancji, że przyczyną wyjazdu Z. P. do Polski i opuszczenia byłych terenów RP (o czym stanowi art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawiania nieruchomości poza obecnymi granicami RP), dopiero w 1956 r. była jej patriotyczna postawa i chęć niesienia pomocy osobom represjonowanym przebywającym w łagrze na K., z którymi była związana rodzinnie i przyjacielsko. Postawa taka niewątpliwie zasługuje na uznanie, jednak opuszczenie byłego terytorium RP z powyższych przyczyn dopiero w 1956 r., kiedy to Z. P. dobrowolnie rozwiązała umowę o pracę (tj. 11 lat po zakończeniu wojny), nie pozostaje w związku przyczynowym z okolicznościami wynikającymi bezpośrednio z wojny rozpoczętej w 1939 r. Wojna miała na powyższą sytuację wpływ jedynie pośredni, co słusznie podkreśliły organy orzekające w sprawie.

Sąd I instancji podkreślił, że dokonując analizy istnienia przesłanek wynikających z treści art. 1 ust. 2 ustawy należy wyjaśnić, że przymus, o jakim mowa w tym przepisie (bezpośredni, ekonomiczny, uzasadniona obawa o życie i zdrowie własne i najbliższych) musi pozostawać w bezpośrednim i adekwatnym związku przyczynowo-skutkowym z wojną rozpoczętą w 1939 r. Konkretna przyczyna skutkująca przymusowym opuszczeniem przez właściciela nieruchomości powinna powstać jako następstwo działań wojennych i zdarzeń towarzyszących (np. deportacji, aresztowania, poboru do wojska lub zsyłki na Syberię). Nie wszystkie bowiem repatriacje, które nastąpiły po II wojnie światowej zgodnie z wolą ustawodawcy, mieszczą się w dyspozycji art. 1 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. Przyjęcie innej koncepcji czyniłoby zbędność powyższego przepisu. Należy bowiem odróżnić zdarzenia będące bezpośrednim skutkiem wojny, których dotyczy art. 1 ustawy, od zdarzeń, na które wojna miała wpływ jedynie pośredni.

Okoliczności wyjazdu Z. P. do Polski nie były więc, zdaniem Sądu I instancji, bezpośrednio związane z II wojną światową. Natomiast kwestia dyskryminacji i wrogiego stosunku do Polaków nie pozostawała w bezpośrednim związku przyczynowo-skutkowym z wojną, lecz wynikała z polityki państwa totalitarnego. Prawidłowo organy uznały, że brak zaistnienia przesłanek "pozostawienia mienia" oraz opuszczenia przez Z. P. byłych terenów Rzeczypospolitej Polskiej na skutek przymusu wynikającego z wojny nie daje podstaw do przyznania spadkobiercy prawa do rekompensaty. Dlatego za niezasadny Sąd I instancji uznał zarzut naruszenia art. 1 i art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Sąd nie uznał także za zasadne zarzutów skargi odnoszących się do naruszenia przez organy przepisów postępowania.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła W. S. reprezentowana przez adwokata. Zaskarżając wyrok Sądu I instancji w całości zarzuciła:

1) naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy w postaci naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ p.p.s.a oraz art. 151 p.p.s.a. poprzez oddalenie skargi, w sytuacji, w której sąd powinien ją uwzględnić z uwagi na naruszenie przez organy administracyjne obu instancji przepisów prawa materialnego, tj. art. 1 ust. 2 w związku z art. 2 oraz art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej (Dz.U. z 2005 r. Nr 169, poz. 1418 ze zm.) poprzez niezasadne uznanie, iż okoliczności opuszczenia byłego terytorium Rzeczpospolitej Polskiej przez Z. P. – poprzedniczkę prawną skarżącej W. S. było dobrowolne oraz nie miało związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., pomimo istnienia przesłanek do przyjęcia, iż wyjazd Z. P. miał miejsce pod wpływem przymusu oraz pozostawał w związku z II wojną światową,

2) naruszenie przepisów prawa materialnego w postaci naruszenia art. 1 ust. 2 w związku z art. 2 oraz art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczpospolitej Polskiej poprzez ich błędną wykładnię, a w konsekwencji niewłaściwe zastosowanie polegające na niezasadnym przyjęciu przez Sąd, iż okoliczności opuszczenia przez poprzedniczkę prawną skarżącej byłego terytorium Rzeczpospolitej Polskiej wskazują na niespełnienie przesłanek wskazanych w art. 1 ust. 2 ww. ustawy, ponieważ nie pozostają one w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., oraz że opuszczenie byłego terytorium Rzeczpospolitej Polskiej było dobrowolne, a nie było skutkiem przymusu.

W oparciu o powyższe zarzuty wniesiono o uchylenie zaskarżanego wyroku w całości i orzeczenie przez Naczelny Sąd Administracyjny co do meritum sprawy zgodnie z art. 188 p.p.s.a., tj. o uwzględnienie żądania skargi, a więc uchylenie decyzji organów administracyjnych I oraz II instancji, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania. Ponadto wniesiono o zasądzenie na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W obszernym uzasadnieniu skargi kasacyjnej rozwinięto powyższe zarzuty, podnosząc, że zaskarżany wyrok wojewódzkiego nie uwzględnia wykładni przepisu art. 1 ust. 2 ustawy jaka prezentowana jest w dawnym oraz aktualnym orzecznictwie sądowym. Omawiany kierunek wykładni – o charakterze celowościowym, a nie literalnym – skutkuje twierdzeniem, zgodnie z którym prawo do rekompensaty powinno przysługiwać jak największej grupie tzw. "zabużan", z uwagi, iż ich sytuacja bezpośrednio po II wojnie światowej, jak i w latach późniejszych, w tym w latach 50-tych, była podobna i nie ma powodów do różnicowania ich sytuacji prawnej w zakresie prawa do rekompensaty. Powołano się także na treść uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 30 maja 1990 r., sygn. akt III CZP 1/90, w której Sąd uznał, iż prawo do rekompensaty należy się również osobom repatriowanym na podstawie umowy z dnia 25 marca 1957 r. zawartej pomiędzy rządami PRL a ZSRR, pomimo iż w jej treści nie było postanowień, zgodnie z którymi Państwo Polskie zobowiązywałoby się do zapłaty ekwiwalentu za pozostawione mienie. W uchwale tej wskazano także, że czas faktycznego zakończenia ewakuacji nie jest znany ani możliwy do ustalenia. Zdaniem skarżącej zatem nie ma znaczenia, że jej poprzedniczka prawna opuściła G. 11 lat po wojnie.

Podniesiono ponadto, że okoliczność, iż Z. P. wyjechała z G. dopiero w 1956 r. nie zmienia faktu, iż wyjazd ten był wynikiem presji, pod jaką żyli i jakiej byli poddani obywatele polscy przebywający w byłym ZSRR ze strony tego państwa, co w przypadku "elity" polskiej ludności przybierało formę prześladowań. Takie warunki powodowały u tych ludzi ciągłe poczucie obawy o zdrowie, życie swoje i osób bliskich, co jest powszechnie wiadome i zgodne z doświadczeniem życiowym. Ciągła presja wywierana na poprzedniczkę prawną skarżącej nie uzasadnia twierdzenia, iż skoro wyjechała do Polski w 1956 r. to uczyniła to dobrowolnie. Organy administracyjne obu instancji oraz Wojewódzki Sąd Administracyjny nietrafnie przyjęły, że Z. P. opuściła G. dobrowolnie, ponieważ zmusiła ją do tego ciągła obawa o zdrowie i życie własne i osób bliskich, która stanowiła przyczynę powrotu do Polski.

Minister Skarbu Państwa w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie w całości i zasądzenie na rzecz Ministra Skarbu Państwa zwrotu kosztów postępowania.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie została oparta na usprawiedliwionych podstawach. Ponadto, w rozpoznawanej sprawie nie stwierdzono wystąpienia żadnej z przesłanek nieważności postępowania, o których mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. W takiej sytuacji Naczelny Sąd Administracyjny obowiązany był oddalić skargę kasacyjną.

Chociaż w skardze kasacyjnej podniesione zostały zarówno zarzuty zgłoszone w oparciu o podstawę zaskarżenia wskazaną w art. 174 pkt 2 p.p.s.a., jak i przewidziane w art. 174 pkt 1 tej ustawy, to w istocie wszystkie postawione w stosunku do zaskarżonego orzeczenia zarzuty mają charakter materialnoprawny. Treścią obu zarzutów jest bowiem twierdzenie, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie naruszył – poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie – art. 1 ust. 2 w związku z art. 2 oraz art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Zarzut dotyczący naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a/ i art. 151 p.p.s.a. poprzez oddalenie skargi w sytuacji, w której z uwagi na naruszenie przez organy powołanych wyżej przepisów materialnoprawnych skarga ta winna być uwzględniona, nie ma samodzielnego charakteru. Wskazane przez skarżącą przepisy ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi określają sposoby rozstrzygnięcia sprawy sądowoadministracyjnej. Jak wskazano wyżej w zarzutach kasacyjnych naruszenia tych przepisów nie powiązano z naruszeniem przepisów regulujących kwestie proceduralne, lecz nawiązano do norm prawa materialnego zawartych w powołanej ustawie z dnia 8 lipca 2005 r., które zdaniem autora skargi kasacyjnej zostały we wskazany w tej skardze sposób naruszone. Wobec takiego sformułowania zarzutów przyjąć należało, że skarżąca nie kwestionuje stanu faktycznego sprawy stanowiącego podstawę wyrokowania i rozpoznać podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty materialnoprawne, uznając, że stan faktyczny sprawy ustalony w postępowaniu administracyjnym i oceniony przez Sąd I instancji jako ustalony zgodnie z prawem jest bezsporny.

W skardze kasacyjnej zakwestionowano zaakceptowane przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stanowisko orzekających w sprawie organów administracji publicznej, uznające, że w stosunku do Z. P. nie mógł mieć zastosowania art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Dokonując wykładni tego przepisu, który brzmi: "Przepisy ust. 1 stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej", Sąd I instancji wyjaśnił, że przymus, o jakim mowa w tym przepisie musi pozostać w bezpośrednim i adekwatnym związku przyczynowo-skutkowym z wojną rozpoczętą w 1939 r. i podkreślił, że konkretna przyczyna skutkująca przymusowym opuszczeniem przez właściciela nieruchomości powinna powstać jako następstwo działań wojennych i zdarzeń towarzyszących (np. deportacje, aresztowania, pobór do wojska, zsyłka na Syberię). Sąd zaznaczył też, że zgodnie z wolą ustawodawcy nie wszystkie repatriacje, które nastąpiły po II wonie światowej mieszczą się w dyspozycji art. 1 ust. 2 ustawy, przyjęcie innej koncepcji czyniłoby zbędność powyższego przepisu. Sąd zaznaczył także, że należy odróżnić zdarzenia będące bezpośrednim skutkiem wojny, których dotyczy art. 1 ustawy, od zdarzeń, na które wojna miała wpływ jedynie pośredni.

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym sprawę podziela powyższe stanowisko. Przedstawiona w zaskarżonym wyroku interpretacja omawianego przepisu znajduje oparcie w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym akcentuje się, że "zmuszenie" o którym mowa w art. 1 ust. 2 ustawy, do opuszczenia byłego terytorium RP wymaga dokonania zindywidualizowanej oceny sytuacji, w jakiej znalazł się po wojnie konkretny właściciel nieruchomości wnioskujący o przyznanie rekompensaty. Z tego więc względu trudno jest sformułować w tym zakresie jednoznaczną i uniwersalną definicję. Pojęcia "zmuszenie", którym posługuje się art. 1 ust. 2 ustawy, nie można tylko sprowadzać do bardzo wąsko rozumianych represji czy prześladowań wobec właściciela nieruchomości. Pod pojęciem tym mogą się zawierać również inne okoliczności związane z udręczeniem fizycznym czy psychicznym stosowanymi nie tylko wobec właściciela nieruchomości, lecz również wobec jego bliskich (tak np. NSA w wyroku z dnia 30 października 2012 r. sygn. akt I OSK 1388/11). Jak słusznie podniósł Sąd I instancji dokonując wykładni art. 1 ust. 2 ustawy, o ile każdy przypadek opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej należałoby kwalifikować jako opuszczenie przymusowe, to zawarta w tym przepisie przesłanka "zmuszenia" byłaby zbędna. Należy też rozważyć, że formułując zarzuty skargi kasacyjnej pominięto akcentowaną w zaskarżonym wyroku konieczność istnienia bezpośredniego, a nie tylko pośredniego związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy wojną rozpoczętą w 1939 r. a konkretną przyczyną przymusowego opuszczenia byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez właściciela nieruchomości. Nie odpowiadają więc prawdzie zawarte w zarzutach twierdzenia, że Sąd pierwszej instancji przyjmując, że nie zostały w sprawie spełnione przesłanki wskazane w art. 1 ust. 2 ustawy uznał, że opuszczenie przez Z. P. byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej: "nie miało związku z wojną rozpoczętą w 1939 r.", "okoliczności opuszczenia (...) nie pozostają w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r." Tymczasem Sąd I instancji podkreślił, że należy odróżnić zdarzenia będące bezpośrednim skutkiem wojny, których dotyczy art. 1 od zdarzeń, na które wojna miała wpływ jedynie pośredni.

Dokonana przez Sąd I instancji wykładnia przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. jest prawidłowa. Skoro skarżąca nie zakwestionowała przyjętych za podstawę wyrokowania ustaleń faktycznych, to w świetle zgromadzonych w postępowaniu przez organy dowodów ocenić należy prawidłowość zastosowania przepisów powyższej ustawy. Nie mogą mieć na obecnym etapie postępowania znaczenia zawarte w uzasadnieniu skargi kasacyjnej twierdzenia, że Z. P., która pozostała w G. do 10 września 1956 r., wcześniej ukrywała się w obawie o własne życie (str. 4), była poddawana ciągłej presji i nasilającym się prześladowaniom (str. 9). Podważenie stanu faktycznego ustalonego przez organy i zaakceptowanego przez Sąd I instancji mogło nastąpić wyłącznie poprzez sformułowanie procesowej podstawy kasacji, kwestionującej ustalenia faktyczne, czego w sprawie nie uczyniono. W konsekwencji więc, mając na uwadze wiążące w sprawie ustalenia faktyczne, stwierdzić należy, że skarżąca nie zakwestionowała skutecznie oceny, zgodnie z którą okoliczności wyjazdu Z. P. do Polski w 1956 r. były jedynie pośrednim skutkiem działań wojennych i nie odpowiadały okolicznościom, o których mowa w art. 1 ust. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. Odmowa przyznania w sprawie rekompensaty nie narusza przepisów tej ustawy.

Mając na względzie wskazane wyżej okoliczności Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną na podstawie art. 184 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekając o kosztach postępowania kasacyjnego w myśl art. 207 § 2 tej ustawy.