Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 3320/14
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2018-11-08 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Reforma rolna
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 156 par. 1
journal: Dz.U. 2017 poz 1257
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 2 ust. 1 lit. e
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz 13
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Lenart (spr.) Sędziowie WSA Gabriela Nowak WSA Dariusz Pirogowicz Protokolant specjalista Jolanta Dominiak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 listopada 2018 r. sprawy ze skargi B. P. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] września 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia oddala skargę.


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] września 2014 r.,

nr [...], utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] lipca 2014 r.,

nr [...].

Zaskarżone orzeczenie zostało wydane w oparciu o następujący stan faktyczny i prawny sprawy.

Wojewódzki Urząd Ziemski w [...] w dniu [...] lipca 1946 r. wydał orzeczenie nr [...]- w którym uznał, że majątek [...], gminy [...], położony w powiecie [...], o obszarze 139,5 ha, należący

do S., J. i A. braci G., nie podlega przejęciu na cele reformy rolnej.

Następnie Minister Rolnictwa i Reform Rolnych orzeczeniem z [...] marca 1950 r., nr [...]- działając m.in. na podstawie art. 101 ust. 1 lit. b) rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym (Dz. U. R.P. Nr 36, poz. 341) - w pkt 1 uchylił orzeczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego

w [...] z [...] lipca 1946 r., nr [...], zaś w pkt 2 uznał, że nieruchomość ziemska [...], położona w gm. [...], o ogólnej powierzchni

322 morgi, stanowiąca współwłasność spadkobierców P. G., przeszła

w dniu 13 września 1944 r. na własność Państwa na cele reformy rolnej.

W uzasadnieniu wskazał, iż strony nie przedłożyły dowodu stwierdzającego dokonanie działu prawnego nieruchomości przed dniem 1 września 1939 r. - zaś dział fizyczny, na który się powołują, nie skutkuje wyłączeniem nieruchomości spod działania art. 2 ust. 1 lit e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia

6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 Nr 3 poz. 13

ze zm.). Nieruchomość ziemska [...] już w dniu wejścia w życie powołanego dekretu tj. 13 września 1944 r., przeszła z mocy ww. przepisu na własność Państwa, jako stanowiąca współwłasność następców prawnych jej zmarłego właściciela,

gdyż przekraczała 100 ha powierzchni ogólnej (322 morgi). Zatem orzeczenie z 1946 r., jako sprzeczne z ww. art. 2 ust. 1 lit e) dekretu, a więc wydane bez podstawy prawnej, należało uchylić w trybie art. 101 ust. 1 lit b rozporządzenia o postępowaniu administracyjnym.

A. P. zwróciła się o stwierdzenie nieważności powyższego orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z [...] marca 1950 r.

Po rozpoznaniu tego wniosku Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia

[...] lipca 2014 r., nr [...], odmówił stwierdzenia nieważności decyzji Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z [...] marca 1950 r., nr [...] punkcie

1-wszym oraz stwierdził nieważność orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych

z [...] marca 1950 r., nr [...] w punkcie 2-gim.

Podniósł, że zgodnie z protokołem z [...] września 1944 r. przejęto na cele reformy rolnej majątek [...], stanowiący współwłasność spadkobierców P. G.

Następnie Wojewódzki Urząd Ziemski w [...] orzeczeniem z [...] lipca

1946 r. uznał, iż majątek [...] o obszarze 139,5 ha, należący do S., J. i A. braci G., nie podlega przejęciu na cele reformy rolnej.

Zaś Minister Rolnictwa i Reform Rolnych orzeczeniem z [...] marca 1950 r.

- w pkt 1 uchylił ww. orzeczenie, zaś w pkt 2 uznał, że nieruchomość ziemska [...], o ogólnej powierzchni 322 morgi, stanowiąca współwłasność spadkobierców P. G., przeszła w dniu [...] września 1944 r. na własność Państwa na cele reformy rolnej.

Rozpoznając niniejszą sprawę organ uznał, iż powyższe orzeczenie Ministra Rolnictwa z [...] marca 1950 r. jest prawidłowe w pkt 1 (dotyczącym uchylenia orzeczenia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego z [...] lipca 1946 r.) – dlatego też odmówił stwierdzenia jego nieważności w tym zakresie.

Stwierdził, że zgodnie z art. 2 ust. 1 lit e) dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U.

z 1945 Nr 3 poz. 13 ze zm.) pod jego działanie podpadały nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województwa poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich łączny rozmiar przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od użytków rolnych tej powierzchni. W przypadku zaś ustalenia, iż nieruchomość spełniała normy obszarowe, przechodziła ona z mocy prawa bezzwłocznie bez żadnego wynagrodzenia w całości na własność Skarbu Państwa, bez wydawania decyzji administracyjnej. Natomiast zgodnie z art. 2 ust. 2 ww. dekretu nieważne są wszystkie prawne

lub fizyczne działy nieruchomości ziemskich, wymienionych w art. 2 ust. 1 lit e), dokonane po dniu 1 września 1939 r.

W dalszej części uzasadnienia Minister podniósł, że zgodnie z dokumentem wydanym przez Urząd Skarbowy Podatków i Opłat Skarbowych w [...] z dnia 27 maja 1933 r., były majątek P. G. zajmował obszar 322 morgów (w tym 24,75 ha lasów), a więc znacznie przekraczał wymagane 100 ha powierzchni ogólnej. Wielkość tej nieruchomości pojawiła się również w treści pisma Powiatowego Urzędu Ziemskiego w [...] z [...] lipca 1946 r. Obszar przekraczający 100 ha został również zapisany w protokole zdawczo

-odbiorczym sporządzonym w dniu [...] maja 1951 r., a więc po wydaniu zaskarżonej decyzji. Jak z niego wynika przejęty majątek obejmował 179,25 ha, w tym 111,05 ha gruntów ornych, 28,45 ha łąk oraz około 24 ha lasów. Natomiast decyzja Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] z [...] lipca 1946 r. zawiera zapis wskazujący na 186 ha jego powierzchni.

Zatem wartości dotyczące ogólnej powierzchni majątku nieznacznie się od siebie różnią, lecz wielkością powtarzającą się jest 322 morgi. Powyższe wskazuje na to,

że przekroczona została wymagana dekretem wartość 100 ha.

Przed dniem 1 września 1939 r. nie dokonano prawnego podziału majątku [...]. Co prawda z treści odpisu powołanego dokumentu Urzędu Skarbowego Podatków i Opłat Skarbowych w [...] wynika, że P. G. podzielił testamentowo swój majątek, jednakże strony postępowania nie przedłożyły dowodu świadczącego o prawnym wyodrębnieniu z całości majątku jakiejkolwiek nieruchomości. Dokumenty wskazują, jedynie, iż W. G. wydzielił z majątku przynależną mu część i odrębnie ją użytkował. A. G. w dniu [...] czerwca 1950 r. zeznała, że wraz z mężem W. G. zajęła część przedmiotowego majątku w listopadzie 1927 r. Obszar tej nieruchomości zajmował ok. 42 ha i został wydzielony prywatnie bez udziału mierniczego. Natomiast z protokołu przesłuchania A. P. z [...] czerwca 1950 r. wynika, iż przed wojną w Sądzie Okręgowym w [...] toczył się proces o podział majątku i unieważnienie testamentu P. G. Nie ma jednak dowodów, aby proces ów doprowadził do prawnego podziału tej nieruchomości. Zatem powyższe okoliczności jednoznacznie wskazują, że na dzień 1 września 1939 r. majątek [...] tworzył prawnie jednolitą całość.

Na zakończenie organ odniósł się do pkt 2 orzeczenia Ministra Rolnictwa z 11 marca 1950 r. (uznającego, iż przedmiotowa nieruchomość przeszła w dniu 13 września 1944 r. na własność Państwa na cele reformy rolnej) - stwierdzając, że art. 101 ust. 1lit. b) rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym (Dz. U. R.P. Nr 36, poz. 341) nie dawał podstaw do orzekania o tym, jakie nieruchomości podpadają pod działanie dekretu, przepis ten upoważniał jedynie Ministra do uchylenia orzeczenia z 11 lipca 1946 r. Natomiast zgodnie z art. 2 ust.1 lit e) dekretu o reformie rolnej - nieruchomości spełniające te warunki przechodziły

na własność Państwa z mocy prawa. Ponadto orzekanie, czy dana nieruchomość przeszła z mocy prawa na rzecz Państwa, należało w I instancji do kompetencji wojewódzkich urzędów ziemskich. Z tego względu organ uznał, iż pkt 2 orzeczenia Ministra z 11 marca 1950 r. został wydany z rażącym naruszeniem prawa – dlatego też stwierdził jego nieważność w tym zakresie.

K. K. wystąpiła z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy wskazując, że nie zgadza się z zaskarżonym rozstrzygnięciem - w części dotyczącej odmowy stwierdzenia nieważności decyzji Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych

z 11 marca 1950 r. w pkt pierwszym.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z [...] września 2014 r.,

nr [...] utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] lipca 2014 r.,

nr [...].

W podjętym rozstrzygnięciu organ podniósł, iż stwierdzenie nieważności decyzji stanowi wyjątek od określonej w art. 16 § 1 kpa ogólnej zasady stabilności decyzji administracyjnych i następuje tylko wtedy, gdy bezspornie ustalone zostało istnienie przyczyny nieważności określonej w art. 156 § 1 kpa, a nie zachodzą przesłanki przewidziane w art. 156 § 2 kpa.

Majątek [...], stanowiący współwłasność spadkobierców P. G., przejęto na cele reformy rolnej protokołem z [...] września 1944 r. Zgodnie

z odpisem dokumentu Urzędu Skarbowego Podatków i Opłat Skarbowych w [...] z [...] maja 1933 r. majątek ten zajmował 322 morgów, znacznie przekraczając wymagane 100 ha powierzchni ogólnej. Taki sam obszar znajduje się

też w treści pism Powiatowego Urzędu Ziemskiego w [...] z [...] lipca 1946 r. Z kolei w protokole zdawczo – odbiorczym majątku zapisano wielkość

- 179,25 ha. Przekraczał on zatem normę obszarową. Przy czym w trakcie prowadzonych postępowań nie podważano kwestii jego powierzchni.

W ocenie organu przed dniem 1 września 1939 r. nie dokonano prawnego podziału opisanego majątku mimo, że z pisma Urzędu Skarbowego Podatków i Opłat Skarbowych w [...] z [...] maja 1936 r. wynika, iż przedwojenny właściciel podzielił testamentowo tą nieruchomość. Jednakże strony postępowania nie przedłożyły dowodu świadczącego o prawnym wyodrębnieniu z całości majątku [...] jakiejkolwiek nieruchomości. Faktem jest, że W. G. fizycznie wydzielił

z majątku przynależną mu część i odrębnie ją użytkował. Także przed wojną w Sądzie Okręgowym w [...] toczył się proces o podział majątku i unieważnienie testamentu P. G. - lecz brak jest dowodów na to, iż doprowadził on do prawnego podziału nieruchomości. Zatem na dzień 1 września 1945 r. majątek [...] tworzył prawnie jednolitą całość stanowiącą współwłasność spadkobierców.

Powyższe powoduje, że orzeczenie z [...] marca 1950 r. należy uznać za prawidłowe w części, którą uchylono orzeczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego z dnia [...] lipca 1946 r.

Następnie Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi podniósł, iż art. 101 ust. 1 lit b) rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym - stanowiący podstawę badanego orzeczenia Ministra Rolnictwa

z [...] marca 1950 r. - nie mógł stanowić podstawy prawnej do orzekania o tym,

jakie nieruchomości podpadają pod działanie dekretu. Powyższy przepis rozporządzenia upoważniał organ odwoławczy jedynie do uchylenia orzeczenia

z [...] lipca 1946 r. Ponadto orzekanie, czy dana nieruchomość przeszła z mocy prawa

na rzecz Państwa, należało w I instancji do kompetencji wojewódzkich urzędów ziemskich.

Z tego względu orzeczenie z [...] marca 1950 r. w części drugiej zostało wydane

z rażącym naruszeniem § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych

z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10,

poz. 51 ze zm.) i wymagało stwierdzenia jego nieważności w tym zakresie.

Jednocześnie organ nie stwierdził w odniesieniu do badanej decyzji innych przesłanek nieważności wymienionych w art. 156 § 1 kpa ani nieodwracalnych skutków prawnych w rozumieniu art. 156 § 2 kpa.

Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego

w Warszawie złożył B. P. - wnosząc o jej uchylenie.

Rozstrzygnięciu temu zarzucił naruszenie art. 156 § 1 pkt 2 kpa w związku z art. 101 ust. 1 pkt b) rozporządzenia Prezydenta RP z 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym - poprzez uznanie, że decyzja Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego

w [...] rażąco naruszała prawo.

W uzasadnieniu skargi podniósł, iż w pierwotnym brzmieniu art. 2 ust. 2 dekretu

z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej stanowił, że rodzina podzielona co do praw majątkowych prawnie i fizycznie przed dniem 1 września 1939 r. nie będzie uważana za jednostkę w rozumieniu części 1 p. e niniejszego artykułu. W chwili podejmowania spornego orzeczenia obowiązywało rozporządzenie Prezydenta RP

z 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym, które w art. 101 ust. 1 lit. b) pozwalało władzy nadzorczej, a gdy chodziło o władzę naczelną tej władzy,

na uchylenie z urzędu lub na wniosek osoby zainteresowanej każdej decyzji wydanej bez jakiejkolwiek podstawy prawnej. Powyższe sugeruje, iż w przepisie tym mowa jest tylko o ciężkim naruszeniu prawa. Przy takim rozumieniu tego przepisu w niniejszej sprawie trudno uznać, że decyzja została wydana bez jakiejkolwiek podstawy prawnej, czy też jest wyraźnie sprzeczna z przepisami dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Wojewódzki Urząd Ziemski uznał, iż skoro przed dniem 1 września 1939 r. doszło

do fizycznego podziału nieruchomości rolnej, to nie podlegała ona przejęciu w trybie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. W sytuacji, gdy ocena naruszenia prawa opiera się na wykładni przepisów prawa, nie można uznać, że kontrolowane orzeczenie narusza prawo w stopniu "rażącym". Organ orzekający [...] marca 1950 r. odmiennie zinterpretował ten sam stan faktyczny, a przepisy dekretu PKWN nie stanowiły podstawy do przejęcia lasów i gruntów leśnych.

Odpowiadając na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie

-uznając zarzuty skargi za chybione.

Na rozprawie w dniu 8 listopada 2018 r. pełnomocnik strony skarżącej oświadczył, iż przed wojną został dokonany prawny podział majątku, ale z uwagi na wybuch wojny, strony nie dysponują dokumentami w tym zakresie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Stosownie do regulacji art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo

o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.), dalej jako "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują w zakresie swojej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej. Oznacza to, że sąd bada zgodność

z prawem (legalność) zaskarżonego aktu pod kątem jego zgodności z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej.

Skarga nie jest zasadna, gdyż decyzje Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi

nie naruszają przepisów prawa.

Zaskarżonym do Sądu orzeczeniem z [...] września 2014 r. Minister Rolnictwa

i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy własną decyzję z [...] lipca 2014 r. - wydaną na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 kpa - którą odmówił stwierdzenia nieważności decyzji Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z [...] marca 1950 r. - wydanej w oparciu m.in. o art. 101

ust. 1 lit. b) rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym (Dz. U. R.P. Nr 36, poz. 341), dalej jako "rozporządzenie"- w punkcie 1 oraz stwierdził nieważność tego orzeczenia z [...] marca 1950 r w punkcie 2.

Przy czym orzeczenie z 1950 r. we wskazanym pkt 1 uchylało orzeczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w [...] (wydane w przedmiocie niepodpadania pod działanie dekretu o reformie rolnej nieruchomości ziemskiej [...]), zaś w pkt 2 uznawało, że przedmiotowa nieruchomość przeszła na własność Państwa w dniu 13 września 1944 r.

W niniejszej sprawie organy stwierdziły zatem, iż prawidłowe jest rozstrzygnięcie nadzorcze z [...] marca 1950 r. - w części uchylającej orzeczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego z [...] lipca 1946 r., uznające, że majątek [...]

nie podlegał przejęciu na cele reformy rolnej.

To stanowisko, w świetle materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, należy uznać za prawidłowe.

Na wstępnie należy stwierdzić, iż postępowanie administracyjne prowadzone było w trybie stwierdzenia nieważności orzeczenia - na podstawie art. 156 § 1 kpa. Jest

to nadzwyczajny tryb postępowania, który stanowi odstępstwo od zasady stabilności decyzji wyrażonej w art. 16 kpa. Ustalenie podstawy do stwierdzenia nieważności decyzji musi być zatem niewątpliwe. Celem postępowania nieważnościowego nie jest merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy, lecz przeprowadzenie weryfikacji ostatecznej decyzji z jednego tylko punktu widzenia - a mianowicie, czy decyzja jest dotknięta jedną z wad kwalifikowanych, wyliczonych w art. 156 § 1 kpa. Ponadto - skoro postępowanie nieważnościowe stanowi wyjątek od zasady trwałości decyzji - to niedopuszczalna jest rozszerzająca wykładnia przesłanek wskazanych w tym przepisie. Organ prowadzący postępowanie w sprawie nieważności decyzji nie jest zatem kompetentny

do rozstrzygania sprawy co do meritum, lecz ma obowiązek rozstrzygnąć sprawę

w granicach, określonych przez art. 156 § 1 kpa (por. wyrok NSA z dnia 28 maja

1985 r., sygn. akt I SA 89/85, ONSA 1985, Nr 1, poz. 30).

Organ orzeka zatem wyłączenie kasacyjnie, stwierdzając nieważność decyzji

albo jej niezgodność z prawem, a w przypadku braku przesłanek do takiego orzeczenia - odmawia stwierdzenia nieważności decyzji.

Wśród przesłanek zawartych w art. 156 § 1 kpa ustawodawca wymienił "rażące naruszenie prawa" (pkt 2 ww. § 1). W doktrynie i orzecznictwie utrwalił się pogląd,

że naruszenie może być uznane za "rażące", gdy jest ono oczywiste i koliduje z zasadą praworządnego działania organów administracji publicznej w demokratycznym państwie prawnym urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej. W wyniku

tego naruszenia powstają skutki niemożliwe do zaakceptowania z punktu widzenia wymagań praworządności. W konsekwencji stwierdzenie nieważności może dotyczyć tylko przypadków ewidentnego bezprawia, którego nigdy nie można usprawiedliwiać, ani tolerować.

Obowiązkiem organu stwierdzającego nieważność decyzji, jako wydanej

z rażącym naruszeniem prawa, jest wyraźne wskazanie, jaki konkretny przepis został naruszony, przy czym nie wystarczy samo tylko stwierdzenie o tym, że doszło

do takiego naruszenia prawa. Organ zobowiązany jest do wykazania, iż uchybienie jakim dotknięta jest kontrolowana w postępowaniu nieważnościowym decyzja,

ma charakter kwalifikowany i stanowi rażące naruszenie prawa. Stwierdzenie nieważności decyzji możliwe jest wtedy, gdy decyzja została wydana wbrew nakazowi lub zakazowi ustanowionemu. Przy czym nie chodzi o błędy w wykładni prawa,

ale o jego przekroczenie w sposób jasny i niedwuznaczny. Tylko wówczas treść wadliwej decyzji i czynności ją poprzedzające stanowią zaprzeczenie stanu prawnego.

Reasumując, z rażącym naruszeniem prawa nie może być utożsamiane każde naruszenie prawa, a jedynie dyskwalifikujące decyzję w takim stopniu, że niezbędne jest zniweczenie wszelkich jej następstw, w taki sposób, jakby od początku nie została wydana.

Podkreślić należy, iż w postępowaniu nieważnościowym organ ogranicza się

do poszukiwania uchybień i wadliwości, tak proceduralnych, jak i dotyczących prawa materialnego, poczynionych w toku i na gruncie postępowania zwykłego. Oznacza

to badanie ostatecznie zakończonej sprawy wyłącznie na gruncie zgromadzonego

tam materiału dowodowego, pod kątem naruszenia norm materialnych oraz procedury uregulowanej w kpa, a także przepisów o charakterze procesowym, zawartych

w regulacjach obejmujących prawo materialne.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy podnieść należy,

że dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r.

o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 Nr 3 poz. 13 ze zm.), dalej

jako "dekret" - w art. 2. ust. 1 lit. e) stwierdzał, iż na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie, stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Wszystkie nieruchomości ziemskie, w tym wymienione w punkcie e) części pierwszej niniejszego artykułu przechodzą bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia, w całości na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele, wskazane w art. 1, część druga. Z kolei

w ust. 2 artykuł ten stanowił, że nieważne są wszystkie prawne lub fizyczne działy nieruchomości ziemskich, wymienionych w art. 2-im ust. 1 pkt e), dokonane po dniu

1 września 1939 r.

Powyższe oznacza, iż organ orzekający w 1950 r. zobowiązany był ustalić powierzchnię majątku. Dokonując tej oceny wskazał, że majątek poprzednika prawnego skarżącego przekraczał wskazaną w powołanym przepisie powierzchnię 100 ha,

a ustalenia te uznać należy za prawidłowe. Z poszczególnych dokumentów zebranych w aktach sprawy wynika, iż powierzchnia majątku stanowiła obszar około 170-185 ha. Przy czym lasy zajmowały w nim powierzchnię mniej niż 25 ha.

Strona w toku postępowania w istocie nie kwestionowała tych ustaleń,

lecz twierdziła, że majątek ten został faktycznie podzielony przez współwłaścicieli jeszcze przed wybuchem wojny. Nie zostały jednak odnalezione żadne dokumenty wskazujące na dokonanie prawnie skutecznego podziału tej nieruchomości.

Tak też oświadczył pełnomocnik skarżącego w dniu rozprawy, wskazując na brak dokumentów w tym zakresie.

Istota niniejszej sprawy sprowadza się zatem do odpowiedzi na pytanie,

czy rozważając normy obszarowe, zawarte w dekrecie o reformie rolnej, należy uwzględnić dokonanie faktycznego podziału nieruchomości.

Rozpatrując powyższe zagadnienie wskazać należy, że art. 2 ust. 2 dekretu wprost stanowił, iż nieważne są wszystkie prawne lub fizyczne działy nieruchomości ziemskich, wymienionych w art. 2-im ust. 1 pkt e), dokonane po dniu 1 września 1939 r. Zatem wszelkie działy nieruchomości dokonane po dniu wybuchu wojny nie miały żadnego znaczenia w rozumieniu przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Z kolei przytoczony art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu, stanowiący podstawę przejęcia tego majątku, posługiwał się kryterium własności nieruchomości przejętych, a nie faktycznego ich posiadania. Z tego względu nie można uznać, że pozwalał on uwzględniać pozaprawne działy nieruchomości. Działy majątków, dokonane przed datą 1 września 1939 r., były ważne - o ile dokonane zostały w przewidzianej prawem formie. Taka wykładania wynika też z tego, iż faktyczne użytkowanie części majątku przez jednego z jego współwłaścicieli nie mogło powodować, że mógł on przez sam fakt użytkowania stać się właścicielem tej części. Bez podjęcia odpowiednich działań prawnych majątek, niezależnie od okresu takiego użytkowania, stanowił przedmiot współwłasności wszystkich współwłaścicieli. W niniejszej sprawie byli to następcy prawni P. G..

Jak wynika z materiału dowodowego - nie zachowały się żadne dokumenty, które mogłyby potwierdzić, iż uprzedni współwłaściciele majątku dokonali podziału prawnego tej nieruchomości. Wręcz przeciwnie - z protokołu przesłuchania A. P. z [...] czerwca 1950 r. wynika, że przed wojną w Sądzie Okręgowym

w [...] toczył się proces o unieważnienie testamentu P. G. i podział majątku. Zatem kwestia prawnego podziału majątku była sporna i w tym zakresie toczyło się postępowanie sądowe - przy czym nie ma żadnych dowodów na to,

iż zakończyło się ono przed dniem 1 września 1939 r. doprowadzeniem do prawnego podziału tej nieruchomości.

Dowody potwierdzają natomiast, że nastąpił faktyczny podział tych ziem. Jednakże okoliczność ta, jak wskazano uprzednio, nie mogła jednak zostać uwzględniona przy stosowaniu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Takie rozumienie dekretu znajduje potwierdzenie w określonych w tym dekrecie celach reformy rolnej. Zakładała ona bowiem upełnorolnienie istniejących gospodarstw karłowatych, małorolnych i średniorolnych, tworzenie nowych samodzielnych gospodarstw rolnych dla bezrolnych, robotników i pracowników rolnych oraz drobnych dzierżawców, tworzenie w pobliżu miast i ośrodków przemysłowych gospodarstw

dla produkcji ogrodniczo-warzywniczej, zarezerwowanie odpowiednich terenów

dla szkół oraz poddanych zarządowi państwowemu lub samorządowemu ośrodków

dla podniesienia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego, jak też zarezerwowanie odpowiednich terenów pod rozbudowę miast, kolonii mieszkaniowych i ogródków działkowych oraz terenów na potrzeby wojskowe, komunikacji publicznej lub melioracji. Celem tego aktu normatywnego było

bowiem pozyskanie areałów o dużej powierzchni, aby następnie ziemie te można było odpowiednio zagospodarować. Z tego też względu nie było wolą ustawodawcy,

aby fizyczne podziały nieruchomości, które miały miejsce przed wojną, mogły tamować przejęcie nieruchomości na cele reformy rolnej, gdyż to po prostu wypaczałoby sens ww. unormowań.

Skoro zatem nie istnieją żadne dokumenty, wskazujące na fakt dokonania prawnego podziału przedmiotowego majątku przed dniem 1 września 1939 r.,

to nie można stwierdzić nieważności orzeczenia z [...] marca 1950 r. w zakresie

punktu 1.

W tej części rozstrzygnęło ono prawidłowo, iż nie powinno nastąpić wyłączenie wskazanego majątku spod działania reformy rolnej, ponieważ przekraczał on normę obszarową 100 ha. Należy mieć na uwadze, że orzeczenie z [...] marca 1950 r. uchyliło orzeczenie z [...] lipca 1946 r. (w trybie art. 101 ust. 1 lit b rozporządzenia

o postępowaniu administracyjnym) - jako sprzeczne z art. 2 ust. 1 lit e) dekretu,

a więc wydane bez jakiejkolwiek podstawy prawnej.

Zatem Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi w zaskarżonych decyzjach słusznie uznał,

że tym przypadku nie nastąpiło rażące naruszenie prawa - art. 101 ust. 1 lit b rozporządzenia - dlatego też odmówił stwierdzenia nieważności decyzji z [...] marca 1950 r. w tym zakresie.

W pozostałej zaś części - punktu 2 orzeczenia z [...] marca 1950 r. - słusznie organ nadzoru uznał, że miało miejsce rażące naruszenie prawa. Rozstrzygając bowiem w trybie nadzorczym - art. 101 wskazanego dekretu Prezydenta RP z 1928 r.

- organ mógł jedynie uchylić orzeczenie, nie zaś ponownie rozstrzygnąć sprawę,

gdyż ta nie należała do jego właściwości rzeczowej. Minister Rolnictwa i Reform Rolnych w 1950 r. nie pełnił wówczas roli organu odwoławczego, lecz organu nadzoru. Minister w orzeczeniu z [...] marca 1950 r. naruszył zatem § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 Nr 10, poz. 51 ze zm.). Zgodnie z tym przepisem orzekanie

w sprawach, czy dana nieruchomość podpada pod działanie przepisów art. 2 ust. 1

pkt e) należy w I instancji do kompetencji wojewódzkich urzędów ziemskich. Minister

nie mógł zatem działać w tej sprawie jako organ orzekający w I instancji,

gdyż uprawnienie do rozstrzygania tego typu spraw należało do innego organu. Orzeczenie w omawianej części, zawierającej rozstrzygniecie merytoryczne, zostało niewątpliwie wydane z rażącym naruszeniem prawa.

Odnosząc się z kolei do zarzutu skargi, że w pierwotnym brzmieniu art. 2 ust. 2 dekret stanowił, iż rodzina podzielona co do praw majątkowych prawnie i fizycznie przed dniem 1 września 1939 r. nie będzie uważana za jednostkę w rozumieniu części 1 p. e niniejszego artykułu, wskazać należy, że zmiana brzmienia tego przepisu nastąpiła z dniem 19 stycznia 1945 r. - a więc jeszcze przed wydaniem decyzji z 1946 r. To ostatnie rozstrzygnięcie musiało zatem uwzględniać stan prawny istniejący w dniu jego wydania i na takim właśnie, prawidłowym brzmieniu tego przepisu organ, orzekając w 1950 r., oparł podjęte rozstrzygnięcie.

Nie można również podzielić twierdzeń skarżącego, że decyzja z 1950 r. powinna uwzględniać tylko ciężkie naruszenia prawa, a za takie nie można uznać wykładni przepisu dokonanej przez Urząd Ziemski w 1946 r. W ocenie Sądu strona skarżąca zdaje się pomijać, iż obecnie kontrolowana przez Sąd sprawa administracyjna prowadzona była w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji, a więc rozpatrywane było w niej tylko to, czy orzeczenie z [...] marca 1950 r. obciążone jest wadą, określoną w art. 156 § 1 kpa.

Nie można zgodzić się też ze stwierdzeniem skarżącego, że Minister Rolnictwa

i Rozwoju Wsi dokonując interpretacji pojęcia wydania decyzji "bez jakiejkolwiek podstawy prawnej" naruszył prawo w sposób rażący, bowiem uznał i uzasadnił,

iż nie istniała podstawa prawna do wyłączenia majątku, który zajmował obszar powyżej 100 ha, spod działania reformy rolnej, tylko dlatego, że został on faktycznie podzielny przez jego współwłaścicieli.

Jak już wskazano uprzednio, rozstrzygnięcie o podpadaniu nieruchomości pod działanie dekretu z 6 września 1944 r. powinno uwzględniać tylko prawnie skuteczne podziały nieruchomości, dokonane przed dniem 1 września 1939 r. Z tego też względu

nie można tu mówić o wykładni prawa, gdyż orzeczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego zapadło wbrew brzmieniu art. 2 ust. 1 lit e) dekretu.

Konkludując, zaskarżona do Sądu decyzja została wydana prawidłowo,

z uwzględnieniem całokształtu okoliczności faktycznych sprawy, a przesłanki, jakimi kierował się Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi omówione zostały w uzasadnieniu orzeczenia, które spełnia wymogi formalne, określone przepisem art. 107 § 3 kpa.

Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł

jak w sentencji wyroku.