Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 740/06
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2007-01-29 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jolanta Rosińska, Sędziowie Sędzia WSA Czesława Nowak-Kolczyńska, Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski (spr.), Protokolant Agnieszka Ratajczyk, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 stycznia 2007 r. sprawy ze skargi M. C. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...].


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...], Nr [...] utrzymującą w mocy decyzję z dnia [...], nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 k.p.a oraz art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust. 1 i art.. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) odmówił M. C. przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej w III Rzeszy. W uzasadnieniu decyzji odwołując się do treści art. 2 ust. 2 lit. a powołanej ustawy wskazano, że represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Zgodnie zaś z art. 3 ust. 1 świadczenie przysługuje w wysokości 0,5% przeciętnego wynagrodzenia w kwartale kalendarzowym poprzedzającym termin ostatniej w 1995 roku waloryzacji emerytur i rent, za każdy pełny miesiąc trwania pracy, o której mowa w art. 2, nie więcej jednak łącznie niż 10% tego wynagrodzenia. Analiza zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wykazała natomiast, że wnioskodawczyni nie spełniła przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia pieniężnego, o których mowa w powołanym wyżej przepisie art. 2 pkt 2 lit. a ustawy, ponieważ jak ustalono pobyt na deportacji trwał od dnia 16 czerwca 1944 roku – data urodzenia do dnia 3 września 1944 roku tj daty wyzwolenia miejscowości Champlin, w której przebywała. Ustawa natomiast nie przewiduje przyznania uprawnienia do świadczenia tylko przez sam fakt urodzenia podczas deportacji.

Po rozpoznaniu wniosku pełnomocnika strony skarżącej o zmianę decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], decyzją z dnia [...], nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 154 § 1 k.p.a. oraz art. 1 ust. 1, art. 2 pkt 2 lit. a i art. 4 ust. 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich odmówił zmiany ostatecznej decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], Nr [...]. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że analiza zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wykazała, że w przypadku strony represja rozpoczęła się od dnia urodzenia tj. od dnia 16 czerwca 1944 roku, a zakończyła w dniu zajęcia miejscowości Champlin przez wojska koalicji antyhitlerowskiej, co nastąpiło, jak wskazują źródła najpóźniej w dniu 30 września 1944 roku. Przebywanie zatem w miejscowości Champlin, w której przymusowo pracowali rodzice skarżącej po dacie jej zajęcia przez wojska koalicji antyhitlerowskiej nie spełnia przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia, a represja skarżącej w związku z deportacją do pracy przymusowej rodziców trwała zaledwie 2 miesiące i 17 dni. W ocenie organu pogląd w tym zakresie podzielił także Naczelny Sąd Administracyjny, który w wyroku z dnia 9 sierpnia 2001 roku, sygn. akt SA 3877/00 stwierdził, że "z chwilą wyzwolenia danego terenu spod okupacji niemieckiej wykonywana przez deportowanych pracowników praca, choćby była nadal wykonywana na przykład jako konieczna dla zachowania egzystencji, traciła przymiot przymusowości, jak i przymiot wykonywania jej na terenach okupowanych przez III Rzeszę".

W dniu 4 kwietnia 2006 roku działający w imieniu M. C. Kombatancki Związek [...] wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Decyzją dnia [...], nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonym rozstrzygnięciu, utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. Zaakcentował, że w rozpoznawanej sprawie nie został spełniony warunek, o którym mowa w art. 2 pkt 2 lit.a ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, ponieważ pobyt skarżącej na deportacji trwał od dnia 16 czerwca 1944 roku do dnia 3 września 1944 roku. Dalszy natomiast pobyt na deportacji w związku z przymusową pracą rodziców tj. po dniu 3 września 1944 roku, stracił charakter represji, o której mowa w powołanej ustawie.

W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi działający w imieniu skarżącej pełnomocnik, wniósł o stwierdzenie niezgodności z prawem zaskarżonej decyzji. Wskazując na naruszenie podstawowych zasad porządku prawnego podniósł, iż Naczelny Sąd Administracyjny w swoich wyrokach wyjaśnił, iż dzień 8 maja 1945 roku jest dniem końca II Wojny Światowej i końcem represji.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest zasadna.

Zgodnie z treścią art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr 153, poz. 1269) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola wspomniana sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (§ 2). Sąd nie przejmuje sprawy administracyjnej do końcowego załatwienia, lecz ma jedynie ocenić działalność organu orzekającego.

Sąd administracyjny, uwzględniając skargę, uchyla decyzję w całości albo części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa, dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub też inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Jeżeli natomiast zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub innych przepisach - stwierdza nieważność decyzji w całości lub części. Stwierdzenie wydania decyzji z naruszeniem prawa wchodzi zaś w grę, o ile zachodzą przyczyny, określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub innych przepisach (art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270), zwanej w dalszej części rozważań p.p.s.a.). Po myśli art. 134 § 1 p.p.s.a. rozstrzygając daną sprawę, sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach, prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.).

Rozpatrując skargę w tak zakreślonej kognicji oraz analizując dokumenty zawarte w aktach administracyjnych, Sąd dopatrzył się uchybień, które skutkować musiały uchyleniem zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji.

Przepis artykułu 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) przewiduje prawo do świadczenia pieniężnego dla osób, które podlegały represjom określonym w ustawie. Represją w rozumieniu ustawy jest:

1) osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych (art. 2 pkt 1),

2) deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. na terytorium:

a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny 1939-1945 (art.2 pkt 2 lit.a),

b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach (art.2 pkt2 lit.b).

Pojęcie represji zdefiniowane przez ustawodawcę adresowane jest zatem do dwóch kategorii osób:

- po pierwsze, osób osadzonych w obozach pracy oraz,

- po drugie, do osób deportowanych do pracy przymusowej.

Oznacza to, że osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia pieniężnego na podstawie przepisów powyższej ustawy powinna wykazać, iż spełnia tak określone przesłanki prawne uzasadniające zaliczenie jej do jednej z dwóch wymienionych w art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym kategorii osób represjonowanych, nie jest natomiast obowiązana wykazywać, czy faktycznie wykonywała pracę przymusową.

Z tego względu przyjmuje się, że osobą represjonowaną jest osoba deportowana do pracy przymusowej lub osadzona w obozie pracy bez względu na wiek.

W wyroku z dnia 19 sierpnia 2004 r. Naczelny Sąd Administracyjny wyraził nadto pogląd, iż o deportacji, w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395), można mówić również w stosunku do dziecka zarówno wtedy, gdy zostało ono wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót.

Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, iż w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 24 października 2003 r. sygn. akt III RN 120/02 trafnie przyjęto, że nie można bowiem zakładać, iż cel wywiezienia dziecka z rodzicami deportowanymi na roboty przymusowe do III Rzeszy był inny niż w stosunku do rodziców. Tak samo nie można zakładać, że deportacja do pracy przymusowej kobiety, która urodziła dziecko po wywiezieniu, nie rozciąga się na to dziecko /por. OSK 135/04, ONSAiWSA 2005/1/15, glosa aprobująca W. Kręcisza OSP 2005/6/74/.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie opowiada się w pełni za poglądem wyrażonym w przedstawionych powyżej wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego i Sądu Najwyższego.

W rozpatrywanej sprawie Kierownik Urzędu uznał za udowodniony okres represji od dnia 16 czerwca 1944 r. do dnia 30 września 1944 r., choć jako datę wyzwolenia miejscowości gdzie przebywała skarżąca przyjął 03 września 1944 r. Przyjmując, że było to 2 miesiące i 17 dni, a pobyt na deportacji po okresie wyzwolenia miejscowości co nastąpiło dnia 3 września 1944 r. nie stanowi represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. "a" powołanej wyżej ustawy. Odmawiając przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji organ powołał się na opracowania mówiące o zajęciu miejscowości Champlin, w której przebywała skarżąca – Atlas of the Second World War ( Atlas II Wojny Światowej ) pod redakcją Johna Keegna, wyd. Letter Perfect International 1995 r. załączając w kserokopii fragmenty publikacji.

Kwestia ustalenia okresu deportacji ( wywiezienia ) w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z 31 maja 1996 r. wymaga rozważenia. Przepis ten stanowi o deportacji do pracy przymusowej w okresie wojny 1939 - 1945.

Z akt sprawy wynika natomiast, że rodzice skarżącej wrócili do kraju w kwietniu 1946 roku, a więc na pewno przebywali w miejscowości Champlin do zakończenia wojny.

Niezależnie od podniesionych wyżej kwestii dowodowych, uwagę zwrócić należy również na okres przebywania skarżącej poza państwem polskim do zakończenia wojny.

Podkreślić należy, iż w wyroku Sądu Najwyższego z 25 marca 1999 r. (sygn. akt III RN 158/98, OSNAP 2000/3/86) przyjęto, iż "pojęcie «deportacji» użyte w art. 2 pkt 2 lit. "a" wskazanej wyżej ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym (...) odnosi się wyłącznie do czasu trwania II wojny światowej na terytorium III Rzeszy i terenach przez nią okupowanych, a więc obejmuje okres od dnia 1 września 1939 r. do dnia 8 maja 1945 r.". Sąd stwierdził ponadto, że praca po zakończeniu wojny straciła charakter represji i nie może być uznawana za pracę przymusową.

Powstaje jednak pytanie, czy określenie "zakończenie wojny" odnieść należy do sytuacji wyzwolenia danej miejscowości, względnie jej zajęcia przez armie sojusznicze (tereny Niemiec), czy też do daty 8 maja 1945 r.

Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela pogląd wyrażony w powyższym wyroku Sądu Najwyższego jak również pogląd zaprezentowany w nie publikowanym wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 czerwca 2002r. sygn. II SA/Łd 535/00, iż decydująca musi być data zakończenia wojny - 8 maja 1945 r., szczególnie w sytuacji gdy mamy orzekać o prawach niemowląt wywiezionych podczas wojny, czy dzieci urodzonych na deportacji.

Zdaniem Sądu ustawodawca położył w tym przepisie nacisk na samo wywiezienie do pracy przymusowej, a więc okres przymusowego pozostawania poza miejscem zamieszkania. Należy mieć na uwadze to, iż przed ostatecznym zakończeniem działań wojennych częstokroć nie było szans i warunków na powrót z deportacji do Polski - trwały działania wojenne i przebiegały linie frontów. Działania wojenne na terenie Europy, okupowanym przez III Rzeszę i na terenie III Rzeszy, kończyły się w różnym okresie. Działania wojenne uniemożliwiały powrót do Polski i nie sposób było przewidzieć jak będą dalej przebiegać i kiedy ostatecznie zakończy się wojna, tym bardziej, że znane są przypadki kontrofensyw III Rzeszy na określonych terenach i w związku z tym - przechodzenia konkretnych terenów "z rąk do rąk".

Powyższe wywody i tok rozumowania nabierają szczególnego znaczenia w przypadku rozpatrywania prawa do uprawnień osób, które w okresie deportacji urodziły się i pozostawały na niej do końca wojny ( 8 maja 1945 r. ) Dzieci te tak, jak pani M. C. – skarżąca nie miała nawet możliwości podjąć jakiejkolwiek pracy na deportacji z uwagi na swe niemowlęctwo do zakończenia wojny.

Jeżeli uznamy za słuszny pogląd zaprezentowany w cytowanym wyżej wyroku Sądu Najwyższego z 25 marca 1999 r. ( sygn. akt III RN 158/98, OSNAP 2000/3/86), iż praca po zakończeniu wojny straciła charakter represji i nie może być uznawana za pracę przymusową ( niekwestionowany ), to trwanie deportacji do końca wojny w przypadku niemowląt nawet na terenach już wyzwolonych nie zmieniło sytuacji tych dzieci. Istotny był cel deportacji rodziców, i ten zaistniał, zaś późniejsze wyzwolenie terenów gdzie przebywała rodzina, która nie mogła powrócić do ojczyzny i musiała dalej pracować nie zmieniał sytuacji faktycznej deportowanych, bądź urodzonych w niewoli niemowląt. Dzieci te przez cały czas poddawane były takim samym niekorzystnym czynnikom.

Odmowa przyznania uprawnienia, w przypadku skarżącej sprowadzałaby się jedynie do ustalenia miejsca, w którym przebywała rodzina i w sposób nieuzasadniony różnicowała sytuacje niemowląt, tylko i wyłączne z uwagi na fakt wyzwolenia danej miejscowości.

W takiej sytuacji tylko data 8 maja 1945 r. mogłaby być pewną datą graniczną, do której deportacja do pracy przymusowej winna być uznana za spełniającą dyspozycję art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.).

Postępowanie wszczęte (jak zakwalifikował organ w trybie art. 154 k.p.a. ) z wniosku o przyznanie uprawnień do świadczenia pieniężnego jest postępowaniem administracyjnym prowadzonym według zasad określonych w Kodeksie postępowania administracyjnego.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 20 września 1990 roku - III ARN 9/90 - oświadczenie składane przez stronę w postępowaniu administracyjnym oraz przedstawione przez nią dokumenty korzystają z domniemania prawdziwości, jeżeli nie są sprzeczne z innymi dowodami lub okolicznościami i faktami znanymi organowi administracyjnemu z urzędu. Organy administracji obowiązane są stosować się do zasad przeprowadzenia dowodów określonych w rozdziale 4 działu II Kodeksu postępowania administracyjnego (OSNCP z 1991 roku, z.10-12, poz. 127).

Nie ma uzasadnionych podstaw, by zasada ta nie była respektowana w postępowaniu w sprawie przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego. Artykuł 4 ust. 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) jednoznacznie stanowi: w zakresie postępowania dotyczącego ustalenia lub odmowy przyznania świadczenia mają zastosowanie przepisu Kodeksu postępowania administracyjnego.

Skoro więc skarżąca przedstawiła dokumenty, nie budzące wątpliwości co do okresu jej pobytu na deportacji (od 16 czerwca 1944 r. do kwietnia 1946 r.), składała stosowne oświadczenia w toku postępowania o tym, iż nie mogła wrócić z deportacji, gdyż rodzina nie miała pieniędzy i musiała czekać na transport aż do 1946 roku, to również oczywistym jest, iż aby przeżyć rodzice jej musieli pracować.

Skarżąca kwestionowała też ustalenia encyklopedyczne, na które powołuje się organ, kwestionując datę wyzwolenia, co wiązała z niemożnością powrotu rodziny do kraju.

W kontekście wcześniejszych rozważań nad treścią art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia pieniężnego dla potrzeb zaliczenia do kategorii osób represjonowanych, nie jest obowiązana wykazywać, czy faktycznie wykonywała pracę przymusową. Istotą był cel – deportacja do pracy i okres jej trwania – tej deportacji.

Nie można również zapominać, iż w dacie zarówno 03 jak i 30 września 1944 roku – wskazywane daty wyzwolenia miejscowości gdzie przebywała skarżąca, terytorium całej Polski pozostawało pod okupację niemiecką, a więc rodzina skarżącej nie miała tak naprawdę gdzie wrócić.

W analizowanym stanie faktycznym trudno więc odmówić skarżącej słusznego interesu na gruncie art. 154 k.p.a.

Z tych też względów naruszone zostało prawo materialne w postaci art. 2 pkt 2 lit "a", ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. z 1996r. Nr 87 poz. 395 ze zm.). Pozostawienie bez rozważenia składanych przez skarżącą oświadczeń w zakresie pozostawania na deportacji i możliwości powrotu z niej, wobec braku innych dowodów, stanowi naruszenie procedury to jest art. 7, art. 77 §1 i 80 k. p. a., gdyż organ nie poczynił wyczerpujących ustaleń i wnikliwych rozważań w celu wyjaśnienia okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy.

Z uwagi na powyższe, oznacza to dla organu administracji rozpoznającego ponownie sprawę konieczność należytego wyjaśnienia i rozważenia całokształtu okoliczności sprawy, przy uwzględnieniu zaprezentowanego przez Sąd stanowiska w sprawie, na gruncie utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 litera a) i litera c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzekł jak w sentencji wyroku.

Z uwagi natomiast na charakter prawny rozstrzygnięcia (nie ma przymiotu wykonalności), nie znaleziono podstaw do orzekania w przedmiocie jego wykonania, w trybie art.152 p. p. s. a.