Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 906/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2013-01-18 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 7  art. 8 art. 9art. 77 par. 1 art. 80 art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 2 pkt 7 lit. d pkt 8 art. 18 ust. 1 art. 20 ust. 1 art. 27 ust. 1
journal: Dz.U. 2009 nr 1 poz 7
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - tekst jednolity.
article: art. 3
journal: Dz.U. 2011 nr 205 poz 1212
law: Ustawa z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.
article: art. 133
journal: Dz.U. 1964 nr 9 poz 59
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
article: art. 451 par. 1
journal: Dz.U. 1964 nr 16 poz 93
law: Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.

SENTENCJA

Dnia 18 stycznia 2013 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia NSA Anna Stępień Sędziowie Sędzia WSA Renata Kubot-Szustowska Sędzia WSA Joanna Sekunda-Lenczewska (spr.) Protokolant pomocnik sekretarza Agata Zarychta po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 stycznia 2013 roku sprawy ze skargi W. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...], Nr [...] w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane świadczenie z funduszu alimentacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...], znak: [...]; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do dnia uprawomocnienia się niniejszego wyroku; 3. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. na rzecz skarżącego W. M. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. LS


UZASADNIENIE

Prezydent Miasta Ł., decyzją z dnia [...], nr [...], wydaną na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000r., nr 98, poz. 1071 ze zm.), art. 2 pkt 7 lit d), art. 19 ust. 1, art. 23 ust. 1, 5, 6, 7, art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009r., nr 1, poz. 7 ze zm.), art. 3 ustawy o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2011r., nr 205 poz. 1212), orzekł w stosunku do W. M. o:

1. uznaniu za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego za okres od dnia 1 grudnia 2009r. do dnia 30 września 2010r. w kwocie 250,00 złotych miesięcznie;

2. zwrocie nienależnie pobranych: świadczeń z funduszu alimentacyjnego za w/w okres w kwocie 2.500,00 złotych wraz z ustawowymi odsetkami naliczonymi do dnia wydania niniejszej decyzji w kwocie 623,92 złotych, co łącznie stanowi kwotę 3.123,92 złotych.

W uzasadnieniu podjętej decyzji organ wskazał, iż W. M. w dniu 29 października 2009r., w Centrum Świadczeń Socjalnych w Ł., złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na okres świadczeniowy 2009/2010. Decyzją Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...], nr [...] przyznano wnioskodawcy prawo do w/w świadczeń na okres od dnia 1 października 2009r. do dnia 30 września 2010r., w wysokości 250,00 złotych miesięcznie.

Następnie w dniu 27 lutego 2012r. do organu wpłynęło zaświadczenie Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w S. z dnia 17 stycznia 2012r., z treści którego wynika, iż za pośrednictwem kancelarii komorniczej W. M. otrzymał, tytułem alimentów następujące kwoty:

- w dniu 6 stycznia 2010r.- 250,00 złotych,

- w dniu 5 lutego 2010r. - 250,00 złotych,

- w dniu 8 marca 2010r.- 250,00 złotych,

- w dniu 7 kwietnia 2010r. - 250,00 złotych.

Ponadto z zaświadczenia Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w S. z dnia 12 kwietnia 2012r. wynika, iż w dniu 4 grudnia 2009r. Komornik Sądowy przekazał wnioskodawcy alimenty w kwocie 250,00 złotych.

Organ podkreślił, iż ze względu na fakt, że w okresie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego W. M. otrzymał alimenty od dłużnika alimentacyjnego oraz nie dokonał zwrotu otrzymanych w okresie od grudnia 2009r. do kwietnia 2010r. kwot na konto komornika uznając, iż prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie przysługiwało wnioskodawcy od 1 grudnia 2009r. Wyjaśniono przy tym, iż zarówno zmiana decyzji pierwotnej przyznającej świadczenie, jak i jej uchylenie ma charakter konstytutywny, albowiem wpływa na dotychczasowy zakres przyznanych świadczeń - odmiennie je kształtuje lub wręcz je odbiera. Zatem decyzja wydana w trybie art. 24 ust.1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów może wywrzeć skutki wyłącznie ex nunc (na przyszłość). Podkreślono przy tym, iż w sytuacji w jakiej to miało miejsce w przedmiotowej sprawie - gdy upłynął już okres na jaki świadczenie zostało przyznane, a decyzja w tej części wygasła, to brak jest podstaw do uchylenia lub zmiany decyzji przyznającej świadczenie w trybie 24 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W takim wypadku, zdaniem organu, zastosowanie znajdować może jedynie materialno-prawna instytucja zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.

Wskazano ponadto, iż w myśl art. 3 ustawy z dnia 19 sierpnia 2011r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów sprawy o świadczenia rodzinne i świadczenia z funduszu alimentacyjnego, do których prawo powstało przed wejściem w życie ustawy zmieniającej tj. przed dniem 1 stycznia 2012r. podlegają rozpatrzeniu na zasadach i w trybie określonym w przepisach dotychczasowych. Z powyższego względu przy rozpatrzeniu niniejszej sprawy organ zastosował przepisy obowiązujące przed 1 stycznia 2012r.

Od powyższej decyzji odwołał się W. M., zarzucając jej:

- naruszenie przepisów postępowania administracyjnego, poprzez nierozpoznanie sprawy i nieprzeprowadzenie postępowania dowodowego w sprawie;

- naruszenie przepisów dotyczących doręczeń i wydanie zaskarżonej decyzji przed dojściem do adresata nadanej w terminie przesyłki pocztowej zawierającej stanowisko strony zgodnie z informacją o wszczęciu postępowania wyjaśniającego z dnia 9 kwietnia 2012r., a tym samym nie zachowanie ustawowych terminów przysługujących stronie na wypowiedzenie się we własnej sprawie;

- wydanie przedwczesne decyzji, naruszając prawo strony do wypowiedzenia się w sprawie przeciwko niej prowadzonej;

- nieprzeprowadzenie dowodu z dokumentów znajdujących się w aktach komorniczych o sygnaturze KMP [...] i oparcie rozstrzygnięcia jedynie na informacjach od komornika, które nie mają pokrycia w zgromadzonych w tychże aktach dokumentach;

- nieprawidłowe wyliczenie kwoty, którą strona powinna zwrócić, bowiem wskazano kwotę 2.500 złotych wraz z odsetkami, podczas gdy z uzasadnienia decyzji wynika, że w okresie wypłacania zaliczki alimentacyjnej zostało wypłacone 1 250 złotych zaległych alimentów, zatem strona mogłaby być wzbogacona tylko w zakresie kwoty wypłaconej wraz z odsetkami.

Wobec powyższego, odwołujący się wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i umorzenie postępowania pierwszej instancji oraz przeprowadzenie dowodu z dokumentów znajdujących się w aktach komorniczych, poprzez zobowiązanie Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w S. do wskazania, jakie kwoty były wpłacane komornikowi i w jakim czasie przez dłużnika alimentacyjnemu, na jakie należności kwoty te były zaliczane począwszy od 1998r. do chwili obecnej oraz o wypowiedzenie się czy wypłacane alimenty w okresie spornym były alimentami zaległymi.

Nadto wniósł o przeprowadzenie dowodu z przesłuchania strony skarżącej na okoliczność jakie kwoty były wypłacane przez komornika wierzycielowi alimentacyjnymi, kiedy została wysłana odpowiedź na pismo o wszczęciu postępowania wyjaśniającego przez Centrum Świadczeń Socjalnych.

W uzasadnieniu odwołania W. M. wyjaśnił, że Komornik przekazywał na jego konto we wskazanym okresie (od grudnia 2009 do kwietnia 2010 roku) tylko alimenty zaległe, zaś organ przyznający zaliczkę alimentacyjną błędnie zinterpretował kwoty wypłacane przez komornika. Wszystkie wypłacane kwoty były alimentami zaległymi, a nie jak twierdzi organ alimentami bieżącymi. Zdaniem strony winę za wprowadzenie organu w błąd ponosi komornik, który wystawił zaświadczenie niezgodnie z prawdą, albowiem z załączonych do pisma z dnia 9 kwietnia 2012r. zaświadczeń od komornika za ubiegłe lata została wykazana istniejąca zaległość alimentacyjna ze strony dłużnika alimentacyjnego, a mimo to m.in. w wyniku niezachowania przysługujących stronie terminów na wypowiedzenie się, organ przed wpłynięciem terminowo nadanego pisma, wydał nieuzasadnioną decyzję, a w zaświadczeniu Komornik nie wskazał za jaki okres alimenty były wypłacone.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł., decyzją z dnia [...], nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., art. 2 pkt.7 lit. d), art. 23 ust. 1, 7, art.28 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, w związku z art. 3 ustawy o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, utrzymało w mocy wskazaną na wstępie decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...].

Kolegium podkreśliło, iż w sprawie niniejszej dotyczącej przyznania W. M. świadczenia z funduszu alimentacyjnego, jako wszczętej w dniu 29 października 2009r. winien mieć zastosowanie przepis art. 2 pkt.7 lit. d) ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2011r.

Przypomniano, że w dniu 27 lutego 2012r. do organu wpłynęło zaświadczenie Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w S. z dnia 17 stycznia 2012r., z treści którego wynika, iż za pośrednictwem kancelarii komorniczej strona otrzymała tytułem alimentów za okres od dnia 6 stycznia 2010r. do dnia 7 kwietnia 2010r. kwotę w łącznej wysokości 1000 złotych, a w dniu 4 grudnia 2009r. kwotę 250 złotych.

W ocenie Kolegium wskazane okoliczności stanowiły podstawę do wydania decyzji o obowiązku zwrotu świadczenia alimentacyjnego przez osobę uprawnioną. Wyjaśniono, iż wbrew twierdzeniom odwołującego się, w okresie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego osoba uprawniona nie może otrzymywać jakichkolwiek kwot tytułem alimentów (zaległych jak i bieżących) od organu egzekucyjnego, ani od dłużnika alimentacyjnego, do czasu całkowitego uregulowania przez dłużnika należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, a następnie należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych. Organ nie zgodził się z twierdzeniem odwołującego, iż decyzja pierwszej instancji wydana była przedwcześnie, naruszając tym samym prawo strony do wypowiedzenia się, bowiem pismo informujące o wszczęciu postępowania oraz o możliwości zapoznania się ze zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym doręczono stronie w dniu 3 kwietnia 2012r., a decyzję wydano w dniu [...]r.

Kolegium nie podzieliło także zarzutu, iż decyzja pierwszej instancji oparta została na nieprawdziwych informacjach uzyskanych od komornika, nie mających pokrycia w materiale dowodowym, bowiem zgodnie z art. 76 § 1 K.p.a., dokumenty urzędowe sporządzone w przepisanej formie przez powołane do tego organy państwowe w ich zakresie działania stanowią dowód tego, co zostało w nich urzędowo stwierdzone. W tej sytuacji, Kolegium nie znalazło podstaw do tego, by kwestionować przekazane do organu przez Komornika informacje, dotyczące otrzymywanych przez stronę kwot alimentów, a które stanowiły podstawę do wydania kwestionowanej decyzji organu pierwszej instancji.

Kolegium nie podzieliło również przekonania strony o niewłaściwym ustaleniu wysokości nienależnie pobranego świadczenia, bowiem sporne świadczenie zostało przyznane W. M. mocą decyzji z dnia [...] na okres od dnia 1 października 2009r. do dnia 30 września 2010r., co oznacza że otrzymywanie alimentów począwszy od dnia 4 grudnia 2009r. skutkuje koniecznością zwrotu wypłaconego świadczenia do końca okresu, na jaki zostało one przyznane, jako świadczenie nienależnie pobrane.

Kończąc Kolegium zauważyło, iż kwestionowana decyzja została wydana w przedmiocie uznania świadczenia za nienależnie pobrane i obowiązku jego zwrotu, podczas gdy pismem z dnia 26 marca 2012r. organ wszczął postępowanie w przedmiocie zmiany decyzji z dnia [...], jednak uchybienie to nie wpływa na wynik sprawy, bowiem formalnie postępowanie w przedmiocie zmiany decyzji winno być jako bezprzedmiotowe umorzone, a w ślad za tym wszczęte postępowanie w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenie w ramach którego, tak jak uczynił organ, winna być wydana stosowana decyzja w treści odpowiadająca decyzji zaskarżonej. Zatem skutki prawne dla strony byłyby tożsame, zaś jej sytuacja prawna analogiczna do dotychczasowej.

Powyższą decyzję W. M. zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, zarzucając jej:

1. naruszenie przepisów prawa procesowego, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. poprzez :

- niedopełnienie przez organ prowadzący postępowanie obowiązków wynikających z regulacji art. 7 i 77 K.p.a., poprzez niewyjaśnienie sprawy, pominięcie materiału dowodowego wskazanego przez skarżącego w postaci akt komorniczych oraz pominięcie stanowiska strony skarżącej w odpowiedzi na pierwsze pismo wszczynające postępowanie oraz w odwołaniu od decyzji organu pierwszej instancji;

- uniemożliwienie stronie postępowania skorzystania z przysługujących jej uprawnień, poprzez pominięcie stanowiska skarżącego wskazanego w odpowiedzi na pismo wszczynające postępowanie, naruszając tym samym art. 10 K.p.a. oraz

wydanie decyzji przed przeanalizowaniem sprawy zgodnie ze stanowiskiem

skarżącego, będące naruszeniem art. 75 §1 K.p.a.;

- naruszenie przepisów postępowania poprzez pominięcie materiału dowodowego wskazanego przez skarżącego, a tym samym nie rozważenie całokształty materiału

dowodowego i naruszenie art. 80 K.p.a.;

- błędnej wykładni przepisu art. 76 § 1 i 3 K.p.a., poprzez zastosowanie tylko art. 76 § 1 K.p.a. i pominięciu art. 76 § 3 K.p.a.;

2. naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, poprzez:

- błędną interpretację regulacji art. 2 pkt 7 lit. d) oraz art. 2 pkt 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w brzmieniu na dzień zaistnienia spornego stanu faktycznego, tj. 4 grudnia 2009r., poprzez jego błędną wykładnię i uznanie, iż świadczenie wypłacone skarżącemu przez komornika było świadczeniem nienależnym w postaci alimentów bieżących, podczas gdy wypłacone świadczenia były alimentami zaległymi, a bezskuteczność egzekucji wskazywała, iż dłużnik alimentacyjny był i jest w zwłoce z wypłatą świadczeń;

- błędną interpretację regulacji art. 23 pkt 1. ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w brzmieniu ustawy na dzień zaistnienia spornego stanu faktycznego, tj. 4 grudnia 2009r., w zakresie interpretacji co oznacza nienależne świadczenie, bowiem w ocenie skarżącego oznacza to tylko kwoty pobrane ponad należne z tytułu zaliczki alimentacyjnej, w tym wypadku wypłacone przez komornika w okresie od 4 grudnia 2009r. do 7 kwietnia .2010r., w łącznej wysokości 1 250 złotych, zaś żądanie zwrotu całej kwoty przyznanej decyzją z dnia [...] wraz z odsetkami będzie oznaczało bezpodstawne wzbogacenie się organu domagającego się zwrotu kosztem osoby uprawnionej do alimentów.

Skarżący podkreślił, iż organy uznały nieprawidłowo, iż wypłacone świadczenia były alimentami za okresy bieżące, pokrywające się z wypłacaną na podstawie decyzji zaliczką alimentacyjną, podczas gdy przekazane przez komornika na konto skarżącego kwoty były alimentami zaległymi. Na potwierdzenie tego faktu i wysokości istniejących zaległości ze strony dłużnika alimentacyjnego skarżący załączył zaświadczenia o wysokości zaległości alimentacyjnych dłużnika, które wystawił ten sam komornik, który przedstawił organowi zaświadczenie o ściągniętych alimentach w latach 2009/2010. Z samych dokumentów wynika zatem sprzeczność, czego organy administracji w żaden sposób nie wyjaśniły, opierając się jedynie na niesprawdzonych informacjach błędnie podanych przez komornika. Komornik wpłacił na konto skarżącego kwotę 1 250 złotych z tytułu zaległych alimentów, lecz mimo tego nadal zachodziła bezskuteczność egzekucji, gdyż wyegzekwowana kwota nie stanowiła pełnej należności z tytułu zaległych i bieżących alimentów. W ocenie skarżącego ewentualne tylko kwoty pobrane ponad należne z tytułu zaliczki alimentacyjnej, w tym wypadku wypłacone przez komornika w okresie od 4 grudnia 2009r. do 7 kwietnia 2010r. w łącznej wysokości 1 250 złotych mogłyby być uznane za nienależnie pobrane świadczenie. Żądanie zwrotu całej kwoty przyznanej decyzją z dnia [...] jest nadużyciem organu.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. wniosło o jej oddalenie argumentując jak w treści zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje :

Skarga jest zasadna.

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. nr 153, poz. 1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę administracji publicznej. Kontrola ta, po myśli § 2 tegoż artykułu, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Sąd administracyjny nie rozpoznaje zatem spraw merytorycznie, a bada jedynie legalność zaskarżonej decyzji, tzn. ocenia, czy jest ona zgodna z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez sąd, następuje tylko w przypadku wykazania istotnych wad w przeprowadzonym postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego, mającego wpływ na wynik sprawy - art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012r., poz. 270), dalej p.p.s.a.

Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Z kolei art. 135 p.p.s.a. stanowi, że sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne do końcowego załatwienia sprawy.

Tytułem wstępu należy wyjaśnić, iż warunki nabywania prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego regulują przepisy ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009r., nr 1, poz. 7 ze zm.). Wymieniona ustawa została znowelizowana z dniem 1 stycznia 2012 r. ustawą z dnia 19 sierpnia 2011r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. nr 205, poz. 1212).

Stosownie do art. 3 ustawy nowelizującej sprawy o świadczenia rodzinne i świadczenia z funduszu alimentacyjnego, do których prawo powstało przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, podlegają rozpatrzeniu na zasadach i w trybie określonych w przepisach dotychczasowych, w konsekwencji w rozpatrywanej sprawie postępowanie przed organami pomocy społecznej prowadzone było z uwzględnieniem przepisów ustawy z dnia 7 września 2007r.o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w wersji obowiązującej przed wspomnianą nowelizacją.

Przypomnieć należy, iż celem przywołanej ustawy jest wsparcie osób, które z niezależnych od nich przyczyn nie są w stanie wyegzekwować należnych im świadczeń alimentacyjnych od zobowiązanego. W preambule do ustawy prawodawca wyraźnie określił ten cel, wskazując jednocześnie na subsydiarny charakter pomocy Państwa w tym zakresie oraz podkreślając obowiązki rodziny wynikające z kodeksu rodzinnego. Stosownie zaś do treści art. 133 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (Dz. U. z 1964r., nr 9, poz. 59 ze zm.), obowiązek zaspokajania potrzeb małoletnich, czy też uczących się pełnoletnich dzieci obciąża przed wszystkim rodziców. Alimenty służą utrzymaniu uprawnionego i skierowane są na zaspakajanie jego bieżących potrzeb. Świadczenia z ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów przyznawane są wówczas, gdy uprawniony nie uzyskuje od zobowiązanego środków na bieżące utrzymanie.

Zgodnie z treścią art. 3 ust. 1 ustawy w przypadku dwumiesięcznej bezskutecznej egzekucji alimentów uprawniony do alimentów ma prawo złożyć wniosek o przyznanie pomocy od Państwa. Prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego ustala się na okres świadczeniowy począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek do organu właściwego wierzyciela, nie wcześniej niż od początku okresu świadczeniowego do końca tego okresu (art. 18 ust. 1 ustawy).

Stosownie do treści art. 18 ust. 1 w związku z art. 2 pkt 8 ustawy okres świadczeniowy trwa od dnia 1 października do dnia 30 września następnego roku kalendarzowego.

W myśl art. 27 ust. 1 ustawy dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami. W okresie natomiast, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego komornik sądowy przekazuje wyegzekwowane od dłużnika kwoty zaliczone na poczet alimentów organowi właściwemu wierzyciela do wysokości wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami.

Definicję "nienależnie pobranego świadczenia" ustala art. 2 pkt 7 ustawy, który w podpunkcie oznaczonym lit. d) istotnym dla potrzeb niniejszej sprawy określa, iż jest to "świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone, w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała alimenty". W orzecznictwie sądowoadministracyjnym wypracowane zostało stanowisko według którego sformułowanie "w okresie ich pobierania otrzymała alimenty" oznacza, że uprawniony w tym samym okresie musi pobierać jednocześnie świadczenia z dwóch źródeł: z instytucji wypłacającej świadczenie w trybie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz od dłużnika (komornika lub innego organu egzekwującego alimenty). Przy czym obydwa te świadczenia muszą być wypłacone za ten sam okres. Świadczenia alimentacyjne są świadczeniami okresowymi, przyznawanymi i płatnymi najczęściej miesięcznie, podobnie świadczenia wypłacane z funduszu alimentacyjnego na podstawie ustawy wypłacane są w okresach miesięcznych (art. 20 ust. 1). Jednoczesność pobierania obu świadczeń ma miejsce wówczas, gdy uprawniony otrzyma równocześnie obydwa świadczenia przy jednoczesności okresu, za który obydwa świadczenia wypłacono. Tak więc świadczenie wypłacone z funduszu alimentacyjnego musi dotyczyć tego samego miesiąca, co wypłacone równocześnie alimenty. Kiedy kwota otrzymanych alimentów nie zaspokaja wszystkich zaległych alimentów, a tym samym nie można jej zaliczyć na bieżące zaspokojenie potrzeb (równoległych do wypłacanych zaliczek alimentacyjnych z funduszu), to nie sposób uznać, że mamy do czynienia z jednoczesnym otrzymaniem świadczeń z tego samego tytułu. W judykaturze podkreśla się również, iż odmienna interpretacja wyrażenia niweczyłaby cel ustawy, jakim było zapewnienie niezbędnych środków na bieżące utrzymanie osobom uprawnionym do alimentów, gdyż nawet jednorazowe dobrowolne wypłacenie przez dłużnika alimentacyjnego uprawnionemu niewielkiej części zaległych alimentów w trakcie pobierania świadczenia z ustawy skutkowałoby utratą tego świadczenia w okresie świadczeniowym (zob. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 14 maja 2010r., w sprawie o sygn. akt II SA/Łd 325/10, Lex nr 607204, czy wyrok NSA z dnia 28 lipca 2010r., w sprawie o sygn. akt I OSK 597/10 - Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl)).

Zatem z treści art. 2 pkt 7 lit. d) ustawy wynika, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego będzie można uznać za nienależnie pobrane jedynie wówczas, gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała alimenty, a sformułowanie "w okresie ich pobierania otrzymała alimenty" oznacza, że uprawniony w tym samym okresie musi pobierać jednocześnie świadczenia z dwóch źródeł.

Zdaniem sądu, w rozpoznawanej sprawie organy dokonały więc błędnej wykładni art. 2 pkt 7 lit. d) ustawy. Stanowi on, że ilekroć w ustawie mowa jest o nienależnie pobranym świadczeniu - oznacza to świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała alimenty. Zatem, jak zaznaczono to wyżej uprawniony musiałby jednocześnie pobierać świadczenia należne z dwóch źródeł: z instytucji wypłacającej świadczenie w trybie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz od dłużnika (komornika, innego organu egzekwującego alimenty). Należy przy tym przypomnieć to, co wcześniej już zaznaczono, że zarówno alimenty, jak i świadczenie, wypłacane w trybie ustawy, są formami świadczeń przyznawanych w określonych cyklach, z zasady miesięcznych – przy czym świadczenie z ustawy na okres jednego roku, z możliwością przyznania w kolejnym okresie. Jednoczesność, o której stanowi art. 2 pkt 7 lit. d) ustawy, czyli zbieg świadczeń ma miejsce wówczas, gdy uprawniony otrzyma równocześnie obydwa świadczenia. Przy czym, w ocenie sądu nie ulega wątpliwości, że jednoczesność oznacza również tożsamość okresu, za który obydwa świadczenia wypłacono. Mając na uwadze istotę i cel alimentów, jakim jest dostarczanie środków na bieżące utrzymanie, to również taki cel należy przypisać świadczeniu z funduszu – ma ono zapewniać środki na bieżące utrzymanie uprawnionemu do alimentów. Tym samym i świadczenie wypłacane w trybie omawianej ustawy może być uznane za świadczenie jednocześnie wypłacane, gdy opiewa na ten sam okres, co otrzymane alimenty. W przeciwnym razie łatwo doszłoby do sytuacji, w której pomoc Państwa w postaci świadczenia wypłacanego w trybie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów stawałaby się iluzoryczną. Tak byłoby na przykład w przypadku, gdy uprawniony po dłuższym czasie bezskutecznej egzekucji otrzymałby zaległości alimentacyjne już w okresie pobierania świadczenia z ustawy o pomocy uprawnionym, ale zaległości alimentacyjne nie dotyczyłyby okresu, na który przyznano świadczenie, tak jak zdają się wskazywać okoliczności przedmiotowej sprawy. Uprawniony, zgodnie z ogólnymi regułami ma bowiem prawo zaliczyć otrzymaną kwotę na poczet zaległości, co słusznie podnosi skarżący. Jeżeli uzyskana z opóźnieniem kwota alimentów nie niweczy zaległego długu, co więcej, zaliczenie jej na poczet zaległości powoduje, że nie można jej chociażby w części przeznaczyć na bieżące zaspokojenie potrzeb, a więc na poczet (bieżących) alimentów, nie sposób uznać, że doszło do jednoczesnego otrzymania świadczeń (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 lipca 2010r., w sprawie o sygn. akt I OSK 587/10, z dnia 8 lutego 2012r. w sprawie o sygn. akt I OSK 1662/11 i w sprawie o sygn. akt I OSK 1663/11, wyrok WSA w Łodzi z dnia 16 lutego 2011r., w sprawie o sygn. akt II SA/Łd 1028/10 oraz w sprawie o sygn. akt II SA/Łd 208/12 - Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl)).

Powyższe prowadzi również do wniosku, że w ustalonym przez organ stanie faktycznym nie można też mówić o skuteczności egzekucji. Ustawa zawiera legalną definicję bezskutecznej egzekucji, za którą uznaje się m.in. egzekucję, w wyniku której w okresie ostatnich dwóch miesięcy nie wyegzekwowano pełnej należności z tytułu zaległych i bieżących zobowiązań alimentacyjnych. Sąd podziela tę linię orzecznictwa sądów administracyjnych, zgodnie z którą prawidłowa wykładnia art. 2 pkt 2 ustawy wskazuje, że "bezskuteczność egzekucji" oznacza brak możliwości wyegzekwowania w okresie poprzedzających dwóch miesięcy pełnej sumy przypadających od dłużnika alimentacyjnego świadczeń na rzecz osoby uprawnionej należnych za wszystkie nieuregulowane okresy świadczeniowe (tak: NSA w sprawach o sygn. akt: I OSK 1662/11 i 1163/11). Zatem tylko wówczas można by mówić o nienależnie pobranym w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. d) ustawy świadczeniu, gdyby w okresie, gdy były wypłacane świadczenia z funduszu, skarżący otrzymał alimenty w wysokości odpowiadającej pełnej należności z tytułu zaległych i bieżących alimentów.

Tymczasem, jak wynika z dostępnych w aktach zaświadczeń Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w S. z dnia 30 listopada 2009r. z dnia 17 stycznia 2012r. oraz z dnia 12 kwietnia 2012r., postępowanie egzekucyjne prowadzone z wniosku W. M. przeciwko dłużnikowi M. M., na podstawie tytułu wykonawczego Sądu Okręgowego w Ł. z dnia 7 października 1999r., sygn. akt [...] o alimenty, jest całkowicie bezskuteczne, a zadłużenie z tego tytułu znacznie przekracza dwumiesięczną należność. Okoliczności tej nie zauważyły organy.

W konsekwencji uznać należy, iż organy nie wyjaśniły wyczerpująco kwestii otrzymywanych równolegle z dwóch źródeł wpłat, przyjmując zbyt pochopnie, że skarżący pobierała bieżące alimenty i świadczenie z funduszu w tym samym czasie w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. d) ustawy. Wprawdzie we wskazanych zaświadczeniach komornika sądowego z dnia 17 stycznia 2012r. oraz z dnia 12 kwietnia 2012r, wskazuje on, że przekazywał wierzycielowi odpowiednio na poczet alimentów po 250 złotych w dniach: 6 stycznia 2010r., 5 lutego 2010r., 8 marca 2010r., 7 kwietnia 2010r., 5 listopada 2010r., 7 grudnia 2010r. oraz kwotę 250 złotych w dniu 4 grudnia 2009r., ale organy nie wyjaśniły w sposób bezsporny rzeczywistej woli skarżącego, co do takiego sposobu rozliczenia otrzymywanych kwot, zaś z w/w dokumentów nie wynika, jakiego okresu wypłaty komornika dotyczyły. Należy też podkreślić, że data wypłacenia alimentów nie zawsze jest tożsama z okresem alimentacji. Łatwo natomiast ustalić, czy nie doszło do zbiegu świadczenia z alimentami w okresie minionym, możliwe jest bowiem porównanie czasu pobierania świadczenia z kwotami zaległych alimentów i sposobem zaliczenia długu. Można byłoby mówić w takiej sytuacji co najwyżej o skuteczności egzekucji, jednak, jak wspomniano wcześniej, ustawodawca podkreśla niemożność wyegzekwowania pełnej kwoty alimentów, nie chodzi zatem o spłatę jakiejkolwiek ich części.

Brak ustaleń co do uzasadnionego zaliczenia wymienionych kwot wypłacanych skarżącemu przez komornika jest tym bardziej istotny, że w aktach jednocześnie znajduje się informacja tegoż komornika wskazująca, iż w dacie 12 kwietnia 2012r. egzekucja była całkowicie bezskuteczna, a przecież ogólne zasady postępowania, obligują organy do wyjaśnienia wszelkich okoliczności mogących mieć wpływ na wynik postępowania, wyczerpującego zebrania i oceny materiału dowodowego (art. 7, art. 77 § 1 K.p.a.).

Stan wiedzy o zadłużeniu zobowiązanego, posiadany w dacie podejmowania decyzji, winien skłonić organ do uściślenia, czy wypłacane przez komornika częściowe alimenty w spornym okresie nie służą w istocie zmniejszeniu zaległości alimentacyjnych z okresu wcześniejszego, tym bardziej, że jak twierdzi skarżący przekazane przez komornika na konto skarżącego kwoty były alimentami zaległymi. Wypada zauważyć, że skarżący, co wynika z akt sprawy, miał prawo (chociażby na podstawie wydawanych mu przez komornika zaświadczeń) sądzić, że kwoty alimentów wypłacane przez komornika, są alimentami zaległymi. W takiej sytuacji nie można jego osoby obarczać negatywnymi konsekwencjami działań komornika.

Stosownie do treści art. 451 § 1 k.c., zachowującego zastosowanie w sprawach alimentacyjnych, dłużnik mający względem tego samego wierzyciela kilka długów tego samego rodzaju może przy spełnieniu świadczenia wskazać, który dług chce zaspokoić. Jednakże to, co przypada na poczet danego długu, wierzyciel może przede wszystkim zaliczyć na związane z tym długiem zaległe należności uboczne oraz na zalegające świadczenia główne. Z ustaleń organu nie wynika również, aby dłużnik wskazał przeznaczenie dokonywanych wpłat. W takiej sytuacji w grę wchodzi unormowanie § 3 tegoż art. 451 k.c., zgodnie z którym w braku oświadczenia dłużnika spełnione świadczenie zalicza się przede wszystkim na poczet długu wymagalnego, a jeżeli jest kilka długów wymagalnych - na poczet najdawniej wymagalnego. Co potwierdza tezę, że organ winien uzyskać przede wszystkim od skarżącego wyczerpującą informację, w jaki sposób należy traktować wpłaty komornika w okresie spornym, zwłaszcza wobec narosłych wcześniej zaległości. Skarżący wszak przede wszystkim jest zainteresowany takim ich rozliczeniem, aby uniknąć przedawnienia długu najstarszego.

Z akt administracyjnych jednak nie wynika, aby organy wzywały skarżącego do wyjaśnienia, na poczet których należności zobowiązanego zalicza on dokonywane przez komornika przekazy. Tymczasem obowiązek wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego należy do podstawowych zasad postępowania administracyjnego (art. 9 K.p.a.). Organy winny czuwać nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielać im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. Należy podkreślić, iż szczególnie rygorystycznie zasada informowania stron musi być przestrzegana w postępowaniu, w którym - tak jak w niniejszej sprawie - uczestniczą podmioty nieprofesjonalne. Takie zachowanie organu służy także realizacji wyrażonej w art. 8 K.p.a. zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów Państwa. Organy administracji publicznej obowiązane są prowadzić postępowanie w taki sposób, aby pogłębiać zaufanie obywateli do organów Państwa oraz świadomość i kulturę prawną obywateli. Zasada ta nie może być rozumiana jedynie jako postulat określonego zachowania, lecz stanowi ona obowiązującą normę prawa, z której wynikają konkretne dyrektywy wiążące organy administracji publicznej w toku podejmowanych przez nie czynności procesowych (zob. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 28 października 2009r., w sprawie o sygn. akt IV SA/Po 476/09 - Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl), wyrok NSA z dnia 8 grudnia 1992r., w sprawie o sygn. akt SA/Lu 694/92, "Wspólnota" nr 44/1993, s. 18).

Konkludując należy podkreślić, iż gdyby zaakceptować interpretację pojęcia świadczenia nienależnego, jaką prezentują w uzasadnieniach zaskarżonych decyzji organy, mogłoby dojść do sytuacji, gdy uprawniony w istocie zawsze będzie narażony na pozbawienie prawa do świadczenia w trybie w/w ustawy, przy najmniejszej choćby spłacie zaległości alimentacyjnych, w dodatku odległych w czasie. Tym samym, pomimo bezskuteczności egzekucji w czasie wskazanym w ustawie i pozbawienia uprawnionego w dłuższym okresie świadczeń alimentacyjnych, w istocie uprawniony nie będzie mógł skorzystać z pomocy Państwa, nie będzie otrzymywał ani alimentów, ani świadczenia, nie będzie zatem dysponował środkami na bieżące utrzymanie, czemu służyć winny zarówno alimenty, jak i świadczenie z funduszu alimentacyjnego. Tymczasem już stan faktyczny przyjęty przez organy nie pozwala na wniosek, że skarżący otrzymał świadczenie nienależne bądź, że doszło do skuteczności egzekucji.

Niezrozumiałe jest w świetle powyższego także orzeczenie organów zobowiązujące skarżącego do zwrotu 2500 złotych, tj. całości świadczenia wypłaconego w okresie od grudnia 2009r. do 30 września 2009r. wraz z odsetkami, podczas gdy jak wynika z akt sprawy, komornik sądowy przekazał w tymże okresie skarżącemu jedynie 1 250 złotych na poczet alimentów. Żaden z organów orzekających w przedmiotowej sprawie nie wyjaśnił przesłanek prawnych takiego wyliczenia kwoty podlegającej zwrotowi, bowiem za takowe nie można uznać lakonicznego stwierdzenia, iż skoro świadczenia alimentacyjne zostało przyznane W. M. na cały okres od 1 października 2009r. do 30 września 2010r., to automatycznie alimenty otrzymane od dnia 4 grudnia do końca okresu świadczeniowego podlegają zwrotowi. Szczególnie jeśli się weźmie pod uwagę okoliczność, że skarżący od komornika w tym okresie otrzymał jedynie 1250 złotych. Takie działanie organów należy uznać co najmniej za nieuzasadnionone, bowiem prowadzi ono do sytuacji, w której wierzyciel, został pozbawiony należnej mu pozostałej kwoty alimentów, które w żaden sposób, jak wynika z akt sprawy, nie zostały mu wypłacone.

W tej sytuacji należy stwierdzić, iż orzekające w niniejszej sprawie organy administracji publicznej dokonały niewłaściwej wykładni art. 2 pkt 7 lit. d) ustawy oraz uchybiły wynikającemu z art. 7 i art. 77 § 1 K.p.a. obowiązkowi zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego koniecznego do rozstrzygnięcia sprawy, a także oceny tego materiału w sposób przewidziany w art. 80 K.p.a., bowiem z rozważań organów nie wynika wprost i jednoznacznie, na poczet którego długu wierzyciela, za który konkretnie okres (miesiąc), wypłacona przez komornika kwota winna zostać zaliczona. Brak tych danych z kolei uniemożliwia dokonanie oceny, czy skarżący otrzymywał alimenty, które byłyby bieżące w okresie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Nie uzasadniono także w żaden sposób zobowiązania skarżącego do zwroty kwoty dwukrotnie wyższej niż ta którą otrzymał od komornika sądowego w spornym okresie świadczeniowym, czym naruszono art. 107 § 3 K.p.a..

W toku ponownego rozpoznania sprawy organy zastosują przedstawioną wykładnię przepisów ustawy z dnia 7 września 2007 roku o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009 roku, Nr 1, poz. 7 ze zm.) i rozważą uzupełnienie postępowania wyjaśniającego we wskazanym wcześniej zakresie.

Z uwagi na powyższe sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit a) i c), w związku z art. 135 p.p.s.a.

Na podstawie art. 152 p.p.s.a. sąd orzekł, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do dnia uprawomocnienia się niniejszego wyroku.

O kosztach orzeczono na podstawi art. 200 i art. 205 p.p.s.a.

LS