Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt III SA/Po 904/06
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2007-02-22 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6163 Gospodarowanie nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Mirella Ławniczak (spr.) Sędziowie WSA Beata Sokołowska As. sąd. Szymon Widłak Protokolant: sekr. sąd. Damian Wojtkowiak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 lutego 2007r. przy udziale sprawy ze skargi J. F. D., Z . W. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji dot. przejęcia na własność Skarbu Państwa gospodarstwa rolnego I uchyla zaskarżoną decyzję, oraz poprzedzającą ją decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] nr [...], II zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżących kwotę [...] tytułem zwrotu kosztów postępowania, III stwierdza, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. /-/ Sz. Widłak /-/ M. Ławniczak /-/ B. Sokołowska


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi postanowieniem z dnia [...] na podstawie art. 65 ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego przekazał według właściwości Samorządowemu Kolegium Odwoławczemu wniosek S. D. o stwierdzenie nieważności decyzji Wydziału Rolnictwa i Leśnictwa Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie przejęcia na rzecz Skarbu Państwa bez odszkodowania i w stanie wolnym od obciążeń gospodarstwa rolnego o powierzchni [...] stanowiącego własność S. D.

Wniosek S. D. był rozpoznany przed Wojewodą, który decyzją z dnia [...] Nr [...] odmówił stwierdzenia nieważności powołanej wyżej decyzji Prezydium Rady Narodowej. W wyniku wniesienia odwołania, podtrzymanego przez J. F. D., Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] Nr [...] uchylił decyzje Wojewody i umorzył postępowanie przed organem pierwszej instancji.

Pismem z dnia [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze zawiadomiło o wszczęciu postępowania: P. M. pełnomocnika J. F. D., Agencję Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy oraz Oddział Badawczy Drobiarstwa Instytutu Zootechniki.

Decyzją z dnia [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze odmówiło stwierdzenia nieważności decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z dnia [...] Nr [...].

W jej uzasadnieniu wskazano, że podstawę prawną wydania kwestionowanej decyzji stanowiły: art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955r. o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw związanych z reforma rolną i osadnictwem rolnym (Dz. U. nr 39, poz. 174) w brzmieniu ustalonym ustawą z dnia 05 sierpnia 1961r. (Dz. U. Nr32, poz. 161) oraz rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 05 sierpnia 1961r. w sprawie opuszczonych gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 30, poz. 168).

Stosownie do treści powołanych przepisów gospodarstwa rolne opuszczone przez właścicieli mogły być przejęte na własność Państwa bez odszkodowania i w stanie wolnym od obciążeń, z wyjątkiem służebności gruntowych, których utrzymanie uznane zostanie za niezbędne. Przy czym za opuszczone uważano gospodarstwo, na którym nie zamieszkiwał właściciel, ani jego małżonek, dzieci i rodzice, a przy tym nie było ono w całości lub w większej części uprawniane lub poddawane właściwym zabiegom agrotechnicznym przez właściciela, użytkownika lub dzierżawcę.

Zebrany materiał dowodowy potwierdził prawdziwość ustaleń faktycznych, które legły u podstaw wydania kwestionowanej decyzji; przedmiotowe gospodarstwo rolne było opuszczone. S. D. i jej synowie po wojnie pozostali w Anglii, a następnie przenieśli się do Kanady. Mąż wnioskodawczyni – F. nie został dopuszczony do posiadania spornej nieruchomości przez okupacyjne władze niemieckie. Zginął w [...] w czasie walk partyzanckich na [...].

W tych okolicznościach Samorządowe Kolegium Odwoławcze uznało, iż kwestionowane orzeczenie nie zostało wydane z rażącym naruszeniem prawa lub bez podstawy prawnej. Decyzję doręczono: adwokatowi P. M. oraz Oddziałowi Badawczemu Drobiarstwa Instytutu Zootechniki.

J. F. D. jako następca prawny S. D. oraz jej syn Z. W. D., reprezentowani przez pełnomocnika w osobie adwokata, wnieśli o ponowne rozpatrzenie sprawy żądając stwierdzenia nieważności kwestionowanej decyzji.

W uzasadnieniu podniesiono, że uwzględnienie całego materiału dowodowego sprawy prowadzi do wniosku, iż decyzja Wydziału Rolnictwa i Leśnictwa Powiatowej Rady Narodowej z dnia [...] została wydana z rażącym naruszeniem prawa.

W ocenie wnoszących o ponowne rozpoznanie sprawy przesłanka rażącego naruszenia prawa została zrealizowana, gdyż wnioskodawczyni i jej mąż nie mogli z przyczyn obiektywnych zrealizować zamiaru objęcia gospodarstwa w posiadanie. Uniemożliwiały to okupacyjne władze niemieckie. Nadto realna obawa o życie rodziny, obawa przed aresztowaniami z uwagi na działalność przedwojenną i powojenną, uzasadniały brak powrotu do kraju i objęcie w posiadanie gospodarstwa.

Wskazano również, że w latach 50-tych na znacznej części gospodarstwa władze wybudowały odkrywkowa kopalnię żwiru, która nadal istnieje. Dlatego nie było możliwości rolniczego wykorzystywania tych gruntów.

Rażące naruszenie prawa ujawnia się również w przejęciu gospodarstwa bez odszkodowania. Ówczesne (art. 12 i 13 Konstytucji PRL z dnia 22 lipca 1952r.) jak i dzisiejsze normy prawne za standard przyjmują odszkodowanie za przejęcie własności przez Państwo.

Odwołujący się wskazali, że art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957r. o zmianie dekretu z dnia 18 kwietnia 1955r. o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw związanych z reforma rolną i osadnictwem rolnym stanowił, iż gospodarstwo rolne mogło być przejęte na własność Państwa. Tymczasem ówczesne władze państwowe z tego uprawnienia uczyniły bezwzględne prawo przejmowania na własność takich gospodarstw bez udziału zainteresowanych.

Ponadto podniesiono, że odwołujący się bez swojej winy nie brali udziału w postępowaniu, w którym wydana została decyzja z dnia [...].

Decyzją z dnia [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy poprzednią decyzję.

Organ odwoławczy podzielił ustalenia faktyczne i prawne zawarte w decyzji z dnia [...]. Wskazał jednocześnie, że nie ulega wątpliwości, że w przejętym gospodarstwie nie zamieszkiwał właściciel ani nikt z jego rodziny. Gospodarstwo nie było poddawane właściwym zabiegom agrotechnicznym przez właściciela, użytkownika, czy dzierżawcę.

Ustosunkowując się do zarzutów postawionych we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy organ wyjaśnił, że stwierdzenie nieważności decyzji ostatecznej stanowi wyjątek od zasady stabilności rozstrzygnięć administracyjnych (art. 16 k.p.a.) i wymaga bezspornego ustalenia, że kwestionowana decyzja jest dotknięta jedna z wad określonych w art. 156 k.p.a..

Prowadząc postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji organ nie może dokonywać oceny obowiązujących w tym zakresie przepisów prawa. Ocena podważająca, zmieniająca rozstrzygnięcia ustawodawcze może zostać dokonana wyłącznie przez ustawodawcę w ustawie reprywatyzacyjnej, która mogła by dać podstawę do ubiegania się o zwrot nieruchomości przejętych na własność Państwa w minionym okresie.

J. F. D. i Z. W. D., reprezentowani przez pełnomocnika w osobie adwokata wnieśli do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę na decyzję z dnia[...] . z żądaniem jej uchylenia, a także uchylenia decyzji z dnia [...]. W uzasadnieniu skargi powołano argumenty przytoczone we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze, powołując argumenty zawarte w zaskarżonej decyzji, wniosło o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga okazała się uzasadniona, aczkolwiek z innych powodów niż wskazane w jej uzasadnieniu.

S. D. jako była właścicielka przejętego gospodarstwa rolnego posiadała w rozumieniu art. 157 ust. 2 k.p.a. legitymację do złożenia wniosku o wszczęcie postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji Wydziału Rolnictwa i Leśnictwa Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie przejęcia na rzecz Skarbu Państwa gospodarstwa rolnego o powierzchni [...] które było jej własnością.

Wskazać należy, że przysługujące stronie żądanie dokonania oceny legalności orzeczenia administracyjnego nie ma charakteru majątkowego, lecz jest wyłącznie nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia (patrz. wyrok NSA z dnia 22 lutego 2000r., sygn. akt I SA 310/99, Lex 55755).

Z. W. D. zgłosił udział w postępowaniu przed Samorządowym Kolegium Odwoławczym, które zostało wszczęte przed tym organem na skutek przekazania sprawy w przedmiocie stwierdzenie nieważności decyzji Prezydium Rady Narodowej z dnia [...].

Po przekazaniu sprawy Samorządowemu Kolegium Odwoławczemu na tym organie spoczywał obowiązek zapewnienia czynnego udziału w sprawie osobom legitymującym się przymiotem strony postępowania (art. 10 §1 k.p.a.). Spoczywał na nim także obowiązek zbadania czy postępowanie z uwagi na brak któregokolwiek z elementów sprawy administracyjnej nie stało się bezprzedmiotowe (art. 105 k.p.a.).

Kwestia legalności decyzji odejmującej własność nieruchomości wywiera bezpośredni wpływ na interesy prawne spadkobierców osoby, którą własności pozbawiono. Stąd zaktualizował się obowiązek przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego mającego na celu ustalenie czy Z. W. D. zgłaszający swój udział w postępowaniu spełnia przesłanki dla uznania go za stronę postępowania administracyjnego w rozumieniu art. 28 k.p.a.. Jeśli ze śmiercią S. D. nie zostały zrealizowane przesłanki bezprzedmiotowości postępowania, to w aktach sprawy winny zostać zgromadzone dowody potwierdzające uprawnienia strony w stosunku do osoby Z. W. D.

Kserokopia pełnomocnictwa dla adwokata P. M., w którego treści zamieszczone zostało stwierdzenie, że mocodawca jest synem wnioskodawczyni i wywodzi swoje uprawnienie do bycia stroną z oświadczenia zarządcy masy spadkowej, nie stanowi dowodu praw do spadku po S. D. Interes prawny Z. W. D. powinien zostać wykazany na gruncie prawa prywatnego, według którego nastąpiło dziedziczenie. Stosowanie do treści art. 34 ustawy z dnia 12 listopada 1965r. Prawo prywatne międzynarodowe (Dz. U. Nr 46, poz. 290 ze zm.) w sprawach spadkowych właściwe jest prawo ojczyste spadkodawcy z chwili jego śmierci.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie zebrało, więc materiału dowodowego, z którego wynikałoby, że w postępowaniu brały udział podmioty kwalifikujące się przymiotem strony postępowania, przez co naruszone zostały obowiązki określone w art. 7 k.p.a. oraz art. 77 k.p.a..

Z kolei stosownie do treści art. 30 §5 k.p.a. w sprawach dotyczących spadków nie objętych jako strony działają osoby sprawujące zarząd majątkiem masy spadkowej. Jednak przejęcie na własność Państwa gospodarstwa rolnego S. D. wyklucza sytuację, w której stanowi ono składnik masy spadkowej.

Podkreślić należy, iż celem kontrolowanego postępowania administracyjnego było wzruszenie w trybie nadzwyczajnym decyzji ostatecznej. Postępowanie takie toczy się w nowej sprawie w stosunku do sprawy zakończonej w trybie zwykłym; jej przedmiotem jest badanie legalności decyzji odejmującej własność gospodarstwa rolnego. Tylko postępowanie w trybie zwykłym dotyczyło praw majątkowych, które mogą być objęte reżimem prawnym masy spadkowej.

Z uwagi na powyższe uprawnienie J. F. D. do udziału w postępowaniu nie może zostać oparte na regule działania jako strona w związku z prowadzeniem zarządu masy spadkowej (art. 30 §5 k.p.a.). Konieczne jest wykazanie uprawnień strony określonych w art. 28 k.p.a.. Dlatego Samorządowe Kolegium Odwoławcze powinno ustalić czy J. F. D. miałby interes prawny w postępowaniu prowadzonym w trybie zwykłym.

Analiza akt sprawy dowiodła także istnienia uchybienia procesowego stanowiącego podstawę wznowienia postępowania. Otóż znajdujący się w aktach administracyjnych wypis z rejestru gruntów wskazuje, że właścicielem nieruchomości rolnych, przejętych na mocy decyzji Prezydium Rady Narodowej z dnia [...] Nr [...] jest Skarb Państwa, natomiast od roku [...] objął je w użytkowanie wieczyste Instytut Zootechniki , Spółka "A" , z siedzibą w [...].

Wskazać więc należy, że stosowanie do art. 5 ust. 1 w związku z art. 1 i art. 2 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 19 października 1991r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa (Dz. U. z 2004r. Nr 208, poz. 21 28 ze zm.) uprawnienia właścicielskie w zakresie nieruchomości rolnych Skarbu Państwa, w tym pozostających w użytkowaniu wieczystym osób prawnych, realizuje Agencja Nieruchomości Rolnych, którą powiadomiono o wszczęciu postępowania. Jednakże nie zapewniono jej udziału w całym postępowaniu, bowiem nie doręczono temu podmiotowi żadnego z rozstrzygnięć podjętych w sprawie.

Nie może budzić żądnych wątpliwości, że Skarb Państwa posiada interes prawny w postępowaniu o stwierdzenie nieważności tytułu prawnego stanowiącego podstawę nabycia przez niego własności nieruchomości. Przez udział w postępowaniu należy rozumieć nie tylko udział w czynnościach postępowania wyjaśniającego , ale też i w czynnościach decydujących , który jest realizowany przez doręczenie stronie decyzji. Przez pozbawienie strony udziału w postępowaniu należy zatem rozumieć przypadki, gdy stronie nie doręczono decyzji. W tych okolicznościach doszło zatem do naruszenie prawa dającego podstawę dla wznowienia postępowania administracyjnego (145 §1 pkt 4 k.p.a.), co przesądza o konieczności usunięcia z obrotu prawnego wydanych w sprawie decyzji.

Z uwagi na stwierdzone uchybienia przepisom postępowania administracyjnego na podstawie art. 145 §1 pkt 1 b i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U Nr 153,poz 1270) należało uchylić zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] Nr [...]. Na podstawie art. 200 powołanej ustawy orzeczono o kosztach postępowania, a w oparciu o treść art. 152 cytowanej ustawy stwierdzono, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana.

/-/Sz. Widłak /-/B. Sokołowska /-/ M. Ławniczak