Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 1653/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2022-03-17 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 § 1 pkt 1 lit. a, art. 200, art. 205 § 2
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 17 ust. 5 pkt 2a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 7, art. 77 § 1, art. 80
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Elżbieta Mazur – Selwa Sędziowie WSA Piotr Godlewski /spr./ AWSA Karina Gniewek - Berezowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 17 marca 2022 r. sprawy ze skargi R. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Burmistrza Miasta z dnia [...]; nr [...]; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącego R. O. kwotę 480 zł /słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych/ tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

II SA/Rz 1653/21

U z a s a d n i e n i e

Przedmiotem skargi R.O. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z [...] sierpnia 2021 r. nr [...] dotycząca odmowy ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Jak wynika z akt administracyjnych sprawy i uzasadnienia zaskarżonej decyzji, wnioskiem z [...] lutego 2021 r. R.O. zwrócił się do Burmistrza Miasta [....] o ustalenie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z koniecznością opieki nad matką D.O. Z treści załączonego do wniosku orzeczenia wydanego przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z [...] stycznia 2021 r. nr [...] wynikało, że D.O. uznana została za osobę o znacznym stopniu niepełnosprawności, przy braku możliwości ustalenia daty powstania niepełnosprawności, z ustalonym stopniem niepełnosprawności od [...] stycznia 2021 r. Orzeczenie wydane zostało do [...] stycznia 2022 r.

Wnioskodawca jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy od [...] czerwca 2020 r. jako osoba bezrobotna. Z treści złożonego oświadczenia z [...] lutego 2021 r. wynika, że od września 2020 r. pozostaje nieaktywny zawodowo z uwagi na konieczność sprawowania stałej opieki nad matką, której stan zdrowia uległ pogorszeniu po przebytym udarze i uniemożliwił wnioskodawcy podjęcie zatrudnienia. Na podstawie przeprowadzonego [...] lutego 2021 r. wywiadu środowiskowego ustalono, że R.O. wykonuje wszelkie niezbędne czynności związane z pomocą osobie legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, adekwatne do stanu jej zdrowia i indywidualnych potrzeb. Wskazany wywiad potwierdza, że sprawowana przez syna opieka nad matką jest stała, długotrwała i nie budzi zastrzeżeń organu. Ustalono ponadto, że osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim ze Z.O.

Decyzją z [...] marca 2021 r. nr [...] Burmistrz odmówił R.O. ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką z uwagi na brak spełnienia warunków wynikających z art., 17 ust. 1b oraz ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm., dalej: u.ś.r.).

Po rozpatrzeniu odwołania R.O., Kolegium decyzją z [...] kwietnia 2021 r. nr [...] uchyliło w całości decyzję Burmistrza.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Burmistrz decyzją z [...] maja 2021 r. nr [...] odmówił wnioskodawcy ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na istnienie przesłanki negatywnej określonej w art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r., tj. pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim, przy braku legitymowania się przez współmałżonka orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W odwołaniu od decyzji organu I instancji R.O. - reprezentowany przez pełnomocnika (adwokata) - zarzucił:

1. naruszenie prawa materialnego poprzez zastosowanie art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględniania okoliczności wywołanych wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP,

2. błędne zastosowanie art. 17 ust. 5 pkt 2 a) u.ś.r. stanowiącego o braku uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy nie może on mieć zastosowania w sprawach mających za przedmiot przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz zstępnego.

Wskazaną na wstepie decyzją z [...] sierpnia 2021 r. SKO - działając na podstawie art. 138 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej: k.p.a.) w zw. z art. 17 ust. 1a pkt 4, ust. 1b pkt 1 i 2 oraz ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. - utrzymało w mocy decyzję Burmistrza z [...] maja 2021 r.

Kolegium w całości podzieliło ustalenia i stanowisko organu I instancji. Z ustaleń tych wynikało, że D.O. jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym i pozostaje w związku małżeńskim, przy czym mąż nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Kolegium wskazało, że ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. wyraźnie wskazał, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym. Zatem tylko w sytuacji legitymowania się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie zostaje wyłączone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku. Orzeczenie to stanowi obiektywne kryterium oceny stanu zdrowia współmałżonka, które jest wydawane przez wyspecjalizowany w tym zakresie podmiot, posiadający wiadomości specjalne z zakresu medycyny, których to wiadomości nie posiadają organy orzekające w sprawie przyznania przedmiotowego świadczenia. Nie ulega wątpliwości, że mąż osoby wymagającej opieki zobowiązany jest do alimentacji w pierwszej kolejności przed stroną odwołującą. Oznacza to, że istniałyby przesłanki do przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego jedynie wówczas, gdyby jego ojciec nie był w stanie zadośćuczynić obowiązkowi alimentacyjnemu wobec żony. Taką okolicznością, która mogłaby uzasadniać niemożność spełnienia obowiązku alimentacyjnego jest posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r.

W ocenie Kolegium, odnośnie braku ustalenia daty powstania niepełnosprawności, pogląd organu I instancji co do sposobu wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. zwłaszcza w kontekście wyroku TK z 21 października 2014 r. K 38/13 nie może stanowić przeszkody dla przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium orzekające w niniejszej sprawie identyfikuje się z ukształtowanym na tym tle w orzecznictwie sądowoadministracyjnym poglądem, że skoro na mocy wskazanego wyroku stwierdzona została we wskazanym zakresie niezgodność powyższego przepisu z Konstytucją, to okoliczność ta jako rzutująca na sytuację prawną opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych nie może zostać pominięta przy ubieganiu się przez nie o świadczenie pielęgnacyjne, mimo braku stosownych zmian ustawodawczych. W tak ukształtowanym stanie prawnym, przy rozpatrywaniu od tej daty wniosków o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego składanych przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej - wobec wynikającego z tego wyroku wymogu ich równego traktowania bez względu na moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki - organy mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia z wyłączeniem tej części przepisu art. 17 u.ś.r., która z tym dniem została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną.

Skargą wniesioną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie pełnomocnik R.O. zaskarżył w całości decyzję Kolegium z [...] sierpnia 2021 r., zarzucając rażącą obrazę przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z ust. 1a u.ś.r. poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się syna, będącego jednocześnie opiekunem faktycznym osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż opieka ta powinna być sprawowana przez męża niepełnosprawnej który nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów powinna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia.

W oparciu o powyższe pełnomocnik skarżącego wniósł o uchylenie decyzji organów obu instancji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie R.O. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia oraz zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg norm przepisanych.

Wskazał, że wykładnia językowa art. 17 ust. 1a u.ś.r. dokonana przez organ II instancji prowadzi do wyników sprzecznych z przepisami tej ustawy oraz przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Świadczenie pielęgnacyjne zgodnie z zamiarem ustawodawcy stanowić ma formę wsparcia rodziny pozostającej nie tylko w trudnej sytuacji materialnej ale i faktycznej, spowodowanej koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą wymagającą takiej pomocy ze względu na swój stan zdrowia. Pozostając bowiem wyłącznie przy wyniku wykładni językowej tego przepisu należałoby uznać, że świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym przysługiwałoby wyłącznie współmałżonkowi lub dzieciom osoby, które ze względu na swoją sytuację życiową bądź stan zdrowia nie mogą sprawować takiej opieki. Jak trafnie wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w wyroku z 7 marca 2019 r. II SA/Sz 80/19, w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego o którym mowa w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie osób spokrewnionych w pierwszym stopniu i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji wyłącznie w sytuacji, gdy rodzice nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP).

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie z przyczyn podanych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2021 r., poz. 137), sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Jej zakres wyznacza art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej: P.p.s.a.), wg którego sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Stosownie do art. 145 § 1 P.p.s.a., Sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia (jeżeli dotknięte są naruszeniem prawa materialnego które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania bądź innym naruszeniem przepisów postępowania jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy), do stwierdzenia ich nieważności lub ich wydania z naruszeniem prawa (jeżeli zachodzą przyczyny określone w K.p.a. lub innych przepisach).

Poddawszy kontroli w ramach w/w kryteriów zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji Sąd stwierdził, że skarga jest uzasadniona.

Decyzjami tymi orzekające w sprawie organy odmówiły przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. Materialnoprawną podstawę tych decyzji stanowiły przepisy u.ś.r. Zgodnie z jej art. 17 ust. 1, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Stosownie do powyższego nie budzi wątpliwości, że w dacie złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na skarżącym R.O. jako synu D.O. ciążył obowiązek alimentacyjny oraz nie podejmował on zatrudnienia ani innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad matką, legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z [...] stycznia 2021 r. (wg którego nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność ta istnieje, przy czym ustalony stopień niepełnosprawności jest datowany od [...] stycznia 2021 r.).

Mimo że jedynym aktualnie wskazanym w zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji powodem odmowy przyznania wnioskodawcy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego był fakt pozostawania osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim oraz nieposiadanie przez współmałżonka tej osoby w myśl art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności (w tym zakresie Kolegium podzieliło stanowisko Burmistrza), krótkiego odniesienia wymaga argumentacja organu I instancji, który w pierwotnej decyzji z [...] marca 2021 r. odmawiając przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia wskazał na brak spełnienia przesłanki o jakiej mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r., powstanie niepełnosprawności jej matki po ukończeniu przez nią 25 roku życia.

Sąd w pełni akceptuje stanowisko SKO przedstawione w uzasadnieniu decyzji kasacyjnej z [...] kwietnia 2021 r., który prawidłowo wywiódł w oparciu o wyrok TK z 21 października 2014 r. K 38/13 (wszedł on w życie z dniem ogłoszenia w Dzienniku Ustaw, tj. 23 października 2014 r.), że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie może stanowić podstawy do odmowy przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia (zgodnie z jego literalnym brzmieniem, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia). TK we wskazanym wyroku stwierdził bowiem, że w zakresie w jakim przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.

Wyrok ten jest wyrokiem zakresowym, a zatem nie wywołuje wprost skutku określonego w art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji RP, tj. utraty mocy obowiązującej zakwestionowanej regulacji prawnej. Powoduje jednak konieczność zrekonstruowania normy prawnej w oparciu o stanowione przepisy prawa, które pozostają zgodne z Konstytucją RP przy wykorzystaniu reguł wykładni prawa tak, aby wynik tej rekonstrukcji nie był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Trybunału. Stosując więc taki sposób wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. należy przyjąć, iż w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, przepis ten – jako zgodny z Konstytucją – powinien znaleźć zastosowanie. Natomiast w stosunku do opiekunów osób których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego utraciło przymiot konstytucyjności, a zatem w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W rezultacie nie jest więc dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

W tej sytuacji wskazywana przez organ I instancji w decyzji z 10 marca 2021 r. przyczyna odmowy przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego w istocie nie zachodzi, mimo że art. 17 ust. 1b nie został usunięty z u.ś.r. i nadal zachowuje dotychczasowe brzmienie.

Przechodząc do wywiedzionej obecnie przez orzekające w sprawie organy administracji przyczyny odmowy przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego wynikającej z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. należy wskazać, że zgodnie z jego treścią, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Wg organu I i II instancji, skoro mąż osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to nie ma prawnych możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom obwiązanym do alimentacji w dalszej kolejności (w rozpoznawanym przypadku skarżącemu - synowi). Dopiero stwierdzony odpowiednim orzeczeniem u współmałżonka osoby wymagającej opieki znaczny stopień niepełnosprawności – przy spełnieniu pozostałych warunków ustawowych - uprawniałby właściwy organ do przyznania wnioskowanego świadczenia.

Zdaniem Sądu, fakt braku posiadania przez Z.O. (męża D.O. i jednocześnie ojca wnioskodawcy) orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności (lub mu równoważnego – art. 3 pkt 21 u.ś.r.) nie może jednak automatycznie sam w sobie stanowić bezwzględnej przeszkody dla przyznania skarżącemu świadczenia.

Sąd co do zasady zgadza się ze stanowiskiem, że ograniczenie ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r., sprawujące opiekę nad osobą pozostającą w związku małżeńskim wyłącznie do sytuacji, w której współmałżonek takiej osoby legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni (por. m.in. wyroki NSA z 23 stycznia 2020 r. I OSK 2462/19, z 20 stycznia 2016 r. I OSK 3283/14 i z 27 listopada 2014 r. I OSK 1219/13 - Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, orzeczenia.nsa.gov.pl).

Jednocześnie Sąd stoi jednak na stanowisku, że formalne nielegitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie wyklucza automatycznie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie sprawującej faktyczną opiekę nad osobą niepełnosprawną, która jest obciążona względem niej obowiązkiem alimentacyjnym, w tym zwłaszcza jej dziecku. Ograniczenie się bowiem w takiej sytuacji – jak uczyniły to organy administracji - wyłącznie do wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. kłóciłoby się z zasadami sprawiedliwości społecznej, jak również celem ustawy i samej instytucji świadczenia pielęgnacyjnego. Tym samym Sąd dopuszcza w szczególnie uzasadnionych przypadkach możliwość odstąpienia od ścisłej językowej wykładni tego przepisu, prezentując stanowisko, że nie w każdym przypadku kiedy współmałżonek osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, osoby spokrewnione w dalszej kolejności nie mają prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Przyznanie tego świadczenia wiąże się bowiem z realnym wykonywaniem opieki nad osobą jej wymagającą, przy jednoczesnym obiektywnym braku możliwości jej sprawowania przez współmałżonka takiej osoby.

Zdaniem Sądu, w sytuacji, gdy z okoliczności sprawy w sposób nie budzący żadnych wątpliwości wynika, że współmałżonek pomimo nielegitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie jest w stanie z przyczyn od siebie niezależnych i niewynikających z jego woli zapewnić współmałżonkowi wymaganej opieki, mogą zaistnieć uzasadnione podstawy do uznania możliwości skorzystania z prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez inne osoby z kręgu uprawnionych w dalszej kolejności. Tym samym Sąd akceptuje stanowisko, że przyznanie tego świadczenia możliwe jest także w sytuacji, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem sam wprawdzie nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale obiektywnie – w sposób nie budzący wątpliwości - nie jest w stanie z tego obowiązku się wywiązać i opiekę tę - niejako w zastępstwie tego małżonka - sprawuje osoba zobowiązana w dalszej kolejności do alimentacji na rzecz osoby wymagającej opieki.

Jak wskazano m.in. w wyroku WSA w Rzeszowie z 23 lutego 2021 r. II SA/Rz 1417/20, poprzestanie na językowym i pozornie kategorycznym brzmieniu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., niezależnie od wskazanego wyżej naruszenia zasad konstytucyjnych wynikających z art. 2, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP (zasada uwzględniania dobra rodziny w zakresie polityki społecznej i gospodarczej), mogłoby w określonych stanach faktycznych doprowadzić do zapewnienia iluzorycznej opieki osobom dotkniętym znacznym stopniem niepełnosprawności przez przyjęcie szkodliwej fikcji, że tego rodzaju opiekę może sprawować każdy małżonek powyższej osoby, który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nawet jeśli nie może on zapewnić tej osobie realnej i efektywnej opieki ze względu na stan swojego zdrowia, co dodatkowo może narazić tę osobę na określone zagrożenia życia lub zdrowia (np. w sytuacji wymaganej sprawności w celu udzielenia pomocy w stanach nagłych); zbieżne z tym stanowisko wyrażono także w innych wyrokach WSA w Rzeszowie (m.in. z 27 kwietnia 2021 r. II SA/Rz 358/21, z 23 marca 2021 r. II SA/Rz 189/21 i z 18 marca 2021 r. II SA/Rz 186/21) oraz wyrokach innych sądów administracyjnych (w tym WSA w Szczecinie z 15 kwietnia 2021 r. II SA/Sz 1086/20, WSA w Krakowie z 23 marca 2021 r. III SA/Kr 1277/20 i WSA w Łodzi z 19 marca 2021 r. II SA/Łd 900/20).

Sąd rozpoznający niniejszą sprawę akceptuje to stanowisko, w myśl którego w konkretnych indywidualnych stanach faktycznych, w związku z tak istotną i wrażliwą materią jak zapewnienie koniecznej opieki niepełnosprawnej w stopniu znacznym osobie spokrewnionej, mogą wystąpić szczególne i wyjątkowe sytuacje, wymagające szerszego uwzględnienia wykładni systemowej i celowościowej wskazanych przepisów, w zgodzie z przepisami Konstytucji RP. Nie można bowiem wykluczyć, że małżonek osoby niepełnosprawnej w stopniu znacznym i wymagającej stałej opieki, mimo niedysponowania orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, znajdzie się w sytuacji wymagającej zapewnienia jej opieki, której sam nie jest w stanie w żaden sposób zapewnić.

W tym kontekście należy zgodzić się ze stanowiskiem prezentowanym w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, zgodnie z którym pozostawanie w związku małżeńskim przez osoby wymagające opieki nie może być uważane za przesłankę odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nie jest obiektywnie zdolny tego obowiązku wypełnić, a niezbędnej pomocy i wsparcia jest w stanie udzielić osoba zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności. Pozostawanie w związku małżeńskim będzie stanowić więc tylko wtedy przeszkodę w przyznaniu świadczenia, gdy małżonek osoby wymagającej opieki będzie w stanie skutecznie taką pomoc świadczyć. Taki pogląd wyrażono także m.in. w wyrokach NSA z 25 stycznia 2021 r. I OSK 2103/20, z 11 stycznia 2017 r. I OSK 1113/15, z 18 listopada 2015 r. I OSK 1200/14, z 13 listopada 2015 r. I OSK 1230/14, z 6 listopada 2014 r. I OSK 251/14, z 20 września 2013 r. I OSK 46/13 i z 13 lutego 2013 r. I OSK 1526/12 (CBOSA).

Nie kwestionując ustaleń orzekających w sprawie organów co do braku orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności po stronie Z.O. (liczącego w dacie wydawania decyzji przez organ I i II instancji 73 lata), nie można wobec powyższych uwag pominąć, że zbieżne z nimi stanowisko w decyzji z [...] kwietnia 2021 r. przedstawiło już samo SKO, wskazując (s. 3 uzasadnienia) na istotną kwestię braku ustalenia przez organ I instancji, "czy inni zobowiązani w linii prostej /oprócz wnioskującego o przyznanie świadczenia R.O./ mogą sprawować czy nie i z jakich przyczyn opiekę nad Panią D.O. Czy taką opiekę może sprawować inny zobowiązany w pierwszej kolejności, tj. mąż uprawnionej, który nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organ /I instancji/ w tym zakresie nie poczynił żadnych ustaleń (...)".

W związku z tym należy zauważyć, że z przedłożonego przez skarżącego [...] kwietnia 2021 r. (w następstwie skierowanego do niego wezwania organu I instancji z [...] kwietnia 2021 r.) zaświadczenia lekarskiego z [...] kwietnia 2021 r. (wystawionego przez lekarza chorób wewnętrznych, specjalistę medycyny rodzinnej) wynika u Z.O. rozpoznanie główne w postaci przebytego zawału serca oraz rozpoznania współistniejące w postaci dny moczanowej, innej przewlekłej obturacyjnej choroby płuc, nadciśnieniowej choroby serca, przewlekłej choroby niedokrwiennej serca oraz zwyrodnień wielostawowych. W zaświadczeniu tym znajduje się także zapis wskazujący wprost, iż pacjent w aktualnym stanie zdrowia (pozostający z powodu wymienionych schorzeń w systematycznym leczeniu) nie może opiekować się chorą obłożnie żoną.

Wbrew opisanemu wyżej stanowisku SKO przedstawionemu w decyzji z [...] kwietnia 2021 r., mimo dysponowania wskazanym zaświadczeniem lekarskim, a także wynikającą z wywiadu środowiskowego wiedzą co do stanu zdrowia D.O. oraz wynikającej z tego konieczności zapewnienia jej stałej i kompleksowej opieki /pomocy w codziennej egzystencji, okoliczności związane ze stanem zdrowia jej męża Z.O. i możliwością sprawowania przez niego opieki nad żoną nie zostały w ogóle przez organ I instancji rozważone. Co więcej, mimo sformułowanych przez siebie wytycznych i pierwotnemu stanowisku, nie odniósł się do nich następnie także organ odwoławczy, poprzestając w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji – analogicznie jak organ I instancji - na literalnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r.

Mimo że niewątpliwie posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności przez małżonka osoby wymagającej opieki jest decydującym kryterium pozwalającym w świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. wywieść prawo do świadczenia pielęgnacyjnego dla zstępnego takiej osoby (a ani organy, ani Sąd co do zasady nie mają wiadomości specjalnych które pozwalałyby im trafnie wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki), to nie można jednocześnie wykluczyć pewnych skrajnych przypadków pozwalających jednak organom administracji samodzielnie i w sposób nie budzący wątpliwości obiektywnie stwierdzić, że małżonek osoby wymagającej opieki absolutnie nie jest w stanie tej opieki z uwagi na swój wiek i /lub stan zdrowia sprawować. W takich przypadkach do uznania braku takiej zdolności nie jest więc konieczne legitymowanie się przez niego orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a okoliczność braku możliwości sprawowania przez niego opieki może zostać wykazana innymi dowodami (np. z dokumentacji medycznej).

W opisanej sytuacji odmowa przyznania więc skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką tylko z tej przyczyny, iż jego ojciec – jako zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności – nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, jawi się jako przedwczesna oraz niemożliwa do pogodzenia z celem instytucji świadczenia pielęgnacyjnego i przedstawionym wyżej sposobem wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. Jako niemożliwe do zaakceptowania z punktu widzenia praworządności jawi się bowiem wymaganie od osoby o obiektywnie bardzo złym stanie zdrowia, która być może sama z uwagi na związane z tym ograniczenia wymaga wsparcia w codziennej egzystencji (aczkolwiek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności), aby zapewniła pełną pod każdym względem opiekę osobie niepełnosprawnej w stopniu znacznym, nawet jeżeli jest to osoba jej bliska, względem której ciąży na niej obowiązek alimentacyjny.

Wobec tego należało stwierdzić, że wywiedziona w rozpoznawanej sprawie przez SKO oraz Burmistrza odmowa przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia oparta została na błędnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., pozostającej w związku z naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego, a to art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.

Stosownie do tego Sąd orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) P.p.s.a.

Wskazania co do dalszego postępowania dla organów administracji wynikają wprost z przedstawionych powyżej rozważań, wedle których rozstrzygnięcie sprawy o przyznanie skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego uzależnione jest od wyjaśnienia, czy w opisanych okolicznościach faktycznych i prawnych wymaganą opiekę nad D.O. zdolny jest sprawować jej mąż. Nie będzie więc możliwa odmowa przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad matką tylko w oparciu o brak posiadania przez jego ojca orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli w toku prawidłowo przeprowadzonego w ramach sprawy postępowania dowodowego potwierdzone zostaną okoliczności wskazujące wprost na obiektywny brak możliwości zapewnienia przez niego niezbędnej opieki swej żonie. Stwierdzenie braku takiej możliwości będzie znosić negatywną przesłankę przyznania skarżącemu świadczenia z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r.

Ubocznie Sąd zwraca także uwagę organów, że orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności D.O. jest orzeczeniem terminowym (wydanym do [...] stycznia 2022 r.), co ewentualnie w przypadku braku uzyskania jego przedłużenia - przy stwierdzeniu spełnienia przesłanek ustawowych wymaganych do przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego (przy zaprezentowanej przez Sąd wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.) może rzutować na czasokres przyznania mu tego świadczenia.

O należnych stronie skarżącej kosztach zastępstwa procesowego (480 zł) orzeczono na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 P.p.s.a.