Wyrok NSA, sygn. akt IV SA 1276/97
NSA w Warszawie (przed reformą)
Data orzeczenia: 1999-06-11 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 629  Sprawy mienia przejętego z naruszeniem prawa
Powołane przepisy: article: art. 2 ust. 1 lit. e
journal: Dz.U. 1945 nr 3 poz. 13
law: Obwieszczenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 18 stycznia 1945 R., w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.
article: art. 156 par. 2
journal: Dz.U. 1980 nr 9 poz. 26
law: Obwieszczenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 marca 1980 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego.
Teza: Dodatkowym argumentem, przemawiającym za stwierdzeniem nieważności orzeczenia o przejęciu nieruchomości ziemskiej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. "c" dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej /Dz.U. 1945 nr 3 poz. 13 ze zm./, skoro na cele reformy rolnej przejęto działki nie należące już do właścicieli majątku ziemskiego.

TEZY

Dodatkowym argumentem, przemawiającym za stwierdzeniem nieważności orzeczenia o przejęciu nieruchomości ziemskiej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. "c" dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej /Dz.U. 1945 nr 3 poz. 13 ze zm./, skoro na cele reformy rolnej przejęto działki nie należące już do właścicieli majątku ziemskiego.


SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu w dniu 11 czerwca 1999 r. sprawy ze skargi Rolniczej Spółdzielni Produkcyjno-Usługowej w W. na decyzję Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 9 czerwca 1997 r. (...) w przedmiocie stwierdzenia nieważności orzeczenia o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości ziemskiej - skargę oddala.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 13 lutego 1997 r. Minister Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej - po ponownym rozpoznaniu sprawy na skutek uchylenia poprzedniej decyzji przez Naczelny Sąd Administracyjny, wyrokiem z dnia 18 grudnia 1992 r. /II SA 654/92/ na skutek wniosku złożonego przez Joannę G., "stwierdził nieważność orzeczenia Urzędu Wojewódzkiego K. z dnia 28 listopada 1949 r. (...) o przejęciu na rzecz Skarbu u Państwa nieruchomości ziemskich lwh 78 i 796 dóbr tabularnych Ch. i nieruchomości ziemskich lwh 282 i 283 księgi gruntowej gromady katastralnej W. o łącznej powierzchni 93,6093 ha w części dotyczącej przejęcia działek nr 3, 5, 7, 20, 21, 182, 192 i 257 o łącznej powierzchni 73,69 ha, a w pozostałej części na podstawie art. 156 par. 2 i art. 158 par. 2 Kpa stwierdza, że ww. orzeczenie zostało wydane z naruszeniem prawa lecz z uwagi na nieodwracalne skutki prawne nie orzeka się jego nieważności".

Jako podstawę prawną ww. decyzji wskazał art. 156 par. 1 pkt 2 Kpa i wyżej powołane przepisy.

W uzasadnieniu decyzji stwierdził, że orzeczeniem z dnia 28 listopada 1949 r. Urząd Wojewódzki K. uznał, że nieruchomości ziemskie lwh 78 dóbr tabularnych Ch. o powierzchni 40,9546 ha w tym użytków rolnych 30,3206 ha stanowiących hipoteczną własność Adama S. syna Wincentego i lwh 796 ks.tab.dóbr Ch. o pow. 40,7240 ha w tym 37,3009 ha użytków rolnych stanowiące własność hipoteczną Zofii L. córki Wincentego oraz nieruchomości objęte lwh 282 i 283 Ks.gr. gromady katastralnej W. stanowiące własność Wincentego S. i obejmujące obszar 11,9307 ha w tym użytków rolnych 11,4877 - wszystkie razem o łącznym obszarze 93,6093 ha w tym użytków rolnych 79,1092 ha podpadają pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. "e" dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej i podlegają przejęciu na własność Skarbu Państwa na cele reformy rolnej.

Przejęcie ww. nieruchomości nastąpiło z rażącym naruszeniem przepisów prawa materialnego tj. dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, który w art. 2 ust. 1 lit. "e" przewidywał przeznaczenie na cele reformy rolnej nieruchomości o powierzchni przekraczającej 50 ha użytków rolnych.

W orzeczeniu tym nie uwzględniono, że Sąd Okręgowy w N.-S. w dniu 27 czerwca 1939 r., a więc przed 1 września 1939 r. aktem działu na podstawie dekretu dziedzictwa z dnia 1 września 1932 r. po Emilii z Z.-S. podzielił prawnie dobra Ch. objęte lwh 78 o obszarze 81 hektarów 6.043 m2 na dwa wydzielone na gruncie ekwiwalenty na rzecz Adama S. i Zofii L. o obszarze nie przekraczającym 50 ha. Adam S. otrzymał działki o pow. 44,9597 ha, natomiast Zofia L. działki o pow. 40,7240 ha. W związku z zaistniałymi wątpliwościami czy dział majątku dokonany przez ww. jest prawnie skuteczny Wojewoda N.-S. - zgodnie z zaleceniami NSA zawartymi w uzasadnieniu wyroku z dnia 18 listopada 1992 r. wystąpił do sądu z pozwem o wydanie orzeczenia w tym zakresie.

Sąd Wojewódzki w N.-S. wyrokiem z dnia 3 marca 1995 r. (...) ustalił, że akt działu majątku "Ch.", zawarty przed Sądem Okręgowym w N.-S. w dniu 27 czerwca 1939 r. w trybie zgodnego zniesienia współwłasności jest prawnie skuteczny w dacie tej czynności. W tej sytuacji Urząd Wojewódzki K. błędnie przyjął w orzeczeniu z dnia 28 listopada 1949 r., że przedmiotowe nieruchomości objęte lwh 78 i 79 i 796 stanowiły współwłasność w dniu l września 1939 r. i wobec tego z uwagi na obszar użytków rolnych wynoszący 67,6215 ha podlegały przejęciu na podstawie art. 2 ust. 1 lit. "e" ww. dekretu.

Z nieruchomości lwh 78, 796, 282 i 283 nie zostało jedynie trwale rozdysponowane 73,69 ha gruntów, które użytkuje Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjno-Usługowa w W. na podstawie decyzji z dnia 2 lutego 1987 r. Naczelnika Gminy w G. Spółdzielnia przejęła ten areał od poprzedniego użytkownika Sądowniczego Zakładu Doświadczalnego w B. Pozostały grunt o pow. 19,9193 ha został trwale rozdysponowany decyzjami na rzecz miejscowych rolników, w trybie przepisów II części dekretu z dnia 18 czerwca 1955 r. o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym /Dz.U. nr 18 poz. 107/ ponieważ rolnicy ci nabyli go od właścicieli tego majątku ziemskiego w drodze nieformalnych umów kupna-sprzedaży zawartych przed 1 września 1939 r.

Od ww. decyzji złożyła w trybie art. 127 par. 3 Kpa wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjno-Usługowa w W. Domagając się uchylenia decyzji podniosła, że również w części dotyczącej użytkowanych przez nią gruntów zaistniały nieodwracalne skutki prawne.

Decyzją z dnia 9 czerwca 1997 r. Minister Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej, po ponownym rozpatrzeniu sprawy w związku ze złożonym w trybie art. 127 par. 3 Kpa wnioskiem - odmówił uchylenia swojej decyzji z dnia 13 lutego 1997 r.

W uzasadnieniu swego stanowiska - ustosunkowując się do poniesionego przez Rolniczą Spółdzielnię Produkcyjno-Usługową we wniosku zarzutu - stwierdził, że "w obrębie prawa własności dotyczącego części tych nieruchomości o pow. 73,69 ha nie nastąpiły żadne zmiany uniemożliwiające stwierdzenie nieważności orzeczenia z 28 listopada 1949 r. W szczególności nie nastąpiło przeniesienie własności nieruchomości na inne osoby.

Na powyższą decyzję ze skargą do Naczelnego Sądu Administracyjnego wystąpiła Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjno-Usługowa w W.

Wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji podniosła, że część działki oznaczonej obecnie nr 20 a według mapy katastralnej gr. Ch. nr 366/9, 369/6, 366/14 stanowiła własność Józefa G. i Heleny G., ponieważ działki te zostały sprzedane ww. osobom przez Zofię L. Działki te zostały następnie zamienione przez w procent w na działki Skarbu Państwa zarządzane przez Instytut Sadownictwa w Rz. o nr 153, 155, 145/1. Zatem brak jest podstaw do umieszczania w zaskarżonych decyzjach wywłaszczeniowych, gruntu, który nie był w dniu wywłaszczenia własnością Adama S. ani Zofii L. czy Wincentego S.

Także "bezpodstawne jest wymienienie w zaskarżonych decyzjach działki nr 257, która także nie należała do kompleksu dóbr tabularnych S. w Ch. i W., a stanowiła dobra kościelne - zakonne.

Brak jest podstaw do oddzielnego orzekania o gruntach stanowiących obszar 19,9193 ha ponieważ prawa własności tych gruntów zostały zbyte przez S., Zofię L. Stanowiły one drobne działki różnych właścicieli i nie podlegały przejęciu w trybie reformy rolnej.

W tej sytuacji skoro zachodzą tak istotne różnice w stanie faktycznym sprawy (...) bezpodstawne jest stwierdzenie nieważności".

Odpowiadając na skargę Minister Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Stosownie do art. 21 ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym sądowa kontrola decyzji administracyjnych polega wyłącznie na ocenie zgodności z prawem zaskarżonej decyzji.

Oceniając niniejszą decyzję w tym aspekcie Sąd nie stwierdził, aby została ona wydana z naruszeniem prawa materialnego, względnie takim naruszeniem przepisów prawa procesowego, które mogłoby mieć wpływ na wynik sprawy.

Zaskarżona decyzja dotyczy stwierdzenia nieważności orzeczenia Urzędu Wojewódzkiego K. z dnia 28 listopada 1949 r. o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości ziemskiej dóbr tabularnych Ch.

Podstawowym zatem dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy zagadnieniem jest czy badana w trybie nadzoru decyzja wydana została z naruszeniem przepisów prawa i czy naruszenie to ma charakter rażący oraz czy i w jakim zakresie nastąpiły nieodwracalne skutki prawne /art. 156 par. 2 Kpa/.

Zgodzić należy się ze stanowiskiem Ministra RiGZ, że przejęcie na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości ziemskiej dóbr tabularnych Ch. nastąpiło z rażącym naruszeniem przepisów art. 2 ust. 1 lit. "c" dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Zgodnie z brzmieniem ww. przepisu "na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie (...) stanowiące własność lub współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza (...) 50 ha użytków rolnych, a na terenie woj. poznańskiego, śląskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni".

Istotne zatem znaczenie w niniejszej sprawie ma w związku z powyższym ustalenie czy przedmiotowa nieruchomość ziemska w dniu wejścia w życie cyt. dekretu tj. 13 września 1944 r. spełniała warunki określone w przedstawionym wyżej przepisie. Dokonany bowiem w dniu 27 czerwca 1939 r. przed Sądem Okręgowym w N.-S. dział majątku, będący następstwem zgodnego zniesienia współwłasności, spowodował, że każdy z właścicieli otrzymał nieruchomości o poniżej 50 ha. Wątpliwości dotyczące prawnej skuteczności dokonanego działu rozstrzygnięte zostały wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w N.-S. z dnia 3 marca 1995 r.(...), który ustalił, że dział majątku "Ch." zawarty przed Sądem Okręgowym w N.-S. z dnia 27 czerwca 1939 r. - w trybie zgodnego zniesienia współwłasności pomiędzy Adamem S. i Zofią L. jest prawnie skuteczny w dacie tej czynności.

W tej sytuacji Urząd Wojewódzki w K. w orzeczeniu z dnia 28 listopada 1949 r. błędnie przyjął, że przedmiotowe nieruchomości stanowiły współwłasność w dniu 1 września 1939 r. i przejął je na rzecz Skarbu Państwa.

Uwzględniając powyższe należy zgodzić się ze stanowiskiem organu administracji, iż wydane ww. orzeczenie w rażący sposób narusza art. 2 ust. 1 lit. "c" cytowanego na wstępie dekretu.

Skarżąca Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjno-Usługowa kwestionuje zaskarżoną decyzję przede wszystkim w części dotyczącej stwierdzenia nieważności przeczenia o przejęciu działek, które ona użytkuje. Zdaniem skarżącej badanym w trybie nadzoru orzeczeniem objęte zostały działki, które nie stanowiły własności Adama S. i Zofii L. ponieważ zostały sprzedane Józefowi i Helenie G. Również grunty o pow. 19,9193 ha, w stosunku do których organ uznał, iż nastąpiły nieodwracalne skutki prawne zostały sprzedane indywidualnym rolnikom przez właścicieli majątku ziemskiego "Ch." wobec czego nie podlegały wywłaszczeniu.

Ustosunkowując się do ww. zarzutów należy stwierdzić, że wbrew zamierzeniom autora skargi dostarczają one jeszcze dodatkowych argumentów, przemawiających za stwierdzeniem nieważności orzeczenia o przejęciu, skoro na cele reformy rolnej przejęto działki nie należące już do właścicieli majątku ziemskiego.

Zauważyć jednak należy, że sprzedaż ww. ziemi rolnikom nastąpiła w drodze nieformalnych umów kupna-sprzedaży zawartych przed 1939 r. i faktycznie dopiero decyzjami wydanymi w trybie dekretu z dnia 18 września 1955 r. o uwłaszczeniu i uregulowaniu innych spraw związanych z reformą rolną i osadnictwem rolnym oddano im ww. grunt na własność.

Uwzględniając powyższe, a przede wszystkim to, iż skarżąca Spółdzielnia nie wykazała, aby w części dotyczącej użytkowanych przez nią działek nastąpiły okoliczności, które powodowałyby nieodwracalne skutki prawne, brak było podstaw do uwzględnienia skargi.

Z ww. przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny uważając, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa, na zasadzie art. 27 ust. 1 ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym orzekł jak w sentencji.