Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp., sygn. akt II SA/Go 102/05
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia: 2006-02-22 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp. w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzenna Linska - Wawrzon (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Maria Bohdanowicz,, Asesor WSA Joanna Brzezińska, Protokolant Anna Paprocka, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 lutego 2006 r. sprawy ze skargi W.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie przyznania pomocy społecznej I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu, III. przyznaje ze Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. na rzecz adwokata M.Ł. kwotę 292,80 zł (dwieście dziewięćdziesiąt dwa złote 80/100) tytułem nieopłaconej pomocy prawnej.


UZASADNIENIE

Decyzją nr [...] z dnia [...] stycznia 2004r. działający z upoważnienia Rady Miejskiej Dyrektor Ośrodka Pomocy Społecznej, powołując się na przepis art. 6 ust. 1a w związku z art. 43 ust. 1 ustawy z dnia 29 listopada 1990r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 1998r. Nr 64, poz. 414 ze zm.) oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2000r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.), odmówił przyznania W.S. świadczeń z pomocy społecznej w miesiącu listopadzie 2003r.

Organ I instancji wskazał, że W.S. złożył w dniach [...] listopada 2003r. wnioski o przyznanie pomocy na pokrycie kosztów podróży do Sądu Okręgowego, na poprawę sytuacji rodzinnej, jak również na remont mieszkania, z którego wnioskodawca został przed kilkoma laty eksmitowany.

Dyrektor Ośrodka w uzasadnieniu decyzji wyjaśnił, że W.S. został w miesiącu październiku poinformowany przez pracowników socjalnych, iż dla uzyskania pomocy w danym miesiącu wnioskodawca jest zobowiązany do złożenia kompletu dokumentów, w tym stosownego zaświadczenia z Powiatowego Urzędu Pracy potwierdzającego jego status osoby bezrobotnej – poszukującej pracy. Dyrektor Ośrodka podniósł, iż pracownicy socjalni w dniu [...] listopada 2003r. podjęli w miejscu zamieszkania W.S. próbę uzyskania powyższego zaświadczenia oraz zebrania informacji do wywiadu środowiskowego. Zainteresowany nie wyrażając zgody na przeprowadzenie wywiadu, poinformował zza zamkniętych drzwi, iż wymaganego zaświadczenia nie posiada i nie podejmie działań w kierunku jego uzyskania dopóki Ośrodek Pomocy Społecznej nie zatrudni go w charakterze gońca. Następnie, w dniu [...] listopada 2003r. wnioskodawca przedłożył w Ośrodku pismo, w którym poinformował, iż wystąpił do Powiatowego Urzędu Pracy z wnioskiem o wydanie żądanego zaświadczenia.

Organ I instancji wskazał, że W.S. podczas kolejnej wizyty pracowników socjalnych w jego miejscu zamieszkania w dniu [...] listopada 2003r. reagował agresją na zadawane mu pytania. Wobec dalszego braku wymaganego zaświadczenia pismem z dnia [...] grudnia 2003r. zwrócono się ponownie o jego dostarczenie. W czasie następnej wizyty w dniu [...] grudnia 2003r. pracownikom socjalnym nie został przekazany powyższy dokument, a próby uzyskania informacji nieodzownych do wydania decyzji o przyznaniu pomocy doprowadziły – w ocenie usiłujących przeprowadzić wywiad środowiskowy pracowników Ośrodka - do ich "maltretowania psychicznego", jak i "przemocy fizycznej" ze strony W.S. i przebywającego wówczas w mieszkaniu jego syna.

Dyrektor Ośrodka Pomocy Społecznej wskazał, iż w następstwie przedłożenia przez wnioskodawcę w dniu [...] grudnia 2003r. zaświadczenia z Powiatowego Urzędu Pracy, pracownicy socjalni w dniu [...] grudnia 2003r. podjęli kolejną – z powodu nieobecności W.S. – nieudaną próbę przeprowadzenia wywiadu środowiskowego.

W związku z powyższym uznając, że ze strony wnioskodawcy brak jest nieodzownego współdziałania z pracownikami socjalnymi w rozwiązywaniu trudnej sytuacji, organ I instancji odmówił przyznania świadczeń z pomocy społecznej w miesiącu listopadzie.

Dnia [...] lutego 2004r. W.S. wniósł do Samorządowego Kolegium Odwoławczego odwołanie od powyższej decyzji, w którym wystąpił o ponowne rozpatrzenie sprawy. Odwołujący się podkreślił, że w jego ocenie uzasadnienie decyzji oparte jest na oszczerstwach Dyrektora Ośrodka, a jakiekolwiek maltretowanie psychiczne, czy też fizyczne w rzeczywistości nie miało miejsca.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją nr [...] z dnia [...] marca 2004r., po rozpatrzeniu odwołania – działając na podstawie art. 39 ust. 5 ustawy z dnia 8 marca 1990r. o samorządzie gminnym, art. 1 i 2 ustawy z dnia 12 października 1994r. o samorządowych kolegiach odwoławczych w związku z art. 6 ust. 1a ustawy z dnia 29 listopada 1990r. o pomocy społecznej oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. – Kodeks postępowania administracyjnego – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu I instancji.

Organ II instancji rozpatrując sprawę zważył, iż zgodnie z treścią art. 6 ust. 1a ustawy o pomocy społecznej, brak współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji może stanowić podstawę do odmowy przyznania lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. Oznacza to więc, że uchylanie się chociażby od współdziałania przy ustalaniu sytuacji faktycznej wnioskodawcy może narazić występującego o przyznanie pomocy na odmowę przyznania świadczeń ze środków pomocy społecznej. W oparciu o dokonane w sprawie ustalenia Kolegium uznało, że postępowanie W.S. jest działaniem zagrożonym odmową przyznania świadczeń.

Organ odwoławczy wskazał ponadto, że zasady doświadczenia życiowego nakazują przyjąć, że to osoba potrzebująca pomocy społecznej powinna wykazać pozytywne zaangażowanie w proces zmierzający do uzyskania świadczenia. W ocenie organu II instancji działania wnioskodawcy cyt. "zdają się zmierzać w przeciwnym kierunku".

Na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wniósł W.S., zarzucając Kolegium m.in. brak uzasadnienia merytorycznego wydawanych decyzji odmownych, czy też brak dbałości o nienaganny przebieg postępowania i właściwą treść rozstrzygnięcia. Powołując się na rażące naruszanie praw rodziny do świadczeń pomocy społecznej prowadzące w konsekwencji do pogorszenia sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej skarżącego, wniósł on o uchylenie decyzji organu odwoławczego i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga zasługiwała na uwzględnienie, aczkolwiek nie tylko z przyczyn wskazanych przez skarżącego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny nie będąc związany granicami skargi (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dokonując na podstawie art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269) kontroli zaskarżonej decyzji pod względem jej zgodności z prawem uznał, iż została ona wydana zarówno z naruszeniem przepisów prawa materialnego, jak i przepisów postępowania, które to naruszenie miało wpływ na rozstrzygnięcie sprawy.

Na wstępie zaznaczyć należy, iż podstawę rozstrzygnięcia decyzji organu I, jak i decyzji organu II instancji stanowił m.in. art. 6 ust. 1a ustawy z dnia 29 listopada 1990r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 1998r. Nr 64, poz. 414 ze zm.). Według tego przepisu, brak współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji, może stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczeń z pomocy społecznej. Przytoczony przepis upoważnia organ do odmowy przyznania świadczenia pomimo spełnienia kryteriów uprawniających do jego otrzymania, jednakże tylko i wyłącznie wówczas, gdy występują przesłanki odmowy w nim sprecyzowane.

W ocenie Sądu w rozpoznawanej sprawie owe przesłanki uzasadniające odmowę nie miały miejsca. Zgodnie bowiem z przyjętym orzecznictwem brak współdziałania osoby wnioskującej o pomoc ma dotyczyć rozwiązywania trudnej sytuacji, a nie trudności w ustaleniu przez pracownika socjalnego faktów (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 września 1998r., sygn. akt I S.A. 307/98, LEX nr 45781).

Przede wszystkim trzeba dostrzec, że w świetle przepisu art. 6 ust. 1a można mówić o braku współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji, gdy wcześniej zakres i formy współdziałania zostaną określone przez kierownika ośrodka pomocy społecznej lub upoważnionego przez niego pracownika socjalnego. Z akt administracyjnych nie wynika, aby ten warunek został spełniony.

W konsekwencji organ I instancji mógł w okolicznościach konkretnej sprawy rozważać odmowę przyznania wnioskowanych świadczeń w oparciu o regulację art. 43 ust. 3b lub ust. 5 cyt. ustawy, przewidującą taką sankcję w razie gdy osoba ubiegająca się o pomoc nie wyraża zgody na zbieranie danych osobowych lub odmawia złożenia oświadczenia o dochodach i stanie majątkowym.

Zebrany w sprawie materiał dowodowy jednak nie pozwala na jednoznaczne stwierdzenie, że zaistniały przesłanki do odmowy przyznania świadczeń wyłącznie na podstawie wskazanego wyżej przepisu. Trudno bowiem wyciągać konsekwencje z faktu, że pracownicy socjalni wobec nieobecności skarżącego w domu nie przeprowadzili z nim wywiadu w dniu [...] grudnia 2003r., skoro o terminie wizyty nie był uprzedzony.

W konkretnej sprawie ma to o tyle istotne znaczenie, że W.S. pismem z dnia [...] listopada 2003r. wyraźnie wnioskował o powiadomienie go o planowanych wizytach pracowników socjalnych.

Odnosząc się do treści decyzji organu II instancji trzeba zauważyć, ze potwierdzenia w aktach administracyjnych sprawy nie znajduje stwierdzenie Samorządowego Kolegium Odwoławczego, iż "w toku prowadzonych w sprawie czynności organ I instancji wielokrotnie przeprowadzał próby ustalenia sytuacji faktycznej strony, umawiając się na spotkania ze stroną w dogodnych dla niej terminach i miejscach."

Z notatki urzędowej z dnia [...] listopada 2003r. sporządzonej przez pracowników socjalnych OPS wynika jedynie, iż ustalenia dotyczące terminów konkretnych spotkań były dokonywane z M.S. – synem skarżącego, który również w tym czasie wnioskował o przyznanie świadczeń z pomocy społecznej. A zatem niedopuszczalnym było w tym zakresie wyciąganie negatywnych konsekwencji w stosunku do skarżącego.

Powyższe okoliczności zostały przedstawione przez W.S. w złożonym od decyzji Dyrektora Ośrodka Pomocy Społecznej odwołaniu, w którym powołał się on na - w jego ocenie "niedorzeczną" - odmowę przyznania pomocy uzasadnianą faktem nieobecności wnioskodawcy w miejscu zamieszkania w dniu [...] grudnia 2003r., w sytuacji gdy nie był on o terminie wizyty powiadomiony. Samorządowe Kolegium Odwoławcze rozpatrujące sprawę w postępowaniu odwoławczym nie odniosło się jednak do tej kwestii.

Nie można bez zastrzeżeń przyjąć też twierdzeń Kolegium o uchylaniu się skarżącego od współdziałania w celu ustalenia jego sytuacji życiowej, skoro złożył on pismo z dnia [...] listopada 2003r. dotyczące zaświadczenia o rejestracji w Urzędzie Pracy oraz pismo z dnia [...] stycznia 2004r. zawierające wniosek o powiadomienie o terminie wizyty pracownika socjalnego w celu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego.

Zgodzić się natomiast trzeba z oceną organów obu instancji co do utrudnień ze strony W.S. w zbieraniu informacji potrzebnych do rozpatrzenia jego wniosków. W takiej jednak sytuacji organ I instancji powinien rozważyć inne formy czynności wyjaśniających w celu realizacji nakazu wynikającego z art. 77 § 1 kpa.

Niewątpliwie według art. 43 ust. 3 cyt. ustawy zasadą jest, że decyzja o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia może być wydana po przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego (rodzinnego) lub jego aktualizacji.

Rację mają też organy obu instancji twierdząc, że osoba ubiegająca się o pomoc społeczną powinna zaangażować się w proces zmierzający do uzyskania świadczenia. Brak jednak takich starań ze strony skarżącego nie zwalniał organu I instancji od podjęcia właściwych działań, adekwatnych do konkretnej sprawy.

Podkreślić w tym miejscu należy, że zgodnie z art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2000r. Nr 98, poz. 1071), organy administracji publicznej stoją na straży praworządności i podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Jej realizację zapewniają przede wszystkim gwarancje zawarte w przepisach regulujących postępowanie dowodowe, w tym w art. 77 § 1 kpa, na podstawie którego organ administracji publicznej jest zobowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy.

Obowiązek korzystania z wywiadu środowiskowego w sprawach dotyczących pomocy społecznej nie wyłącza dopuszczalności stosowania innych dowodów umożliwiających w tym przypadku zebranie potrzebnych informacji. Stosownie do treści art. 75 § 1 kpa jako dowód należy dopuści wszystko co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. A zatem organ administracyjny - w sytuacji podnoszonych utrudnień w przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego - powinien był rozważyć zasadność zastosowania innych środków dowodowych np. w postaci wysyłanego do wnioskodawcy zwrotnego kwestionariusza z pytaniami uwzględniającymi specyficzny charakter postępowania w sprawach z zakresu pomocy społecznej. W przypadku uchylania się przez stronę od przeprowadzenia takiego środka dowodowego, organ nie naraziłby się na zarzut zaniechania podjęcia próby zebrania kompletnego materiału dowodowego.

Strona ubiegająca się o świadczenia z pomocy społecznej musi bowiem ponosić konsekwencje własnych zaniedbań, a zwłaszcza działań utrudniających prowadzenie postępowania wyjaśniającego. Niewątpliwie krytycznie należy oceniać takie zachowania, które dowodzą, iż występowanie o pomoc społeczną nie wynika z rzeczywistych potrzeb życiowych, a jest raczej przejawem roszczeniowej postawy danej osoby.

Z drugiej strony organy orzekające w tego typu sprawach muszą kierować się celami pomocy społecznej skonkretyzowanymi w art. 1 oraz 2 ustawy o pomocy społecznej, zgodnie z którymi odpowiedzialne za jej realizację organy powinny dążyć do umożliwienia osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są w stanie pokonać przy udziale własnych środków, możliwości i uprawnień, do zaspokojenia ich niezbędnych potrzeb życiowych, jak również umożliwienia im bytowania w warunkach odpowiadających godności człowieka. Ponadto na obowiązek kierowania się w postępowaniu w sprawie świadczeń z pomocy społecznej dobrem osób korzystających z tejże pomocy wskazuje również art. 36 ust. 2 wyżej wskazanej ustawy.

Z tych wszystkich względów, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i lit. "c" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270), orzeczono jak w sentencji.