Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt I SA/Kr 186/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2012-04-26 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 9,77,80
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Sygn. akt I SA/Kr 186/12 | | W Y R O K W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 26 kwietnia 2012 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, w składzie następującym:, Przewodniczący Sędzia: WSA Maja Chodacka, Sędzia: WSA Ewa Michna (spr.), Sędzia: WSA Piotr Głowacki, Protokolant: Urszula Bukowiec, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 kwietnia 2012 r., sprawy ze skargi S.P., na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, z dnia 15 grudnia 2011r. Nr [...], w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia wraz z odsetkami uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.


UZASADNIENIE

Wnioskiem z dnia 5 listopada 2007 r., uzupełnionym pismem z dnia 18 marca 2008 r. S.P. (zwany dalej "skarżącym") zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o umorzenie całości zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne i Fundusz Pracy; ewentualnie rozłożenie go na raty na 5 lat (z karencją do czasu znalezienia zatrudnienia). Wniosek swój skarżący uzasadnił trudną sytuacją finansową i zdrowotną i wyjaśnił, że w sierpniu 2007 r. zmuszony był zakończyć prowadzenie działalności gospodarczej z uwagi na wypowiedzenie umowy najmu lokalu, w którym prowadził bar, a w które to przedsięwzięcie zainwestował 80 000,00 zł. Próby wznowienia działalności nie przyniosły rezultatu. Skarżący podał, że ma 58 lat, od 2001 r. jest wdowcem i obecnie osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. Skarżący wyjaśnił, że utrzymuje dwie studiujące córki ([...]). Z powodu złej sytuacji finansowej oraz w celu zmniejszenia kosztów, zmuszony był zamienić mieszkanie na mniejsze, mimo tego płaci wysoki czynsz w kwocie 850,00 zł.

Decyzją z dnia 22 kwietnia 2008 r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą oraz należności z tytułu składek na ubezpieczenia pracowników w części finansowanej przez płatnika. W zakresie dotyczącym umorzenia składek za pracowników w części finansowanej przez ubezpieczonych organ umorzył postępowanie. W wyniku wniesionego przez skarżącego odwołania, decyzją z dnia 28 października 2008 r. nr [...] organ utrzymał rozstrzygnięcie.

Wyrokiem z dnia 6 lutego 2009 r. I SA/Kr 1681/08 Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił skargę S.P. na decyzję organu II instancji. Następnie, na skutek wniesienia skargi kasacyjnej przez skarżącego, wyrokiem z dnia 9 grudnia 2010 r. II GSK 1051/10 Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok WSA w Krakowie oraz uchylił zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 22 kwietnia 2008 r. nr [...] W uzasadnieniu wyroku Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że bezspornie skarżący spełnił przesłanki umorzenia należności z tytułu składek, przewidziane art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jednolity Dz. U. z 2009r. nr 205 poz. 1585 ze zm.) tj. wystąpiła w sprawie całkowita nieściągalność, a także wystąpiły przesłanki określone w art. 28 ust. 3a ww. ustawy w związku z § 3 pkt 1 i 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Dalej Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że podane przez organ przyczyny odmowy umorzenia należności z tytułu składek wskazywały na dowolność w zastosowaniu prawa co wynikało z nieprawidłowego odczytania "uznania administracyjnego" w rozumieniu ww. art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Zdaniem składu orzekającego podzielić należało pogląd, że gdy w sytuacji finansowej skarżącego zachodziła konieczność sięgania przez niego do środków pomocy państwa, odmowa umorzenia należności z tytułu składek była sprzeczna z jego interesem, ze społeczną funkcją instytucji umorzenia, nie była też zgodna z interesem publicznym. (por. np. wyrok NSA z dnia 21 maja 2009 r. II GSK 1045/08).

Po przeprowadzeniu postępowania decyzją z dnia 26 października 2011 r. [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił ponownie skarżącemu umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie za osobę prowadząca działalność w łącznej kwocie 26 431,01 zł, należności z tytułu składek na ubezpieczenie pracowników w części finansowanej przez płatnika w łącznej kwocie 4 015,90 zł oraz umorzył postępowanie w części dotyczącej składek na ubezpieczenie społeczne w części finansowanej przez samych ubezpieczonych oraz ubezpieczenie zdrowotne finansowane z własnych środków przez ubezpieczonych.

Z ustaleń faktycznych organu wynikało, że skarżący jest osobą aktywną zawodowo. Od 2008 r. skarżący zatrudniony był na podstawie umowy o pracę w firmie "S" Sp. z o.o. i w 2008 r. osiągnął dochód w kwocie 28 763,47 zł, w 2009 r. w kwocie 41 776,02 zł, a w okresie orzekania organu zarobki skarżącego kształtowały się na poziomie około 3 700,00 zł brutto (2 800 zł netto). Skarżący prowadził gospodarstwo domowe z córkami: 23-letnią M.P. studiującą lingwistykę na [...] na uzupełniających studiach magisterskich i 27-letnią A.P. absolwentką kierunku inżynieria Środowiska na [...], niepracującą i poszukującą zatrudnienia w kraju i za granicą oraz opiekującą się 1,5-rocznym dzieckiem. Rodzina na podstawie umowy najmu z dnia 30 sierpnia 2006 r. zamieszkiwała 3 - pokojowy lokal o powierzchni 50,10 m2.Miesięczny czynsz ustalono na 601,20 zł. W dacie orzekania organu toczyło się postępowanie eksmisyjne, jednakże, jak dodawał organ, nie były mu znane przyczyny, dla których skarżący zalegał z opłatami za mieszkanie. Organ wskazał, że skarżący mimo wezwania nie przedłożył żadnych rachunków ani zaświadczeń na okoliczność ponoszonych stałych wydatków na utrzymanie, co uniemożliwiało uzyskanie pełnego obrazu jego aktualnej sytuacji finansowej. Brak było również aktualnych informacji o stanie zdrowia skarżącego, bowiem nie przedłożył on tę okoliczność żadnej dokumentacji. Natomiast z zaświadczenia lekarskiego z dnia 29 listopada 2007 r. wynikało, że skarżący chorował na niedomykalność zastawki mitralnej i został zakwalifikowany do leczenia operacyjnego. Zdaniem organu, skarżący nie dowiódł, że znajduje się w szczególnej i skrajnie trudnej sytuacji uzasadniającej umorzenie zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenie ze względu na sytuację materialną bądź zdrowotną. Organ wskazał, że skarżący posiada stały dochód, który wykracza zdecydowanie poza wysokość ustalonego minimalnego wynagrodzenia w Polsce. Powyższa okoliczność, w ocenie organu, oznaczała, że sytuacja finansowa skarżącego nie była tego rodzaju aby całkowicie uniemożliwiała spłatę zadłużenia, co miałoby, z kolei pociągnąć zbyt ciężkie skutki, a w szczególności pozbawić skarżącego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Dalej organ dodawał, że sytuacja skarżącego zmieniła się na lepsze z uwagi na posiadane zatrudnienie i uzyskiwany dochód. Skarżący nie korzystał z pomocy społecznej. Reasumując organ wskazał, że skarżący nie wykazał ważnego interesu, przemawiającego za umorzeniem należności składkowych.

W zakresie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia pracowników w części finansowanej przez płatnika, organ wskazał, że nie ma do nich zastosowania zastrzeżenie zawarte w art. 28 ust. 3 a cyt. ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Składki te mogły być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności. W niniejszej sprawie brak było podstaw do stwierdzenia istnienia takiej przesłanki.

Odnośnie należności za pracowników w części finansowanej przez ubezpieczonych organ podał, że stosownie do art. 30 cyt. ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie podlegają one umorzeniu z mocy samego prawa, w związku z tym postępowanie należało umorzyć wobec braku przedmiotu postępowania.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy, decyzją z dnia 15 grudnia 2011 r. nr [...] organ utrzymał w mocy wcześniejszą decyzję.

Zdaniem organu w sprawie nie zachodziła całkowita nieściągalność składek jak również szczególne okoliczności umorzenia w przypadku niestwierdzenia całkowitej nieściągalności, wobec czego nie zostały spełnione przesłanki umorzenia należności określone w przepisie art. 28 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Organ podniósł, że pismem z dnia 22 listopada 2011 r. pracodawca skarżącego poinformował, że potrącenia z wynagrodzenia będą dokonywane w kwocie 1 324,69 zł. Zatem brak było podstaw do twierdzenia, że w ramach podejmowanych działań egzekucyjnych nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne, a zaległe składki nie zostaną uregulowane w całości. Skoro zatem nie wyczerpano przesłanki całkowitej nieściągalności, podsumowywał organ, umorzenie należności składkowych skarżącego byłoby przedwczesne i nie znajdowałoby żadnego uzasadnienia. Ponadto organ podniósł, że skarżący jest współwłaścicielem na zasadach wspólności ustawowej małżeńskiej nieruchomości gruntowej o powierzchni 0,0122 ha położonej w J. gmina: M. objętej KW nr [...]. Skarżący figuruje także jako właściciel nieruchomości gruntowej o powierzchni 0,0768 ha położonej w J. gmina: M. objętej KW nr [...], a z treści KW nr [...] wynika, że posiada również udział 1/24 związany z własnością lokalu mieszkalnego o powierzchni 95,00 m2 we W. Zdaniem organu, wskazane nieruchomości mogły stanowić przedmiot zabezpieczenia hipotecznego należności z tytułu zaległych składek na ubezpieczenia.

Powołując się na wyrok WSA w Warszawie z dnia 29 listopada 2006 r. III SA/Wa 2444/06 organ wskazał, że przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny może stanowić przesłankę umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne tylko wtedy, gdy pozbawia zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacanie należności. W ocenie organu, sytuacja taka nie miała miejsca ponieważ z przedłożonych dokumentów wyraźnie wynikało, że skarżący był tylko okresowo niezdolny do pracy. Potwierdził to sam skarżący oświadczając w dniu 15 listopada 2011 r., że jego schorzenie obecnie jest mało dokuczliwe i wymaga jedynie okresowych kontroli u lekarza. Dalej organ podał, że w zebranych materiale dowodowym dostrzegł znaczące braki i nieścisłości. Skarżący oświadczył bowiem, że córka A. opiekuje się dzieckiem, jednakże na powoływaną okoliczność nie przedłożył żadnego dowodu, ani nie wyjaśnił też, czy jest to jej dziecko, czy też córka opiekuje się dzieckiem odpłatnie jako niania. Ponadto z informacji z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej wynikać miało, że z rodziną zamieszkuje również C B., o czym skarżący również nie poinformował Zakładu. W związku z powyższym organ nie miał możliwości rzetelnego ustalenia ilości osób zamieszkujących ze skarżącym, sumy uzyskiwanych dochodów przez wszystkich członków rodziny oraz obliczenia dochodu przypadającego na członka rodziny w gospodarstwie domowym. Organ w tej sytuacji przyjął, że skarżący (będąc wdowcem) prowadzi wspólne gospodarstwo domowe tylko z dwiema dorosłymi córkami (pozostali – dwaj dorośli synowie nie zamieszkiwali we wspólnym gospodarstwie domowym). Dochód rodziny stanowiła suma wynagrodzeń za pracę: skarżącego (S. i S. Sp. z o.o.) w kwocie 3.700 zł brutto (2.800 zł netto), M. P. ("E" Księgarnie H.) w wysokości 733 zł netto, a także A.P. (na rzecz P.S.) odpowiednio - 1.386,00 zł brutto (ok. 1.032 zł netto). Średniomiesięczny dochód rodziny wynosił zatem według obliczeń organu 4.565 zł netto, co w przeliczeniu na członka rodziny w gospodarstwie domowym wynosiło ok. 1 521,66 zł, czyli kwotę znacznie przekraczającą ustaloną wysokość minimum socjalnego (784,67 zł na osobę dla trzyosobowego gospodarstwa pracowniczego według informacji Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych o wysokości minimum socjalnego w 2010 r.). Dalej organ wywodził, że po opłaceniu zadeklarowanych i udokumentowanych wydatków związanych z utrzymaniem w kwocie ok. 1.300,00 zł, rodzinie pozostaje około 3 265,00 zł na inne wydatki, w tym na spłatę zadłużenia. Należało zatem uznać, że sytuacja finansowa rodziny jest obecnie bardzo dobra i w pełni pozwalała na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych i spłatę zadłużenia (dobrowolną lub w ramach postępowania egzekucyjnego). Organ zaznaczył, że skarżący nie przedstawił żadnych dokumentów, które świadczyłyby o niezaspokajaniu podstawowych potrzeb bytowych. Rozważając zasadność umorzenia pod kątem zaistnienia przesłanek z art. 28 ust. 3a, organ uznał w świetle zebranego materiału dowodowego, że sytuacja skarżącego nie przemawiała za pozytywnym rozpatrzeniem jego wniosku. Zdaniem organu, nie było żadnych podstaw do stwierdzenia zagrożenia bytu skarżącego, ani zagrożenia podstawowych potrzeb życiowych jego rodziny. Dokonując rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie organ zaznaczył, że uwzględniono okoliczność, iż skarżący oraz jego córki posiadają zobowiązania finansowe inne niż z tytułu składek ubezpieczeniowych, które utrudniają uregulowanie zaległości składkowych. Okoliczności te nie mogły jednak w świetle obowiązujących przepisów stanowić wystarczającej przesłanki uzasadniającej umorzenie należności z tytułu składek. Prowadziłoby to bowiem do nadania prymatu innym wierzycielom kosztem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, co nie było uzasadnione. Za odmową umorzenia zadłużenia przemawiał, w ocenie organu, uprzywilejowany charakter składek jako należności publicznoprawnych, które co do zasady winny mieć pierwszeństwo przed innymi wierzytelnościami.

W skardze do WSA w Krakowie skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji, jej zmianę i uwzględnienie pierwotnego wniosku o umorzenie z 2007r. oraz zasądzenie kosztów według norm przypisanych. Skarżący podniósł zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez błędną interpretację art. 28 ust. 1-4 cyt. ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych prowadzącą do uznania, że w zakresie tzw. uznania administracyjnego mieści się dowolność w stosowaniu prawa. Zarzucił także niewłaściwe naliczenie odsetek – na dzień16 grudnia 2011 r. podczas gdy winny być obliczone na dzień 5 listopada 2007 r. Skarżący podał, że decyzja ZUS-u pozbawia go możliwości zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych i powoduje konieczność sięgnięcia w niedalekiej przyszłości po zapomogę w ośrodkach pomocy społecznej.

W uzasadnieniu skarżący podniósł, że jego pensja, wprawdzie nie najniższa, nie przekłada się na poprawę sytuacji finansowej wobec konieczności spłaty kredytów i pożyczek. Dlatego nadużyciem było stwierdzenie organu o bardzo dobrej sytuacji finansowej. Do skargi dołączone zostało pismo z dnia 28 grudnia 2011r. skierowane do ZUS, a powołujące się na składane w 2007r. wyjaśnienia co do przyczyn nieopłacania składek i powstania zaległości w płaceniu czynszu (straty w prowadzonej działalności gastronomicznej na skutek niespodziewanego wypowiedzenia umowy najmu lokalu przed zwrotem zainwestowanych pieniędzy przy przyjętym 2-3 letnim okresie zwrotu z inwestycji). W piśmie tym skarżący opisał również, że osobiście rozmawiał z Dyrektorem ZUS na temat swojej sytuacji finansowej, gdzie szeroko została omówiona sprawa eksmisji. Skarżący zakwestionował również prawidłowość ustaleń faktycznych, wskazując, że zajmuje 2-pokojowe mieszkanie (a nie 3 pokojowe) o pow. 50m2, płaci czynsz 980, 73 zł, a nie 601,20 zl. oraz, że córka nie pobiera żadnych dochodów ponieważ od października 2010r. do października 2013r. jest na urlopie wychowawczym, opiekując się 1,5 rocznym synem czyli wymienionym w decyzji "C.B.".

Skarżący zauważył również, że poprzednia decyzja (uchylona przez NSA) bezprawnie odmówiła mu umorzenia gdy "składki były całkowicie nieściągalne"; natomiast gdy uzupełnił informacje o swoim stanie finansowym na etapie postępowania drugoinstancyjnego – to nowe okoliczności powodujące, że opłacenie zaległych składek pozbawia jego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych – nie zostały wzięte pod uwagę. Skarżący wskazał również, że dzieci nie uzyskały renty po matce, ponieważ zmarła żona była "gospodynią domową", a okres jej zatrudnienia (okresy składkowe) przez 20 lat był zbyt krótki.

Zdaniem skarżącego pierwszeństwo w ściąganiu należności ZUS mogło spowodować, w ekstremalnej sytuacji, wyrzucenie zdrowej, niepatologicznej rodziny na bruk.

W odpowiedzi organ podtrzymał dotychczasowe stanowisko i wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje :

Skarga zasługiwała na uwzględnienie, aczkolwiek nie wszystkie argumenty skarżącego były zasadne.

Kwestią sporną była ocena zebranego w sprawie materiału dowodowego dotyczącego sytuacji finansowej skarżącego. Możliwość prowadzenia egzekucji z majątku skarżącego (czyli tzw. "całkowita nieściągalność") oraz skutki ewentualnego przymusowego wykonania zobowiązań wobec ZUS były bowiem przesłankami, które powinien był rozważyć organ rozpatrując wniosek skarżącego o umorzenie. Organ zobowiązany był więc zebrać w możliwie szeroki sposób wszystkie informacje o majątku skarżącego, a także jego sytuacji osobistej mającej znaczenie dla możliwości płatniczych. Niemniej jednak to przede wszystkim na skarżącym, jako starającym się o przyznanie ulgi w spłacie zaległości publicznoprawnych (w postaci ich umorzenia), ciążył obowiązek uprawdopodobnienia przesłanek uzasadniających jego wniosek o umorzenie.

Przesłanki umorzenia zaległości w składkach określone zostały w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych oraz ww. rozporządzeniu w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne.

Zgodnie więc z art.28 ust. 2 i 3 cyt. ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz §3 ww. rozporządzenia, organ może umorzyć zaległości albo w przypadku całkowitej nieściągalności (przy czym art.28 ust. 3 cyt. ustawy wyraźnie określa konkretne przypadki, które ustawodawca uważa za "całkowitą nieściągalność"), albo "...jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny", przy czym §3 ww. rozporządzenia wymienia jedynie przykładowo przypadki uzasadniające umorzenie.

Przytoczone powyżej przepisy ograniczają więc swobodę organu w rozpatrywaniu wniosków o umorzenie zaległości z tytułu składek. Dodać przy tym należy, że w zależności od rodzaju zaległych składek organ może umorzyć je albo wyłącznie w przypadku całkowitej nieściągalności, o której mowa w ww. art.28 ust.3 cyt. ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (składki za pracowników opłacane przez pracodawcę płatnika), albo w przypadku całkowitej nieściągalności lub z przyczyn innych niż całkowita nieściągalność, ale w w warunkach ww. §3 rozporządzenia (indywidualne składki płatników). Zgodnie natomiast z art. 30 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych do składek finansowanych przez ubezpieczonych niebędących płatnikami składek nie stosuje się art. 28 i 29, co oznacza, że w ogóle nie mogą być umorzone składki finansowane z wynagrodzeń pracowników (potrącane z wynagrodzeń przy ich wypłacie).

Postępowanie w przedmiocie umorzenia zaległości polega więc w pierwszym rzędzie na ustaleniu jaki charakter mają zaległości tzn. jakiego rodzaju składek dotyczą (ze względu na zróżnicowanie przesłanek umorzenia) i jakiego okresu (z uwagi na ewentualne przedawnienie). Następnie organ powinien ustalić czy w sprawie wystąpiły przesłanki z ww. art.28 ust.3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych lub §3 ww. rozporządzenia. Nawet jednak wystąpienie przesłanek umorzenia zaległości nie zobowiązuje organu do ich umorzenia. Wynika to z użycia w ww. art. 28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych określenia "mogą być umarzane". Tego typu decyzje w doktrynie traktuje więc się jako tzw. decyzje uznaniowe co oznacza, że organ może odmówić umorzenia zaległości, ale uzasadnienie, jego logika i wyjaśnienie przesłanek odmowy podlega kontroli sądu administracyjnego. Dlatego też orzekający w niniejszej sprawie NSA dostrzegając m.in. wady w rozumieniu "interesu publicznego" oraz "ważnego interesu osoby zobowiązanej" uchylił pierwotne decyzje w całości.

Odnosząc powyższe założenia do realiów rozpoznawanej sprawy należy zauważyć, że fakt braku skorzystania przez skarżącego i jego rodzinę ze świadczeń z tytułu ubezpieczenia (dzieci, zgodnie z twierdzeniami skarżącego, nie otrzymały renty rodzinnej po zmarłej matce, z uwagi na jej zbyt krótki staż pracy pomimo opłacania w tym czasie składek), ani też przyczyny popadnięcia w zadłużenie (nagłe wypowiedzenie umowy najmu) zgodnie z obowiązującymi ww. przepisami nie mogą stanowić podstawy pozytywnej, dla skarżącego, decyzji, jeżeli w sprawie nie wystąpiły ww. przesłanki umorzenia wynikające z art.28 ustawy i §3 rozporządzenia. Okoliczności te mogą być natomiast rozważane dopiero po stwierdzeniu przez organ, że w sprawie zachodzą, a to całkowita nieściągalność, a to przesłanki z ww. §3 rozporządzenia (w zależności od rodzaju zaległych składek).

W tym miejscu orzekający w niniejszej sprawie Sąd zastrzega, że wprawdzie Naczelny Sąd Administracyjny w ww. wyroku z dnia 9 grudnia 2010 r. II GSK 1051/10 stwierdził całkowitą nieściągalność zaległych składek jednakże ustalenia te odnosiły się do ówczesnego, niekwestionowanego w sprawie, stanu faktycznego tj. braku pracy, a więc źródła bieżących dochodów oraz nieposiadania przez skarżącego majątku, w szczególności, nieruchomości.

W ponownie rozpatrywanej sprawie organ, korzystając z nowych możliwości technicznych uzyskiwania informacji z zasobów ksiąg wieczystych ustalił samodzielnie, że skarżący jest właścicielem lub współwłaścicielem nieruchomości gruntowych oraz udziału w lokalu mieszkalnym znajdującym się w budynku we W. Dodatkowo, w czasie ponownego rozpatrywania sprawy, skarżący posiadał stałe źródło dochodów z tytułu wynagrodzenia za pracę. Te przesłanki zadecydowały o przyjęciu praz organ braku istnienia przesłanki "całkowitej nieściągalności".

W ocenie Sądu, organ nie naruszył w tym zakresie przepisów prawa. Skoro skarżący posiada stałe źródło dochodów w postaci wynagrodzenia w wysokości 2 800 zł netto, jak również był właścicielem nieruchomości to formalnie nie można twierdzić, że została spełniona przesłanka z ww. art.28 ust.3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. W szczególności nie został spełniony warunek z art.28 ust. 3 pkt 3,5 i 6 (tj. nie nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję; nie było oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne – pozostałe punkty z zasady nie dotyczyły skarżącego). Słusznie organ uzasadniał więc, że trwająca z wynagrodzenia egzekucja, jak również potencjalna możliwość zabezpieczenia hipotecznego skutkująca praktycznie brakiem przedawnienia się zaległości (przy czym zaległości te mogłyby być po okresie przedawnienia egzekwowane tylko z nieruchomości, na których wpisana byłaby hipoteka) umożliwia ściągalność zaległości.

W ocenie Sądu, widoczne w stylu formułowanych zarzutów skargi rozżalenie skarżącego, że z jednej strony poprzednia decyzja (uchylona przez NSA) bezprawnie odmówiła mu umorzenia gdy "składki były całkowicie nieściągalne" z drugiej, poprawa sytuacji finansowej rodziny, jaka nastąpiła w międzyczasie, uniemożliwiła skorzystanie z ulgi nie uzasadnia stwierdzenia, że w tym zakresie organ naruszył prawo.

Istotą orzekania w przedmiocie wniosku o umorzenie zaległości w trybie art.28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych jest badanie aktualnej w dacie orzekania sytuacji finansowej wnioskodawcy. Innymi słowy, jeżeli sytuacja majątkowa wnioskującego o umorzenie ulega poprawie lub też pogorszeniu od daty złożenia wniosku - to zmiany te, o ile istotnie wpływają na rozstrzygnięcie, powinny zostać uwzględnione przy wydawaniu decyzji. Powyższe dotyczy zarówno decyzji organu wydawanej w postępowaniu pierwszoinstancyjnym, jak i przy ponownym rozpoznaniu sprawy. Umorzenie jest ulgą w zobowiązaniach publicznych, wyjątkiem od zasady powszechności ponoszenia ciężarów publicznych. Tak więc organ zobowiązany jest do uwzględnienia zmian okoliczności faktycznych czy to z urzędu, czy to na wniosek starającego się o umorzenie. W konsekwencji, tak jak organ powinien uwzględnić pogorszenie sytuacji majątkowej (np. eksmisja z lokalu), tak też w przypadku jej polepszenia (i to niezależnie od tego czy było to wynikiem osobistych starań wnioskodawcy czy też okoliczności niezależnych) w stosunku do stanu z dnia złożenia wniosku, ocenie podlegać będzie zawsze aktualna sytuacja majątkowa. W przeciwnym razie, ulgę w postaci umorzenia mogłyby otrzymać osoby, które w dacie wydania decyzji, nie spełniałyby faktycznie przesłanek z art.28 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

W tym kontekście prawidłowym, co do zasady, było ponowne wzywanie skarżącego o dane dotyczące jego sytuacji majątkowej. Sąd jednak zwraca uwagę, że do skarżącego zarówno w trakcie pierwotnego postępowania (pismo z dnia 16 listopada 2007r.) jak i po uchyleniu decyzji, przy ponownym rozpoznaniu sprawy (pismo z dnia 1 sierpnia 2011r.) organ skierował identyczne w swej podstawowej treści wezwanie. Organ nie wyjaśnił ani wówczas, ani po uzyskaniu ustnego oświadczenia skarżącego wyrażającego wolę oparcia rozstrzygnięcia na pierwotnie zgromadzonych dowodach (sprawozdanie z dnia 6 października 2011r.), że istotnym jest badanie aktualnej, a nie "historycznej" sytuacji majątkowej. W ocenie Sądu, mogło to zrodzić u skarżącego przeświadczenie o prawidłowości odwołania się do zgromadzonego materiału dowodowego na etapie pierwotnym tj. w 2007r.

W uzasadnieniu decyzji pierwszoinstancyjnej organ powołując się na "odmowę" udzielenia wyjaśnień co do aktualnej sytuacji skarżącego uzasadniał brak wykazania ważnego interesu zobowiązanego w umorzeniu zaległości. W ocenie Sądu, takie postępowanie organu naruszyło art. 9 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity Dz. U. z 2000r. Nr 98 poz. 1071 z późn. zm.) – zwanej dalej "kpa", co mogło wpłynąć na rozstrzygnięcie. Zgodnie bowiem z powołanym przepisem organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy czuwają nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, i w tym celu udzielają im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek.

Sprawy w przedmiocie umorzenia zaległości są sprawami, w których wnioskodawcy stawiani są w niekonfortowej sytuacji. Przepisy prawa zobowiązują bowiem wnioskodawców do wykazania przesłanek umorzenia, co sprowadza się do przekazania niejednokrotnie informacji o osobistych stosunkach rodzinnych i majątkowych. Sąd podkreśla, że organy żądając tego typu informacji nie naruszają prawa. Niemniej jednak, w tej konkretnej sprawie, skoro postępowanie toczyło się po raz drugi, a w pierwotnym postępowaniu organy bezzasadnie nie uznały istnienia przesłanki "całkowitej nieściągalności" ( zgodnie z ww. wyrokiem NSA) to nakazem art. 9 kpa było skierowanie zindywidualizowanego wezwania do skarżącego w sprawie aktualizacji danych majątkowych.

Dodatkowo, zdaniem Sądu, rutynowe poprzestanie na wezwaniu o dane majątkowe mogło spowodować błędne ustalenia faktyczne co do wysokości dochodu gospodarstwa wnioskodawcy. W wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy datowanego na 11 listopada 2011r. skarżący wyraźnie pisał, że córka A. jest obecnie bezrobotna, zajmuje się 1,5 rocznym dzieckiem (str.2 wniosku). Natomiast organ powołując się na dane z Kompleksowego Systemu Informatycznego ZUS ( w aktach administracyjnych brak jest przy tym stosownego wydruku z systemu) wskazał, że wynagrodzenie z tytułu pracy wykonywanej od czerwca 2011r. wynosi 1 386 zł (str. 4 decyzji), co w konsekwencji stało się przyczyną doliczenia dochodu netto A. P. (1 032 zł) do dochodów gospodarstwa domowego skarżącego. Podobnie, organ mając wątpliwości co do rzetelności informacji o prawdziwej ilości osób zamieszkujących w gospodarstwie domowym skarżącego (jak to sugeruje treść uzasadnienia), nie wezwał o dodatkowe szczegółowe w tej sprawie wyjaśnienia.

Zgodnie z art.77 §1 kpa organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Powołany przepis wskazuje sposób postępowania; najpierw organ gromadzi materiał dowodowy (dowody przedstawiane przez stronę, przeprowadzane na jej wniosek oraz gromadzone samodzielnie przez organ), a następnie dokonuje jego oceny (ww. nakaz "rozpatrzenia"). Powyższa zasada powoduje, że jeżeli wyjaśnienia lub twierdzenia strony składane w toku postępowania budzą wątpliwości z powodu sprzeczności z zebranymi w sprawie innymi dowodami organ powinien starać się wyjaśnić tę kwestię. W przeciwnym razie dokonując oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego naraża się na popełnienie błędu z przyczyn leżących po stronie organu. Strona postępowania, w trakcie zbierania przez organ dowodów często nie ma świadomości o powstałych sprzecznościach lub też o wątpliwościach organu, a tak mogło być w rozpatrywanej sprawie, skoro w aktach są wydruki z systemu dotyczące jedynie skarżącego oraz brak jest innych dokumentów niepotwierdzających zgłoszenia do systemu informatycznego ZUS faktu wyrejestrowania A.P., zgłoszenia lub niezgłoszenia do objęcia ubezpieczeniem jej dziecka (C.B.). Gdyby bowiem okazało się, że dochodami w kwotach netto gospodarstwa skarżącego są wyłącznie jego dochody (2 800zł) oraz jego córki M. (733 zł ) to średnia przypadająca na jednego członka czteroosobowej rodziny znacznie różniłaby się od średniej wyliczonej przez organ (str. 10 decyzji).

W ocenie Sądu, skoro z oświadczenia skarżącego wynikało, że córka opiekuje się 1,5 -letnim synem, a jednocześnie MOPS informował, że czwartym członkiem gospodarstwa domowego jest C.B. to należało, w razie wątpliwości, ponownie wezwać o konkretne informacje tzn. o potwierdzenie danych personalnych dziecka i ewentualnie informacje o dodatkowych (lub ich braku) dochodach od ojca dziecka. W ocenie Sądu, twierdzenia organu o braku "możliwości rzetelnego ustalenia ilości osób zamieszkałych ze Zobowiązanym, sumy uzyskiwanych dochodów przez wszystkich członków rodziny oraz obliczenia dochodu przypadającego na członka rodziny w gospodarstwie domowym" nie były zgodne z prawdą.

W konsekwencji, zdaniem Sądu, organ nie gromadząc w sposób staranny materiału dowodowego i nie wyjaśniając powstałych sprzeczności doprowadził do zbyt pochopnych wniosków z naruszeniem ww. art.77 §1 kpa.

Sąd uznał ponadto, że dokonując oceny spełnienia drugiej z przesłanek umorzenia tj. wynikającej z §3 ww. rozporządzenia organ w sposób nieprawidłowy, naruszający powyższy przepis, jak również art. 80 kpa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik postępowania, dokonał oceny czy: "ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną skarżący nie jest w stanie opłacić tych zaległych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych".

W zebranym materiale dowodowym na etapie pierwszoinstancyjnym organ w ogóle nie uwzględniał w ocenie sytuacji majątkowej ewentualnego zadłużenia z tytułu kredytów bankowych (było to związane z brakiem aktualizacji danych). Na etapie powtórnego rozpoznania sprawy organ przyjął, że sytuacja finansowa rodziny skarżącego jest bardzo dobra (str. 10 decyzji). Zdaniem Sądu jest to tzw. ocena dowolna zebranego materiału dowodowego, a więc naruszająca art.80 kpa.

Powołany przepis stanowi, że organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. W doktrynie powszechnie uznaje się, że przepis ten dotyczy tzw. "swobodnej oceny dowodów", a jego naruszeniem jest ww. dowolna ocena dowodów. Innymi słowy swobodna ocena dowodów stanowi wnioskowanie zgodne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego na podstawie prawidłowo zebranego materiału dowodowego. Natomiast dowolna ocena dowodów jest wnioskowaniem nielogicznym, wewnętrznie sprzecznym lub też oderwanym od realiów życiowych.

W rozpoznawanej sprawie organ (w postępowaniu drugoinstancyjnym) ustalił, że skarżący oraz jego córki spłacają zaciągnięte kredyty (str.5 decyzji). Jednakże w ocenie sytuacji finansowej skarżącego, fakty te w ogóle nie zostały uwzględnione. Wprawdzie organ zaznaczał, że uwzględnił inne zobowiązania (str.11) niemniej jednak zastrzeżenie to odnosił do wykazywania uprzywilejowania należności ZUS przed innymi wierzytelnościami. Organ nie wziął natomiast pod uwagę wielkości zadłużenia przy analizie sytuacji finansowej skarżącego. W ocenie Sądu przyjęcie, że sytuacja finansowa rodziny skarżącego jest "bardzo dobra" jest oceną dowolną (z zastrzeżeniem dodatkowych, ww. uwag co do prawidłowości ustaleń w zakresie aktualnych dochodów A.P. w sytuacji gdy z sumy miesięcznych wynagrodzeń netto skarżącego i jego córek M. i A. (2 800 zł +733 zł +1032 zł) ponoszone są koszty spłaty kredytów w kwotach 1 046,30zł (odroczona bowiem została spłata 1 140 zł oraz 300 zł. ), a także ponoszone są koszty typu czynsz (980 zł), prąd (100zł), telefon (100zł) i spłata pożyczki (400zł). Pozostała kwota musi sfinansować koszty co najmniej wyżywienia. Biorąc nawet pod uwagę, że część z powyższych wydatków (w szczególności wysokość czynszu i pożyczki) nie została uprawdopodobniona innymi dokumentami to, zdaniem Sądu, narusza zasady logiki i doświadczenia życiowego przyjęcie, że pozostająca po spłacie ww. należności kwota jest wielkością uzasadniającą "bardzo dobrą sytuacje finansową". Dodatkowo, właściwie nie wiadomo w jaki sposób została obliczona przez organ "udokumentowana" kwota 1 300 zł miesięcznych wydatków. W aktach znajdują się bowiem dokumenty dotyczące wydatków na usługi telekomunikacyjne (faktura na 115,62 zł i 94,66 zł) oraz energię elektryczną (średnio miesięcznie 95,93zł), a także pozew o eksmisję, z którego wynika czynsz 601,20zł ( skarżący wskazywał w piśmie kwotę 980zł, ale jej nie uprawdopodobnił).

Skarżący wskazał wyraźnie (pismo z dnia 11 listopada 2011r. – str. 2 pkt 5) z czego wynikały zaległości z zapłacie czynszu, co ostatecznie doprowadziło do pozwu o eksmisję. Zdaniem skarżącego było to wynikiem okresu pozostawania bez pracy i inwestycji w działalność gospodarczą. Wprawdzie wyjaśnienia te mogą budzić wątpliwości, bowiem z treści decyzji pierwszoinstancyjnej wynika, że zaległości pochodzą z lat 2001, 2004, 2005 i 2006 (skarżący ustaleń tych nie kwestionował), co kłóci się z treścią pierwotnego wniosku o wypowiedzeniu umowy najmu w październiku 2006r. jako głównej przyczynie popadnięcia w zadłużenie – niemniej jednak ta okoliczność mogłaby być rozważana dopiero na etapie rozstrzygania "ważnego interesu" po ewentualnym stwierdzeniu czy w sprawie co do zasady występują przesłanki z ww. art.28 lub §3 umorzenia. Organ słusznie wprawdzie zauważał, że przedsiębiorca ponosi ryzyko swojej działalności, jednakże nie można zaakceptować twierdzenia, że: "Rozpatrując wniosek o umorzenie należności organ nie bada przyczyn, które spowodowały powstanie długu...". Okoliczności powstania zadłużenia powinny być właśnie rozważane m.in. przy rozpatrywaniu ważnego interesu zobowiązanego.

Reasumując, dostrzeżone w niniejszej sprawie naruszenia przepisów postępowania mogły wpłynąć na wynik postępowania, co spowodowało uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej jej decyzji pierwszoinstancyjnej. Zgodnie bowiem z art.145 §1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( tekst jednolity Dz. U. z 2012r. poz. 270) zwanej dalej p.p.s.a. - Sąd uwzględniając skargę na decyzję uchyla decyzję, jeżeli stwierdzi inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Uchylenie decyzji poprzedzającej zaskarżoną decyzję nastąpiło w trybie art.135 p.p.s.a., zgodnie z którym Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.

Dostrzegając opisane powyżej błędy w postępowaniu organu, Sąd nie mógł przy tym "zmienić" zaskarżonej decyzji i uwzględnić wniosku skarżącego o umorzenie, ponieważ w postępowaniu sądowoadministracyjnym sąd nie orzeka merytorycznie, a jedynie zgodnie z ww. art.145 §1 w zw. z art. 135 p.p.s.a. może uchylić zaskarżone decyzje, jeżeli naruszają prawo.

W ponownie przeprowadzonym postępowaniu organy dokonają oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego po uprzednim wezwaniu skarżącego o aktualizację danych i dowodów mających znaczenie dla sprawy z uwzględnieniem poglądów wyrażonych w niniejszym wyroku.