Wyrok WSA w Rzeszowie, sygn. akt II SA/Rz 17/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie
Data orzeczenia: 2022-05-18 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit a i c
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.
article: art. 7, art. 77 § 1, art. 80
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 17 ust. 1, ust. 5
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Piotr Godlewski /spr./ Sędziowie WSA Elżbieta Mazur - Selwa AWSA Maria Mikolik Protokolant specjalista Anna Mazurek - Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 maja 2022 r. sprawy ze skargi D.R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnobrzegu z dnia 29 października 2021 r. nr SKO.405.ŚR.2349.1204.2021 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję Wójta Gminy [...] z dnia 13 października 2021 r. nr GOPS.5231.59.ŚP.2021.


UZASADNIENIE

II SA/Rz 17/22

U z a s a d n i e n i e

Przedmiotem skargi D.R. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnobrzegu z 29 października 2021 r. nr SKO.405.ŚR.2349.1204.2021 dotycząca odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji i akt administracyjnych sprawy, Wójt Gminy [...] decyzją z 13 października 2021 r. nr GOPS.59.ŚP.2021 odmówił D.R. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem J.R. Powodem odmowy było niespełnienie kryterium daty powstania niepełnosprawności oraz nielegitymowanie się przez żonę J.R. orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Od wyżej wymienionej decyzji Wójta odwołanie założył D.R. wyjaśniając, iż to on sprawuje opiekę nad ojcem, a Trybunał Konstytucyjny przesądził, że niespełnienie kryterium daty powstania niepełnosprawności nie stanowi okoliczności wyłączającej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

Po rozpatrzeniu odwołania Kolegium wskazaną na wstępie decyzją z 29 października 2021 r. - działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r., poz. 735 ze zm., dalej: k.p.a.) - utrzymało w mocy decyzję Wójta z 13 października 2021 r.

Przytaczając uregulowania art. 17 ust. 1, 1a i 1b u.ś.r. wskazało, że J.R. jest osobą legitymującą się orzeczeniem Komisji Lekarskiej Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z [...] czerwca 2020 r., stwierdzającego jego trwałą niezdolność do samodzielnej egzystencji. Żona J.R. W.R. legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności z [...] lipca 2020 r. wydanym na stałe przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [....]. W aktach sprawy znajduje się również orzeczenie tego zespołu z [...] maja 2021 r. o odmowie wydania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności dla W.R.; jak wynika z jego uzasadnienia, załączona do wniosku dokumentacja medyczna nie wskazuje pogorszenia się stanu zdrowia w stosunku do będącego podstawą ustalenia posiadanego umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, a W.R. nie jest osobą wymagającą, w celu pełnienia ról społecznych, stałej lub długotrwałej opieki i pomocy innych osób w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji. Orzeczenie z [...] czerwca 2021 r. zostało utrzymane w mocy przez Wojewódzki Zespół do spraw orzekania o Niepełnosprawności w Województwie [...].

Kolegium nie podzieliło argumentacji organu I instancji co do odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego D.R. z uwagi na brak spełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r. Wskazało, że Trybunał Konstytucyjny wyrokiem z 21 października 2014 r. K 38/13 stwierdził, że przepis ten w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Z dniem ogłoszenia orzeczenia TK kwestionującego zgodność z Konstytucją RP określonych uregulowań prawnych następuje obalenie domniemania ich konstytucyjności, co oznacza, że nawet w razie odroczenia mocy obowiązującej badanego aktu normatywnego sądy nie powinny stosować podważonych regulacji, które już od chwili rozpoczęcia ich obowiązywania były niezgodne z prawem. Stanowisko powyższe nie budzi wątpliwości w orzecznictwie sądowym.

W kontrolowanej sprawie zachodzi jednak inna okoliczność, dla której nie można przyznać wnioskowanego świadczenia. W świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Z akt sprawy wynika, że W.R. nie legitymuje się takim orzeczeniem. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 11 sierpnia 2020 r. I OSK 599/20 wskazał, że uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy. Mając na uwadze przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. oraz regulacje kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, skoro obowiązek alimentacyjny rozwiedzionego małżonka wyprzedza obowiązek krewnych drugiego małżonka, to tym bardziej obowiązek zobowiązanego małżonka wyprzedza obowiązek krewnych uprawnionego małżonka w czasie trwania małżeństwa. Zatem brak jest podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego synowi na niepełnosprawnego ojca, gdy ten pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie na decyzję Kolegium z 29 października 2021 r. D.R., zaskarżając ją w całości, zarzucił naruszenie przepisów u.ś.r., w szczególności art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) w zw. z art 17 ust. 1, który został przez organy zinterpretowany z naruszeniem zasady praworządności i zasady równości wskazanych w Konstytucji RP. W związku z tym wniósł o uchylenie decyzji organów obu instancji w całości i przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnoprawnym ojcem J.R. lub przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia.

Odnosząc się do przedstawionej przez SKO przesłanki odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżący - powołując się na stanowisko sądów administracyjnych - wskazał, że tylko wówczas można odmówić przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z powołaniem się na pozostawanie niepełnosprawnego w związku z małżeńskim, jeżeli współmałżonek osoby wymagającej opieki może faktycznie taką opiekę sprawować. Tymczasem w przedmiotowej sprawie żaden organ nie dokonał analizy stanu zdrowia małżonki J.R. pod kątem jej możliwości sprawowania prawidłowej opieki nad mężem, co było tym bardziej zasadne, że W.R. jest osobą schorowaną i niesamodzielną, wymagającą pomocy i opieki osób drugich przy wykonywaniu zwykłych czynności życia codziennego. W.R. w 2017 r. przeszła [...], cierpi na [...], przeszła zabieg [...] prawego stawu biodrowego, jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym, w szczególności ma znaczne problemy w samodzielnym poruszaniu. Nie jest w stanie sama o siebie zadbać i funkcjonować bez pomocy syna (skarżącego), który zajmuje się obojgiem rodziców. Zarówno J.R. jak i W.R. nie poradziliby sobie bez jego pomocy, gdyż nie są w stanie sami się ubrać, wykąpać, ugotować, dotrzeć do lekarza czy urzędu. W przedmiotowej sprawie brak zdolności W.R. - w sposób identyczny jak osoby ze znacznym stopniem niepełnosprawności - do sprawowania opieki na mężem w związku jej stanem zdrowia powinien znosić negatywną przesłankę odmowy przyznania świadczenia z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a) u.ś.r. Wobec powyższego w przedmiotowej sprawie należało uznać, że skoro małżonek osoby wymagającej opieki nie jest zdolny do jej sprawowania, to zasadnym jest żądanie w zakresie nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez syna osoby wymagającej opieki, znajdującego się pośród osób wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., tj. krewnych na których ciąży obowiązek alimentacyjny.

W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie z przyczyn podanych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137), sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Jej zakres wyznacza art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r., poz. 329, dalej: P.p.s.a.), wg którego sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Stosownie do art. 145 § 1 P.p.s.a., Sąd zobligowany jest do uchylenia decyzji bądź postanowienia (jeżeli dotknięte są naruszeniem prawa materialnego które miało wpływ na wynik sprawy, naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania bądź innym naruszeniem przepisów postępowania jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy), do stwierdzenia ich nieważności lub ich wydania z naruszeniem prawa (jeżeli zachodzą przyczyny określone w K.p.a. lub innych przepisach).

Poddawszy kontroli w ramach w/w kryteriów zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji Sąd stwierdził, że skarga jest uzasadniona.

Decyzjami tymi organy odmówiły przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad ojcem.

Materialnoprawną podstawę tych decyzji stanowiły przepisy u.ś.r. Zgodnie z jej art. 17 ust. 1, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Stosownie do powyższego nie budzi wątpliwości, że w dacie złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na skarżącym D.R. jako synu J.R. ciążył obowiązek alimentacyjny oraz nie podejmował on zatrudnienia ani innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad ojcem legitymującym się orzeczeniem Komisji Lekarskiej KRUS z [...] czerwca 2020 r. o trwałej niezdolności do samodzielnej egzystencji; zgodnie z art. 3 pkt 21 lit. e) u.ś.r., ilekroć w ustawie jest mowa o znacznym stopniu niepełnosprawności, oznacza to także niezdolność do samodzielnej egzystencji orzeczoną na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych lub przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników.

1. Organ I instancji odmawiając przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia jako przyczynę – wywodzoną z art. 17 ust. 1b u.ś.r. - wskazał brak możliwości ustalenia daty powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki (wg znajdującego się w aktach administracyjnych sprawy orzeczenia Komisji Lekarskiej KRUS, nie da się ustalić od kiedy niezdolność J.R. do samodzielnej egzystencji istnieje).

Odmowę przyznania skarżącemu świadczenia w oparciu o tę okoliczność trafnie zweryfikował organ odwoławczy, prawidłowo wywodząc w oparciu o wyrok TK z 21 października 2014 r. K 38/13 (wszedł on w życie z dniem ogłoszenia w Dzienniku Ustaw, tj. 23 października 2014 r.), że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie może stanowić podstawy do odmowy przyznania mu wnioskowanego świadczenia (zgodnie z jego literalnym brzmieniem, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia). TK we wskazanym wyroku stwierdził, że w zakresie w jakim przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji.

Wyrok ten jest wyrokiem zakresowym, a zatem nie wywołuje wprost skutku określonego w art. 190 ust. 1 i 3 Konstytucji RP, tj. utraty mocy obowiązującej zakwestionowanej regulacji prawnej. Powoduje jednak konieczność zrekonstruowania normy prawnej w oparciu o stanowione przepisy prawa, które pozostają zgodne z Konstytucją RP przy wykorzystaniu reguł wykładni prawa tak, aby wynik tej rekonstrukcji nie był sprzeczny ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Trybunału. Stosując więc taki sposób wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r. należy przyjąć, iż w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, przepis ten – jako zgodny z Konstytucją – powinien znaleźć zastosowanie. Natomiast w stosunku do opiekunów osób których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego utraciło przymiot konstytucyjności, a zatem w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. W rezultacie nie jest więc dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

W tej sytuacji, mimo że art. 17 ust. 1b nie został usunięty z u.ś.r. i nadal zachowuje dotychczasowe brzmienie, wywodzenie przez organ I instancji odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z powołaniem się na literalne brzmienie tego przepisu nie znajduje uzasadnienia.

2. Przechodząc do drugiej wskazanej przez organ I instancji i wywiedzionej przez SKO jako samoistnej przyczyny odmowy przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego - wynikającej z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. - należy wskazać, że zgodnie z jego treścią, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Wg organu I i II instancji, skoro żona osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (posiadając jedynie stopień umiarkowany), to nie ma prawnych możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom obwiązanym do alimentacji w dalszej kolejności (w rozpoznawanym przypadku skarżącemu - synowi). Dopiero stwierdzony odpowiednim orzeczeniem u współmałżonka osoby wymagającej opieki znaczny stopień niepełnosprawności – przy spełnieniu pozostałych warunków ustawowych - uprawniałby właściwy organ do przyznania wnioskowanego świadczenia.

Wg Sądu, fakt braku posiadania przez W.R. (żonę J.R. i jednocześnie matkę wnioskodawcy) orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności (lub mu równoważnego – art. 3 pkt 21 u.ś.r.) nie może jednak automatycznie sam w sobie stanowić bezwzględnej przeszkody dla przyznania skarżącemu świadczenia.

Sąd co do zasady zgadza się ze stanowiskiem, że ograniczenie ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. - sprawujące opiekę nad osobą pozostającą w związku małżeńskim - wyłącznie do sytuacji w której współmałżonek takiej osoby legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, stanowi wyjątek, którego nie można poddawać wykładni rozszerzającej (por. m.in. wyroki NSA z 23 stycznia 2020 r. I OSK 2462/19, z 20 stycznia 2016 r. I OSK 3283/14 i z 27 listopada 2014 r. I OSK 1219/13 - Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, orzeczenia.nsa.gov.pl).

Jednocześnie Sąd stoi jednak na stanowisku, że formalne nielegitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie wyklucza automatycznie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie sprawującej faktyczną opiekę nad osobą niepełnosprawną, która jest obciążona względem niej obowiązkiem alimentacyjnym, w tym zwłaszcza jej dziecku. Ograniczenie się bowiem w takiej sytuacji – jak uczyniły to organy administracji - wyłącznie do wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. kłóciłoby się z zasadami sprawiedliwości społecznej, jak również celem ustawy i samej instytucji świadczenia pielęgnacyjnego. Tym samym Sąd dopuszcza w szczególnie uzasadnionych przypadkach możliwość odstąpienia od ścisłej językowej wykładni tego przepisu, prezentując stanowisko, że nie w każdym przypadku kiedy współmałżonek osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, osoby spokrewnione w dalszej kolejności nie mają prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Przyznanie tego świadczenia wiąże się bowiem z realnym wykonywaniem opieki nad osobą jej wymagającą, przy jednoczesnym obiektywnym braku możliwości jej sprawowania przez współmałżonka takiej osoby.

Zdaniem Sądu, w sytuacji, gdy z okoliczności sprawy w sposób nie budzący żadnych wątpliwości wynika, że współmałżonek pomimo nielegitymowania się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie jest w stanie z przyczyn od siebie niezależnych i niewynikających z jego woli zapewnić współmałżonkowi wymaganej opieki, mogą zaistnieć uzasadnione podstawy do uznania możliwości skorzystania z prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez inne osoby z kręgu uprawnionych w dalszej kolejności. Tym samym Sąd akceptuje stanowisko, że przyznanie tego świadczenia możliwe jest także w sytuacji, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem sam wprawdzie nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale obiektywnie – w sposób nie budzący wątpliwości - nie jest w stanie z tego obowiązku się wywiązać i opiekę tę - niejako w zastępstwie tego małżonka - sprawuje osoba zobowiązana w dalszej kolejności do alimentacji na rzecz osoby wymagającej opieki.

Jak wskazano m.in. w wyroku WSA w Rzeszowie z 23 lutego 2021 r. II SA/Rz 1417/20, poprzestanie na językowym i pozornie kategorycznym brzmieniu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., niezależnie od wskazanego wyżej naruszenia zasad konstytucyjnych wynikających z art. 2, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP (zasada uwzględniania dobra rodziny w zakresie polityki społecznej i gospodarczej), mogłoby w określonych stanach faktycznych doprowadzić do zapewnienia iluzorycznej opieki osobom dotkniętym znacznym stopniem niepełnosprawności przez przyjęcie szkodliwej fikcji, że tego rodzaju opiekę może sprawować każdy małżonek powyższej osoby który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nawet jeśli nie może on zapewnić tej osobie realnej i efektywnej opieki ze względu na stan swojego zdrowia, co dodatkowo może narazić tę osobę na określone zagrożenia życia lub zdrowia (np. w sytuacji wymaganej sprawności w celu udzielenia pomocy w stanach nagłych); zbieżne z tym stanowisko wyrażono także w innych wyrokach WSA w Rzeszowie (m.in. z 27 kwietnia 2021 r. II SA/Rz 358/21, z 23 marca 2021 r. II SA/Rz 189/21 i z 18 marca 2021 r. II SA/Rz 186/21) oraz wyrokach innych sądów administracyjnych (w tym WSA w Szczecinie z 15 kwietnia 2021 r. II SA/Sz 1086/20, WSA w Krakowie z 23 marca 2021 r. III SA/Kr 1277/20 i WSA w Łodzi z 19 marca 2021 r. II SA/Łd 900/20).

Sąd rozpoznający niniejszą sprawę akceptuje to stanowisko, w myśl którego w konkretnych indywidualnych stanach faktycznych, w związku z tak istotną i wrażliwą materią jak zapewnienie koniecznej opieki niepełnosprawnej w stopniu znacznym osobie spokrewnionej, mogą wystąpić szczególne i wyjątkowe sytuacje, wymagające szerszego uwzględnienia wykładni systemowej i celowościowej wskazanych przepisów, w zgodzie z przepisami Konstytucji RP. Nie można bowiem wykluczyć, że małżonek osoby niepełnosprawnej w stopniu znacznym i wymagającej stałej opieki, mimo niedysponowania orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, znajdzie się w sytuacji wymagającej zapewnienia jej opieki, której sam nie jest w stanie w żaden sposób zapewnić.

W tym kontekście należy zgodzić się ze stanowiskiem prezentowanym w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, zgodnie z którym pozostawanie w związku małżeńskim przez osoby wymagające opieki nie może być uważane za przesłankę odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nie jest obiektywnie zdolny tego obowiązku wypełnić, a niezbędnej pomocy i wsparcia jest w stanie udzielić osoba zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności. Pozostawanie w związku małżeńskim będzie stanowić więc tylko wtedy przeszkodę w przyznaniu świadczenia, gdy małżonek osoby wymagającej opieki będzie w stanie skutecznie taką pomoc świadczyć. Taki pogląd wyrażono także m.in. w wyrokach NSA z 25 stycznia 2021 r. I OSK 2103/20, z 11 stycznia 2017 r. I OSK 1113/15, z 18 listopada 2015 r. I OSK 1200/14, z 13 listopada 2015 r. I OSK 1230/14, z 6 listopada 2014 r. I OSK 251/14, z 20 września 2013 r. I OSK 46/13 i z 13 lutego 2013 r. I OSK 1526/12 (CBOSA).

Nie kwestionując ustaleń orzekających w sprawie organów co do braku orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności po stronie W.R. (liczącej w dacie wydawania decyzji przez organ I i II instancji 71 lat), nie można wobec powyższych uwag pominąć, że już z treści przeprowadzonego w sprawie wywiadu środowiskowego wynika, że analogicznie jak jej mąż wymaga ze względu na stan zdrowia pomocy innych osób (co zapewnia jej syn) oraz że z tego względu nie jest w stanie sprawować nad nim ciągłej opieki.

Wg zalegającej w aktach administracyjnych sprawy kserokopii dokumentacji lekarskiej oraz przeprowadzonego wywiadu środowiskowego, W.R. jest po zawale lewej półkuli mózgu, którego następstwa w postaci ujawniających się luk pamięciowych, trudności w wysławianiu się i koordynacji ruchowej, w połączeniu z dolegliwościami zwyrodnieniowymi układu ruchu (stan po endoprotezoplastyce prawego stawu biodrowego) oraz nadciśnieniem uniemożliwiają jej sprawowanie opieki nad mężem, leczonym m.in. onkologicznie i wymagającym pomocy praktycznie we wszystkich czynnościach życia codziennego. Na to, że W.R. nie jest w stanie zaopiekować się mężem, gdyż sama wymaga pomocy i wsparcia (które zapewnia im skarżący) wprost wskazują poczynione w kwestionariuszu wywiadu środowiskowego zapisy sporządzającego go pracownika socjalnego. Jej przewlekłe choroby i stan wymagający opieki osób drugich potwierdza także zaświadczenie lekarskie z 14 września 2021 r. W tym zakresie nie można także pominąć zapisów orzeczenia zaliczającego ją do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności dotyczących konieczności zaopatrzenia w [...] wg wskazań lekarza), a także że wymaga korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji.

Mimo zatem że niewątpliwie posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności przez małżonka osoby wymagającej opieki jest decydującym kryterium pozwalającym w świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. wywieść prawo do świadczenia pielęgnacyjnego dla zstępnego takiej osoby (a ani organy, ani Sąd - co do zasady - nie mają wiadomości specjalnych które pozwalałyby im trafnie wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki), to nie można jednocześnie wykluczyć pewnych skrajnych przypadków pozwalających jednak organom administracji samodzielnie i w sposób nie budzący żadnych wątpliwości obiektywnie stwierdzić, że małżonek osoby wymagającej opieki absolutnie nie jest w stanie tej opieki z uwagi na swój wiek i /lub stan zdrowia sprawować. W takich przypadkach do uznania braku takiej zdolności nie jest więc konieczne legitymowanie się przez niego orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a okoliczność braku możliwości sprawowania przez niego opieki może zostać wykazana innymi dowodami (np. z dokumentacji medycznej).

Orzekające w sprawie organy administracji w ogóle nie rozważyły wynikającej ze stanu zdrowia W.R. możliwości sprawowania przez nią opieki nad mężem, dając bezwzględny prymat literalnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. i to w sytuacji, gdy już organ I instancji w uzasadnieniu wydanej decyzji wskazał wprost, iż "ze względu na stan zdrowia nie jest w stanie opiekować się swoim chorym mężem", gdyż "sama wymaga pomocy i opieki ze strony osób drugich ze względu na swoje schorzenia", a także "nie jest zdolna sama funkcjonować w środowisku, nie wychodzi z domu sama".

W opisanej sytuacji odmowa przyznania więc skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad ojcem tylko z tej przyczyny, że jego matka – jako zobowiązana do alimentacji w pierwszej kolejności – nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, jawi się jako niemożliwa do pogodzenia z celem instytucji świadczenia pielęgnacyjnego i przedstawionym wyżej sposobem wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. Jako niemożliwe do zaakceptowania z punktu widzenia praworządności jawi się bowiem wymaganie od osoby o obiektywnie bardzo złym stanie zdrowia, która sama z uwagi na związane z tym ograniczenia wymaga wsparcia w codziennej egzystencji (aczkolwiek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności), aby zapewniła pełną pod każdym względem opiekę osobie niepełnosprawnej w stopniu znacznym, nawet jeżeli jest to osoba jej bliska, względem której ciąży na niej obowiązek alimentacyjny.

Zdaniem Sądu, stwierdzenie w sposób nie budzący wątpliwości – jak uczynił to zresztą organ I instancji - braku takiej możliwości po stronie małżonka osoby wymagającej opieki znosi negatywną przesłankę przyznania świadczenia o jakiej mowa w powyższym przepisie, równoznaczną w skutkach ze stwierdzeniem posiadania przez tego małżonka orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Skoro bowiem daną osobę obiektywnie cechuje brak zdolności do samodzielnej egzystencji - rozumianej zgodnie z art. 4 ust. 4 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U. z 2021 r., poz. 573 ze zm.) jako naruszenie sprawności organizmu w stopniu uniemożliwiającym zaspokajanie bez pomocy innych osób podstawowych potrzeb życiowych, za które uważa się przede wszystkim samoobsługę, poruszanie się i komunikację - tym bardziej świadczy to o braku zdolności do sprawowania opieki nad innym członkiem rodziny, podobnie jak w przypadku osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jak wynika ponadto z ust. 1 – 3 tego artykułu, o zaliczeniu do określonego stopnia niepełnosprawności decyduje zakres naruszenia sprawności organizmu, przy ocenie którego nie uwzględnia się określonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r. zdolności sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Wobec tego należało stwierdzić, że wywiedziona w rozpoznawanej sprawie przez SKO oraz Wójta odmowa przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia oparta została na błędnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., pozostającej w związku z naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego, a to art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.

Stosownie do tego Sąd orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) P.p.s.a.

Wskazania co do dalszego postępowania dla organów administracji wynikają wprost z przedstawionych powyżej rozważań, wedle których nie będzie możliwa odmowa przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad ojcem tylko w oparciu o brak posiadania przez jego matkę orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli przeprowadzone w ramach sprawy postępowanie dowodowego potwierdza okoliczności wskazujące w sposób nie budzący wątpliwości na obiektywny brak możliwości zapewnienia przez nią niezbędnej opieki swojemu mężowi.