Wyrok WSA w Gliwicach, sygn. akt IV SA/Gl 324/07
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach
Data orzeczenia: 2007-11-07 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Stwierdzono nieważność zaskarżonej decyzji
Powołane przepisy: article: art. 2  ust. 2 a
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Wiesław Morys Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga – Gajewska Sędzia WSA Elżbieta Kaznowska (spr.) Protokolant sekr. sąd. Arkadiusz Kmiotek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 listopada 2007 r. sprawy ze skargi I.G. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej 1) stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji 2) zasądza na rzecz skarżącej od Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych kwotę [...] ([...]) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania


UZASADNIENIE

Wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 20 marca 2006 r. uchylono decyzję Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika z dnia [...] r., mocą których przyznano I. G. świadczenie pieniężne przysługujące na podstawie art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszą i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) za okres [...] – tj. od [...] r. do [...] r. W motywach uzasadnienia Sąd podał, że sprawa nie została w sposób wyczerpujący wyjaśniona do rozstrzygnięcia, a nadto zarzucił naruszenie art. 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego. Wskazując na fakt rozpoznania sprawy w oparciu o obcojęzyczne dokumenty, które uniemożliwiły stronie zapoznanie się z ich treścią, dodał, że tym bardziej zwraca uwagę brak rzetelnego uzasadnienia pozwalającego na poznanie motywów działania organu. Podkreślił, że jednym z istotnych czynników wpływających na umocnienie praworządności w administracji jest obowiązek organów administracji należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, którymi kierowały się organy w toku załatwienia sprawy. Dane te powinny znaleźć się w uzasadnieniu faktycznym i prawnym decyzji, gdyż strony postępowania mają prawo znać argumenty i przesłanki podejmowanych decyzji. Bez zachowania tego elementu decyzji, strony nie mają możliwości obrony swoich słusznych interesów, zaś sąd administracyjny nie może dokonać należytej oceny rozstrzygnięcia w aspekcie jego zgodności z prawem. Jednocześnie Sąd wskazał organom, że przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ powinien się kierować się przyjętymi i utrwalonymi poglądami, prezentowanymi zarówno w judykaturze jak i w literaturze. Odniósł się w tej części do dwóch zagadnień, a mianowicie uznania za pracę przymusową tylko tej, która świadczona była w czasie wojny, gdyż z chwilą wyzwolenia danego terenu spod okupacji niemieckiej, praca wykonywana przez osoby deportowane, chociażby nadal była wykonywana i tratowana jako konieczna dla zachowania egzystencji, to jednak nie była przymusową i drugiej kwestii - sposobu liczenia okresu pobytu na deportacji –ustawa mówi "za każdy pełny miesiąc trwania pracy", przy czym w ocenie Sądu termin ten powinien być liczony a momento ad momentum jak stanowi art. 112 kodeksu cywilnego.

Po przeprowadzeniu ponownego postępowania decyzją Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. Nr [...] przyznano I. G. uprawnienie do świadczenia pieniężnego przysługującego z tytułu osadzenia w obozie pracy przymusowej w wymiarze łącznie [...], tj. w okresie od [...] r. do [...] r., natomiast odmówiono przyznania uprawnienia do tego świadczenia za [...] r. oraz za okres od [...] r. do [...] r. W podstawie materialnoprawnej decyzji przywołane zostały przepisy art. 2 pkt. 2 lit. a i art.4 ust. 1 i ust. 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). W uzasadnieniu wyjaśniając motywy postępowania, wskazano, że z akt sprawy wynika, że I. G. wraz z rodzicami została deportowana do III Rzeszy w dniu [...] r. do miejscowości B. k/ S. i przebywała tam do połowy [...] r. Jednakże przywołując treść przepisu art. 2 ustawy oraz utrwalone orzecznictwo wyjaśniono, że okresu pracy po wyzwoleniu terenu spod okupacji nie można uznać za pracę przymusową – dlatego nie zaliczono okresu od [...] do [...] r.. W odniesieniu do daty początkowej organ wyjaśnił, odwołując się do ustawy, która mówi o świadczeniu "za każdy pełny miesiąc trwania pracy", że skoro deportacja nastąpiła w dniu [...] r. –nie można mówić o całym miesiącu tylko o [...] dniach pracy, zaś z uwagi na wyzwolenie S. w dniu [...] r. dodatkowo do tego czasu można doliczyć tylko [...] dni, co w sumie daje co najwyżej [...] dni, które nie dają pełnego miesiąca. W związku z powyższym nie można uznać, że zainteresowana przebywała na deportacji pełne [...].

Niezadowolona z tej decyzji, I. G. złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Wyjaśniła, że spełnia wszystkie przesłanki dla przyznania jej świadczenia pieniężnego, co zostało udokumentowane wymaganymi dokumentami. Jako dziecko została wraz rodzicami deportowana do pracy przymusowej na okres powyżej [...] do B. (w A.). W jej ocenie fakt odzyskania przez A. suwerenności w [...] r., jej podział na strefy okupacyjne w [...] r, czy wyzwolenie S. w dniu [...] r. nie mają znaczenie dla ustalenia faktycznego czasu jej deportacji, który, jej zdaniem, wynosi [...] miesięcy, tj. od [...] r. do [...] r. Niczym nie uzasadnione jest twierdzenie organu, że skoro S. został wyzwolony w dniu [...] r., to w tym dniu ustała jej deportacja, co spowodowało odmówienie przyznania świadczenia za pozostały, do [...] r., okres pracy. Dodała, że w najgorszym przypadku, uznając, że II wojna światowa zakończyła [...] r. i w tym dniu ustał przymiot przymusowości pracy, to powinno jej przysługiwać świadczenie za [...] miesięcy, a nie jak przyznano za [...] miesięcy. Pozostając jednak przy swoim twierdzeniu, że pomimo wyzwolenia przebywała nadal na obcym terytorium i świadczyła pracę przymusową, wobec braku jednoznacznego wskazania ustawowej granicy czasowej, po której należałoby uznać, że ustawał faktyczny pobyt w miejscu deportacji, podtrzymała swoje stanowisko i domagała się przyznania jej świadczenia pieniężnego za cały faktyczny okres pobytu w miejscu deportacji, czyli od [...] r. do połowy [...] r., czyli za [...] miesięcy.

Decyzją z dnia [...] r. Nr [...] Kierownik Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] r. W podstawie prawnej przywołał art. 127 § 3 i art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego. W uzasadnieniu wyjaśnił, że na podstawie zebranego w sprawie materiału dowodowego ustalono, że strona przebywała na deportacji w miejscowości B., pow. S. w okresie od [...] r. do [...] r. Nie można jednak przyznać świadczenia pieniężnego za cały ten okres, gdyż zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą "z chwilą wyzwolenia danego terenu spod okupacji niemieckiej wykonywana tam przez deportowanych pracowników praca, choćby była nadal wykonywana, np. jako konieczna dla zachowania egzystencji, traciła przymiot przymusowości, jak i przymiot wykonywania jej na terenach okupowanych przez III Rzeszę". Dodał, że nie uwzględniono miesiąca [...] r. oraz [...] r., gdyż uznano je za miesiące niepełne, a zgodnie z ustawą świadczenie przysługuje tylko za pełny miesiąc trwania pracy. Dlatego też po analizie całokształtu sprawy uznał, że kwestionowana decyzja poprawnie ustaliła wysokość świadczenia przysługującego stronie – tj. w wymiarze [...] pełnych miesięcy.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skarżąca I. G., zarzucając decyzji Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych naruszenie przepisu art. 2 ust. 2 a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich poprzez błędną jego wykładnię wyrażającą się w przyjęciu, że pobyt na danym obszarze czy miejscowości, do których było się deportowanym, po dniu ich wyzwolenia nie stanowi już represji, art. 11 Kodeksu postępowania administracyjnego, z uwagi na brak jakiegokolwiek odniesienia się organu administracji do stanowiska skarżącej w przedmiocie momentu ustania deportacji poprzestając jedynie na własnym stanowisku nie popartym argumentami natury merytorycznej oraz art. 112 kodeksu cywilnego i art. 83 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, poprzez przyjęcie błędnej interpretacji pojęcia "pełny miesiąc trwania pracy" – rozumianej jako miesiąc kalendarzowy, podczas gdy prawidłowa interpretacja powinna prowadzić do liczenia a momento ad momentum, wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji w całości poprzez przyznanie jej świadczenia pieniężnego za okres od [...] r. do połowy [...] r. ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu w pierwszej kolejności przedstawiła przebieg dotychczasowego postępowania, a następnie powtórzyła argumenty podnoszone już w trakcie postępowania administracyjnego w odwołaniu. Uznając pogląd prezentowany przez Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych za całkowicie nie znajdujący potwierdzenia w obowiązujących przepisach domagała się przyznania jej świadczenia za cały okres faktycznego jej pobytu w miejscu deportacji B. tj. od [...] r. do połowy [...] r., a co najmniej okresu [...] miesięcznego.

Zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją z dnia [...] r. Nr [...], działając na podstawie art. 54 § 3 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz art. 2 pkt 2 lit.a, art. 3 ust. 1 i art. 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, uchylił własną decyzję z dnia [...]r. i poprzedzającą ją decyzję z [...] r. oraz przyznał I. G. uprawnienie do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej od [...] r. do [...] r., czyli łącznie za okres [...] miesięcy a w pozostałym zakresie, czyli za okres od [...] do [...] r, odmówił tego świadczenia. W uzasadnieniu tej decyzji wyjaśnił, że wskutek złożonej skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego ponowne przeanalizowanie sprawy skłoniło organ do uwzględnienia skargi w trybie art. 54 § 3 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Kierownik Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych uznając argumentację skarżącej odnoszącą się do braku możliwości ustalenia dokładnej daty wyzwolenia miejscowości B., uznał za zasadne uwzględnić skargę I. G. i przyznać jej świadczenie pieniężne za [...] miesięcy pracy przymusowej. Nie zaliczył jednak okresu podlegania represjom po dniu [...] r. czyli po zakończeniu działań wojennych, wyjaśniając, że przepis ustawy (art.2 ust.2 lit.a) definiując represję, wskazuje na okres pracy przymusowej na terenach okupowanych przez III Rzeszę w okresie wojny w latach [...]-[...]. Dodatkowo wyjaśnił, że przyznając stronie świadczenie za okres od [...] r. do [...] r., nie uznał [...] dni [...] r. doliczając je do niepełnego [...] r. (pobyt na deportacji rozpoczął się od [...] r.).

Nie będąc nadal zadowoloną z tego rozstrzygnięcia I. G. złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, zaskarżając powyższą decyzję z dnia [...] r. w części odmawiającej jej świadczenia za okres od [...] r. do [...] r., czyli w zakresie pkt 3 decyzji, zarzucając jej naruszenie przepisów art. 2 ust. 2 pkt a ustawy z 1996 r., art. 11 Kodeksu postępowania administracyjnego oraz art. 112 Kodeksu cywilnego, czyli powtórzyła zarzuty oraz argumenty wskazane w poprzedniej, uwzględnionej, skardze.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o oddalenie skargi. W uzasadnieniu przedstawiając dotychczasowy przebieg postępowania, podkreślił fakt uznania skargi z dnia [...] r. złożonej na decyzję z dnia [...] r., własną decyzją z dnia [...] r. Wyjaśnił, że stanowisko takie znajduje potwierdzenie zarówno w przywołanych przepisach, jak również w utrwalonym orzecznictwie Wojewódzkich i Naczelnego Sądu Administracyjnego. Mając na uwadze zrealizowanie wniosku strony skarżącej wniósł jak na wstępie.

Na rozprawie w dniu 7 listopada 2007 r. skarżąca podtrzymując swoją skargę, dodała, że uzyskała w wyniku ostatniej decyzji zwiększenie świadczenia o [...] zł co uważa za upokarzające i niezadowalające. Dodatkowo wniosła o zasądzenie kosztów postępowania.

Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpatrując sprawę zważył, co następuje:

Na wstępie należy wskazać, że zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153 poz.1269 ze zm. ) Sąd ten sprawuje w zakresie swojej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym § 2 wspomnianego przepisu stanowi, iż kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z brzmienia art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) wynika natomiast, że w przypadku, gdy Sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Cytowana regulacja prawna nie pozostawia zatem wątpliwości co do tego, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Przy tym z mocy art. 134 § 1 cytowanej ustawy tejże kontroli legalności dokonuje także z urzędu, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Dokonując oceny zaskarżonej decyzji zgodnie ze wskazanymi powyżej normami Wojewódzki Sąd Administracyjny doszedł do przekonania, iż zarzuty skargi nie są zasadne, jednakże skarga zasługuje na uwzględnienie z przyczyn, które Sąd obowiązany był wziąć pod uwagę działając z urzędu.

W ocenie Sądu- zaskarżona decyzja została wydana z rażącym naruszeniem prawa, a mianowicie art. 54 § 3 cytowanej powyżej ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Przywołany powyżej art. 54 § 3 reguluje instytucję autokontroli. Stosownie bowiem do tego przepisu organ administracji publicznej, którego działanie lub bezczynność zaskarżono, może w zakresie swojej właściwości uwzględnić skargę w całości do dnia rozpoczęcia rozprawy.

Zatem można uznać, że celem autokontroli jest umożliwienie organom administracji publicznej ponownej weryfikacji własnego działania bez konieczności angażowania sądu administracyjnego w ocenę jego zgodności z prawem. Autokontrola prowadzi w związku z tym do szybszego załatwienia sprawy i to zgodnie z żądaniem skarżącego, a zatem służyć ma realizacji zasady szybkości postępowania wyrażonej w art. 7 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Podstawowym problemem niniejszej sprawy jest zakres, w jakim organ administracji otrzymawszy skargę skierowaną do Sądu mógł skorzystać z możliwości autokontroli, działając na podstawie wymienionego powyżej przepisu.

Jedną z przesłanek zastosowania art. 54 § 3 cytowanej ustawy jest w szczególności uwzględnienie skargi w całości. Wymieniony artykuł wprawdzie nie określa form, w jakich ma nastąpić "uwzględnienie skargi w całości", ale orzecznictwo sądowe przyjęło, że uwzględnienie skargi w całości następuje wskutek:

- uchylenia zaskarżonej decyzji w całości lub w części (w zależności od zakresu zaskarżenia) i orzeczenie w tym zakresie co do istoty sprawy;

- uchylenia zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu pierwszej instancji i orzeczenia o istocie sprawy ;

- uchylenia zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu pierwszej instancji i umorzenia postępowania pierwszej instancji. (zob. wyrok NSA z dnia 11 lipca 2000 r. – Sygn. V SA 2361/99 - Lex 79238).

Decyzja poddana kontroli w niniejszym postępowaniu narusza powyższe reguły. Przede wszystkim nie stanowi ona o uwzględnieniu skargi w całości. Jak wynika bowiem z treści skargi poddanej ocenie organu - Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych, skarżąca I. G. zaskarżając decyzję tegoż Kierownika z dnia [...] r. w części odmówienia jej świadczenia za miesiąc [...] r. i od [...] do [...] r. wniosła o przyznanie jej świadczenia pieniężnego za cały okres przebywania na deportacji, czyli właśnie także za ten okres. Natomiast rozpatrujący sprawę organ, działając w trybie powyżej przedstawionego art. 54 § 3 ustawy, decyzją z dnia [...] r. uchylił własną zaskarżoną decyzję z dnia [...] r. i poprzedzającą ją decyzję z dnia [...]r. i orzekł merytorycznie, a mianowicie przyznał uprawnienie do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w okresie od [...] r. [...] r., natomiast w pozostałym zakresie, czyli od [...] do [...] r. odmówił przyznania takiego świadczenia. Zatem nie ma najmniejszych wątpliwości, że nie jest to decyzja uwzględniająca skargę skarżącej w całości.

Powyższe naruszenie prawa, w ocenie składu sądzącego, ma charakter rażący i dlatego na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. ) orzeczono jak w sentencji.

Wobec wniosku skarżącej o zasądzenie kosztów, Sąd orzekł o kosztach postępowania zgodnie z art. 200 oraz art. 205 cytowanej powyżej ustawy.