Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 494/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2019-10-28 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy: article: Art. 30 ust. 2
journal: Dz.U. 2018 poz 2220
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jedn.
article: Art. 153
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Kazimierz Bandarzewski (spr.) Sędziowie WSA Maria Zawadzka NSA Krystyna Kutzner Protokolant Julia Mejer po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 października 2019 r. sprawy ze skargi A. Ł. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 12 marca 2019 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] 2019 r. znak: [...] Wójt Gminy orzekł o nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych przyznanych decyzją [...] z dnia 11 grudnia 2015 r. w ten sposób, że kwoty zasiłku rodzinnego z dodatkami wypłacone A. Ł. za okres od 1 czerwca 2015 r. do dnia 31 października 2016 r. w łącznej wysokości 3635,00 zł, obejmujące: a) zasiłek rodzinny w wysokości 267,00 zł miesięcznie; b) dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka w kwocie 370,00 zł miesięcznie; c) dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej w kwocie 90,00 zł miesięcznie - były nienależnie pobranymi świadczeniami rodzinnymi oraz zobowiązał ww. do ich zwrotu wraz z należnymi odsetkami ustawowymi za opóźnienie w terminie 14 dni od uprawomocnienia się decyzji.

Od przedmiotowej decyzji A. Ł. wniosła odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego, zwanego dalej w skrócie SKO.

Decyzją z dnia 12 marca 2019 r. znak: [...] SKO utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy.

Organ odwoławczy uzasadniając wydaną decyzję stwierdził, że w dniu 23 listopada 2015 r. A. Ł. złożyła w siedzibie właściwego ośrodka pomocy społecznej wniosek o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego na dzieci: A. Ł., G. Ł. i L. Ł., dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka na dzieci: A. Ł. i G. Ł. oraz dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej na dziecko L. Ł., na okres zasiłkowy 2015/2016. Dochodem na podstawie którego oceniono prawo strony do wnioskowanych świadczeń rodzinnych był dochód za 2014 r. Dochód ten mógł być modyfikowany wyłącznie w sytuacji uzyskania lub utraty dochodu - czyli w okolicznościach przewidzianych w art. 3 pkt 23 i 24 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 2220, z późn. zm.) zwanej dalej w skrócie ustawą, w związku z art. 5 ust. 4-4c tej ustawy.

A. Ł. uzyskała w 2014 r. dochód netto w wysokości 551,90 zł i dochód ten pochodził z przyznanej od 23 sierpnia 2015 r. A. Ł. renty rodzinnej po zmarłym mężu.

Miesięczny dochód rodziny wyniósł 309,15 zł, co w przeliczeniu na osobę w rodzinie dało kwotę 77, 29 zł (309,15 zł : 4 osoby). Wobec spełnienia wymaganego kryterium dochodowego decyzją z dnia 11 grudnia 2015 r. przyznano A. Ł. zasiłek wraz z dodatkami na ww. dzieci.

Z załączonych do akt sprawy poświadczonych tłumaczeń z języka angielskiego czterech decyzji z dnia [...] 2016 r. organu właściwego w USA wynika, że A. Ł. wraz z dziećmi od sierpnia 2015 r. jest uprawniona do renty rodzinnej po zmarłym mężu. W miesiącu kwietniu 2016 r. wypłacono wyrównanie świadczenia za okres od sierpnia 2015 r. do marca 2016 r. natomiast od maja 2016 r. w okresach miesięcznych wypłacane są bieżące świadczenia, począwszy od miesiąca kwietnia 2016 r. oddzielnie na każdą z osób uprawnionych w wysokości po 245,80 USD (tj. kwota 330,60 USD pomniejszona o kwotę zaokrąglenia - 0,60 USD i o kwotę podatku federalnego od ubezpieczenia społecznego - 84,20 USD).

Mając na uwadze treść art. 3 pkt 24 lit. d w związku z art. 5 ust. 4b ustawy SKO wskazało, że przeciętny miesięczny dochód członka rodziny z roku bazowego w wysokości 77,29 zł należało powiększyć o dochód uzyskany z tytułu renty rodzinnej przez osoby uprawnione za miesiąc maj 2016 r. Ustalając wysokość dochodu z tytułu renty do wypłaty w kwocie 245,80 USD należało pomniejszyć ją o 22,88 USD stanowiącą składkę na ubezpieczenie zdrowotne, ponieważ z danych ZUS o składkach na ubezpieczenie zdrowotne wynika, że od 20 kwietnia 2016 r. A. Ł. zgłoszona jest w związku z przyznaniem tego świadczenia do ubezpieczenia zdrowotnego. Ostatecznie kwota dochodu uzyskanego z tytułu renty rodzinnej przez osoby uprawnione wyniosła 891,68 USD tj. (245,80 USD - 22,88 USD) x 4 osoby. Kwotę dochodu uzyskanego przez odwołującą należało ustalić przeliczając dochód w dolarach na podstawie średniego kursu walut obcych z ostatniego dnia roboczego miesiąca następującego po miesiącu, w którym dochód został osiągnięty, tj. 31 maja 2016 r., co wynika z § 15 pkt 4 rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 8 grudnia 2015 r. w sprawie postępowania w sprawach o świadczenia rodzinne (Dz. U. z 2015 r. poz. 2284).

Ponieważ średni kurs dolara amerykańskiego w tym dniu wynosił 3,9369 zł, w związku z powyższym kwota dochodu uzyskanego z tytułu renty rodzinnej z USA wyniosła 3510,45 zł (891,68 USD x 3,9369 zł). Doliczenie wyżej ustalonej kwoty 3510,45 zł do dochodu członka rodziny z roku bazowego w wysokości 77,29 zł spowodowało, że dochód miesięczny na członka rodziny wyniósł 954,90 zł (3 510,45 zł/ 4 osoby + 77,29 zł) i tym samym przekroczył obowiązujące kryterium dochodowe tj. kwotę 674,00 zł. Dochód rodziny przekracza o 1123,60 zł kryterium dochodowe warunkujące otrzymanie ww. świadczeń.

Ponadto przekroczenie to jest wyższe niż łączna kwota zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami do jakich byłaby uprawniona A. Ł. Organ odwoławczy wyliczając łączną kwotę zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami stwierdził, że stosownie do art. 5 ust. 3 ustawy zasiłek rodzinny nie przysługuje w przypadku, gdy dochód rodziny przekracza kwotę kryterium o kwotę większą niż łączna kwota zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami przysługujących danej rodzinie w okresie zasiłkowym, na który jest ustalane prawo do tych świadczeń. Nieuzyskanie prawa do zasiłku rodzinnego skutkuje brakiem prawa do dodatków do tego zasiłku w okresie od 1 czerwca 2016 r. do 31 października 2016 r. W myśl art. 24 ust. 7 ustawy w przypadku, gdy uzyskanie dochodu powoduje utratę prawa do świadczeń rodzinnych lub obniżenie ich wysokości, świadczenia nie przysługują lub przysługują w niższej wysokości od miesiąca następującego po pierwszym miesiącu od miesiąca, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu. Zatem następnym miesiącem od miesiąca w którym nastąpiło uzyskanie dochodu (tj. kwiecień 2016 r.) jest miesiąc maj 2016 r. to zasiłek rodzinny wraz z dodatkami na ww. dzieci nie przysługiwał stronie od 1 czerwca 2016 r., czyli w całym okres zasiłkowy trwający od 1 czerwca 2016 r. do 31 października 2016 r.

W związku z powyższym świadczenie rodzinne pobrane przez A. Ł. za okres od 1 czerwca 2016 r. do 31 października 2016 r. w łącznej wysokości 3635, 00 zł (12 m-cy x 727,00 zł miesięcznie) jest świadczeniem nienależnie pobranym, albowiem zostało wypłacone pomimo, że zaszły okoliczności powodujące na utratę przez stronę do niego prawa. W związku z tym ziściła się przesłanka wynikająca z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy, tj. pobierania świadczeń rodzinnych mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń rodzinnych w sytuacji, gdy osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Stosownie do art. 30 ust. 1 ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do jego zwrotu.

Odnosząc się do argumentacji odwołującej dotyczącej nieprawidłowego ustalenia wysokości uzyskanej renty po zmarłym mężu organ wskazał, że nawet gdyby hipotetycznie przy wyliczeniu dochodu uzyskanego przyjąć jako koszty uzyskania prowizje pobrane przez banki w kwocie 22,56 USD, to kwota dochodu uzyskanego wyniosłaby 3421,64 zł (891,68 USD -22,56 USD = 869,12 USD x 3,9369) co daje dochód miesięczny na członka rodziny w kwocie 912,07 zł (3 421,64 zł/4 = 855,41 zł + 56,66 zł). Dochód rodziny w kwocie 3730,80 zł (932,70 zł x 4 osoby) przekracza kwotę 2696,00 zł (tj. 674,00 zł - kwotę kryterium, o którym mowa w art. 5 ust. 1 ustawy pomnożoną przez 4 tj. liczbę członków rodziny) o kwotę 1034, 80 zł.

To przekroczenie jest także wyższe niż łączna kwota zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami do jakich byłaby uprawniona A. Ł. w okresie od 1 czerwca 2016 r. do 31 października 2016 r.

A. Ł. składając wniosek o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych w części VII formularza wniosku została pouczona o konieczności poinformowania organu o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do wnioskowanych świadczeń rodzinnych, a w szczególności uzyskania dochodu i pouczenie to strona potwierdziła własnoręcznym podpisem w dniu 20 października 2015 r. Pouczenie to sformułowane zostało w sposób zrozumiały. Z pouczenia tego jasno wynika, że osoba pobierająca świadczenia rodzinne jest zobowiązana do poinformowania organu wypłacającego to świadczenie o wszelkich zmianach, a w szczególności zmianach w sytuacji dochodowej rodziny w postaci uzyskania dochodu. Dodatkowo katalog sytuacji, w których następuje uzyskanie dochodów został zamieszczony w l części wniosku o przyznanie prawa do świadczeń rodzinnych. Po zaznajomieniu się z nim strona miała wiedzę i świadomość, że uzyskanie renty rodzinnej po zmarłym mężu wiąże się ze zmianą sytuacji dochodowej jej rodziny. W szczegółowym pouczeniu do decyzji przyznającej zasiłek rodzinny wraz z dodatkami na okres zasiłkowy 2015/2016 informacje te zostały powtórzone. Osoby starające się o świadczenia rodzinne już w momencie składania wniosku o ich przyznanie nabywają wiedzę, że przyznanie ich zależy od spełnienia kryterium dochodowego, a więc jest uzależnione od sytuacji dochodowej rodziny. W rozpatrywanym przypadku nie można uznać, że A. Ł. nie była skutecznie informowana przez organ pierwszej instancji i tym samym nie miała świadomości i wiedzy, że powinna była zgłosić fakt przyznania jej oraz dzieciom renty po zmarłym S. Ł.

Odnośnie naruszenia art. 30 ust. 2 ustawy poprzez zawarcie w zaskarżonej decyzji zarówno wyrzeczenia o uznaniu pobranego świadczenia rodzinnego na nienależnie pobrane i zobowiązaniu odwołującej do jego zwrotu SKO wyjaśniło, że w dniu 18 września 2015 r. weszła w życie nowelizacja ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych wprowadzona ustawą z dnia 24 lipca 2015 r. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2015 r. poz. 1302), która w zasadniczy sposób zmodyfikowała dotychczasowy tryb postępowania. W poprzednim brzmieniu ustawa w art. 30 stanowiła o "decyzji ustalającej" (ust. 3) i "decyzji o zwrocie" (ust. 5). W związku z tym na gruncie art. 30 ustawy, co było zgodne z linią orzeczniczą sądów administracyjnych, wyodrębnione były dwa postępowania i dwie decyzje, tj. w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń i w przedmiocie zwrotu takich świadczeń. Możliwość orzekania w sprawie zwrotu świadczenia ustalonego jako świadczenie nienależnie pobrane, powstała dopiero z chwilą ostatecznego zakończenia postępowania w sprawie ustalenia, że świadczenie jest nienależnie pobrane. Byt decyzji wydanych w sprawie zwrotu takiego świadczenia był uzależniony od pozostawania w obrocie prawnym ostatecznej decyzji ustalającej, że świadczenie zostało pobrane nienależnie. Niemniej powołaną ustawą nowelizującą, która weszła w życie 18 września 2015 r. wykluczono to wyodrębnienie tworząc nowy rodzaj decyzji - o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń. Jest to decyzja integralna, rozstrzygająca jedną sprawę dotyczącą ustalenia i zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. W konsekwencji postępowanie w przedmiocie wyłącznie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń utraciło swoją podstawę materialnoprawną, co jest równoznaczne z brakiem możliwości merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy przez organ administracyjny wyłącznie w zakresie dotyczącym ustalenia świadczeń nienależnie pobranych. Zgodnie z nową treścią art. 30 ustawy organy orzekające w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych zostały obowiązane do połączenia w jednej decyzji orzeczenia o ustaleniu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oraz o zwrocie tych świadczeń. W związku z powyższym zarzut strony w tym zakresie również należy ocenić jako nieuzasadniony.

Nadto w ocenie SKO zaskarżonej decyzji nie można zarzucić wydania jej z naruszeniem prawa procesowego tj. art. 7, art. 77 § 1 K.p.a. Decyzja ta została wydana w oparciu o kompletny materiał dowodowy, który pozwalał na podjęcie rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy po poddaniu go analizie pozwolił na ustalenie stanu faktycznego sprawy i mających zastosowanie do niego odpowiednich przepisów prawa stanowiących podstawę podjętego rozstrzygnięcia. Jako nietrafny należy ocenić zarzut naruszenia art. 107 § 3 K.p.a., albowiem stosownie do postanowień ww. przepisu prawa uzasadnienie decyzji winno składać się z uzasadnienia faktycznego, zawierającego w szczególności wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, a także przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił mocy dowodowej oraz uzasadnienia prawnego zawierającego wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji z przytoczeniem przepisów, które zadecydowały o treści decyzji. W odniesieniu do zaskarżonej decyzji - jej obszerne uzasadnienie zawiera oba wskazane wyżej elementy.

Od powyższej decyzji skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie wniosła A. Ł., domagając się uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej jej decyzji Wójta Gminy z dnia [...] 2019 r. znak: [...] w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych przyznanych decyzją [...] z dnia [...] 2015 r.

Zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie prawa materialnego przez jego błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, a to:

a) art. 3 pkt 1 lit. a ustawy poprzez nieprawidłowe ustalenie wysokości uzyskiwanej z USA renty rodzinnej przez zaniechanie pomniejszenia uzyskiwanego przez skarżącą A. Ł. dochodu z tytułu renty rodzinnej o prowizje z tytułu realizacji renty rodzinnej, które w niniejszym przypadku traktować należy jako koszty uzyskania przychodu i które winny zostać odliczone od uzyskiwanego świadczenia, jak również poprzez przyjęcie przez organ do odliczenia stałej składki na ubezpieczenie zdrowotne w sytuacji, kiedy z dostarczonych organowi administracji dokumentów wynika, że obowiązkowe odliczenia od otrzymywanego świadczenia nie miały stałej wysokości, w związku z czym należy dokonać ich szczegółowego wyliczenia w okresie czasu, za jaki żąda się zwrotu świadczenia;

b) art. 30 ust. 2 w związku z art. 23a ust. 5 ustawy poprzez zawarcie w wydanej decyzji zarówno wyrzeczenia o uznaniu pobranego świadczenia za nienależne wraz z równoczesnym żądaniem zwrotu pobranego świadczenia w określonej kwocie oraz w wyznaczonym terminie w sytuacji, gdy nakazanie zwrotu świadczenia nienależnie pobranego nie może zostać orzeczone w tej samej decyzji, co samo uznanie świadczenia za nienależnie pobrane;

c) art. 30 ust. 2 ustawy poprzez zaniechanie prawidłowego pouczenia skarżącej oraz przeprowadzenia w tym zakresie postępowania wyjaśniającego, co doprowadziło do uznania, że skarżąca A. Ł. została prawidłowo pouczona o ciążących na niej obowiązkach, jak również świadomie nie poinformowała organu administracji o uzyskanym z tytułu renty rodzinnej z USA dochodzie, przez co pobrała świadczenie do którego nie była uprawniona.

Skarżąca ponadto zarzuciła SKO naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy a to:

a) art. 7 K.p.a. poprzez zaniechanie przez organ dokonania czynności niezbędnych do prawidłowego wyjaśnienia stanu faktycznego, w szczególności ustalenia, w jakiej wysokości skarżąca rzeczywiście pobierała świadczenie z tytułu renty rodzinnej oraz czy z tytułu otrzymanego świadczenia odprowadzała na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej podatek dochodowy i w jakiej kwocie, jak również jak kształtował się kurs dolara amerykańskiego w momencie uznania kwoty na rachunku bankowym;

b) art. 77 § 1 K.p.a. poprzez dokonanie rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie w oparciu o fragmentaryczny i niekompletny materiał dowodowy, w szczególności zaniechanie ustalenia rzeczywistego dochodu uzyskanego przez skarżącą i jego wpływu na pobrane świadczenie rodzinne;

c) art. 107 § 3 K.p.a. polegające na pominięciu w treści zaskarżonej decyzji uzasadnienia faktycznego wydanego rozstrzygnięcia, w szczególności pominięcie wskazania faktów które organ uznał za udowodnione, dowodów na których się oparł oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej.

W uzasadnieniu skargi podniesiono, że organy błędnie przyjęły jakoby skarżąca A. Ł. została w sposób prawidłowy pouczona o konieczności poinformowania organu o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do wnioskowanych świadczeń rodzinnych oraz że złożenie podpisu pod formularzem z zawartymi pouczeniami tożsame jest z prawidłowo dokonanym pouczeniem. W niniejszym przypadku aby stwierdzić, że doszło do pobrania nienależnego świadczenia przez skarżącą A. Ł. koniecznym było wykazanie przez organ, że pobierająca świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania natomiast, aby organ mógł skutecznie domagać się od skarżącej zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, musi wykazać, że była ona prawidłowo pouczona o wszelkich okolicznościach powodujących brak prawa do tego świadczenia. Konsekwencją nieprawidłowego, niewyczerpującego i nieadekwatnego do konkretnego przypadku osoby wnioskującej o przyznanie świadczenia pouczenia jest niemożność nałożenia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. To na organie spoczywa obowiązek pouczania, samo zaś pouczenie powinno być wyczerpujące, zawierające informację o obowiązujących w dniu pouczania regułach przyznawania świadczeń oraz okolicznościach wpływających na odmowę przyznania prawa do świadczeń.

Pouczenie zamieszczane standardowo w decyzjach organu oraz przedkładane wnioskującym na przygotowanych uprzednio, standardowych formularzach, dotyczące wszystkich możliwych sytuacji nie może być w odniesieniu do konkretnego świadczenia uznane za należyte w przypadku, gdy przytacza jedynie przepisy ustawy bez próby ich wyjaśnienia. W sytuacjach szczególnych skuteczne pouczenie musi wyjść poza standardowy szablon, co niewątpliwie w tym przypadku miało miejsca, gdyż nie zawierało sytuacji objętej tą sprawą przez co nie można go uznać za należyte a co za tym idzie, nie ma możliwości nałożenia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.

Skarżąca podniosła, że za nieprawidłowe należy uznać orzeczenie o uznaniu świadczenia za nienależne oraz orzec o jego zwrocie w jednej decyzji. Mając na uwadze pogląd wyrażony miedzy innymi w wyroku NSA z 22 lipca 2010 r. sygn. akt I OSK 620/10 nakazanie zwrotu świadczenia nienależnie pobranego nie może zostać orzeczone w tej samej decyzji, co samo uznanie świadczenia za nienależnie pobrane, decyzję SKO utrzymującą w mocy decyzję Wójta Gminy z dnia [...] 2019 r. uznać należy za sprzeczną z prawem i już tylko z tego względu winna zostać uchylona.

Obowiązek zwrotu świadczeń rodzinnych może zostać nałożony na stronę dopiero po ostatecznym stwierdzeniu przez organy pomocy społecznej, że określone świadczenie zostało przez nią nienależnie pobrane. Dlatego organy administracji pierwotnie winny orzekać w kwestii nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, a dopiero, gdy sprawa ta zostanie ostatecznie rozstrzygnięta można wszczynać postępowanie zmierzające do nakazania zwrotu takich świadczeń.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w ramach kontroli działalności administracji publicznej, przewidzianej w art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302, z późn. zm.) zwanej dalej w skrócie "P.p.s.a." uprawniony jest do badania, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania, nie będąc przy tym związanym granicami skargi (art. 134 P.p.s.a.). Sąd administracyjny ocenia jedynie legalność działania administracji, co oznacza, że zobowiązany jest zbadać, czy w czasie podejmowania danego aktu administracyjnego, organ administracji nie naruszył prawo.

Sąd uznał, że skarga skarżącej zasługuje na uwzględnienie, gdyż zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji naruszają prawo, aczkolwiek nie wszystkie zarzuty skargi są zasadne.

W tej sprawie orzekał już Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, który wyrokiem z dnia 9 sierpnia 2018 r. sygn. akt III SA/Kr 719/18 uchylił zaskarżone decyzje orzekające o nienależnie pobranym przez skarżącą świadczeniu rodzinnym w postaci zasiłku rodzinnego w kwocie 267 zł miesięcznie oraz dodatkach do zasiłku rodzinnego za okres od 1 czerwca 2016 r. do 31 października 2016 r. w łącznej kwocie 3635 zł. Wyrok ten, wobec jego niezaskarżenia, stał się prawomocny z dniem 30 października 2018 r.

Okoliczność ta całkowicie umknęła uwadze obu organów administracyjnych, mimo że ww. wyrok organy powinny w pełni uwzględnić. Zgodnie z art. 153 P.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie było przedmiotem zaskarżenia. Oznacza to, że w tej sprawie Sąd po raz drugi orzekając, jest już związany oceną prawną i wskazaniami zawartymi w poprzednio wydanym wyroku z dnia 9 sierpnia 2018 r. sygn. akt III SA/Kr 719/18.

Dla przypomnienia należy podnieść, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie prawomocnym wyrokiem z dnia 9 sierpnia 2018 r. sygn. akt III SA/Kr 719/18 wskazał, że w świetle definicji legalnej zawartej w art. 30 ustawy przez "świadczenie nienależnie pobrane" rozumieć należy tylko takie świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Sąd wyraźnie stwierdził w uzasadnieniu ww. wyroku, że zwrot świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona, jak i osoby, która uzyskała takie świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Nie można uznać za spełniające wymogi prawidłowego pouczenia takie pouczenie, którego treść jest jedynie przytoczeniem treści przepisu. Pouczenie spełnia wymogi prawidłowego tylko wówczas, gdy jest zredagowane w sposób zrozumiały dla konkretnej osoby i w taki sposób, aby mogła jego treść odnieść do swojej sytuacji, by następnie wiedzieć, że określona okoliczność w jej sytuacji ma znaczenie dla przyznania jej uprawnienia, a jej zaistnienie rodzi po jej stronie obowiązek poinformowania organu o tym fakcie. Wojewódzki Sąd Administracyjny cytując i oceniając treść pouczenia skarżącej zawartej w części VII wniosku oraz w formularzu z dnia 20 października 2015 r. wprost stwierdził, że są na tyle ogólnie sformułowane w stosunku do sytuacji skarżącej, która była znana lub co najmniej powinna być znana organowi, który w tym zakresie powinien uzyskać wstępne informacje przy przyjmowaniu wniosku, że nie można stwierdzić, że skarżąca mogła to pouczenie odnieść do specyficznej, swojej sytuacji, by powziąć wiedzę, że okoliczność uzyskania renty w USA po zmarłym mężu ma znaczenie dla przyznania jej żądanych świadczeń wraz z dodatkami.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w uzasadnieniu ww. wyroku stwierdził ponadto, że skoro otrzymywana kwota renty z USA jest pomniejszana o miesięczne zaliczki z tytułu podatku, to skarżąca zasadnie mogła być przekonana, że pomimo jej pobierania jej dochód nie przekracza kryterium dochodowego warunkującego przyznanie świadczeń, a po drugie, że sam fakt jej poobierania może nie mieć znaczenia dla kwestii przyznania żądanych świadczeń. Sąd stwierdził nadto, że ocena świadomego działania skarżącej jako świadczeniobiorcy wymaga ustalenia przez organ, czy były jej znane odpowiednie przepisy prawa, to jest czy była skutecznie powiadomiona o okolicznościach, których zaistnienie miało wpływ na istnienie uprawnienia, przy czym owa skuteczność oznacza formę pisemną z użyciem języka zrozumiałego dla skarżącej, z równoczesnym wskazaniem grożących stronie sankcji za wprowadzenie organu w błąd. Jak stwierdził Sąd w prawomocnym wyroku wydanym w tej sprawie, z pewnością tych wszystkich wymogów nie spełniają pouczenia na które powołują się organy, w szczególności brak w nich przedstawienia relacji pomiędzy nieujawnieniem faktu pobierania renty w określonej wysokości, a prawem do uzyskania świadczeń rodzinnych wraz z dodatkami.

Sama skarżąca nie ukrywała faktu pobierania renty i mimo chęci przedłożenia zeznania podatkowego, organy nie wezwały jej o takie przedłożenie. Zgodnie z art. 23b ust. 1 ustawy organ właściwy prowadzący postępowanie w sprawie świadczeń rodzinnych obowiązany jest do samodzielnego uzyskania lub weryfikacji od organów podatkowych informacji o dochodzie podlegającym opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych.

Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał nadto, że w tej sprawie sama wnioskodawczyni mogła mieć wątpliwości co do np. opodatkowania jej renty, a to w związku z umową międzynarodową zawartą między Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej a Rządem Stanów Zjednoczonych Ameryki o unikaniu podwójnego opodatkowania i zapobieganiu uchylaniu się od opodatkowania w zakresie podatków od dochodu podpisanej w Waszyngtonie dnia 8 października 1974 r. (Dz. U z 1976 r. Nr 31, poz. 178). Zgodnie z jej treścią dochód z tytułu świadczenia wypłacanego ze Stanów Zjednoczonych osobie mającej miejsce zamieszkania w Polsce mógł być opodatkowany w naszym kraju. Obowiązkiem organów było zweryfikowanie, czy skarżąca odliczała podatek od renty zapłacony w USA od podatku od tego świadczenia płaconego na terenie Polski.

Jeżeli skarżąca przy ubieganiu się o przyznanie świadczenia rodzinnego składa jedynie część wymaganej dokumentacji, nie będąc – na skutek zaniedbania lub zaniechania pracownika organu – pouczona o konieczności jej uzupełnienia, nie może to powodować negatywnych konsekwencji dla niej.

Sąd wskazał nadto, że w rozpoznawanej sprawie organy dokonały skrótu myślowego, że skoro skarżąca nie powiadomiła organów o fakcie pobierania renty, to pozwala to już na stwierdzenie, że w konsekwencji tego pobierała świadczenie jej nienależne, gdyż o fakcie ujawnienia tej okoliczności była pouczona. W ocenie Sądu zabrakło wykazania przez organy znaczenia pobierania renty po zmarłym mężu i jej wpływu na prawo do świadczeń i stanu świadomości skarżącej w tym zakresie. Nawet organy nie dokonały kwalifikacji zachowania skarżącej i nie wskazały, która z przesłanek wymienionych w art. 30 ust. 2 ustawy w tym stanie faktycznym zaistniała.

Za kuriozalne Sąd ocenił stanowisko organów, że w takim stanie rzeczy skarżąca pobrała nienależne świadczenia wraz z dodatkami.

Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał nadto, że organy nie przedstawiły ustaleń i matematycznych wyliczeń dochodu skarżącej, które by pozwoliły Sądowi na zweryfikowanie prawdziwości ustaleń organów w kwestii pomniejszania miesięcznej kwoty renty o określone składki.

W tej sprawie Sąd ponownie rozpoznając sprawę przytoczył ww. wskazówki dlatego, że są one wiążące dla Sądu i co do nich ani SKO, ani też Wójt Gminy nie mogły przyjmować odmiennej wykładni załatwiając tę sprawę.

Oceniając zgodność z prawem oraz z wytycznymi zawartymi w poprzednio wydanym wyroku przez sąd administracyjny z dnia 9 sierpnia 2018 r. należy stwierdzić, że zaskarżona decyzja SKO jest nieprawidłowa, tak jak i poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji.

Z wiążących organy wytycznych w istocie uwzględniono tylko wymóg matematycznego wyliczenia dochodu skarżącej. Jednakże i w tym zakresie organy nie zajęły jednoznacznego stanowiska. Wyliczono bowiem dochód skarżącej w sposób alternatywny, tj. jako dochód nie pomniejszany o prowizje bankowe z tytułu przekazywania kwot z USA do Polski oraz dochód bez pomniejszania o te prowizje.

Organy powinny w sposób jednoznaczny ustalić dochód strony, a nie przyjmować alternatywne sposoby jego ustalenia. Kolejnych uchybieniem w tym zakresie był brak ustalenia, czy od kwoty renty pobieranej z USA był podwójnie opłacany podatek dochodowy, a gdyby taka sytuacja miała miejsce, to czy skarżąca odliczała od podatku płaconego w Polsce kwotę podatku zapłaconego w USA. Taki wymóg wynikał z wydanego w sprawie i wiążącego organy wyroku sądowego i organy administracyjne zobowiązane były go wykonać.

Jednakże podstawowe uchybienie wydanych w sprawie decyzji, trafnie wskazanych w skardze skarżącej, dotyczy oceny, czy zwrot świadczeń w zakresie objętym wydanymi w sprawie decyzjami dotyczy świadczeń nienależnie pobranych przez skarżącą.

SKO wskazało w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że skarżąca A. Ł. pobierała nienależnie świadczenia rodzinne, ponieważ była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Pouczenie to zostało zawarte w części VII formularza wniosku, który własnoręcznie podpisała w dniu 20 października 2015 r. Samo pouczenie było sformułowane w sposób zrozumiały. SKO wskazało, że także w części I wniosku został wskazany katalog sytuacji, w których następuje uzyskanie dochodu i także z tego wynikało, że uzyskiwanie renty rodzinnej stanowi zmianę sytuacji dochodowej. Informacje te zostały powtórzone w decyzji przyznającej zasiłek rodzinny. Tym samym skarżąca A. Ł. była skutecznie informowana przez organ pierwszej instancji i miała świadomość oraz wiedzę, że powinna zgłosić fakt przyznania jej oraz jej dzieciom renty po zmarłym S. Ł.

Tak przedstawione stanowisko organu odwoławczego nie stanowi realizacji wytycznych zawartych w uzasadnieniu wyroku WSA z dnia 9 sierpnia 2018 r. sygn. akt III SA/Kr 719/18. SKO w istocie ponownie przytoczyło własne ustalenia dokonane w postępowaniu zakończonym decyzją z dnia 3 kwietnia 2018 r. znak: [...] nie wskazując, aby co do prawidłowości tych ustaleń wypowiadał się sąd administracyjny.

W związku z powyższym należy ponownie przypomnieć organom orzekającym w tej sprawie, że zgodnie z art. 153 P.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Ponieważ w tej sprawie przepisy prawa nie uległy zmianie, to tak organ pierwszej instancji, jak i organ drugiej instancji miały obowiązek uwzględnić wskazówki zawarte w uzasadnieniu ww. wyroku i ponownie ustalić, czy skarżącej można przypisać otrzymywanie przez nią "świadczenia nienależnie pobranego", a to wymaga oceny, czy stan świadomości (woli) oraz wiedzy skarżącej pozwalał na pełną świadomość po jej stronie co do braku podstaw do pobierania takiego świadczenia, a więc czy można skarżącej przypisać złą wiarę w przyjmowaniu świadczeń i wiedzę samej skarżącej, że te świadczenia jej się nie należą.

Sąd już raz stwierdził, że zawarte w tej sprawie pouczenia, które podpisała skarżąca (także oświadczenie z dnia 20 października 2015 r.) miały charakter ogólny, typowy i powtarzalny i stanowiły jedynie przytoczenie treści przepisów. Te pouczenia nie spełniają przesłanek pozwalających na uznanie, że skarżąca je podpisując mogła być uznana za posiadającą świadomość co do zdarzeń, których zaistnienie pozbawiało ją dalszego pobierania świadczeń. WSA wręcz wskazał, że w tej sprawie stanowisko organów, że skarżąca pobierała nienależne świadczenia wraz z dodatkami ma charakter kuriozalny. Tak jednoznaczne stanowisko Sądu nie mogła zostać pominięte w tej sprawie.

Mając powyższe należy stwierdzić, że skoro organ odwoławczy nie dokonał oceny zgodnie z wytycznymi Sądu, to zaskarżone decyzje zostały wydane z naruszeniem prawa i podlegają uchyleniu. Zarzut naruszenia przez organy administracyjne art. 30 ust. 2 ustawy jest w pełni zasadny.

Natomiast nie jest zasadnym zarzut naruszenia przez organy administracyjne art. 30 ust. 2 ustawy w związku z art. 23a ust. 5 ustawy poprzez zawarcie w wydanej decyzji stanowiska o uznaniu pobranego świadczenia za nienależne wraz z równoczesnym żądaniem zwrotu pobranego świadczenia w określonej kwocie.

Trafnie SKO wskazało, że w dniu 18 września 2015 r. weszła w życie nowelizacja ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych wprowadzona ustawą z dnia 24 lipca 2015 r. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2015 r. poz. 1302), która zmieniła dotychczasowy tryb postępowania. Od tej daty ustawodawca wykluczył możliwość wydawania dwóch odrębnych decyzji (o ustaleniu i o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń) i zamiast nich wydawana jest jedna decyzja rozstrzygająca sprawę dotyczącą ustalenia i zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Zgodnie z treścią art. 30 ustawy organy orzekające w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych zostały obowiązane do połączenia w jednej decyzji orzeczenia o ustaleniu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych oraz o zwrocie tych świadczeń.

Częściowo zasadny jest zarzut naruszenia przez organy administracyjne art. 3 pkt 1 lit. a ustawy. Organ odwoławczy powinien w sposób precyzyjny ustalić wysokość dochodu skarżącej rozstrzygając zarazem, czy prowizja bankowa stanowi koszt uzyskania przychodu z tytułu renty. Natomiast nie można podzielić stanowiska skarżącej co do odliczania składki na ubezpieczenie zdrowotne w zmiennej wysokości. Z akt sprawy wynika, że składka ta była obliczona w stałej wysokości i tak prawidłowo przyjęły to organy w tej sprawie. Jeżeli skarżąca jest w posiadaniu innych dokumentów przedstawiających inna wysokość tej składki, to powinna je przedstawić organom w tej sprawie.

Częściowo zasadne są zarzuty naruszenia przez organy administracyjne art. 7 i art. 77 § 1 K.p.a. Zarzut naruszenia ww. przepisów trafnie skarżąca upatruje w zaniechaniu przez organy dokonania czynności niezbędnych dla prawidłowego wyjaśnienia stanu faktycznego to jest ustalenia, czy z tytułu otrzymanego renty z USA odprowadzała na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej podatek dochodowy i w jakiej kwocie i czy podatek ten był pomniejszany o kwoty podatku uiszczanego w USA. Ustalenie tej okoliczności wynikało z uzasadnienia wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 9 sierpnia 2018 r. sygn. akt III SA/Kr 719/18. Częściowo zasadnym jest także zarzut naruszenia art. 107 § 3 poprzez pominięcie w treści zaskarżonej decyzji uzasadnienia faktycznego dotyczącego powodów, dla których uznano, że w tej sprawie skarżąca została prawidłowo pouczona o braku prawa do pobierania świadczeń rodzinnych w przypadku otrzymywania renty. Organy w szczególności w tym zakresie pominęły wskazania zawarte w ww. prawomocnym wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego i nie wskazało na przyczyny, dla których wskazania te nie były dla organów wiążące. Natomiast nie można uznać za zasadne stanowisko skarżącej co do oceny, czy rzeczywiście pobierała ona rentę z USA oraz jak kształtował się kurs dolara amerykańskiego. Ustalenia organów w tym zakresie są prawidłowe.

Ponownie rozpoznając sprawę organ pierwszej instancji powinien przeprowadzić postępowanie wyjaśniające celem pełnego uwzględnienia oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania zawartych w uzasadnieniu prawomocnego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 9 sierpnia 2018 r. sygn. akt III SA/Kr 719/18.

Mając na uwadze powyższe, w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c P.p.s.a. w związku z art. 153 i art. 135 P.p.s.a. Sąd orzekł jak w sentencji.