Wyrok NSA, sygn. akt III OSK 82/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2022-05-25 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 647  Sprawy związane z ochroną danych osobowych
Skarżony organ: Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i zaskarżoną decyzję

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Tamara Dziełakowska Sędziowie Sędzia NSA Zbigniew Ślusarczyk (spr.) Sędzia del. WSA Kazimierz Bandarzewski po rozpoznaniu w dniu 25 maja 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. J. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 7 lutego 2018 r. sygn. akt II SA/Wa 967/17 w sprawie ze skargi M. J. na decyzję Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych z dnia [...] kwietnia 2017 r. nr [...] w przedmiocie przetwarzania danych osobowych 1. uchyla zaskarżony wyrok i zaskarżoną decyzję, 2. zasądza od Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych na rzecz M. J. kwotę 1.137 (tysiąc sto trzydzieści siedem) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 7 lutego 2018 r. sygn. akt II SA/Wa 967/17, na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.) zwanej dalej "p.p.s.a." oddalił skargę M. J. na decyzję Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych z [...] kwietnia 2017 r. nr [...] w przedmiocie przetwarzania danych osobowych.

Wyrok został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Pismem z [...] stycznia 2012 r. M. J. wniósł do Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych, zwanego dalej "GIODO" skargę na zaniechanie wykonania przez Księdza Proboszcza Parafii Rzymskokatolickiej p.w. [...] z siedzibą w W., zwanego dalej "Proboszczem Parafii" obowiązku uaktualnienia danych osobowych skarżącego. Skargę umotywował faktem, iż pismem z [...] października 2011 r. skarżący złożył wobec Proboszcza Parafii oświadczenie o wystąpieniu z Kościoła Katolickiego. Pomimo złożenia wobec Proboszcza Parafii ww. oświadczenia wraz z wnioskiem o aktualizację jego danych osobowych, skarżący nie otrzymał od Proboszcza Parafii żadnego dokumentu. Wobec tego M. J. wniósł o wydanie decyzji nakazującej Proboszczowi Parafii umieszczenia w Księdze Chrztu adnotacji o jego wystąpieniu z Kościoła Rzymskokatolickiego i poinformowania go o dokonaniu powyższej adnotacji.

Następnie pismem z [...] lutego 2012 r. Proboszcz Parafii wyjaśnił, że skarżący nie posiada w parafii żadnego statusu, a jedynie jego akt chrztu znajduje się w księdze ochrzczonych z roku [...]. Zdaniem Proboszcza Parafii przesłanie bezpośrednio do proboszcza parafii "Oświadczenia woli" nie stanowiło dopełnienia aktu apostazji.

Decyzją z [...] czerwca 2012 r. nr [...], GIODO umorzył postępowanie. Decyzja ta została utrzymana w mocy decyzją GIODO z [...] października 2012 r. nr [...].

M. J. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na powyższą decyzję. Skarga ta została oddalona wyrokiem WSA w Warszawie z 6 marca 2013 r., II SA/Wa 32/13.

Wyrokiem z 24 października 2013 r., I OSK 1520/13, Naczelny Sąd Administracyjny uchylił powyższy wyrok i przekazał sprawę WSA w Warszawie do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu wyroku NSA wskazał, że ustalenie przez GIODO przynależności osoby, o której dane chodzi, do kościoła, nie narusza autonomii Kościoła Katolickiego. Z żadnego przepisu nie wynika możliwość rezygnacji państwa z obowiązku ochrony danych osobowych osób nienależących do Kościoła Katolickiego przetwarzanych przez administratorów danych należących do struktur organizacyjnych tego Kościoła, zaś punktem wyjścia do zajęcia przez GIODO stanowiska, co do przynależności skarżącego do Kościoła Katolickiego, powinno być prawo wewnętrzne Kościoła.

Ponownie rozpoznając sprawę WSA w Warszawie wyrokiem z 25 lutego 2014 r., II SA/Wa 2334/13, uchylił wskazane na wstępie decyzje Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych.

Następnie Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych decyzją z [...] stycznia 2015 r. nr [...], nakazał Księdzu Proboszczowi Parafii Rzymskokatolickiej p.w. [...] z siedzibą w W. przywrócenie stanu zgodnego z prawem przez uaktualnienie danych osobowych M. J., zawartym w jego "Oświadczeniu woli" z [...] października 2011 r. Na skutek wniosku Proboszcza Parafii o ponowne rozpatrzenie sprawy, decyzją z [...] września 2015 r. nr [...], GIODO utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

Proboszcz Parafii Rzymskokatolickiej p.w. [...] z siedzibą w W. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na powyższą decyzję. Wyrokiem z 26 kwietnia 2016 r., II SA/Wa 1740/15, WSA w Warszawie uchylił zaskarżoną decyzję GIODO z [...] września 2015 r.

Ponownie rozpoznając sprawę, decyzją z [...] stycznia 2017 r. sygn. akt [...] GIODO uchylił decyzję własną z [...] stycznia 2015 r. nr [...] w całości i umorzył postępowanie w całości. Podstawę prawną decyzji stanowiły art. 138 § 1 pkt 2 oraz art. 105 § 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2016 r. poz. 23 ze zm.) zwanej dalej "k.p.a.", a także art. 43 ust. 2 w związku z art. 22 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych (Dz. U. z 2014 r., poz. 1182 ze zm.) zwanej dalej "u.o.d.o." W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że postępowanie podlega umorzeniu jako bezprzedmiotowe. Organowi ochrony danych osobowych nie przysługują uprawnienia do podjęcia merytorycznego rozstrzygnięcia w stosunku do osób należących do kościołów i związków wyznaniowych tj. takich jak skarżący. Zdaniem organu, GIODO nie ma podstaw do weryfikacji procedury występowania z Kościoła Katolickiego, ponieważ przepisy powszechnie obowiązujące nie dają mu tego rodzaju kompetencji, na co wskazuje art. 2 ustawy z 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (tekst jedn. Dz. U. z 2013 r., poz. 1169).

Skargę na powyższą decyzję wniósł M. J., domagając się uchylenia zaskarżonej decyzji oraz zasądzenia na jego rzecz kosztów postępowania według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych wniósł o jej oddalenie.

Wskazanym na wstępie wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie skargę oddalił. W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, że zaskarżona decyzja umarzająca postępowanie odpowiada prawu. Skarżący nie dokonał aktu apostazji w formie przewidzianej przez wewnętrzne prawo Kościoła Katolickiego, zatem organ nie był uprawniony do wydania decyzji nakazujących jakąkolwiek aktualizację danych zawartych w Księdze Chrztu. Zgodnie z art. 43 ust. 2 w zw. z art. 43 ust. 1 pkt 3 u.o.d.o. w odniesieniu do zbioru osób należących do kościoła lub innego związku wyznaniowego, o uregulowanej sytuacji prawnej, przetwarzanych na potrzeby tego kościoła lub związku wyznaniowego, Generalnemu Inspektorowi Ochrony Danych Osobowych nie przysługują uprawnienia określone w art. 12 pkt 2, art. 14 pkt 1 i 3 – 5 oraz art. 15 – 18 ww. ustawy. Zdaniem Sądu pierwszej instancji organ prawidłowo ustalił, w oparciu o przepisy prawa powszechnie obowiązującego, że skarżący przynależy do Kościoła Katolickiego. Sąd wziął pod uwagę, że zgodnie z art. 2 ustawy o stosunku państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej, Kościół rządzi się w swych sprawach własnym prawem, swobodnie wykonuje władzę duchowną i jurysdykcyjną oraz zarządza swoimi sprawami. Skarżący nie dochował procedury odstępstwa, wskazanej w kanonie 751 Kodeksu Prawa Kanonicznego z 25 stycznia 1983 r. (AAS75: 1983, pars. II, ze zm.). W konsekwencji organ prawidłowo umorzył postępowanie, albowiem wydając decyzję w sprawie przetwarzania danych osobowych organ wkroczyłby w sferę autonomii Kościoła Katolickiego, naruszając art. 6, 7 i art. 19 Kodeksu postępowania administracyjnego oraz przepisy Konstytucji RP, Konkordatu, ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczpospolitej Polskiej i ustawy o gwarancjach wolności sumienia i wyznania.

Skargę kasacyjną złożył M. J., zaskarżając powyższy wyrok w całości. Zarzucił naruszenie przepisów prawa procesowego, które to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

1. a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 § 1, 80 i 107 § 3 k.p.a., tj. przez niedostrzeżenie przez Sąd pierwszej instancji, że organ w decyzji z [...] kwietnia 2017 r., znak: [...] naruszył przepisy postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, w tym nie wyjaśnił całości stanu faktycznego w zakresie okoliczności istotnych z punktu widzenia prawa materialnego tj. art. 43 ust. 2 w związku z art. 43 ust. 1 pkt 3 u.o.d.o.,

b) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 153 p.p.s.a. przez niedostrzeżenie przez Sąd pierwszej instancji, że organ w decyzji z [...] kwietnia 2017 r., znak: [...] nie zastosował się do wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w:

- orzeczeniu Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 24 października 2013 r., I OSK 1520/13, oraz

- orzeczeniu Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 26 kwietnia 2016, II SA/Wa 1740/15,

c) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 3 § 1 p.p.s.a. przez "wyręczenie" przez Sąd pierwszej instancji organu w wyjaśnianiu stanu faktycznego w zakresie okoliczności istotnych z punktu widzenia prawa materialnego tj, art. 43 ust. 2 w związku z art. 43 ust. 1 pkt 3 u.o.d.o.

Ponadto M. J. zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:

2. a) art. 2 i 3 ust. 1-2 ustawy z 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej (t.j. Dz.U. z 2018 r., poz. 380) oraz art. 5 Konkordatu między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską, podpisanego w Warszawie 28 lipca 1993 r. (Dz.U. z 1998 r., nr 51, poz. 318, dalej także jako "Konkordat") oraz art. 25 ust. 2-4 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. z 1997 r., nr 78, poz. 483) przez niewłaściwe zastosowanie tych przepisów przez Sąd pierwszej instancji, tj. ich zastosowanie, pomimo iż przepisy prawa wewnętrznego Kościoła Katolickiego nie przewidują możliwości wystąpienia z Kościoła Katolickiego,

b) art. 53 ust. 2 Konstytucji i art. 2 ust 2a oraz art. 8 ustawy z 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania (t.j. Dz.U. z 2017 r., poz. 1153 ) oraz art. 9 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie 4 listopada 1950 r. (Dz.U. z 1993 r., nr 61, poz. 284 dalej także jako: "EKPC") przez ich niewłaściwe zastosowanie przez Sąd pierwszej instancji tj. ich niezastosowanie w sytuacji, gdy prawo wewnętrzne Kościoła Katolickiego ogranicza zagwarantowaną konstytucyjnie i ustawowo swobodę jednostki w zakresie występowania z Kościoła,

c) art. 43 ust. 2 u.o.d.o. w zw. z art. 43 ust. 1 pkt 3 u.o.d.o. przez ich niewłaściwe zastosowanie przez Sąd pierwszej instancji tj. zastosowanie w odniesieniu do danych osobowych zawartych w zbiorze danych - księdze chrztów, które stanowią dane osoby nienależącej do kościoła - w związku z faktem z niego wystąpienia "Oświadczeniem woli" z [...] października 2011 roku.

W oparciu o tak sformułowane zarzuty M. J. wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu do ponownego rozpoznania. Ponadto wniósł o zasądzenie od organu na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania według norm prawem przewidzianych, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Generalny Inspektor Ochrony Danych Osobowych wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej. Organ podtrzymał stanowisko wyrażone w odpowiedzi na skargę oraz podzielił argumentację przedstawioną w zaskarżonym wyroku.

Postanowieniem z 5 lutego 2020 r. Naczelny Sąd Administracyjny dopuścił [...] Stowarzyszenie [...] w W. do udziału w postępowaniu.

Zarządzeniem z 14 lipca 2020 r. Przewodniczący Wydziału I Izby Ogólnoadministracyjnej Naczelnego Sądu Administracyjnego zwrócił się do stron postępowania o udzielenie informacji, czy wyrażają zgodę na rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym. W odpowiedzi na powyższe, Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych wyraził zgodę na rozpoznanie skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym.

W odpowiedzi na zarządzenie z 30 września 2021 r. Przewodniczącej Wydziału III Izby Ogólnoadministracyjnej Naczelnego Sądu Administracyjnego M. J. poinformował, że posiada możliwości techniczne uczestniczenia w rozprawie zdalnej.

Zarządzeniem Przewodniczącej Wydziału III Izby Ogólnoadministracyjnej NSA z 7 marca 2022 r. w związku z brakiem zgody wszystkich stron na rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym lub na przeprowadzenie rozprawy w trybie zdalnym, na podstawie art. 15 zzs4 ust. 1 i 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r., poz. 1842) sprawa została skierowana na posiedzenie niejawne.

Sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów na podstawie art. 15zzs4 ust. 1 - 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. poz. 374 ze zm.), w brzmieniu nadanym przez art. 4 pkt 3 ustawy z dnia 28 maja 2021 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2021 r., poz. 1090). Zgodnie z ww. regulacją "[w] okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 oraz w ciągu roku od odwołania ostatniego z nich Naczelny Sąd Administracyjny nie jest związany żądaniem strony o przeprowadzenie rozprawy (...)", w okresie tym "wojewódzkie sądy administracyjne oraz Naczelny Sąd Administracyjny przeprowadzają rozprawę przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym przekazem obrazu i dźwięku, z tym że osoby w niej uczestniczące nie muszą przebywać w budynku sądu". Stosownie do ustępu 3 ww. artykułu "[p]rzewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku". W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego rozpoznanie sprawy było konieczne z uwagi na długość toczącego się postępowania sądowego. W tej szczególnej sytuacji rozpoznanie skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym było w ocenie NSA rozsądnym kompromisem pomiędzy prawem stron do jawnego rozpoznania sprawy, a prawem do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki (art. 45 Konstytucji RP) oraz zasadą proporcjonalności, z której wynika możliwość ograniczenia konstytucyjnych praw z uwagi na konieczność ochrony zdrowia. Strony uprzedzono o takim trybie rozpoznania sprawy i umożliwiono im zajęcie ostatecznego stanowiska w sprawie pisemnie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 329), zwanej dalej p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku. W tych okolicznościach w sprawie badaniu podlegały wyłącznie zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej na uzasadnienie przytoczonych podstaw kasacyjnych.

Zasadny jest zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 153 p.p.s.a. Słusznie bowiem zarzuca skarżący, że Sąd pierwszej instancji nie dostrzegł, iż GIODO w zaskarżonej decyzji z [...] kwietnia 2017 r. ponownie nie zastosował się do oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 października 2013 r. sygn. akt I OSK 1520/13 oraz w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 26 kwietnia 2016 r. sygn. akt II SA/Wa 1740/15.

Zgodnie z treścią art. 153 p.p.s.a. wyrażona w orzeczeniu sądu administracyjnego ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także Sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Przez ocenę prawną rozumie się powszechnie wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich stosowania w rozpoznawanej sprawie. Pojęcie to obejmuje zarówno krytykę sposobu zastosowania normy prawnej w zaskarżonym akcie (czynności), jak i wyjaśnienie, dlaczego stosowanie tej normy przez organ, który wydał ten akt (czynność) zostało uznane za błędne. Natomiast wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencje oceny prawnej. Dotyczą one sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych oraz wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie dla uniknięcia wadliwości w postaci np. braków w materiale dowodowym lub innych uchybień procesowych. Związanie organów i sądów w rozumieniu tego przepisu oznacza, że nie mogą formułować nowych ocen prawnych sprzecznych z wyrażonymi wcześniej poglądami, lecz zobowiązane są do podporzadkowania się im w pełnym zakresie. Ocena prawna i wskazania tracą moc wiążącą w przypadku zmiany stanu prawnego, jeżeli to spowoduje, że pogląd sądu stanie się nieaktualny. Podobny skutek, może spowodować zaistniała po wydaniu orzeczenia sądowego zmiana istotnych okoliczności faktycznych oraz wzruszenie orzeczenia sądu. Naruszenie przez organ administracji publicznej art. 153 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, w razie złożenia skargi, powoduje konieczność uchylenia zaskarżonego aktu (czynności).

W wyniku wskazanych wyżej wyroków NSA i WSA uchylono poprzednie decyzje GIODO wydane w niniejszej sprawie a Sądy te dokonały oceny prawnej i poczyniły wskazania dla organu co do dalszego postępowania w niniejszej sprawie. Na dzień wydania zaskarżonej decyzji nie uległy zmianie przepisy prawa powszechnie obowiązującego po wydaniu wyroków przez NSA i WSA, nie doszło też do zmiany istotnych okoliczności faktycznych oraz wzruszenia tych wyroków. Zatem nie budzi wątpliwości, że GIODO ponownie rozpoznając sprawę był związany oceną prawną i wskazaniami dla organu co do dalszego postępowania w niniejszej sprawie dokonanymi przez te Sądy we wskazanych wyżej wyrokach wydanych w niniejszej sprawie.

Należy wobec tego przypomnieć, że Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 24 października 2013 r. sygn. akt I OSK 1520/13 stwierdził, iż "[n]awet zatem uwzględniając autonomię kościoła, państwo ma prawo do oceny, czy zachowana jest konstytucyjna norma art. 47, art. 51 ust. 1 oraz art. 53 ust. 1 Konstytucji RP. Odnosząc te ostatnie uwagi do zagadnienia przetwarzania danych osobowych osób nienależących do kościoła, przyjąć należy stanowisko, według którego ustalenie przez GIODO przynależności osoby, o której dane chodzi, do kościoła, nie narusza autonomii Kościoła Katolickiego. Od razu podkreślić trzeba, że ustalenie tej przynależności, w wymiarze dowodowym i w kontekście norm regulujących tę przynależność, jest obowiązkiem organu w postępowaniu w przedmiocie ochrony danych osobowych. Niezależnie od powoływanych w powyższych uwagach przepisów Konstytucji RP, Dyrektywy, ustawy o ochronie danych osobowych, podstawę rozstrzygania stanowić powinny także przepisy ustawy o gwarancjach wolności sumienia i wyznania, ustawy o stosunku państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej oraz Konkordatu między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską. W niniejszym postępowaniu kasacyjnym trzeba natomiast zauważyć, że z żadnego przepisu obu ustaw i Konkordatu także nie wynika możliwość rezygnacji państwa z obowiązku ochrony danych osobowych osób nienależących do Kościoła Katolickiego przetwarzanych przez administratorów danych należących do struktur organizacyjnych tego Kościoła. W tej sytuacji umorzenie postępowania administracyjnego dokonane zostało z naruszeniem art. 105 § 1 k.p.a. w związku z art. 43 ust. 2 w związku z art. 43 ust. 1 pkt 3 ustawy o ochronie danych osobowych. Uchybienie to nie ma jedynie formalnego charakteru. GIODO nie tylko umorzył postępowanie, ale także nie poczynił ustalenia najistotniejszego z punktu widzenia art. 43 ust. 2 w związku z art. 43 ust. 1 pkt 3 ustawy o ochronie danych osobowych, tj. tego czy skarżący w chwili rozstrzygania jeszcze do Kościoła Katolickiego należał. W uzasadnieniu pierwszej decyzji, z dnia [...] stycznia 2011 r., organ przedstawił wymianę pism między skarżącym a Proboszczem Parafii Rzymsko-Katolickiej i określając ten opis jako "stan faktyczny" przystąpił do rozważań prawnych. W rozważaniach także nie przedstawił własnego stanowiska co do przynależności skarżącego do Kościoła Katolickiego. W uzasadnieniu decyzji z dnia [...] października 2012 r., wydanej na skutek wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, organ ponownie jedynie streścił czynności procesowe, a nadto wprost stwierdził, że nie jest organem właściwym do badania podstaw i zasadności stosowania procedur kościelnych. W konsekwencji, nie było podstaw do oddalenia skargi. Tymczasem Sąd pierwszej instancji zaaprobował błędne stanowisko Generalnego Inspektora, według którego nie mógł on prowadzić postępowania zmierzającego do merytorycznego rozstrzygnięcia, tj. wydania decyzji administracyjnej, o której mowa w art. 18 ust. 1 ustawy o ochronie danych osobowych, rozstrzygającej sprawę co do istoty. Podzielić zatem należy stanowisko wnoszącego kasację o naruszeniu powołanych na wstępie niniejszego uzasadnienia przepisów postępowania, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w związku z art. 7, 77 § 1, 80 oraz 107 § 3 k.p.a. polegającym na niewyjaśnieniu stanu faktycznego w zakresie okoliczności istotnych z punktu widzenia prawa materialnego, tj. art. 43 ust. 2 w związku z art. 43 ust. 1 pkt 3 ustawy o ochronie danych osobowych. Taka ocena wyklucza natomiast trafność zarzutu jakoby Sąd pierwszej instancji błędnie ustalił przynależność skarżącego do Kościoła Katolickiego. Zarówno bowiem Sąd, jak i organ nie dokonali żadnego ustalenia w tym zakresie. Przedwczesne byłoby, w niniejszym postępowaniu kasacyjnym, zajęcie wiążącego stanowiska w zakresie wyboru (zastosowania) obowiązujących norm w zakresie przynależności do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej oraz wykładni tych norm w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji, któremu sprawa została przekazana do ponownego rozpoznania. Powyższe rozważania, z uwagi na konieczność wykazania, że nie ustalono w postępowaniu administracyjnym okoliczności istotnej z punktu widzenia prawa materialnego, siłą rzeczy zawierają jednak wskazania, co do, związanych z tymi okolicznościami, przesłankami materialnymi z art. 43 ust. 2 w związku z art. 43 ust. 1 pkt 3 ustawy o ochronie danych osobowych. Wskazania te odwołują się do systemu norm regulujących ochronę prywatności zawartych w Konstytucji RP, Dyrektywie unijnej, Europejskiej Konwencji, przepisach ustawowych i w postanowieniach Konkordatu. Dokonana analiza uprawnia do przyjęcia, już na obecnym etapie sprawy, że punktem wyjścia do zajęcia przez GIODO stanowiska, co do przynależności skarżącego do Kościoła Katolickiego, powinno być prawo wewnętrzne Kościoła. Wynika to wprost z art. 5 Konkordatu oraz z zasady autonomii kościołów przewidzianej w art. 25 ust. 3 Konstytucji RP oraz art. 9 Europejskiej Konwencji, a także z normy ustrojowej zawartej w art. 25 ust. 4 Konstytucji RP. Wyraźnie jednak należy stwierdzić, że żadna podstawa prawna rozstrzygania o przynależności do kościołów nie może abstrahować od konstytucyjnych, ustawowych i międzynarodowych regulacji statuujących wolność wyznania i przekonań".

W wyniku kontroli decyzji GIODO wydanej po zacytowanym wyroku, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 26 kwietnia 2016 r. sygn. akt II SA/Wa 1740/15 ponownie uchylił zaskarżoną decyzję GIODO, uznając, że organ nieprawidłowo wykonał wytyczne zawarte w uzasadnieniu wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 października 2013 r., dotyczące niniejszej sprawy i powtórzone w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 25 lutego 2014 r. sygn. akt II SA/Wa 2334/12, czym naruszył art. 153 p.p.s.a. WSA w wyroku z 26 kwietnia 2016 r., po przypomnieniu wiążącego organ stanowiska NSA, że punktem wyjścia do zajęcia przez GIODO stanowiska, co do przynależności skarżącego do Kościoła Katolickiego, powinno być prawo wewnętrzne tego Kościoła, dodał, że szczególne znaczenie ma norma art. 32 ust. 2 pkt. 8 ustawy o gwarancjach wolności sumienia i wyznania, która jako jeden z warunków zarejestrowania danego związku wyznaniowego w Polsce, wskazuje na konieczność uregulowania w przepisach wewnętrznych danego związku (kościoła) sposobu nabywania i utraty członkostwa związku wyznaniowego. Przepis ten ma niezwykle istotną wagę dla oceny praw osobistych, gdy zważy się, iż nie wszystkie religie (tak jak chrześcijaństwo) umożliwiają apostazję. Sąd ten stwierdził ponadto, że GIODO prawidłowo odnotował fakty związane z oświadczeniem złożonym przez skarżącego, "jednakże nie zostały one poddane wyczerpującej analizie, zarówno pod kątem skuteczności oświadczenia woli zainteresowanego, nie tylko w rozumieniu przepisów wewnętrznych Kościoła katolickiego, ale także i pod kątem przepisów ogólnych Działu I, Tytułu IV Kodeksu cywilnego, a zwłaszcza art. 63 § 2, co do formy powyższego oświadczenia woli, a także w zgodzie z wyżej przypomnianymi wytycznymi NSA w niniejszej sprawie. Natomiast organ, bez przeprowadzenia analizy skuteczności oświadczenia woli M. J. z dnia [...] października 2011 r., bezpodstawnie przyjął, iż jego pismo z tej daty doręczone Proboszczowi Parafii Rzymskokatolickiej p.w. [...] w W. stanowiło skuteczny akt apostazji".

Tymczasem GIODO ponownie rozpoznając sprawę bez ustalenia przepisów w Kościele Katolickim obowiązujących w dniu złożenia przez skarżącego oświadczenia woli Proboszczowi Parafii, w zakresie możliwości wystąpienia z kościoła, opierając się na stanowisku Proboszcza Parafii, uznał bezskuteczność oświadczenia skarżącego o wystąpieniu z Kościoła Katolickiego. To skutkowało stwierdzeniem braku właściwości GIODO do rozpoznania skargi na zaniechanie wykonania przez Proboszcza Parafii obowiązku uaktualnienia danych skarżącego. Takie stanowisko GIODO było wynikiem faktycznego odrzucenia stanowiska NSA przyjętego w wyroku wydanym w niniejszej sprawie 24 października 2013 r. sygn. akt I OSK 1520/13, prezentującego tzw. pierwszą linię orzeczniczą NSA, w której przyjmuje się, że GIODO powinien przede wszystkim ustalić, czy wnioskodawca dopełnił wymagań wynikających z przepisów prawa kościelnego w zakresie wystąpienia z kościoła, której to oceny należy dokonać w oparciu o prawo wewnętrzne Kościoła Katolickiego. GIODO nie zważając na związanie oceną prawną i wskazaniami NSA, powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych, przyjął odmienne stanowisko prezentowane w tzw. trzeciej linii orzeczniczej NSA, w której przyjmuje się, że GIODO nie jest organem kompetentnym do dokonania oceny skuteczności wystąpienia z Kościoła, a sprawy tego rodzaju nie mieszczą się w zakresie zadań tego organu, aby organ mógł skorzystać ze swoich kompetencji przewidzianych w art. 12 pkt 2 u.o.d.o., konieczne jest przedłożenie aktu chrztu wnioskodawcy z właściwą adnotacją. Tym samym GIODO ponownie nie zastosował się do oceny prawnej i wskazań wynikających z wydanych już w niniejszej sprawie wyroków sądów administracyjnych, czym rażąco naruszył art. 153 p.p.s.a. w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy a czego nie dostrzegł Sąd pierwszej instancji, nietrafnie oddalając skargę.

Skarżący słusznie zarzuca także naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 § 1, 80 i 107 § 3 k.p.a. Kluczową w niniejszej sprawie jest kwestia czy GIODO przysługują względem danych skarżącego zgromadzonych w księdze chrztów uprawnienia kontrolne wskazane w art. 18 u.o.d.o., czy też z uwagi na treść art. 43 ust. 2 u.o.d.o. w zw. z art. 43 ust. 1 u.o.d.o. uprawnienia te podlegają ograniczeniu. Ażeby to uczynić, organ winien był ustalić czy dane osobowe skarżącego dotyczą osoby należącej do kościoła o uregulowanej sytuacji prawnej, przetwarzanych na potrzeby tego kościoła, czy też nie. Ograniczenie uprawnień GIODO nie dotyczy bowiem sytuacji, gdy przetwarzanie danych jest prowadzone w szerszym zakresie niż określony w art. 43 ust. 1 pkt 3 u.o.d.o. a więc np. gdy dotyczy również danych osób niebędących członkami kościoła. Pomimo, że powyższa konstatacja na obecnym etapie postepowania nie budzi już żadnych wątpliwości, w szczególności z uwagi na fakt, iż w toku całego postępowania wydane zostały już liczne decyzje, wyroki WSA i NSA, GIODO ponownie rozpoznając sprawę ponownie zaniechał wyjaśnienia całości stanu faktycznego w zakresie okoliczności istotnych z punktu widzenia prawa materialnego, tj. art. 43 ust. 2 u.o.d.o. w zw. z art. 43 ust. 1 u.o.d.o.. W szczególności organ uchylił się od odpowiedzi na pytanie, czy istnieją przepisy wewnętrzne Kościoła Katolickiego regulujące kwestię zeń występowania i jaka jest ich treść, co w rezultacie uniemożliwiło dokonanie prawidłowej oceny skuteczności złożonego przez skarżącego oświadczenia o wystąpieniu z Kościoła. Zamiast ustalenia w/w kwestii organ oparł się w zasadzie tylko na stanowisku Proboszcza Parafii, który wypowiedział się co do statusu skarżącego na tle prawa wewnętrznego Kościoła oraz na wyjaśnieniach Proboszcza Parafii, z których wynikało, że "skarżący nie dopełnił wewnętrznej procedury wystąpienia z Kościoła Katolickiego". Nie ulega wątpliwości, iż organ w ten sposób naruszył podstawowe zasady postępowania administracyjnego wyrażone w art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a.

Jak stanowi przepis art. 7 k.p.a., w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności i podejmują, z urzędu lub na wniosek, wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Istotą każdego postępowania administracyjnego zgodnie z art. 7 i 77 § 1 k.p.a. jest ustalenie rzeczywistego stanu faktycznego w sprawie, wyczerpujące zebranie i rozpatrzenie całego materiału dowodowego. W celu realizacji tej zasady konieczne jest przede wszystkim ścisłe przestrzeganie prawa, zwłaszcza w zakresie dokładnego wyjaśnienia okoliczności sprawy, ustosunkowania się do żądań i twierdzeń stron oraz uwzględnienia w decyzji zarówno interesu społecznego jak i słusznego interesu obywateli, przy założeniu że wszyscy obywatele są równi wobec prawa. Ocena całokształtu zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.) powinna znaleźć, w świetle wymogów określonych w art. 107 § 3 k.p.a. pełne odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji administracyjnej. W niniejszym postępowaniu organ nie próbował nawet wyjaśnić, jakie przepisy prawa znajdują zastosowanie w sprawie – a w konsekwencji przez ich pryzmat, dokonać oceny oświadczenia woli skarżącego w przedmiocie wystąpienia z Kościoła Katolickiego. Kwestie te pozostały całkowicie poza zakresem analizy organu. Takie działanie organu narusza art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a., bowiem nie spełnia wymogu podjęcia wszelkich działań niezbędnych do wyczerpującego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli.

Ponadto na organie spoczywa obowiązek należytego uzasadnienia decyzji administracyjnej. Powinno ono zawierać wskazanie okoliczności faktycznych i prawnych, którymi organ administracji publicznej kierował się przy podejmowaniu decyzji. Zgodnie z treścią art. 107 § 3 k.p.a. uzasadnienie faktyczne decyzji powinno zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa. Tymczasem uzasadnienie zaskarżonej decyzji nie spełnia tych wymogów. Organ obowiązany jest do wyjaśnienia stronie zasadności, przesłanek, którymi kierował się przy załatwieniu sprawy. Brak szczegółowego wyjaśnienia zasadności tych przesłanek, w szczególności wobec nieprzeprowadzenia przez organ analizy norm prawnych, które składają się na rzeczoną procedurę wystąpienia z Kościoła Katolickiego, nieodniesienie się do nich w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji w następstwie oparcia się w tym zakresie w zasadzie wyłącznie na oświadczeniu Proboszcza Parafii, nie pozwala na zrozumienie i zaakceptowanie przesłanek faktycznych i prawnych, którymi kierował się organ przy rozstrzygnięciu niniejszej sprawy. Brak uzasadnienia rozstrzygnięcia uniemożliwia również kontrolę jego trafności. Tym bardziej organ powinien szczegółowo wyjaśnić motywy jakimi kierował się rozstrzygając sprawę, skoro orzekł diametralnie odmiennie niż w swojej decyzji z [...] stycznia 2015 r. uwzględniającej skargę. W myśl art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. Sąd uwzględniając skargę na decyzję uchyla decyzję w całości albo w części, jeżeli stwierdzi inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Wobec powyższego, w świetle przytoczonych przepisów k.p.a. należy stwierdzić, że GIODO dopuścił się ich naruszenia. Braki w powyższym zakresie mogły doprowadzić do odmiennej niż to przyjął organ oceny skuteczności oświadczenia skarżącego o wystąpieniu z Kościoła katolickiego. W rezultacie uchybienia te mogły niewątpliwie mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Należy także uznać trafność zarzutu naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 3 § 1 p.p.s.a., bowiem Sąd pierwszej instancji rozstrzygnął sprawę za organ ("wyręczył go") w zakresie wyjaśnienia stanu faktycznego co do okoliczności istotnych z punktu widzenia prawa materialnego, tj. art. 43 ust. 2 w zw. z art. 43 ust. 1 pkt 3 u.o.d.o. Zgodnie z art. 3 § 1 p.p.s.a. sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. To oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania, jeżeli miało lub mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zatem sąd kontroluje działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem i nie jest co do zasady uprawniony do rozstrzygnięcia sprawy za organ. Jak już wykazano wyżej, w niniejszej sprawie GIODO wydając zaskarżoną decyzję nie zastosował się do oceny prawnej i wskazań sądów administracyjnych orzekających wcześniej w niniejszej sprawie i nie przeprowadził dogłębnej analizy całości stanu faktycznego, której przeprowadzenie pozwalałoby na rozstrzygnięcie, czy organowi przysługują względem danych skarżącego zgromadzonych w księdze chrztów uprawnienia kontrolne wskazane w art. 18 u.o.d.o. W szczególności organ uchylił się od odpowiedzi na pytanie czy istnieją przepisy wewnętrzne Kościoła Katolickiego regulujące kwestię zeń występowania i jaka jest ich treść. W miejsce tych ustaleń organ raz jeszcze oparł się wyłącznie na stanowisku Proboszcza Parafii, który wypowiedział się co do statusu skarżącego na tle prawa wewnętrznego Kościoła Katolickiego oraz na wyjaśnieniach Proboszcza Parafii, z których wynikało, że "skarżący nie dopełnił wewnętrznej procedury wystąpienia z Kościoła Katolickiego". W dokonaniu wyżej wskazanej analizy, którą powinien przeprowadzić GIODO, organ został wyręczony przez Sąd pierwszej instancji. To bowiem Sąd pierwszej instancji, a nie organ podjął się ustalenia potencjalnych źródeł prawa wewnętrznego Kościoła Katolickiego, które mogłyby znaleźć zastosowanie w sprawie a następnie przez ich pryzmat dokonał oceny skuteczności oświadczenia woli skarżącego o wystąpieniu z Kościoła Katolickiego.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, takie działanie Sądu I instancji wykracza poza zakres kontroli działalności administracji publicznej przewidziany w art. 3 § 1 p.p.s.a. Sąd pierwszej instancji stwierdzając uchybienia organu w omówionym wyżej zakresie winien na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit c) p.p.s.a. uchylić zaskarżoną decyzję a nie zastępować organu w wykonywaniu jego obowiązków i kompetencji. W tej sytuacji naruszenie Sądu mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Wskazane wyżej wady postępowania przeprowadzonego przez GIODO w zakresie ustalania stanu faktycznego i jego oceny czynią, że przedwczesne byłoby odnoszenie się do podniesionych w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia prawa materialnego.

Do oceny zarzutów skargi kasacyjnej zbędne było dopuszczenie dowodów zawnioskowanych przez uczestnika [...] Stowarzyszenie [...] z: protokołu z posiedzenia Komisji Wspólnej Przedstawicieli Rządu i Episkopatu Polski z [...] grudnia 2018 r.; emaila GIODO do internauty z [...] lipca 2011 r.; wiadomości GIODO do użytkownika Facebooka z [...] sierpnia 2014 r.; oświadczenia skarżącego w sprawie II SA/Wa 1972/19 złożonego na rozprawie. Dlatego Naczelny Sąd Administracyjny nie uwzględnił wniosku o przeprowadzenie tych dowodów.

Mając na uwadze powyższe wywody, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skarga kasacyjna ma usprawiedliwione podstawy, dlatego na mocy art. 188 p.p.s.a. ją uwzględnił i uchylił zaskarżony wyrok a uznając, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona rozpoznał skargę.

Ze względu na przyjęte przez Naczelny Sąd Administracyjny stanowisko należało uznać, że także skarga wniesiona do Sądu pierwszej instancji jest zasadna. Dlatego na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. Sąd kasacyjny uchylił zaskarżoną decyzję Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych z [...] kwietnia 2017 r.

Ponownie rozpoznając sprawę organ stosownie do treści art. 153 p.p.s.a. zastosuje się do oceny prawnej i wskazań z wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 października 2013 r. sygn. akt I OSK 1520/13 i z wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 26 kwietnia 2016 r. sygn. akt II SA/Wa 1740/15 a także z niniejszego wyroku. W szczególności organ ustali, czy przepisy wewnętrzne Kościoła Katolickiego obowiązujące w dniu złożenia przez skarżącego oświadczenia o wystąpieniu z Kościoła Katolickiego, dopuszczały możliwość wystąpienia z tego Kościoła, jeżeli tak to w oparciu o treść tych przepisów dokona oceny skuteczności oświadczenia woli o wystąpieniu. Natomiast w sytuacji braku takich uregulowań w Kościele Katolickim, oceny skuteczności oświadczenia skarżącego o wystąpieniu z Kościoła organ dokona także pod kątem przepisów ogólnych Działu I, Tytułu IV Kodeksu cywilnego, a zwłaszcza art. 63 § 2. Jednak ponownie należy tu wyraźnie stwierdzić, że żadna podstawa prawna rozstrzygania o przynależności do kościoła nie może abstrahować od konstytucyjnych, ustawowych i międzynarodowych uregulowań statuujących wolność sumienia i wyznania.

O kosztach postępowania sądowego od Prezesa Urzędu Ochrony Danych osobowych (jako następcy prawnego Generalnego Inspektora Ochrony Danych Osobowych) na rzecz skarżącego, orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a. i art. 200 p.p.s.a. w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a.

| |