Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1610/21
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2022-04-26 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Hasła tematyczne: Wywłaszczanie nieruchomości
Skarżony organ: Wojewoda
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 4 pkt 9b, art. 128 ust. 1 i 4, art. 124 ust. 1, art.124 b ust. 1, art. 129 ust. 5, art. 130, art. 132 ust. 1 a, 2, 5 i 6, art. 134 ust. 1,  art. 136 ust. 3, art. 233
journal: Dz.U. 2020 poz 65
law: Ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami - t.j.
article: art. 35 ust. 1 i 2, art. 36
journal: Dz.U. 1974 nr 10 poz 64
law: Ustawa z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Mirosław Wincenciak Sędziowie: Sędzia NSA Elżbieta Kremer (spr.) Sędzia del. WSA Anna Wesołowska po rozpoznaniu w dniu 26 kwietnia 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej E. sp. z o.o. w P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 21 maja 2021 r. sygn. akt II SA/Po 352/20 w sprawie ze skarg E. sp. z o.o. w P. i E. S.A. w P. na decyzję Wojewody Wielkopolskiego z dnia [...] lutego 2020 r. nr [...] w przedmiocie odszkodowania za zmniejszenie wartości nieruchomości 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu; 2) odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 21 maja 2021 r. sygn. akt II SA/Po 352/20 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, po rozpoznaniu skarg E. sp. z o.o. w P. oraz E. S.A. w P. uchylił decyzję Wojewody Wielkopolskiego z dnia [...] lutego 2020 r. nr [...] w przedmiocie odszkodowania za zmniejszenie wartości nieruchomości.

Wyrok zapadł na tle następujących okoliczności sprawy:

Na wniosek L. Z. wszczęto postępowanie o ustalenie odszkodowania za zmniejszenie wartości nieruchomości położonej w P. przy ul. [...], zapisanej w księdze wieczystej nr [...] stanowiącej działkę nr [...] z arkusza mapy [...] obrębu [...] ze względu na przebieg napowietrznej linii wysokiego napięcia 110 kV [...], wybudowanej w 1978 r. na podstawie decyzji Naczelnika Wydziału Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej Urzędu Dzielnicowego Poznań - Jeżyce z dnia [...] marca 1975 r., utrzymanej w mocy ostateczną decyzją Naczelnika Wydziału Gospodarki Przestrzennej i Ochrony Środowiska Urzędu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia [...] października 1975 r.

Pismami z dnia 6 sierpnia 2019 r. i 11 sierpnia 2019 r. wnioski w tym przedmiocie złożyli J. Z. oraz B. D.

Prezydent Miasta Poznania decyzją z dnia [...] grudnia 2019 r., w pkt I ustalił na rzecz L. Z., B. D. i J. Z. odszkodowanie w wysokości 175.967 zł za zmniejszenie wartości ww. nieruchomości, w pkt II orzekł, że do zapłaty odszkodowania w wysokości 175.967 zł zobowiązana jest spółka E. sp. z o.o. w P., w terminie czternastu dni od dnia, w którym decyzja stanie się ostateczna, proporcjonalnie do posiadanych udziałów: L. Z. - kwotę 117.311,34 zł, B. D. - kwotę 29.327,83 zł i J. Z. - kwotę 29.327,83 zł.

W uzasadnieniu organ I instancji wyjaśnił, że decyzja z dnia [...] marca 1975 r. wydana została na podstawie przepisów art. 35 ust. 1 i 2 ustawy z 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64), dalej powoływanej jako "u.z.t.w.n.". Przepis art. 129 ust. 5 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2018 r., poz. 2204 ze zm.), dalej powoływanej jako "u.g.n.", daje jednak podstawę do ustalenia odszkodowania, które było należne w świetle przepisów art. 36 ust. 1 i 2 u.z.t.w.n., a nie zostało dotąd ustalone.

Na podstawie danych ewidencji gruntów i badania księgi wieczystej nr [...] (dawniej: Kw nr [...]), prowadzonej dla nieruchomości położonej w P. przy ul. [...], stanowiącej działkę nr [...] o powierzchni [...]m2, z arkusza mapy [...] obrębu [...] ustalono, że w dniu wydania przez organ II instancji ostatecznej decyzji ograniczającej prawo własności nieruchomości, tj. [...] października 1975 r., własność przedmiotowej działki przysługiwała Z. Z. w 1/2 części oraz L. Z. i H. Z. w 1/2 części. Co prawda na podstawie umowy darowizny z dnia 25 lutego 1975 r. Z. Z. i C. Z. darowali udział wynoszący 1/2 części przedmiotowej nieruchomości L. i H. Z. do wspólności ustawowej majątkowej małżeńskiej, jednakże zgodnie z wpisami w księdze wieczystej nr [...], prawo własności nieruchomości w udziale wynoszącym 1/2 przysługiwało wyłącznie Z. Z., a nie wspólnie z C. Z. Z. Z. zmarł, a spadek po nim nabyli: C. Z., B. D., L. Z. i J. Z. - każdy po 1/4 części. Na podstawie umowy darowizny z dnia 18 grudnia 1987 r. C. Z., B. D. i J. Z. darowali H. Z. i L. Z. do wspólności ustawowej małżeńskiej swoje udziały w nieruchomości. Spadek po H. Z. nabył w całości L. Z. C. Z. zmarła a spadek po niej nabyli: B. D., L. Z. i J. Z. - każdy po 1/3 części.

Analizując orzecznictwo sądów administracyjnych w sprawach dotyczących ustalania odszkodowań za wywłaszczone nieruchomości ze względu na posadowienie na nich linii energetycznych organ I instancji przyjął, że osobą uprawnioną do dochodzenia swoich roszczeń z tego tytułu jest wyłącznie osoba wywłaszczona albo osoba, która nabyła to roszczenie na zasadach sukcesji uniwersalnej tj. spadkobrania. Dlatego też nie uznał umowy darowizny z dnia 18 grudnia 1987 r., zawartej w formie aktu notarialnego jako podstawy ubiegania się o odszkodowanie.

Zgodnie z danymi księgi wieczystej według stanu z dnia ograniczenia prawa własności oraz wobec istnienia dokumentów potwierdzających nabycie spadku po współwłaścicielu nieruchomości Z. Z., odszkodowanie zostało ustalone zgodnie z wysokością udziałów przysługujących stronom postępowania, tj. L. Z. jako ówczesnemu współwłaścicielowi przedmiotowej nieruchomości oraz spadkobiercy Z. Z. i C. Z. w 16/24 części oraz B. D. w 4/24 części i J. Z. w 4/24 części jako spadkobiercom Z. Z. oraz C. Z.

Postanowieniem z dnia [...] sierpnia 2019 r. powołano rzeczoznawcę majątkowego D. P. jako biegłego w sprawie i zobowiązano go do określenia czy doszło do zmniejszenia wartości nieruchomości stanowiącej działkę nr [...] w wyniku wybudowania linii energetycznej, z uwzględnieniem stanów: w dniu ograniczenia prawa własności, tj. [...] października 1975 r. oraz w dacie wybudowania tej linii, tj. w 1978 r.

W wyniku weryfikacji operatu szacunkowego z dnia 28 sierpnia 2019 r. stwierdzono, że został on sporządzony zgodnie z obowiązującymi w tym zakresie przepisami i zasadami.

Organ I instancji wyjaśnił, że podmiot zobowiązany do zapłaty odszkodowania został określony na podstawie dokumentacji pozyskanej od spółki E. Sp. z o.o., z której wynika, że Z., obecnie już nieistniejący, który miał status przedsiębiorstwa państwowego, został przekształcony w jednoosobową spółkę Skarbu Państwa – E. S.A., na podstawie ustawy z dnia 5 lutego 1993 r. o przekształceniach własnościowych niektórych przedsiębiorstw państwowych o szczególnym znaczeniu dla gospodarki państwa (Dz. U. Nr 16, poz. 69). Przekształcenie nastąpiło aktem notarialnym z dnia 12 lipca 1993 r. rep. A nr [...]. W związku z połączeniem E. S.A. z B. S.A., C. S.A., D. S.A. oraz F. S.A., które miało miejsce w dniu 2 stycznia 2003 r., E. S.A. zmieniła nazwę na G. S.A., a następnie na E. S.A. Na mocy umowy zbycia zorganizowanej części przedsiębiorstwa zawartej w formie aktu notarialnego z dnia 30 czerwca 2007 r. rep. A nr [...], w celu wydzielenia operatora systemu dystrybucyjnego w rozumieniu art. 3 pkt 25 ustawy z dnia 10 kwietnia 1997 r. Prawo energetyczne (Dz. U. z 2006 r. Nr 89, poz. 626) nastąpiło zbycie przez spółkę E. S.A. części przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 55 k.c. i zawiązanie spółki E. sp. z o.o. oraz wyposażenie jej w majątek dystrybucyjny w formie aportu oddziału E. S.A., samodzielnie sporządzającego bilans, prowadzącego działalność w zakresie dystrybucji energii elektrycznej, stanowiącego zorganizowaną część przedsiębiorstwa. Obecnie zadania związane z dystrybucją energii elektrycznej m.in., na obszarze, na którym znajdują się przedmiotowe działki wykonuje spółka E. sp. z o.o. w Poznaniu, która jest również właścicielem posadowionej na nich infrastruktury energetycznej.

Wbrew twierdzeniom zawartym w pismach pełnomocnika spółek, spółka E. S.A. jest następcą prawnym podmiotu, który uzyskał zezwolenie na czasowe zajęcie działek tj. Z., który wówczas był właścicielem (gestorem) sieci, natomiast obecnie spółka E. Sp. z o.o. jest właścicielem (gestorem) sieci, a więc podmiotem zobowiązanym do zapłaty odszkodowań ustalanych w tego typu postępowaniach.

Odwołanie od powyższej decyzji E. sp. z o.o. w P.

Wojewoda Wielkopolski decyzją z dnia [...] lutego 2020 r., uchylił pkt II zaskarżonej decyzji i w tym zakresie orzekł, że do zapłaty odszkodowania w wysokości 175.967 zł zobowiązane są solidarnie spółki: E. sp. z o.o. oraz E. S.A. Odszkodowanie podlega wypłacie jednorazowo, w terminie czternastu dni od dnia wydania niniejszej decyzji. Odszkodowanie należy wypłacić proporcjonalnie do posiadanych udziałów: L. Z. - kwotę 117.311,34 zł B. Dy. - kwotę 29.327,83 zł, J. Z. - kwotę 29.327,83 zł. W pozostałym zakresie utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy.

Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie organ odwoławczy wskazał, że w wyniku przekształcenia Z. w jednoosobową spółkę akcyjną Skarbu Państwa powstała E. S.A. W ten sposób doszło do przeniesienia własności urządzeń linii napowietrznej 110 kV [...] na następcę prawnego Z. Biorąc pod uwagę, że E. S.A. była jedynym następcą podmiotu Z. oraz przejęła cały majątek, należący uprzednio do tego podmiotu (wraz z urządzeniami linii napowietrznej 110 kV [...]) należy przyjąć, że w całości przeszły na nią obowiązki, związane z decyzją z dnia [...] marca 1975 r., a zatem była zobowiązana do wypłaty odszkodowania z tytułu ograniczenia sposobu korzystania z nieruchomości.

Z kolei w dniu 30 czerwca 2007 r. została zawarta umowa, na mocy której E. S.A. zbyła na rzecz E. sp. z o.o. aport w postaci oddziału E. S.A. W umowie wskazano, powtarzając treść art. 554 k.c., że nabywca przedsiębiorstwa jest odpowiedzialny solidarnie ze zbywcą za jego zobowiązania związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa. Odpowiedzialność nabywcy ogranicza się do wartości nabytego przedsiębiorstwa według stanu w chwili nabycia, a według cen w chwili zaspokojenia wierzyciela. Z powyższego wynika zatem, że finalnie obowiązek odszkodowawczy, wynikający z art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n., leży zarówno po stronie E. S.A., jak i E. sp. z o.o.

Za chybiony uznano zarzut naruszenia art. 129 ust. 5 i 132 u.g.n. w zw. z art. 35 ust. 1 i 2 oraz 36 u.z.t.w.n. Możliwość dochodzenia odszkodowania z tytułu ograniczenia sposobu korzystania z nieruchomości nie tylko przez ich właścicieli z dnia ograniczenia, ale również ich następców prawnych, wynika z cywilnoprawnego charakteru roszczenia odszkodowawczego na gruncie ustawy o gospodarce nieruchomościami.

Organ odwoławczy wskazał również, że sporne roszczenie nie przedawnia się. Prawo administracyjne, w przeciwieństwie do prawa cywilnego, nie przewiduje bowiem instytucji przedawnienia. Przedawnienie roszczenia administracyjnego może nastąpić tylko w przypadku, gdy przepisy wyraźnie je wprowadzają.

W kontekście ustalenia kwoty należnego odszkodowania Wojewoda Wielkopolski stwierdził natomiast, że operat sporządzony przez rzeczoznawcę majątkowego D. P. jest kompleksowy, rzetelny i może stanowić podstawę do ustalenia odszkodowania.

W skargach o tożsamej treści E. S.A. w P. oraz E. sp. z o.o. w P. zarzuciły naruszenie: art. 132 ust. 6 i 132 ust. 5 u.g.n. w zw. z art. 124 ust. 1 i 124b ust. 1 u.g.n. w zw. z art. 107 k.p.a., art. 129 ust. 5 u.g.n. w zw. z art. 35 ust. 1 i 2 i 36 u.z.t.w.n. w zw. z art. 107 k.p.a. oraz w zw. z przepisami dekretu z 26 października 1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych, art. 129 ust. 5 u.g.n. w zw. z art. 35 ust. 1 i 2 u.z.t.w.n., art. 11 k.p.a., art. 118 k.c., art. 922 k.c. w zw. z art. 1 k.c. w zw. z art. 1053 k.c., art. 104 k.p.a. w zw. z art. 4 pkt 9b1, art. 128 ust. 4, art. 129 ust. 5 pkt 3, art. 130, art. 132 ust. 1a, 2 i 6, art. 134 ust. 1 i art. 233 u.g.n., art. 8 ust. 2 i 3 ustawy o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych, art. 2 ust. 1, art. 4 ust. 1 pkt 1 i 2 oraz art. 5 ust. 1, 3 i 5 ustawy z dnia 5 lutego 1993 r. o przekształceniach własnościowych niektórych przedsiębiorstw państwowych o szczególnym znaczeniu dla gospodarki państwa (Dz. U. Nr 16, poz. 69), art. 7, 77, 80 i 84 k.p.a., art. 554 k.c.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu uchylając zaskarżoną decyzję wskazał, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym utrwalone jest stanowisko, że do ograniczenia sposobu korzystania z nieruchomości na podstawie art. 35 ustawy z 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczenia nieruchomości należy stosować przepisy ustawy o gospodarce nieruchomościami. W sprawie nie odnaleziono żadnych dowodów świadczących o tym, że odszkodowanie zostało przyznane osobom wywłaszczonym. Brak jest zatem przeszkód do ustalenia odszkodowania w określonym wymiarze w oparciu o art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n.

Odnosząc się do zarzutu przedawnienia roszczenia o odszkodowanie Sąd zauważył, że na gruncie prawa administracyjnego przedawnienie istnieje tylko wówczas, gdy przepisy wyraźnie to regulują. Przepis art. 36 ust. 1 ustawy z 1958 r. nie określał terminu dochodzenia roszczeń odszkodowawczych i nie przewidywał przedawnienia dochodzenia tych roszczeń. Zatem prawo żądania odszkodowania, wynikające z inwestycji przeprowadzonych na podstawie decyzji z 1975 r., z tytułu ograniczenia prawa nieruchomości, nie uległo przedawnieniu. Choć wniosek został złożony pod rządami aktualnie obowiązującej u.g.n., jest on skutkiem decyzji wydanej na podstawie u.z.t.w.n. i dotyczy nieprzedawnionych roszczeń, które mogły być obecnie rozpatrywane na podstawie art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n.

Dalej Sąd wyjaśnił, powołując się m.in. na uchwałę Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 lutego 2021 r. sygn. akt sygn. akt I OPS 1/20, że osobami uprawnionymi do uzyskania odszkodowania za szkodę spowodowaną zmniejszeniem wartości nieruchomości stanowiącej obecnie działkę nr [...] są – jak właściwie przyjęły organy – właściciele z chwili ograniczenia prawa do nieruchomości oraz ich spadkobiercy, przy czym na obliczenie udziałów nie mogła mieć wpływu umowa darowizny z dnia 18 grudnia 1987 r.

Odnosząc się natomiast do zarzutu, jakoby to wyłącznie L. Z. był uprawnionym do żądania odszkodowania jako właściciel 1/2 części nieruchomości w dniu ograniczenia, Sąd stwierdził, że zgodnie z wpisami w księdze wieczystej nr [...], prawo własności nieruchomości w udziale wynoszącym 1/2 w dniu ograniczenia prawa przysługiwało Z. Z. Organy administracji nie mogą natomiast samodzielnie podważać wpisów w księgach wieczystych, ani dokonywać ustaleń faktycznych sprzecznych z tymi wpisami.

Odnośnie kwestii ustalenia podmiotu zobowiązanego do wypłaty odszkodowania Sąd podzielił stanowisko organu I instancji, że podmiotem tym jest wyłącznie E. Sp. z o.o. w P.

W sprawie nie jest możliwe określenie podmiotu zobowiązanego na podstawie art. 36 ust. 1 w zw. z art. 35 ust. 1 u.z.t.w.n., bowiem podmiot ten już nie istnieje (Z.). Natomiast stosując normę z art. 132 ust. 6 u.g.n. za podmiot odpowiedzialny do wypłaty odszkodowania należy uznać E. Sp. z o.o. w P., jako beneficjenta zezwolenia wydanego w 1975 r. Na podstawie art. 136 ust. 6 w zw. z art. 123 ust. 5 pkt 3 u.g.n. w zw. z art. 36 ust. 1 u.z.t.w.n. zobowiązanym jest podmiot, który jest właścicielem sieci i beneficjentem zezwolenia. Nie ma żadnych podstaw prawnych, by uznać, że w tej sytuacji zobowiązanym powinien być Skarb Państwa. Niewątpliwie bowiem wydana w 1975 r. decyzja traktowana jest przez E. sp. z o.o. na równi z zezwoleniem, takim jak to, które współcześnie znajduje umocowanie w treści art. 124 u.g.n. Zezwolenie z 1975 r. nie miało charakteru jednorazowego czy czasowego ograniczenia własności (mimo sformułowania, choć bez daty końcowej) co uzasadniać miałoby tezę o zobowiązaniu tylko podmiotu wskazanego w decyzji, a w przypadku jego braku, Skarbu Państwa. Ograniczenie wynikające z zezwolenia ma charakter trwały, a jego beneficjentem nie był tylko Z., ale po kolei wszystkie wskazane w decyzji podmioty – obecnie od 2007 r., czyli też w dacie orzekania przez organy, E. sp. z o.o. Innymi słowy, skutek decyzji w postaci ograniczenia trwa, a jego beneficjentem jest właśnie E. sp. z o.o.

W ocenie Sądu art. 132 ust. 6 u.g.n stosowany do stanów dawnych powinien być interpretowany w ten sposób, że odpowiedzialność za odszkodowanie ponosi gestor sieci, a zarazem obecnie korzystający z ograniczenia orzeczonego w trybie art. 35 u.z.t.w.n., czyli jego beneficjent.

Skoro w świetle obowiązującej regulacji zobowiązanym do wypłaty odszkodowania jest podmiot, który uzyskał zezwolenie, to okolicznością prawnie istotną z punktu widzenia określenia podmiotu zobowiązanego do wypłaty odszkodowania jest ustalenie następcy prawnego tego zezwolenia. W sprawie niesporne jest, że następcą tym jest E. Sp. z o.o. w P. Przepis art. 132 ust. 6 u.g.n. nie odwołuje się do przesłanki posiadania linii energetycznej przez podmiot zobowiązany do zapłaty odszkodowania, ani do regulacji dotyczących wydzielenia czy utworzenia nowej spółki prawa handlowego w rozumieniu przepisów k.s.h. i o przekształceniach własnościowych, czy też rozliczeń finansowych pomiędzy podmiotami gospodarczymi.

Sąd podkreślił, że stosowanie art. 132 ust. 6 u.g.n. do zdarzeń "dawnych" zdaniem nie polega na odtwarzaniu skomplikowanego następstwa prawnego podmiotów ze sfery prawa handlowego i cywilnego. Należy natomiast zweryfikować, jaki podmiot, dzięki dawnym zezwoleniom wydanym na podstawie art. 35 u.z.t.w.n., obiektywnie i współcześnie dysponuje prawem wstępu na obciążone nieruchomości. Ten bowiem właśnie podmiot powinien być obciążany obowiązkiem odszkodowawczym, będącym korelatem uzyskanego niegdyś na podstawie u.z.t.w.n. i trwającego nadal prawa. Zdaniem Sądu takie podejście odpowiada ratio legis art. 132 ust. 6 u.g.n. – ustawodawca dążył do tego, aby odszkodowanie za ograniczenie sposobu korzystania z nieruchomości opłacał podmiot będący administracyjnym adresatem zezwolenia z art. 124 u.g.n. Dla potrzeb stosowania art. 132 ust. 6 u.g.n. nie ma znaczenia, kto w przeszłości, w dacie wywłaszczenia, mógł wypłacić odszkodowanie (czy był to Skarb Państwa czy inny podmiot). Istotne jest bowiem to, kto w chwili złożenia współczesnego wniosku, w istniejących okolicznościach faktycznych i prawnych, nadal jest beneficjentem decyzji ograniczającej korzystanie z nieruchomości.

Sąd nie znalazł również podstaw do zakwestionowania sporządzonego na poczet niniejszego postępowania operatu szacunkowego.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku, w zakresie pkt I i III w zakresie uzasadnienia rozstrzygnięcia, w szczególności oceny prawnej żądania wnioskodawców, ustalenia podmiotu zobowiązanego do zapłaty, uznania skarżącej za beneficjenta w rozumieniu art. 132 ust. 6 w zw. z art. 124 ust. 1 u.g.n. oraz wytycznych skierowanych do organu II instancji w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, wniosła E. sp. z o.o. w P., zarzucając:

I) naruszenie prawa materialnego, tj.:

1) art. 132 ust. 6 i 132 ust. 5 u.g.n. w zw. z art. 124 ust. 1 i 124b ust. 1 u.g.n. w zw. z art. 107 k.p.a. poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że E. sp. z o.o. jest podmiotem obowiązanym do zapłaty odszkodowania za zmniejszenie wartości nieruchomości lub jednostką organizacyjną, która uzyskała zezwolenie za założenie przewodów i urządzeń albo zezwolenie na wykonanie czynności związanych z konserwacją remontami i usuwaniem awarii albo przedsiębiorcą wykonującym na podstawie koncesji działalność w zakresie poszukiwania, rozpoznawania lub wydobywania kopalin objętych własnością górniczą a także nie wskazanie podstawy prawnej nałożonego na ww. podmiot obowiązku oraz nie wskazanie podstaw odpowiedzialności solidarnej;

2) art. 129 ust. 5 u.g.n. w zw. z art. 35 ust. 1 i 2 i 36 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości w zw. z art. 107 k.p.a. oraz w zw. z przepisami dekretu z dnia 26 października 1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że publicznoprawny obowiązek Skarbu Państwa, polegający na wypłacie odszkodowania za wywłaszczenie może zostać orzeczony w stosunku do podmiotu prywatnego, który nie jest następcą prawnym Skarbu Państwa (w szczególności w sensie administracyjnoprawnym);

3) art 129 ust. 5 u.g.n. w zw. z art. 35 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że publicznoprawny obowiązek Skarbu Państwa, polegający na wypłacie odszkodowania za wywłaszczenie, tj. za działania Państwa w sferze imperium, może zostać orzeczony w stosunku do podmiotu prywatnego, który nie jest następcą prawnym Skarbu Państwa (w szczególności w sensie administracyjnoprawnym), a który działa w sferze publicznej wyłącznie w zakresie sfery dominium;

4) art. 118 k.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na pominięciu go przy rozstrzyganiu sprawy i zasądzenie odszkodowania pomimo przedawnienia roszczenia;

5) art. 128 ust. 1 i 4 u.g.n. poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że osobą uprawnioną do żądania ustalenia i wypłaty odszkodowania jest także spadkobierca osoby wywłaszczonej (podmiotu będącego stroną decyzji wywłaszczeniowej);

6) art. 922 k.c. w zw. z art. 1 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że prawo do odszkodowania jako prawo o charakterze publicznoprawnym wchodzi w skład spadku po osobie wywłaszczonej na podstawie kodeksowych przepisów o dziedziczeniu, w sytuacji, gdy kodeks cywilny znajduje zastosowanie jedynie do stosunków cywilnoprawnych (praw o charakterze cywilnym);

7) art. 104 k.p.a. w zw. z art. 4 pkt 9b1, art. 128 ust. 4, art. 129 ust. 5 pkt 3, art. 130, art. 132 ust 1a, 2 i 6, art 134 ust 1 i art. 233 u.g.n. poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że indywidualnie określone uprawnienie administracyjne poprzednika prawnego wnioskodawców jest dziedziczne bądź zbywalne i przechodzi na spadkobierców wywłaszczonego, w sytuacji w której prawo to nie ma charakteru cywilnoprawnego i jest wyłącznie związane z wywłaszczonym na dzień wydania decyzji wywłaszczeniowej;

8) art 8 ust 2 i 3 ustawy o prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych z dnia 13 lipca 1990 r. (Dz. U. Nr 51, poz. 298) poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na:

a) przyjęciu, że E. sp. z o.o. jest następcą prawnym Skarbu Państwa bądź przedsiębiorstwa państwowego Z. w P.;

b) przyjęciu wbrew treści art. 8 ust 3 ustawy, że na E. sp. z o.o. przechodzą z mocy ustawy, uprawnienia i obowiązki przekształconego przedsiębiorstwa wynikające z decyzji administracyjnych;

9) art 554 k.c. poprzez niezasadne przyjęcie, że:

a) przepis ten może stanowić podstawę odpowiedzialności solidarnej za zobowiązania publicznoprawne, w sytuacji w której E. sp. z o.o. nie wiedziała o takiego rodzaju zobowiązaniach w dniu 1 lipca 2007 r., w szczególności o roszczeniu dochodzonym w niniejszym postępowaniu przez właścicieli nieruchomości;

b) wskazana w nim odpowiedzialność solidarna dotyczy obowiązków o charakterze publicznoprawnym;

II) naruszenie prawa procesowego w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

1) art 141 § 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez niewyjaśnienie w treści uzasadnienia zaskarżonego wyroku, w części dotyczącej podstawy prawnej rozstrzygnięcia:

a) na jakiej podstawie Sąd I Instancji przyjął, że roszczenie o odszkodowanie mające charakter publicznoprawny może przechodzić na spadkobierców (w drodze sukcesji generalnej), skoro przepisy kodeksu cywilnego - w tym o spadkobraniu (art 922 i nast. k.c.) – dotyczą jedynie praw i obowiązków o charakterze cywilnym w rozumieniu art. 1 k.c.;

b) na jakiej podstawie Wojewódzki Sąd Administracyjny przyjął, że roszczenie o odszkodowanie mające charakter publicznoprawny może przechodzić na spadkobierców (w drodze sukcesji generalnej) oraz w drodze umowy darowizny, bądź zniesienia współwłasności, skoro przepisy kodeksu cywilnego - m.in. art. 210 i nast. k.c., art. 922 i nast. k.c. – dotyczą jedynie praw i obowiązków o charakterze cywilnym w rozumieniu art. 1 k.c.;

c) dlaczego roszczenie o odszkodowanie nie ulega przedawnieniu, w szczególności w kontekście argumentacji, wedle której stosowanie kodeksu cywilnego w zakresie spadkobrania wymusza jednocześnie stosowanie kodeksu cywilnego także w zakresie przedawnienia (art. 118 k.c.);

d) na jakiej podstawie publicznoprawny dług należący pierwotnie do Skarbu Państwa przeszedł na rzecz E. S.A., a następnie z E. S.A, na rzecz E. sp. z o.o., w szczególności w kontekście indywidualnego charakteru publicznoprawnego zobowiązania wypłaty odszkodowania (do zapłaty, którego zobowiązany jest Skarb Państwa) a także przejścia majątku przedsiębiorstw obejmujących stan czynny, tj. obejmujący wyłącznie aktywa i nie zawierający zobowiązań i długów, miała przejść na rzecz skarżącej.

Mając na uwadze powyższe zarzuty skarżący kasacyjnie wniósł o:

1) uchylenie zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu;

2) zasądzenie kosztów postępowania oraz kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Jednocześnie skarżący kasacyjnie oświadczył, że zrzeka się przeprowadzenia rozprawy.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Wojewoda Wielkopolski wniósł o jej oddalenie. W uzasadnieniu odpowiedzi na skargę Wojewoda wskazał, że w tożsamym stanie faktycznym Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 25 czerwca 2021 r. sygn. akt I OSK 1149/20 przesądził o solidarnej odpowiedzialności E. sp. z o.o. w P. oraz E. S.A., odwołał się także do innych argumentów w tym do art. 554 k.c., który uzasadniać ma solidarną odpowiedzialność wskazanych wyżej spółek.

O ile uzasadnienie odpowiedzi na skargę jednoznacznie wskazuje, że organ który wydał zaskarżoną decyzję, w której przyjął solidarną odpowiedzialność spółek, podtrzymuje swoje stanowisko co do solidarnej odpowiedzialności, dodatkowo wskazując na powołany wyżej wyrok w sprawie I OSK 1149/20, to zupełnie niezrozumiały jest wniosek Wojewody o oddalenie skargi kasacyjnej, w sytuacji gdy Sąd I instancji w zaskarżonym wyroku nie podzielił stanowiska o solidarnej odpowiedzialności i z tego powodu uchylił zaskarżoną decyzję Wojewody.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W świetle art. 183 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a.", Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej i bierze z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania, w sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania.

Skargę kasacyjną rozpoznano na posiedzeniu niejawnym stosownie do art. 182 § 2 p.p.s.a., gdyż strona skarżąca zrzekła się rozprawy, a strona przeciwna nie zażądała jej przeprowadzenia.

Przed odniesieniem się do zarzutów skargi kasacyjnej wniesionej przez E. sp. z o.o. w niniejszej sprawie należy odwołać się do wyroku NSA z dnia 12 kwietnia 2022 r. sygn. akt I OSK 1230/21, to odwołanie jest konieczne z uwagi na tożsamość powołanej sprawy z rozpoznawaną obecnie sprawą I OSK 1610/21. Ta tożsamość dotyczy zarówno stanu prawnego, okoliczności faktycznych, jak również w obu sprawach występują te same spółki, tj. E. sp. z o.o. i E. S.A. jako podmioty zobowiązane do zapłaty odszkodowania.

Zarówno w sprawie I OSK 1230/21 jak i w obecnie rozpoznawanej sprawie I OSK 1610/21 na podstawie tej samej decyzji Naczelnika Dzielnicy Poznań - Jeżyce z dnia [...] marca 1975 r. utrzymanej w mocy ostateczną decyzją Wydziału Gospodarki Przestrzennej i Ochrony Środowiska Urzędu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia [...] października 1975 r., wydanej na podstawie art. 35 ust.1 i 2 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, zezwolono Z. w P. na tymczasowe zajęcie terenów w związku z budową linii napowietrznej 110 kV [...]. W sentencji decyzji zawarto zapis, iż "właścicielom zajętych nieruchomości należy się od Z. odszkodowanie za straty spowodowane budową linii. Odszkodowanie to strony ustalają na podstawie wzajemnego porozumienia, a w razie sporu odszkodowanie ustala się na wniosek zainteresowanego Naczelnika Dzielnicy Poznań – Jeżyce.". W obu spawach, tj. I OSK 1230/21 i obecnie rozpoznawanej sprawie I OSK 1610/21 z wnioskiem o ustalenie odszkodowania wystąpili spadkobiercy właścicieli nieruchomości, które to nieruchomości zostały objęte zakresem wskazanej wyżej decyzji z dnia [...] marca 1975 r.

Zarówno w sprawie I OSK 1230/21 (wyrok WSA w Poznaniu z dnia 22 kwietnia 2021 r. sygn. akt II SA/Po 613/20) jak i obecnie rozpoznawanej sprawie I OSK 1610/21 (wyrok WSA w Poznaniu z dnia 21 maja 2021 r. sygn. akt II SA/Po 352/20) organ I instancji ustalił odszkodowanie na rzecz spadkobierców nieruchomości oraz wskazał, że podmiotem zobowiązanym do jego wypłaty jest spółka E. sp. z o.o. z siedzibą w P. W obu sprawach odwołanie od decyzji organu I instancji wniosła E. sp. z o.o. z siedzibą w P. Wojewoda Wielkopolski po rozpoznaniu odwołań w obu sprawach wydał decyzje w których uchylił decyzję organu I instancji w części dotyczącej wskazania podmiotu zobowiązanego do wypłaty odszkodowania i w tym zakresie orzekł, że do zapłaty odszkodowania zobowiązane są solidarnie spółki: E. sp. z o.o. oraz E. S.A. W obu sprawach skargi na decyzję Wojewody wniosły spółki E. sp. z o.o. oraz E. S.A. W obu sprawach Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu uchylił zaskarżoną decyzję, zasądził od organu na rzecz E. S.A. zwrot kosztów postepowania i odstąpił od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania na rzecz E. sp. z o.o.

W uzasadnieniu obu wyroków Sąd I instancji podał, że wyłączną przyczyną uchylenia zaskarżonej decyzji było przyjęcie, że Wojewoda niezasadnie uznał za podmiot zobowiązany do zapłaty odszkodowania spółkę E. S.A., solidarnie ze spółką E. sp. z o.o. To uwzględnienie zarzutów odnoszących się do odpowiedzialności odszkodowawczej E. S.A. – a nie zarzutów odnoszących się do odpowiedzialności E. sp. z o.o. – skutkowało uchyleniem zaskarżonej decyzji.

W obu sprawach skargi kasacyjne wniosła E. sp. z o.o., w obu sprawach zarzuty skargi kasacyjnej są praktycznie tożsame. Naczelny Sąd Administracyjny w sprawie I OSK 1230/21 wyrokiem z dnia 12 kwietnia 2022 r.: 1) uchylił zaskarżony wyrok w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania WSA w Poznaniu; 2) odstąpił od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.

Mając na uwadze powyższe okoliczności faktyczne i prawne i wynikającą z nich tożsamość spraw Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę, tj. I OSK 1610/21 miał na uwadze stanowisko NSA zawarte w wyroku z dnia 12 kwietnia 2022 r. w sprawie I OSK 1230/21. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę akceptuje stanowisko prawne wyrażone w wyroku NSA w sprawie I OSK 1230/21.

W skardze kasacyjnej wniesionej przez E. sp. z o.o. sformułowane zostały zarzuty dotyczące zarówno naruszenia prawa materialnego jak i przepisów postępowania. Zasadniczo w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlegają zarzuty naruszenia przepisów postępowania, jednak w niniejszej sprawie zarzuty te w sposób bezpośredni wiążą się z zarzutami naruszenia przez Sąd I instancji przepisów prawa materialnego. Mając na uwadze, że istota sporu w niniejszej sprawie dotyczy kwestii materialnoprawnych, stąd też ocena przez Naczelny Sąd Administracyjny zarzutów naruszenia przepisów postępowania wymaga uprzedniego odniesienia się do istoty zasadniczego problemu w niniejszej sprawie, tj. do poprawności zastosowania przez Sąd I instancji przepisów prawa materialnego.

W niniejszej sprawie, podobnie jak w sprawie I OSK 1230/21, zarzuty skargi kasacyjnej sprowadzają się w istocie do następujących spornych zagadnień: pierwsze zagadnienie związane jest z określeniem podmiotu zobowiązanego do wypłaty odszkodowania oraz podmiotu uprawnionego do uzyskania odszkodowania, co wiąże się z zarzutami niesłusznego przyjęcia, że do uzyskania odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość uprawnieni są spadkobiercy osoby wywłaszczonej oraz niesłusznego przyjęcia, że skarżąca spółka jest zobowiązana do zapłaty odszkodowania. Trzecie sporne zagadnienie wiąże się z zarzutem niesłusznego przyjęcia, że roszczenie o odszkodowanie nie ulega przedawnieniu.

W skardze kasacyjnej, podnosząc zarzut naruszenia art. 128 ust. 1 i 4 u.g.n., art. 922 k.c. w zw. z art.1 k.c. oraz art. 104 k.p.a. w zw. z art. 4 pkt 9b1, art.128 ust. 4, art. 129 ust. 5 pkt 3, art.130, art.132 ust. 1a, 2 i 6, art. 134 ust. 1 i art. 233 u.g.n., zakwestionowano stanowisko Sądu I instancji, polegające na przyjęciu, że osobą uprawnioną do żądania ustalenia i wypłaty odszkodowania jest także spadkobierca osoby wywłaszczonej. Podnoszono, że prawo do odszkodowania, jako prawo o charakterze publicznoprawnym nie wchodzi w skład spadku i nie przechodzi na spadkobierców wywłaszczonego. Zagadnienie to było przedmiotem uchwały składu 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 lutego 2021 r. sygn. akt I OPS 1/20. W uchwale tej Naczelny Sąd Administracyjny orzekł, że: pkt 1. "Odszkodowanie, o którym mowa w art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64 ze zm.), może być od dnia 1 stycznia 1998 r. ustalone na podstawie art. 129 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2020 r. poz. 65 ze zm.) dla spadkobiercy właściciela nieruchomości wymienionej w art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości." Pkt 2. "Odszkodowanie, o którym mowa w art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, nie może być ustalone na podstawie art. 129 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2020 r. poz. 65 ze zm.) na rzecz nabywcy nieruchomości w drodze umowy zawartej po dniu czasowego zajęcia tej nieruchomości w trybie określonym w art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości." Tym samym Naczelny Sąd Administracyjny w powyższej uchwale opowiedział się za dominującym w orzecznictwie sądów administracyjny poglądem, że roszczenie o ustalenie odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość nie jest skuteczne względem każdego właściciela nieruchomości, bowiem nie ma charakteru roszczenia obciążającego nieruchomość i niedopuszczalne jest domaganie się odszkodowania przez każdego z kolejnych nabywców nieruchomości. Na podstawie art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n., uprawnionymi do odszkodowania są jedynie osoby wywłaszczone oraz ich sukcesorzy pod tytułem uniwersalnym, a nie singularnym. Następstwo prawne pod tytułem "uniwersalnym" oznacza – w odniesieniu do osoby fizycznej – w polskim systemie prawnym wyłącznie dziedziczenie, zaś następstwo pod tytułem "singularnym" oznacza następstwo w zakresie praw związanych z przeniesieniem praw do określonych składników majątkowych. Poglądy te utrwalone są w nauce prawa i w orzecznictwie sądów administracyjnych.

Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu cytowanej uchwały analizując zagadnienie dotyczące ustalenia podmiotu uprawnionego do otrzymania odszkodowania z tytułu wywłaszczenia, polegającego również na ograniczeniu prawa własności, stwierdził, że nie można poprzestać na wykładni językowej przepisów ustawy określających osobę uprawnioną do otrzymania odszkodowania z tytułu wywłaszczenia, ale zweryfikować wyniki tej wykładni z podstawowymi zasadami konstytucyjnymi. W szczególności wynikającymi z art. 21 ust. 1 i art. 64 ust. 1 Konstytucji zapewniającymi obok ochrony prawa własności również prawo dziedziczenia, realizowane m.in. przez przepisy prawa spadkowego. NSA podał, że to właśnie z konstytucyjnej zasady ochrony prawa dziedziczenia i z konstytucyjnej zasady, że wywłaszczenie może nastąpić jedynie wówczas gdy dokonywane jest na cele publiczne i za słusznym odszkodowaniem, NSA wywiódł, że odszkodowanie z tytułu wywłaszczenia, które jest prawem majątkowym o charakterze kompensacyjnym, mogą nabyć spadkobiercy osoby wywłaszczonej, która zmarła przed nabyciem odszkodowania. Natomiast nabywca nieruchomości w drodze czynności cywilnoprawnej, zdaniem NSA, nabywa ją już w takim stanie prawnym, jaki wynika z dokonanego ograniczenia prawa własności. W konsekwencji, skutek wydanej wcześniej decyzji w postaci ograniczenia prawa nie spowodował ograniczenia praw nabywcy, który ich wówczas nie posiadał, natomiast ukształtował stan prawny nieruchomości w ten sposób, że prawo własności nieruchomości zostało ograniczone i w takim kształcie prawnym nabywca nabył nieruchomość. Z żądaniem ustalenia odszkodowania może wystąpić podmiot wywłaszczony oraz spadkobiercy wywłaszczonego, lecz nie mogą wystąpić aktualni właściciele nieruchomości, którzy prawo własności nabyli w drodze czynności prawnej, a więc następstwa, które ma charakter następstwa pod tytułem szczególnym (sukcesji singularnej).

Powyższa uchwała składu 7 sędziów NSA z dnia 22 lutego 2021 r. sygn. akt I OPS 1/20 jest wiążąca dla składów sądu administracyjnego, a Sąd orzekający w niniejszej sprawie w pełni ją podziela (art. 269 § 1 p.p.s.a.). Czyni to niezasadnymi zarzuty skarg kasacyjnych dotyczące przyjęcia przez organy administracji i Sąd I instancji, że podmiotami uprawnionymi do odszkodowania są także spadkobiercy osób wywłaszczonych.

Skoro zatem podmiotem uprawnionym do żądania odszkodowania jest osoba wywłaszczona, czyli właściciel (współwłaściciele) nieruchomości w dacie dokonywania jej wywłaszczenia, ewentualnie ich następcy prawni pod tytułem uniwersalnym, to należy uznać, że spadkobiercom współwłaścicieli przedmiotowej nieruchomości, którzy złożyli stosowny wniosek – zasadnie zostało przyznane odszkodowanie z tytułu ograniczenia sposobu z korzystania z przedmiotowej nieruchomości.

Odnosząc się do zarzutu skargi kasacyjnej dotyczącego naruszenia art. 118 k.c. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na pominięciu go przy rozstrzyganiu sprawy i zasądzenie odszkodowania pomimo przedawnienia roszczenia podkreślić trzeba, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym generalnie przyjmuje się, że odszkodowanie ustalane na drodze administracyjnej (decyzją administracyjną) nie podlega przedawnieniu. W prawie administracyjnym z przedawnieniem roszczenia mamy bowiem do czynienia tylko wówczas, gdy przepis prawa wyraźnie tak stanowi. Tymczasem ani w ustawach gruntowych z 1958 r. i z 1985 r. jak również w obecnie obowiązującej – u.g.n. takiego ogólnego przepisu nie zamieszczono. Powyższe oznacza zatem, że nawet gdy sama instytucja odszkodowania ma charakter cywilny i generalnie roszczenie odszkodowawcze podlega rygorom, zawartym w przepisach art. 117 – 125 kodeksu cywilnego, to jednak w sytuacji, gdy jest ono ustalane w postępowaniu administracyjnym, te zasady nie obowiązują, gdyż brak jest stosownej regulacji prawnej. Przedawnienie w prawie cywilnym uregulowano w art. 117 § 1 i 2 k.c. Zgodnie z tym przepisem: "§ 1. Z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych, roszczenia majątkowe ulegają przedawnieniu. § 2. Po upływie terminu przedawnienia ten, przeciwko komu przysługuje roszczenie, może uchylić się od jego zaspokojenia, chyba że zrzeka się korzystania z zarzutu przedawnienia. Jednakże zrzeczenie się zarzutu przedawnienia przed upływem terminu jest nieważne". Istotą przedawnienia cywilnego jest występujące po upływie określonego ustawowo czasu osłabienie ochrony uprawnionego z prawa podmiotowego, polegające na tym, że co prawda zachowuje on możliwość dochodzenia swego roszczenia przed sądem lub innym właściwym organem, ale musi się liczyć z wyłączeniem jego zasądzenia i w konsekwencji przymusowej realizacji, jeśli strona przeciwna zasadnie wskaże na upływ czasu, w którym dochodzenie roszczenia było możliwe, czyli podniesie zarzut przedawnienia. Procedura administracyjna nie przewiduje możliwości podniesienia zarzutu przedawnienia, jest procedurą odrębną od procedury cywilnej. Nie ma zatem w procedurze administracyjnej możliwości zgłoszenia, przez zobowiązanego do zaspokojenia roszczenia, zarzutu przedawnienia roszczenia. W prawie administracyjnym z przedawnieniem roszczenia mamy do czynienia tylko wówczas, gdy przepis prawa wyraźnie tak stanowi.

Należy też zwrócić uwagę, że art. 36 ust 2 ustawy z 1958 r., przewidywał wprawdzie 3-letni okres przedawnienia, ale jedynie dla roszczeń odszkodowawczych dotyczących strat w zasiewach, uprawach i polonach. Wszelkie kwestie związane ze sposobem ustalenia wysokości odszkodowanie zostały wyczerpująco unormowane w Rozdziale V Działu III ustawy o gospodarce nieruchomościami, gdzie nie przewidziano żadnego odesłania do odpowiedniego stosowania przepisów Kodeksu cywilnego. Z tego względu należy uznać, że skoro roszczenie odszkodowawcze, przysługujące właścicielowi nieruchomości zajętej na cele przesyłu energii elektrycznej nie uległo przedawnieniu, to nie ma uzasadnionych przeszkód by mogło być ono dochodzone w każdym czasie. Tym samym również zarzut naruszenia art. 118 k.c. okazał się bezzasadny.

Natomiast w rozpoznawanej sprawie, podobnie jak w sprawie I OSK 1230/21 powstał spór związany z określeniem podmiotu zobowiązanego do wypłaty odszkodowania. Wojewoda w zaskarżonej decyzji orzekł że do wypłaty odszkodowania zobowiązane są solidarnie spółki, tj. E. sp. z o.o. i E. S.A. i jako podstawę prawną tej odpowiedzialności wskazał art. 554 kodeksu cywilnego. Natomiast zdaniem Sądu I instancji zobowiązanym do wypłaty odszkodowania jest tylko spółka E. sp. z o.o. Z kolei zdaniem skarżącej kasacyjnie spółki E. sp. z. o.o. zobowiązanym do wypłaty odszkodowania powinien być Skarb Państwa, a skarżąca kasacyjnie nie jest następcą Skarbu Państwa. Zauważyć należy, że źródłem wątpliwości związanych z ustaleniem podmiotu zobowiązanego do wypłaty odszkodowania są zmiany i przekształcenia podmiotowe, które miały miejsce na przestrzeni czasu.

Przypomnieć w tym miejscu należy, że pismem z dnia 3 lutego 1975 r. Z. w P. wniósł o wydanie zezwolenia na tymczasowe zajęcie przedmiotowej nieruchomości, położonych w pasie budowy zaprojektowanej linii napowietrznej kV 110. Decyzją z dnia [...] marca 1975 r. Naczelnik Wydział Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej Urzędu Dzielnicowego Poznań – Jeżyce zezwolił ww. Z. na zajęcie nieruchomości. Decyzja ta została utrzymana w mocy decyzją Naczelnika Wydziału Gospodarki Przestrzennej i Ochrony Środowiska Urzędu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia [...] października 1975 r.

W wyniku przekształcenia Z., który miał status przedsiębiorstwa państwowego w jednoosobową spółkę akcyjną Skarbu Państwa powstała E. S.A. (w oparciu o przepisy ustawy z dnia 5 lutego 1993 r. o przekształceniach własnościowych niektórych przedsiębiorstw państwowych o szczególnym znaczeniu dla gospodarki państwa (Dz. U. Nr 16, poz. 69) oraz zarządzenia Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 9 lipca 1993 r.). Wymieniona ustawa z 5 lutego 1993 r. w art. 5 ust. 3 przewidywała, że spółka powstała w wyniku przekształcenia, o którym mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1, wstępuje we wszystkie prawa i obowiązki przekształconych przedsiębiorstw państwowych. Ponadto w myśl art. 12 ust. 2 dekretu 26 października 1950 r. o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. z 1960 r. Nr 18, poz. 111) za zobowiązania przedsiębiorstw państwowych Skarb Państwa nie odpowiada. Nie można zatem podzielić stanowiska skargi kasacyjnej, że podmiotem zobowiązanym do wypłaty odszkodowania jest Skarb Państwa.

Jak wynika z akt sprawy w dniu 2 stycznia 2003 r. nastąpiło połączenie E. S.A. z B. S.A., C. S.A., D. S.A. oraz F. S.A. Spółki te wniosły swoje majątki do E. S.A., która wskutek połączenia zmieniła firmę na G. S.A. Taka nazwa obowiązywała do 12 października 2004 r., kiedy to nastąpiła kolejna zmiana firmy – na E. S.A. Następnie – na podstawie art. 9d ustawy z dnia 10 kwietnia 1997 r. Prawo energetyczne (Dz. U. z 2018 r., poz. 755) – E. S.A. została zobowiązana do prawnego wydzielenia operatora systemu dystrybucyjnego w rozumieniu art. 9 pkt 25 Prawa energetycznego, w związku z czym E. S.A. zawiązała spółkę E. sp. z o.o., która pełni funkcję operatora systemu dystrybucyjnego. W dniu 30 czerwca 2007 r. zawarto umowę w formie aktu notarialnego, na mocy której E. S.A. zbyła zorganizowaną część przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 55 k.c. na rzecz zawiązanej spółki E. Sp. z o.o. oraz wyposażono ją w majątek dystrybucyjny w formie aportu w postaci oddziału E. S.A. W umowie zbycia powtarzając treść art. 554 k.c. wskazano, że nabywca zorganizowanej części przedsiębiorstwa jest odpowiedzialny solidarnie ze zbywcą za jego zobowiązania związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa. Wskazane zmiany i przekształcenia podmiotowe, które dokonały się na przestrzeni czasu miały różny charakter prawny wynikający z różnych podstaw prawnych.

Skarga skierowana do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu zawierała zarzut niewłaściwego zastosowania przez Wojewodę art. 554 k.c. poprzez niezasadne przyjęcie, że przepis ten może stanowić podstawę odpowiedzialności solidarnej za zobowiązania publicznoprawne. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w rozpoznawanej sprawie, podobnie jak w sprawie I OSK 1230/21 pominięcie w wywodach Sądu I instancji kluczowych w sprawie rozważań dotyczących wpływu art. 554 k.c. i postanowień umowy z dnia 30 czerwca 2007 r. na podstawie której E. S.A. zbyła (w formie wniesienia aportu) zorganizowaną część przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 55 k.c. na rzecz zawiązanej spółki E. sp. z o.o. czyni zaskarżony wyrok wadliwym. Rozważania dotyczące art. 554 k.c. należy przeprowadzić z uwzględnieniem treści i znaczenia pojęcia przedsiębiorstwa (zorganizowanej części przedsiębiorstwa) zawartej w art. 55 k.c., albowiem rozwiązania zawarte w tych dwóch przepisach pozostają w bezpośrednim związku, a tym samym ustalić charakter następstwa prawnego w przypadku zbycia przedsiębiorstwa. Stąd też zasadny jest zarzut skargi kasacyjnej dotyczący naruszenia art. 554 k.c. poprzez pominięcie rozważań dotyczących tego przepisu i wynikającej z niej zasady ustawowego przystąpienia do długu. Zasadność tego zarzutu pozostaje w bezpośrednim związku z zarzutem skargi kasacyjnej dotyczącym naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a.

Przepis art. 141 § 4 p.p.s.a. zobowiązuje bowiem Sąd do rozważenia w uzasadnieniu orzeczenia wszystkich zarzutów strony oraz stanowisk pozostałych stron, jeżeli mogą one mieć wpływ na wynik sprawy. Ten obowiązek Sądu wynika także z normy zawartej w art. 1 § 1 i § 2 ustawy – Prawo o ustroju sądów administracyjnych określających istotę wymiaru sprawiedliwości sprawowanego przez sądy administracyjne, a mianowicie kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Nieustosunkowanie się do istotnych zarzutów strony albo brak ich oceny jak również brak umotywowania dokonanej w rozstrzygnięciu oceny, należy postrzegać jako naruszenie art. 141 § 4 p.p.s.a. Tak więc z treści uzasadnienia Sądu I instancji powinno wynikać, że Sąd ten przeanalizował wszystkie zarzuty zamieszczone w skardze, konfrontując je z ustaleniami organu i materiałami dowodowymi sprawy.

Oznacza to także, że za uzasadniony należało uznać zawarty w skardze kasacyjnej zarzut dotyczący naruszenia przez Sąd I instancji art. 141 § 4 p.p.s.a. w zakresie dotyczącym ustalenia podmiotu odpowiedzialnego za odszkodowanie z tytułu ograniczenia sposobu użytkowania nieruchomości, a ustalenie tego podmiotu może nastąpić poprzez wyjaśnienie i wskazanie prawidłowej podstawy prawnej.

Rozpoznając ponownie sprawę, Wojewódzki Sad Administracyjny w Poznaniu powinien zbadać i rozważyć zasadę ustawowego przystąpienia do długu przez nabywcę przedsiębiorstwa zawartą w art. 554 k.c. w związku z art. 55 k.c. (zawierającym definicję przedsiębiorstwa), a tym samym ustalić charakter prawny relacji jaka zachodzi pomiędzy E. S.A. i E. sp. z o.o., a w konsekwencji rozstrzygnąć, czy art. 554 k.c. ma wpływ na kwestię ustalenia podmiotu zobowiązanego do wypłaty odszkodowania za ograniczenie sposobu korzystania z nieruchomości.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skarga kasacyjna jest częściowo zasadna i na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 207 § 2 p.p.s.a.