Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt IV SA/Po 638/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2022-10-26 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1b, art. 17b ust. 1 i 2
journal: Dz.U. 2022 poz 615
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tj.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Witkowicz-Grochowska Sędziowie WSA Tomasz Grossmann (spr.) WSA Monika Świerczak po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 26 października 2022 r. sprawy ze skargi Z. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 27 lipca 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta i Gminy W. z dnia [...] marca 2022 r. nr [...]; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącego Z. P. kwotę 480 zł (słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z 27 lipca 2022 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej jako "SKO" lub "organ II instancji"), po rozpoznaniu odwołania Z. P., utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy W. z [...] marca 2022 r. nr [...] o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Zaskarżona decyzja zapadła, jak wynika z jej uzasadnienia, w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

W dniu 14 grudnia 2021 r. Z. P. (dalej jako "Wnioskodawca" lub "Skarżący"), reprezentowany przez r.pr. M. M., złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką, M. P..

W dniu [...] r. matka Wnioskodawcy zmarła.

Przywołaną wyżej decyzją z [...] marca 2022 r. Burmistrz Miasta i Gminy W. (dalej jako "Burmistrz" lub "organ I instancji") odmówił przyznania Wnioskodawcy świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką, wskazując w uzasadnieniu, że powodem odmowy jest niespełnienie przesłanek wynikających z art. 17 ust. 1 oraz art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych (dalej w skrócie "u.ś.r.").

Odwołanie od tej decyzji złożył Wnioskodawca, reprezentowany przez dotychczasowego pełnomocnika, wskazując, że do dnia śmierci matki był on osobą sprawującą nad nią opiekę.

Utrzymując w mocy decyzję Burmistrza – przywołaną na wstępie decyzją z 27 lipca 2022 r. – SKO wyjaśniło w uzasadnieniu, że z treści orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z [...] września 2021 r. wynika, iż M. P. została zaliczona do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności na stałe, jednakże nie da się ustalić, od kiedy istnieje niepełnosprawność. W związku z tym SKO, powoławszy się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13 oraz aktualne orzecznictwo sądów administracyjnych, stwierdziło, że obecnie nie budzi wątpliwości, iż w stosunku do opiekunów osób, których niepełnosprawność powstała później, niż to przewiduje art. 17 ust. 1b u.ś.r., kryterium momentu jej powstania, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności i jako takie musi być pomijane. Ponadto organ II instancji stwierdził, że z akt sprawy wynika, iż matka Wnioskodawcy chorowała przewlekle, była osobą leżącą, wymagającą całodobowej opieki, w każdej czynności życia. Nie była w stanie samodzielnie jeść, korzystać z toalety czy utrzymywać higieny osobistej. Od chwili, kiedy zachorowała, Skarżący zapewniał jej stałą opiekę, pomoc i wsparcie; pomagał w codziennej toalecie, zmianie opatrunków, przygotowywał i podawał wszystkie posiłki.

Jednakże – jak dalej wyjaśniło SKO – Wnioskodawca jest właścicielem gruntów rolnych, które według oświadczenia dzierżawi od 2015 r. Z załączonego aneksu nr 1 z 10 lutego 2020 r. do umowy dzierżawy wynika, iż umowa ta została zawarta na 10 lat, tj. od 24 sierpnia 2015 r. do 30 października 2025 r. Z informacji uzyskanych przez organ I instancji od Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego wynika, że Skarżący jest rolnikiem i opłaca składkę na ubezpieczenie zdrowotne. Tymczasem w świetle art. 17b u.ś.r. podstawową przesłanką przyznania rolnikowi świadczenia pielęgnacyjnego jest rezygnacja z prowadzenia gospodarstwa rolnego w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Między rezygnacją z prowadzenia gospodarstwa rolnego, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną, istnieć musi bezpośredni związek, co oznacza, że rezygnacja z prowadzenia gospodarstwa rolnego podyktowana musi być właśnie sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Z zaświadczenia KRUS z 24 lutego 2022 r. wynika, że w analizowanym okresie (tj. od dnia złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na matkę do dnia jej śmierci) Skarżący był rolnikiem i opłacał ubezpieczenie zdrowotne, co – zdaniem SKO – oznacza brak spełnienia przesłanki "rezygnacji", z którą u.ś.r. wiąże przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu na opisaną decyzję SKO, Z. P., reprezentowany przez dotychczasowego pełnomocnika – zarzuciwszy naruszenie:

1) prawa materialnego przez niezastosowanie normy przepisu art. 17b ust. 1 pkt 2 u.ś.r. – poprzez nieoparte na zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym twierdzenie organu, iż Skarżący nie zaprzestał pracy w gospodarstwie rolnym, i w konsekwencji wydanie decyzji odmawiającej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, pomimo spełnienia przez Skarżącego przesłanki opisanej ww. przepisem;

2) przepisów postępowania, tj. art. 17b ust. 2 u.ś.r. w zw. z art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1, art. 7 i art. 80 k.p.a. – poprzez niepoparte zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym zaprzeczenie złożonemu przez Skarżącego oświadczeniu (zgodnemu z art. 17b ust. 2 u.ś.r.) i niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. okoliczności niemożności podjęcia pracy i niewykonywania pracy w gospodarstwie przez Skarżącego w związku z koniecznością opieki and niepełnosprawną w stopniu znacznym matką – co skutkowało odmową Skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego

– wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, o "zobowiązanie organów I i II instancji do przyjęcia oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania wyrażonych w orzeczeniu Sądu wydanym w niniejszej sprawie" oraz o zasądzenie "kosztów postępowania administracyjnego", w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych, a także o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

W uzasadnieniu skargi jej autor rozwinął i umotywował podniesione zarzuty, podkreślając, że podstawowym jest naruszenie przez organ w przedmiotowej decyzji art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17b ust. 1 pkt 2 u.ś.r., polegające na błędnej wykładni ww. przepisów i oparcie rozstrzygnięcia w sprawie jedynie o nieuzasadnione domniemanie organu o niezaprzestaniu przez Skarżącego pracy w gospodarstwie rolnym, wynikające jedynie z faktu podlegania przez Skarżącego ubezpieczeniu społecznemu w KRUS. Tymczasem złożone przez Skarżącego oświadczenie, o jakim mowa w art. 17b ust. 2 u.ś.r., jest podstawą wyłączenia go przez KRUS z ubezpieczenia społecznego rolników i jest wystarczające do uznania, że Skarżący zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego i wykonywania prac w gospodarstwie. Zatem, wbrew twierdzeniu organu, w sprawie nie zaistniała negatywna przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

W odpowiedzi na skargę organ II instancji wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całej rozciągłości stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Na wstępie należy zaznaczyć, że niniejsza sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329, z późn. zm.; w skrócie "p.p.s.a.").

Przystępując do rozpoznania sprawy w tym trybie, Sąd miał na uwadze, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137, z późn. zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się wspomnianym kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu oraz procesu jego wydania z normami prawnymi – ustrojowymi, proceduralnymi i materialnymi – przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego i zasadniczo na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. W świetle art. 3 § 2 p.p.s.a. kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (pkt 1). Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze – w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu.

Dokonawszy tak rozumianej kontroli zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z 27 lipca 2022 r. ([...]) – utrzymującej w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy W. z [...] marca 2022 r. ([...]) odmawiającą przyznania Z. P. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką, M. P. – Sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie, gdyż ww. decyzje nie mogą się ostać w obrocie prawnym. Albowiem organy obu instancji co najmniej przedwcześnie uznały, że Skarżący nie spełnia przesłanek określonych w ustawie o świadczeniach rodzinnych warunkujących przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

Nie jest przy tym jasne, które to dokładnie przesłanki uznał za niespełnione organ I instancji. Z przepisów powołanych w uzasadnieniu decyzji tego organu można jedynie wnioskować, że chodzi o przesłanki określone w art. 17 ust. 1b oraz w art. 17b ust. 1 u.ś.r. Ten obraz zaciemnia jednak końcowa, niezbyt zrozumiała konstatacja Burmistrza, który stwierdził, że: "Pomimo, iż Pan Z. P. sprawował opiekę nad matką, której tutejszy Organ nie kwestionuje, albowiem fakt sprawowania opieki nad matką jest potwierdzony w wywiadzie środowiskowym, nie podejmował pracy i był potencjalnie uprawniony do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne, gdyż ciążył na nim obowiązek alimentacyjny wobec matki. Zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, mając na uwadze powyższe – niespełnione przesłanki – nie ma podstaw do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego." Nie sposób uznać, by takie uzasadnienie decyzji wypełniało wymogi stawiane organom przez ustawę z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie: Dz. U. z 2022 r. poz. 2000, w skrócie "k.p.a."), w tym przez art. 11 k.p.a. statuujący tzw. zasadę perswazji, a przede wszystkim wymogi wynikające z przepisów art. 107 § 1 pkt 6 i § 3 k.p.a., w świetle których decyzja administracyjna powinna zawiera uzasadnienie faktyczne i prawne, na które winno składać się wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej (uzasadnienie faktyczne) oraz wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa (uzasadnienie prawne).

Znacznie bardziej klarowny jest wywód SKO, który to organ – po pierwsze – w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wyraźnie przesądził, że w aktualnym stanie prawnym, ukształtowanym na skutek wyroku TK o sygn. K 38/13, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na osobę, której niepełnosprawność powstała po upływie okresów wskazanych w art. 17 ust. 1b u.ś.r., należy dokonywać z pominięciem kryterium statuowanego w tym przepisie. Po drugie, SKO wyraźnie stwierdziło, że podstawę odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego stanowiło niespełnienie przez Skarżącego przesłanki "rezygnacji z prowadzenia gospodarstwa rolnego", określonej w art. 17b ust. 1 u.ś.r.

Sąd w niniejszym składzie w pełni podziela pierwszą z wymienionych ocen prawnych SKO – o niemożności upatrywania w treści art. 17 ust. 1b u.ś.r. bezwzględnej przeszkody do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego Skarżącemu, jako zstępnemu (w niniejszej sprawie: synowi) dorosłej osoby niepełnosprawnej wymagającej opieki. W tym zakresie organ II instancji trafnie powołał się na wyrok z 21 października 2014 r. o sygn. K 38/13 (OTK-A 2014, nr 9, poz. 104), w którym Trybunał Konstytucyjny orzekł, że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. W świetle tego orzeczenia organy administracji publicznej nie powinny brać pod uwagę tego, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki została stwierdzona dopiero w dorosłym życiu (po upływie okresów wskazanych w art. 17 ust. 1b u.ś.r.) lub że daty jej powstania nie można ustalić. Sąd w niniejszym składzie akceptuje, obecnie praktycznie jednolitą linię orzeczniczą sądów administracyjnych, pojmujących konsekwencje prawne zakresowej niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. jako niemożność upatrywania w treści tego przepisu przeszkody dla przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego opiekunowi dorosłej osoby niepełnosprawnej, której niepełnosprawność stwierdzona została po ukończeniu 18. czy 25. roku życia (odpowiednio: nie zostało stwierdzone, że powstała w tych okresach). Zróżnicowanie wiekowe wprowadzone w art. 17 ust. 1b u.ś.r. godziło w normatywnie określoną zasadę równości obywateli wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP). Honorowanie przepisu w dotychczasowym brzmieniu byłoby nie do pogodzenia z modelem i funkcją ochrony praw jednostki, realizowaną przez sądy administracyjne, którym przyznaje się kompetencje do bezpośredniego stosowania Konstytucji RP w przypadku usunięcia z porządku prawnego fragmentu przepisu. Zasygnalizowanie w uzasadnieniu wyroku TK potrzeby działań legislacyjnych ma charakter postulatywny, a nie normatywny (wiąże sentencja wyroku). Jeśli sądy administracyjne, kierując się sugestią Trybunału Konstytucyjnego zawartą w pkt 8 uzasadnienia ww. wyroku, stosowałyby przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. w dotychczasowym brzmieniu, a ustawodawca nadal nie wykonywałby zaleceń trybunalskich – co notabene ma miejsce po dziś dzień – jednostki, których prawa zostały naruszone treścią przepisu, zostałyby pozbawione efektywnej ochrony (por. wyrok WSA z 05.02.2020 r., II SA/Gl 1373/19; dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych ze strony internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl, w skrócie "CBOSA").

Z tych względów stanowisko organu I instancji upatrujące, jak się wydaje, jednej z podstaw odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia w treści art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie zasługiwało na uwzględnienie – co trafnie wykazało SKO w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Natomiast jako co najmniej przedwczesne jawi się, zdaniem Sądu, twierdzenie SKO o braku spełnienia przez Skarżącego, będącego właścicielem gruntów rolnych, przesłanki "rezygnacji", o której mowa w art. 17b ust. 1 u.ś.r.

W myśl art. 17b u.ś.r.: "1. W przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio:

1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego;

2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym.

2. Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań."

W świetle cytowanego art. 17b ust. 1 u.ś.r. o świadczenie pielęgnacyjne może ubiegać się rolnik, który zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego. Przepis ten musi być odczytywany w łączności z poprzedzającą go, a zarazem implikującą jego wprowadzenie, uchwałą składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 grudnia 2012 r. o sygn. akt I OPS 5/12 (ONSAiWSA z 2013 r. nr 3, poz. 40), w myśl której: "Prowadzenie gospodarstwa rolnego przez rolnika stanowi negatywną przesłankę do przyznania tej osobie świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 w związku z art. 3 pkt 22 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.)".

W kontrolowanej sprawie organ II instancji – bazując na zalegającym w aktach sprawy zaświadczeniu z Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego ("KRUS") z [...] lutego 2022 r. (nr [...]), stwierdzającym m.in., że Skarżący od [...] kwietnia 2012 r. do nadal został zgłoszony w W. Oddziale NFZ jako rolnik i że z tego tytułu opłacono należne składki za okres od 1 kwietnia 2012 r do 31 marca 2022 r. – uznał, że nie doszło do rezygnacji z prowadzenia przez Skarżącego gospodarstwa rolnego w rozumieniu art. 17b ust. 1 u.ś.r., gdyż, zdaniem tego organu, z ww. zaświadczenia KRUS "wynika, iż w analizowanym okresie (tj. od dnia złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na matkę do dnia jej śmierci) pan Z. P. był rolnikiem i opłacał ubezpieczenie zdrowotne".

W ocenie Sądu wskazana okoliczność opłacania przez Skarżącego składek na ubezpieczenie zdrowotne rolników nie stanowi wystarczającej podstawy do skutecznego zakwestionowania prawdziwości oświadczenia – złożonego przez Skarżącego 08 lutego 2022 r. w trybie art. 17b ust. 2 u.ś.r. – o zaprzestaniu przezeń prowadzenia gospodarstwa rolnego.

W tym zakresie Sąd w niniejszym składzie podziela bowiem stanowisko wyrażone przez Naczelny Sąd Administracyjny w, przywołanym także w skardze, wyroku z 30 października 2020 r. o sygn. akt I OSK 1273/20 (CBOSA), w którym – po analizie uzasadnienia projektu ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2015 r. poz. 114), wprowadzającej art. 17b u.ś.r., oraz ww. uchwały NSA o sygn. akt I OPS 5/12 – NSA stwierdził, że słuszna jest teza o wykluczaniu się wzajemnie dwóch przesłanek: zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego i podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników. Domniemanie prowadzenia gospodarstwa rolnego wynikające z objęcia ubezpieczeniem przysługującym rolnikowi wynika wprost z ustawy. Przesłanka pozwalająca na przyznanie rolnikowi świadczenia pielęgnacyjnego nie opiera się jednak o domniemanie prowadzenia gospodarstwa rolnego, lecz wynika z rzeczywistego stanu rzeczy. Fakt zaprzestania działalności rolniczej prowadzi do obalenia domniemania. Ciężar dowodu wykazania tego faktu ciąży na rolniku. Ustawodawca ściśle określił, jaki rodzaj dowodu będzie służyć temu celowi. Takim środkiem dowodowym, podlegającym ocenie na zasadach ogólnych, jest oświadczenie składane w trybie art. 17b ust. 2 u.ś.r. Następstwem złożenia oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa jest utrata statusu osoby objętej ubezpieczeniem społecznym rolników. Przedstawione przez rolnika oświadczenie o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego stanowi zatem dowód na tę okoliczność. Niepodleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników nie stanowi dowodu potwierdzającego zaistnienie tego stanu faktycznego, lecz jest jedynie jego następstwem. Konsekwencją złożenia oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego powinna być bowiem utrata statusu do ubezpieczenia społecznego rolników i zastosowanie mechanizmów wprowadzonych znowelizowanymi ustawami o systemie ubezpieczenia społecznego i o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Cytowany pogląd jest powszechnie przyjmowany w orzecznictwie wojewódzkich sądów administracyjnych, w którym podkreśla się w szczególności, że: "Przesłanka pozwalająca na przyznanie rolnikowi świadczenia pielęgnacyjnego nie opiera się o domniemanie prowadzenia gospodarstwa rolnego, lecz wynika z rzeczywistego stanu rzeczy. Pojęcie "prowadzenia gospodarstwa rolnego" jest szersze od pojęcia "wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym". Prowadzenie gospodarstwa rolnego może polegać tylko na zarządzaniu nim (por. Uchwała NSA 7 sędziów z dnia 11 grudnia 2012 r. I OPS 5/12, publ. ONSA/WSA 2013/3/40). Zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego nie sprzeciwia się ubezpieczenie w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego. Nadto, zgodnie z art. 6 ust. 2b ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2020.266 t.j.): "Wójt, burmistrz lub prezydent miasta nie opłaca składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe za osobę pobierającą świadczenie pielęgnacyjne, specjalny zasiłek opiekuńczy albo zasiłek dla opiekuna, jeżeli podlega ona obowiązkowi ubezpieczenia społecznego z innego tytułu na podstawie ustawy lub na podstawie odrębnych przepisów lub jest ubezpieczona na podstawie art. 16 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2017.2336 oraz 2018. 650 i 858)" [zob. wyrok WSA z 23.09.2021 r., II SA/Rz 1410/21, CBOSA].

Podobnie w doktrynie wskazuje się, że "przepisy art. 17b u.ś.r. w przypadku rolnika stanowią nie o rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a o faktycznym zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego, czemu nie sprzeciwia się ewentualne ubezpieczenie w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego" [zob. K. Sulińska Małysa (red.), Ustawa o świadczeniach rodzinnych. Komentarz, Warszawa 205, uw. do art. 17b).

Z powyższą konstatacją współgra w pełni uprawnione spostrzeżenie, że samo posiadanie lub własność gospodarstwa rolnego nie mogą być kwalifikowane jako jego prowadzenie, jeżeli nie wiąże się to z wykonywaniem w nim określonej działalności rolniczej (por. np. wyrok WSA z 01.04.2022 r., III SA/Gd 1190/21, CBOSA).

Zarazem nie ulega wątpliwości, że dowodem zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego jest, w świetle art. 17b ust. 2 u.ś.r., stosowne oświadczenie złożone przez rolnika pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Taka forma dowodzenia podstawowej przesłanki przyznania świadczenia została wprowadzona z uwagi na specyficzny charakter pracy rolnika. Z oczywistych względów nie ma w tym przypadku innych dokumentów wskazujących na rezygnację z aktywności zawodowej, tak jak w przypadku osób rezygnujących z zatrudnienia na podstawie stosunku pracy. Ułatwienie dowodowe nie oznacza jednak, że oświadczenie rolnika nie podlega weryfikacji przez organ orzekający w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego. Takie założenie byłoby sprzeczne z podstawowym obowiązkiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy zgodnie z rzeczywistością (zasada prawdy obiektywnej). Nie przeczy temu również fakt, że oświadczenie jest składane pod rygorem odpowiedzialności karnej (por. np. wyrok WSA z 30.03.2022 r., II SA/Lu 99/22, CBOSA). Skutecznego przeciwdowodu nie stanowi jednak zaświadczenie z KRUS o podleganiu przez ubiegającego się o świadczenie pielęgnacyjne ubezpieczeniu społecznemu lub zdrowotnemu rolników. Poczynienie odpowiednich ustaleń faktycznych w zakresie (nie)prowadzenia przezeń gospodarstwa rolnego nie może zostać bowiem zastąpione stwierdzeniem, że wnioskodawca podlega ubezpieczeniu społecznemu (odpowiednio: zdrowotnemu) rolników (por. wyrok WSA z 01.04.2022 r., III SA/Gd 1190/21, CBOSA).

Tymczasem w kontrolowanej sprawie organy obu instancji do takiej tylko okoliczności – dalszego opłacania przez Skarżącego składki na ubezpieczenie zdrowotne rolników – ograniczyły postępowanie wyjaśniające w kwestii dalszego prowadzenia przez Skarżącego gospodarstwa rolnego, którego to gospodarstwa, co bezsporne, jest on właścicielem i które od 2015 r. wydzierżawia.

W konsekwencji nie sposób uznać, by organy należycie wyjaśniły stan faktyczny sprawy, zgodnie z wymogami stawianymi przez art. 7, art. 77 § 1 i 80 k.p.a., a w szczególności by np.:

- skutecznie przeciwstawiły oświadczeniu Skarżącego o zaprzestaniu prowadzenia działalności rolniczej (o którym mowa w art. 17b ust. 2 u.ś.r.) jakikolwiek przeciwdowód (w rodzaju np. informacji z ARiMR o pobieraniu przezeń dopłat na prowadzoną działalność rolniczą – por. np. wyrok WSA z 30.03.2022 r., II SA/Lu 99/22, CBOSA). Jak to już wyżej wyjaśniono, takiego (samoistnego) przeciwdowodu nie może stanowić zaświadczenie o podleganiu ubezpieczeniu w KRUS;

- wykazały, że dzierżawa gruntów rolnych – której dotyczy zalegający w aktach sprawy aneks nr [...] z [...] lutego 2020 r. do umowy dzierżawy – nie objęła całego gospodarstwa rolnego i że Skarżący pozostawił sobie część działek do użytkowania (por. np. wyrok WSA z 24.03.2022 r., III SA/Kr 1637/21, CBOSA). Zwraca uwagę, że organy nie dokonały analizy umowy dzierżawy z 24 sierpnia 2015 . pod kątem ustalenia, co było jej przedmiotem: czy gospodarstwo rolne, czy tylko jego składnik w postaci gruntów rolnych, ani czy całość gospodarstwa / gruntów, czy jego / ich określona część (kwestii tej nie da się wyczerpująco ustalić w oparciu o ww. aneks, w którym mowa ogólnie o "dzierżawie gruntów rolnych", zaś w aktach sprawy brak egzemplarza samej umowy dzierżawy);

- wykazały, by pomimo wydzierżawienia gospodarstwa rolnego / gruntów rolnych i nie wykonywania osobiście pracy w gospodarstwie rolnym, Skarżący nadal nim np. zarządzał.

Niezależnie od powyższego, należy zauważyć, że organy obu instancji uchyliły się od wyjaśnienia i oceny, czy zachodził wymagany związek przyczynowy pomiędzy deklarowaną przez Skarżącego nieaktywnością zawodową, w postaci rezygnacji z prowadzenia gospodarstwa rolnego, a sprawowaną przez niego opieką nad matką. Musi to dziwić tym bardziej, że w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji został przytoczony fragment wyroku wyraźnie traktujący o tym, że: "podstawową przesłanką przyznania rolnikowi świadczenia pielęgnacyjnego jest rezygnacja z prowadzenia gospodarstwa rolnego, w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Między rezygnacją z prowadzenia gospodarstwa rolnego, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną, istnieć musi bezpośredni związek, co oznacza, że rezygnacja z prowadzenia gospodarstwa rolnego podyktowana musi być właśnie sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną" (zob. wyrok WSA z 24.03.2022 r., III SA/Kr 1637/21, CBOSA).

W tym kontekście wypada zauważyć, że wskazany przez Skarżącego w jego oświadczeniu z 08 lutego 2022 r. fakt, iż zaprzestał on prowadzenia gospodarstwa rolnego już od 2015 r. może przemawiać przeciwko uznaniu istnienia ww. związku, skoro – jak dalej czytamy w tym oświadczeniu – Skarżący sprawował nad matką, wykluczającą podjęcie zatrudnienia "osobistą stałą i ciągłą i długotrwałą opiekę od dwóch lat", czyli, zważywszy na datę złożenia analizowanego oświadczenia, dopiero od lutego 2020 r. A stwierdzony znaczny stopień jej niepełnosprawności datuje się jeszcze później, bo od 10 sierpnia 2021 r. Z drugiej jednak strony, przy ocenie istnienia wymaganego związku przyczynowego nie powinna uchodzić z pola widzenia okoliczność, która może za jego istnieniem przemawiać, a którą da się wyczytać z zalegającego w aktach sprawy aneksu nr [...] do umowy dzierżawy. Chodzi mianowicie o to, że pierwotnie umowa ta została zawarta na 5-letni okres, od 24 sierpnia 2015 r. do 30 października 2020 r., i dopiero w lutym 2020 r. – a więc, zauważmy, wówczas gdy Skarżący, według jego deklaracji, musiał poświęcić się opiece nad matką – przedłużono tę umowę ww. aneksem na kolejne 5 lat (do 30 października 2025 r.).

Powyższa kwestia wymaga jeszcze wyjaśnienia i pogłębionej oceny organów w kontekście wymogu istnienia związku przyczynowego pomiędzy zaprzestaniem prowadzenia gospodarstwa rolnego, a podjęciem opieki nad niepełnosprawną matką.

Wobec stwierdzonych powyżej uchybień proceduralnych Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzekł jak w punkcie pierwszym sentencji wyroku, tj. uchylił w całości decyzje organów obu instancji.

O kosztach postępowania (pkt 2 sentencji wyroku) Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a., uwzględniając wynagrodzenie pełnomocnika Skarżącego ustalone według stawek minimalnych, zgodnie z § 15 ust. 2 w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 265), w wysokości 480 zł.

Rozpoznając sprawę ponownie, organ w pierwszej kolejności winien wnikliwie wyjaśnić, czy rzeczywiście doszło do zaprzestania prowadzenia przez Skarżącego gospodarstwa rolnego. W przypadku odpowiedzi pozytywnej, zgodnej z oświadczeniem Skarżącego, o którym mowa w art. 17b ust. 2 u.ś.r., zadaniem organu będzie ustalenie istnienia (bądź nie) związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy tym zdarzeniem, a koniecznością sprawowania przez Skarżącego opieki nad niepełnosprawną matką – czego wymaga art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. znajdujący również w kontrolowanej sprawie zastosowanie. Jak bowiem trafnie podkreśla się w doktrynie, niezależnie od wymogu zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestania wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, rolnicy, ich małżonkowie bądź domownicy muszą spełniać pozostałe przesłanki przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego oraz świadczenia pielęgnacyjnego wskazane w art. 16a i 17 u.ś.r. (zob. B. Chludziński [w:] Świadczenia rodzinne. Komentarz, pod red. P. Rączki, Warszawa 2021, uw. 3 do art. 17b). W świetle art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej [odpowiednio: zaprzestali prowadzenia gospodarstwa rolnego – uw. Sądu] w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jeśli z ustaleń organu będzie wynikało istnienie takiego powiązania kauzalnego w niniejszej sprawie oraz brak przesłanek negatywnych, organ winien przyznać Skarżącemu prawo do świadczenia pielęgnacyjnego za okres od złożenia wniosku do śmierci matki (śmierć osoby wymagającej opieki nie powoduje bezprzedmiotowości wszczętego wcześniej postępowania administracyjnego w sprawie o świadczenie pielęgnacyjne). W przeciwnym przypadku należy wydać decyzję odmowną. Przy czym każda z tych decyzji winna zostać należycie uzasadniona, jak tego wymaga art. 107 § 3 k.p.a.