Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 716/09
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2009-09-17 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 2 ust. 1 lit. e
journal: Dz.U. 1944 nr 4 poz 17
law: Dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krystyna Napiórkowska, Sędziowie Sędzia WSA Agnieszka Łąpieś-Rosińska (spr.), Sędzia WSA Tomasz Wykowski, Protokolant Marcin Lesner, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 września 2009 r. sprawy ze skargi J. K., E. M., A. G., J. J., J. K., J. T., D. T., J. T., P. T., E. Z., L. K., D. K., J. B., K. B., M. B., B. K., K. K. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] marca 2009 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej 1. uchyla zaskarżoną decyzję; 2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz skarżącej J. K. kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] grudnia 2005r.Wojewoda [...] działając na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej ( Dz. U. z 1945 r., Nr-10, poz. 51), stwierdził, że zespół dworsko-parkowy położony w majątku D., gm. W., znajdujący się na działce o nr ewid. [...] o pow. 1,2727 ha zapisanej w księdze wieczystej KW [...], nie podpadał pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit "e" dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. W uzasadnieniu Wojewoda wskazał, iż z wnioskiem o wydanie decyzji stwierdzającej, że przejęcie zespołu dworsko-parkowego położonego w majątku D., nastąpiło z naruszeniem dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej wystąpiła J. K. działając w imieniu własnym oraz pozostałych spadkobierców po S. K.. Zdaniem wnioskodawczyni zespół dworsko-parkowy w D.stanowił wyodrębniony obiekt służący osobistym potrzebom właściciela, bez którego gospodarstwo rolne mogło funkcjonować. Natomiast sam fakt zamieszkiwania przez właściciela w dworku i korzystanie przez niego z parku nie może przesądzać o podpadaniu tej części nieruchomości pod działanie dekretu o reformie rolnej. Zdaniem Wojewody zarówno charakter zabudowań, jak i ich przeznaczenie pozwalają na wyodrębnienie w tej nieruchomości w sposób zdecydowany części dworsko-parkowej i części gospodarczej. Jak wynika z karty ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa, w skład zespołu dworsko-parkowego w D. wchodziły: dwór, park, stajnia, lodownia oraz staw. Od podwórza gospodarczego dwór odgrodzony jest drewnianym płotem na murowanych słupkach. Do dworu prowadzi brama położona przy drodze do S. . Natomiast zespół folwarczny składał się z dwóch podwórzy gospodarczych. W karcie ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa założonej dla folwarku wpisano jako przeznaczenie pierwotne- gospodarstwo rolne o specjalności: hodowla bydła, koni, produkcja nasion burakowych. Z zeznań świadka wynika, iż dworek był

niezamieszkany. Pan K. na stałe zamieszkiwał w L., gdzie służył w jednostce wojskowej ułanów jako podporucznik. Zespołem folwarcznym zarządzał natomiast urzędnik mieszkający w budynki; gospodarczo-mieszkalnym położonym na terenie podwórza gospodarczego. W budynku tym mieściła się obora, a w jej przyziemiu, od strony dworu znajdowało się obszerne mieszkanie zarządcy. W związku z powyższym, mając na uwadze przytoczone wyżej argumenty, Wojewoda [...] stwierdził, iż gospodarstwo rolne w majątku D. mogło prawidłowo funkcjonować bez zespołu dworsko-parkowego, a tym samym nie zachodził związek funkcjonalny pomiędzy zespołem dworsko-parkowym a pozostałą częścią nieruchomości.

Odwołanie od powyższej decyzji wniosła Agencja Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy w P. zarzucając naruszenie przez organ I instancji przepisów przedmiotowego dekretu oraz dyspozycji rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej . W związku z powyższym strona wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i umorzenie postępowania w sprawie, dopuszczając ewentualność jej uchylenia i orzeczenie co do istoty sprawy odmawiając uznania, iż przedmiotowa nieruchomość nie podpadała pod działanie dekretu o reformie rolnej.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] lutego 2006r. (znak: [...]) uchylił zaskarżoną decyzję w całości i umorzył postępowanie przed organem I instancji. Organ naczelny podniósł w uzasadnieniu, iż orzekanie co dc części nieruchomości ziemskiej nie ma umocowania w normie kompetencyjnej przepisów administracyjnego prawa materialnego. Ponadto wskazał, iż Wojewoda skupił się niemal wyłącznie na ustaleniach dotyczących istnienia związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym, a pozostałą częścią nieruchomości.

Na powyższą decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi została złożona skarga do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który wyrokiem z dnia 13 czerwca 2006r. (sygn. akt IV SA/Wa 571/06) uchylił zaskarżoną decyzję wskazując za trafne zarzuty skargi poprzez przyjęcie, że wniosek skarżących winien być rozpoznany na drodze postępowania

przed sądem powszechnym W wyniku tego należało decyzję tę wyeliminować z obrotu prawnego a organ odwoławczy zobowiązany został do

rozstrzygnięcia sprawy, co do istoty.

Rozpoznając sprawę ponownie decyzją z dnia [...] marca 2009r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. po rozpatrzeniu odwołania Agencji Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy w P. od decyzji Wojewody [...] z dnia z dnia [...] grudnia 2005r. (znak: [...]), uchylił zaskarżoną decyzję w całości i stwierdził, że zespół dworsko -parkowy położony w majątku D., gm. W., znajdujący się na działce ewidencyjnej nr [...] o pow. 1,2727 ha, zapisany w księdze wieczystej KW [...] podpadał pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit "e" dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. W uzasadnieniu decyzji Minister wskazał, iż będący przedmiotem niniejszego postępowania zespół pałacowo - parkowy położony w D., gmina W., o pow. 1,2727 ha oznaczony obecnie działką ewidencyjną nr [...], zapisany w księdze wieczystej nr [...], stanowiący byłą własność S. K., został przejęty na własność Skarbu Państwa na podstawie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej. Przejęcie nieruchomości przeprowadzono na wniosek, potwierdzony zaświadczeniem wydanym tego samego dnia, Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w P. z dnia [...] października 1946r.

Zgodnie z przepisem art. 2 ust. 1 lit. e w/w dekretu, pod jego działanie podpadały nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województwa poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. W przypadku ustalenia, że dana nieruchomość spełniała powyższe normy obszarowe, przechodziła z mocy prawa bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości na własność Skarbu Państwa, bez wydawania decyzji administracyjnej. Była obejmowana niezwłocznym zarządem państwowym wraz z budynkami i całym inwentarzem żywym i martwym oraz znajdującymi się na tych nieruchomościach przedsiębiorstwami przemysłu rolnego (art. 2 i art. 6 dekretu). Na podstawie zaświadczenia Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego dokonywano jedynie wpisu w księdze wieczystej Skarbu Państwa w miejsce dotychczasowych właścicieli.

Minister wskazał, iż w uchwale z dnia 5 czerwca 2006r. (sygn. akt I OPS 2/06), Naczelny Sąd Administracyjny, wbrew dotychczasowej linii orzeczniczej w sądownictwie administracyjnym, dopuścił możliwość orzekania na podstawie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, co do części przejętej nieruchomości ziemskiej. Natomiast w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990r. (sygn. TKW 3/89) zaznaczono, że z przepisów dekretu PKWN nie wynika, aby na cele reformy rolnej były przeznaczone nieruchomości nie mające charakteru rolnego, a w szczególności nic? pozostawały w funkcjonalnej łączności z gospodarstwem rolnym (m.in. działki budowlane wydzielone prawnie lub fizycznie przed I września 1939r.).

Priorytetowa dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy była zatem ocena materiału dowodowego pod kątem istnienia w przedmiotowej sprawie możliwości wykorzystania wymienionych we wniosku nieruchomości na cele reformy rolnej wskazane w dekrecie o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Zdaniem Ministra ustawodawca za nieruchomość ziemską uznawał jednak nie tylko użytki rolne, ale jak wynika z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu również inne użytki, a więc również tereny z zabudowaniami i to nie tylko gospodarczymi, wchodzącymi w skład majątku o charakterze rolniczym. Cele reformy rolnej wskazują bowiem, że pojęcie nieruchomości ziemskiej "znacjonalizowanej" jest znacznie szersze od nieruchomości "parcelowanej" na rzecz rolników. W ocenie Ministra zarówno z art. 2 ust. 1 dekretu jak i z rozporządzenia wykonawczego wynika, że przejęciu podlegały całe nieruchomości, bez wyłączeń powierzchniowych, w tym wszystkie budynki posadowione na znacjonalizowanej nieruchomości, a więc także pałace i dwory. Wobec tego przepisy dekretu nie wskazują jakoby zespoły pałacowo-parkowe podlegały wyłączeniu spod działania przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Abstrahując od przesłanki normy obszarowej, którą niewątpliwie spełniała nieruchomość o powierzchni ogólnej 1627,7539 ha (obszar poświadczony m. in. zaświadczeniem Sądu Rejonowego w W. z dnia [...] czerwca 2000r. oraz zaświadczeniem i wnioskiem Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w P. z dnia [...] października 1946r.) w skład której wchodził zespół pałacowo - parkowy, organ naczelny zobligowany został wyrokiem zapadłym

w przedmiotowej sprawie do "rozstrzygnięcia sprawy, co do istoty biorąc pod uwagę zarzuty zawarte w odwołaniach", zatem również do przeanalizowania zagadnienia związku funkcjonalnego pomiędzy częścią dworsko -parkową nieruchomości, a pozostałymi graniami o charakterze rolnym. Organ naczelny jednocześnie podkreślił swoje stanowisko, iż generalnie nie ma podstaw do badania, czy związek funkcjonalny rzeczywiście istniał, czy też nie. Konieczność badania takiego związku nie wynika bowiem ani z aktualnie obowiązujących przepisów prawa, ani tym bardziej nie wynika z przepisów obowiązujących w dacie przejęcia przedmiotowej nieruchomości, tj. dnia [...] września 1944r.

Minister podniósł, iż według informacji zawartych w znajdującej się w aktach sprawy Karcie Ewidencyjnej Zabytków Architektury i Budownictwa Ośrodka Dokumentacji Zabytków w W., sporządzonej w 1987r., Dwór w D. wniesiono ok. 1870r., który na początku XX wieku został przebudowany. Wynika z niej, iż Folwark D., należący jeszcze na przełomie XIX/XX do obszaru dworskiego w G., leżał przy skrzyżowaniu dróg prowadzących z W. do G. i z T. do W., zaś zespół folwarczny składał się z dwóch podwórzy gospodarczych tworzących wnętrza sprzężone, zamknięte przestrzennie wzdłuż głównej osi kompozycyjnej północ - południe spichlerzem i dworem oraz osi wschód - zachód oborą i garażami. Folwark jako całość pierwotnie był przeznaczony jako gospodarstwo rolne do hodowli bydła, koni, produkcji nasion burakowych. Zgodnie z Kartami Ewidencyjnymi Zabytków Architektury i Budownictwa Ośrodka Dokumentacji Zabytków w W. (załączonych kilka, opracowanych dla różnych obiektów) kompleks pałacowo - parkowy sąsiadował od północno - wschodniej strony dworu z chlewem (ob. budynek gospodarczy), stajnią i lodownią (według protokołu z oględzin nieruchomości z dnia [...] marca 2005r. była to odległość 50 m; znak: [...]), zaś z zespołem gospodarczym, na który składały się m.in.: dwie obory, spichlerz, warsztat, magazyny, dwie stodoły, garaże, kuźnia, stelmacharnia, chlew od strony północnej. W południowo - wschodniej części znajdował się staw. Ze względu na swoje położenie oraz bliskość budynków gospodarczych, zespół pałacowo -parkowy w D. spełniał rolę centralnego ośrodka gospodarczego. Z mapy katastralnej, ewidencyjnej, sytuacyjnej i sytuacyjno - wysokościowej oraz

rzutów nieruchomości znajdujących się w dokumentacji przedmiotowej sprawy wynika, iż zespół dworsko - parkowy położony jest w bliskim sąsiedztwie podwórza gospodarczego. Niewątpliwie więc był to zwarty kompleks pałacowo - folwarczny. W ocenie Ministra związek terytorialny pomiędzy zespołem pałacowo-parkowym a majątkiem ziemskim w D. bezspornie istniał, gdyż z akt przedmiotowej sprawy nie wynika, by zespół pałacowo-parkowy był odrębną częścią nieruchomości ziemskiej. Zasadności zaś twierdzenia o braku wyodrębnienia zespołu pałacowo-parkowego w S. od reszty przejętej nieruchomości nie może podważać fakt istnienia ogrodzenia, czy bram wjazdowych. Te okoliczności mieściły się w ówcześnie obowiązujących normach społecznych oraz obyczajowych, w istocie służąc zapewnieniu niezbędnej prywatności i intymności właścicielowi majątku ziemskiego, jego rodzinie, domownikom i gościom, a nie rozerwaniu więzi funkcjonalnych z majątkiem ziemskim. Przyjęcie argumentu, że istnienie na gruncie ogrodzenia świadczy o prawnej odrębności wydzielonych nimi części gruntu dowodziłoby nieznajomości prawnego pojęcia nieruchomości.

O funkcjonalnym powiązani j majątku ziemskiego w S. z zespołem pałacowo-parkowym, świadczy również istniejący w tym majątku związek organizacyjny. Należy zauważyć, iż okoliczność, że w majątku zatrudniony był zarządca majątku (karty zabytkowe, zeznanie świadka w przedmiotowej sprawie), nie pozwala na przyjęcie, iż w ten sposób właściciel trwale wyzbył się wszystkich władczych kompetencji w stosunku do swojego majątku ziemskiego. Ówczesne posługiwanie się przez właściciela majątku zarządcą jak również innymi pracownikami, a nie wykonywanie funkcji kierowniczych osobiście, było powszechnie stosowaną normą, a nie czymś szczególnym i nadzwyczajnym. Nadmienić należy, że to właśnie właściciel decydował o osobie zarządcy i mógł go odwołać w każdym czasie, podobnie jak władczo decydował o sposobie wykonywania obowiązków przez zarządcę, czy też o miejscu wykonywania tych obowiązków.

Zatrudnienie zarządcy, czy też okoliczność, że zarządzanie folwarkiem odbywało się na zewnątrz zespołu pałacowo-parkowego nie zmienia zatem faktu, że to nadal przy właścicielu majątku pozostawały władcze kompetencje i głos decydujący w sprawach związanych z bieżącym jego funkcjonowaniem, gdyż oczywistym jest, że działania zarządcy nie mogły się

sprzeciwiać woli właściciela, jako głównego decydenta, tym bardziej, że to właściciel decydował o osobie zarządcy i jego kompetencjach, które mógł dowolnie zwiększać lub ograniczać.

Zdaniem Ministra w przedmiotowej sprawie istniały również powiązania funkcjonalne dworu z resztą majątku, poprzez więzi finansowe. Majątek, którego zdecydowaną część stanowiła ziemia uprawna, dostarczał środków finansowych na utrzymanie zespołu dworsko-parkowego, zaopatrywał również w żywność mieszkańców pałacu. Spadkobierczyni S. K. nie wykazała bowiem, że właściciel majątku ziemskiego w S. miał odrębne źródła dochodów, z których utrzymywał zespół dworsko-parkowy, albo że miał odrębnych dostawców produktów rolnych na potrzeby pałacu. Stąd też oczywiste jest, że pałac jak i mieszkające w nim osoby utrzymywane były z dochodów i produktów uzyskiwanych z majątku. W ocenie organu naczelnego, sama okoliczność, iż majątek ziemski służył utrzymaniu zespołu pałacowo-parkowego choćby w części, przesądza o istnieniu związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem pałacowo - parkowym, a pozostałą częścią majątku ziemskiego S. K..

W aktach przedmiotowej sprawy nie znajdują się natomiast dokumenty potwierdzające stałe zamieszkanie byłego właściciela majątku w L. zatem nie można uznać, że dwór był jedynie ośrodkiem wypoczynkowym i rekreacyjnym S. K. , tym bardziej przy tak rozległym obszarze nieruchomości, który jeszcze w 1926r. stanowił powierzchnie 3485,30 ha (dane z karty zabytkowej), a w dniu przejęcia na rzecz Skarbu Państwa pow. 1627,7539 ha. Należy wobec tego podkreślić, iż nie można opierać wnioskowania jedynie na zeznaniu świadka powołanego w sprawie, Pani H. N., gdyż po kilkudziesięciu latach osoba ta w wieku 81 lat miała prawo nie pamiętać niektórych faktów, tym bardziej nie znając szczegółowych okoliczności przejęcia nieruchomości ponad 60 lat temu.

Pismem z dnia [...] marca 2009r. J. K. działając w imieniu własnym i pozostałych skarżących skierowała na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu skargi strona skarżąca powołują się na uchwałę Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2006r. pokreśliła, iż dekret z 1944r. przewidywał zarezerwowanie odpowiednich terenów - nie obiektów - dla

realizacji celów przeprowadzanej reformy rolnej. Chodziło o przejmowanie nieruchomości, które mogły być wykorzystywane rolniczo, a więc nieruchomości pozostających w funkcjonalnej i gospodarczej łączności z gospodarstwem rolnym. Natomiast przedmiotowy zespół dworsko - parkowy stanowił odrębną i niezależną od gospodarstwa rolnego nieruchomość.

W odpowiedzi na skargę organ podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji wniósł o oddalonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia. Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi).

Oceniając zaskarżoną decyzję w oparciu o wskazane kryteria Sąd doszedł do przekonania, iż skarga zasługuje na uwzględnienie.

Przedmiotem skargi jest decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi stwierdzająca, iż zespół dworsko-parkowy położony w majątku D., gm. W. , znajdujący się na działce ewidencyjnej nr [...] o pow. 1,2727 ha, zapisany w księdze wieczystej KW [...] podpadał pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. Minister uznał, iż między przedmiotowym zespołem dworsko - parkowym a pozostałą częścią gospodarstwa rolnego zachodził związek funkcjonalny, uzasadniający podpadanie tego dworu i parku wraz z całym majątkiem ziemskim pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Mając na uwadze obowiązujące przepisy oraz orzecznictwo zarówno Naczelnego Sądu Administracyjnego jak i Trybunału Konstytucyjnego z zakresu reformy rolnej - Sąd rozpatrujący niniejszą sprawę nie podzielił stanowiska zaprezentowanego przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi w zaskarżonej decyzji.

Przedmiotowa nieruchomość stanowiąca zespół dworsko-parkowy położony D., wchodziła w skład majątku ziemskiego o łącznej powierzchni 1627,75 ha i łącznie z nim została przejęta na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. W art. 1 ust. 2 dekretu z dnia 6 września 1944r. o przeprowadzeniu reformy rolnej zostały sformułowane cele, jakim ma służyć przeprowadzenie reformy rolnej na podstawie w/w dekretu. I tak cele te zostały określone jako:

a) upełnorolnienie istniejących gospodarstw karłowatych, małorolnych i średniorolnych;

b) tworzenie nowych samodzielnych gospodarstw rolnych dla bezrolnych, robotników i pracowników rolnych oraz drobnych dzierżawców;

c) tworzenie w pobliżu miast i ośrodków przemysłowych gospodarstw dla produkcji ogrodniczo-warzywniczej;

d) zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół oraz poddanych zarządowi państwowemu lub samorządowemu ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego;

e) zarezerwowanie odpowiednich terenów pod rozbudowę miast, kolonii mieszkaniowych i ogródków działkowych oraz terenów na potrzeby wojskowe, komunikacji publicznej i melioracji.

Dla realizacji powyższych celów reformy rolnej miały być przejmowane na własność Państwa nieruchomości ziemskie sklasyfikowane według kryteriów podmiotowych i przedmiotowych i wyszczególnione w art. 2 ust. 1 lit. a, b, c, d, e. W szczególności art. 2 ust. 1 lit. e dekretu określił, że na cele reformy rolnej przeznaczone zostają nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Dekret nie zdefiniował pojęcia nieruchomości ziemskiej na potrzeby przeprowadzenia reformy rolnej. W orzecznictwie przyjmuje się rozumienie tego pojęcia dla ustalenia zakresu

przedmiotowego art. 2 ust. 1 lit. e dekretu według definicji przyjętej w uchwale Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990r. W. 3/89 ( OTK 1990, poz. 26, s. 174) zgodnie z którą pod pojęciem "nieruchomości ziemskiej" należy rozumieć nieruchomości ziemskie, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej, a więc nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym. Za takim rozumieniem nieruchomości ziemskiej sklasyfikowanej w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu opowiada się również uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2006r. wydana w sprawie sygn. akt I OPS 2/06. Spełnienie przez nieruchomość wszystkich wyżej wymienionych przesłanek pozwala dopiero uznać, iż nieruchomość podpada pod zapis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Za nieruchomość ziemską należy więc uznać nieruchomość wykorzystywaną i przeznaczoną na cele rolnicze.

Jednocześnie we wskazanej uchwale Naczelny Sąd Administracyjny zwrócił uwagę, iż postanowienia rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej , jako aktu wykonawczego do dekretu, nie mogły rozszerzać zakresu działania dekretu. Jeżeli występuje rozbieżność pomiędzy postanowieniami art. 2 ust. 1 dekretu a § 44 rozporządzenia, to w tym zakresie postanowienia rozporządzenia są sprzeczne z dekretem. Z postanowień rozporządzenia - aktu niższej rangi nie można wyprowadzać wniosków co do rozumienia postanowień dekretu - aktu wyższej rangi w sposób odbiegający od treści dekretu lub ją modyfikujący, a tym bardziej rozszerzać na tej drodze jego zakresu działania (przedmiotowego, podmiotowego). Jest to podstawowa reguła wykładni prawa i jeśli nawet nie przestrzegał jej ówczesny prawodawca, nie upoważnia to obecnie stosujących to prawo do takiego samego postępowania, zwłaszcza jeżeli miałoby to prowadzić do bardziej rygorystycznego w konsekwencjach rozumienia przepisów dekretu (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 maja 1992 r. sygn. akt III ARN 23/92, OSP 1993, nr 3, poz. 47)".

Podkreślić również w tym miejscu należy, iż zdanie pierwsze ust. 1 art. 2 dekretu, w pierwotnym brzmieniu wskazywało na "nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym". Późniejsza nowelizacja dokonana dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r., Nr 3, poz.9), polegała na skreśleniu słów "o charakterze rolniczym".

Brzmienie art. 2 ust. 1 zdanie 1 - zawarte w tekście jednolitym zamieszczonym w Dzienniku Ustaw z 1945 r., Nr 3, poz. 45 - nie obejmowało więc skreślonych nowelą słów "o charakterze rolniczym". Zmiana dekretu o reformie rolnej, która weszła w życie 19 stycznia 1945 r., nie mogła jednakże wywrzeć skutków prawnych w postaci przejścia na własność Państwa w dniu 13 września 1944 r. także innych nieruchomości niż wskazane w dekrecie w jego brzmieniu z tej daty. Na własność Państwa przeszły z mocy prawa z tymże dniem "nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym". Dekret nowelizujący nie dawał bowiem swym przepisom mocy wstecznej. Niezasadne jest więc twierdzenie, że w ten sposób prawodawca zrezygnował z zawężania przeznaczania na cele reformy rolnej, a więc i przejmowania na te cele, jedynie nieruchomości ziemskich o charakterze rolniczym i objął tym przeznaczeniem wszystkie nieruchomości ziemskie. Twierdzenia takiego nie można podzielić. Powyższa nowelizacja dekretu o reformie rolnej nie zmieniła pod względem prawnym jego zakresu przedmiotowego. Dlatego też dekret o przeprowadzeniu reformy rolnej nie dotyczył wszelkich nieruchomości, a jedynie nieruchomości określonego rodzaju, a mianowicie nieruchomości, które mogły służyć realizacji celów wskazanych w art. 1 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Skoro cele reformy rolnej polegały na tworzeniu lub powiększaniu gospodarstw rolnych, to na jego podstawie Państwo (by te cele zrealizować) mogło przejąć tylko te nieruchomości ziemskie, które się do tego nadawały. Dekret o reformie rolnej dotyczył więc tylko pewnych kategorii nieruchomości ziemskich, a mianowicie nieruchomości o charakterze rolniczym.

Mając na uwadze powyższe okoliczności zdaniem Sądu należało, więc ustalić dokonując oceny zebranego sprawie materiału dowodowego czy przedmiotowy dworek w D. wraz z otaczającym go parkiem stanowił nieruchomość ziemską, która mogła być wykorzystywana na cele rolnicze, ewentualnie czy istniały powiązania funkcjonalne z wchodzącym w skład nieruchomości ziemskiej gospodarstwem rolnym. Związek funkcjonalny to związek odpowiadający potrzebom, przydatny, użyteczny, związek z daną funkcją, odnoszący się do niej (Słownik języka polskiego, pod red. J.Karłowicza, A.Kryńskiego, W.Niedźwieckiego t. I str. 783 Warszawa 1998 r). W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie wyjaśniano, że związek taki zachodzi, jeżeli nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie nie tylko zespołu pałacowo (dworsko) - parkowego bez gospodarstwa rolnego, ale też gospodarstwa rolnego bez zespołu pałacowo

(dworsko) - parkowego. Zwracano też uwagę na to, że polskie dwory (pałace) z reguły nie były związane z produkcją rolną, lecz były integralną częścią otaczających go parków. Odmienna sytuacja istniała w odniesieniu do dworów poniemieckich na terenie Warmii i Mazur, gdzie budynek mieszkalny powiązany były z produkcją rolną, wkomponowany w zabudowę podwórza gospodarczego i spełniający rolę centrum zarządzania gospodarstwem rolnym (por. wyroki NSA z 19 września 2000 r. sygn. akt IV SA 451/00'i dnia 5 marca 2003 r. sygn. akt IV SA 1593/02). Powyższe prowadzi do wniosku, że dla istnienia takiego związku nie wystarcza wyłącznie związek podmiotowy, przez osobę właściciela, ani też same powiązania finansowe i terytorialne (por. wyrok NSA z dnia 11 października 2006 r. sygn. akt I OSK 28/2006 oraz z dnia 5 marca 2003 r. sygn. akt IV SA 1593/02, z dnia 19 września 2000 r. sygn. akt IV SA 451/00

Zdaniem Sądu, ze zgromadzonego w toku postępowania materiału dowodowego wynika, iż między przedmiotowym zespołem dworsko - parkowym, a pozostałą częścią majątku ziemskiego S. K. w D. nie istniał związek funkcjonalny uzasadniający twierdzenie, iż dworek mógł być wykorzystany na cele reformy rolnej. Z zebranego w postępowaniu administracyjnym materiału dowodowego nie wynika, aby pomiędzy zespołem dworsko - parkowym, a pozostałą nieruchomością ziemską zachodziła zależność funkcjonalna, wskazująca na niemożność funkcjonowania obu tych części majątku w D. niezależnie od siebie. Zebrane dokumenty dowodzą, iż zespół dworsko - parkowy w D. stanowił terytorialnie wydzieloną część majątku ziemskiego stanowiącego przed przejęciem na rzecz Skarbu państwa własność S. K. i spełniał funkcję mieszkalną.

Z akt sprawy wynika, iż zarówno charakter zabudowań, jak i ich przeznaczenie pozwalają na wyodrębnienie w tej nieruchomości w sposób zdecydowany części dworsko-parkowej i części gospodarczej. Jak wynika ze wspomnianej karty ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa, w skład zespołu dworsko-parkowego w D. wchodziły: dwór, park, stajnia, lodownia oraz staw. Od podwórza gospodarczego dwór odgrodzony jest drewnianym płotem na murowanych słupkach. Do dworu prowadzi brama położona przy drodze do S. . Natomiast zespół folwarczny składał się z dwóch podwórzy gospodarczych. W karcie ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa założonej dla folwarku wpisano jako przeznaczenie pierwotne-

gospodarstwo rolne o specjalności: hodowla bydła, koni, produkcja nasion burakowych. W budynku tym mieściła się obora, a w jej przyziemiu, od strony dworu znajdowało się obszerne mieszkanie zarządcy. W związku z powyższym, mając na uwadze przytoczone wyżej argumenty stwierdzić należy, iż gospodarstwo rolne w majątku D. mogło prawidłowo funkcjonować bez zespołu dworsko-parkowego, a tym samym nie zachodził związek funkcjonalny pomiędzy zespołem dworsko-parkowym a pozostałą częścią nieruchomości.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi stwierdził w zaskarżonej decyzji, iż o istnieniu związku funkcjonalnego między zespołem dworsko- pałacowym a resztą gospodarstwa decydowała osoba właściciela tj. S. K. , który podejmował kluczowe decyzje dotyczące gospodarstwa. Zdaniem organu nawet w przypadku zatrudniania pracowników czy też zarządcy - właściciel nie wyzbywał się wszystkich władczych kompetencji w stosunku do swojego majątku ziemskiego, bowiem nadal przy właścicielu majątku pozostawały władcze kompetencje i głos decydujący w sprawach związanych z bieżącym jego funkcjonowaniem. Ponadto w ocenie Ministra organu przedmiotowa willa, jak i mieszkające w nim osoby utrzymywane były z dochodów uzyskiwanych z majątku. W ocenie organu naczelnego, sama okoliczność, iż majątek ziemski służył utrzymaniu zespołu dworsko-parkowego choćby w części, przesądza o istnieniu związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem dworsko - parkowym, a pozostałą częścią majątku ziemskiego. W ocenie Sądu nie sposób zgodzić się z przytoczoną argumentacją Ministra. Gdyby bowiem przy badaniu związku funkcjonalnego pomiędzy dworem, a majątkiem ziemskim za decydujące przyjąć kryterium podmiotowe - bezprzedmiotowe wydaje się prowadzenie dalszego postępowania administracyjnego, gdyż w przeważającej większości przypadków (również w niniejszej sprawie) właścicielem zespołu willowo (pałacowo) parkowego oraz gospodarstwa rolnego była ta sama osoba. Oczywistym jest, że właściciel musiał mieć decydujący głos w sprawach związanych z funkcjonowaniem prowadzonego gospodarstwa rolnego. Jako właściciel miał również prawo czerpać pożytki z uprawianej przez niego ziemi. Nie zmienia to jednak faktu, iż funkcjonowanie gospodarstwa rolnego nie było uzależnione od funkcjonowania przedmiotowego zespołu dworsko - parkowego.

Tym samym działając na podstawie przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. Sąd orzekł jak w sentencji orzeczenia. Jednocześnie w oparciu art. 200 powołanej ustawy Sąd orzekł o kosztach postępowania zasądzając od organu na rzecz

skarżącej J. K. kwotę 200 zł (słów uiszczonego w sprawie wpisu sądowego.