Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1217/13
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2015-01-20 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 7
journal: Dz.U. 2009 nr 1 poz 7
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - tekst jednolity.
article: art. 188, art. 193, art. 151
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Joanna Runge - Lissowska sędzia NSA Elżbieta Kremer sędzia del. NSA Jolanta Sikorska (spr.) Protokolant starszy asystent sędziego Piotr Baryga po rozpoznaniu w dniu 20 stycznia 2015 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 28 marca 2013 r. sygn. akt III SA/Gd 144/13 w sprawie ze skargi H.G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia [...] grudnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia alimentacyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok i oddala skargę, 2. odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości od H.G. na rzecz Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku.


UZASADNIENIE

Zaskarżonym wyrokiem z dnia 28 marca 2013 r., sygn. akt III SA/Gd 144/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, po rozpoznaniu skargi H. G., dalej skarżący, na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia [...] grudnia 2012 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia alimentacyjnego: uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Gdańska z dnia [...] czerwca 2012 r. nr [...] i orzekł, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana.

Wyrok powyższy zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Decyzją z dnia [...] czerwca 2012 r. Prezydent Miasta Gdańska, powołując art. 104 i 163 k.p.a. oraz art. 3 ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. Nr 205 poz. 1212) w zw. z art. 2 pkt 2, 3, 7a, 11 i art. 10 ust. 1, art. 12 ust. 2, art. 19, art. 24 ust. 1 i art. 25 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. Nr 1 z 2009 r., poz. 7 ze zm.) w zw. z rozporządzeniem Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 7 lipca 2010 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania, sposobu ustalania dochodu oraz wzorów wniosku, zaświadczeń i oświadczeń o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego (Dz. U. Nr 123, poz. 836) orzekł o:

uchyleniu decyzji własnej z dnia [...] października 2011 r. (następnie zmienionej) w części dotyczącej przyznania O. G. świadczenia alimentacyjnego na okres od dnia 1 lutego 2012 r. do dnia 30 września 2012 r. ,

odmowie przyznania prawa do świadczenia alimentacyjnego O. G. w okresie od 1 lutego 2012 r. do 30 września 2012 r.,

uznaniu, że wyżej wskazane świadczenie zostało nienależnie pobrane w okresie od 1 lutego 2012 r. do 30 kwietnia 2012 r.

Uzasadniając ww. rozstrzygnięcie organ podał, że uchyloną decyzją przyznano świadczenie z funduszu alimentacyjnego na okres od dnia 1 października 2011 r. do dnia 30 września 2012 r. na rzecz O. G. z uwagi na bezskuteczność egzekucji prowadzonej wobec matki dziecka, K. G.. W dniu 27 kwietnia 2012 r. K. G. poinformowała MOPS w Gdańsku, że w styczniu 2012 r. dokonała spłaty całości zadłużenia. Na prośbę organu informacja ta została potwierdzona przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym Gdańsk - Północ w Gdańsku, który w pismach z dnia 11 i 24 maja 2012 r. wyjaśnił, że dłużniczka uregulowała całość zadłużenia w kancelarii komornika w dniu 24 stycznia 2012 r., w związku z czym egzekucja przestała być bezskuteczna. Organ podkreślił, że pomimo obowiązku wynikającego z art. 19 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, przedstawiciel osoby uprawnionej, tj. H. G. nie poinformował organu o fakcie spłaty zadłużenia przez matkę dziecka, wobec czego świadczenia wypłacone za okres od 1 lutego 2012 r. do 30 kwietnia 2012 r. należało uznać za nienależnie pobrane (art. 2 pkt 7 a cyt. ustawy).

Skarżący złożył odwołanie od powyższej decyzji. Po rozpatrzeniu powyższego odwołania, zaskarżoną decyzją z dnia [...] grudnia 2012 r., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku, powołując się na art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu podało, że zgodnie z art. 24 ust. 1 ww. ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, właściwy organ może bez zgody osoby uprawnionej zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, m.in. jeżeli osoba nienależnie pobrała świadczenia. Z akt sprawy wynika, że w sprawie wystąpiła przesłanka nienależnie pobranego świadczenia, ponieważ alimenty zostały wypłacone pomimo, że egzekucja stała się skuteczna. Organ odwoławczy nie zgodził się z organem I instancji, że skarżący nie dopełnił obowiązku zgłoszenia faktu uregulowania zadłużenia przez dłużnika alimentacyjnego, skoro nie posiadał takiej wiedzy. W ocenie organu odwoławczego okoliczność ta nie miała wpływu na wynika sprawy wobec niekwestionowanego faktu ustania bezskuteczności egzekucji i treści art. 24 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.

Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku wniósł opiekun prawny małoletniego O. G. - H. G., żądając wypłaty zaległych świadczeń oraz oddalenia żądania zwrotu świadczeń uznanych przez organ za nienależnie pobrane. Skarżący wskazał, że w kwietniu 2012 r. dłużniczka zgłosiła spłatę zadłużenia w MOPS, wobec czego MOPS od maja 2012 r. wstrzymał wpłatę alimentów. Nie powiadomił jednocześnie komornika, aby wpłacane w dalszym czasie przez dłużniczkę alimenty komornik przesyłał bezpośrednio na adres O. G.. W tej sytuacji w okresie od maja 2012 r. do września 2012 r. małoletni nie otrzymał żadnych alimentów. Wypłata alimentów przez komornika rozpoczęła się dopiero od września 2012 r. Skarżący podniósł, że zaistniała sytuacja jest wynikiem spóźnionego zawiadomienia MOPS-u o skuteczności egzekucji i braku współpracy pomiędzy organami.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Rozpatrując sprawę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku uznał za zasadny podniesiony w skardze zarzut naruszenia przepisów ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (j.t. Dz. U. z 2009 r., Nr 1, poz. 7) przez błędne uznanie, że wypłacone w okresie od 1 lutego do 30 kwietnia 2012 r. świadczenie zostało nienależnie pobrane, ponieważ jego wypłata nastąpiła pomimo okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia. W ocenie tego Sądu, wypłacone w ww. okresie świadczenie nie było świadczeniem nienależnym. Wypłata świadczenia znajdowała oparcie w decyzji Prezydenta Miasta Gdańska z dnia [...] października 2011 r. (następnie zmienionej) przyznającej O. G. świadczenie alimentacyjne na okres od dnia 1 października 2011 r. do dnia 30 września 2012 r. Pobierając świadczenie skarżący nie miał świadomości, że dłużniczka dokonała spłaty zadłużenia. W żaden sposób nie zawinił zaistniałej sytuacji, a wypłata świadczenia nastąpiła na skutek braku porozumienia i braku współpracy pomiędzy organami, tj. MOPS i komornikiem.

Jako podstawę zaskarżonej decyzji wskazano m.in. art. 24 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, zgodnie z którym organ właściwy wierzyciela oraz marszałek województwa mogą bez zgody osoby uprawnionej albo jej przedstawiciela ustawowego zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczeń, egzekucja stała się skuteczna, członek rodziny nabył prawo do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego albo osoba nienależnie pobrała świadczenia. Z art. 2 pkt 7 lit. a tej ustawy wynika, że ilekroć w ustawie jest mowa o nienależnie pobranym świadczeniu oznacza to świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części.

Sąd I instancji nie kwestionuje, że w związku ze spłatą zadłużenia przez dłużniczkę alimentacyjną egzekucja stała się skuteczna. W ocenie tego sądu, w sprawie niewątpliwie zaistniały zatem przesłanki do wydania decyzji zmieniającej decyzję, na mocy której małoletni nabył prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Sąd I instancji podkreślił, że pomimo tego, że egzekucja przestała być bezskuteczna, wstrzymanie wypłaty świadczenia nie mogło nastąpić bez wydania decyzji, o której mowa w art. 24 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Z tego względu nie można, zdaniem Sądu I instancji, czynić skarżącemu zarzutu, że w okresie od lutego do kwietnia 2012 r. pobierał świadczenie, a tym bardziej żądać jego zwrotu. Świadczenie było wypłacane na podstawie obowiązującej decyzji, która nie była w tamtym czasie zmieniona ani uchylona. Skarżący nie miał zaś świadomości, że egzekucja stała się skuteczna, co nie jest kwestionowane przez organ odwoławczy. Sąd I instancji podzielił stanowisko organu odwoławczego, że okoliczność braku świadomości skarżącego powinna być okolicznością pozostającą bez wpływu na treść rozstrzygnięcia. Rozstrzygnięcie to było jednak błędne.

W ocenie Sądu I instancji zwrócenie uwagi na brak świadomości skarżącego co do skuteczności egzekucji uwypukla to, że wyłącznie na skutek braku prawidłowej współpracy pomiędzy organami (MOPS i komornika) oraz błędnej wykładni art. 24 i 2 ust. 7 ustawy, osoba uprawniona do alimentów bez jakiejkolwiek winy jej opiekuna została pozbawiona świadczeń alimentacyjnych i nie otrzymała ich w żadnej formie.

Sąd I instancji podkreślił, że uchylenie lub zmiana decyzji w trybie art. 24 ust. 1 ustawy następuje w określonym celu, jakim jest zmiana stanu prawnego ukształtowanego decyzją przyznającą świadczenie. Zmiana lub uchylenie decyzji prowadzi do pozbawienia strony nabytego prawa do świadczeń. Na mocy art. 24 ust. 1 pozbawienie przyznanego decyzją prawa nie może nastąpić z mocą wsteczną, a jedynie na przyszłość, co wynika zarówno z art. 24 i 25 ustawy, jak i orzecznictwa sądów administracyjnych w podobnych sprawach. Sąd I instancji powołał się w tym względzie na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 lutego 2012 r., sygn. I OSK 1662/11, zgodnie z którym: "Postępowanie administracyjne w sprawie zmiany lub uchylenia decyzji administracyjnej przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego może dotyczyć jedynie aktu administracyjnego, który nadal reguluje sytuację prawną osoby otrzymującej bieżące świadczenia z funduszu. Przewidziana w przepisie art. 24 ust. 1 u.p.o.u.a. weryfikacja świadczenia może odnosić skutek jedynie na przyszłość" (lex nr 1120615).

Reasumując Sąd I instancji stwierdził, że brak jest podstaw prawnych do wydawania w oparciu o regulację art. 24 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów decyzji zmieniającej ostateczne rozstrzygnięcie, na mocy którego strona pobrała już świadczenia z funduszu. Nie istnieje bowiem podstawa prawna, by w oparciu o omawiany przepis usunąć konsekwencje prawne wywołane przez weryfikowane rozstrzygnięcie, na podstawie którego wypłacono już lub nie wypłacono, świadczenia.

W tej sytuacji w ocenie Sądu I instancji, zaskarżone decyzje organów obu instancji wydano z naruszeniem przepisów prawa procesowego i prawa materialnego, co miało istotny wpływ na wynik sprawy.

Sąd ten wskazał, że niezależnie od faktu, że komornik powinien niezwłocznie po spłacie zadłużenia przez dłużniczkę alimentacyjną (styczeń 2012 r.) zawiadomić MOPS o tym, że egzekucja stała się skuteczna, to otrzymując takie zawiadomienie dopiero w maju 2012 r. MOPS nie powinien ujemnymi konsekwencjami tego faktu obciążać osoby uprawnionej do alimentacji, lecz zgodnie z art. 24 ust. 1 ustawy, podjąć decyzję o wstrzymaniu alimentacji z funduszu od miesiąca następnego po miesiącu, w którym dowiedział się, że egzekucja stała się skuteczna.

Wskazał, że przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organy są zobowiązane do wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i zastosowania właściwych przepisów, z uwzględnieniem zaprezentowanej wyżej wykładni przepisów ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.

Sąd I instancji wyjaśnił ponadto, że ponieważ postępowanie administracyjne w sprawie zmiany lub uchylenia decyzji administracyjnej przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego może dotyczyć jedynie aktu administracyjnego, który nadal reguluje sytuację prawną osoby otrzymującej bieżące świadczenia z funduszu, w sytuacji, gdy upłynął już okres, na jaki świadczenie zostało przyznane, zastosowanie znaleźć może jedynie instytucja materialnoprawna zwrotu świadczeń. Z akt sprawy wynika, że w okresie od lutego do kwietnia 2012 r. fundusz alimentacyjny wypłacił świadczenie, które nie było świadczeniem nienależnym, wobec czego brak jest podstaw do żądania jego zwrotu od skarżącego. Wobec wydania zaskarżonej decyzji w dniu [...] czerwca 2012 r. skarżącemu powinno zostać z funduszu również wypłacone świadczenie za miesiąc maj. Ponieważ dłużniczka w dalszym czasie, tj. w okresie od czerwca do września 2012 r. wpłacała alimenty na konto komornika, powinny być one przekazywane skarżącemu przez komornika w związku z wydaniem zaskarżonej decyzji wstrzymującej alimentację.

Sąd ten wskazał również, że przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ ma obowiązek doprowadzenia rozliczeń pomiędzy funduszem, komornikiem oraz skarżącym do stanu zgodnego z prawem, bez uszczerbku dla uprawnionego do świadczeń alimentacyjnych na mocy wyroku Sądu Okręgowego w Gdańsku z dnia 15 marca 2007 r., sygn. akt IIC 1596/06.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku uwzględnił skargę i na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 a i c w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzekł jak w pkt. 1 sentencji wyroku. Podał, że orzeczenie zawarte w pkt. 2 wyroku znajduje umocowanie w art. 152 p.p.s.a.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosło Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku, zaskarżając wyrok w całości.

Powołując się na art. 174 pkt 1 i pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), powoływanej dalej jako: p.p.s.a., zarzuciło zaskarżonemu wyrokowi:

1) naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r., o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (j.t. Dz. U. z 2012 r. poz. 1228) polegającą na przyjęciu, iż wykluczona jest możliwość uchylenia decyzji przyznającej świadczenia, które ustalone zostały na miniony okres świadczeniowy i zostały pobrane, gdyż takie rozstrzygnięcie może odnosić skutek co do decyzji ustalających prawo do świadczeń alimentacyjnych jedynie na przyszłość, natomiast w sytuacji, gdy upłynął już okres, na jaki świadczenie zostało przyznane, brak jest jakichkolwiek podstaw prawnych do uchylenia lub zmiany decyzji przyznającej świadczenie w trybie przewidzianym przepisem art. 24 ust. 1 ustawy;

2) naruszenie przepisu prawa materialnego poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 24 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w związku z art. 2 pkt 2 a contrario oraz art. 2 pkt 7 lit. a cyt. ustawy wyrażające się w odmowie zastosowania tych przepisów, w sytuacji gdy w okresie świadczeniowym egzekucja świadczeń alimentacyjnych stała się skuteczna;

3) naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez niewłaściwe zastosowanie przepisu art. 24 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, polegające na uznaniu, iż brak jest podstaw prawnych do zastosowania normy określonej tym przepisem i weryfikacji prawa do świadczenia także w części już zrealizowanej, w sytuacji gdy ustalenie konsekwencji przesłanki uzasadniającej uchylenie decyzji rozstrzygającej o przyznaniu świadczenia miało miejsce już po upływie okresu, na jaki przyznano świadczenie, kiedy to decyzja uprawniająca do świadczenia nie była już realizowana bowiem świadczenia przyznane na jej podstawie zostały już wypłacone;

4) naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez niewłaściwą wykładnię przepisu art. 2 pkt. 7 lit. a ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów polegającą na przyjęciu, iż w rozumieniu powyższej regulacji prawnej zwrot świadczenia z funduszu alimentacyjnego pomimo, iż egzekucja przestała być bezskuteczna nie może nastąpić bez wydania decyzji, o której mowa w przepisie art. 24 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, a jednocześnie decyzja taka nie może być wydana w odniesieniu do świadczeń za przeszłe z punktu widzenia daty dokonywania weryfikacji decyzji, okresy;

5) naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez niewłaściwą wykładnię przepisu art. 2 pkt. 7 lit. a oraz art. 24 ust. 1 w zw. z art. 9 ust. 1 oraz art. 2 pkt 11 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów wyrażające się w uzależnieniu przez Sąd I instancji możliwości uchylenia ostatecznej decyzji uprawniającej do świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz uznania świadczeń za nienależnie pobrane od stopnia świadomości i winy osoby pobierającej świadczenia;

6) naruszenie przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt lit. a p.p.s.a. i art. 135 p.p.s.a. poprzez błędne uznanie, że organy orzekające w sprawie bezpodstawnie zastosowały przepis art. 24 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, co doprowadziło do uchylenia decyzji z powodu naruszeń prawa, które w sprawie nie miały miejsca;

7) naruszenie przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez uzasadnienie wyroku w sposób wewnętrznie sprzeczny wyrażający się po pierwsze, w przyjęciu tezy, że okoliczność świadomości strony powinna być pozbawiona znaczenia dla sposobu rozstrzygnięcia sprawy przy jednoznacznym uzależnieniu przez Sąd I instancji możliwości uchylenia decyzji uprawniającej i uznania świadczeń za nienależnie pobrane od winy strony oraz, po drugie, poprzez sformułowanie oceny, że w sytuacji gdy świadczenia już wypłacono nie jest możliwe uchylenie decyzji uprawniającej w trybie art. 24 ust. 1 ustawy lecz zastosowanie powinna znaleźć konstrukcja zwrotu świadczenia nienależnie pobranego, a jednocześnie żądanie owego zwrotu nie może nastąpić bez wcześniejszego uchylenia decyzji uprawniającej.

Powołując się na powyższe wniosło o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi, względnie przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gdańsku do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie na rzecz strony skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W uzasadnieniu wskazało, że zgodnie z art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, organ właściwy wierzyciela oraz marszałek województwa mogą bez zgody osoby uprawnionej albo jej przedstawiciela ustawowego zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczeń, egzekucja stała się skuteczna, członek rodziny nabył prawo do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego albo osoba nienależnie pobrała świadczenia.

Przepis ten przewiduje pozakodeksowy mechanizm weryfikacji decyzji m.in. wydawanych na podstawie przepisów w/w ustawy w zakresie ustalania i przyznawania osobom uprawnionym prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Tryb ten, z mocy art. 163 k.p.a., stanowi uzupełnienie nadzwyczajnych trybów postępowania administracyjnego przewidzianych przez k.p.a., funkcjonując względem nich na zasadzie niekonkurencyjności. Jednocześnie w sprawach nie uregulowanych przez normy ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, w tym przez art. 24 ust.1 tej ustawy, zastosowanie znajdują wprost przepisy k.p.a., także te regulujące kwestię trwałości decyzji ostatecznej, jej obowiązywania w obrocie prawnym i podstawowych zasad oraz skutków jej weryfikacji (art. 25 cyt. ustawy).

Skarżący kasacyjnie wskazał, że w ocenie Sądu I instancji zmiana lub uchylenie w trybie art. 24 ust. 1 ustawy decyzji administracyjnej przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego może dotyczyć jedynie aktu administracyjnego, który nadal reguluje sytuację prawną osoby otrzymującej bieżące świadczenia z funduszu, co oznacza, że wykluczona jest możliwość uchylenia decyzji przyznającej świadczenia, które ustalone zostały na miniony już okres świadczeniowy. Takie rozstrzygnięcie może odnosić skutek co do decyzji ustalających prawo do świadczeń alimentacyjnych jedynie na przyszłość. W ocenie Sądu I instancji decyzja ustalająca prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego posiada walor decyzji konstytutywnej i skutkuje zmianą lub rozwiązaniem stosunku administracyjnoprawnego ex nunc, tj. z chwilą wejścia tej decyzji do obrotu prawnego.

Skarżący kasacyjnie przyznał, że faktem jest, że w sytuacji braku przepisu szczególnego, który stanowiłby inaczej, wszelka zmiana łub uchylenie decyzji ostatecznej następuje jedynie ze skutkiem na przyszłość (ex nunc), bowiem decyzja weryfikowana przyjmuje nową treść, bądź traci moc dopiero z chwilą wydania decyzji uchylającej czy zmieniającej. Nie wynika to wszakże z deklaratoryjnego czy konstytutywnego charakteru decyzji wydawanej w sprawie weryfikacyjnej, lecz z samej istoty mechanizmu uchylenia/zmiany decyzji w rozumieniu art. 154 k.p.a., art. 155 k.p.a., czy też art. 163 k.p.a. W przeciwieństwie do stwierdzenia nieważności decyzji, konstrukcja uchylenia (zmiany) decyzji w powiązaniu z zasadą trwałości decyzji administracyjnej i domniemaniem jej ważności zakłada bowiem, że skutek w postaci wyeliminowania decyzji z obrotu prawnego nastąpić może jedynie z chwilą gdy decyzja uchylająca (zmieniająca) zacznie obowiązywać i może być wykonana. Dotyczy to także trybu weryfikacji przewidzianego przez art. 24 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.

Autor skargi kasacyjnej podniósł, że czym innym jest jednak określenie momentu z jakim następuje weryfikacja decyzji na podstawie art. 24 ust. 1 ww. ustawy, czym innym natomiast możliwy na podstawie tego przepisu zakres weryfikacji decyzji przyznającej świadczenie z funduszu alimentacyjnego.

W ocenie skarżącego kasacyjnie, zarówno przesłanki weryfikacji decyzji na podstawie art. 24 ust. 1 ww. ustawy, jako przepisu szczególnego względem art. 163 k.p.a., czy art. 155 k.p.a., jak i materia ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, w tym ścisłe uzależnienie prawa do ich pobierania od określonej sytuacji faktycznej (m.in. bezskuteczność egzekucji, określone dochody), która w okresie świadczeniowym może ulegać zmianom oraz powiązanie utraty praw do świadczenia ze ściśle określonym zdarzeniem (np. gdy egzekucja stała się skuteczna) wskazują, że weryfikacja prowadzona na podstawie tego przepisu może obejmować decyzję także w części dotyczącej świadczeń już wykonanych, tzn. świadczeń, które na podstawie decyzji przyznającej zostały już wypłacone. Samo wykonanie decyzji nie może stać na przeszkodzie przewidzianej prawem jej weryfikacji, jeśli w ściśle określonym w czasie momencie odpadły przesłanki uzasadniające jej wydanie (lub wydanie jej w takim a nie innym kształcie).

Skutek weryfikacji decyzji następujący ex nunc lub ex tunc, o jakim mowa w wyroku Sądu I instancji, wiąże się z mocą obowiązującą decyzji weryfikowanej. Zgodzić należy się z tym, że celem postępowania administracyjnego prowadzonego w przedmiocie uchylenia/zmiany decyzji administracyjnej jest wyeliminowanie z obrotu prawnego decyzji, która w świetle zmienionego stanu faktycznego stała się niecelowa, wywołujące skutki prawne dopiero od dnia wydania ostatecznej decyzji uchylającej czy zmieniającej. Pogląd ten nie stoi wszakże w sprzeczności z możliwością uchylenia w tym trybie decyzji już wykonanej, kształtującej prawo strony do już zrealizowanych świadczeń okresowych. Celem weryfikacji decyzji jest bowiem pozbawienie jej mocy obowiązującej, co prowadzić ma do obalenia podstaw ukształtowanego decyzją uprawnienia strony (w tym przypadku uprawnienia do świadczeń w określonym czasie okresu świadczeniowego), czyli pozbawienia strony nabytego prawa do świadczeń (tak WSA w Gdańsku w wyroku z 27 maja 2009., sygn. II SA/Gd 155/09) ze skutkiem na przyszłość.

Przyjąć przy tym należy, że "nabyte prawo do świadczeń" to nie tylko prawo do uzyskania stosownych świadczeń ale także prawo do zachowania wynikłego z realizacji świadczenia przysporzenia majątkowego, co ma istotne znaczenie w kontekście ewentualnego uznania świadczeń za nienależnie pobrane. Kwestia ta stanowi już jednak osobne zagadnienie. To, czy nabyte a następnie utracone prawo do świadczeń zostało przez stronę w międzyczasie zrealizowane, innymi słowy, czy świadczenia przyznane decyzją zostały już wypłacone i czy w związku z tym podlegać będą ewentualnemu zwrotowi, nie jest przedmiotem decyzji wydawanej w oparciu o art. 24 ust. 1 cyt. ustawy lecz rozpatrywane być może ewentualnie w kontekście tzw. zwrotu należności z tytułu otrzymanych przez osobę uprawnioną świadczeń z funduszu alimentacyjnego w osobnym postępowaniu przewidzianym zgodnie z przepisem art. 23 cyt. ustawy. Postępowanie prowadzone w tym trybie może mieć miejsce jedynie po zakończeniu okresu świadczeniowego lub po uchyleniu decyzji w sprawie przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Wówczas organ właściwy wierzyciela uprawniony jest do wydania decyzji administracyjnej w sprawie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń.

Za takim sposobem interpretacji przemawiają także względy celowościowe. Skoro zamiarem ustawodawcy było uczynić z art. 24 ust. 1 cyt. ustawy w połączeniu z konstrukcją zwrotu świadczeń nienależnie pobranych, szczególne narzędzie reakcji na zmiany zachodzące w sytuacji strony, na skutek których uwzględniwszy cele ustawy odpadły przesłanki uzasadniające zachowanie prawa strony do przyznanych świadczeń alimentacyjnych, to przeszkodą w weryfikacji decyzji przyznającej te świadczenia nie może być jedynie fakt, iż następuje ona niejako post factum, a więc w krótszym lub dłuższym okresie po wystąpieniu przesłanki do pozbawienia lub zmiany zakresu świadczeń. W przeciwnym razie występujący na skutek wystąpienia ściśle określonych i mających miejsce w danym czasie zdarzeń (jak np. skuteczność egzekucji) mechanizm utraty praw nabytych z decyzji przyznającej świadczenie alimentacyjne przestałby funkcjonować. Skarżący kasacyjnie nie podzielił poglądu zaprezentowanego w wyroku NSA z dnia 8 lutego 2012r., sygn. akt I OSK 1662/11, przywołanego przez Sąd I instancji.

Skarżący kasacyjnie zwrócił uwagę, że z okoliczności faktycznych sprawy potwierdzonych stosownymi dowodami jednoznacznie wynikało, że informacja o skuteczności egzekucji, tj. o dokonanej na rzecz wierzyciela przez dłużnika alimentacyjnego spłacie zadłużenia alimentacyjnego w wysokości 4000 zł odbyła się za pośrednictwem komornika sądowego w dniu 24 stycznia 2012 r. Bezsporne jest zatem, że w trakcie okresu świadczeniowego trwającego od 1 października 2011 r. do dnia 30 września 2012 r. doszło do kumulacji świadczeń przysługujących osobie uprawnionej z tytułu świadczeń alimentacyjnych oraz z wpłat bezpośrednich z tytułu zaległych alimentów dokonanych przez dłużnika alimentacyjnego a potwierdzonych przez komornika sądowego.

W związku z powyższym w sprawie spełniona została jedna z przesłanek, od której art. 24 ust. 1 ustawy uzależnia możliwość weryfikacji ostatecznej decyzji uprawniającej do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, to jest egzekucja stała się skuteczna. Kwestionując możliwość zastosowania wyrażonej powyższym przepisem normy, Sąd I instancji dopuścił się, zdaniem skarżącego kasacyjnie, naruszenie prawa materialnego poprzez jego niewłaściwe zastosowanie (odmowę zastosowania).

Skarżący kasacyjnie wskazał, że przyjmując tezę o braku możliwości uchylania w oparciu o art. 24 ust. 1 ustawy decyzji przyznających prawo do świadczeń na okresy przeszłe z perspektywy dnia dokonywanej weryfikacji (decyzji, na mocy których strona już pobrała świadczenia), Sąd I instancji wskazuje, że w takich przypadkach można jedynie wykorzystywać instytucję zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, to jest uznać, że świadczenia już wypłacone stały się świadczeniami nienależnie pobranymi w rozumieniu art. 2 pkt 7 ustawy. Jednocześnie Sąd I instancji wyklucza możliwość żądania zwrotu świadczeń w sytuacji, gdy decyzja świadczenia te przyznająca nie została uchylona i obowiązywała w chwili, gdy świadczenia pobierano. Z jednej więc strony, zdaniem tego Sądu, by żądać zwrotu świadczeń trzeba uchylić decyzję uprawniającą do tych świadczeń, z drugiej zaś, w przypadku świadczeń już pobranych decyzji uchylić nie można a zatem, nie można także żądać zwrotu wypłaconych na jej podstawie świadczeń. W ocenie autora skargi kasacyjnej, w konsekwencji Sąd I instancji przeczy własnemu stanowisku jakoby do świadczeń już wypłaconych w miejsce instytucji uchylenia decyzji należało stosować jedynie instytucję zwrotu świadczeń.

Skarżący kasacyjnie nie zgodził się także z oceną Sądu I instancji, by w rozumieniu przepisu art. 2 pkt. 7 lit. a ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone w okresie od lutego do kwietnia 2012 r. nie były świadczeniami nienależnie pobranymi.

Wskazał, że w niniejszej sprawie ocena organu odwoławczego obejmowała wystąpienie przesłanki określonej przepisem art. 2 pkt 7 lit. a ustawy, a nie przesłanki określonej art. 2 pkt 7 lit. d ustawy. Tak więc przyjmując, że nieuniknioną konsekwencją wystąpienia sytuacji, w której skuteczność egzekucji miała miejsce w tym samym czasie, w którym doszło do wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego, zasadnym było uznanie, że świadczenia te zostały nienależnie pobrane, co z kolei skutkowało uchyleniem decyzji przyznającej prawo do świadczeń alimentacyjnych w trybie przepisu art. 24 ust. 1 ustawy. Autor skargi kasacyjnej pokreślił fakt, że zastosowanie art. 24 ust. 1 ustawy oraz art. 2 pkt 7 lit. a ustawy w żadnym razie nie jest wynikiem ocen dokonywanych w kategoriach winy, sankcji, czy też stawiania jakichkolwiek zarzutów osobie uprawnionej do świadczeń alimentacyjnych reprezentowanej przez opiekuna prawnego. Istotą prowadzonego postępowania administracyjnego było jedynie wykazanie i potwierdzenie wystąpienia w tym samym czasie sytuacji, w której doszło do jednoczesnej wypłaty świadczenia z funduszu alimentacyjnego i skuteczności egzekucji alimentów. Wina osoby pobierającej świadczenia (jej przedstawiciela) nie jest okolicznością, od której zależna jest możliwość weryfikacji ostatecznej decyzji uprawniającej, czy też kwalifikacji świadczeń jako nienależnie pobranych. Ani art. 2 pkt 7, ani art. 24 ust. 1 ustawy nie posługuje się bowiem kategorią winy, czy świadomości strony, co z resztą przyznaje Sąd I instancji jednocześnie jednak kwestionując wyrażone w tej kwestii przez SKO stanowisko. W myśl paremii lege non disinguente nec nostrum est distingere, nie można w definicji świadczenia nienależnie pobranego (art. 2 pkt 7 cyt. ustawy) wyróżniać dodatkowych elementów (przesłanek), których ustawa wprost nie formułuje.

Jeśli więc w przepisie art. 2 pkt 7 lit. a ustawy mowa jest o "zaistnieniu okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części" bez konieczności badania, czy określony podmiot miał świadomość co do momentu, w którym wystąpiła skuteczność egzekucji, czy też nie miał takiej świadomości, to przyjąć należy, że wystąpienie w okresie świadczeniowym, w którym osoba uprawniona otrzymała świadczenia alimentacyjne skuteczności egzekucji świadczeń alimentacyjnych wypełnia hipotezę art. 2 pkt 7 lit. a ustawy. Zawężając w sposób nieuprawniony ustawową definicję nienależnie pobranego świadczenia Sąd I instancji naruszył w ocenie skarżącego kasacyjnie art. 2 pkt 7 lit. a w zw. z art. 9 ust. 1 i art. 2 pkt 11 ustawy, co prowadzi do sytuacji, w której osoba uprawniona do alimentów zachowuje prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego także w części obejmującej okres, gdy alimenty były świadczone przez dłużnika.

Autor skargi kasacyjnej zwrócił też uwagę na kolejną – jego zdaniem - sprzeczność w ocenach dokonanych i przedstawionych przez Sąd I instancji, polegającą na tym, że Sąd I instancji stwierdza, że okoliczność braku świadomości skarżącego powinna być okolicznością pozostającą bez wpływu na treść rozstrzygnięcia, po czym stwierdza, że rozstrzygnięcie oparte o ten pogląd było błędne. Powyższe uzasadnia, niezależnie od zarzutów naruszenia prawa materialnego, postawienie także zarzutu naruszenia przez Sąd I instancji art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez wadliwe skonstruowanie uzasadnienia wyroku. Wpływ tego naruszenia na wynik sprawy wyraża się w braku jasności co do stanowiska Sądu oraz przyjętej w sprawie interpretacji przepisów ustawy.

Skarżący kasacyjnie wskazał, że zdaniem Sądu I instancji brak świadomości skarżącego co do skuteczności egzekucji dobrze uwypukla konsekwencje wynikające z braku prawidłowej współpracy pomiędzy organami MOPS i Komornikiem Sądowym oraz błędnej wykładni art. 24 i art. 2 ust. 7 ustawy, przez co osoba uprawniona do alimentów bez jakiejkolwiek winy jej opiekuna została pozbawiona świadczeń alimentacyjnych i nie otrzymała ich w żadnej formie ani od komornika, ani z funduszu alimentacyjnego, ani od dłużniczki. Skarżący kasacyjnie podkreślił, że alimenty egzekwowane w drodze egzekucji komorniczej są świadczeniami odrębnie uregulowanymi prawnie od świadczeń alimentacyjnych wypłacanych z funduszu alimentacyjnego uregulowanych przepisami ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zależność pomiędzy w/w świadczeniami polega na tym, że pomoc państwa w postaci zapewnienia osobom uprawionym prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego następuje w sytuacji, gdy dłużnik nie wywiązuje się z obowiązku płacenia alimentów na rzecz osób uprawnionych. Ocena współpracy pomiędzy komornikiem sądowym (organem egzekucyjnym) a Miejskim Ośrodkiem Pomocy Społecznej (organem przyznającym i wypłacającym świadczenia z funduszu alimentacyjnego) nie stanowi przedmiotu postępowania w prowadzonej sprawie wystąpienia przesłanek uzasadniających uchylenie w trybie art. 24 ust. 1 ustawy decyzji rozstrzygającej o przyznaniu świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Istotne jest jedynie, czy w okresie świadczeniowym doszło do "kumulacji świadczeń" w postaci skutecznie wyegzekwowanych alimentów z jednej strony oraz świadczenia wypłacanego z funduszu alimentacyjnego, z drugiej.

Z dyspozycji przepisu art. 2 pkt 7 lit. a ustawy wynika jednoznacznie, że w sytuacji gdy w okresie pobierania wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego (tj. w okresie świadczeniowym trwającym zgodnie z ustawą od dnia 1 października do dnia 30 września następnego roku kalendarzowego) zaistniały okoliczności powodujące ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części, takie świadczenia uznaje się za świadczenia nienależnie pobrane. W sytuacji gdy w trakcie okresu świadczeniowego, kiedy osobie uprawnionej wypłacane zostają miesięcznie świadczenia z funduszu alimentacyjnego, potwierdzona zostaje skuteczność egzekucji dochodzi do kumulacji tych świadczeń, czego konsekwencją jest uznanie świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego za świadczenia nienależnie pobrane. Taki stan sprawy wynika z samej istoty przyznania osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W rozumieniu przepisu art. 2 pkt 7 lit. a ustawy istotnym jedynie jest ustalenie, czy w okresie świadczeniowym wystąpiła okoliczność powodująca ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części.

Skoro więc w przedmiotowej sprawie skuteczność egzekucji wystąpiła w trakcie okresu świadczeniowego 2011/2012, oznacza to, że w sprawie nie można mówić o bezskuteczności egzekucji w rozumieniu art. 2 pkt. 2 ustawy. Tym samym przestała być spełniona przesłanka, o której mowa w art. 9 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 11 ustawy. Uprawnienie strony do świadczeń z funduszu za okres, kiedy egzekucja stała się skuteczna, należało zatem zweryfikować zgodnie z art. 24 ust. 1 ustawy. Jednocześnie świadczenia z funduszu wypłacone w okresie, gdy egzekucja stała się skuteczna i odpadło prawo strony do tych świadczeń, stały się świadczeniami nienależnie pobranymi z uwagi na zaistnienie okoliczności powodujących ustanie wypłaty świadczenia w części obejmującej ten okres, co wynika to z art. 2 pkt 7 lit. a w zw. z art. 2 pkt 11 ustawy.

Z przedstawionej wyżej argumentacji wynika zdaniem autora skargi kasacyjnej, że brak było podstaw do zastosowania przez Sąd I instancji art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 p.p.s.a., co czyni uzasadnionym wniesienie niniejszej skargi kasacyjnej.

W piśmie procesowym z dnia 17 grudnia 2014 r. skarżący wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej, przyłączając się do argumentacji zawartej w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Stosownie do treści art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), powoływanej dalej jako p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki zostały określone w art. 183 § 2 p.p.s.a. Żadna z przesłanek nieważności postępowania w niniejszej sprawie nie występuje. Związanie granicami skargi kasacyjnej oznacza, że Naczelny Sąd Administracyjny może poruszać się tylko w ramach przytoczonych zarzutów wyjaśnionych w uzasadnieniu, gdyż ten element skargi należy traktować jako całość.

Granice skargi kasacyjnej wyznaczają między innymi wymienione w art. 176 p.p.s.a. podstawy kasacyjne, które zgodnie z art. 174 tej ustawy mogą stanowić: 1) naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Skarga kasacyjna powinna czynić zadość wymaganiom pisma procesowego oraz m.in. wskazywać podstawy kasacyjne przez powołanie konkretnych przepisów prawa, którym według strony skarżącej uchybił sąd oraz określenie sposobu ich naruszenia, a w razie zgłoszenia zarzutu naruszenia prawa procesowego, dodatkowo wykazać, że wskazywane uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

W niniejszej sprawie skarżący kasacyjnie w podstawach skargi kasacyjnej powołał się zarówno na pkt 1 art. 174 p.p.s.a., jak i na pkt 2 tego przepisu prawa. W takich przypadkach, co do zasady, w pierwszej kolejności badaniu podlegają zarzuty naruszenia prawa procesowego, co wynika z celowościowej wykładni art. 188 p.p.s.a. W sytuacji, gdy postawiony w skardze kasacyjnej zarzut procesowy jest w istocie konsekwencją zarzutów dotyczących naruszenia prawa materialnego, uzasadnione jest dokonanie jego oceny w ramach analizy tych właśnie zarzutów (materialnych).

Zgodnie z art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009 r., Nr 1, poz. 7 ze zm., powoływanej dalej jako u.p.o.u.a.) w - mającym zastosowanie w niniejszej sprawie brzmieniu obowiązującym przed zmianą przepisów owej ustawy ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. Nr 205, poz. 1212) w związku z art. 3 ustawy zmieniającej - organ właściwy wierzyciela oraz marszałek województwa mogą bez zgody osoby uprawnionej albo jej przedstawiciela ustawowego zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczeń, egzekucja stała się skuteczna, członek rodziny nabył prawo do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego albo osoba nienależnie pobrała świadczenia.

Przepis ten przewiduje tryb weryfikacji decyzji wydawanych na podstawie przepisów u.p.o.u.a. w zakresie ustalania i przyznawania osobom uprawnionym prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Przepis ten jest przepisem szczególnym, o jakim mowa w art. 163 k.p.a., dającym organowi administracji publicznej możliwość uchylenia lub zmiany decyzji, na mocy której strona nabyła prawo także w innych przypadkach i na innych zasadach niż określone w rozdziale 13 działu II k.p.a. Zgodnie z art. 25 u.p.o.u.a., w sprawach nieuregulowanych przez przepisy ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów stosuje się odpowiednio przepisy k.p.a., a zatem także te regulujące kwestię trwałości decyzji ostatecznej, jej obowiązywania w obrocie prawnym i podstawowych zasad oraz skutków jej weryfikacji.

Prawidłowo zauważa w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd I instancji, że zmiana lub uchylenie w trybie art. 24 ust. 1 ustawy decyzji administracyjnej przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego może dotyczyć jedynie aktu administracyjnego, który nadal reguluje sytuację prawną osoby otrzymującej bieżące świadczenia z funduszu, co oznacza, że wykluczona jest możliwość uchylenia decyzji przyznającej świadczenia, które ustalone zostały na miniony już okres świadczeniowy, lecz z faktu tego wyciąga błędne wnioski.

Trafnie podnosi autor skargi kasacyjnej, że w sytuacji braku przepisu szczególnego, który stanowiłby inaczej, wszelka zmiana lub uchylenie decyzji ostatecznej następuje jedynie ze skutkiem na przyszłość (ex nunc), bowiem decyzja weryfikowana przyjmuje nową treść, bądź traci moc dopiero z chwilą wydania decyzji uchylającej czy zmieniającej. Nie wynika to z deklaratoryjnego czy konstytutywnego charakteru decyzji wydawanej w sprawie weryfikacyjnej, lecz z samej istoty mechanizmu uchylenia/zmiany decyzji w rozumieniu art. 154 k.p.a., art. 155 k.p.a., czy też art. 163 k.p.a. W przeciwieństwie do stwierdzenia nieważności decyzji, konstrukcja uchylenia (zmiany) decyzji w powiązaniu z zasadą trwałości decyzji administracyjnej i domniemaniem jej ważności zakłada bowiem, że skutek w postaci wyeliminowania decyzji z obrotu prawnego nastąpić może jedynie z chwilą gdy decyzja uchylająca (zmieniająca) zacznie obowiązywać i może być wykonana. Dotyczy to także trybu weryfikacji przewidzianego przez art. 24 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów.

Celem postępowania administracyjnego prowadzonego w przedmiocie uchylenia/zmiany decyzji administracyjnej jest wyeliminowanie z obrotu prawnego decyzji, która w świetle zmienionego stanu faktycznego stała się niecelowa, wywołująca skutki prawne dopiero od dnia wydania ostatecznej decyzji uchylającej czy zmieniającej. Celem weryfikacji decyzji jest bowiem pozbawienie jej mocy obowiązującej, co prowadzić ma do obalenia podstaw ukształtowanego decyzją uprawnienia strony (w tym przypadku uprawnienia do świadczeń w określonym czasie okresu świadczeniowego), czyli pozbawienia strony nabytego prawa do świadczeń ze skutkiem na przyszłość. Zgodzić się należy z autorem skargi kasacyjnej, że "nabyte prawo do świadczeń" to nie tylko prawo do uzyskania stosownych świadczeń ale także prawo do zachowania wynikłego z realizacji świadczenia przysporzenia majątkowego.

Trafnie zauważa autor skargi kasacyjnej, że to, czy świadczenia przyznane decyzją zostały już wypłacone i czy w związku z tym podlegać będą ewentualnemu zwrotowi, nie jest przedmiotem decyzji wydawanej na podstawie art. 24 ust. 1 u.p.o.u.a., lecz rozpatrywane być może ewentualnie w kontekście tzw. zwrotu należności z tytułu otrzymanych przez osobę uprawnioną świadczeń z funduszu alimentacyjnego w osobnym postępowaniu przewidzianym zgodnie z przepisem art. 23 u.p.o.u.a. Postępowanie prowadzone w tym trybie (art. 23 u.p.o.u.a.) może mieć miejsce jedynie po zakończeniu okresu świadczeniowego lub po uchyleniu decyzji w sprawie przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W niniejszej sprawie przedmiotem kontroli Sądu I instancji była decyzja wydana na podstawie art. 24 ust. 1 u.p.o.u.a. Decyzja ta została wydana w trakcie okresu świadczeniowego trwającego od 1 października 2011 r. do dnia 30 września 2012 r. Powoływanie się w tej sytuacji przez Sąd I instancji na pogląd wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 8 lutego 2012r., sygn. akt I OSK 1662/11 jest o tyle nietrafny, że ww. wyrok został wydany w innych okolicznościach faktycznych sprawy. W wyroku tym Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że w stanie faktycznym rozpatrywanej sprawy, skoro rozstrzygnięcie dotyczyło wypłaconych w przeszłości świadczeń, przepis art. 24 ust. 1 w związku z art. 2 pkt 7 lit. d u.p.o.u.a., nie miały w sprawie zastosowania.

Z okoliczności faktycznych niniejszej sprawy wynika, że informacja o skuteczności egzekucji, tj. o dokonanej na rzecz wierzyciela przez dłużnika alimentacyjnego spłacie zadłużenia alimentacyjnego w wysokości 4000 zł odbyła się za pośrednictwem komornika sądowego w dniu 24 stycznia 2012 r. Bezsporne jest zatem, że w trakcie okresu świadczeniowego trwającego od 1 października 2011 r. do dnia 30 września 2012 r. doszło do kumulacji świadczeń przysługujących osobie uprawnionej z tytułu świadczeń alimentacyjnych oraz z wpłat bezpośrednich z tytułu zaległych alimentów dokonanych przez dłużnika alimentacyjnego a potwierdzonych przez komornika sądowego, w związku z powyższym w sprawie spełniona została jedna z przesłanek, od której art. 24 ust. 1 u.p.o.u.a. uzależnia możliwość weryfikacji ostatecznej decyzji uprawniającej do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, to jest egzekucja stała się skuteczna. Za trafny uznać należy podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut, że kwestionując możliwość zastosowania w okolicznościach sprawy art. 24 ust. 1 u.p.o.u.a., Sąd I instancji dopuścił się naruszenia prawa materialnego poprzez jego niewłaściwe zastosowanie (odmowę zastosowania).

Za trafny również uznać należy podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 24 ust. 1 w związku z art. 2 pkt 2 a contrario oraz art. 2 pkt 7 lit. a u.p.o.u.a. wyrażające się w odmowie zastosowania tych przepisów, w sytuacji gdy w okresie świadczeniowym egzekucja świadczeń alimentacyjnych stała się skuteczna.

Zgodnie z art. 2 pkt 7 lit. a u.p.o.u.a., ilekroć w ustawie jest mowa o nienależnie pobranym świadczeniu – oznacza to świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części. Przedmiotem oceny organu odwoławczego w decyzji wydanej przez ten organ było wystąpienie przesłanki określonej art. 2 pkt 7 lit. a u.p.o.u.a. Zgodzić się należy z autorem skargi kasacyjnej, że konsekwencją wystąpienia sytuacji, w której skuteczność egzekucji miała miejsce w tym samym czasie, w którym doszło do wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego, zasadnym było uznanie, że świadczenia te zostały nienależnie pobrane, co z kolei skutkowało uchyleniem decyzji przyznającej prawo do świadczeń alimentacyjnych w trybie art. 24 ust. 1 u.p.o.u.a. Zastosowanie art. 24 ust. 1 oraz art. 2 pkt 7 lit. a u.p.o.u.a. nie jest wynikiem ocen dokonywanych w kategoriach winy. Istotą prowadzonego postępowania administracyjnego było jedynie wykazanie i potwierdzenie wystąpienia w tym samym czasie sytuacji, w której doszło do jednoczesnej wypłaty świadczenia z funduszu alimentacyjnego i skuteczności egzekucji alimentów. Wina osoby pobierającej świadczenia (jej przedstawiciela) nie jest okolicznością, od której zależna jest możliwość weryfikacji ostatecznej decyzji uprawniającej, czy kwalifikacji świadczeń jako nienależnie pobranych. Ani art. 2 pkt 7, ani art. 24 ust. 1 u.p.o.u.a. nie posługuje się bowiem kategorią winy, czy świadomości strony.

Trafnie podnosi autor skargi kasacyjnej, że jeśli w przepisie art. 2 pkt 7 lit. a u.p.o.u.a. mowa jest o "zaistnieniu okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części" bez konieczności badania, czy określony podmiot miał świadomość co do momentu, w którym wystąpiła skuteczność egzekucji, czy takiej świadomości nie miał, to przyjąć należy, że wystąpienie w okresie świadczeniowym, w którym osoba uprawniona otrzymała świadczenia alimentacyjne skuteczności egzekucji świadczeń alimentacyjnych wypełnia hipotezę art. 2 pkt 7 lit. a u.p.o.u.a. Zawężając w sposób nieuprawniony ustawową definicję nienależnie pobranego świadczenia Sąd I instancji naruszył w art. 2 pkt 7 lit. a w zw. z art. 9 ust. 1 i art. 2 pkt 11 u.p.o.u.a. ustawy, co prowadzi do sytuacji, w której osoba uprawniona do alimentów zachowuje prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego także w części obejmującej okres, gdy alimenty były świadczone przez dłużnika.

Zgodzić się należy ze stanowiskiem skarżącego kasacyjnie, że z dyspozycji art. 2 pkt 7 lit. a u.p.o.u.a. wynika, że w sytuacji gdy w okresie pobierania wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego (tj. w okresie świadczeniowym trwającym zgodnie z ustawą od dnia 1 października do dnia 30 września następnego roku kalendarzowego) zaistniały okoliczności powodujące ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części, takie świadczenia uznaje się za świadczenia nienależnie pobrane. W sytuacji gdy w trakcie okresu świadczeniowego, kiedy osobie uprawnionej wypłacane zostają miesięcznie świadczenia z funduszu alimentacyjnego, potwierdzona zostaje skuteczność egzekucji dochodzi do kumulacji tych świadczeń, czego konsekwencją jest uznanie świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego za świadczenia nienależnie pobrane. Taki stan sprawy wynika z samej istoty przyznania osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W rozumieniu przepisu art. 2 pkt 7 lit. a u.p.o.u.a. istotnym jedynie jest ustalenie, czy w okresie świadczeniowym wystąpiła okoliczność powodująca ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części.

Trafnie podnosi skarżący kasacyjnie, że skoro w niniejszej sprawie skuteczność egzekucji wystąpiła w trakcie okresu świadczeniowego 2011/2012, oznacza to, że w sprawie nie można mówić o bezskuteczności egzekucji w rozumieniu art. 2 pkt 2 u.p.o.u.a. Tym samym przestała być spełniona przesłanka, o której mowa w art. 9 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 11 u.p.o.u.a. Uprawnienie strony do świadczeń z funduszu za okres, kiedy egzekucja stała się skuteczna, należało zatem zweryfikować zgodnie z art. 24 ust. 1 u.p.o.u.a. Jednocześnie świadczenia z funduszu wypłacone w okresie, gdy egzekucja stała się skuteczna i odpadło prawo strony do tych świadczeń, stały się świadczeniami nienależnie pobranymi z uwagi na zaistnienie okoliczności powodujących ustanie wypłaty świadczenia w części obejmującej ten okres, co wynika to z art. 2 pkt 7 lit. a w zw. z art. 2 pkt 11 u.p.o.u.a.

Zgodzić się należy ze stanowiskiem skarżącego kasacyjnie, że w tej sytuacji brak było podstaw do zastosowania przez Sąd I instancji art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 p.p.s.a.

Jako uchybienie procesowe pozostające bez wpływu na wynik sprawy uznać należało podnoszone w skardze kasacyjnej sprzeczności zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku mające uzasadniać zarzut naruszenia przez ten Sąd art. 141 § 4 p.p.s.a. a dotyczące braku świadomości skarżącego w zakresie nienależnie pobranego świadczenia i wpływu owego braku na treść rozstrzygnięcia oraz treści decyzji wydanej na podstawie art. 24 ust. 1 u.p.o.u.a. Trafnie zauważa w uzasadnieniu skargi kasacyjnej jej autor, że alimenty egzekwowane w drodze egzekucji komorniczej są świadczeniami odrębnie uregulowanymi prawnie od świadczeń alimentacyjnych wypłacanych z funduszu alimentacyjnego uregulowanych przepisami u.p.o.u.a. Zależność pomiędzy w/w świadczeniami polega na tym, że pomoc państwa w postaci zapewnienia osobom uprawionym prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego następuje w sytuacji, gdy dłużnik nie wywiązuje się z obowiązku płacenia alimentów na rzecz osób uprawnionych. Ocena współpracy pomiędzy komornikiem sądowym (organem egzekucyjnym) a Miejskim Ośrodkiem Pomocy Społecznej (organem przyznającym i wypłacającym świadczenia z funduszu alimentacyjnego) nie stanowi przedmiotu postępowania w prowadzonej sprawie wystąpienia przesłanek uzasadniających uchylenie w trybie art. 24 ust. 1 ustawy decyzji rozstrzygającej o przyznaniu świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Istotne jest jedynie, czy w okresie świadczeniowym doszło do "kumulacji świadczeń" w postaci skutecznie wyegzekwowanych alimentów z jednej strony oraz świadczenia wypłacanego z funduszu alimentacyjnego, z drugiej.

W świetle powyższego podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty dotyczące naruszenia prawa materialnego uznać należało za usprawiedliwione. Skarga kasacyjna podlegała zatem uwzględnieniu, zaskarżony wyrok uchyleniu a skarga wniesiona do Sądu I instancji oddaleniu, co orzeczono na podstawie art. 188 w związku z art. 193 i art. 151 p.p.s.a.

Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 207 § 2 p.p.s.a. odstąpił od zasądzenia zwrotu kosów postępowania kasacyjnego w całości od H. G. na rzecz Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku.