Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt II SA/Lu 658/20
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2021-01-07 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a pkt 1
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Grymuza Asesor sądowy Jerzy Parchomiuk (sprawozdawca) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 7 stycznia 2021 r. sprawy ze skargi G. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] sierpnia 2020 r., znak: [...], w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wójta Gminy B. z dnia [...] maja 2020 r., znak: [...]; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz G. J. kwotę [...] złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania


UZASADNIENIE

Zaskarżoną do sądu decyzją z [...] sierpnia 2020 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpatrzeniu odwołania G. J. (dalej jako: skarżący) utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy B. z [...] maja 2020 r. w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego.

Decyzja została wydana w następującym stanie sprawy:

Wnioskiem z [...] kwietnia 2020 r. skarżący zwrócił się o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawnym bratem T. J..

Decyzją z [...] maja 2020 r. organ I instancji odmówił przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu organ wskazał, że rodzice osoby wymagającej opieki, tj. T. J., nie posiadają orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, w związku z powyższym nie został spełniony warunek wynikający z art. 17 ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111; dalej jako: u.ś.r.).

W odwołaniu od decyzji pełnomocnik skarżącego zarzucił błędne zastosowanie art. 17 ust. 1a u.ś.r., wskazując na konieczność uwzględnienia wyników wykładni systemowej i celowościowej, a nie wyłącznie językowej tego przepisu.

Po rozpatrzeniu odwołania decyzją z [...] sierpnia 2020 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy organu I instancji.

Uzasadniając rozstrzygnięcie Kolegium powołało się na ustalenia poczynione w toku wywiadu środowiskowego, przeprowadzonego ze skarżącym w dniu [...] lipca 2020 r. przez organ I instancji na polecenie Kolegium. Z ustaleń wynika, że T. J., z uwagi na znaczny stopień niepełnosprawności, wymaga stałej opieki i pomocy osób drugich, we wszystkich czynnościach. Jest osobą leżącą, nie chodzi samodzielnie, porusza się jedynie na wózku inwalidzkim, większość czasu przebywa w łóżku. Ma przykurcz rąk i nóg, nie mówi, samodzielnie nie siedzi. Wymaga pomocy w ubieraniu, zmianie pampersów, utrzymaniu higieny osobistej, przygotowywaniu i podawaniu posiłków, napojów i leków. G. J. zamieszkuje wspólnie z bratem

i sprawuje bezpośrednią opiekę nad nim. Przygotowuje i podaje posiłki, sprząta, dba o higienę osobistą, podaje leki, zmienia pampersy, ubiera brata, realizuje recepty, zamawia wizyty lekarskie, dba o czysta odzież i pościel, robi zakupy. Pomocy udzielają również rodzice, tj. podają napoje, oklepują go, smarują kremami w celu zapobiegania odleżynom i odparzeniom. W ocenie pracownika socjalnego rodzice, ze względu na swój stan zdrowia nie są w stanie sprawować pełnej i efektywnej opieki nad synem. D. J. ma 73 lata, jest osobą o ograniczonej sprawności fizycznej, po przebytej operacji stawu biodrowego leczy się na nadciśnienie tętnicze, zwyrodnienie stawów kolanowych, porusza się przy pomocy kul. J. J. ma 79 lat, od kilkunastu lat leczy się na nadciśnienie tętnicze, choroby kręgosłupa, choroby serca, jest po przebytym zawale serca. Rodzice T. J. nie posiadają orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. W miarę możliwości pomagają w opiece nad synem. G. J. pobiera specjalny zasiłek opiekuńczy. W ocenie pracownika socjalnego G. J. mógłby podjąć zatrudnienie w niewielkim zakresie. D. i J. J. oświadczyli, że nie są w stanie całodobowo opiekować się synem, ze względu na zły stan ich zdrowia. Pomagają synowi G. w opiece nad T. jedynie w formie podawania leków, zrobienia herbaty i częściowo przy utrzymaniu higieny osobistej. Czynności te wykonują podczas nieobecności G. , wtedy gdy musi wyjechać do lekarza.

Powołując się na przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, Kolegium wywiodło, że zobowiązany do alimentacji w dalszej kolejności może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności nie jest w stanie, z uwagi na swój stan zdrowia, takiej pomocy świadczyć. Nie kwestionując faktycznego sprawowania opieki przez skarżącego nad bratem, jak również szerokiego zakresu tej opieki, Kolegium zauważyło, iż G. J. nie jest osobą spokrewnioną z bratem T. w pierwszym stopniu. Rodzice braci żyją i nie legitymują się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności, co uzasadnia odmowne załatwienie wniosku, zgodnie z literalnym brzmieniem przepisów ustawy. Wykładnia językowa przepisu art. 17 ust. 1a pkt 2 i pkt 3 u.ś.r. pozwala stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne aby ocena, czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Organy orzekając w sprawach świadczeń pielęgnacyjnych nie mają wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni ocenić, że dane schorzenia rzeczywiście uniemożliwiają sprawowanie opieki. Decydujące są jedynie przyczyny obiektywne, do których ustawodawca zalicza legitymowanie się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. D. i J. J. nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Mimo wieku

i stanu zdrowia, w miarę możliwości pomagają w opiece nad niepełnosprawnym synem, na co wskazują zarówno ustalenia organu jak i oświadczenie Państwa J. . Z akt sprawy wynika, że wnioskodawca, wymagający opieki brat T. oraz rodzice zamieszkują pod jedynym adresem i wspólnie opiekują się niepełnosprawnym T. J., co uzasadnia stwierdzenie, że opieka jest naprzemienna

i sprawowana przez wszystkich członków rodziny. Powyższa konstatacja znajduje również uzasadnienie we wnioskach pracownika socjalnego przeprowadzającego wywiad środowiskowy, który wskazał, że G. J. mógłby podjąć zatrudnienie w niewielkim zakresie.

W skardze do sądu administracyjnego na decyzję Kolegium pełnomocnik G. J. zarzucił rażące naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się brata, będącego jednocześnie opiekunem osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż opieka ta powinna być sprawowana przez zstępnych niepełnosprawnego, którzy nie posiadają orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas, gdy funkcjonalna wykładnia ww. przepisów powinna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia. Ponadto pełnomocnik zarzucił naruszenie art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącego w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

W oparciu o tak sformułowane zarzuty pełnomocnik wniósł o uchylenie decyzji organów obydwu instancji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.

Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2020 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325, ze zm.).

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa skutkującym koniecznością jej uchylenia. Z uwagi na to, że uchybieniami dotknięta jest także decyzja wydana w I instancji, należało uchylić również i tą decyzję, działając w oparciu o art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325, ze zm.; dalej jako: p.p.s.a.). Nie wszystkie argumenty podniesione w skardze zasługują na uwzględnienie, tym niemniej jednak sąd administracyjny nie jest związany zarzutami skargi i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 p.p.s.a.), stąd ma dokonać kompleksowej oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu, niezależnie od zasadności argumentów podnoszonych w skardze.

W tym kontekście należy zauważyć, że zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 u.ś.r. jest niezasadny o tyle, że – jak wynika z uzasadnień decyzji organów obydwu instancji –przyczyną odmowy przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego nie był co do zasady brak związku pomiędzy rezygnacją (niepodejmowaniem zatrudnienia)

i koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym bratem. Istota sporu w rozpoznawanej sprawie jest inna – sprowadza się do prawidłowej wykładni

i zastosowania art. 17 ust. 1a u.ś.r.

Dla uporządkowania wywodu należy przypomnieć, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: (1) matce albo ojcu, (2) opiekunowi faktycznemu dziecka, (3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny

i systemie pieczy zastępczej, (4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji (art. 17 ust. 1 u.ś.r.). W świetle kluczowego dla rozpoznawanej sprawy art. 17 ust. 1a u.ś.r., osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: (1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; (2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; (3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Organy nie zakwestionowały faktu sprawowania przez skarżącego opieki nad niepełnosprawnym bratem, ani rozmiaru tej opieki. Ponieważ jednak rodzice G. i T. J. (będących osobami pełnoletnimi) żyją i nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, organy uznały, że nie została spełniona przesłanka wskazana w art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r., co wyklucza przyznanie skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego.

Jakkolwiek argumentacja organów znajduje oparcie w literalnej wykładni art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r., to jednak nie uwzględnia wykładni celowościowej i systemowej tego przepisu, znajdującej odzwierciedlenie w ugruntowanej już linii orzeczniczej sądów administracyjnych.

We wspomnianej linii orzeczniczej wskazuje się na konieczność odczytywania treści art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz ust. 1a pkt 1 u.ś.r. nie tylko w perspektywie wykładni językowej, ale również przez pryzmat zasad i wartości wyrażonych w Konstytucji RP, z uwzględnieniem celu unormowań, którym jest przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi. Ponieważ w przytoczonych regulacjach ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w ustawie z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny

i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 1359; dalej jako: k.r.o.), w aspekcie systemowym

i celowościowym wykładni konieczne jest uwzględnienie treści art. 132 k.r.o., zgodnie z którym, obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. W tym kontekście wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie rodzica i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji tylko w sytuacji, gdy rodzice nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności może w szczególnych okolicznościach konkretnej sprawy naruszać konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzić w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP). Formalistyczna wykładnia analizowanych przepisów, oparta wyłącznie na wykładni językowej, w okolicznościach konkretnej sprawy może doprowadzić do pozbawienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jedynej osoby mogącej faktycznie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym. Byłoby to sprzeczne z konstytucyjną zasadą sprawiedliwości społecznej oraz wynikającą z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP zasadą szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (por. przykładowo: wyroki NSA z 5 listopada 2015 r., I OSK 1062/14, z 13 listopada 2015 r., I OSK 1286/14, z 12 maja 2017 r., I OSK 328/16, z 21 czerwca 2017 r., I OSK 829/17, z 14 grudnia 2018 r., I OSK 1939/18, z 7 maja 2020 r., I OSK 2831/19; wyrok WSA w Olsztynie z 3 grudnia 2019 r., II SA/Ol 825/19; wyrok WSA we Wrocławiu z 19 czerwca 2019 r., IV SA/Wr 122/19; wyrok WSA w Poznaniu z 29 stycznia 2020 r. IV SA/Po 989/19; wyrok WSA w Rzeszowie z 3 czerwca 2020 r. II SA/Rz 191/20; wyrok WSA w Gdańsku z 4 czerwca 2020 r., III SA/Gd 451/20).

W ocenie Sądu taka sytuacja ma miejsce w rozpoznawanej sprawie. Jej szczególne okoliczności sprawią, że oparcie się wyłącznie na wynikach wykładni językowej art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz ust. 1a pkt 1 u.ś.r. prowadzi do rozstrzygnięcia niesprawiedliwego, sprzecznego z wartościami stanowiącymi fundament aksjologiczny porządku prawnego, wyrażonymi w normach konstytucyjnych (zasada sprawiedliwości społecznej – art. 2 Konstytucji, nakaz ochrony i opieki nad rodziną – art. 18 Konstytucji, nakaz pomocy rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej – art. 71 Konstytucji).

Kluczowe ustalenia faktyczne poczynione przede wszystkim w oparciu o wywiad środowiskowy ze skarżącym, ale mające odzwierciedlenie również w dokumentacji zgromadzonej w okresach wcześniejszych, wskazują jednoznacznie, że T. J., z uwagi na znaczny stopień niepełnosprawności, wymaga stałej opieki

i pomocy osób drugich, we wszystkich czynnościach. Jest osobą leżącą, nie chodzi samodzielnie, porusza się jedynie na wózku inwalidzkim, większość czasu przebywa w łóżku. Ma przykurcz rąk i nóg, nie mówi, samodzielnie nie siedzi. Wymaga pomocy w ubieraniu, zmianie pampersów, utrzymaniu higieny osobistej, przygotowywaniu

i podawaniu posiłków, napojów i leków. G. J. zamieszkuje wspólnie z bratem i sprawuje bezpośrednią opiekę nad nim. Przygotowuje i podaje posiłki, sprząta, dba o higienę osobistą, podaje leki, zmienia pampersy, ubiera brata, realizuje recepty, zamawia wizyty lekarskie, dba o czysta odzież i pościel, robi zakupy. Taki charakter

i zakres opieki sprawowanej nad bratem de facto wyklucza możliwość podjęcia pracy zarobkowej przez skarżącego. Nie można zgodzić się ze stanowiskiem Kolegium, że opieka sprawowana przez skarżącego i rodziców jest naprzemienna, czyli nie stanowi przeszkody w podjęciu zatrudnienia. Przeczą temu niesporne ustalenia dotyczące stanu zdrowia rodziców T. J.. Oboje rodzice są w dość podeszłym wieku (73 lata i 79 lat), o nader ograniczonej sprawności fizycznej, z uwagi na schorzenia narządów ruchu i kręgosłupa (matka porusza się o kulach), dodatkowym problemem są choroby układu krwionośnego (nadciśnienie, zawał). Nie jest racjonalne twierdzenie, że takie osoby są w stanie sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim stopniu jak T. J.. Charakter niepełnosprawności wymaga opieki osoby zdrowej, sprawnej, dysponującej względnie dużą siłą fizyczną, bez której nie sposób wykonać podstawowych, koniecznych czynności pielęgnacyjnych przy niepełnosprawnym T. . Oczywiście, rodzice mogą pomagać w pewnych prostych czynnościach, takich jak podawanie posiłków, napojów czy leków. Nie trzeba jednak wiedzy medycznej, aby stwierdzić, że starsze, schorowane osoby nie będą w stanie samodzielnie unieść dorosłej osoby niepełnosprawnej, posadzić ją na wózku inwalidzkim, zmienić pieluchę czy umyć.

W tej sytuacji prawidłowo ocenione ustalenia faktycznie poczynione w sprawie prowadzą do wniosku, że nader formalna, wyłącznie językowa wykładnia art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz ust. 1a pkt 1 u.ś.r., którą zastosowały organy obydwu instancji w okolicznościach rozpoznawanej sprawy prowadzi do pozbawienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego skarżącego, który jest jedyną osobą mogącą sprawować

i sprawującą faktycznie opiekę nad niepełnosprawnym.

W tej sytuacji należy uznać, że organy z jednej strony naruszyły zasadę swobodnej oceny dowodów (art. 80 k.p.a.), wywodząc niewłaściwe wnioski z prawidłowo zgormadzonego w sprawie materiału dowodowego, z drugiej, naruszyły przepisy prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz ust. 1a pkt 1 u.ś.r., odwołując się wyłącznie do wykładni językowej tych przepisów, pomijając kluczowy w sprawie aspekt wykładni celowościowej i językowej.

W tej sytuacji, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) oraz art. 135 p.p.s.a., sąd uchylił wydane w sprawie decyzje organów obydwu instancji.

Rozstrzygnięcie Sądu skutkuje koniecznością ponownego rozpatrzenia wniosku skarżącego z [...] kwietnia 2020 r. o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego przez organ I instancji. Rozpoznając sprawę ponownie organ powinien dokonać prawidłowej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz ust. 1a pkt 1 u.ś.r., zgodnie z przedstawioną wyżej oceną prawną.

Ponadto, przy ponownym rozpoznawaniu sprawy, zaktualizuje się jeszcze jedna kwestia, dotychczas pominięta, z uwagi na zastosowaną przez organy podstawę prawną odmowy przyznania świadczenia. Jak wynika z akt sprawy, skarżący miał przyznany specjalny zasiłek opiekuńczy na okres od [...] listopada 2019 r. do [...] października 2020 r. (decyzja Wójta Gminy B. z [...] października 2020 r., k. 5 akt adm.). Generalnie nie jest dopuszczalne jednoczesne pobieranie specjalnego zasiłku opiekuńczego oraz świadczenia pielęgnacyjnego, co wynika z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b) oraz art. 27 ust. 5 pkt 3 u.ś.r.

Z uwagi na zakaz jednoczesnego pobierania świadczeń, nie jest możliwe przyznanie skarżącemu korzystniejszego świadczenia pielęgnacyjnego bez usunięcia z obrotu prawnego decyzji przyznającej specjalny zasiłek opiekuńczy. Należy odnotować, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego ustala się, począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami, na czas nieokreślony, chyba że orzeczenie o niepełnosprawności lub orzeczenie o stopniu niepełnosprawności zostało wydane na czas określony (art. 24 ust. 2 i 4 u.ś.r.). Skarżący złożył wniosek w kwietniu 2020 r., w okresie tym pobierał jeszcze specjalny zasiłek opiekuńczy na podstawie decyzji z [...] października 2019 r., aż do [...] października 2020 r.

Rozwiązanie problemu zbiegu praw do świadczeń jest możliwe poprzez złożenie oświadczenia w przedmiocie czyli wyboru przez beneficjenta jednego z konkurencyjnych świadczeń. Należy w tym kontekście zauważyć, że w aktach sprawy (k. 20) znajduje się oświadczenie wnioskodawcy z [...] kwietnia 2020 r., w którym skarżący oświadcza, "iż na podstawie art. 27 ust. 5 [u.ś.r.] z dniem przyznania [mu] prawa do świadczenia pielęgnacyjnego rezygnuje z prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego przyznanego decyzją [z [...] października 2019 r.]".

W ocenie Sądu oświadczenie to spełnia warunki zrzeczenia się prawa do zasiłku dla opiekuna i otwiera drogę do usunięcia z obrotu prawnego decyzji przyznającej zasiłek dla opiekuna. Nie zmienia tego sposób sformułowania oświadczenia, wskazujący, że zrzeczenie się prawa do zasiłku jest powiązane z przyznaniem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, co na tym etapie postępowania, odnosić się musi do stanu przyszłego. Taka sytuacja występuje dość powszechnie w analogicznych sprawach. Sądy krytycznie oceniają wymagania organów, aby beneficjenci najpierw wnosili o uchylenie decyzji o przyznaniu zasiłku dla opiekuna, a dopiero po wydaniu decyzji w tym przedmiocie wnosili o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, nie mając przecież pewności czy zostanie ono przyznane. Organy nie mogą wymagać od opiekunów osób niepełnosprawnych, aby w niepewnej sytuacji co do prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (wobec braku decyzji w tym przedmiocie), rezygnowali z pobierania przyznanego zasiłku opiekuńczego, stanowiącego jedyne źródło dochodu (por. przykładowo wyrok WSA w Łodzi z 17 stycznia 2019 r., II SA/Łd 974/18; wyrok WSA w Krakowie z 27 czerwca 2019 r., III SA/Kr 403/19 oraz powoływane tam orzecznictwo). W związku z powyższym, sposób sformułowania przez skarżącego oświadczenia o rezygnacji ze specjalnego zasiłku opiekuńczego oraz wyborze w to miejsce świadczenia pielęgnacyjnego był jak najbardziej dopuszczalny.

Jak wynika z ugruntowanego już orzecznictwa sądów administracyjnych, obowiązujące przepisy dają organom orzekającym w tego typu sprawach różne instrumenty prawne, pozwalające rozstrzygnąć problem zbiegu świadczeń rodzinnych i to w taki sposób, który nie naruszy słusznych interesów beneficjenta. Sądy administracyjne najczęściej wskazują w tym zakresie dwa instrumenty prawne: po pierwsze, uchylenie decyzji przyznającej zasiłek na podstawie art. 155 k.p.a. (ewentualnie art. 32 ust. 1 u.ś.r. , z jednoczesnym przyznaniem świadczenia pielęgnacyjnego (orzecznictwo dopuszcza zarówno wydanie jednej decyzji w tych dwóch kwestiach, jak i wydanie dwóch odrębnych decyzji, ale w tym samym czasie – por. wyroki NSA z 13 lipca 2018 r., I OSK 235/18; z 18 grudnia 2018 r., I OSK 1676/18). Drugim rozwiązaniem jest stwierdzenie wygaśnięcia decyzji przyznającej zasiłek na podstawie art. 162 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz przyznanie – w odrębnej, ale wydanej w tym samym czasie decyzji – świadczenia pielęgnacyjnego (por. przykładowo wyrok NSA z 21 lutego 2019 r., I OSK 4020/18). W orzecznictwie pojawia się również koncepcja wydawania decyzji o przyznaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego pod warunkiem zrzeczenia się prawa do zasiłku (por. wyroki NSA z 21 lutego 2018 r., I OSK 2758/17; z 13 kwietnia 2018 r., I OSK 82/18; z dnia 14 grudnia 2018 r., I OSK 1939/18; z 19 kwietnia 2019 r., I OSK 300/19). W tej sytuacji koniecznej jest również jednak rozstrzygnięcie o bycie prawnym decyzji przyznającej zasiłek – czy to poprzez uchylenie w trybie art. 155 k.p.a., czy poprzez stwierdzenie wygaśnięcia, w trybie art. 162 § 1 pkt 1 k.p.a.

W ocenie sądu orzekającego w rozpoznawanej sprawie, obydwa rozwiązania są równie poprawne – ostateczna decyzja przyznająca zasiłek jest decyzją, na mocy której strona nabyła prawo, zaś taka decyzja może być w każdym czasie zmieniona lub uchylona za zgodą tej strony (tym bardziej zatem na jej wniosek), na podstawie art. 155 k.p.a.

Z kolei kierując się alternatywnym tokiem argumentacji: jeżeli beneficjent rezygnuje z zasiłku dla opiekuna (bo wybiera przysługujące mu korzystniejsze świadczenie pielęgnacyjne), decyzja o przyznaniu zasiłku staje się w tym momencie bezprzedmiotowa, a stwierdzenie jej wygaśnięcia niewątpliwie leży w interesie strony, bowiem jest konieczną przesłanką rozwiązania problemu zbiegu praw do świadczeń

i zakazu równoczesnego pobierania zasiłku i świadczenia. W ten sposób spełnione są przesłanki z art. 162 § 1 pkt 1 k.p.a. Należy przy tym dodać, że zastosowanie obydwu instrumentów prawnych leży w gestii tego samego organu – który ją wydał.

Sąd nie uważa za konieczne, w ramach wskazań co do dalszego postępowania, narzucanie organowi wyboru jednego z tych instrumentów prawnych, skoro obydwa są poprawne. Jedynym wskazaniem jest to, aby organ rozstrzygnął sprawę w sposób nie powodujący naruszenia słusznych interesów skarżącej. Ponieważ – jak już wspomniano – przy wyborze art. 155 k.p.a. jako podstawy rozstrzygnięcia, jest dopuszczalne orzeczenie w tej samej decyzji o uchyleniu decyzji o przyznaniu zasiłku oraz przyznaniu w jego miejsce świadczenia pielęgnacyjnego, prostszym rozwiązaniem wydaje się właśnie zastosowanie tego przepisu. Tym niemniej jednak nie będzie błędem organu, jeśli skorzysta z innego ze wskazanych rozwiązań, pamiętając o obowiązku jednoczesnego rozstrzygnięcia w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego.

Należy zauważyć, że nie jest możliwe uwzględnienie wniosku pełnomocnika skarżącego i orzeczenie co do istoty sprawy przez sąd administracyjny, poprzez przyznanie skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Obowiązujące przepisy nie przyznają sądowi administracyjnemu orzekającemu w sprawie skargi na decyzję tego rodzaju kompetencji. W rozpoznawanej sprawie nie jest możliwe skorzystanie przez sąd z możliwości przewidzianej w art. 145a § 1 p.p.s.a. i zobowiązanie organu do wydania w określonym terminie decyzji lub postanowienia wskazując sposób załatwienia sprawy lub jej rozstrzygnięcie. Ostateczne rozstrzygnięcie sprawy wymaga zastosowania wskazanych wyżej instrumentów prawnych usunięcia potencjalnej kolizji praw do świadczeń przysługujących skarżącemu, co wymaga podjęcia stosownych działań przez organ I instancji. Tym niemniej jednak prawidłowe zastosowanie przez organy przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z wiążącą oceną prawna i wskazaniami co do dalszego postępowania, powinny doprowadzić do prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) oraz art. 135 p.p.s.a. sąd orzekł jak w sentencji wyroku.

O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. oraz § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r., poz. 1800, ze zm.). Skarżący był objęty ustawowym zwolnieniem od kosztów sądowych (w tym wpisu sądowego), dlatego zwrot kosztów objął wynagrodzenie pełnomocnika profesjonalnego w wysokości stawki minimalnej [...] zł oraz zwrot uiszczonej opłaty skarbowej od pełnomocnictwa ([...]).