Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2546/19
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2020-06-15 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok oraz decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 25
journal: Dz.U. 1946 nr 49 poz 279
law: Dekret z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska
article: art. 156 § 1 i 2
journal: Dz.U. 2018 poz 2096
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Monika Nowicka Sędziowie sędzia NSA Małgorzata Pocztarek sędzia del. WSA Anna Wesołowska (spr.) po rozpoznaniu w dniu 15 czerwca 2020 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skarg kasacyjnych E. C. i A. J. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 16 maja 2019 r. sygn. akt II SA/Sz 116/19 w sprawie ze skarg E. C. i A. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] grudnia 2018 r., nr [...] w przedmiocie stwierdzenia wydania aktu z naruszeniem prawa 1. uchyla zaskarżony wyrok oraz decyzje Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] grudnia 2018 r., nr [...] i z dnia [...] sierpnia 2018 r., nr [...], 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] na rzecz E. C. i A. J. kwotę po 1037 (tysiąc trzydzieści siedem) złotych na rzecz każdego z nich tytułem zwrotu kosztów postępiania sądowego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wyrokiem z 16 maja 2019 r., sygn. akt II SA/Sz 116/19 oddalił skargi E. C. (Skarżąca) i A. J. (Skarżący) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] (Kolegium) z [..] grudnia 2018 r. nr [..] w przedmiocie stwierdzenia wydania aktu nadania z naruszeniem prawa oddalił skargi.

Wyrok ten wydany został w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy :

Decyzją z [..] grudnia 2018 r. Kolegium utrzymało w mocy swoją decyzję z [...] sierpnia 2018 r. stwierdzającą, że akt nadania nr [...] z [...] listopada 1953 r. został wydany z naruszeniem prawa.

Jako podstawę prawną swojej decyzji Kolegium wskazało art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 k.p.a., art. 25 dekretu z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i byłego Wolnego Miasta Gdańska (Dz. U. Nr 49, poz. 279- dalej jako "dekret z 1946 r."), art. 2 ust. 1 dekretu z dnia 6 września 1951 r. o ochronie i uregulowaniu własności osadniczych gospodarstw chłopskich na obszarze Ziem Odzyskanych (Dz.U. Nr 46, poz. 340- dalej jako "dekret z 1951 r.")

Podstawą faktyczną rozstrzygnięcia Kolegium było ustalenie, że wnioskiem z [...] listopada 2014 r. A. K. (poprzedniczka prawna Skarżącej) powołując się na art. 156 § 1 pkt 3 i § 2 w zw. z art. 158 § 2 k.p.a. zwróciła się do SKO o stwierdzenie wydania aktu nadania nr [...] z naruszeniem prawa. Wyjaśniła, że jej ojciec K.T., aktem nadania z dnia [...] grudnia 1947 r. nr [...] wydanym przez Powiatową Komisję Osadnictwa Rolnego w [...] na podstawie przepisów dekretu z 1946 r., otrzymał gospodarstwo. Tymczasem w późniejszym okresie, w odniesieniu do tej samej nieruchomości, został wydany akt nadania z [...] listopada 1953 r. na rzecz M. J..

Kolegium wskazało następnie, że poprzednie decyzje wydawane w tej sprawie, to jest :

1. decyzja Kolegium z [...] stycznia 2015 r. i utrzymująca ją w mocy decyzja z [...] marca 2015 r. umarzająca postępowanie w sprawie, uchylone zostały wyrokiem WSA w Szczecinie z 19 listopada 2015 r. sygn. akt II SA/Sz 648/15. Sąd uznał bowiem, że skoro A. K. jest spadkobierczynią poprzedniego właściciela nieruchomości, to jest także stroną postępowania uprawnioną do domagania się oceny aktu nadania w trybie stwierdzenia nieważności,

2. decyzja Kolegium z [...] maja 2016 r. odmawiająca stwierdzenia wydania aktu nadania z dnia [...] listopada 1953 r., nr [...] z naruszeniem prawa oraz utrzymująca ją w mocy decyzja Kolegium z [...] lipca 2016 r. zostały uchylone wyrokiem WSA w Szczecinie z 15 grudnia 2016 r., sygn. akt II SA/Sz 1044/16, z uwagi na nieuwzględnienie przez organ oceny prawnej i wskazówek zawartych w wyroku z dnia 19 listopada 2015 r.,

3. decyzja Kolegium z [...] czerwca 2017 r. odmawiając po raz kolejny stwierdzenia wydania aktu nadania z naruszeniem prawa oraz utrzymująca ją w mocy decyzja z [...] sierpnia 2017 r. zostały uchylone wyrokiem WSA w Szczecinie z 22 listopada 2017 r. sygn. akt II SA/Sz 1178/17.

W uzasadnieniu tego ostatniego wyroku sąd wskazał, że nabycie gospodarstwa na podstawie przepisów dekretu z 1951 r. było możliwe jedynie wówczas, gdy w dacie wejścia w życie tego aktu osoba znajdowała się w jego posiadaniu i osobiście bądź przez członków rodziny, pozostających z nią we wspólności gospodarczej je prowadziła i do tego dnia nie został wydany na jej rzecz akt nadania bądź orzeczenie o jego wykonaniu. W ocenie sądu analiza dokumentów zgromadzonych w sprawie wskazuje, że K. T., po rozpatrzeniu jego wniosku z dnia [...] listopada 1946 r., aktem nadania z dnia [...] listopada 1947 r. nr [...] zostało nadane gospodarstwo stanowiące działkę rzemieślniczą w miejscowości [...], o powierzchni ok. 2 ha oraz budynki: dom o wymiarach 25x10, stodoła i obora 16x6, kuźnia 15x5 i szopa 5x6 . Do dnia wejścia w życie dekretu z 1951 r., to jest do dnia [...] września 1951 r. K. T. nie otrzymał orzeczenia o wykonaniu aktu nadania.

W odniesieniu do M. J., znajdujące się w dotyczącej go teczce dokumenty wskazują na to, że podaniem z dnia [...] lipca 1951 r. zwrócił się on do Prezydium Gminnej Rady Narodowej w [...]o przyznanie mu mieszkania po H. F. Protokołem z dnia [...] sierpnia 1951 r. przejęto gospodarstwo osadnicze od H. F., przy czym – jak wynika z treści protokołu – przedmiotem przejęcia były dom mieszkalny oraz obora i stodoła w stanie dobrym – bez wskazania powierzchni, czy wymiarów. W końcowej części protokołu wskazano, że do czasu wprowadzenia przez Prezydium P.R.N. Wydz. Rol. i Leśnictwa innego osadnika, gospodarstwo zostało oddane pod zabezpieczenie i nadzór M. J., która była również członkiem komisji przejmującej gospodarstwo od H. F..

Dalej w teczce dotyczącej M. J. znajduje się dokument zatytułowany "Zaświadczenie" z dnia [...] listopada 1951 r. wystawiony przez Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...], dotyczący wprowadzenia M. J. w użytkowanie gospodarstwa po użytkowniku H. F.. Na okoliczność wprowadzenia M. J. w posiadanie gospodarstwa sporządzony został protokół wprowadzenia w posiadanie gospodarstwa (działki) rolnego, w którego treści przywołano opisane wyżej zaświadczenie, wskazując je jako podstawę wprowadzenia M. J. w posiadanie gospodarstwa.

W dniu [...] listopada 1953 r. sporządzony został akt nadania M. J. działki roboczej w miejscowości [...] obejmującej grunty o powierzchni 1 ha oraz dom mieszkalny 15x10, oborę 16x6, szopę 5x6, połowa od strony wschodniej.

Sąd uznał, że kluczowe znaczenie dla oceny prawidłowości postępowania organów, a w konsekwencji zgodności z prawem zaskarżonego aktu nadania z dnia [...] listopada 1953 r. ma określenie, po pierwsze jaką nieruchomość bądź jej część nabył w oparciu o przepisy dekretów z 1946 r. i 1951 r. K. T., w szczególności dotyczy to spornego domu mieszkalnego i innych zabudowań oraz - po wtóre - czy M. J. mógł skutecznie, w oparciu o przepisy dekretu z 1951 r. nabyć część domu mieszkalnego i innych zabudowań nadanych aktem nadania z 1953 r. Analiza obu aktów nadania prowadzi do wniosku, że zarówno K. T. jak i M. J. nadany został dom mieszkalny, z tym że w akcie nadania na rzecz K. T. wymiary domu określono jako 25x10, natomiast w akcie nadania na rzecz M. J. - 15x10, w pozostałej części akty nadania różnią się tym, że K. T. otrzymał, poza oborą i stodołą (które nadano także M. J.), również kuźnię. Istotne zatem jest, czy te wymiary, które zostały określone w akcie nadania na rzecz K. T. dotyczyły całego budynku, czy tylko jego części, a takich ustaleń organ nie poczynił.

Z akt postępowania nie wynika także, jaki charakter miało posiadanie części tego gospodarstwa przez H. F., czy została ona formalnie wprowadzona w jego posiadanie, czy też była jedynie lokatorką czasowo zajmującą mieszkanie w domu K. T.. Nie ustalono, czy mieszkanie przejęte następnie przez M. J. zawierało się w całości domu nadanego K. T., czy też stanowiło odrębną jego część o wymiarach określonych w akcie nadania z 1951 r. wydanym na rzecz M. J.. Nie ustalono też, czy H. F. znajdowała się również w posiadaniu pozostałych przejętych protokołem z dnia [...] sierpnia 1951 r. nieruchomości, a jeżeli tak, to na jakiej podstawie.

W ocenie Sądu, ustalenie co było przedmiotem nadania K. T. jest o tyle istotne, że w dniu [...] września 1951 r. stał się on właścicielem nadanych nieruchomości z mocy prawa, a zatem nie mogły one stanowić przedmiotu nadania innej osobie, ani w całości ani w części.

Według Sądu, organ poczynił nieprawidłowe ustalenia w zakresie nabycia spornego gospodarstwa przez M. J. przyjmując, że w dniu [...] września 1951 r. znajdował się on w posiadaniu gospodarstwa po H. F., skoro z protokołu przejęcia gospodarstwa po H. F., zaświadczenia z dnia [...] listopada 1951 r. oraz protokołu wprowadzenia M. J. w posiadanie gospodarstwa rolnego wynika jednoznacznie, że gospodarstwo to zostało M. J. przekazane po dniu [...] listopada 1951 r., a więc po wejściu w życie dekretu z 1951 r.

Sąd nie podzielił również argumentacji organu odnoszącej się do możliwości nadawania gospodarstw rolnych kilku osadnikom do wspólnego użytkowania. Wyjaśnił, że tego rodzaju przekazanie gospodarstwa w użytkowanie mogło mieć miejsce wówczas, gdy nadawano gospodarstwa fizycznie niewydzielone z większej całości, stosownie do art. 25 ust. 2 dekretu z 1946 r. Tymczasem akt nadania dla M. J. został wydany po blisko sześciu latach od nadania gospodarstwa K. T., w oparciu o art. 5 i 10 dekretu z 1951 r., a więc przy założeniu, że w dacie jego wejścia w życie był on w posiadaniu i prowadził nadane następnie gospodarstwo.

Mając powyższe na uwadze Sąd podkreślił, że w niniejszej sprawie wyjaśnienia wymagają przede wszystkim okoliczności związane z nadaniem gospodarstwa K. T., w szczególności, czy opisany w protokole wprowadzenia, a następnie akcie nadania dom o wymiarach 25x10 stanowił całość, czy też część większego domu mieszkalnego oraz, czy opisany w spornym akcie nadania dom o wymiarach 15x10 stanowił odrębną od tej, która została nadana K. T., część domu. Ustalenia wymaga również czy H. F. posiadała formalnie nieruchomości przekazane protokołem z dnia 4 sierpnia 1951 r., w szczególności czy opisane tam nieruchomości zostały jej przekazane we wspólne użytkowanie z K. T., a jeżeli tak to kiedy i na jakich zasadach. Od tego bowiem uzależniona będzie ocena, czy sporny akt nadania został wydany z naruszeniem prawa, które mogłoby skutkować stwierdzeniem jego nieważności. Sąd stwierdził także, iż przy dokonywaniu tej oceny organ winien mieć na względzie upływ czasu i skutki jakie akt nadania wywołał w sferze praw i obowiązków stron oraz najnowsze orzecznictwo sądów administracyjnych w tym zakresie.

Kolegium decyzją z dnia [...] sierpnia 2018 r. stwierdziło, że akt nadania nr [...] z dnia [...] listopada 1953 r., wydany na rzecz M. J., nadający działkę roboczą w [...], gm. [...], obejmujący grunty 1 ha, dom mieszkalny 15x10 dach, obora 16x6, mur, deski, dach, szopa 5x6 deski papa, połowa od strony wschodniej - został wydany z naruszeniem prawa.

Kolegium wyjaśniło, że w wyniku aktu nadania gospodarstwa K. T. był jedynym posiadaczem siedliska. Być może przez pewien czas zamieszkiwała u niego H. F., która jednak nie dysponowała żadnym prawem do nieruchomości, nawet nie była zameldowana w [...]. Protokół przekazania działki pracowniczej w użytkowanie M. J. nie stanowił o przeniesieniu własności ani posiadania części gospodarstwa z domem mieszkalnym, tym bardziej, że przekazanie użytkowania było zakreślone terminem, tj. do czasu wprowadzenia innego osadnika. Gospodarstwo to zostało oddane pod zabezpieczenie i nadzór M. J., a nie M. J. i całej rodziny. Według organu, analiza dokumentów zgromadzonych w sprawie pozwala na wniosek, że K. T. i M. J. nie nabyli odrębnych od siebie gospodarstw z częścią wspólną w postaci gruntu z zabudowaniami. Kolegium w oparciu o dokumenty ewidencyjne i urzędowe pomiary całego domu wynoszące 25 m x 10m (w tym 5 m tzw. przybudówka) stwierdziło, że z matematycznego wyliczenia nie sposób przyjąć, żeby do K. T. należała tylko 3/4 domu, a do M. J. ¼, skoro K. T. był właścicielem domu o wymiarach 25 m x10 m, czyli całego domu. W tych okolicznościach nie można uznać, aby M. J. posiadał prawnie część domu o wymiarach 15 m x 10 m, gdyż stanowiłoby to udział wielkości 3/4 domu, a nie jak wynika z akt 1/4 domu. Przy czym różnica powierzchni domu w akcie z 1953 r. – 15 x 10 i z 1947 r. – 25 x 10 wynikała z tego, że pomiar długości budynku dotyczył wyłącznie domu, bez połączonej z przybudówki o wymiarach 5 x 10, która była wówczas mierzona razem z domem. Prokurator Powiatowy z Prokuratury Powiatowej w [...] w piśmie z dnia [...] maja 1956 r. zauważył, iż rozpoznawał sprawę dwóch aktów nadania opiewające na tą samą nieruchomość i że drugi akt nadania wydaje się nieważny.

Powyższe dowodziło w ocenie Kolegium, że K. T. i M. J. nadano tę samą nieruchomość. Tymczasem takie nadania tych samych gospodarstw dwóm różnym podmiotom były niezgodne z dekretem z 1946 r. (art. 25 dekretu) w zw. z art. 2 ust. 1 dekretu z 1951 r. jako rażąco naruszające prawo. Ponadto nadanie aktu gospodarstwa rolnego na rzecz M. J., który nie był posiadaczem tego gospodarstwa, stoi w sprzeczności z treścią przepisu art. 2 ust. 1 i art. 6 ust. 1 dekretu z 1951 r. Dopiero w lipcu 1951 r. M. J. starał się o przyznanie mieszkania po H. F., zaś protokołem przejęcia gospodarstwa osadniczego przyjął dz. nr [...] w [...] jedynie w użytkowanie, do czasu wprowadzenia innego osadnika. Prezydium Gminnej Rady Narodowej w [...] reprezentowane przez m.in. M. J. przejęło w dniu [...] sierpnia 1951 r. działkę pracowniczą [...] 3 bez ziemi oraz budynki jak dom mieszkalny, stodoła, i obora. Nie podano jednak powierzchni działki, wymiarów domu czy mieszkania. Poza tym w aktach przewija się stwierdzenie, że H. F. była tylko użytkownikiem mieszkania czy też działki, choć nie zostało to jednak ustalone z uwagi na brak jakiegokolwiek materiału dowodowego, a nawet jak wykazano, nie była w tym czasie zameldowana w miejscowości [...]. Nie ustalono także, czy posiadała jakiekolwiek inne dobra majątkowe.

Kolegium uznało końcowo, że choć kontrolowany akt nadania był dotknięty wadami z art. 156 § 1 pkt 2 i 3 k.p.a., to z uwagi na wystąpienie przesłanki negatywnej z art. 156 § 2 k.p.a. ograniczono się do stwierdzenia wydania zaskarżonego aktu z rażącym naruszeniem prawa. Przedmiotowe akty jak również późniejsze protokoły oszacowania nieruchomości weszły do obrotu prawnego, a następnie na ich podstawie zostały dokonane wpisy w księgach wieczystych, a także podlegały spadkobraniu, co oznacza, że akt nadania wywołał nieodwracalne skutki prawne. W tym wypadku chodzi o skutki w sferze prawa cywilnego, ponieważ akty nadania, głównie akt nadania na rzecz M. J. stał się podstawą dla dokonania, nieodwracalnej dla organu, czynności prawa cywilnego. Do takich skutków zalicza się bowiem skutki, których organ administracji nie jest w stanie anulować (czy też odwrócić) swoimi działaniami z uwagi na brak kompetencji.

Zarówno Skarżący jak i Skarżący złożyli wnioski o ponowne rozpoznanie sprawy. Kolegium po ich rozpoznaniu nie znalazło podstaw do uchylenia swojej uprzedniej decyzji i decyzją z [..] grudnia 2018 r. utrzymało ją w mocy.

Kolegium podzieliło w pełni ustalenia faktyczne i ich ocenę prawną zawarte w decyzji z [...] sierpnia 2018 r. uznając, że interpretacja dekretów w kontekście rozpatrywanej sprawy nie nastręcza trudności. Podniosło, iż treść wadliwego aktu nadania z 1953 r. stanowiła zaprzeczenie obowiązującego wówczas stanu prawnego, w konsekwencji zaistniała przesłanka nieważności, o której mowa w art.156 § 1 pkt 2 k.p.a. W sprawie zaistniała również przesłanka wymieniona w art.156 § 1 pkt 3 k.p.a. bowiem organ nie mógł wydać drugiego aktu nadania na rzecz innej osoby, gdyż wcześniej akt nadania tego samego gospodarstwa uzyskał K. T., a zatem sprawa została już rozstrzygnięta inną decyzją ostateczną. Wobec powyższego za nietrafne organ uznał zarzuty dotyczące błędnych ustaleń stanu prawnego w odniesieniu do nabycia przedmiotowego gospodarstwa przez M. J. na podstawie aktu nadania.

Skarżąca oraz Skarżący wnieśli skargi na decyzję Kolegium z [..] grudnia 2018 r. WSA w Szczecinie połączył sprawy będące następstwem wniesienia skarg do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia.

Skarżąca podniosła w skardze do WSA w Szczecinie zarzut naruszenia prawa materialnego, tj. art. 156 § 2 k.p.a. w zw.z art. 158 §1 k.p.a. i art. 5 ustawy o księgach wieczystych i hipotece poprzez przyjęcie, że w sprawie nastąpiły nieodwracalne skutki prawne, wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz poprzedzającej ją decyzji tego organu z dnia [...] sierpnia 2018 r. i skierowanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz zobowiązanie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] do wydania w terminie 2 miesięcy od otrzymania wyroku sądu decyzji o stwierdzeniu nieważności aktu nadania z 1953 r. w części dotyczącej domu położonego w [...]. W uzupełnieniu skargi (pismo z dnia [...] marca 2019 r.) skarżąca załączyła dokumentację dotyczącą oceny stanu technicznego budynku wykonaną przez specjalistę z zakresu budownictwa.

Skarżący zarzucił decyzji Kolegium naruszenie:

- art. 8 § 1 k.p.a. w zw. z art. 11 k.p.a. poprzez ich niezastosowanie i w konsekwencji nieustosunkowanie się przez organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji do zarzutów podniesionych przez skarżącego we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy,

- art. 107 § 3 k.p.a. w z. z art. 7 i 8 k.p.a. w zw. z art. 127 k.p.a. poprzez sporządzenie uzasadnienia w sposób uniemożliwiający ustalenie przyczyn, z powodu których organ, przy ponownym rozpatrzeniu sprawy, nie uwzględniło zarzutów zgłoszonych przez skarżącego we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy z dnia [...] września 2018 r.,

- art. 153 p.p.s.a. poprzez nieuwzględnienie przez organ wskazań co do dalszego postępowania zawartych w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 22 listopada 2017 r. II SA/Sz 1178/17,

- art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. poprzez nierozpatrzenie całego materiału dowodowego i zastosowanie wybiórczej oceny dowodów zebranych w sprawie co doprowadziło do błędnego ustalenia, iż H. F. nie była w posiadaniu części nieruchomości (traktowanej jako odrębne gospodarstwo osadnicze),

- art. 16 k.p.a. w zw. z art. 156 i 158 § 2 k.p.a. poprzez błędną wykładnię i zastosowanie, a w konsekwencji nieuwzględnienie, iż wszelkie wątpliwości co do ustaleń, że decyzja została wydana z rażącym naruszeniem prawa należy rozstrzygać na korzyść legalności zaskarżonej decyzji,

- art. 2 i 4 dekretu z 1951 r. poprzez błędną wykładnię i zastosowanie, a w konsekwencji nieuwzględnienie faktu, iż możliwe były sytuacje, w których akt nadania dotyczył większego obszaru gruntów, a nabycie z mocy prawa własności na podstawie przepisów tego dekretu obejmowało mniejszy obszar, a więc tylko ten który osadnik faktycznie posiadał i wskutek tego ostatecznie błędne przyjęcie, iż K. T. po uzyskaniu aktu nadania nr [...] z [...] grudnia 1947 r. stał się jedynym właścicielem nieruchomości, której dotyczy niniejsze postępowanie,

- art. 6 dekretu z 1951 r. poprzez błędną wykładnię i zastosowanie, a w konsekwencji nieuwzględnienie, iż powierzchnia gospodarstwa wskazana uprzednio w akcie nadania, w sytuacji gdy nie nastąpiło jeszcze jego geodezyjne wyodrębnienie, miała charakter orientacyjny, ulegając ostatecznemu skonkretyzowaniu w orzeczeniu o wykonaniu aktu nadania w części dotyczącej ustalenia granic nieruchomości,

- art. 10 dekretu z 1951 r. poprzez jego niezastosowanie i w konsekwencji pominięcie faktu, iż w przypadku M. J. nabycie gospodarstwa nastąpiło nie z mocy prawa, lecz na podstawie aktu nabycia o charakterze konstytutywnym,

- art. 298, 299 i 300 § 1 dekretu z dnia 11 października 1947 r. Prawo rzeczowe poprzez nieuwzględnienie regulowanych przez te przepisy domniemań prawnych co do posiadania samoistnego przysługującego osobie faktycznie władającej rzeczą, ciągłości posiadania oraz zgodności posiadania z prawem i w konsekwencji błędne przyjęcie, iż H. F. nie przysługiwało prawo posiadania gospodarstwa osadniczego.

W odpowiedzi na skargi organ wniósł o ich oddalenie.

Opisanym na wstępie wyrokiem WSA w Szczecinie na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił obie skargi.

W uzasadnieniu wyjaśnił, że decyzja Kolegium została wydana po ponownym rozpatrzeniu sprawy w następstwie wyroku WSA w Szczecinie z 22 listopada 2017 r. sygn. akt II SA/Sz 1178/17.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 153 p.p.s.a. sąd wskazał, że lektura zaskarżonej decyzji dowodzi, że przy powtórnym rozpatrzeniu sprawy Kolegium w pełni uwzględniło ocenę prawną i wytyczne zawarte w wyroku WSA z dnia 22 listopada 2017 r., co doprowadziło organ do właściwych wniosków i podjęcia prawidłowego rozstrzygnięcia.

Sąd podzielił w pełni stanowisko organu, że w realiach niniejszej sprawy doszło do niedopuszczalnego prawem nadania M. J. części nieruchomości w sytuacji, gdy całą nieruchomość wcześniej nadano ostatecznym aktem K. T.. Pogląd ten znajduje oparcie w niewadliwych ustaleniach faktycznych będących konsekwencją bezbłędnej oceny zebranego materiału dowodowego, która nie nosi cech dowolności, a także mocy wiążącej ww. wyroku WSA w Szczecinie.

Sąd wskazał, że analiza akt sprawy prowadzi do wniosku, że wbrew twierdzeniom Skarżącego, organ rzetelnie i wyczerpująco wyjaśnił okoliczności wskazane w powyższym wyroku zasadnie przyjmując, że na skutek wydania aktu nadania z [...] grudnia 1947 r. jedynym posiadaczem gospodarstwa był K. T., zaś H. F. nie była w posiadaniu nawet części ww. nieruchomości. Dokumenty nadesłane przez Starostwo Powiatowe w [...] w dniu [...] lipca 2018 r. (data wpływu) potwierdzają, że przyznany w akcie nadania K. T. dom o wymiarach 25x10m stanowił całość, a nie część większego domu mieszkalnego. Również organ pomimo podejmowanych w sprawie czynności nie uzyskał żadnego dowodu potwierdzającego, aby H. F. została formalnie wprowadzona w posiadanie części nieruchomości, o której mowa w protokole z dnia [...] sierpnia 1951 r., a w konsekwencji wspólnie użytkowała je z K. T.. Starostwo Powiatowe w [...] w piśmie z dnia [...] maja 2018 r. oświadczyło, że nie dysponuje informacjami odnośnie użytkowania przez H. F. gospodarstwa osadniczego w [...]. Z kolei Urząd Gminy [...] w piśmie z dnia [...] kwietnia 2018 r. wskazał na brak informacji dotyczących zameldowania ww. osoby w tej miejscowości. Zarówno w zestawieniu osiedlonych rodzin w gromadzie na podstawie wniosków imiennych, obejmującym okres 1945-1946 jak i w zaświadczeniu Państwowego Urzędu Repatriacyjnego z dnia [...] maja 1946 r., potwierdzającego, że K. T. powierzono gospodarstwo poniemieckie, nie wymieniono H. F.. Ani przywołany w skardze wniosek M. J. z dnia [...] lipca 1951 r. skierowany do Prezydium Gm. Rady Narodowej, ani protokół z dnia [...] sierpnia 1951 r., nie stanowią dowodu na to, że ww. osoba była posiadaczem części nieruchomości, co z kolei wykluczałoby w tej części jej posiadanie przez K. T.. Również Sąd w wyroku z dnia 22 listopada 2017 r. nie uznał przedmiotowego protokołu za taki dowód, skoro zobowiązał organ do wyjaśnienia kwestii posiadania części gospodarstwa przez H. F., który to obowiązek organ wykonał w należyty sposób.

Sąd uznał, że skoro K. T. był w dniu wejścia w życie dekretu z 1951 r. jedynym posiadaczem nadanych mu ostatecznym aktem nieruchomości, to słusznie uznano, że z dniem [...] września 1951 r. z mocy prawa stał się ich właścicielem, w rezultacie czego część należącej do niego nieruchomości nie mogła stanowić przedmiotu nadania M. J.. Konkluzja ta pozostaje w zgodności z oceną prawną wyrażoną przez Sąd w wyroku z 22 listopada 2017 r. Wykluczając możliwość nadania tej samej nieruchomości K. T. i M. J. organ nie dopuścił się zatem naruszenia prawa. Zebrany materiał dowodowy potwierdza bowiem tezę organu, że aktami nadania objęto tą samą nieruchomość, przy czym stwierdzeniu temu nie stoi na przeszkodzie treść art. 6 dekretu 1951 r. To, że granice gospodarstwa rolnego ustala orzeczenie o wykonaniu aktu nadania (art. 6 dekretu z 1951 r.), nie uniemożliwia porównania zakresów (przedmiotu) samego nadania.

Sąd wskazał również, że nie zasługuje na uwzględnienie zarzut pominięcia przez organ faktu, że możliwe były sytuacje, w których akt nadania dotyczył większego obszaru gruntów, a nabycie z mocy prawa własności na podstawie przepisów dekretu z 1951 r. obejmowało mniejszy obszar. Wyjaśnił że materiał dowodowy zgromadzony w sprawie nie pozwala na przyjęcie, aby K. T. i M. J. nabyli odrębne od siebie gospodarstwa z częścią wspólną w postaci gruntu z zabudowaniami. Sąd podkreślił, że w wyroku z 22 listopada 2017 r. wskazano, że przekazanie gospodarstwa kilku osadnikom do wspólnego użytkowania mogło mieć miejsce, gdy nadawano gospodarstwa fizycznie niewydzielone z większej części, stosownie do art. 25 ust. 2 dekretu z 1946 r. W wyroku tym jednocześnie wyjaśniono, że akt nadania dla M. J. został wydany po kliku latach od nadania gospodarstwa K. T. w oparciu o art. 5 i art. 10 dekretu z 1951 r., a więc przy założeniu, że w dacie jego wejścia w życie był on w posiadaniu i prowadził następnie gospodarstwo.

Zgodnie z treścią art. 5 ust.1 ww. dekretu, w celu poświadczenia własności gospodarstwa rolnego i jego przynależności starosta wydaje z urzędu akty nadania, które zawierają określenie osób uprawnionych oraz powierzchni gruntów i innych składników gospodarstwa rolnego. W myśl ust. 2 art. 5 akty nadania wydane na podstawie dotychczasowych przepisów są poświadczeniem własności, o którym mowa w ust.1. Natomiast stosownie, do treści art. 10 w sprawach osadnictwa rolnego na obszarze Ziem Odzyskanych nie unormowanych przepisami niniejszego dekretu, stosuje się przepisy dekretu z dnia 6 września 1946 r. o ustroju rolnym i osadnictwie na obszarze Ziem Odzyskanych i b. Wolnego Miasta Gdańska z tym, że osoba, która po dniu wejścia w życie niniejszego dekretu otrzyma akt nadania, staje się właścicielem tego gospodarstwa na zasadach niniejszego dekretu. Regulacje wynikające z przytoczonych powyżej przepisów dekretu, stanowią konsekwencje treści przepisu art. 2. W myśl art. 2 ust. 1 osoby, które posiadają gospodarstwo rolne i prowadzą je osobiście lub przez członków rodziny, żyjących z nimi we wspólności gospodarczej, a do dnia wejścia w życie niniejszego dekretu nie nabyły ich własności, stają się z mocy prawa właścicielami tych gospodarstw. Sąd poprzednio analizując sprawę przesądził wprost, że w dacie wejścia w życie dekretu z 1951 r. M. J. nie spełniał warunków, o których mowa w art. 2 dekretu z 1951 r., bowiem nie był posiadaczem spornego domu i pozostałych wymienionych w akcie nadania nieruchomości, a zatem nie mógł stać się ich właścicielem w trybie dekretu z 1951 r.

Podsumowując, w ocenie sądu skoro z prawidłowych ustaleń organu wynika, że nadana aktem nr [...] nieruchomość, której właścicielem - na mocy art. 2 ust. 1 dekretu z 1951 r. - stał się K. T. została w części nadana także M. J., który dodatkowo nie był w dniu [...] września 1951 r. jej posiadaczem, to podzielić należy stanowisko organu, iż akt nadania na rzecz tego ostatniego rażąco narusza prawo, w tym art. 25 ust. 2 dekretu z 1946 r. w zw. z art. 2 ust.1 dekretu z 1951 r. oraz art. 2 ust. 1 dekretu z 1951 r. Przy czym prawnie irrelewantna pozostaje tu okoliczność charakteru aktu nadania z 1953 r.

Również zarzuty podniesione w drugiej z wniesionych skarg, tj. zarzuty naruszenia art. 156 § 2 k.p.a. w zw. z art. 158 § 2 i art. 5 ustawy o księgach wieczystych i hipotece poprzez przejęcie, że w sprawie nastąpiły nieodwracalne skutki prawne, sąd uznał za niezasadne.

Sąd wyjaśnił, że z nieodwracalnością skutków prawnych mamy do czynienia wówczas, gdy organ administracji nie może ich we własnym zakresie cofnąć, nie ma bowiem podstaw do wszczęcia postępowania administracyjnego w ramach którego mógłby wyeliminować z obrotu prawnego akt prawny będący wynikiem nieważnej decyzji. Podkreślił, że oceniając ujemną przesłankę z art. 156 § 2 k.p.a. pamiętać należy, że chodzi o odwrócenie skutków prawnych wywołanych przez decyzję dotkniętą nieważnością w ramach postępowania o stwierdzenie nieważności. Przy czym chodzi o takie skutki, których organ nie może znieść na drodze postępowania administracyjnego, tj. takiego, do którego wszczęcia i prowadzenia jest powołany. Taką przeszkodą jest np. dokonanie czynności cywilnoprawnych, odnośnie których organ administracji nie może się wypowiadać, nie mówiąc już o tym aby mógł prowadzić jakiekolwiek postępowanie administracyjne w celu ich wyeliminowania z obrotu prawnego (por. wyrok NSA z dnia 23 listopada 2018 r. sygn. akt I OSK 2941/16).

Skarżąca podnosiła, że okoliczność dokonania wpisów do ksiąg wieczystych jak i fakt, że A.J. otrzymał przedmiotowy dom w drodze darowizny od swoich rodziców, a nadto jest spadkobiercą ustawowym M. J. nie mogą być kwalifikowane jako przeszkody do stwierdzenia nieważności aktu nadania z 1953 r.

Sąd wyjaśnił, że na skutek umowy darowizny czy spadkobrania dochodzi do zmiany stosunków własnościowych, zaś w takiej sytuacji organy nie posiadają kompetencji pozwalających na pozbawienie prawa własności, będącego następstwem ww. zdarzeń prawnych. Dlatego też przedstawiony przez skarżącą pogląd, iż w sprawie nie doszło do nieodwracalnych skutków jest nieuzasadniony.

Końcowo sąd powołał się na stanowisko wyrażone przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z [...] maja 2015 r. sygn. akt [...], zgodnie z którym art. 156 § 2 k.p.a. w zakresie w jakim wyłącza dopuszczalność stwierdzenia nieważności decyzji wydanej z rażącym naruszeniem prawa, gdy od wydania decyzji nastąpił znaczny upływ czasu, a decyzja była podstawą nabycia prawa lub ekspektatywy, jest niezgody z art. 2 Konstytucji R.P.

W kontekście tego wyroku w ocenie Sądu nie bez znaczenia pozostawała podniesiona przez organ okoliczność upływu 65 lat od wydania aktu nadania z 1953 r. Upływ tak znacznego czasu, przy uwzględnieniu potrzeby stabilności stosunków administracyjnych i pewności prawa oraz skutków jakie ten akt niesienie, stanowi kolejny argument przemawiający za brakiem podstaw do wyeliminowania przedmiotowego aktu z obrotu prawnego przez stwierdzenie jego nieważności.

Skarżący wyrokowi sądu pierwszej instancji zarzucił :

1. naruszenie prawa materialnego tj.

1) naruszenie przepisu art. 2 i 4 dekretu z 1951 r. poprzez błędną wykładnię i zastosowanie a w konsekwencji nieuwzględnienie faktu, iż możliwe były sytuacje, w których akt nadania dotyczył większego obszaru gruntów, a nabycie z mocy prawa własności na podstawie przepisów tego dekretu obejmowało mniejszy obszar, a więc tylko ten który osadnik faktycznie posiadał i wskutek tego ostatecznie błędne przyjęcie, iż K. T. po uzyskaniu aktu nadania nr [...] z [...].12.1947 stał się jedynym właścicielem nieruchomości, której dotyczy niniejsze postępowanie,

2) naruszenie art. 6 dekretu z 1951 r. poprzez błędną wykładnię i zastosowanie a w konsekwencji nieuwzględnienie, iż powierzchnia gospodarstwa wskazana uprzednio w akcie nadania, w sytuacji gdy nie nastąpiło jeszcze jego geodezyjne wyodrębnieniem, miała charakter orientacyjny, ulegając ostatecznemu skonkretyzowaniu w orzeczeniu o wykonaniu aktu nadania w części dotyczącej ustalenia granic nieruchomości,

3) naruszenie art. 10 dekretu z 1951 r. poprzez jego błędną wykładnię i zastosowanie a w konsekwencji nieuwzględnienie faktu, iż w przypadku M. J. nabycie gospodarstwa nastąpiło nie z mocy prawa, lecz na podstawie aktu nabycia o charakterze konstytutywnym,

4) naruszenie art. 298, 299 i 300 § 1 dekretu z dnia 11 października 1947 Prawo rzeczowe poprzez nieuwzględnienie regulowanych przez te przepisy domniemań prawnych co do posiadania samoistnego przysługującego osobie faktycznie władającej rzeczą, ciągłości posiadania oraz zgodności posiadania z prawem i w konsekwencji błędne przyjęcie, iż H. F. nie przysługiwało prawo posiadania gospodarstwa osadniczego.

2. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy tj.

1) naruszenie art. 153 ustawy p.p.s.a.:

a) nieuchylenie decyzji Kolegium z [..] grudnia 2018 r. oraz poprzedzającej ją decyzji z [...] sierpnia 2018 r. pomimo braku zastosowania się przez Kolegium do wskazań co do dalszego postępowania zawartych w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 22 listopada 2017 r.,

b) bezzasadne "modyfikowanie" stanowiska wyrażonego przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 22 listopada 2017 r.

2) naruszenie przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. poprzez nieuchylenie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [..] grudnia 2018 r. oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] sierpnia 2018 r. pomimo, iż organ administracji nie rozpatrzył całego materiału dowodowego i zastosował wybiórczą ocenę dowodów zebranych w sprawie co doprowadziło do błędnego ustalenia, iż H. F. nie była w posiadaniu części nieruchomości (traktowanej jako odrębne gospodarstwo osadnicze),

3) naruszenie przepisu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 16 kpa w zw. z art. 156 i 158 § 2 kpa poprzez nieuchylenie decyzji Kolegium z [...] grudnia 2018 r. oraz poprzedzającej ją decyzji z [...] sierpnia 2018 r. pomimo, iż organ administracji nie uwzględnił, że wszelkie wątpliwości co do ustaleń, czy decyzja została wydana z rażącym naruszeniem prawa należy zaś rozstrzygać na korzyść legalności zaskarżonej decyzji,

4) naruszenie przepisu art. 134 § 1 p.p.s.a. poprzez naruszenie obowiązku dokonania oceny zgodności zaskarżonego aktu administracyjnego ze wszystkimi przepisami wchodzącymi w grę w danej sprawie, tj. brak wnikliwego i pełnego rozpoznania wszystkich zarzutów skargi oraz nie odniesienie się do wszystkich zarzutów skargi.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Szczecinie oraz zasądzenie od organu na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Skarżącej, Skarżący wniósł o jej oddalenie.

Skarżąca w skardze kasacyjnej na podstawie:

1. art. 174 pkt 1 p.p.s.a. zarzuciła wyrokowi naruszenie art. 177 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej polegające na orzeczeniu przez sąd administracyjny, że nabycie nieruchomości w drodze darowizny przez osobę będącą spadkobiercą ustawowym darczyńcy podlega ochronie wynikającej z rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych, w sytuacji gdy orzekanie w tym przedmiocie należy do kompetencji sądów powszechnych;

2. art. 174 pkt 2 p.p.s.a. zarzuciła wyrokowi naruszenie przepisów postępowania, tj.: naruszenie art. 145 § 1 ust. 1 lit. a p.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie, mimo iż zaskarżona decyzja narusza prawo materialne w sposób mający wpływ na wynik postępowania, tj. art. 156 § 2 k.p.a. poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że akt z dnia [...] listopada 1953 r. o nadaniu na rzecz M. J. gospodarstwa rolnego wraz z częścią domu będącą własnością K. T., wywołał nieodwracalne skutki prawne;

W związku z powyższym Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w części oddalającej skargę E. C. i jego zmianę poprzez uchylenie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [..] z dnia [..] grudnia 2018 r. i zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Skarżącego, Skarżąca wniosła o jej oddalenie.

Kolegium nie wniosło odpowiedzi na skargi kasacyjne.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skarg kasacyjnych.

Skoro w niniejszej sprawie pełnomocnicy – na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. – zrzekli się rozprawy, a strona przeciwna w ustawowym terminie nie zawnioskowała o przeprowadzenie rozprawy, to rozpoznanie skarg kasacyjnych nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a.

W pierwszej kolejności rozważyć należało zasadność skargi kasacyjnej skarżącego, jako dalej idącej. Skarżący kwestionuje bowiem możliwość stwierdzenia nieważności aktu nadania z [...] listopada 1953 r. zarzucając Sądowi instancji zarówno naruszenie przepisów prawa materialnego jak i przepisów postępowania.

Skarga kasacyjna wniesiona przez skarżącego jest częściowo zasadna.

Zarzut naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 153 p.p.s.a., i łączący się z nim zarzut naruszenia przepisów postępowania to jest art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. jest niezasadny.

Zgodnie z wyrokiem z 23 listopada 2017 r. rozpoznając ponownie sprawę organ administracji winien ustalić i zbadać czy opisany w protokole wprowadzenia, a następnie akcie nadania dom o wymiarach 25x10 stanowił całość, czy też część większego domu mieszkalnego oraz, czy opisany w spornym akcie nadania dom o wymiarach 15x10 stanowił odrębną od tej, która została nadana K. T., część domu. Sąd uznał również, że ustalenia wymaga czy H. F. posiadała formalnie nieruchomości przekazane protokołem z dnia [..] sierpnia 1951 r., w szczególności czy opisane tam nieruchomości zostały jej przekazane we wspólne użytkowanie z K. T. a jeżeli tak to kiedy i na jakich zasadach.

Rozpoznając ponownie sprawę organy uzupełniły materiał dowodowy sprawy m.in. o informację sporządzoną [..] maja 2018 r. przez inżyniera budownictwa F. S., z której wynika, że wymiary domu położonego na działce nr [..] wynoszą 20,15 m x 10,07 m, dane z ewidencji gruntów i budynków, w tym szkice zabudowań oraz domu mieszkalnego. Na podstawie tych dokumentów, szczegółowo opisanych w decyzji z [..] sierpnia 2018 r., organy ustaliły, że opisany w protokole wprowadzenia, a następnie akcie nadania dom o wymiarach 25x10 stanowił całość domu mieszkalnego.

Organy ustaliły również, że K. T. był jedynym posiadaczem siedliska a H. F., która być może zamieszkiwała u niego przez pewien czas, nie dysponowała żadnym prawem do nieruchomości, nawet nie była zameldowana w [...].

Oznacza to, że organy zrealizowały wytyczne zawarte w wyroku z 23 listopada 2017 r. Ustalenia faktyczne poczynione przez organy na skutek wytycznych zawartych w wyroku z 23 listopada 2017 r. zostały następnie zaakceptowane przez Sąd pierwszej instancji.

Skarżący dążył do wykazania, że powyższe ustalenia faktyczne poczynione zostały przez organy z naruszeniem przepisów postępowania, co oznacza, że akceptując je Sad pierwszej instancji naruszył art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a.

Uzasadniając powyższy zarzut skarżący powołuje się na wniosek z [..] lipca 1951 r. skierowany przez M. J. do Prezydium Gminnej Rady Narodowej oraz protokół z [..] sierpnia 1951 r. Sąd pierwszej instancji odniósł się do obu tych dokumentów i wyjaśnił, że nie wynika z nich by H. F. była posiadaczem nieruchomości.

Sąd pierwszej instancji zwrócił uwagę, że dokumenty te nie zostały uznane w wyroku z 23 listopada 20017 r. za potwierdzające fakt posiadania przez H. F. części gospodarstwa. Materiał dowodowy ówcześnie zgromadzony (a więc i dokumenty przywoływane obecnie przez skarżącego) uznany został w wyroku z 23 listopada 2017 r. za niewystarczający do poczynienia takich ustaleń.

Jak słusznie wskazuje skarżący, z mocy art. 153 p.p.s.a. zarówno organy jak i sądy ponownie rozpoznające sprawę związane są oceną prawną i wskazaniami zawartymi w prawomocnym wyroku. Przez ocenę prawną rozumie się wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich zastosowania w rozpoznanej sprawie. Pojęcie to obejmuje zarówno krytykę sposobu zastosowania normy prawnej w zaskarżonym akcie, jak i wyjaśnienie, dlaczego stosowanie tej normy przez organ, który wydał dany akt zostało uznane za błędne, bądź za prawidłowe. Natomiast wskazania co do dalszego postępowania dotyczą sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych oraz wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie dla uniknięcia wadliwości w postaci np. braków w materiale dowodowym lub innych uchybień procesowych (zob. A. Kabat w: B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Zakamycze 2005, s. 345).

W świetle tak rozumianego pojęcia związania prawomocnym wyrokiem uznać należy, że dokumenty zgromadzone przed wydaniem decyzji z Kolegium z [..] sierpnia 2017 r. uznane zostały za niewystarczające do ustalenia faktu posiadania przez H. F. całości lub części gospodarstwa przyznanego K. T. aktem nadania z [..] listopada 1947 r.

Sąd pierwszej instancji akceptując obecnie ustalenia faktyczne co do nie przysługiwania H. F. przymiotu posiadacza przedmiotowego gospodarstwa nie naruszył art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. Sąd kasacyjny podkreśla w tym miejscu, że jak wynika z dokumentów zgromadzonych przez organy po wydaniu wyroku z 23 listopada 2017 r., H. F. nie była zameldowana w [...], nie była również wymieniona w zestawieniu osiedlonych rodzin ani w zaświadczeniu Państwowego Urzędu Repatriacyjnego z [..] maja 1946 r. potwierdzającym powierzenie K. T. gospodarstwa poniemieckiego. Dokumenty zgromadzone już po wydaniu wyroku z 23 listopada 2017 r. nie pozwalają na uznanie, że H. F. posiadała całość bądź część gospodarstwa objętego aktem nadania z [..] listopada 1947 r. Co więcej, z dokumentów tych wynika, że M. J. został tymczasowo wpuszczony przez K. T. do jego domu (protokół z [..] lutego 1957 r.).

Oznacza to, że uzupełniony materiał dowodowy nie pozwolił na ustalenie, by H. F. była posiadaczką całości bądź części gospodarstwa nadanego K. T..

Skarżący kwestionując ustalenia faktyczne poczynione przez organy i zaakceptowane przez Sąd pierwszej instancji powoływał się na przepisy prawa rzeczowego (art. 298, art. 299 i 300 dekretu z dnia 11 października 1947 r.). Dla zastosowania domniemań wynikających z tych przepisów konieczne byłoby jednak wykazanie faktu posiadania określonej części gospodarstwa przez H. F.. Dokumenty zgromadzone w toku postępowania administracyjnego nie potwierdzają jednak, by fakt ten został wykazany.

Podsumowując uznać należy że Sąd pierwszej instancji nie naruszył przepisów postępowania przyjmując za podstawę kontroli zgodności z prawem decyzji Kolegium ustalenia faktyczne poczynionych przez ten organ z których wynika, że w dniu wejścia w życie dekretu z 1951 r. to jest w dniu [..] września 1951 r. jedynym posiadaczem gospodarstwa objętego aktem nadania z [..] listopada 1947 r. był K. T.. Zatem zarzuty skargi kasacyjnej objęte punktami 2.1 i 2.2 petitum skargi kasacyjnej uznać należało za niezasadne.

Przed przystąpieniem do oceny zasadności zarzutów naruszenia prawa materialnego należy jednak zwrócić uwagę na następującą okoliczność.

Postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności aktu nadania z [...] listopada 1953 r. wszczęte zostało na podstawie wniosku A. K., spadkobierczyni K. T. oraz współwłaścicielki w udziale do ¾ nieruchomości obejmującej działkę [..] (do 1980 r. dz. nr [..] obręb [...]), która następnie umową darowizny przeniosła udział w prawie własności nieruchomości na skarżącą E. C..

Orzekające uprzednio w tej sprawie sądy administracyjne (wyrok z WSA w Szczecinie z 19 listopada 2015 r. II SA/Sz 648/15 i z 15 grudnia 2016 r. II SA/Sz 1044/16) stanęły na stanowisku, że przymiot strony w postępowaniu o stwierdzenie nieważności decyzji przysługuje podmiotowi niebędącemu stroną postępowania zakończonego wydaniem decyzji objętej wnioskiem o stwierdzenie nieważności decyzji o ile wykaże on, że skutki stwierdzenia nieważności decyzji dotyczą jego interesu prawnego.

W konsekwencji, w niniejszej sprawie uznać należało, że skarżąca ma interes prawny w domaganiu się stwierdzenia nieważności aktu nadania z [...] listopada 1953 r. ale wyłącznie w zakresie w jakim dotyczył on tej części nieruchomości, która objęta została uprzednio aktem nadania z [..] grudnia 1947 r. Skarżąca nie może natomiast żądać stwierdzenia nieważności aktu nadania z [...] listopada 1953 r. w zakresie wykraczającym poza jej interes prawy.

Po wydaniu aktu nadania z [...] listopada 1953 r. sporządzone zostały [..] czerwca 1956 r. dwa protokoły w sprawie oszacowania gospodarstwa : jeden w zakresie obejmującym działki [..] i [..] nadane K. T. i M. J. o powierzchni 0,35 ha, drugi obejmujący działkę nr [..] o powierzchni 1,87 ha nadaną M. J..

Następne [..] listopada 1958 r., sporządzony został protokół dotyczący działki nr [..], nadanej M. J.. W protokole tym powierzchnia działki określona została na 4,29 ha. W dniu [..] grudnia 1958 r. w stosunku do M. J. wydano orzeczenie o wykonaniu aktu nadania stanowiące następnie podstawę do dokonania wpisu w księdze wieczystej prawa własności postanowieniem Sądu Powiatowego w [..] z [..] lutego 1959 r.

W przypadku K. T. oprócz opisanego już protokołu z [..] czerwca 1956 r. dotyczącego działek [..] i [..] o powierzchni 0,35 ha sporządzony został [..] czerwca 1956 r. protokół dotyczący działki nr [..] o powierzchni 5,36 ha, który stał się podstawą do wydania orzeczenia z [..] września 1956 r. o wykonaniu aktu nadania oraz protokół z [..] listopada 1958 r. wskazujący powierzchni 5,42 ha i stanowiący podstawę do wydania orzeczenia z [..] grudnia 1958 r. o wykonaniu aktu nadani nadania.

Natomiast protokół z [..] czerwca 1956 r. obejmującym działki [..] i [..] nadane K. T. i M. J. o powierzchni 0,35ha stał się podstawą do wydania orzeczenia z [..] grudnia 1958 r. o wykonaniu aktu nadania. Po wydaniu tego orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w [...] wystąpiło do Sądu Powiatowego w [..] o założenie księgi wieczystej wspólnie dla siedliska położonego w miejscowości [...] pow. [..] o pow. 3300 m2. Następnie postanowieniem z [..] grudnia 1958 r. Sąd Powiatowy w [..] założył księgę wieczystą nr [..] dla tej nieruchomości.

W konsekwencji za podstawę odniesienia się do zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego Naczelny Sąd Administracyjny przyjął stan faktyczny ustalony przez organy i przyjęty przez Sąd pierwszej instancji z tym jednak zastrzeżeniem że może on stanowić podstawę dla oceny zgodności z prawem orzeczenia z [..] listopada 1953 r . w zakresie w jakim orzeczenie to dotyczy interesu prawnego skarżącej, a więc tej części nieruchomości, która objęta została wcześniej aktem nadania z [..] grudnia 1947 r.

W pozostałym zakresie, to jest w zakresie nieruchomości, które nie były objęte aktem z [..] grudnia 1947 r. nie było możliwe badanie zgodności z prawem i ewentualne orzekanie o nieważności orzeczenia z [...] listopada 1953 r. na skutek wniosku A. K. z uwagi na brak po jej stronie interesu prawnego. Zatem zakresie, w jakim organy a następnie sąd pierwszej instancji uznały, że orzeczenie z [...] listopada 1953 r. w całości narusza prawo w sposób rażący doszło do naruszenia art. 153 p.p.s.a. poprzez wykroczenie poza wskazany w wyrokach WSA w Szczecinie z 19 listopada 2015 r. II SA/Sz 648/15 i z 15 grudnia 2016 r. II SA/Sz 1044/16 zakres interesu prawnego skarżącej. Badanie ważności orzeczenia z [...] listopada 1953 r. dotyczyć mogło wyłącznie tej części tego orzeczenia, która dotyczyła nieruchomości nadanej uprzednio K. T. aktem z [..] grudnia 1947 r. W tym zakresie skarga kasacyjna skarżącego ma usprawiedliwione podstawy.

W świetle ustaleń przyjętych przez Sąd pierwszej instancji za podstawę orzekania zarzut naruszenia art. 2 i 4 dekretu z 1951 r. w zakresie dotyczącym nieruchomości nadanej uprzednio K. T. aktem nadania z [..] grudnia 1947 r. jest niezasadny. Jak wynika z tych ustaleń na dzień [..] września 1951 r. to jest na dzień wejścia w życie dekretu z 1951 r. jedynym posiadaczem gospodarstwa objętego aktem nadania z [..] listopada 1947 r. był K. T.. Przeprowadzone postępowanie dowodowe nie wykazało, by posiadaczem tego gospodarstwa w jakiejkolwiek części była H. F.. Przypomnieć należy również, że już w wyroku z 23 listopada 2017 r. Sąd uznał, że M. J.e nie spełniał warunków, o których mowa w art. 2 dekretu z 1951 r. nie był bowiem posiadaczem spornego domu oraz nieruchomości nie mógł zatem stać się ich właścicielem z mocy prawa.

Zarzut naruszenia art. 6 dekretu z 1951 r. w zakresie sformułowanym w skardze kasacyjnej skarżącego jest niezasadny. Ani organy ani sąd nie kwestionowały faktu, że granice nieruchomości oraz ich szacunek określa akt nadania nieruchomości.

Podnosząc zarzut naruszenia art. 10 dekretu z 1951 r. skarżący dąży do wykazania, że czym innym było nabycie nieruchomości z mocy prawa w trybie art. 2 dekretu, czym innym zaś nabycie na podstawie art. 10 tego aktu. Skarżący uzasadniając ten zarzut podkreśla, że Sąd w wyroku z 23 listopada 2017 r. przesądził, że M. J. nie mógł nabyć na własność nieruchomości z mocy prawa w trybie art. 2 dekretu z 1951 r., co jednak nie wyłączało nabycia w trybie art. 10 analizowanego aktu. W tym zakresie skarżący zarzuca sądowi pierwszej instancji bezzasadne "modyfikowanie" stanowiska wyrażonego przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 22 listopada 2017 r.

Zarzut ten jest częściowo zasadny.

Skarżący słusznie wskazuje, że art. 10 dekretu z 1951 r. przewidywał możliwość wydania aktu nadania po dacie wejścia w życie dekretu. Nabycie w trybie art. 10 dekretu nie dotyczyło osób, o których mowa w art. 2, a więc osób, które otrzymały akty nadania i które to akty nie zostały wykonane i które nabywały prawo własności nieruchomości z mocy prawa z dniem wejścia w życie dekretu. Skarżący ma również rację wskazując, że w wyroku z 22 listopada 2017 r. Sąd przesądził jedynie, że skarżący nie spełniał przesłanek wymaganych do nabycia własności z mocy prawa, a więc na podstawie art. 2 dekretu. Sąd w wyroku z 22 listopada 2017 r. nie analizował natomiast czy możliwe było nabycie przez skarżącego prawa własności nieruchomości w trybie art. 10 dekretu.

Zatem zarzut naruszenia art. 10 dekretu uznać należy za zasadny w tym zakresie, w jakim organy a następnie sąd uznały, że cały akt z [...] listopada 1953 r. dotknięty jest wadą rażącego naruszenia prawa. Postępowanie dotyczyć mogło bowiem wyłącznie tej części objętego nim gospodarstwa, która uprzednio nadana została K. T. i co do której interes prawny w żądaniu stwierdzenia nieważności przysługiwał A. K. a obecnie skarżącej.

Zarzut ten jest natomiast niezasadny w zakresie, w jakim akt z [...] listopada 1953 r. dotyczył nieruchomości nadanej uprzednio K. T..

Zauważyć należy bowiem, że nabycie w trybie art. 10 dekretu dokonywane było przy zastosowaniu przepisów dekretu z 1946 r. Oznacza to, że nabycie obejmowało grunty pochodzące z zapasu ziemi, o którym mowa w art. 1 ust. 2 dekretu z 1946 r. oraz włączone do niego na mocy art. 2 i 3 tegoż dekretu. Grunty wchodzące w skład zapasu ziemi stanowiły własność państwa. W konsekwencji, w sytuacji, w której określona nieruchomość stała się własnością osoby fizycznej na podstawie art. 2 dekretu z 1951 r. nie mogła zostać ponownie nadana innej osobie na podstawie art. 10 dekretu. Nabyciu na podstawie art. 10 dekretu podlegały bowiem wyłącznie grunty stanowiące własność państwa nie zaś grunty nabyte uprzednio w trybie przepisów dekretu z 1946 r. czy też na podstawie art. 2 dekretu z 1951 r. przez osoby fizyczne. Nie było zatem możliwe nabycie przez skarżącego prawa własności do tej części nieruchomości, która objęta była aktem nadania z [..] grudnia 1947 r. i której posiadaczem w dacie wejścia w życie dekretu z 1951 r. był K. T..

Wobec powyższego, za zasadne uznać należało również zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 16 k.p.a. w zw. z art. 156 i 158 § 2 k.p.a. poprzez nieuchylenie decyzji Kolegium z [..] grudnia 2018 r. oraz poprzedzającej ją decyzji z [..] sierpnia 2018 r., brak było bowiem podstaw do orzekania o nieważności aktu nadania z [...] listopada 1953 r. w zakresie wykraczającym poza interes prawny A. K. a następnie skarżącej, to jest w zakresie wykraczającym, poza tę część nieruchomości objętej aktem nadania z [...] listopada 1953 r., która wcześniej objęta była aktem z [..] grudnia 1947 r.

Końcowo wskazać należy, że za niezasadny uznać należało zarzut naruszenia art. 134 § 1 p.p.s.a. Brak związania zarzutami i wnioskami skargi, o którym mowa w art. 134 § 1 p.p.s.a. oznacza, że sąd bada w pełnym zakresie zgodność z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego. Sąd jest jednak związany granicami przedmiotu zaskarżenia, którym jest konkretny akt lub czynność, kwestionowane przez uprawniony podmiot. Takie badanie Sąd pierwszej instancji przeprowadził, wyjaśniając z jakich powodów podziela ustalenia faktyczne poczynione przez Kolegium oraz ich ocenę prawną. Okoliczność, że Sąd nie odniósł się wprost do części zarzutów podniesionych w skardze a następnie powtórzonych w skardze kasacyjnej nie może być uznana za uchybienie mające istotny wpływ na wynik sprawy.

Skarga kasacyjna wniesiona przez skarżącą jest zasadna.

Sąd pierwszej instancji podzielił stanowisko wyrażone przez organy co do wywołania przez akt nadania z [...] listopada 1953 r. nieodwracalnych skutków prawnych. Owych nieodwracalnych skutków prawnych organy a następnie Sąd pierwszej instancji upatrywały w dokonaniu wpisu do księgi wieczystej, spadkobraniu oraz rozporządzeniu udziałem w nieruchomości w drodze umowy darowizny.

Odnosząc się do powyższych argumentów przypomnieć należy, na wstępie że zgodnie z uchwałą siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z [..] maja 1992 r., [..], jeśli obrót nieruchomościami był poprzedzony wydaniem decyzji administracyjnej lub przeniesienie własności nastąpiło w drodze decyzji administracyjnej, a decyzja jest wadą wymienioną w art. 156 § 1, zbycie nieruchomości na rzecz osoby trzeciej, chronionej rękojmią wiary publicznej ksiąg wieczystych, stanowi przeszkodę do stwierdzenia nieważności decyzji.

Zatem o nieodwracalnych skutkach prawnych decyzji administracyjnej można mówić dopiero, gdy po jej wydaniu doszło do obrotu nieruchomością i to obrotu w warunkach chronionych rękojmią wiary publicznej ksiąg wieczystych. Jak jednak wynika z art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2204), rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych nie chroni rozporządzeń nieodpłatnych albo dokonanych na rzecz nabywcy działającego w złej wierze.

W niniejszej sprawie ani organy ani Sąd pierwszej instancji nie dostrzegły, że podstawą do wpisu w księdze wieczystej prawa współwłasności nieruchomości na której posadowiony jest budynek nie były akty nadania z [..] listopada 1947 r. czy z [...] listopada 1953 r. ale orzeczenie z [..] grudnia 1958 r. o wykonaniu aktu nadania Zgodnie bowiem z art. 6 ust. 2 dekretu z 1951 r. dopiero prawomocne orzeczenie o wykonaniu aktu nadania stanowiło podstawę wpisu do księgi wieczystej. Odnosiło się to zarówno do przypadków nabycia nieruchomości z mocy prawa w trybie art. 2 dekretu jak i do przypadków nabycia na podstawie art. 10 dekretu, a więc na podstawie aktów nadania wydanych po [..] września 1951 r.

W aktach administracyjnych zgromadzonych przez organy znajduje się postanowienie Sądu Rejonowego w [..] z [..] lutego 1959 r. o założeniu księgi wieczystej dla nieruchomości rolnej o obszarze 0,33 ha stanowiącej działkę [..]. Powyższym postanowieniem Sąd Rejonowy założył księgę wieczystą nr [..], wskazując jako podstawę nabycia orzeczenie o wykonaniu aktu nadania z [..] grudnia 1958 r. Obecnie działka [..] nosi numer [..], co potwierdza informacja z [..] maja 2018 r. nadesłana przez Starostwo Powiatowe w [...] i objęta jest księgą wieczystą [..] prowadzoną przez Sąd Rejonowy w [..].

Zatem dopiero w odniesieniu do orzeczenia o wykonaniu aktu nadania z [..]grudnia 1958 r. mówić można o nieodwracalnych skutkach prawnych w rozumieniu art. 156 § 2 k.p.a.

Sąd kasacyjny podziela stanowisko wyrażane wielokrotnie w orzecznictwie sądów administracyjnych zgodnie z którym dany akt wywołuje nieodwracalny skutek prawny wtedy, gdy ani przepis prawa materialnego, ani też przepisy procesowe, stanowiące podstawę działania organu administracji publicznej, nie czynią danego organu właściwym do cofnięcia tego właśnie skutku przez wydanie decyzji (por. wyroki NSA: z 7.10.2011 r., sygn. akt I OSK 1631/10, Lex nr 1131479; z 28.09.2001 r., sygn. akt I SA 326/01, Lex nr 75508). Przy czym, co należy podkreślić nieodwracalne skutki prawne decyzji należy ograniczyć wyłącznie do jej bezpośrednich skutków w sferze prawa, a nie zdarzeń faktycznych stanowiących tylko jej pośredni efekt. Jeżeli bowiem na podstawie takiej decyzji wydano inną decyzję, która ewentualnie mogła spowodować nieodwracalne skutki prawne, to kwestia odwracalności czy też nieodwracalności tych skutków prawnych dotyczyć może wyłącznie owej drugiej decyzji (por. wyrok NSA z 18.03.2011 r. sygn. akt I OSK 716/10 dostępne na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl). To że, ocena kwestii odwracalności skutku prawnego odnosić się musi wyłącznie do bezpośrednich następstw wywołanych badanym orzeczeniem potwierdza redakcja art. 156 § 2 k.p.a.: "nie stwierdza się nieważności decyzji (...) gdy decyzja wywołała nieodwracalny skutek".

W realiach niniejszej sprawy kwestie związane z ewentualnym nieodwracalnym skutkiem prawnym mogłyby być badane wyłącznie w odniesieniu do orzeczeń o wykonaniu aktu nadania. Również z tego względu tak istotne jest określenie przedmiotowe zakresie, w jakim możliwe jest stwierdzenie nieważności aktu nadania z [...] listopada 1953 r. Nie jest bowiem możliwe by uznać za nieważne to orzeczenie w zakresie w jakim stanowiło ono podstawę do wydania orzeczenia o wykonaniu aktu nadania i wpisu do księgi wieczystej nieruchomości, które nie były objęte wcześniej aktem z [..] grudnia 1947 r.

Końcowo odnosząc się do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z [..] maja 2015 r. [..] przypomnieć należy że był to zakresowy orzekający o pominięciu ustawodawczym. Był to zatem wyrok, w którym Trybunał uznaje za stan niekonstytucyjny brak określonej treści normatywnej w przepisie. Wyroki o pominięciu prawodawczym Trybunał kieruje zaś przede wszystkim do ustawodawcy a chociaż w doktrynie nieraz podnosi się, że w takiej sytuacji organy, stosujące prawo, winny poszukiwać możliwości rekonstrukcji brakującej normy prawnej z wartości konstytucyjnych, to – zdaniem Sądu - brakującej części normy w art. 156 § 2 k.p.a. nie można zrekonstruować w taki sposób, który umożliwiałby jej uniwersalne zastosowanie w okolicznościach każdej sprawy, zwłaszcza, że Trybunał nie przesądził, że czas ten (wymagany okres prekluzyjny) powinien być taki sam, jak w przypadku przesłanek z art. 156 § 1 pkt 1, 3, 4 i 7 k.p.a., czyli 10 lat (zob. pkt 10.7 uzasadnienia wyroku).

Z uwagi na powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 p.p.s.a. uwzględnił skargi kasacyjne i uchylił zaskarżony wyrok, zaś uznając, że sprawa jest dostatecznie wyjaśniona, po rozpoznaniu skarg, uchylił decyzje organów obu instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a w związku z art. 193 p.p.s.a.

Rozpoznając ponownie sprawę organ ustali jakiej obecnej nieruchomości objętej uprzednio aktem nadania z [..] grudnia 1947 r. dotyczyło orzeczenie z [...] listopada 1953 r. i w tym zakresie orzeknie uwzględniając przedstawioną w uzasadnieniu niniejszego wyroku ocenę prawną.

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a. zasądzając na rzecz każdego ze skarżących od organu uiszczony przez nich wpis od skargi i od skargi kasacyjnej w łącznej kwocie po 300 złotych na rzecz każdego z nich oraz wynagrodzenie pełnomocników w kwocie po 720 złotych stosownie do § 14 ust. 1 pkt 1 lit a) i pkt 2 lit. a) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. poz. 1800 z późn. zm.) oraz stosownie do § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) i ust. 1 pkt 2 lit b) rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 265), oraz po 17 złotych tytułem opłaty skarbowej od pełnomocnictw.