Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 116/11
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2011-04-27 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 134 § 1, art. 141 § 4, art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 83 ust. 1
journal: Dz.U. 2004 nr 39 poz 353
law: Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - tekst jedn.
article: art. 77, art. 80, art. 107 § 1 i § 3
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Maria Wiśniewska Sędziowie: sędzia NSA Małgorzata Pocztarek (spr.) sędzia WSA del. do NSA Marian Wolanin Protokolant st. inspektor sądowy Barbara Dąbrowska po rozpoznaniu w dniu 27 kwietnia 2011 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A.O. – przedstawicielki ustawowej małoletniego A.G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 października 2010 r. sygn. akt II SA/Wa 533/10 w sprawie ze skargi A.O. – przedstawicielki ustawowej małoletniego A.G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...]lutego 2010 r. nr [...] w przedmiocie przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 6 października 2010 r. o sygn. akt II SA/Wa 533/10 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę A.O. – przedstawicielki ustawowej małoletniego A.G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...]lutego 2010 r. nr [...]w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynika, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...]grudnia 2009 r. nr [...]po rozpatrzeniu wniosku A.O., działającej w imieniu małoletniego A.G. o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.), odmówił przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

W uzasadnieniu podał, że w myśl wskazanego wyżej przepisu, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Warunki określone w wyżej cytowanym przepisie muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Wyjaśnił, że renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie ich spełnienie przez wnioskodawcę.

Z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że ojciec małoletniego na przestrzeni 51 lat życia udowodnił okres składkowy wynoszący 9 lat, 4 miesiące i 10 dni. Z dniem 5 maja 1997 r. ojciec dziecka zaprzestał wykonywania zatrudnienia, a zmarł w dniu 31 marca 2006 r.

Dalej Prezes ZUS podkreślił, że nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód do wykonywania zatrudnienia i nabycia uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, ponieważ w wymienionym okresie ojciec małoletniego nie miał orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy i nie istniały obiektywne przeszkody do kontynuowania ubezpieczenia.

We wniosku do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o ponowne rozpatrzenie sprawy, działająca w imieniu małoletniego syna A.O. nie zgodziła się ze stanowiskiem organu administracji i podała, że ojciec dziecka praktycznie od jego urodzenia nie utrzymywał z nią i dzieckiem kontaktu. Wskazała, że jest w bardzo ciężkiej sytuacji finansowej. Podkreśliła, że ze względu na charakter ojca dziecka podjęła decyzję, że sama będzie wychowywać syna. Ze zmarłym ojcem dziecka nie miała kontaktu przez 14 lat, wobec czego nie posiada informacji o jego zatrudnieniu.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...]lutego 2010 r. nr [...]utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...]grudnia 2009 r. i w uzasadnieniu wskazał, że ostatnio udowodniony okres składkowy u zmarłego ojca małoletniego przypada na maj 1997 r., a z akt sprawy nie wynika, aby po tej dacie nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności, a zwłaszcza, gdy uwzględni się fakt, że nie została orzeczona wobec niego całkowita niezdolność do pracy.

Z powyższego wynika, że przez okres ponad 8 lat do zgonu w dniu 31 marca 2006 r. ubezpieczony nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, co spowodowało brak uprawnień do renty w trybie zwykłym. We wskazanym okresie nie była wobec ojca dziecka orzeczona całkowita niezdolność do pracy, a zatem nie istniały przeciwwskazania uniemożliwiające kontynuowanie zatrudnienia. Wskazał ponadto na przerwy w ubezpieczeniu w okresach od 20 października 1976 r. do 21 kwietnia 1978 r., od 6 marca 1979 r. do 21 kwietnia 1983 r., od 19 czerwca 1987 r. do 22 stycznia 1990 r. oraz od 4 lutego 1992 r. do 27 września 1995 r.

Dalej organ podniósł, że trudne warunki materialne były brane pod uwagę, ale nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Jednocześnie wyjaśnił, że osoba ubiegająca się o świadczenie ma obowiązek przedłożenia dokumentów, tj. świadectw pracy, legitymacji ubezpieczeniowej zawierającej wpisy potwierdzające przebieg zatrudnienia, od których zależy prawo do renty. Co prawda zarówno w doktrynie, jak i orzecznictwie dominuje pogląd, iż ciężar dowodu w postępowaniu administracyjnym spoczywa na organie administracji, jednak nie można od tego organu oczekiwać, zwłaszcza w sprawach rozstrzyganych w ramach uznania administracyjnego, iż "po omacku" będzie poszukiwał materiału dowodowego.

Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której A.O. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji. W uzasadnieniu skargi podniosła, że nie ma żadnej wiedzy na temat pracy zmarłego. Jedynie wie, że E.G. przebywał w zakładach karnych, ale nie wie, czy wówczas miał możliwość podjęcia pracy, czy może były jakieś przeciwwskazania zdrowotne do podjęcia zatrudnienia.

W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, oceniając legalność zaskarżonej decyzji, uznał, że nie narusza ona prawa. Sąd stwierdził, iż stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Konstrukcja tego przepisu wskazuje, że zawarte w nim przesłanki muszą być spełnione łącznie.

WSA w Warszawie podkreślił, że w sprawie niniejszej bezsporne jest, że w stosunku do ojca małoletniego nigdy nie została orzeczona niezdolność do pracy.

Udowodniony okres zatrudnienia poparty opłacaniem składek wynosi 9 lat, 4 miesiące i 10 dni, a samo ubezpieczenie ustało w maju 1997 roku. Oznacza to, że przez ponad 8 lat przed zgonem nie wykonywał on żadnej działalności połączonej z ubezpieczeniem, chociaż wówczas był osobą zdolną do pracy, gdyż nigdy nie została orzeczona wobec niego niezdolność do pracy.

Sąd I instancji stwierdził, iż małoletni syn spełnia trzy z pierwszych warunków do przyznania świadczenia w drodze wyjątku po zmarłym ojcu. Jest pozostałym po ubezpieczonym członkiem rodziny i ze względu na wiek nie może podjąć pracy oraz nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Nie został jednak spełniony czwarty konieczny warunek do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, a mianowicie przesłanka szczególnych okoliczności określona w art. 83 cytowanej ustawy.

Ani z akt sprawy, ani z wyjaśnień skarżącej nie wynikają żadne okoliczności uzasadniające pozostawanie ojca dziecka poza ubezpieczeniem. Należy zgodzić się z organem, że ojciec nigdy nie przyczyniał się do utrzymania syna. Sama skarżąca podała, że zmarły nigdy nie interesował się synem, nawet gdy pracował nie łożył na jego utrzymanie.

Zdaniem WSA w Warszawie, należy zgodzić się z Prezesem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, że nie posiada nieograniczonych możliwości, dla ustalenia czy dana osoba pracowała, skoro rodzina nie jest w stanie nic powiedzieć w tej materii. W uzasadnieniu decyzji organ podał ustalenia, jakie udało mu się zdobyć. Poza wskazanymi okresami składkowymi żadnych innych nie udało mu się ustalić.

Przebywanie ojca dziecka w zakładzie karnym nie jest okolicznością szczególną w rozumieniu art. 83 cytowanej ustawy, która miałaby wpływ na przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Wobec tego, że skarżąca ograniczyła się do stwierdzenia, że nie wie, co powodowało brak ubezpieczenia ojca dziecka, nie posiada żadnej dokumentacji, mogącej fakt ten wyjaśnić i nie wie gdzie takich wyjaśnień można szukać, organ jest bezradny w kwestii uzupełnienia materiału dowodowego.

Analiza historii zatrudnienia zmarłego ojca dziecka, czyni nieuprawnionym twierdzenie, że gdyby zmarły podjął pracę w roku swojego zgonu, to być może dopracowałby staż konieczny do emerytury.

Rozpatrując przedmiotową sprawę, Sąd nie dopatrzył się przekroczenia granic uznania administracyjnego przez organ, który w sposób wnikliwy rozpatrzył sporną kwestię i jej rozstrzygnięcie uzasadnił.

W ocenie Sądu, organ prawidłowo ustalił przy istnieniu pozostałych przesłanek z art. 83 ust. 1 cyt. ustawy, że brak jest szczególnych okoliczności, zaistnienie których może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. W orzecznictwie przyjmuje się, że winny to być okoliczności od strony (ubezpieczonego) niezależne i niezawinione. Przy ustalaniu prawa do świadczenia na tej podstawie organ rentowy bierze pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia pracownika. Okres ten powinien być adekwatny do jego wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia winno wynikać ze szczególnych okoliczności niezależnych od ubezpieczonego i niemożliwych do pokonania. W ocenie Sądu, brak jest usprawiedliwienia dla przerwy w ubezpieczeniu ojca dziecka.

Również sama trudna sytuacja materialna osoby wnoszącej o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, nie może być podstawą do przyznania tego świadczenia. Świadczenie z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione.

Od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę kasacyjną złożyła A.O.- przedstawicielka ustawowa małoletniego A.G..

Zaskarżając wyrok w całości, zarzucono:

1) naruszenie prawa materialnego tj. art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez przyjęcie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny, że jedynie w przypadku orzeczenia niezdolności ubezpieczonego do pracy, można na potrzeby art. 83 Ustawy w odniesieniu do takiego ubezpieczonego uznać, że wystąpiły szczególne okoliczności, o których mowa w art. 83 ustawy;

2) naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.

a) art. 141 § 4 P.p.s.a poprzez niezawarcie w uzasadnieniu wyroku przesłanek dla których przyjęto, że nieuprawnione jest twierdzenie strony skarżącej, że gdyby zmarły podjął pracę w roku swojego zgonu to być może dopracowałby staż konieczny do uzyskania emerytury lub renty jak również brak jest usprawiedliwienia dla przerw w ubezpieczeniu E.G.,

b) art. 134 § 1 P.p.s.a i art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a) P.p.s.a poprzez oddalenie skargi w sytuacji, gdy Wojewódzki Sąd Administracyjny winien był uchylić zaskarżoną Decyzję jako naruszającą art. 58 w zw. z art. 57 ustawy poprzez przyjęcie przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, że ustalenie., okresu stażu ubezpieczeniowego oparte jest jedynie na udokumentowanych okresach zatrudniania podczas gdy art. 58 w zw. z art. 57 ustawy powołuje się na okresy składkowe i nieskładkowe, o których mowa w art. 6 i 7 ustawy, obejmujące swoim zakresem również inne sytuacje niż zatrudnienie,

c) art. 134 § 1 P.p.s.a i art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c) P.p.s.a poprzez oddalenie skargi w sytuacji, gdy Wojewódzki Sąd Administracyjny winien był uchylić zaskarżoną decyzję jako naruszającą art. 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. k.p.a. w zw. z art. 77 k.p.a. oraz naruszenie art. 80 k.p.a. poprzez brak podjęcia przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, co w konsekwencji doprowadziło do naruszenia obowiązku organu dochodzenia w ramach postępowania administracyjnego do prawdy obiektywnej, przekroczenia zasady swobodnej oceny dowodów oraz granic uznania administracyjnego, w szczególności organ powinien był przeprowadzić, przy użyciu dostępnych mu środków dowodowych postępowanie wyjaśniające co do przyczyn przerw w zatrudnieniu Edwarda Gelety, na które się powoływał w decyzji,

d) art. 134 § 1 P.p.s.a i art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c) P.p.s.a poprzez oddalenie skargi w sytuacji, gdy Wojewódzki Sąd Administracyjny winien był uchylić zaskarżoną decyzję jako naruszającą art. 107 § 1 oraz § 3 k.p.a. poprzez nienależyte wyjaśnienie przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podstawy faktycznej oraz podstawy prawnej decyzji.

W konkluzji skargi kasacyjnej wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Podstawy te determinują kierunek postępowania Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Wobec niestwierdzenia z urzędu nieważności postępowania, Naczelny Sąd Administracyjny ogranicza swoje rozważania do oceny wskazanych w skardze podstaw kasacyjnych.

Skarga kasacyjna analizowana pod tym kątem nie zawiera usprawiedliwionych podstaw, co sprawia, że nie zasługuje na uwzględnienie.

Przedstawione w podstawach kasacyjnych zarzuty dotyczą zarówno naruszenia prawa materialnego, jak i procesowego. Zatem w pierwszej kolejności należy odnieść się do zarzutów naruszenia prawa procesowego, gdyż tylko w przypadku prawidłowo ustalonego stanu faktycznego sprawy możliwa staje się ocena zarzutów o charakterze materialnym.

Podstawą skargi kasacyjnej z art. 174 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi winno być naruszenie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przepisów postępowania sądowoadministracyjnego w sposób, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W jej ramach skarżący musi bezwzględnie powołać przepisy postępowania sądowoadministracyjnego, którym uchybił Sąd, uzasadnić ich naruszenie i wykazać, że wytknięte uchybienia mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 czerwca 2004 r. o sygn. akt GSK 73/04, M. Pr. 2004, nr 14, s. 632).

Przede wszystkim niezasadny jest zarzut naruszenia art. 141 § 4 P.p.s.a., bowiem tak postawiony zarzut nie stwarza podstawy do uchylenia zaskarżonego wyroku. Jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale z dnia 15 lutego 2010 r. o sygn. akt II FPS 8/09 (publ. ONSAiWSA 2010/3/39, ZNSA 2010/2/122), art. 141 § 4 zdanie pierwsze ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi może stanowić samodzielną podstawę kasacyjną (art. 174 pkt 2 ustawy), jeżeli uzasadnienie orzeczenia wojewódzkiego sądu administracyjnego nie zawiera stanowiska co do stanu faktycznego, przyjętego za podstawę rozstrzygnięcia. Inna jest natomiast sytuacja, jeżeli uzasadnienie zaskarżonego orzeczenia wskazuje, jaki stan faktyczny sprawy został przez sąd przyjęty i dlaczego. Wówczas przepis art. 141 § 4 nie może stanowić wystarczającej podstawy kasacyjnej. Bez odniesienia się bowiem do treści np. art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" P.p.s.a. w powiązaniu z odpowiednimi przepisami postępowania administracyjnego nie jest możliwe skuteczne zakwestionowanie stanowiska sądu I instancji, który formalnie wywiązał się z nałożonego na niego obowiązku, ale – w ocenie strony – przyjęte ustalenia są merytorycznie błędne.

W rozpoznawanej sprawie z całą pewnością uzasadnienie zaskarżonego orzeczenia WSA w Warszawie wskazuje, jaki stan faktyczny sprawy został przez Sąd przyjęty i dlaczego. Natomiast wnoszący skargę kasacyjną nie wskazuje konkretnego przepisu procedury sądowoadministracyjnej czy administracyjnej, któremu Sąd I instancji miałby uchybić w związku z zarzutem naruszenia art. 141 § 4 ww. ustawy. Zarzut taki byłby skuteczny tylko wtedy, gdyby został połączony z innymi uchybieniami Sądu I instancji, zaistniałymi na etapie rozpoznania skargi lub gdyby wadliwość uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia nie pozwalała na jego kontrolę kasacyjną.

Również nie może odnieść zamierzonego skutku zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. oraz art. 134 § 1 P.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 i 80 k.p.a.

Należy bowiem podkreślić, iż wyrok Sądu I instancji został wydany w sprawie, w której organ prawidłowo zebrał materiał dowodowy, ocenił go właściwie i podjął zgodne z prawem rozstrzygnięcie. W przedmiotowej sprawie w sposób niebudzący wątpliwości ustalono, iż wobec skarżącego nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Nie budzi także wątpliwości, iż E.G. liczący 51 lat udokumentował łączny okres składkowy w wymiarze 9 lat, 4 miesięcy i 14 dni. Prawidłową jest ocena organu, którą podzielił następnie Wojewódzki Sąd Administracyjny, iż okres składkowy jest nieadekwatny do wieku E.g. oraz czasu trwania jego aktywności zawodowej. Błędnie skarga kasacyjna zarzuca organowi oraz Sądowi I instancji nieustalenie przyczyn braku zatrudnienia w okresie od 1997 r., co mogło mieć związek np. z ewentualna chorobą ubezpieczonego, okolicznościami, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy z uwagi na to, iż E.G. był osobą karaną. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Prezes ZUS przeprowadził postępowanie wyjaśniające, które dostarczyło wystarczających informacji niezbędnych do stwierdzenia, czy w przypadku skarżącej spełnione zostały ustawowe przesłanki pozwalające na przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Prawidłowa jest też ocena wyprowadzona na podstawie analizy dokonanych ustaleń. Podkreślenia wymaga, iż skarżąca, jako wnioskodawca ma obowiązek przedstawienia dokumentów i dowodów, które uzasadniały by jej wniosek, na co słusznie zwrócił uwagę Sąd I instancji. Rozważanie natomiast, z jakich przyczyn E.G. nie kontynuował ubezpieczenia, nie należy do przedmiotu sprawy, którym jest przyznanie świadczenia rentowego w drodze wyjątku. Tym samym okoliczności te pozostają poza zakresem ustaleń niezbędnych w sprawie. Wbrew wywodom skargi kasacyjnej materiał dowodowy zgromadzony w toku postępowania administracyjnego pozwalał i uzasadniał ocenę żądania skarżącej.

Przechodząc z kolei do oceny zarzutu naruszenia wskazanego przepisu prawa materialnego, tj. art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, należy stwierdzić, iż zarzut ten nie jest trafny.

Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Wymienione warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia.

Powyższy przepis umożliwia zatem przyznanie odpowiedniego świadczenia decyzją Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, pod warunkiem jednak, że istnieją szczególnie uzasadnione okoliczności, usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne.

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 czerwca 2000 r. o sygn. akt II SA 306/00, niepublikowany), przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby.

Kategoria "szczególnych okoliczności" jest klauzulą generalną, której stosowanie ma charakter ocenny i indywidualny. Posługując się zwrotem "szczególnych okoliczności", prawodawca daje pewną swobodę w kwalifikowaniu stanów faktycznych pod tymże kątem, co dodatkowo uwypukla i podkreśla cel regulacji. Jednak nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie semantycznym pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń winno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy.

Z brzmienia art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej wynika, iż jest to przepis, na podstawie którego właściwy w sprawie organ wydaje decyzję, kierując się uznaniem administracyjnym. Określenie, że muszą zaistnieć szczególnie uzasadnione okoliczności, usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek, należy do oceny organu, który okoliczności danej sprawy musi poddać wnikliwej analizie, indywidualizując każdy rozpatrywany przypadek. Nie może też budzić wątpliwości, że to podmiot wnoszący o wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie powinien wskazać wszelkie okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, rozpatrując skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, który w niniejszej sprawie uznał, że nie zachodzą wymagane ustawą szczególnie uzasadnione okoliczności (które, co nie może budzić wątpliwości, muszą należeć do wyjątkowych, a nie tylko w zwykły sposób usprawiedliwiających brak możliwości nabycia uprawnień w wyniku spełnienia warunku posiadania wymaganych okresów opłacania składek), prawidłowo stwierdził, że organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego, a więc, że nie można decyzji tego organu zarzucić dowolności rozstrzygnięcia.

W niniejszej sprawie istotną kwestią jest to, że zmarły E.G. udowodnił okres składkowy wynoszący 9 lat, 4 miesiące i 10 dni. Od 5 maja 1997 r. nie wykonywał on zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. W aktach sprawy brak jest dowodów mogących wskazywać, chociażby pośrednio, że E.G. nie podjął zatrudnienia – skutkującego dłuższym stażem ubezpieczeniowym – z powodów szczególnych i uniemożliwiających zatrudnienie. Należy mieć na uwadze, iż długotrwały okres pozostawania poza ubezpieczeniem, bez usprawiedliwienia przyczyn takiego stanu, wyłącza przyjęcie zastosowania przesłanki szczególnych okoliczności, od której zależało przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jego dzieciom (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 maja 2006 r. o sygn. akt I OSK 2/06, publ. ONSAiWSA 2007/2/44). Przyczyną braku uprawnień do przyznania świadczenia w trybie zwykłym nie był stan zdrowia E.G., ponieważ w wymienionym okresie nie została wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy, jak również nie zaistniały inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli wymienionego.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, ustalanie prawa do świadczenia w drodze wyjątku nie może odbywać się w zupełnym oderwaniu od przepisów regulujących przyznawanie świadczeń na zasadach ogólnych. Nie bez powodu ustawodawca posłużył się sformułowaniem wskazującym, że tylko tym ubezpieczonym, którzy "wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty", Prezes ZUS może przyznać świadczenie w drodze wyjątku. Wychodząc z zasad systemowych, na jakich oparte są założenia ubezpieczeń społecznych, których częścią jest art. 83 ustawy emerytalnej, i kierując się względami wykładni funkcjonalnej, trudno byłoby przyjąć, by stwarzał on podstawę przyznawania świadczeń w drodze wyjątku w zupełnym oderwaniu od wymaganego okresu ubezpieczenia, chociaż niewystarczającego do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych.

Stan faktyczny niniejszej sprawy wskazuje na to, iż prawidłowe jest uznanie, że nie zaistniały szczególne okoliczności uzasadniające przyznanie skarżącej świadczenia w drodze wyjątku. O wyjątkowości podnoszonych przez stronę okoliczności nie może zwłaszcza przesądzać jej subiektywne przekonanie, lecz muszą to być takie okoliczności, które ze względów obiektywnych mogą być traktowane jako szczególne (wyjątkowe).

Z tych względów, Naczelny Sąd Administracyjny, działając w oparciu o art. 184 cyt. ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł, jak w sentencji wyroku.