Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 19/07
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2008-01-31 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Hasła tematyczne: Wywłaszczanie nieruchomości
Skarżony organ: Minister Infrastruktury
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 196 par. 1pkt 2
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art 21 ust. 4
journal: Dz.U. 1974 nr 10 poz 64
law: Ustawa z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości - tekst jednolity
article: art. 156 par 2
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art 16 ust. 1
journal: Dz.U. 1958 nr 17 poz 70
law: Ustawa z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Joanna Banasiewicz (spr.) Sędziowie Irena Kamińska NSA Jolanta Rajewska Protokolant Anna Harwas po rozpoznaniu w dniu 31 stycznia 2008r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skarg kasacyjnych Ministra Budownictwa, Kopalni [...] S.A. w K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 lipca 2006 r. sygn. akt I SA/Wa 83/06 w sprawie ze skargi Kopalni [...] S.A. w K. na decyzję Ministra Infrastruktury z dnia [...] nr [...] w przedmiocie wznowienia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji o wywłaszczeniu i odszkodowaniu 1.uchyla zaskarżony wyrok i oddala skargę; 2.odstępuje od zasądzenia kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 27 lipca 2006 r., sygn. akt I SA/Wa 83/06 stwierdził nieważność decyzji Ministra Infrastruktury z dnia [...], nr [...] oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] nr [...] wydanych w przedmiocie wznowienia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji o wywłaszczeniu i odszkodowaniu.

Wyrok został wydany w następujących okolicznościach sprawy:

Minister Infrastruktury powołaną decyzją z dnia [...], po rozpatrzeniu wniosku Kopalni [...] S.A. w K. o ponowne rozpatrzenie sprawy rozstrzygniętej decyzją tego Ministra z dnia [...] uchylającą w całości decyzję Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast z dnia [...], nr [...] oraz orzekającą o uchyleniu decyzji Wojewody Ś. z dnia [...] nr [...] i stwierdzającą, że decyzja Naczelnika Gminy G. z dnia [...] sierpnia 1982 r., nr [...] w części dotyczącej wywłaszczenia nieruchomości położonej we wsi G., oznaczonej jako działki nr [...] i nr [...], została wydana z naruszeniem prawa oraz stwierdzającą jej nieważność w części dotyczącej przyznania odszkodowania za wywłaszczenie ww. nieruchomości – utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...].

W uzasadnieniu decyzji organ podał, że decyzją Naczelnika Gminy G. z dnia [...] sierpnia 1982 r. wydaną na podstawie przepisów ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz.U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64 ze zm.), wywłaszczono za odszkodowaniem, na rzecz Skarbu Państwa, na potrzeby Dyrekcji Okręgowej Dróg Publicznych w K., z przeznaczeniem pod budowę kopalni "[...]", m.in. nieruchomość położoną we wsi G., oznaczoną jako działki nr [...] i nr [...], stanowiącą własność F. G..

Decyzją z dnia [...] Wojewoda Ś., po rozpatrzeniu wniosku F. G., odmówił stwierdzenia nieważności decyzji z dnia [...] sierpnia 1982 r. w części dotyczącej wywłaszczenia przedmiotowej nieruchomości, a Prezes Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast decyzją z dnia [...] utrzymał w mocy tę decyzję. Po wznowieniu z urzędu postępowania zakończonego tą decyzją, decyzją z dnia [...]. Minister Infrastruktury uchylił w całości decyzję Prezesa Urzędu Mieszkalnictwa i Rozwoju Miast z dnia [...] oraz uchylił decyzję Wojewody Ś. z dnia [...] i stwierdził, że decyzja Naczelnika Gminy G. z dnia [...] sierpnia 1982 r. w części dotyczącej wywłaszczenia nieruchomości została wydana z naruszeniem prawa oraz stwierdził jej nieważność w części dotyczącej przyznania odszkodowania za wywłaszczenie ww. nieruchomości.

Skargę na decyzję Ministra Infrastruktury z dnia [...] do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożyły Kopalnie [...] S.A. w K., zarzucając naruszenie art. 7, art. 16 i art. 77 k.p.a., twierdząc, że prawa strony skarżącej zostały naruszone przez wydanie decyzji, która nie określa w sposób wystarczająco jasny praw i obowiązków strony, a w szczególności nie wyjaśnia, na czym miałyby polegać prawa i obowiązki stron wynikające ze stwierdzenia nieważności decyzji Naczelnika Gminy G. z dnia [...] sierpnia 1982 r. w części dotyczącej przyznania odszkodowania za wywłaszczone nieruchomości.

W odpowiedzi na skargę Minister Infrastruktury wniósł o oddalenie skargi i podtrzymał stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdzając nieważność zaskarżonych decyzji uznał, że wskazane uchybienia, których istnienie ustalono na podstawie akt administracyjnych sprawy pozwalają stwierdzić, iż badana decyzja wywłaszczeniowa wydana została z rażącym naruszeniem prawa. Sąd nie podzielił natomiast stanowiska Ministra Infrastruktury, że decyzja w części dotyczącej wywłaszczenia wywołała nieodwracalne skutki prawne, z uwagi na zrealizowanie na wywłaszczonej nieruchomości kopalni "[...]". Sąd I instancji podniósł, że w orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, że skutki prawne decyzji administracyjnej są nieodwracalne dopiero wtedy, gdy nie ma możliwości uruchomienia drogi postępowania administracyjnego w celu ich odwrócenia. Należy zatem stwierdzić, iż dany akt wywołuje nieodwracalny skutek prawny wtedy, gdy ani przepisy prawa materialnego, ani też przepisy procesowe, stanowiące podstawę działania organu administracji publicznej, nie czynią danego organu właściwym do cofnięcia tego właśnie skutku przez wydanie decyzji. W rozpoznawanej sprawie taka sytuacja nie ma zdaniem Sądu miejsca. Fakt, że na wywłaszczonym terenie obecnie znajduje się kamieniołom i zabudowania kopalni nie jest skutkiem prawnym, lecz faktycznym, a więc nie ma do niego zastosowania art. 156 § 2 k.p.a.

Stwierdzenie, że decyzja administracyjna wydana z naruszeniem prawa wywołała nieodwracalne skutki prawne, w sytuacji, gdy nieodwracalne skutki prawne badanej decyzji nie zachodzą, stanowi rażące naruszenie prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.

Stosownie do treści art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Jednakże sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu prawnego, dlatego na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 oraz art. 152 powołanej ustawy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł jak w sentencji.

Od powyższego wyroku skargi kasacyjne złożyły Kopalnie [...] S.A. w K. i Minister Budownictwa, wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Skargę kasacyjną Kopalni oparto na podstawach:

I. naruszenia prawa materialnego przez:

1) błędną wykładnię przepisu art. 156 § 1 k.p.a. poprzez przyjęcie, iż stwierdzenie nieważności decyzji może nastąpić w sytuacji, gdy nie nastąpiło bezsporne ustalenie okoliczności wskazujących, iż badana decyzja została wydana z rażącym naruszeniem prawa, bowiem ww. okoliczności ustalono na podstawie domniemania faktycznego, a akta postępowania wywłaszczeniowego zakończonego wydaniem decyzji uległy częściowemu zaginięciu,

2) błędną wykładnię przepisu art. 158 § 2 k.p.a. w związku z art. 156 § 2 k.p.a. poprzez przyjęcie, iż stwierdzenie wydania decyzji z naruszeniem prawa jest dopuszczalne w sytuacji, gdy nie nastąpiło bezsporne ustalenie okoliczności wskazujących, iż badana decyzja została wydana z rażącym naruszeniem prawa,

3) błędną wykładnię przepisu art. 156 § 2 k.p.a. poprzez przyjęcie, iż badana decyzja nie wywołała nieodwracalnych skutków prawnych w przypadku, gdy zrealizowanie celu na jaki nieruchomość została wywłaszczona spowodowało, iż przestała ona istnieć w rozumieniu art. 461, art. 140 oraz art. 143 Kodeksu cywilnego w związku z art. 7 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. – Prawo geologiczne i górnicze (Dz.U. Nr 27 z 1994 r. poz. 96 ze zm.).

4) błędną wykładnię przepisu art. 77 k.p.a. poprzez przyjęcie, iż wydanie decyzji Naczelnika Gminy G. z dnia [...] sierpnia 1982 r., w części dotyczącej wywłaszczenia na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości położonej we wsi G., oznaczonej w dacie przejęcia jako działka nr [...] i nr [...] nastąpiło z rażącym naruszeniem prawa, w przypadku, gdy brak było ku temu podstaw w materiale dowodowym;

II. naruszenia przepisów postępowania:

1) art. 134 § 2 p.p.s.a. przez błędne przyjęcie, iż stwierdzenie w niniejszej sprawie nieodwracalności skutku prawnego decyzji będącej przedmiotem badania przez organ nadzoru jest rażącym naruszeniem prawa (art. 156 § 2 k.p.a.), co spowodowało wydanie wyroku na niekorzyść strony wnoszącej skargę,

2) art. 1 i 3 § 1 ww. ustawy w zw. art. 156 § 2 k.p.a. poprzez uznanie w ramach przeprowadzonej kontroli, że organy rażąco naruszyły prawo uznając, że nastąpiły nieodwracalne skutki prawne decyzji wywłaszczeniowej Naczelnika Gminy G. z dnia [...] sierpnia 1982 r., nr [...].,

W motywach skargi wskazano na brak części akt postępowania wywłaszczeniowego zakończonego decyzją z dnia [...] sierpnia 1982 r. i tym samym jako dowolne uznano twierdzenie Sądu I instancji, że wobec bezskutecznego poszukiwania tych akt można domniemywać, iż wydanie decyzji nastąpiło z pominięciem postępowania wywłaszczeniowego. Dodatkowo skarżący podniósł, iż wywłaszczona nieruchomość od dnia 14 stycznia 1983 r., zgodnie z zarządzeniem nr 3 Ministra Komunikacji, stanowi obszar górniczy. Nieruchomość ta straciła zatem status prawny nieruchomości rolnej, którą była w chwili wywłaszczenia. Uległa także nieodwracalnemu przekształceniu na skutek utworzenia kopalni odkrywkowej, w szczególności przez zdjęcie warstwy glebowej gruntu do poziomu złóż kopalin – wapieni i dolomitów. W myśl art. 7 Prawa geologicznego i górniczego, złoża te stanowią własność Skarbu Państwa. Nieruchomość gruntowa jest zawsze oznaczona co do tożsamości, a jej wyodrębnienie następuje poprzez wskazanie granic geodezyjnych. Natomiast w tej sprawie zdaniem skarżącego nie można odtworzyć geodezyjnego przebiegu granic wywłaszczonych działek poprzez określenie położenia punktów i linii granicznych, zaś prawo własności może przysługiwać tylko w określonych granicach. Przedmiot wywłaszczenia – prawo własności nieruchomości rolnej nie istnieje i nie jest możliwe odwrócenie przez organ administracji publicznej skutku prawnego decyzji wywłaszczeniowej.

Minister Budownictwa zarzucił zaskarżonemu wyrokowi:

1) na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. naruszenie prawa materialnego przez:

a) błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 156 § 2 k.p.a., skutkującą błędnym uznaniem, że w sprawie nie wystąpiły nieodwracalne skutki prawne,

b) niezastosowanie art. 7 k.p.a. skutkujące nieuwzględnieniem ciążącego na organie administracji obowiązku uwzględnienia interesu społecznego i słusznego interesu obywateli,

c) niezastosowanie art. 8 k.p.a. skutkujące nieuwzględnieniem ciążącego na organie administracji obowiązku prowadzenia postępowania w taki sposób, aby pogłębić zaufanie do organów państwa,

d) niezastosowanie art. 12 k.p.a. skutkujące nieuwzględnieniem ciążącego na organie administracji obowiązku prowadzenia postępowania w sposób wnikliwy najprostszymi środkami umożliwiającymi jego zakończenie,

e) niezastosowanie art. 7 ust. 1 i 2 oraz art. 8 w zw. z art. 5 ust. 2 pkt 4 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. – Prawo geologiczne i górnicze (tekst jedn. Dz.U. z 2005 r. Nr 228, poz. 1947 ze zm.) skutkujące uznaniem, iż kopaliny znajdujące się w obrębie przedmiotowej nieruchomości mogą być własnością osób fizycznych;

2. na podstawie art. 174 pkt 2 ww. ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi naruszenie przepisów postępowania, bowiem uchybienia te mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

a) art. 1 i 3 § 1 tej ustawy w związku z art. 7, 8, 12 i art. 156 § 2 k.p.a. poprzez uznanie w ramach przeprowadzonej kontroli, że organy rażąco naruszyły prawo, przy braku w tym zakresie oceny działań z punktu widzenia zastosowanego przez nie ogólnych zasad postępowania administracyjnego,

b) art. 141 § 4 w zw z art. 134 § 1 i art. 153 ustawy poprzez sformułowanie w uzasadnieniu kwestionowanego orzeczenia błędnej a wiążącej organ oceny prawnej, nieuwzględniającej charakteru danej sprawy, a która to ocena może mieć wpływ na nieprawidłowe rozstrzygnięcie organu,

c) art. 145 § 1 pkt 2 ustawy w związku z art. 156 § 2 k.p.a., poprzez nieprawidłowe stwierdzenie, że organ administracji rażąco naruszył prawo, co miało skutkować wydaniem częściowo nieważnej decyzji,

d) art. 134 § 2 ustawy poprzez przyjęcie, że w sprawie zachodzi sytuacja możliwości orzekania na niekorzyść skarżącego.

Minister Budownictwa wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Warszawie.

Jak podniesiono w uzasadnieniu skargi kasacyjnej z faktu powstania i działania do dziś kopalni odkrywkowej obejmującej m.in. przedmiotową nieruchomość, wynikają nie tylko skutki faktyczne, ale również dalej idące skutki prawne. Przeobrażenia nie tylko ewidencyjne, znajdujące swoje umocowanie w przepisach prawa i wynikające z charakteru nieruchomości spowodowały zmiany stanu prawnego skutkujące utratą bytu prawnego dawnej nieruchomości w sposób uniemożliwiający obecnie przywrócenie jej do stanu sprzed wywłaszczenia. O ile zatem nieruchomość gruntowa musi mieć swoje umiejscowienie i rozciąga się nad i pod jej powierzchnią, to w niniejszej sprawie niemożliwym jest obecnie jej wyznaczenie tak, aby odzyskała swój charakter i mogła wrócić do poprzedniego właściciela. W chwili obecnej z przedmiotowej nieruchomości pozostały jedynie głęboko zlokalizowane kopaliny, w tym m.in. kopaliny podstawowe (dolomity i wapienie), które zgodnie z art. 7 ust. 1 ustawy – Prawo geologiczne i górnicze mogą stanowić własność jedynie Skarbu Państwa i wywłaszczona nieruchomość przestała istnieć.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skargi kasacyjne wniesione w sprawie niniejszej zasługiwały na uwzględnienie, chociaż nie wszystkie zarzuty w nich podniesione można było uznać za uzasadnione.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie prawidłowo podzielił pogląd wyrażony w decyzji Ministra Infrastruktury z dnia [...], że decyzja Naczelnika Gminy G. z dnia [...] sierpnia 1982 r. dotycząca wywłaszczenia na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości położonej we wsi G., oznaczonej jako działki [...] i [...], stanowiącej własność F. G. i ustalenia odszkodowania naruszała prawo w sposób rażący. Nie można bowiem zgodzić się ze stanowiskiem skarżącego, iż niekompletność akt postępowania wywłaszczeniowego nie pozwalała na stwierdzenie, że decyzja została wydana z naruszeniem prawa uzasadniającym zastosowanie art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. Zauważyć przy tym należy, że brak stosownej dokumentacji niezbędnej w postępowaniu wywłaszczeniowym nie został spowodowany jej zaginięciem – jak twierdzi skarżąca Kopalnia. Zgromadzony w postępowaniu materiał dowodowy stanowił wystarczającą podstawę do stwierdzenia nieważności decyzji wywłaszczeniowej z uwagi na wagę dostrzeżonych uchybień. Z dokumentacji znajdującej się w aktach sprawy wynika, że decyzja ta wydana została z naruszeniem, wymogów, o których mowa w art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości w związku z art. 21 ust. 4 ustawy z dnia 24 października 1974 r. – Prawo budowlane, w brzmieniu obowiązującym w dacie jej wydania. Art. 3 ust. 1 ustawy o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości stanowił, że wywłaszczenie jest dopuszczalne, jeżeli wywłaszczana nieruchomość jest ubiegającemu się o wywłaszczenie niezbędna na cele użyteczności publicznej, na cele obrony Państwa albo dla wykonania zadań określonych w zatwierdzonych planach gospodarczych. Potwierdzenie niezbędności nieruchomości dla celów wywłaszczenia stanowiła decyzja o zatwierdzeniu planu realizacyjnego, którą w niniejszym przypadku była decyzja Wojewódzkiej Dyrekcji Rozbudowy Miast i Osiedli Wiejskich w K. z dnia [...] maja 1980 r., nr [...] o zatwierdzeniu planu realizacyjnego inwestycji. Jednocześnie art. 21 ust. 4 Prawa budowlanego stanowił, że ustalenie miejsca i warunków realizacji inwestycji oraz zatwierdzenie planu realizacyjnego traciło ważność, jeżeli inwestor nie uzyskał prawa do terenu lub je utracił, albo w ciągu roku od zatwierdzenia tego planu nie wystąpił o pozwolenie na budowę. Z akt sprawy nie wynika, aby inwestor wystąpił w zakreślonym terminie o pozwolenie na budowę, tym bardziej , że nie dysponował jeszcze prawem do gruntu, które nabył dopiero z chwilą uprawomocnienia się decyzji wywłaszczeniowej, wydanej w dniu [...] sierpnia 1982 r.

Powyższe okoliczności pozwalają na ustalenie, że w dniu wydania decyzji wywłaszczeniowej nie została wydana kolejna decyzja zatwierdzająca plan realizacyjny, co należy zakwalifikować jako rażące naruszenie prawa. Ponadto, jak podniósł Sąd I instancji wniosek o wywłaszczenie kompleksu nieruchomości o powierzchni ponad 10 ha nie został zatwierdzony przez ministra właściwego dla ubiegającego się o wywłaszczenie chociaż zgodnie z art. 16 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości podlegał zatwierdzeniu przez ten organ. Pozbawienie prawa własności ma charakter wyjątkowy, a zatem wydając decyzję o wywłaszczeniu organ administracji zobowiązany jest do zbadania, czy spełnione zostały wszelkie ustawowe przesłanki jej wydania. Stwierdzone w sprawie niniejszej braki w tym względzie w postępowaniu poprzedzającym wydanie decyzji z dnia [...] sierpnia 2002 r., przesądzają o tym, że decyzja ta obarczona jest wadą stanowiącą przesłankę stwierdzenia jej nieważności. W tym więc zakresie zaskarżony wyrok był prawidłowy.

Naczelny Sąd Administracyjny podziela pogląd skarżącego Ministra Budownictwa, że decyzja wywłaszczeniowa z dnia [...] sierpnia 1982 r. wywołała nieodwracalne skutki prawne i z tego powodu niemożliwe jest stwierdzenie jej nieważności. Pojęcie nieodwracalnych skutków prawnych nieokreślone szczegółowo w Kodeksie postępowania administracyjnego, było wyjaśniane w orzecznictwie sądowym oraz piśmiennictwie prawniczym. Na tej podstawie można przyjąć, iż pojęcie to winno być oceniane w kontekście możliwości działania, jakie organ administracji posiada na podstawie przepisów obowiązujących w momencie rozpatrywania wniosku o stwierdzenie nieważności decyzji (por. B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2006, str. 732; wyrok NSA z dnia 20 kwietnia 1998 r., sygn. akt IV SA 1050/96, Lex nr 45938; wyrok NSA z dnia 19 lutego 2002 r., sygn. akt I SA 1796/00, Lex nr 81755). Nieodwracalność skutku prawnego wywołanego decyzją ma miejsce wtedy, gdy przepisy procesowe nie upoważniają organów administracji do jego cofnięcia lub, gdy wykonanie decyzji wywołało takiego rodzaju stan prawny lub faktyczny, że w świetle obowiązujących przepisów prawa nie jest możliwy powrót do stanu pierwotnego (B. Adamiak, glosa do uchwały Sądu Najwyższego z dnia 28 maja 1992 r., sygn. akt III AZP 4/92, OSP 1993, nr 5, poz. 104). Sytuacja taka występuje m.in. wtedy, gdy przestał istnieć przedmiot, którego prawo dotyczyło (por. uchwała NSA z dnia 16 grudnia 1996 r., sygn. akt OPS 7/96, ONSA 1997, nr 2, poz. 49; wyrok NSA z dnia 30 września 2002 r., sygn. akt II SA/Ka 2651/00, OSP 2005, nr 1, poz. 12). Taki przypadek wystąpił w niniejszej sprawie. W wyniku wykonania decyzji wywłaszczeniowej z dnia [...] sierpnia 1982 r. po wywłaszczonej nieruchomości pozostały jedynie znajdujące się na niej kopaliny, gdyż w wyniku zastosowania odkrywkowej metody ich wydobycia zdjęta została wierzchnia warstwa gruntu. Wywłaszczona nieruchomość została połączona w taki sposób, że powstała kopalnia obejmująca większy obszar, na którym odkryte zostały kopaliny stanowiące własność Skarbu Państwa. Nie istnieje już zatem nieruchomość w takim stanie, by po stwierdzeniu nieważności decyzji wywłaszczeniowej mogła stanowić ona własność F. G.. Zgodnie z art. 7 ust. 1 obowiązującej obecnie ustawy Prawo geologiczne i górnicze złoża kopalin niestanowiące części składowych nieruchomości gruntowej są własnością Skarbu Państwa. Brzmienie powyższego przepisu wskazuje, że przepisy przewidują kategorię kopalin stanowiących część składową nieruchomości, a co za tym idzie, dopuszczają posiadanie prawa własności tych kopalin przez osoby inne niż Skarb Państwa. Może to jednak nastąpić wyłącznie w przypadku, gdy korzystanie i dysponowanie kopalinami byłoby zwykłym elementem wykorzystania nieruchomości, zgodnym z jej społeczno-gospodarczym przeznaczeniem (art. 140 i 143 Kodeksu cywilnego). Zaistnienie przesłanek pozwalających na ocenę czy kopaliny stanowią część składową nieruchomości podlega każdorazowej ocenie, z uwzględnieniem cech nieruchomości oraz możliwości jej wykorzystywania przez właściciela.

Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że w niniejszej sprawie kopaliny pozostawały poza społeczno-gospodarczym przeznaczeniem nieruchomości wywłaszczonej. Wprawdzie w doktrynie i orzecznictwie sądów administracyjnych zaprezentowana została teza, iż kopaliny, które mogą być wydobywane metodą odkrywkową należy uznać za część składową nieruchomości (por. A. Lipiński, R. Mikosz, Prawo geologiczne i górnicze. Komentarz, ABC 2003, kom. do art. 7; wyrok NSA z dnia 17 kwietnia 1998 r., sygn. akt II SA 1695/97, Lex nr 41289), jednak skład NSA orzekający w niniejszej sprawie nie podziela stanowiska co do tego, że kryterium powyższe należy stosować automatycznie, bez uwzględnienia faktycznej możliwości zastosowania metody odkrywkowej na konkretnej nieruchomości. Sam fakt, iż istnieje możliwość wydobywania danego rodzaju kopalin metodą odkrywkową nie stanowi dostatecznej przesłanki do uznania ich za część składową dowolnej nieruchomości, skoro w konkretnym przypadku niewielka powierzchnia nieruchomości uniemożliwia takie wydobywanie kopalin. W rozpoznawanej sprawie w wyniku prac Kopalni jedyną pozostałość po wywłaszczonej nieruchomości stanowią kopaliny, które w tym przypadku nie stanowią części składowej wywłaszczonej nieruchomości i nie mogą być własnością osoby fizycznej. Ponadto, jak słusznie podniósł skarżący, niemożliwe byłoby wyodrębnienie dawnej nieruchomości. Odzyskanie więc własności nieruchomości przez byłego jej właściciela jest niemożliwe. Skutek jaki powstał ma charakter nie tylko faktyczny, ale i prawny, wynika bowiem z brzmienia obecnie obowiązujących przepisów dotyczących własności kopalin. Przepisy te – trafnie wskazane w skardze kasacyjnej – uniemożliwiają organom administracji stwierdzenie nieważności decyzji wywłaszczeniowej. Z tego też względu zarówno Wojewoda Ś., jak i Minister Budownictwa prawidłowo powołali się na art. 156 § 2 k.p.a., bowiem decyzja wywłaszczeniowa z dnia [...] sierpnia 1982 r. wywołała skutki prawne niemożliwe do odwrócenia w obecnym stanie faktycznym i prawnym.

Naczelny Sąd Administracyjny podzielił ponadto pogląd Ministra Budownictwa, że nie było w rozpoznawanej sprawie podstaw do przyjęcia przez Sąd I instancji, że zaskarżona decyzja rażąco naruszała prawo. Uznanie przez organ, że w części dotyczącej wywłaszczenia decyzja z dnia [...] sierpnia 1982 r. wydana z rażącym naruszeniem prawa wywołała nieodwracalne skutki prawne w rozumieniu art. 156 § 2 k.p.a. nie mogła być przez sąd administracyjny oceniana w kontekście przesłanki stwierdzenia nieważności decyzji jako wydanej z rażącym naruszeniem prawa (art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a.). Rażące naruszenie prawa może nastąpić jedynie wówczas, gdy organ postąpił wbrew jasnej, niewymagającej interpretacji normie prawnej, którego to charakteru nie można przypisać art. 156 § 2 k.p.a. w części, w której odnosi się do sytuacji, "gdy decyzja wywołała nieodwracalne skutki prawne".

Wobec powyższego uznać należało, że wyrok Sądu I instancji wydany został z naruszeniem prawa materialnego, uchylić na podstawie art. 188 p.p.s.a. zaskarżone orzeczenie i skargę oddalić na podstawie art. 151 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Naczelny Sąd Administracyjny odstąpił od zasądzenia kosztów postępowania na podstawie art. 207 § 2 powołanej ustawy.