Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1820/07
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2008-12-08 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6540
Hasła tematyczne: Inne
Skarżony organ: Prezes Instytutu Pamięci Narodowej
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art. 30 ust. 2, art. 17 ust. 1 i 2 , art. 31 ust. 1 i 3, art. 32 ust.1 , art. 43 ust.2
journal: Dz.U. 1998 nr 155 poz 1016
law: Ustawa z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu.
article: art. 63 ust. 1 i 2
journal: Dz.U. 2007 nr 63 poz 425
law: Ustawa z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych  dokumentów
article: art. 141 par. 4 , 149
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
article: art. 1 par.1 i 2
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1269
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Marek Stojanowski Sędziowie sędzia NSA Jolanta Rajewska sędzia del WSA Jolanta Rudnicka (spr.) Protokolant Urszula Radziuk po rozpoznaniu w dniu 8 grudnia 2008 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 września 2007 r. sygn. akt IV SAB/Wa 45/07 w sprawie ze skargi W. W. na bezczynność Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w przedmiocie rozpoznania wniosku o udostępnienie dokumentów 1/ uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, 2/ odstępuje od zasądzenia kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 18 września 2007 r., sygn. akt IV SAB/Wa 45/07 po rozpoznaniu skargi W. W. zobowiązał Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu do załatwienia wniosku o udostępnienie dokumentów z archiwów Instytutu Pamięci Narodowej.

W uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji wskazał na następujący stan faktyczny i prawny sprawy:

Wnioskiem z dnia [...] maja 2004 r. W. W. zwrócił się do Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej o udostępnienie akt (zapytanie o status pokrzywdzonego) na podstawie przepisów ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu.

Postanowieniem z dnia [...] września 2005 r., nr [...] Prezes Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu utrzymał w mocy własne postanowienie z dnia [...] lipca 2005 r., nr [...] o odmowie wydania zaświadczenia stwierdzającego, że W. W. jest osobą pokrzywdzoną w rozumieniu art. 6 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz. U. Nr 155, poz. 1016 ze zm.) zwanej dalej: ustawą o IPN.

W uzasadnieniu organ wskazał, że po przeprowadzeniu kwerendy archiwalnej w zasobie archiwalnym Instytutu Pamięci Narodowej w dniu [...] czerwca 2005 r. wydano zaświadczenie stwierdzające, że na podstawie posiadanych i dostępnych dokumentów zgromadzonych w zasobie archiwalnym IPN W. W. nie jest pokrzywdzonym w rozumieniu art. 6 ustawy o IPN.

W piśmie z dnia [...] czerwca 2005 r. W. W. podał, że otrzymał z IPN zaświadczenie, o które nie prosił, stwierdzające, że nie jest osobą pokrzywdzoną. Stwierdził, że występował o udostępnienie dokumentów. Otrzymane zaświadczenie rozumie jako odmowę udostępnienia dokumentów i domaga się uzasadnienia odmowy. Pismo to zostało potraktowane jako wniosek o wydanie zaświadczenia żądanej treści.

W dniu [...] lipca 2005 r. Prezes IPN postanowieniem nr [...] orzekł o odmowie wydania zaświadczenia żądanej treści. W uzasadnieniu organ wskazał, że w posiadanych przez Instytut Pamięci Narodowej zasobach archiwalnych nie odnaleziono dokumentów, które wskazywałyby, że W. W. jest osobą pokrzywdzoną w rozumieniu art. 6 ustawy o IPN.

W. W. w dniu [...] lipca 2005 r. wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy. We wniosku stwierdził, że w związku ze zdaniem zawartym w zaskarżonym postanowieniu, iż " w posiadanych zasobach archiwalnych nie odnaleziono dokumentów, które wskazywałyby, że W. W. jest pokrzywdzonym", rozumie, że zachodzi jedna z dwóch sytuacji – Służba Bezpieczeństwa nie gromadziła dokumentów na jego temat lub był funkcjonariuszem, pracownikiem lub współpracownikiem organów bezpieczeństwa państwa. Stwierdził, że odmowa udostępnienia dokumentów bez uzasadnienia jest oskarżeniem go o współpracę ze Służbą Bezpieczeństwa.

W. W. złożył skargę na postanowienie Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej z dnia [...] września 2005 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 13 marca 2006 r., sygn. akt IV SA/Wa 2274/05 uchylił zaskarżone postanowienie Prezesa IPN z dnia [...] września 2005r. i poprzedzające je postanowienie z dnia [...] lipca 2005r.

W uzasadnieniu wyroku Sąd stwierdził, że nie można podzielić stanowiska organu, iż przyznanie lub odmowa przyznania statusu pokrzywdzonego może odbyć się w trybie przepisów dotyczących postępowania uproszczonego, tj. działu VII kpa właściwego do wydawania zaświadczeń. Sąd wskazał, że rozpoznając ponownie wniosek skarżącego organ winien zbadać zakres tego wniosku z uwagi na to, że zmieniła się sytuacja prawna po wydaniu w dniu 26 października 2005 r. wyroku przez Trybunał Konstytucyjny w sprawie sygn. K 31/2004. Trybunał orzekł o niekonstytucyjności niektórych zapisów ustawy o IPN (art. 30 ust. 1 oraz art. 31 ust. 1 i 2 w związku z art. 6 ust. 2 i 3) w zakresie, w jakim pozbawiają osoby zainteresowane - inne niż pokrzywdzony - prawa do uzyskania informacji o posiadanych i dostępnych, dotyczących ich dokumentach, a także o sposobie uzyskania w nie wglądu oraz art. 35 ust. 2, co otworzyło możliwość uzyskania informacji o materiałach pozostających w zasobie IPN w zasadzie dla wszystkich osób, o ile dokumenty te ich dotyczą niezależnie od tego, czy zostaną uznane za pokrzywdzonych w rozumieniu ustawy o IPN. Jeżeli zaś wniosek skarżącego będzie dotyczył zapytania o status pokrzywdzonego, to kwestia statusu pokrzywdzonego winna być załatwiona w formie decyzji administracyjnej. Przed jej wydaniem organ winien przeprowadzić postępowanie wyjaśniające informując zainteresowanego o jego wszczęciu i wzywając do złożenia wszelkich wniosków dowodowych, które miałyby przyczynić się do prawidłowego rozpoznania sprawy zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 7 kpa i 77 kpa.

Powyższy wyrok Sądu wraz z uzasadnieniem i aktami sprawy został przesłany organowi w czerwca 2006 r.

W dniu 27 lutego 2007 r. W. W. wystąpił do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie ze skargą na bezczynność Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej polegającą na nierozpoznaniu jego wniosku z dnia [...] maja 2004 r.

Skarżący podniósł, że pomimo jasnych wskazówek, jakich udzielił organowi Sąd w uzasadnieniu wyroku z dnia 13 marca 2006r., sygn. akt IVSA/Wa 2274/05, sprawa nie została załatwiona. Postępowanie prowadzone było opieszale i z przekroczeniem wszelkich ustawowych terminów.

W odpowiedzi na skargę datowaną na dzień 3 kwietnia 2007 r. Prezes Instytutu Pamięci Narodowej wniósł o umorzenie postępowania w sprawie skargi na bezczynność wskazując w uzasadnieniu, że po otrzymaniu akt prowadził postępowanie. Przesłuchiwano świadków i udostępniano wnioskodawcy dotyczące go dokumenty. W zakończeniu odpowiedzi na skargę organ podniósł, że dnia 15 marca 2007 r. weszła w życie zmiana ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej, która zlikwidowała pojęcie statusu osoby pokrzywdzonej, o którym była mowa w art. 6 ust. 1 ustawy o IPN.

Zgodnie zaś z treścią art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów (Dz.U. z 2006 r., Nr 218, poz. 1592 ze zm.), zapytania o status pokrzywdzonego niezrealizowane do dnia wejścia w życie nowelizacji ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu traktuje się jako wnioski o udostępnienie do wglądu kopii dotyczących go dokumentów w rozumieniu art. 30 znowelizowanej ustawy o IPN.

W związku z powyższym, jak podał Prezes IPN postanowieniem z dnia [...] marca 2007 r. przekazał wniosek W. W. z dnia [...] maja 2004 r. do załatwienia dyrektorowi Oddziału IPN celem realizacji wniosku stosownie do treści art. 63 wymienionej ustawy z dnia 18 października 2006 r.

Podczas rozprawy przed Sądem w dniu 18 września 2007 r. pełnomocnik skarżącego uściślił skargę w ten sposób, że wniósł o zobowiązanie Prezesa IPN do rozpoznania wniosku skarżącego z dnia [...] marca 2004 r. o udostępnienie dotyczących go dokumentów znajdujących się w zasobach Instytutu Pamięci Narodowej.

Wojewódzki Sąd Administracyjny uwzględniając skargę W. W. na bezczynność Prezesa IPN wskazał, że organ administracji publicznej pozostaje w bezczynności, gdy w ustalonym w k.p.a. lub akcie szczególnym terminie organ ten nie podjął czynności w sprawie lub wprawdzie prowadził postępowanie w sprawie, ale - mimo istnienia ustawowego obowiązku - nie zakończył go wydaniem w terminie decyzji, postanowienia lub też innego aktu albo nie podjął stosownej czynności. Dla dopuszczalności skargi na bezczynność nie ma znaczenia okoliczność, z jakich powodów określony akt (decyzja, postanowienie, inny akt) nie został podjęty lub czynność nie została dokonana, a w szczególności czy bezczynność organu spowodowana została zawinioną lub niezawinioną opieszałością organu w ich podjęciu lub dokonaniu, czy też wiąże się z przeświadczeniem organu, że stosowny akt lub czynność w ogóle nie powinna zostać dokonana. Terminy załatwiania spraw w postępowaniu administracyjnym określają przepisy art. 35 k.p.a. i przekroczenie tych terminów lub przedłużonych w związku z postanowieniami art. 36 k.p.a. oznacza stan bezczynności zaskarżalnej do sądu administracyjnego.

W sprawie niniejszej W. W. w dniu [...] maja 2004r. złożył wniosek o udostępnienie dokumentów /zapytanie o status pokrzywdzonego.

Prezes Instytutu Pamięci Narodowej w 2005 r. wydał w sprawie postanowienia o odmowie wydania zaświadczenia stwierdzającego, że W. W. jest osobą pokrzywdzoną w rozumieniu art. 6 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Postanowienia te zostały uchylone wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 marca 2006 r. sygn. akt IVSA/Wa 2274/05.

Powyższy wyrok Sądu wraz z uzasadnieniem i aktami sprawy został przesłany organowi w czerwcu 2006 r. Od tego czasu sprawa wywołana wnioskiem skarżącego z dnia [...] marca 2004r. nie została zakończona.

Sąd I instancji podał, że w dniu 15 marca 2007 r. weszła w życie zmiana ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej, która zlikwidowała pojęcie statusu osoby pokrzywdzonej, o którym była mowa w art. 6 ust. 1 ustawy o I PN. Zgodnie z treścią art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów (Dz.U. z 2006 r., Nr 218, poz. 1592 ze zm.), zapytania o status pokrzywdzonego niezrealizowane do dnia wejścia w życie nowelizacji ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu traktuje się jako wnioski o udostępnienie do wglądu kopii dotyczących go dokumentów w rozumieniu art. 30 znowelizowanej ustawy o I PN. Wobec zmiany stanu prawnego nie jest obecnie możliwe wydanie decyzji administracyjnej potwierdzającej (lub nie) status osoby pokrzywdzonej. Wnioski dotyczące tych kwestii, których nie rozpoznano do dnia 15 marca 2007 r. Prezes IPN obowiązany jest traktować jako wnioski o udostępnienie dokumentów. Sąd podkreślił, że skarżący już w toku postępowania administracyjnego wskazywał, że zależy mu na udostępnieniu dokumentów, które dotyczą jego osoby.

Z akt sprawy wynika, że Prezes IPN postanowieniem z dnia [...] marca 2007 r. przekazał wniosek W. W. z dnia [...] maja 2004 r. do załatwienia dyrektorowi Oddziału IPN celem realizacji wniosku stosownie do treści art. 63 ustawy z dnia 18 października 2006 r. - jednak do dnia rozpoznawania przez Sąd skargi na bezczynność, sprawa nie została przez organ załatwiona.

W tej sytuacji Sąd I instancji uznał, że Prezes Instytutu Pamięci Narodowej pozostaje w bezczynności.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył Prezes Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, reprezentowany przez radcę prawnego, wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, jak również o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

Zaskarżonemu orzeczeniu strona skarżąca zarzuciła:

1) na podstawie art. 174 pkt 1 P.p.s.a. naruszenie prawa materialnego poprzez:

a) błędną wykładnię art. 30 ust. 2 w zw. z art. 17 ust. 1 i 2, art. 31 ust. 1 i 3, art. 32 ust. 1 i art. 43 ust. 2 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz. U. Nr 155, poz. 1016 z późń. zm.), oraz art. 63 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych dokumentów (Dz.U. z 2007 r., Nr 63, poz. 425), poprzez uznanie, że Prezes Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu jest organem zobowiązanym do udostępnienia do wglądu kopii dotyczących strony przeciwnej dokumentów i pozostaje w stanie bezczynności w tym zakresie,

b) niezastosowanie art. 43 ust. 2 ustawy o IPN, który wskazuje organy pierwszej instancji i organ odwoławczy właściwe w sprawie;

1) na podstawie art. 174 pkt 2 P.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania:

a) art. 141 § 4 P.p.s.a. w związku z art. 149 P.p.s.a. poprzez niedokonanie w uzasadnieniu wyroku oceny stanu faktycznego i prawnego wynikającego z faktu, że Prezes Instytutu postanowieniem z dnia [...] marca 2007 r. przekazał wniosek z dnia [...] maja 2004 r. do załatwienia Dyrektorowi Oddziału IPN w Warszawie, a tym samym dokonał wszelkich czynności, do dokonania których był zobowiązany,

b) art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2007 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 169, poz. 1417) i art. 3 § 1 P.p.s.a. w zw. z art. 19, art. 20 i art. 65 § 1 Kpa, poprzez dokonanie kontroli działalności Prezesa Instytutu bez uwzględnienia, że organy administracji publicznej przestrzegają z urzędu swojej właściwości, którą ustala się na podstawie przepisów o zakresie działania, a w razie stwierdzenia braku właściwości w sprawie są zobowiązane przekazać wniosek do organu właściwego - w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy, albowiem gdyby Sąd nie naruszył wskazanych przepisów to powinien uznać, że skarżący nie pozostaje w bezczynności a skarga jako nieuzasadniona podlega oddaleniu.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że w dniu 15 marca 2007 r. weszła w życie zmiana ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej, która zlikwidowała pojęcie statusu osoby pokrzywdzonej, o którym była mowa w art. 6 ust. 1 ustawy o IPN. Zgodnie z treścią art. 63 ust. 1ustawy o ujawnianiu informacji zapytania o status pokrzywdzonego, niezrealizowane do dnia wejścia w życie nowelizacji wymienionej ustawy traktuje się jako wniosek o udostępnienie do wglądu kopii dotyczących go dokumentów w rozumieniu art. 30 znowelizowanej ustawy o IPN

Autor skargi kasacyjnej nie zgadza się z twierdzeniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, że po przekazaniu wniosku W. W. do dyrektora oddziału Instytutu, to właśnie Prezes Instytutu pozostaje w bezczynności i powinien udostępnić dokumenty do wglądu. Powyższe twierdzenie Sądu I instancji wynika, zdaniem skarżącego, z nieprawidłowej wykładni treści przepisów: art. 30 ust. 2 w zw. z art. 17 ust. 1 i 2, art. 31 ust. 1 i 3, art. 32 ust. 1 i art. 43 ust. 2 ustawy o IPN oraz art. 63 ust. 1 i 2 ustawy o ujawnianiu informacji. Skarżący wskazał, że zgodnie z art. 30 ust. 2 ustawy o IPN Instytut jest zobowiązany do udostępniania kopii dostępnych dokumentów dotyczących wnioskodawcy, jednakże nowelizacja ustawy o IPN dokonana na mocy art. 39 ustawy o ujawnianiu informacji, która weszła w życie 15 marca 2007 r. wprowadziła w ustawie o IPN organ pierwszej instancji tj. dyrektora Oddziału Instytutu. Rozwiązanie to koresponduje z rozwiązaniami wynikającymi z art. 17 ustawy o IPN, w myśl których do wykonywania zadań Instytutu zostały utworzone oddziały Instytutu (ust. 1), którymi kierują dyrektorzy oddziału (ust. 2). Skarżący podkreślił, że zgodnie z treścią art. 63 ust. 1 ustawy o ujawnianiu informacji, zapytania o status pokrzywdzonego, niezrealizowane do dnia wejścia w życie nowelizacji ustawy o IPN traktuje się jako wniosek o udostępnienie do wglądu kopii dotyczących go dokumentów w rozumieniu art. 30 znowelizowanej ustawy o IPN. Jednocześnie do spraw wszczętych i nie zakończonych do dnia wejścia w życie ustawy o ujawnianiu informacji stosuje się przepisy w brzmieniu ustalonym tą ustawą (art. 63 ust. 2 ustawy o ujawnianiu informacji). W kasacji zwrócono też uwagę, że zgodnie z przepisami ustawy o IPN odmowa uwzględnienia wniosku, o którym mowa w art. 30 ustawy o IPN, w zakresie dotyczącym udostępnienia dokumentów (....) następuje w drodze decyzji administracyjnej (art. 31 ust. 1), od której służy odwołanie do Prezesa Instytutu (art. 31 ust. 3). Według art. 43 ust. 2 ustawy o IPN w sprawach rozstrzyganych decyzją administracyjną, w myśl przepisów niniejszej ustawy, organem pierwszej instancji jest dyrektor oddziału Instytutu Pamięci. Organem odwoławczym jest Prezes Instytutu Pamięci.

W ocenie skarżącego ze wskazanych wyżej przepisów ustawy o IPN wypływa jedyny wniosek, że czynności polegające na udostępnieniu dokumentów do wglądu wykonuje dyrektor oddziału Instytutu jako organ pierwszej instancji. Jeżeli bowiem tylko dyrektor oddziału Instytutu może odmówić uwzględnienia wniosku o udostępnienie do wglądu kopii dotyczących strony przeciwnej dokumentów, to tylko dyrektor oddziału Instytutu jest uprawniony do uwzględnienia wniosku w tym zakresie.

Naruszenie przez Sąd I instancji art. 141 § 4 P.p.s.a. polega, zdaniem skarżącego na tym, że w uzasadnieniu do wyroku Sąd ten nie dokonał oceny skutków jakie wywołało postanowienie Prezesa Instytutu z dnia [...] marca 2007 r. o przekazaniu wniosku do dyrektora oddziału Instytutu. W związku z tym, że Wojewódzki Sąd Administracyjny nie dokonał oceny skutków prawnych postanowienia Prezesa Instytutu, to błędnie uznał Prezesa Instytutu za jedyny organ w Instytucie uprawniony do załatwienia wniosku strony przeciwnej. Tym samym Wojewódzki Sąd Administracyjny zobowiązał niewłaściwy organ, czyli Prezesa Instytutu do udostępnienia dokumentów archiwalnych, przez co naruszył art. 149 P. p. s .a.

Autor skargi kasacyjnej powiązał zarzut naruszenia art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2007 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 169, poz. 1417) i art. 3 § 1 P.p.s.a. z przepisami art. 19, art. 20 i art. 65 § 1 kpa. Skarżący podkreślił, że zgodnie ze wskazanymi przepisami Prawa o ustroju sądów administracyjnych sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Naturalnym dopełnieniem tych przepisów jest przepis art. 3 § 1 P.p.s.a. Dokonując tej kontroli Sąd powinien zatem uwzględnić, że organy administracji publicznej przestrzegają z urzędu swojej właściwości (art. 19 k.p.a.), którą ustala się na podstawie przepisów o zakresie działania danego organu (art. 20 k.p.a.). Sąd powinien również uwzględnić, że w sytuacji gdy organ stwierdzi brak właściwości w sprawie (brak właściwości Prezesa Instytutu do dokonania czynności objętej sentencją wyroku został wykazany wyżej) jest zobowiązany przekazać wniosek do organu właściwego (art. 65 k.p.a.).

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 183 §1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. Nr 153, poz.1270 ze zm.), powoływanej dalej jako P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi, z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Wobec nie stwierdzenia z urzędu nieważności postępowania, Naczelny Sąd Administracyjny ograniczył rozważania do podstaw skargi kasacyjnej.

Skargę kasacyjną w rozpoznawanej sprawie oparto na obu podstawach wymienionych w art.174 P.p.s.a., czyli zarzutach naruszenia prawa materialnego, jak również naruszenia przepisów postępowania. W sytuacji, gdy skarga kasacyjna opiera się na obu podstawach z art. 174 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny bada najpierw zasadność podstawy naruszenia przez Sąd I instancji przepisów postępowania, gdyż dopiero po przesądzeniu, że stan faktyczny został prawidłowo ustalony lub nie został skutecznie podważony można przejść do oceny prawidłowości stosowania przepisów prawa materialnego. Skarga kasacyjna analizowana pod tym kątem ma usprawiedliwione podstawy, co sprawia że zasługuje na uwzględnienie.

Autor skargi kasacyjnej słusznie zarzucił Sądowi I instancji naruszenie art.141 § 4 P.p.s.a w związku z art.149 P.p.s.a. poprzez niedokonanie w uzasadnieniu wyroku oceny stanu faktycznego i prawnego wynikającego z faktu, że Prezes Instytutu postanowieniem z dnia [...] marca 2007 r. przekazał wniosek W. W. z dnia [...] maja 2004 r. do załatwienia Dyrektorowi Oddziału IPN w Warszawie, a tym samym dokonał wszelkich czynności, do dokonania których był zobowiązany. Zarzut ten ściśle jest powiązany z zarzutem naruszenia art. 3 §1 P.p.s.a. w zw. z art. 19, art. 20 i art. 65 k.p.a. przez dokonanie kontroli działalności Prezesa IPN bez uwzględnienia, że organy administracji publicznej z urzędu przestrzegają swojej właściwości, a w razie stwierdzenia braku właściwości w sprawie są zobowiązane przekazać wniosek do właściwego organu. Stosownie do art. 141 §4 P.p.s.a uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przestawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. W razie zaś uwzględnienia skargi uzasadnienie powinno zawierać wskazania co do dalszego postępowania. Tymczasem w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd I instancji nie odniósł się do podnoszonej przez Prezesa IPN w odpowiedzi na skargę kwestii właściwości organu do wydania decyzji w przedmiocie udostępnienia dokumentów i skutków, jakie wywołało postanowienie Prezesa IPN z dnia [...] marca 2007r. o przekazaniu wniosku. A ponadto nie dokonał oceny tego zagadnienia w kontekście zmiany przepisów będącej następstwem nowelizacji ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, zwanej dalej ustawą o IPN ( Dz.U. Nr 155, poz. 1016 ze zm.), dokonanej art.39 ustawy z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944 -1990 oraz treści tych dokumentów ( Dz.U. Nr 218, poz.1592). Wskazana nowelizacja wprowadziła z dniem 15 marca 2007 r. w ustawie o IPN organ pierwszej instancji dyrektora oddziału Instytutu, natomiast Prezesowi Instytutu wyznaczona została rola organu odwoławczego. Zgodnie bowiem z brzmieniem art. 31ust.3 znowelizowanej ustawy o IPN od decyzji o odmowie uwzględnienia wniosku o udostępnienie do wglądu kopii dotyczących go dokumentów służy odwołanie do Prezesa IPN, który utrzymuje w mocy decyzje organu I instancji bądź uchyla decyzje i przekazuje sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji ( art.32 ust.1 ustawy o IPN). Ponadto wspomniana wyżej nowelizacja ustawy o IPN wprowadziła ustęp 2 do art.43, zgodnie z którym w sprawach rozstrzyganych decyzją administracyjną, w myśl przepisów ustawy o IPN, organem pierwszej instancji jest dyrektor oddziału IPN, zaś organem odwoławczym jest Prezes IPN. A to rozwiązanie koresponduje z treścią art.17 ust.1 i 2 ustawy o IPN, stanowiącego, że w miejscowościach będących siedzibami sądów apelacyjnych tworzy się odziały Instytutu Pamięci, którymi kieruje Dyrektor oddziału. Sąd I instancji dokonując oceny skargi na bezczynność nie odniósł się w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku i nie wziął pod uwagę powyższych unormowań prawnych a dotyczących struktury organizacyjnej Instytutu Pamięci Narodowej i kompetencji poszczególnych jednostek tej struktury do wydawania rozstrzygnięć. A to spowodowało, jak słusznie zarzuca autor skargi kasacyjnej, zobowiązanie do wydania decyzji pierwszoinstancyjnej Prezesa IPN, czyli organu odwoławczego po myśli wymienionych wyżej przepisów ustawy o IPN. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ odwoławczy musiałby zatem orzekać, jako organ pierwszej instancji, a to nie daje się pogodzić również z przepisami kodeksu postępowania administracyjnego ( art.19 i art.20 k.p.a).

Trafnie skarżący zarzuca, że w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd I instancji nie rozważył skutków, jakie wywołało postanowienie Prezesa IPN z dnia [...] marca 2007 r. o przekazaniu wniosku W. W. do rozpoznania Dyrektorowi Oddziału IPN w Warszawie zwłaszcza w kontekście art.149 P.p.s.a. Rozpoznając skargę na bezczynność Sąd I instancji powinien orzec na podstawie stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dacie orzekania, nie zaś w dacie wniesienia skargi. Koniecznym zatem było przedstawienie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku stanowiska Sądu i dokonanie oceny skutków, jakie wywołało postanowienie Prezesa IPN o przekazaniu wniosku organowi właściwemu do jego rozpoznania na podstawie art.65 §1 k.p.a. Rację należy przyznać skarżącemu, że wymienione uchybienia mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Zasadny jest również podnoszony w skardze kasacyjnej zarzut błędnej wykładni art. 31 ust.1 i 3 , art.32 ust.1 i art.43 ust.2 ustawy o IPN polegający na przyjęciu przez Sąd I instancji, że czynności w zakresie udostępniania dokumentów, o którym mowa we wskazanych przepisach, należą do kompetencji Prezesa IPN. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, czynności polegające na udostępnianiu dokumentów znajdujących się w zasobach IPN, jak również decyzje odmawiające udostępnienia tych dokumentów według przepisów ustawy o IPN należą do dyrektora oddziału IPN, jako organu pierwszej instancji. Odmienna interpretacja jest sprzeczna z zapisami ustawy o IPN.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd I instancji mając na uwadze powyższe wskazania rozważy w pierwszej kolejności, jakie skutki, w kontekście art.149 P.p.s.a wywołało postanowienie Prezesa IPN z dnia [...] marca 2007 r. o przekazaniu wniosku W. W. i dokona oceny, czy ta czynność Prezesa IPN czyniła zadość jego obowiązkowi rozpoznania wniosku o udostępnienie dokumentów.

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art.185 §1 P.p.s.a. orzekł, jak w wyroku. Na podstawie art.207 §2 P.p.s.a Sąd odstąpił od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego uznając, że zachodzi szczególnie uzasadniony przypadek, o którym mowa w tym przepisie. Na skutek bowiem zmian ustawowych, niezależnych od wnioskującego o udostępnienie mu dokumentów z archiwów IPN, jego wniosek do chwili obecnej nie został rozpoznany.