Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 929/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2022-02-22 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Administracyjne postępowanie
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 4, art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a, art. 23 ust. 4aa
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 10 par. 1, art. 75 par. 1
journal: Dz.U. 2021 poz 735
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jedn.
article: art. 151, art. 153
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jakub Zieliński (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska-Tylewicz Asesor WSA Arkadiusz Skomra po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 lutego 2022 r. sprawy ze skargi E. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] września 2021 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej również: Kolegium; organ odwoławczy; organ II instancji) decyzją z dnia [...] września 2021 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r., poz. 735) - dalej: k.p.a., utrzymało w mocy decyzję Burmistrza W. (dalej również: Burmistrz; organ I instancji) z dnia [...] lipca 2021 r. nr [...] w sprawie odmowy przyznania E. G. (dalej również: wnioskodawczyni; skarżąca; strona) świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem W. G..

Powyższe decyzje zostały wydane w następujących okolicznościach sprawy.

E. G. w dniu [...] listopada 2019 r. wystąpiła o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojcem W. G., który legitymuje się orzeczeniem z dnia [...] września 2017 r. o zaliczeniu do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym (stopień niepełnosprawności datowany od [...] czerwca 2015 r.). W. G. pozostaje w związku małżeńskim z G. G. (urodzoną [...] marca 1959 r., pobierającą świadczenie emerytalne). Natomiast E. G. pobiera specjalny zasiłek opiekuńczy, który został jej przyznany decyzją Burmistrza W. z dnia [...] października 2019 r. nr [...] Wnioskodawczyni zadeklarowała wolę wyboru świadczenia w przypadku zbiegu uprawnień do świadczeń pielęgnacyjnego i dotychczas otrzymywanego świadczenia. W piśmie z dnia [...] grudnia 2019 r. strona oświadczyła, że w momencie przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego rezygnuje z przyznanego specjalnego zasiłku opiekuńczego.

Na podstawie wywiadu środowiskowego z dnia [...] stycznia 2020 r. organ I instancji ustalił, że E. G. opiekuje się niepełnosprawnym ojcem, z którym zamieszkuje również jego żona. W toku postępowania do akt włączono odpis decyzji z dnia [...] maja 2019 r. znak [...], w której Burmistrz W. uchylił G. G. [małżonce niepełnosprawnego W. G.] z dniem [...] kwietnia 2019 r. prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z opieką nad mężem, gdyż uzyskała ona prawo do emerytury.

Decyzją z dnia [...] stycznia 2020 r. nr [...] Burmistrz, powołując się na m.in. na art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2018 r., poz. 2220) - dalej: u.ś.r., odmówił E. G. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Organ I instancji w pierwszej kolejności stwierdził, że wnioskodawczyni w dacie złożenia wniosku pobierała specjalny zasiłek opiekuńczy przyznany decyzją z dnia [...] października 2019 r. nr [...] na okres do [...] marca 2020 r., wobec czego zachodzi przesłanka negatywna z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b u.ś.r. Po drugie Burmistrz zauważył, że niepełnosprawność W. G. datowana jest od osiągnięcia przez niego wieku 58 lat, co oznacza, że nie jest spełniona także przesłanka z art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze, w wyniku rozpatrzenia sprawy w drugiej instancji na skutek wniesienia odwołania przez E. G., decyzją z dnia [...] marca 2020 r. nr [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Burmistrza. Kolegium zgodziło się ze skarżącą co do tego, że przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r. – jako, że została uznana za niekonstytucyjną – nie można czynić podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Organ odwoławczy zdecydował jednak podtrzymać rozstrzygnięcie Burmistrza, gdyż uznał, że przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad W. G. pozostawał fakt pobierania przez E. G. specjalnego zasiłku opiekuńczego (art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b u.ś.r.). Zdaniem kolegium, wnioskodawczyni powinna była wcześniej definitywnie zrezygnować z tego świadczenia, czego nie uczyniła. Niezależnie od powyższego, organ II instancji zwrócił uwagę na to, że W. G. pozostaje w związku małżeńskim z G. G., która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co oznacza, że przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego nie jest możliwe z uwagi na przesłankę negatywną wynikającą z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, w wyniku rozpoznania sprawy ze skargi E. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] marca 2020 r. nr [...], wyrokiem z dnia [...] lutego 2021 r. sygn. akt II SA/Po [...] uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza W. z dnia [...] stycznia 2020 r.

Motywując takie rozstrzygnięcie, Sąd uznał, że w okolicznościach sprawy przesłanka daty powstania niepełnosprawności W. G. (z uwagi na niekonstytucyjność przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r.) nie stoi na przeszkodzie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Ponadto również kwestia pobierania przez E. G. specjalnego zasiłku opiekuńczego – a to z uwagi na złożone przez wnioskodawczynię oświadczenie o rezygnacji z tego świadczenia na zasadzie wykluczającej zbieg praw – nie dawały podstaw do odmowy przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b w zw. z art. 27 ust. 5 u.ś.r.

Odnosząc się do kwestii pozostawania W. G. w związku małżeńskim z G. G., Sąd stwierdził, że okoliczność ta nie jest wystarczającym powodem odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż – chociażby ze względu na potrzebę zachowania należytych standardów procedury administracyjnej – powinna być rozpatrzona przez organy w obydwu instancjach, z zachowaniem prawa skarżącej do udziału w postępowaniu. Sąd wskazał na to, że w toku wywiadu środowiskowego pracownicy Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w W. (dalej: M-GOPS w W.) w ogóle nie badali sytuacji G. G. i jej zdolności do podjęcia się opieki nad niepełnosprawnym mężem. Sąd podniósł, że jedynie odnotowano, iż mieszka ona z córką i mężem, natomiast nie zebrano żadnych dalszych informacji, a szczególnie nie przeprowadzono z G. G., jako domownikiem, wywiadu i nie ustalono, czy legitymuje się jakimkolwiek stopniem niepełnosprawności. Sąd wyjaśnił przy tym, że zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zarazem Sąd dopuścił na zasadzie wyjątku przyznanie – w szczególnych przypadkach – świadczenia pielęgnacyjnego opiekunowi innemu niż małżonek niepełnosprawnego, gdy małżonek ten opieki z ważnych powodów obiektywnych wykonywać nie może. W tym względzie Sąd z jednej strony zaznaczył, że nie znajduje w materiałach sprawy danych, które mogłyby przemawiać za tym, że G. G. nie może sprawować opieki nad mężem. Z drugiej podkreślił, że w odniesieniu do sytuacji G. G. nie poczyniono żadnych ustaleń, które pozwalałyby rozstrzygnąć, czy w sprawie należało zastosować przesłankę odmowną z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., czy też od niej odstąpić na zasadzie dopuszczonego w orzecznictwie wyjątku. Sąd uznał, że kwestia ta pozostaje otwarta, gdyż bezspornym faktem jest tylko to, że wymagająca opieki osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim, natomiast organy nie dokonały żadnych ustaleń w tym zakresie i nie odebrały jakichkolwiek oświadczeń zarówno od skarżącej, jak i od G. G., małżonki W. G..

Wskazując na uchybienia w zakresie prawa materialnego (wskazane powyżej), jak i procesowego, Sąd stwierdził, że organy powinny uzupełnić w tym zakresie postępowanie, a następnie wypowiedzieć się o przyjętej na potrzeby sprawy wykładni prawa i sposobie zastosowania art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.

Ponownie prowadząc postępowanie, Burmistrz W. zlecił przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w art. 23 ust. 4aa u.ś.r.. Został on przeprowadzony [...] czerwca 2021 r. W tym samym dniu przesłuchano zarówno świadka G. G. jak i stronę, E. G. na okoliczność sytuacji rodzinnej i osobistej oraz możliwości pełnienia opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny.

W piśmie z dnia [...] czerwca 2021 r. organ I instancji zawiadomił stronę o zakończeniu postępowania wyjaśniającego i możliwości zajęcia stanowiska w sprawie, wskazując jednocześnie na ustalone okoliczności. Następnie decyzją z dnia [...] lipca 2021 r. nr [...] odmówił E. G. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem.

Powołując się na zebrane dowody Burmistrz wyjaśnił, że E. G. ma lat 33, zamieszkuje wraz ze swoją córką I. G. z rodzicami, z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe pozostając na ich utrzymaniu. Przed podjęciem opieki nad ojcem nie posiadała zatrudnienia i nie wykonywała żadnej pracy zarobkowej. Wykonywane przez wnioskodawczynię czynności opiekuńcze nad niepełnosprawnym ojcem organ uznał za naturalną pomoc okazywaną rodzicowi. Zdaniem organu E. G., mimo że opiekuje się niepełnosprawnym ojcem, nie jest uprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem w pierwszej kolejności osobą zobowiązaną do alimentacji względem W. G. jest jego żona, G. G.. Stwierdził również, że nie ma związku pomiędzy podjęciem przez E. G. opieki nad ojcem a rezygnacją przez nią z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, czy niepodejmowaniem takiej aktywności, gdyż wnioskodawczyni nigdy nie pracowała zarobkowo, a ponadto przed wydaniem decyzji w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego nie zrezygnowała z prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego (decyzja uchylająca prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego musi być ostateczna, by wywołać skutek prawny).

W odniesieniu do G. G. organ I instancji stwierdził, że ma lat 62, od 1 kwietnia posiada prawo do świadczenia emerytalnego z ZUS i je pobiera, zamieszkuje wspólnie z mężem, córką i wnuczką, które to osoby razem prowadzą wspólne gospodarstwo domowe. Organ zwrócił uwagę na to, że G. G. nie posiada orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, leczy się u kardiologa, a stwierdzona dolegliwość jest w stopniu łagodnym. Podniósł również, że w zakresie wykonywania czynności przy mężu osoba ta wskazała na dowożenie niepełnosprawnego do lekarza, wykonywanie zakupów, umawianie wizyt lekarskich oraz ewentualną pomoc pielęgnacyjną podczas kąpieli. Nadto wyjaśnił, że jako powód niemożności świadczenia opieki nad mężem G. G. wskazała swój stan zdrowia. Zdaniem organu, G. G. – jako małżonka osoby wymagającej opieki – nie wykazała ważnych powodów wykluczających możliwość sprawowania przez nią opieki nad mężem. Organ podniósł, że brak możliwości świadczenia opieki musi być spowodowany przyczyną obiektywną, tj. niepełnosprawnością w stopniu znacznym lub długotrwałą, ciężką chorobą. Wskazał przy tym, że z karty wizyty u lekarza wynika, iż stan ogólny pacjentki jest dobry, a stwierdzona u niej choroba przebiega łagodnie. W ocenie organu nie ma przeciwwskazań, by G. G. mogła sprawować opiekę nad mężem, a do czasu rozstrzygnięcia sprawy nie przedłożono żadnego dowodu, z którego wynikałaby obiektywna przeszkoda w świadczeni pomocy niepełnosprawnemu współmałżonkowi. Organ dodał, że obowiązek taki wynika z przepisów art. 23 i art. 27 oraz art. 130 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego i wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych małżonka. Ponadto zauważył, że G. G. pobierała do [...] marca 2019 r. specjalny zasiłek opiekuńczy [w związku ze sprawowaniem opieki nad mężem] i wówczas nie wykazywała, że nie może tej opieki wykonywać. Wobec tego Burmistrz stwierdził, że G. G. jest zdolna do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem. W konsekwencji uznał, że obowiązek osobistej opieki nad mężem nie przeszedł – w świetle przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. – na córkę E. G..

W końcowej części uzasadnienia decyzji Burmistrz odnotował, że w dniu [...] czerwca 2021 r. do M-GOPS w W. wpłynął odpis skrócony aktu zgonu W. G., z którego wynika, że zmarł on [...] czerwca 2021 r.

W odwołaniu od decyzji Burmistrza wnioskodawczyni, reprezentowana przez pełnomocnika procesowego (adwokata) zarzuciła naruszenie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a i art. 17 ust. 4 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że sam fakt pozostawania przez osobę wymagająca opieki w związku małżeńskim z osobą nielegitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności eliminuje inne osoby bliskie z prawa do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego oraz uznanie, że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz zakres sprawowanej nad nią opieki nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia przez wnioskodawczynię.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze, motywując swoje rozstrzygnięcie zawarte w decyzji z dnia [...] września 2021 r., stwierdziło, że zgadza się z organem I instancji co do zaistnienia przesłanki z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., jako podstawy odmowy przyznania wnioskodawczyni prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojcem W. G.. Organ II instancji wyjaśnił przy tym, że nie podzielił stanowiska Burmistrza co do braku spełnienia przez stronę przesłanki rezygnacji z zatrudnienia lub niepodejmowania zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad ojcem. Kolegium stwierdziło zarazem, że kwestia ta jest nieistotna w sprawie, w kontekście pierwszeństwa do nabycia praw do świadczenia pielęgnacyjnego przez żonę niepełnosprawnego, a konieczność badania tej przesłanki miałaby znaczenie, gdyby E. G. była jedyną osobą mogącą sprawować opiekę nad W. G.. Organ odwoławczy podniósł, że skoro wnioskodawczyni dwukrotnie uzyskała prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, to organ I instancji nie zakwestionował, iż zrezygnowała lub nie z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Poza tym zauważył, że wciąż powstaje w toku przed organem I instancji sprawa przyznania E. G., na jej wniosek z dnia [...] czerwca 2020 r., specjalnego zasiłku opiekuńczego na nowy okres zasiłkowy, która została zwieszona postanowieniem Burmistrza W. z dnia [...] czerwca 2020 r.

Co do zasadniczego powodu utrzymania w mocy zaskarżonej decyzji odmownej kolegium stwierdziło, że pozostawanie przez W. G. w związku małżeńskim z G. G. wykluczało możliwość nabycia tego świadczenia rzez ich córkę E. G., gdyż pierwszeństwo w ubieganiu się o świadczenie pielęgnacyjne ma żona osoby niepełnosprawnej. Organ II instancji podzielił w całości stanowisko Burmistrza co do statusu (brak orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności) i stanu zdrowia G. G.. Zdaniem Kolegium w sprawie znajduje zastosowanie przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. W tym względzie organ przedstawił wzajemne obowiązki ciążące na małżonkach w świetle przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W ocenie organu odwoławczego, wykonywanie przez córkę rzeczywistej, całodobowej i stale sprawowanej opieki nad niepełnosprawnym ojcem nie znosi obowiązków określnych w art. 23 tej ustawy, a ciążących na żonie W. G.. W ocenie Kolegium, G. G. mogła sprawować opiekę nad swoim mężem do chwili jego śmierci, do czego była wręcz zobowiązana; wobec tego okoliczność ta wykluczała możliwość nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez córkę osoby niepełnosprawnej.

W skardze na decyzję organu II instancji E. G., reprezentowana przez pełnomocnika procesowego, zarzuciła naruszenie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. poprzez uznanie, że sam fakt pozostawania osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim z osobą nie legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności eliminuje osoby bliskie w prawie do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego.

W uzasadnieniu strona rozwinęła ten zarzut, jak również podniosła, że z materiału dowodowego zgromadzonego w postępowaniu wynika, że żona osoby niepełnosprawnej nie jest w stanie opiekować się niepełnosprawnym mężem w sposób wystarczający. Zarzuciła organowi odwoławczemu, że nie uzupełnił materiału dowodowego na podstawie art. 136 k.p.a., a przy tym uzasadnił swoją decyzję w sposób bardzo lakoniczny, wskazując, że ciężar udowodnienia tych okoliczności spoczywa na wnioskodawczyni. Podniosła jednocześnie, że w jej ocenie, zostały spełnione wszystkie przesłanki do przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Przy tak sformułowanych i umotywowanych zarzutach, strona wniosła o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym oraz uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.

W odpowiedzi na skargę, Kolegium podtrzymało stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji i wniosło o oddalenie skargi. Organ II instancji nie sprzeciwił się wnioskowi strony o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym i nie wniósł o przeprowadzenie rozprawy.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

Na wstępie wyjaśnić należy, że sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym – a to z uwagi na stanowisko procesowe stron postępowania i treść przepisów art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r., poz. 329) - dalej: p.p.s.a. W skardze został zawarty wniosek o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, zaś strona przeciwna nie zażądała przeprowadzenia rozprawy.

W następnej kolejności Sąd zauważa, że uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi w art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2021 r., poz. 137) oraz art. 3 § 1 przywołanej ustawy procesowej, sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Jednocześnie, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Podkreślenia również wymaga, że uchylenie decyzji z powodu naruszenia prawa materialnego może nastąpić tylko wówczas, gdy uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy. Podobnie też w przypadku naruszenia przepisów postępowania, przez możliwość istotnego wpływu na wynik sprawy należy rozumieć prawdopodobieństwo oddziaływania naruszeń prawa procesowego na treść decyzji, a więc na ukształtowanie w nich stosunku administracyjnoprawnego. W wyniku przeprowadzenia kontroli sądowoadministracyjnej zaskarżonego aktu Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Decyzja Kolegium nie narusza prawa materialnego ani przepisów postępowania. Utrzymanie w mocy zaskarżonej decyzji organu I instancji było w ustalonych okolicznościach sprawy całkowicie zasadne.

Materialnoprawną podstawę decyzji wydanych przez organy w przedmiotowej sprawie stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (wersja na dzień orzekania przez organ II instancj: Dz.U. z 2020 r., poz. 111, z późn. zm.).

Przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 tej ustawy stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Z kolei art. 17 ust. 5 powołanej ustawy przewiduje, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje m.in. gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 2 lit. a).

W tym miejscu Sąd wyjaśnia, że prawidłowa wykładnia przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. prowadzi do wniosku, iż uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego co do zasady przysługuje dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy (por. np. wyrok NSA z dnia 11 sierpnia 2020 r. sygn. akt I OSK 599/20 – orzeczenie dostępne w Internecie pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Wynikający z art. 23 i art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2020 r., poz. 1359) obowiązek wzajemnego wspierania się pomiędzy małżonkami, a nawet obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa (art. 130 tej ustawy), wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. Niemniej jednak w szczególnie uzasadnionych, wyjątkowych okolicznościach, możliwie jest przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobie obciążonej wobec niepełnosprawnego obowiązkiem alimentacyjnym w dalszej kolejności niż żyjący współmałżonek, jeżeli małżonek ten wprawdzie nie legitymuje się wymaganym rodzajem orzeczenia o niepełnosprawności, jednak obiektywnie [z racji wieku lub stanu zdrowia] nie był zdolny tego obowiązku wypełnić w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy (por. stanowisko wyrażone w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lipca 2021 r. sygn. akt I OSK 394/21, dostępnym jw.). Zauważyć przy tym należy, że realizacja tego obowiązku może przybrać formę świadczeń osobistych, sprawowania opieki lub też może mieć wymiar finansowy, tj. opłacenia osoby, która w miejsce małżonka (i w ramach jego obowiązku alimentacyjnego) będzie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym współmałżonkiem (por. wyrok NSA z dnia 19 maja 2021 r. sygn. akt I OSK 229/21, dostępny jw.). Trzeba zarazem podkreślić, że konieczność przyznania pierwszeństwa wynikom wykładni celowościowej i systemowej art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. aktualizuje się wyłącznie w określonym stanie faktycznym sprawy.

W niniejszej sprawie poza sporem pozostaje, że W. G. miał ustalony znaczny stopień niepełnosprawności i wymagał stałej opieki, jak i to że skarżąca E. G. rzeczywiście taką opiekę sprawowała nad swoim niepełnosprawnym ojcem. Jest też osobą, o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. W istocie kwestie te zostały już przesądzone we wcześniejszym wyroku tutejszego Sądu z dnia [...] lutego 2021 r. sygn. akt II SA/Po [...], którego ustalenia i rozważania zostały przedstawione w części sprawozdawczej niniejszego uzasadnienia. W wyroku tym tutejszy Sąd uchylił wcześniej wydane w tej sprawie decyzję Kolegium z dnia [...] marca 2020 r. oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza z dnia [...] stycznia 2020 r. i zawarł wiążące wskazania co do dalszego postępowania.

Wobec tego przypomnieć należy, że zgodnie z art. 153 p.p.s.a. organ administracji, jak również Sąd w składzie tu orzekającym był związany wydanym w przedmiotowej sprawie prawomocnym wyrokiem tutejszego Sądu – tak względem oceny prawnej, jak i wskazań co do dalszego postępowania. Wynikające z art. 153 i art. 170 p.p.s.a. związanie oceną prawną, jak i samym orzeczeniem oznacza, że ani organ administracji, ani sąd administracyjny nie mogą, w tej samej sprawie, w przyszłości formułować nowych ocen prawnych, które pozostawałyby w sprzeczności z poglądem wcześniej wyrażonymi w uzasadnieniu wyroku i mają obowiązek podporządkowania się mu w pełnym zakresie. Ocena prawna traci moc wiążącą tylko w przypadku zmiany prawa lub zmiany istotnych okoliczności faktycznych sprawy, zaistniałych po wydaniu wyroku, oraz w wypadku wzruszenia we właściwym trybie orzeczenia zawierającego ocenę prawną (por. np. wyrok NSA z dnia 10 stycznia 2012 r. sygn. akt II FSK 1328/10, dostępny jw.).

W przywołanym wyroku z dnia [...] lutego 2021 r. tutejszy Sąd uznał, że w sprawie nie zachodzą przeszkody do przyznania świadczenia, które znajdowałyby swoje umocowanie w treści przepisów art. 17 ust. 1b oraz art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b w zw. z art. 27 ust. 5 u.ś.r. Największe znaczenie ma jednak stanowisko Sądu dotyczące kwestii pozostawania W. G. w związku małżeńskim z G. G. i zdolność tej ostatniej do podjęcia opieki nad niepełnosprawnym mężem. Chodzi zatem o wyjaśnienie okoliczności, które mogą stanowić negatywną przesłankę zawartą w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. W tym względzie Sąd przedstawił wykładnię, w której dopuścił na zasadzie wyjątku przyznanie – w szczególnych przypadkach – świadczenia pielęgnacyjnego opiekunowi innemu niż małżonek niepełnosprawnego, gdy małżonek ten opieki z ważnych powodów obiektywnych wykonywać nie może. Sąd z jednej strony zaznaczył, że nie znajduje w materiałach sprawy danych, które mogłyby świadczyć o tym, że G. G. nie może sprawować opieki nad mężem. Z drugiej natomiast podkreślił, że w odniesieniu do sytuacji G. G. nie poczyniono żadnych ustaleń, które pozwalałyby rozstrzygnąć, czy w sprawie należało zastosować przesłankę odmowną z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., czy też od niej odstąpić na zasadzie dopuszczonego w orzecznictwie wyjątku. Sąd uznał, że kwestia ta pozostaje otwarta, gdyż ustalonym faktem jest tylko to, że wymagająca opieki osoba niepełnosprawna pozostaje w związku małżeńskim z G. G., natomiast organy nie dokonały żadnych ustaleń w tym zakresie i nie odebrały jakichkolwiek oświadczeń zarówno od skarżącej, jak i od małżonki W. G.. W tym zakresie Sąd sformułował wiążące wytyczne, obejmujące również przeprowadzenie postępowania z zachowaniem gwarancji procesowych dla strony.

Zdaniem składu Sądu rozpoznającego niniejszą sprawę, organy administracji w ponownie prowadzonym postępowaniu wywiązały się z nałożonych na nie obowiązków, wynikających z art. 153 p.p.s.a. Podjęto w tym postępowaniu odpowiednie czynności dowodowe w postaci rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w art. 23 ust. 4aa u.ś.r., jak i przesłuchanie G. G. w charakterze świadka (art. 75 § 1 k.p.a.) oraz przesłuchanie samej strony. Przeprowadzone czynności dowodowe z dnia [...] czerwca 2021 r. w postaci wywiadu środowiskowego i przesłuchania G. G. (w miejscu zamieszkania) pozwoliły na jednoznaczne ustalenie okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, a przede wszystkim sytuacji rodzinnej i osobistej oraz możliwości pełnienia przez G. G. opieki nad niepełnosprawnym mężem. Poza tym organ I instancji zapewnił stronie możliwość wzięcia udziału w postępowaniu, a przed wydaniem decyzji poinformował ją (pełnomocnika) o zakończeniu postępowania wyjaśniającego i możliwości wypowiedzenia się, wskazując przy tym na ustalone okoliczności sprawy (pismo z dnia [...] czerwca 2021 r.). Tego samego wprawdzie nie uczyniło Kolegium, jednakże tego rodzaju naruszenie art. 10 § 1 k.p.a. w kontekście całokształtu okoliczności sprawy nie mogło mieć żadnego wpływu na jej wynik. Organ II instancji nie przeprowadzał żadnych czynności w ramach uzupełniającego postępowania dowodowego, ani nie pozyskał żadnych nowych materiałów procesowych, zaś pełnomocnik strony został poinformowany przez organ I instancji o przekazaniu odwołania do organu wyższego stopnia (pismo z dnia [...] sierpnia 2021 r.).

Idąc dalej, Sąd wyjaśnia, że trafne jest spostrzeżenie Kolegium co do nieistotności badania związku pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowania zatrudnienia a koniecznością sprawowania przez skarżącą opieki nad ojcem. Wobec uznania pierwszeństwa do nabycia świadczenia pielęgnacyjnego przez żonę niepełnosprawnego, konieczność badania tej przesłanki nie miała znaczenia. W sprawie nie doszło do sytuacji, w której E. G. była jedyną osobą mogącą sprawować opiekę nad W. G.. Zasadnie przy tym organ odwoławczy podniósł, że wnioskodawczyni już dwukrotnie uzyskała prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, a organ I instancji nie zakwestionował, iż zrezygnowała z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Zdaniem Sądu, jednoznacznie ustalona i oceniona sytuacja rodzinna i osobista (zdrowotna) G. G. wskazuje jednoznacznie na możliwość pełnienia przez nią opieki nad niepełnosprawnym mężem. Przede wszystkim G. G. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Poza tym jej sytuacja osobista (wiek i stan zdrowia) i ekonomiczna (status emeryta, korzysta ze świadczeń emerytalnych z ZUS), nie mogą być uznane za szczególny przypadek, w którym z ważnych powodów obiektywnych osoba ta nie może świadczyć opieki swojemu małżonkowi. Organy trafnie uznały, że ani wiek (62 lata), ani też stan zdrowia i uwarunkowania osobiste G. G. nie mogą stanowić o braku możliwości sprawowani opieki nad mężem.

W skardze pełnomocnik E. G. podniósł, że G. G. nie jest w stanie opiekować się niepełnosprawnym mężem w sposób wystarczający. Stanowisko to nie jest trafne, gdyż nie znajduje potwierdzania w całokształcie okoliczności niniejszej sprawy. W wyniku przeprowadzenia postępowania dowodowego, w szczególności wywiadu środowiskowego i przesłuchania świadka, wiarygodnie i przekonująco ustalono, że stan zdrowia G. G. nie stanowi bezwzględnej przeszkody do wywiązania się z obowiązku opieki nad niepełnosprawnym małżonkiem. Stwierdzone dolegliwości kardiologiczne mają stopień łagodny. Osoba ta w ramach wykonywania czynności przy mężu podejmowała takie działania jak dowożenie niepełnosprawnego do lekarza, wykonywanie zakupów, umawianie wizyt lekarskich czy pomoc przy kąpieli. Ustalenia te znajdują swoje potwierdzenie w zgromadzonych dowodach, w tym w protokole przesłuchania świadka i wywiadzie środowiskowym z dnia [...] czerwca 2021 r., a także w innych dokumentach. G. G. nie jest osobą niepełnosprawną (w żadnym stopniu; nie posiada odpowiedniego orzeczenia) ani tym bardziej nie jest dotknięta długotrwałą, ciężką chorobą. Jest zdolna do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem. To, że przy niektórych czynnościach czy działaniach opiekuńczych może być wymagana pomoc innej osoby nie stanowi o niemożności wykonywania opieki nad mężem i wywiązania się z obowiązku wzajemnej pomocy, jaki ciąży na współmałżonkach. Sprawowanie opieki, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie może być utożsamiane z samym wykonywaniem czynności fizycznych względem osoby podopiecznej. Pewne czynności opiekuńcze (jak np. dźwiganie czy przenoszenie) mogą być bowiem z ostrożności (asekuracja), a czasem i z konieczności (uwarunkowania fizyczne i psychiczne osoby niepełnosprawnej) wykonywane przy wsparciu innych osób.

Trafna jest zatem końcowa konkluzja organów, że nie ma przeciwwskazań, by G. G. mogła opiekować się schorowanym mężem. Do czasu rozstrzygnięcia sprawy nie przedłożono żadnego dowodu, z którego wynikałaby obiektywna przeszkoda w sprawowaniu przez tę osobę opieki nad niepełnosprawnym mężem. Zarzut skargi, jakoby organ II instancji zbyt lakonicznie wypowiedział się w tej kwestii i nie przeprowadził uzupełniającego postępowania dowodowego (art. 136 k.p.a.) jest chybiony. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji jest zwięzłe, jednak zawiera odniesienie do wszystkich doniosłych prawnie, istotnych okoliczności sprawy. Organ odwoławczy w pełni podzielił stanowisko organu I instancji w tym względzie i odwołał się do ustaleń poczynionych w postępowaniu prowadzonym przed tym organem. W sprawie nie wystąpiły powody, dla których należałoby uzupełnić postępowanie dowodowe. Sąd nie nie dostrzegł ich z urzędu, zaś pełnomocnik nie przedstawił takich argumentów, które świadczyłyby o tym, że w sprawie pozostały niewyjaśnione okoliczności, które powinny zostać jeszcze ustalone. Zdaniem Sądu, organy obydwu instancji poczyniły w sprawie niezbędne ustalenia, z poszanowaniem wymogów art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 81 k.p.a. Motywy podjętych rozstrzygnięć zostały zaś należycie przedstawione w uzasadnieniach obydwu wydanych decyzji. Uzasadnienie decyzji organu II instancji nie narusza wymogów z art. 107 § 3 k.p.a.

Z uwagi na to, że G. G. mogła i powinna była wykonywać – co też w istocie czyniła – obowiązek opieki nad niepełnosprawnym mężem W. G., to zachodziła przeszkoda z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego E. G. jako córce W. G.. Skoro osoba wymagająca opieki (ojciec skarżącej) pozostawał w związku małżeńskim, a współmałżonek (matka skarżącej) nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności ani nie jest niezdolna do sprawowania opieki nad mężem, to skarżąca nie mogła uzyskać prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Skarga okazała się niezasadna, gdyż zakwestionowana decyzja zasadniczo odpowiada prawu. Nie miało miejsca naruszenie prawa materialnego ani istotne naruszenie przepisów postępowania. W szczególności Kolegium nie naruszyło art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię lub zastosowanie. Przepis prawa materialnego został zastosowany w zgodzie z wytycznymi zawartymi w wyroku tutejszego Sądu z dnia [...] lutego 2021 r. sygn. akt II SA/Po [...]. Nie miało miejsca naruszenie warunków art. 153 p.p.s.a. Wobec tego skargę należało oddalić.

W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.