Postanowienie NSA, sygn. akt I GZ 787/15
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2015-12-02 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6111 Podatek akcyzowy
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Dyrektor Izby Celnej
Treść wyniku: Oddalono zażalenie
Powołane przepisy: article: art. 165, art. 246 § 1
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Hanna Kamińska po rozpoznaniu w dniu 2 grudnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia I. R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w B. z dnia 5 października 2015 r.; sygn. akt I SA/Bd 689/14 w zakresie odmowy zmiany postanowienia w sprawie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie doradcy podatkowego w sprawie ze skargi I. R. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w T. z dnia [...] marca 2014 r.; nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: oddalić zażalenie.


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w B. postanowieniem z 5 października 2015 r., sygn. akt I SA/Bd 689/14 odmówił zmiany własnego postanowienia z 18 sierpnia 2014 r., którym zwolnił I. R. od kosztów sądowych w 90% oraz odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie w sprawie ze skargi I. R. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w T. z [...] marca 2014 r. w przedmiocie podatku akcyzowego.

Sąd pierwszej instancji wskazał, że ww. postanowieniem z 18 sierpnia 2014 r. zwolniono skarżącą od kosztów sądowych w 90% oraz odmówiono przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. Prawidłowość powyższego orzeczenia potwierdził Naczelny Sąd Administracyjny, który postanowieniem z 7 października 2014 r. oddalił zażalenie skarżącej na powyższe postanowienie. Skarżąca uiściła wpis.

Wyrokiem z 3 lutego 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w B. oddalił skargę strony na decyzję Dyrektora Izby Celnej w T. z [...] marca 2014 r.

Wraz z wnioskiem o uzasadnienie wyroku wpłynął kolejny wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia doradcy podatkowego. Także do tego wniosku skarżąca załączyła szereg dokumentów (kopii) na potwierdzenie przedstawionej we wniosku sytuacji majątkowej i rodzinnej.

Postanowieniem z 18 marca 2015 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w B. oddalił wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia doradcy podatkowego.

W sprzeciwie od tego postanowienia skarżąca podkreśliła, że wskutek oddalenia przez Sąd skargi, zmianie uległo stadium postępowania sądowego, ponieważ zgodnie z art. 175 ustawy z 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm. dalej: p.p.s.a.) skarga kasacyjna powinna być sporządzona przez adwokata, radcę prawnego lub doradcę podatkowego. Skarżąca wskazała, że nie jest w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów udziału profesjonalnego pełnomocnika w sprawie, nawet najniższego wynagrodzenia, określonego przepisami dotyczącymi wynagradzania za czynności doradcy podatkowego w postępowaniu przed sądami administracyjnymi. W ocenie strony istotnym jest, że przed Sądem zawisło 130 spraw, tym samym wydatki na profesjonalnego pełnomocnika przekraczają jej możliwości płatnicze. Skarżąca zaznaczyła, że odmowa przyznania profesjonalnego pełnomocnika uniemożliwi kontrolę wyroku przez NSA, co narusza art. 2, art. 45 ust. 1, art. 77 ust. 2 oraz art. 176 ust. 1 Konstytucji RP. W ocenie skarżącej, uznanie przez referendarza, że jednostkowy nakład pracy pełnomocnika, z uwagi na jednorodzajowość spraw, nie będzie wysoki, stoi w sprzeczności z zasadami ponoszenia kosztów pomocy prawnej przez Skarb Państwa, które nie pozwalają "miarkować" wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika ustanowionego w ramach prawa pomocy.

Postanowieniem z 16 kwietnia 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w wyniku rozpoznania sprzeciwu oddalił wniosek skarżącej w zakresie ustanowienia doradcy podatkowego. Orzeczenie to uchylił Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z 9 czerwca 2015 r., sygn. akt I GZ 302/15, w którym stwierdził, że Sąd pierwszej instancji nie zastosował się do treści art. 165 p.p.s.a., to jest nie dokonał oceny porównania wniosku złożonego pierwotnie i argumentacji przywołanej przez skarżącą w toku pierwotnego postępowania o przyznanie prawa pomocy z powtórnym wnioskiem w tym zakresie i zbadania, czy w obecnym wniosku skarżąca wskazała okoliczności, które dawałyby podstawę do uznania, że jej sytuacja materialna zmieniła się na niekorzyść w takim stopniu, który czyniłby nieaktualną poprzednio dokonaną ocenę możliwości finansowych skarżącej w partycypowaniu w kosztach postępowania.

Zaskarżonym postanowieniem z 5 października 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w B. odmówił zmiany postanowienia z 18 sierpnia 2014 r.

W zakresie oceny konieczności przyznania skarżącej prawa pomocy przez ustanowienie dla niej pełnomocnika z urzędu, zgodnie z art. 165 p.p.s.a. WSA wziął pod uwagę powołane przez skarżącą jako nowe okoliczności, przemawiające za przyznaniem jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Stwierdził, że prawo takie postrzegać należy przez pryzmat ilości spraw, w których skarżąca zainicjowała postępowanie. Skarżąca bowiem nie traktuje spraw indywidualnie, lecz swoją argumentacją podkreśla, że w jej ocenie każda ze spraw musi zostać poddana kontroli sądowej w dwóch instancjach. Sąd I instancji zwrócił uwagę, że sprawy skarżącej w istocie nie różnią się stanem prawnym oraz faktycznym, mimo ich wielości nakład pracy pełnomocnika przy sporządzeniu skarg kasacyjnych nie będzie wymagał szczególnego wysiłku w skali jednostkowej. Analiza treści złożonych do Sądu skarg prowadzi do wniosku, że są to pisma procesowe o praktycznie tożsamej treści, tak samo zostały sformułowane zarzuty oraz popierająca je argumentacja. Jednorodzajowy charakter spraw uwypukla sama skarżąca, dlatego nadal aktualna pozostaje argumentacja Sądu, że sprawy skarżącej w istocie nie różnią się od siebie stanem prawnym oraz faktycznym. Podkreślił, że przymus adwokacki dotyczy tylko sporządzenia skargi kasacyjnej, a więc skarga kasacyjna - sporządzona przez jedną z osób wymienionych w art. 175 p.p.s.a. – może być wniesiona przez samą stronę na podstawie art. 173 § 2 p.p.s.a. Sąd pierwszej instancji wskazał także, że rynek usług prawniczych opiera się na umowach zawieranych z klientami, które charakteryzuje pewna swoboda. W ustawie z 5 lipca 1996 r. o doradztwie podatkowym (Dz. U. z 2008r. Nr 73, poz. 443 ze zm.) w art. 41a ust. 1 ustanowiono, że wynagrodzenie za czynności doradcy podatkowego ustala umowa z klientem. Przyjmuje się, że taki zapis stwarza doradcom podatkowym niezależność w zakresie określenia wysokości wynagrodzenia za świadczone usługi doradztwa podatkowego. Mając zatem na uwadze powszechnie znaną okoliczność dużej podaży na rynku usług prawniczych, WSA nie dał wiary skarżącej, że nie ma ona możliwości pozyskania prawnika do sporządzenia jednorodzajowych skarg kasacyjnych w swoich sprawach za wynagrodzenie, które pozostaje w granicach jej możliwości finansowych.

Zażalenie na powyższe postanowienie złożyła skarżąca, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w B., ewentualnie zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia doradcy podatkowego. Zaskarżonemu postanowieniu zarzuciła naruszenie:

1) art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 165 p.p.s.a. w zw. z art. 38 Konstytucji Rzeczypospolitej Polski z dnia 2 kwietnia 1997 r. przez błędne jego zastosowanie poprzez odmowę przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie ustanowienia doradcy podatkowego, pomimo wykazania, że nie jest ona w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, nie zważywszy, że dochód netto na jednego członka rodziny nie przekracza kwoty minimum egzystencji;

2) art. 190 zd. 1 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. poprzez nieuwzględnienie wykładni prawa dokonanej w sprawie skarżącej uprzednio przez Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu o uchyleniu pierwotnego postanowienia sądu I instancji i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania przez ten sąd;

3) art. 246 § 1 pkt 2 oraz art. 155 w zw. z art. 165 p.p.s.a. poprzez odmowę przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie ustanowienia doradcy podatkowego na skutek nieskorzystania przez sąd I instancji z instytucji uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, pomimo że okres dzielący wniesienie przez nią wniosku o zmianę uprzedniego prawomocnego postanowienia w przedmiocie prawa pomocy oraz wydanie kwestionowanego postanowienia wynosi kilka miesięcy, w trakcie którego nastąpiła istotna zmiana okoliczności jej sytuacji materialnej.

Skarżąca nie zgodziła się z twierdzeniem Sądu I instancji, że powinna się skupić na nawiązaniu współpracy z pełnomocnikiem działającym na wolnym rynku, który sporządzi jednorodzajowe skargi kasacyjne. Według skarżącej, jeśli nawet przyjąć prawdziwość tezy WSA o jednorodności spraw w których skarżąca zainicjowała postępowania, to i tak nie dysponuje ona kwotą na ich sporządzenie w 130 sprawach. Poza tym skarżąca podniosła, że o sformułowaniu zarzutów skargi kasacyjnej i ich uzasadnieniu decyduje pełnomocnik. Tym samym nie można a priori przyjąć, że sporządzone przez profesjonalnego pełnomocnika skargi kasacyjne, będą rzeczywiście jednorodzajowe.

Odnośnie do pogorszenia jej sytuacji materialnej wskazała, że obecnie – w związku ze zmniejszeniem dochodów oraz narodzeniem trzeciego dziecka – dochód na jednego członka rodziny wynosi 265,97 zł netto. Wynagrodzenie jej męża, zatrudnionego na pół etatu, wynosi 826,08 zł, zaś sama skarżąca otrzymuje zasiłek z ZUS w wysokości 503,77 zł. Ponadto decyzją Burmistrza K. K. otrzymała jednorazowo 1000 zł tytułem "becikowego". Na poparcie powyższych twierdzeń załączyła zaświadczenie o zarobkach męża, zaświadczenie z ZUS oraz decyzję Burmistrza K. K.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

Postanowienie w przedmiocie prawa pomocy należy do rozstrzygnięć niekończących postępowanie w sprawie, które – stosownie do treści art. 165 p.p.s.a. – może być uchylone i zmienione wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby było zaskarżone, a nawet prawomocne.

Przez pojęcie "zmiany okoliczności sprawy" w rozumieniu art. 165 p.p.s.a. należy rozumieć wszelkie zmiany występujące zarówno w okolicznościach faktycznych sprawy, jak i w obowiązującym prawie. Muszą to być jednak takie zmiany, które uzasadniają zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia. W przypadku postanowienia wydanego w zakresie prawa pomocy zmiana okoliczności sprawy musi być oceniana w kontekście przesłanek, które legły u podstaw postanowienia, o zmianę którego występuje strona. W okolicznościach sprawy Wojewódzki Sąd Administracyjny w B. prawidłowo zastosował art. 165 p.p.s.a. i wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia doradcy podatkowego potraktował jako wniosek o zmianę postanowienia tego Sądu z 18 sierpnia 2014 r.

Jak słusznie zauważył Sąd I instancji, skarżąca uzasadniła kolejny wniosek w większości tymi samymi argumentami dla zobrazowania swojej sytuacji majątkowej i rodzinnej. Dołączone do wniosku dokumenty są tożsame z załączonymi na wezwanie Sądu do wniosku rozpoznanego prawomocnym postanowieniem z 18 sierpnia 2014 r. W ramach nowej argumentacji skarżąca wskazała na etap postępowania sądowoadministracyjnego, w którym występuje z przedmiotowym wnioskiem, tj. konieczność wniesienia skargi kasacyjnej, która zgodnie z art. 175 ustawy p.p.s.a. musi być sporządzona przez profesjonalistę z kręgu podmiotów wskazanych w tym przepisie. Podniosła, że zakres kosztów, które zobowiązana będzie ponieść, wyznacza perspektywa konieczności złożenia skarg kasacyjnych w 130 sprawach. Ponadto skarżąca wskazała na zmianę w sytuacji finansowej rodziny, bowiem w związku z urodzeniem trzeciego dziecka mąż zrezygnował z pracy na pełen etat, co w konsekwencji przełożyło się na mniejszy dochód na jednego członka rodziny.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle przedstawionych przez stronę okoliczności, należy podzielić stanowisko Sądu I instancji, że sprawy, w których skarżąca zainicjowała postępowanie, w istocie nie różnią się stanem prawnym oraz faktycznym, zatem nakład pracy pełnomocnika przy sporządzeniu skarg kasacyjnych nie będzie wymagał szczególnych nakładów pracy na jednostkową sprawę. Nie można bowiem dokonywać oceny przyznania skarżącej prawa pomocy przez ustanowienie dla niej pełnomocnika z urzędu bez uwzględnienia powyższej okoliczności, tym bardziej że obowiązujące przepisy nie pozwalają na "miarkowanie" wynagrodzenia pełnomocnika ustanowionego z urzędu, stosownie do nakładu jego pracy. Takie obostrzenia nie występują zaś na wolnym rynku usług prawniczych, na co słusznie zwrócił uwagę Sąd I instancji. Partycypacja publicznych środków na ten cel byłaby bowiem niewspółmierna wobec zasad obowiązujących przy pełnomocnikach działających z wyboru (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 kwietnia 2013 r. sygn. akt I FZ 96/13, te oraz inne dostępne na stronie http:// orzeczenia. nsa.gov.pl.).

Przypomnieć należy, że skarżąca na etapie wniesienia skargi do WSA została zwolniona z kosztów sądowych w znacznej wysokości (90%), a zatem także w zakresie kosztów sądowych związanych z postępowaniem kasacyjnym. Intencją Sądu było zapewnienie możliwości skarżącej wygospodarowania środków finansowych na pokrycie kosztów udziału pełnomocnika w sprawie, uwzględniając podobny stan wszystkich spraw. Nie można zgodzić się z jej argumentacją, że fakt pokrycia przez Skarb Państwa kosztów sądowych tego postępowania w wysokości 90% przeczy możliwości poniesienia przez nią kosztów profesjonalnego pełnomocnika. Sąd, oceniając sytuację materialną skarżącej w postanowieniu z 18 sierpnia 2014 r., celowo nie nałożył na stronę obowiązku zapłaty kosztów sądowych w większym zakresie, aby umożliwić jej sfinansowanie ewentualnego udziału profesjonalnego pełnomocnika. Nie należy interpretować takiego zachowania Sądu w ten sposób, że skoro skarżąca może uczestniczyć w kosztach sądowych w niewielkim zakresie, to niekonsekwencją jest uznanie przez Sąd, że może ona ponieść większe koszty za udział pełnomocnika w sprawie. Gdyby przyjąć taką wykładnię, jak czyni to skarżąca, to w przypadku wnioskowania o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym nie można byłoby orzec o częściowym przyznaniu prawa pomocy, a jedynie w całym wnioskowanym zakresie, skutkującym automatycznie przyznaniem zwolnienia od kosztów sądowych oraz przyznaniem pełnomocnika z urzędu łącznie lub oddaleniem wniosku w całym zakresie. Na gruncie rozpoznawanej sprawy intencją Sądu było odciążenie skarżącej z uiszczenia pełnych kosztów sądowych celem ułatwienia jej wygospodarowania środków na sfinansowanie ewentualnego pełnomocnika z wyboru. Dokonując oceny, Sąd słusznie stwierdził, że sytuacja skarżącej wprawdzie nie należy do łatwych, jednak spółki, w których małżonkowie pracują i w których mają udziały nadal prowadzą działalność.

W kontekście argumentacji podniesionej przez skarżącą w zażaleniu niezrozumiała jest decyzja męża skarżącej o rezygnacji z zatrudnienia w pełnym wymiarze godzin, szczególnie mając na względzie stale podnoszoną okoliczność, że dochód rodziny stanowi kwotę niższą niż pozwalająca na minimum egzystencji. Co prawda do sfery wolnego wyboru należy ograniczenie aktywności zawodowej, jednak konsekwencje wyborów strony nie mogą wpływać na Sąd I instancji i Sąd odwoławczy przy podejmowaniu rozstrzygnięcia. Sąd bowiem zobowiązany jest podejmować rozstrzygnięcie w oparciu o doświadczenie życiowe i zasady obowiązujące przy ocenie sytuacji finansowej w innych, podobnych sprawach. W orzecznictwie sądowym wielokrotnie podkreślało się, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Stosując prawo pomocy, nie można chronić czy też wzbogacać majątku podmiotów prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych by go uniemożliwił (postanowienie z 25 stycznia 2012 r., II FZ 797/11).

Podnoszenie okoliczności, że przyczyną rezygnacji z pełnej aktywności zawodowej męża I. R. jest konieczność uczestnictwa w opiece nad dzieckiem nie przekonuje Naczelnego Sądu Administracyjnego. Należy podkreślić, że jedna z córek skarżącej jest już pełnoletnia, natomiast druga jest w wieku przedszkolnym, stąd zaangażowanie w ich opiekę jest ograniczone, choćby ze względu na pobyt córek w szkole, czy też w przedszkolu. Wobec powyższego NSA nie znajduje powodów, dla których uzasadniona byłaby decyzja małżonka skarżącej o rezygnacji z pełnego zatrudnienia w sytuacji, kiedy opiekę nad najmłodszym dzieckiem sprawuje skarżąca. Logicznym i racjonalnym zachowaniem człowieka znajdującego się rzeczywiście w sytuacji, zagrażającej egzystencji, jest podejmowanie działań, które prowadzą do wzbogacenia. Nie należy do takich działań rezygnacja z pracy z nieuzasadnionych powodów. Wykazanie przez wnioskodawcę tego, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek (art. 246 § 1 pkt 1) bądź pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2) musi polegać na wykazaniu podejmowania działań na rzecz powiększenia stanu majątkowego, ewentualnie ich bezowocności. O ile należy się zgodzić, że pozostająca na urlopie macierzyńskim I. R. nie może podjąć zatrudnienia ze względu na opiekę nad najmłodszym dzieckiem, to nie ma przeszkód, aby zatrudnienie w pełnym wymiarze kontynuował jej małżonek.

Oceniając sytuację materialną rodziny R. nie można pomijać okoliczności, że skarżąca wraz z mężem są właścicielami nieruchomości rolnych (działki o pow. 7,9 ha i 1,34 ha), które – jakkolwiek obciążone przymusową hipoteką – mogą generować przychód dla właścicieli, co najmniej w zakresie dopłat rolniczych, tudzież z tytułu dzierżawy. Posiadanie majątku wyklucza co do zasady możliwość przyznania prawa pomocy, jednak reguła ta nie odnosi się do sytuacji, w których osoby wnioskujące o przyznanie tego prawa nie mają realnej, obiektywnej możliwości uzyskania z posiadanego majątku jakiegokolwiek dochodu. Niewykorzystywanie posiadanego majątku, w sytuacji gdy obiektywnie jest to możliwe, należy ocenić jako świadome pozbawianie się środków koniecznych do zaspokajania potrzeb swoich i rodziny, ale i do prowadzenia spraw sądowych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 lutego 2010 r., sygn. akt I OZ 110 /10).

Mając na uwadze powyższe rozważania, za pozbawione uzasadnionych podstaw należy uznać zarzut prezentowany w punkcie 1. zażalenia.

Za chybione należy także uznać zarzuty z pkt 2. i 3. środka prawnego, gdyż Sąd pierwszej instancji w swoich rozważaniach odniósł się do wskazówek NSA, zawartych w postanowieniu z 9 czerwca 2015 r., odniósł się bowiem w swoich rozważaniach do nowych okoliczności w sprawie, podnoszonych w kolejnych etapach postępowania wpadkowego.

Nie zasługuje na uwzględnienie zarzut zaniechania przez Sąd pierwszej instancji wezwania strony do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy ze względu na długi okres dzielący wydanie prawomocnego postanowienia z 18 sierpnia 2014 r. do daty wydania kwestionowanego orzeczenia. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji dysponował dostatecznym materiałem dowodowym, by stwierdzić, że skarżąca nie spełnia przesłanki z art. 246 § 1 p.p.s.a.

Podsumowując, za nieprzekonujące Naczelny Sąd Administracyjny uznał oświadczenia skarżącej, jakoby nie była ona w stanie ponieść kosztów związanych z wynagrodzeniem prawnika do sporządzenia jednorodzajowych skarg kasacyjnych w swoich sprawach, które pozostaje w granicach jej możliwości finansowych. Wprawdzie sytuacja materialna skarżącej nie jest łatwa, co zaakcentował już Sąd I instancji, jednak przy minimalnym zaangażowaniu ze strony małżonka, wizja zatrudnienia doradcy podatkowego do sporządzenia skarg kasacyjnych pozostaje realnie do zrealizowania. Skarżąca nie wykazała przesłanek uzasadniających przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, co oznacza, że zaskarżone postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w B. nie narusza przepisów obowiązującego prawa.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 z związku z art. 197 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.