Wyrok NSA, sygn. akt II GSK 39/07
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2007-06-12 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6170 Adwokaci i aplikanci adwokaccy
Hasła tematyczne: Aplikacje prawnicze
Skarżony organ: Rada Adwokacka
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 184
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Janusz Drachal (spr.) Sędziowie NSA Jan Bała Zofia Borowicz Protokolant Joanna Kubacka po rozpoznaniu w dniu 12 czerwca 2007 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej M. H. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 7 września 2006 r., sygn. akt VI SA/Wa 835/06 w sprawie ze skargi M. H. na uchwałę Naczelnej Rady Adwokackiej z dnia 21 lutego 2006 r. (bez numeru) w przedmiocie odmowy wpisu na listę aplikantów adwokackich oddala skargę kasacyjną


UZASADNIENIE

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 7 września 2006 r., sygn. akt VI SA/Wa 835/06 oddalił skargę M. H. na uchwałę Naczelnej Rady Adwokackiej (NRA) z dnia 21 lutego 2006 r. (bez numeru) w przedmiocie odmowy wpisu na listę aplikantów adwokackich.

Sąd I instancji orzekał w następującym stanie sprawy. M. H. w dniu 19 października 2003 r. złożyła wniosek o dopuszczenie do udziału w konkursie i wpisanie jej na listę aplikantów adwokackich do Okręgowej Rady Adwokackiej (ORA) w W., która po przeprowadzeniu konkursu, uchwałą z dnia 18 grudnia 2003 r. na podstawie art. 75a ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2002 r. Nr 123 poz. 1058) odmówiła wpisu skarżącej na listę aplikantów adwokackich z uwagi na uzyskanie przez kandydatkę w części pisemnej konkursu 84 punktów, podczas gdy regulamin konkursu wymagał uzyskania co najmniej 85 punktów, aby zakwalifikować się do etapu ustnego. W odwołaniu od powyższej uchwały M. H. podniosła, że zgodnie z § 14 Regulaminu konkursu, otrzymanie 60 punktów stanowi podstawę rekomendacji komisji dla Okręgowej Rady Adwokackiej do wpisu na listę aplikantów. Uchwałą z dnia 17 sierpnia 2004 r. Prezydium NRA utrzymało w mocy zaskarżoną uchwałę i wskazało, że skarżąca wadliwie zinterpretowała sposób liczenia punktów. W odwołaniu od powyższej uchwały do Ministra Sprawiedliwości M. H. powołała się na wyrok z dnia 18 lutego 2004 r., sygn. akt P 21/02, w którym Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności z Konstytucją RP przepisów dotyczących organizacji konkursu na aplikację.

Minister Sprawiedliwości decyzją z dnia 8 listopada 2004 r., Nr [...] uchylił uchwałę NRA z dnia 17 sierpnia 2004 r. oraz utrzymaną nią w mocy uchwałę ORA w W. z dnia 18 grudnia 2003 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania przez ORA w W. W uzasadnieniu Minister stwierdził, że uchwały te zostały wydane na podstawie, uznanego przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją, przepisu art. 58 pkt 12 lit. j) ustawy - Prawo o adwokaturze. Zdaniem organu, rozpatrując sprawę ponownie powinny zostać uwzględnione zmiany stanu prawnego zaistniałe w związku z orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lutego 2004 r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 20 maja 2005 r., sygn. akt VI SA/Wa 51/05 oddalił skargę M. H. na powyższą decyzję. Wyrok ten nie został zaskarżony i uprawomocnił się w dniu 25 lipca 2005 r. Decyzja Ministra Sprawiedliwości z dnia 8 listopada 2004 r. została również zaskarżona do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie przez ORA w W. Po rozpoznaniu skargi Sąd ten, oddalił ją wyrokiem z dnia 20 maja 2005 r., sygn. VI SA/Wa 50/05. Także i ten wyrok nie został zaskarżony skargą kasacyjną i w związku z tym uprawomocnił się w dniu 1 sierpnia 2005 r.

Uchwałą z dnia 20 października 2005 r. ORA w W. na podstawie art. 44 ust. 1, art. 65 ust. 1 i art. 75 ust. 2 ustawy - Prawo o adwokaturze odmówiła skarżącej wpisu na listę aplikantów adwokackich uznając, że niezależnie od niekonstytucyjnych przepisów Regulaminu, na podstawie którego odbywał się konkurs na aplikację, kandydatka nie daje rękojmi prawidłowego wykonywania obowiązków aplikanta adwokackiego, na co wskazuje niewystarczający poziom wiedzy, to jest wynik pisemnego testu, przeprowadzonego w pierwszym etapie konkursu.

W odwołaniu od powyższej uchwały M. H. podniosła, że uzyskana przez nią ilość punktów jest o 8% wyższa ponad wymaganą obecnie obowiązującymi przepisami. Uchwałą z dnia 21 lutego 2006 r. (bez numeru) Prezydium NRA na podstawie art. 58 pkt 8 ustawy - Prawo o adwokaturze utrzymało w mocy uchwałę ORA w W. z dnia 20 października 2005 r. uznając, że skoro przepisy Regulaminu na aplikację adwokacką z 28 września 2002 r. utraciły moc na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego, to brak jest podstaw, aby na podstawie wyniku konkursu przeprowadzonego na podstawie niekonstytucyjnych przepisów dokonać wpisu kandydatki na listę aplikantów, zwłaszcza, że jej udział zakończył się już w pierwszym etapie, bowiem nie osiągnęła wymaganego minimum punktów z testu pisemnego. Organ stwierdził, że obecnie starania o wpis na listę aplikantów mogą odbywać się wyłącznie na podstawie przepisów ustawy z dnia 30 czerwca 2005 r. o zmianie ustawy - Prawo o adwokaturze i niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 163, poz. 1361), dlatego wniosek zainteresowanej o wpis na listę aplikantów adwokackich nie mógł zostać uwzględniony.

W skardze na powyższą uchwałę NRA z dnia 21 lutego 2005 r. M. H. wniosła o jej uchylenie i orzeczenie uprawnienia do wpisania skarżącej na listę aplikantów adwokackich oraz stwierdzenie obowiązku NRA w zakresie wpisania skarżącej na listę aplikantów adwokackich, ewentualnie o uchylenie zaskarżonej uchwały, albo stwierdzenie nieważności tej uchwały, ewentualnie o stwierdzenie jej wydania z naruszeniem prawa.

W uzasadnieniu skargi uznała za chybiony argument NRA o tym, że nie można dokonać wpisu skarżącej na listę aplikantów adwokackich ze względu na utratę mocy przepisów, na podstawie których został przeprowadzony konkurs na aplikację, bowiem na podstawie tych samych przepisów, już po orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego, Okręgowe Rady Adwokackie przeprowadziły konkursy na aplikację w całej Polsce. Ponadto skarżąca zarzuciła naruszenie przepisu art. 35 § 3 k.p.a., bowiem ORA w W. podjęła uchwałę w dniu 20 października 2005 r., natomiast jej doręczenie nastąpiło w dniu 24 listopada 2005 r., a więc ponad 6 miesięcy po wydaniu wyroku przez WSA.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko. Na rozprawie w dniu 7 września 2006 r. skarżąca podtrzymała swoje stanowisko i złożyła pismo procesowe, w którym powołała się na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 27 kwietnia 2006 r., sygn. akt II GSK 373/05.

WSA w Warszawie stwierdził, że skarga M. H. nie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie rozważań Sąd i instancji podkreślił, że w rozpatrywanej sprawie postępowanie administracyjne w przedmiocie rozpoznania wniosku M. H. o wpis na listę aplikantów adwokackich dotyczy egzaminu konkursowego, jakiemu skarżąca poddała się w 2003 r., a które nie zostało zakończone z uwagi na wyeliminowanie z obrotu prawnego poprzednio zapadłych uchwał tj. NRA z dnia 17 sierpnia 2004 r. oraz utrzymanej nią w mocy uchwały ORA w W. z dnia 18 grudnia 2003 r. przez wyrok WSA w Warszawie z dnia 20 maja 2005 r., sygn. akt VI SA/Wa 51/05. Wyrokiem tym Sąd oddalił skargę M. H. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia 8 listopada 2004 r. uchylającą uchwałę NRA z dnia 17 sierpnia 2004 r. oraz utrzymaną nią w mocy uchwałę ORA w W. z dnia 18 grudnia 2003 r.

Sąd I instancji stwierdził, że badając legalność zaskarżonej w rozpoznawanej sprawie uchwały NRA z dnia 21 lutego 2006 r. i utrzymanej nią w mocy uchwały ORA w W. z dnia 20 października 2005 r. zarówno WSA w Warszawie, jak i organy samorządu adwokackiego orzekające w tej sprawie, na mocy art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., związane są oceną prawną i wskazaniami, co do dalszego postępowania w tej sprawie, wyrażonymi w uzasadnieniu wymienionego wyroku tego Sądu z dnia 20 maja 2005 r., które dotyczyły wyłącznie:

- zdarzenia prawnego, jakim było wejście w życie w dniu 4 marca 2004 r. wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lutego 2004 r., sygn. akt P 21/02 (Dz. U. z 2004 r., Nr 34, poz. 303), który uznał przepis art. 58 pkt 12 lit. j) ustawy - Prawo o adwokaturze za niezgodny z art. 87 ust. 1 Konstytucji RP przez to, że dopuszcza co do osób nie będących jeszcze członkami korporacji samorządowej adwokatów możliwość ograniczania tych osób w korzystaniu z konstytucyjnej wolności wyboru zawodu bez ustawowego określenia przesłanek i zakresu ograniczenia oraz

- stwierdzenia faktu, że zaskarżone przez stronę uchwały organów obu instancji zapadły na podstawie przepisów wydanych na podstawie delegacji zawartej w art. 58 pkt 12 lit. j) ustawy - Prawo o adwokaturze.

Sąd I instancji podkreślił, że decyzja Ministra Sprawiedliwości z dnia 8 listopada 2004 r. została również zaskarżona przez ORA w W., a po jej rozpoznaniu WSA w Warszawie wydał wyrok oddalający skargę (sygn. akt VI SA/Wa 50/05). Organ samorządu adwokackiego przy ponownym rozpatrywaniu niniejszej sprawy był również związany oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania, zawartymi w uzasadnieniu tego wyroku (VI SA/Wa 50/05). Zdaniem Sądu I instancji, rzeczą organów samorządu adwokackiego (i obecnie Sądu) jest więc ocena, czy uchwała ORA w W. z dnia 18 grudnia 2003 r. o odmowie wpisu skarżącej na listę aplikantów była zgodna z art. 75 a) ustawy - Prawo o adwokaturze.

Sąd I instancji powołał się na pogląd wyrażony w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lutego 2004 r. i uznał za bezsporne w rozpoznawanej sprawie, że skarżąca uczestniczyła w procedurze konkursowej przed wydaniem i ogłoszeniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego, gdyż procedura konkursowa została zakończona na etapie pisemnym konkursu przeprowadzonego w dniu 28 listopada 2003 r. Sąd I instancji powołał się również na pogląd wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku II GSK 373/05 wydanym po rozpoznaniu skargi kasacyjnej w sprawie dotyczącej uchwały ORA w W., odnoszącej się do tego samego konkursu na aplikację, na który M. H. powołała się w skardze.

W konkluzji Sąd I instancji, mając na uwadze treść przepisu art. 75a ustawy - Prawo o adwokaturze (w brzmieniu obowiązującym na dzień ubiegania się o wpis na listę aplikantów adwokackich), stwierdził, że skoro M. H. nie osiągnęła pozytywnego rezultatu, to nie została w stosunku do niej spełniona przesłanka z art. 75 a) ustawy - Prawo o adwokaturze. Samego bowiem przystąpienia do konkursu nie można utożsamiać z przeprowadzeniem konkursu w rozumieniu art. 75 a) omawianej ustawy. W tym stanie rzeczy ORA w W. nie mogła, zdaniem Sądu, uwzględnić wniosku skarżącej o wpisanie jej na listę aplikantów adwokackich w 2003 roku.

Mając powyższe na uwadze, Sąd I instancji oddalił skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a.

W skardze kasacyjnej M. H. zaskarżyła powyższy wyrok w całości, wnosząc o jego uchylenie, "orzeczenie przysługującego skarżącej prawa do wpisania na listę aplikantów adwokackich wraz ze stwierdzeniem obowiązku Naczelnej Rady Adwokackiej w zakresie dokonania wpisu skarżącej na listę aplikantów adwokackich zgodnie z przepisami prawa obowiązującego w chwili zdawania egzaminu, gdyż skarżąca spełniła wszystkie ustawowe wymogi uprawniające ja do wpisu" oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

Zaskarżonemu wyrokowi skarżąca zarzuciła naruszenie:

1) prawa materialnego, to jest art. 75a ustawy - Prawo o adwokaturze poprzez błędną wykładnię, co do zakresu obowiązywania treści tego przepisu oraz art. 65 pkt 1-3 w związku z art. 75 ustawy - Prawo o adwokaturze poprzez ich pominięcie;

2) przepisów postępowania, to jest wydanie orzeczenia z naruszeniem normy konstytucyjnej z art. 32 ust. 1 zd. 1 w związku z art. 2 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej, co stanowi uchybienie mające istotny wpływ na wynik sprawy oraz naruszenie art. 3 § 1 p.p.s.a. poprzez odesłanie do przepisów prawa przyszłego, a nie obowiązującego w chwili przystępowania przez skarżącą do konkursu na aplikację, to jest wydanie orzeczenia sprzecznego z naczelną dla postępowania przed sądami administracyjnymi zasadą stosowania środków określonych w ustawie (art. 3 § 1 p.p.s.a.).

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżąca podniosła, że Sąd I instancji naruszył treść przepisu art. 75a ustawy - Prawo o adwokaturze poprzez uznanie, iż uchwała ORA o odmowie wpisu M. H. na listę aplikantów adwokackich wydana została na podstawie regulaminu konkursu opartego o niekonstytucyjne upoważnienie i twierdzenie, że zasady prowadzenia konkursu korzystały z domniemania konstytucyjności. Zdaniem skarżącej, sposób przeprowadzania konkursu nie został uregulowany przez ustawodawcę, a regulamin konkursu wydany przez NRA obowiązywał jedynie członków korporacji adwokackiej, gdyż nie wchodził do katalogu źródeł prawa i nie dotyczył skarżącej, jako kandydata na aplikanta. W chwili przystąpienia do konkursu na aplikację skarżąca spełniała wymogi określone w przepisie art. 65 ustawy - Prawo o adwokaturze.

Zdaniem strony wnoszącej skargę kasacyjną, przepis art. 75 a ustawy - Prawo o adwokaturze nie precyzował jak ma przebiegać konkurs na aplikację adwokacką i żaden inny przepis prawa nie regulował tego zagadnienia. Skoro brak było dodatkowej regulacji w zakresie obowiązków kandydatów na aplikantów, to należy domniemywać, że było to działanie zamierzone przez ustawodawcę. Regulamin wydany przez NRA wiązał tylko członków adwokatury, a nie kandydatów do niej, niezależnie od tego, kiedy zapadł wyrok wydany przez Trybunał Konstytucyjny.

Skarżąca podniosła ponadto, że wzięła udział w konkursie, uzyskując 84% poprawnych odpowiedzi, a więc ilość punków przez nią uzyskanych jest o 8% wyższa od wymaganej obecnie. Przepisy dotyczące konkursu na aplikację wymagają bowiem obecnie od kandydatów wiedzy na poziomie 76% i przewidują tylko test konkursowy, a właśnie takiemu testowi poddała się skarżąca. W konkluzji skarżąca stwierdziła, że spełniła wszystkie przewidziane prawem w chwili przystąpienia do konkursu wymogi do uzyskania wpisu na listę aplikantów adwokackich, a wynik konkursu dał wyraz wysokiego poziomu jej wiedzy. Skarżąca podniosła ponadto, że nie może ponosić negatywnych konsekwencji z tytułu braku szczegółowej regulacji dodatkowych obowiązków kandydatów na aplikantów adwokackich.

Naczelna Rada Adwokacka nie skorzystała z prawa wniesienia odpowiedzi na skargę kasacyjną.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Przystępując do merytorycznej oceny przedstawionego Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu środka odwoławczego M. H., zwrócić należy uwagę, iż sformułowane w nim zarzuty koncentrują się w istocie na problematyce "właściwej" interpretacji treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lutego 2004 r. (sygn. akt P 21/02), zwłaszcza w kontekście wywołanego nim skutku prawnego. Z kwestią tą immanentnie łączy się przy tym problematyka przepisów prawa, jakie powinny znaleźć zastosowane w niniejszej sprawie, rozstrzyganej przez organy administracji publicznej oraz sądy administracyjne. Nadto, oceny wymaga zaprezentowany przez stronę skarżącą pogląd co do ilości zdobytych przez nią punktów i wpływu tej okoliczności na prawo wpisu na listę aplikantów adwokackich.

Na tle analizy stanowiska zawartego w rozpoznawanej skardze kasacyjnej, nie sposób nie odnieść się w pierwszej kolejności do prezentowanego w niej przekonania, iż z dniem wejścia w życie Konstytucji RP, uchwalonej w dniu 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 ze zm.), a później wyroku Trybunału Konstytucyjnego, regulamin konkursu na aplikantów adwokackich utracił jakąkolwiek "moc wiążącą", w związku z czym nie mógł znaleźć zastosowania do oceny kandydatów na aplikantów tego zawodu prawniczego. Uzasadniając swoje stanowisko skarżąca zauważa, iż zastosowanie do niej mogły znaleźć jedynie przepisy będące - zgodnie z Konstytucją RP - źródłami powszechnie obowiązującego prawa. Takim natomiast nie był regulamin konkursu na aplikantów adwokackich, stanowiący akt wewnętrzny korporacji prawniczej, odnoszący się w związku z tym jedynie do jej członków. Członkiem takim nie jest natomiast kandydat na aplikanta adwokackiego - w niniejszej sprawie M. H. Reasumując, skarżąca stawia tezę, iż w odniesieniu do jej sytuacji prawnej zastosowanie powinny znaleźć jedynie przepisy ustawy Prawo o adwokaturze, a z uwagi na to, że art. 75a tej ustawy nie przewidywał szczegółowej procedury konkursowej (przewidywał to regulamin), organy administracyjne powinny były ograniczyć swoje oceny jedynie do sprawdzenia spełniania przez skarżącą wymogów określonych w art. 65 Prawa o adwokaturze.

Z tak sformułowanym poglądem skarżącej można się zgodzić jedynie w niewielkiej, początkowej części, tj. tej, w której w sposób wyrywkowy M. H. powtarza tezy wyroku Trybunału Konstytucyjnego.

Jest niewątpliwe, iż regulamin korporacji adwokackiej, określający zasady naboru na aplikację, nie stanowi źródła powszechnie obowiązującego prawa. Zwraca na to uwagę Trybunał Konstytucyjny (por. część III, teza 4, akapit ostatni, wyroku z dnia 18 lutego 2004 r., P 21/02). Stanowisko to jest również jednolicie przyjmowane w judykaturze i doktrynie prawa.

Myli się jednak skarżąca, rozważając skutek jaki wywołało orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego w kwestii procedury przyjęcia jej na aplikację i zastosowania przepisów prawa. Jak bowiem zauważa Trybunał oraz Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, a co kwestionuje skarżąca w skardze kasacyjnej, "(...) przepisy dotychczasowe, także w zakresie orzeczenia o ich niezgodności z Konstytucją - do czasu zakwestionowania ich przez Trybunał - korzystały z domniemania konstytucyjności z wszelkimi tego następstwami co do podjętych w oparciu o nie uchwał i decyzji organów samorządu zawodowego". Zaznaczyć należy, iż badane pod względem konstytucyjności były przepisy ustawy Prawo o adwokaturze, w tym stanowiący delegację ustawową art. 58 pkt. 12 lit. j, na podstawie którego wydany został sporny regulamin. Zestawiając to ze stanowiskiem Trybunału co do cezury czasowej, od której należy uznawać, iż odpowiednie przepisy ustawy Prawo o adwokaturze, a także wydany na ich podstawie regulamin nie mogą stanowić podstawy prawnej naboru na aplikację adwokacką (tj. data zamknięcia listy kandydatów na aplikantów przed ogłoszeniem wyroku Trybunału), dojść należy do przekonania, iż świadomie została wprowadzona zasada, zgodnie z którą rekrutacja przeprowadzona na podstawie "starych" reguł, mimo podważenia konstytucyjności właściwych przepisów, była wiążąca. Inaczej mówiąc, w celu zagwarantowania pewności obrotu, Trybunał Konstytucyjny określił, iż rekrutacja odbywająca się na podstawie list kandydatów zamkniętych przed ogłoszeniem jego wyroku, chociaż prowadzona na podstawie przepisów niekonstytucyjnych, pozostaje ważna. To zatem przez pryzmat takiego rozumowania należy oceniać sytuację M. H.

Nie można w związku z powyższym przyjąć, iż w wyniku orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w stosunku do sytuacji kandydatów na aplikantów (ujętych na listach przed wydaniem wyroku) powstał stan, w którym ich oceny należało dokonywać wyłącznie na podstawie przepisów ustawy Prawo o adwokaturze, których konstytucyjność nie została zakwestionowana (a więc z wyłączeniem regulaminu). Takie stanowisko, wobec braku - po wyroku Trybunału Konstytucyjnego - regulacji dotyczącej procedury rekrutacyjnej, prowadziłoby do sytuacji, w której już samo złożenie wniosku o dopuszczenie do egzaminu i wpis na listę aplikantów (przy spełnieniu warunków o stricte formalnym charakterze takich jak: ukończone studia prawnicze, pełnia praw publicznych), uznawane byłoby za wystarczające do wpisania na listę, bez konieczności przeprowadzania konkursu sprawdzającego wiedzę kandydata. Nie taki z pewnością był cel ustawodawcy oraz Trybunału Konstytucyjnego. Wolą tego ostatniego nie było generowanie niepełnych rozwiązań prawnych (w pewnym bowiem zakresie wyroki Trybunału kształtują prawo), i odbieranie korporacjom prawniczym wpływu na ocenę osób pretendujących do danego zawodu. Istotą wydanego wyroku było zagwarantowanie jasnych reguł konkursu na aplikację. Stan prawny po orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego, co wielokrotnie zostało podkreślone w jego pisemnym uzasadnieniu, wymagał jak najszybszej ingerencji ustawodawcy zwykłego i wprowadzenia stosownych zmian, niezbędnych do przeprowadzenia rekrutacji w roku 2004 i latach następnych. Podkreślenia wymaga, iż na podstawie ustawy Prawo o adwokaturze, obowiązującej w kształcie "nadanym" wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego, prowadzenie naboru na aplikację nie było po prostu możliwe. Brak było stosownej procedury kwalifikacyjnej.

Zwrócić nadto należy uwagę na niezasadność uwag skarżącej, co do możliwości bezpośredniego stosowania przepisów Konstytucji RP w jej sprawie. M. H. twierdzi, iż z chwilą wejścia Ustawy Zasadniczej w życie zaistniał stan umożliwiający jej bezpośrednie stosowanie. W związku z tym, nie można było od tej daty stosować zakwestionowanych później przez Trybunał Konstytucyjny, niejako deklaratoryjnie, przepisów ustawy Prawo o adwokaturze. Z faktu tego skarżąca wywodzi skutek bezpośredniego stosowania Konstytucji w jej sprawie i możliwość wpisu na listę aplikantów na podstawie przepisów odpowiednio rozumianej ustawy Prawo o adwokaturze.

Nie na tym jednak polega bezpośrednie stosowanie przepisów Konstytucji. Nie sprowadza się ono w szczególności do niejako pomijania konkretnych mechanizmów prawnych, pod zarzutem ich niekonstytucyjności, albowiem uprawniony co do zasady w tym zakresie jest wyłącznie Trybunał Konstytucyjny. Jednolicie przyjmowana interpretacja art. 8 ust. 2 Konstytucji RP wskazuje, iż możliwe jest bezpośrednie stosowanie Ustawy Zasadniczej wówczas, gdy z jej przepisów da się wyinterpretować normę prawną na tyle konkretną i klarowną, że możliwe będzie jej zastosowanie w określonym stanie faktycznym. Taka sytuacja nie zachodzi natomiast w niniejszej sprawie.

Przepisy prawa rangi ustawowej, a z nimi mamy do czynienia w rozpoznawanej sprawie, korzystają z domniemania konstytucyjności do czasu wyeliminowania ich z obrotu prawnego orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego.

Z powyższych uwag wynika, iż sytuację M. H. należy oceniać przez pryzmat przeprowadzonego z jej udziałem postępowania kwalifikacyjnego. Skoro tak, to zauważyć należy - odnosząc się zarazem do drugiej z poruszonych przez skarżącą kwestii - iż nie przeszła ona pełnej procedury kwalifikacyjnej na aplikację adwokacką. Z uwagi na co prawda minimalnie mniejszą od wymaganej, lecz jednak mniejszą ilość punktów zdobytych w części pisemnej egzaminu, nie brała udziału w drugim, ustnym etapie konkursu. Dopiero zaś suma obydwu etapów mogłaby przesądzać o pozytywnym wyniku rekrutacji. Już zatem z tego względu stanowisko skarżącej jest niezasadne. Nie można również przystąpienia jedynie do pisemnej części egzaminu utożsamiać z przystąpieniem do niego w całości. Dopiero wyczerpanie pełnej procedury konkursowej (część pisemna i część ustna) oraz uzyskanie stosownej liczby punktów stanowiło podstawę do wystąpienia przez komisję egzaminacyjną z rekomendacją do właściwej Okręgowej Rady Adwokackiej z wnioskiem o wpis na listę aplikantów.

Chybiony jest również zaprezentowany przez skarżącą sposób liczenia punktów, mający wskazywać na pozytywny wynik egzaminu. Skarżąca przyjmuje, iż zdając samą część pisemną i uzyskując 84 punkty uzyskała w istocie 84 % wynik pozytywnych odpowiedzi (84 pkt. na 100 możliwych). Następnie porównuje to do obecnie obowiązujących zasad, stosownie do których udzielenie 190 prawidłowych odpowiedzi na 250 możliwych pytań testowych uznawane jest za pozytywne zaliczenie egzaminu (190 z 250 = 76%). Na podstawie takich wyliczeń skarżąca formułuje twierdzenie, iż znacznie przekroczyła obecnie obowiązujące wymogi zaliczenia egzaminu.

Nie kwestionując merytorycznego przygotowania skarżącej wskazać należy, iż takie wyliczenie jest po pierwsze nieuprawnione, po drugie niepełne. Nie wymaga szerszych wyjaśnień kwestia, iż niedopuszczalne jest porównywanie wyników egzaminów przeprowadzanych w stanie prawnym przed jak i po wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Egzaminy te opierają się bowiem na zgoła odmiennych koncepcjach (dwuetapowy i jednoetapowy). Trudno więc z przekonaniem twierdzić, iż wynik samej części pisemnej egzaminu jaki zdawała skarżąca, może być odnoszony do obecnie zdawanego egzaminu na aplikację adwokacką. Nadto, na marginesie wskazać należy, iż nawet gdyby przyjąć możliwość porównywania obydwu egzaminów, to i tak należałoby zastosować pełne kryteria oceny tj. porównać średnią z części pisemnej i ustnej egzaminu sprzed wyroku Trybunału Konstytucyjnego do pułapu gwarantującego wynik pozytywny egzaminu na aplikację adwokacką przeprowadzanego w nowej formule.

Z uwagi na powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a oddalił skargę kasacyjną, nie znajdując podstaw do jej uwzględnienia.