Wyrok WSA w Olsztynie, sygn. akt II SA/Ol 755/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie
Data orzeczenia: 2021-10-19 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 1 pkt 4,  ust. 1a pkt 1
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.
article: art. 132
journal: Dz.U. 2015 poz 583
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy
article: art. 135,  art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodnicząca sędzia WSA Katarzyna Matczak Sędziowie sędzia WSA Bogusław Jażdżyk sędzia WSA Piotr Chybicki (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 19 października 2021 r. sprawy ze skargi P.Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia "[...]" Samorządowe Kolegium Odwoławcze (Kolegium), działając na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111, dalej: u.ś.r.) oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735, dale: k.p.a.), po rozpatrzeniu odwołania P. Z. (skarżąca) od decyzji Burmistrza Miasta "[...]" z upoważnienia którego działał Kierownik Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w "[...]" (organ I instancji) z dnia "[...]" w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4, wnioskowanego na niepełnosprawną w stopniu znacznym siostrę M. Z. - utrzymało w mocy decyzję organu I instancji będącą przedmiotem odwołania.

Zakwestionowana decyzja została wydana w następujących okolicznościach faktycznych sprawy.

Wnioskiem złożonym w dniu 4 lutego 2021 r. skarżąca zwróciła się o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad siostrą, M. Z. Wraz z wnioskiem złożone zostały dodatkowe dokumenty w sprawie, tj.: kopia orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w "[...]" z 28 lipca 2014 r. zaliczającego M. Z. do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym (orzeczenie wydane zostało na stałe z ustaleniem, że niepełnosprawność M. Z. istnieje od urodzenia); zaświadczenie z 23 kwietnia 2019 r. Sądu Rejonowego o ustanowieniu P. Z. opiekunem prawnym całkowicie ubezwłasnowolnionej M. Z.; kopia odpisu skróconego aktu zgonu E. Z., matki P. Z. i M. Z.; wyrok Sądu Rejonowego z 14 sierpnia 2013 r. w sprawie podwyższenia alimentów od J. M. na rzecz małoletniej M. Z.; oświadczenia P. Z., że nie ma ustalonego prawa do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka, przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno - rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego, zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów oraz, że M. Z. nie została umieszczona w rodzinie zastępczej, w domu dziecka ani w placówce zapewniającej całodobową opiekę, nikt z członków w rodzinie nie ma ustalonego prawa do wcześniejszej emerytury na osobę wymagającą opieki, oraz nie ma ustalonego prawa do dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego, specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego, świadczenia rodzicielskiego czy zasiłku dla opiekuna. Wnioskodawczyni oświadczyła również, że nie pozostaje w zatrudnieniu, nie posiada gospodarstwa rolnego ani nie prowadzi pozarolniczej działalności gospodarczej.

Organ I instancji przeprowadził postępowanie wyjaśniające i rozstrzygnął wniosek skarżącej decyzją z dnia "[...]" odmawiając przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Podstawą odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia stanowiła okoliczność, iż to ojciec M. Z., który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności jest osobą w pierwszej kolejności uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego.

W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca zarzuciła jej naruszenie:

- przepisów postępowania mające istotny wpływ na rozstrzygnięcie w przedmiotowej sprawie, mianowicie art. 7 w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. poprzez wydanie decyzji z pominięciem okoliczności istotnej z punktu widzenia rozstrzygnięcia w przedmiotowej sprawie, a konkretnie z pominięciem faktu, iż J. M. (ojciec niepełnosprawnej M. Z.) nie jest w stanie uczynić zadość obowiązkowi alimentacyjnemu względem swojej córki M. Z., względnie uzyskanie od niego na czas potrzebnych uprawnionej środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami, zaś jedyną osobą zapewniającą M. Z. zarówno środki pieniężne na utrzymanie, jak codzienną opiekę jest jej siostra P. Z.;

- przepisów prawa materialnego, mianowicie art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r. poprzez błędną wykładnię wskazanych przepisów polegającą na odmowie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, podczas gdy ciąży na niej obowiązek alimentacyjny względem siostry M. Z. (z uwagi na fakt, iż uzyskanie od osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu - ojca M. Z. - na czas potrzebnych uprawnionej środków utrzymania jest niemożliwe, względnie połączone z nadmiernymi trudnościami).

W uzasadnieniu decyzji z dnia "[...]". Kolegium podniosło, że okoliczność sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz rezygnacja z tego powodu z zatrudnienia to warunki konieczne do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ale nie jedyne. Z woli ustawodawcy prawo to bowiem może przysługiwać tylko osobie na której ciąży względem osoby wymagającej opieki obowiązek alimentacyjny. Stosownie do art. 128 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy (k.r.o.), obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala przy tym kolejność zobowiązanych. W związku z tym, obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o.). Z unormowaniami tymi koresponduje właśnie art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r. Przepisy te w zestawieniu z przepisami ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy jednoznacznie wskazują krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji - według kolejności tego zobowiązania. Nie budzi też wątpliwości, że zobowiązany do alimentacji w dalszej kolejności może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności nie jest w stanie, z uwagi na swój stan zdrowia, takiej pomocy świadczyć. Z art. 17 ust. 1a u.ś.r. wprost wynika, że osoba spokrewniona w dalszej kolejności może się ubiegać o świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli nie ma osób spokrewnionych w bliższym stopniu lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Bezspornym jest natomiast w sprawie, że ojciec osoby wymagającej opieki żyje i nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Według Kolegium, sytuacji prawnej strony nie zmieniła okoliczność śmierci matki osoby wymagającej opieki. Brzmienie przepisu art. 17 ust. 1a pkt 1, 2 i pkt 3 u.ś.r. prowadzi do wniosku, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności.

W toku postępowania wyjaśniającego przeprowadzonego przed organem I instancji ustalono, że biologiczny ojciec niepełnosprawnej M. Z., J. M. nie legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności a także nie został pozbawiony władzy rodzicielskiej. Organ I instancji przeprowadził aktualizację rodzinnego wywiadu środowiskowego potwierdzając fakt sprawowania opieki nad niepełnosprawną M. Z. przez jej siostrę a zarazem opiekuna prawnego, P. Z. Nadto, organ przeprowadził przesłuchanie ojca niepełnosprawnej M. Z. i przesłuchanie wnioskującej o ustalenie na jej rzecz prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie ma z kolei znaczenia na gruncie omawianej ustawy, z jakich przyczyn - poza wyraźnie określonymi w art. 17 ust. 1a u.ś.r. - osoby zobowiązane w pierwszej kolejności nie mogą sprawować opieki względem niepełnosprawnego członka rodziny. Decydujące są przyczyny obiektywne, do których ustawa zalicza legitymowanie się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym.

W skardze wywiedzionej do tut. Sądu na decyzję Kolegium skarżąca powtórzyła argumentację zawartą w odwołaniu od decyzji organu I instancji. Dodatkowo wskazała, że kilkukrotnie występowała do organów o przyznanie wnioskowanego świadczenia. Wydając kolejne decyzje odmowne organy nie uwzględniły zmiany stanu faktycznego sprawy. Dotychczas bowiem główną przesłanką odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego był fakt pozostawania przy życiu (oraz pełni władzy rodzicielskiej) matki osoby wymagającej stałej opieki – E. Z. Matka osoby niepełnosprawnej miała wcześniej przyznane prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, była bowiem ustanowionym przez Sąd opiekunem prawnym niepełnosprawnej (i ubezwłasnowolnionej) córki. Z uwagi na brak możliwości sprawowania przez E. Z. osobistej opieki nad córką Sąd opiekuńczy zmienił opiekuna prawnego powierzając pełnienie tej funkcji P. Z. - siostrze osoby niepełnosprawnej, która jednocześni sprawowała (i nadal sprawuje) wyłączną opiekę nad osobą niepełnosprawną. Pomimo opisanego powyżej stanu rzeczy, organy obydwu instancji konsekwentnie twierdzą, iż P. Z., sprawującej wyłączną opiekę nad osobą niepełnosprawną, nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, bowiem przy życiu pozostają jej bliżsi krewni - ojciec osoby niepełnosprawnej J. M. Organ ustalił przy tym ponad wszelką wątpliwość, iż jedyną osobą sprawującą opiekę nad M. Z. jest jej siostra P. Z, a ponadto ojciec osoby niepełnosprawnej od wielu lat nie utrzymuje kontaktów z córką, a także - co najważniejsze - nie łoży na córkę w żadnym zakresie. Co więcej, z okoliczności faktycznych sprawy wynika, iż uzyskanie od ojca osoby niepełnosprawnej jakichkolwiek środków utrzymania nie jest możliwe. Brak jest również narzędzi prawnych, aby zobowiązać ojca M. Z. do świadczenia na rzecz niepełnosprawnej jakiejkolwiek pomocy (opieki). W tej sytuacji, pomimo braku jakiejkolwiek pomocy ze strony osób będących bliższymi krewnymi, przy jednoczesnym wyłącznym sprawowaniu opieki (zarówno w sferze codziennych czynności, jak i w zakresie dostarczania środków utrzymania) przez ustanowionego opiekuna prawnego P. Z. (siostrę osoby niepełnosprawnej), nie może ona - zdaniem organów - otrzymać świadczenia pielęgnacyjnego związanego z rezygnacją z zatrudnienia.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137) oraz art. 145 § 1 ustawy

z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r., poz. 2325, dalej jako: p.p.s.a.), sąd administracyjny dokonuje kontroli zaskarżonego aktu pod względem zgodności z prawem, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Wzruszenie zaskarżonego rozstrzygnięcia następuje w razie, gdy przedmiotowa kontrola wykaże naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy.

Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 p.p.s.a. stanowiący, że sąd orzeka

w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (§ 1).

Przeprowadzona przez Sąd, według wskazanych wyżej kryteriów, kontrola legalności zaskarżonej decyzji wykazała, że decyzja ta, jak i decyzja ja poprzedzająca, naruszają prawo w stopniu skutkującym koniecznością ich uchylenia, stosownie do art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a.

W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że przedmiotowa skarga została przez Sąd rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Jak wynika z akt rozpoznawanej sprawy, wniosek taki został złożony przez skarżącą.

W rozpoznawanej sprawie zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu I instancji o odmowie przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego na siostrę uznając, że w pierwszej kolejności to rodzicom wymagającej opieki przysługuje prawo ubiegania się o to świadczenie.

W rozpoznawanej sprawie materialnoprawną podstawę działania organu stanowiły przepisy cyt. wyżej ustawy o świadczeniach rodzinnych, nadal zwanej u.ś.r.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Stosownie do art. 17 ust. 1a u.ś.r., osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku, gdy:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Z powyższych uregulowań wynika, że okoliczność sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz rezygnacja z tego powodu z zatrudnienia to warunki konieczne do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ale nie jedyne. Prawo to bowiem może przysługiwać tylko osobie na której ciąży względem osoby wymagającej opieki obowiązek alimentacyjny.

Stosownie do art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 2329, dalej: k.r.o.), obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala przy tym kolejność zobowiązanych. W związku z tym, obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o.).

Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji wynika, że podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego było stwierdzenie zaistnienia przesłanki określonej w art. 17 ust. 1a u.ś.r., wykluczającej możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie spełniającej przesłanki wymienione w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Organy obu instancji orzekające w sprawie dokonały bowiem wykładni literalnej wskazanych przepisów. Istota sporu sprowadza się więc do oceny tego, czy w okolicznościach kontrolowanej sprawy słuszne jest wydanie rozstrzygnięcia będącego wynikiem wyłącznie wykładni literalnej art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. W kontekście tego sporu rozważenia wymaga też i to, czy istnieją dostatecznie uzasadnione podstawy mające swe źródło w wartościach konstytucyjnych, które nakazywałyby przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej, będącej siostrą osoby wymagającej opieki, z uwagi na jej rezygnację (niepodejmowanie pracy) z pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną siostrą, w sytuacji, gdy ojciec osoby wymagającej opieki żyje ale nie sprawuje opieki nad córką. W przedmiotowej sprawie ojciec wymagającej opieki żyje i nie jest osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Literalna wykładnia art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a pkt 1 u.ś.r. uprawniałaby do przyjęcia za prawidłowe stanowiska prezentowanego przez organy orzekające w sprawie. Taka wykładnia, zdaniem Sadu, nie jest jednak wystarczająca. Zauważyć bowiem należy, iż w orzecznictwie sądów administracyjnych wielokrotnie podkreślano, że dokonując wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. należy mieć na uwadze cel regulacji zawartej w przepisach ustawy o świadczeniach rodzinnych - przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia. W art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. ustawodawca nawiązuje wprost do obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym. Nie można zatem pominąć również treści art. 132 k.r.o., zgodnie z którym "obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami". W tym kontekście, przywołać przyjdzie pogląd mogący odnieść się do rozważanego stanu faktycznego, że wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie rodzica i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji wyłącznie w sytuacji, gdy rodzice nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności narusza konstytucyjną zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP). Odmienna wykładnia omawianych przepisów mogłaby doprowadzić do pozbawienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jedynej osoby mogącej faktycznie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym. Byłoby to sprzeczne z konstytucyjną zasadą sprawiedliwości społecznej oraz wynikającą z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP zasadą szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1062/14; z dnia 13 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 1230/14; z dnia 21 czerwca 2017 r., sygn. akt I OSK 829/16 oraz z dnia 7 maja 2020 r., sygn. akt I OSK 2831/19; dostępne na stronie internetowej Centralnej Bazy Orzeczeń Sądów Administracyjnych http://orzeczenia.nsa.gov.pl, CBOSA). Wykładnia art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r., uwzględniająca wskazane zasady konstytucyjne ma także oparcie w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego. W wyroku z 15 listopada 2006 r., sygn. P 23/05 (pub. OTK ZU nr 10/A/2006, poz. 151) Trybunał stwierdził, że "choć zasiłek stały nominalnie przysługiwał opiekunowi, to korzyść czerpał z niego podopieczny, który dzięki zasiłkowi miał zapewnioną opiekę osoby bliskiej. Takie rozwiązanie było też korzystne dla państwa, które zapewniając osobie potrzebującej pomocy opiekę członka rodziny, nie musiało organizować tejże opieki w innych formach. Skoro członek najbliższej rodziny wywiązuje się ze swych obowiązków wobec chorego krewnego, a wymaga to od niego rezygnacji z zarobkowania, to powinien w tych działaniach otrzymać odpowiednie wsparcie państwa. Przyznanie tylko rodzicom naturalnym prawa do zasiłku stałego narusza konstytucyjną zasadę równości, a także zasadę sprawiedliwości społecznej (pojmowaną nie w aspekcie socjalno-ekonomicznym), lecz odnoszoną również do społecznego poczucia sprawiedliwości, które w demokratycznym państwie prawnym nie powinno być przez ustawodawcę ignorowane (art. 2 Konstytucji)." Trybunał Konstytucyjny uznał, że taka regulacja godzi też w konstytucyjne nakazy ochrony rodziny i opieki nad rodziną w ogólności (art. 18 Konstytucji) oraz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 Konstytucji). Trzeba mieć na uwadze, że świadczenie pielęgnacyjne zastąpiło zasiłek stały przewidziany w ustawie o pomocy społecznej z 1990 r., zatem teza powyższa jest nadal aktualna (por. wyroki Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r., sygn. P 27/2007, pub. OTK-A 2008/6/107 oraz z dnia 22 lipca 2008 r., sygn. P 41/2007, pub. OTK-A 2008/6/109).

Mając powyższe na uwadze, Sąd doszedł do przekonania, że orzekające w sprawie organy nie rozważyły w sposób wyczerpujący, czy ojciec niepełnosprawnej w stopniu znacznym M. Z. jest w stanie wywiązać się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego względem córki. W uzasadnieniu decyzji Kolegium wskazało, że osoba spokrewniona w dalszej kolejności może się ubiegać o świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli nie ma osób spokrewnionych w bliższym stopniu lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Nie ma z kolei znaczenia na gruncie omawianej ustawy, z jakich przyczyn - poza wyraźnie określonymi w art. 17 ust. 1a u.ś.r. - osoby zobowiązane w pierwszej kolejności nie mogą sprawować opieki względem niepełnosprawnego członka rodziny. Decydujące są przyczyny obiektywne, do których ustawa zalicza legitymowanie się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Kolegium stwierdziło również, że biologiczny ojciec niepełnosprawnej M. Z., J. M. nie legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności a także nie został pozbawiony władzy rodzicielskiej. Mając to na uwadze organy zajęły stanowisko, że w rozpoznawanej sprawie brak jest okoliczności, które pozwoliłyby zaktualizować obowiązek alimentacyjny skarżącej wobec jej siostry, przed obowiązkiem jej ojca, a okoliczności wskazane przez skarżącą mające wskazywać na brak możliwości sprawowania opieki przez ojca nie uzasadniają przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. Stanowisko organów należy uznać za błędne.

Zauważyć bowiem trzeba, że skarżąca jest opiekunem prawnym całkowicie ubezwłasnowolnionej siostry (v: zaświadczenie Sądu Rejonowego z dnia 23 kwietnia 2019 r.) i jednocześnie jedyna osobą, która sprawuje realną opiekę nad siostrą - pranie, sprzątanie, załatwianie wizyt lekarskich, zakup leków, sporządzanie posiłków, codzienna toaleta itp. Z biologicznym ojcem – J. M. nie utrzymują kontaktów. Matka M. Z. zmarła w dniu 24 listopada 2020 r. Natomiast ojciec osoby wymagającej opieki nie zamieszkuje z córką (nigdy nie zamieszkiwał), i nigdy nie sprawował, wobec braku zainteresowania, opieki nad córką. Podczas przesłuchania w dniu 15 kwietnia 2021 r. J. M. oświadczył, że "nigdy nie zajmował się córką M. Z. i nie utrzymywał z nią żadnych kontaktów. Około 10 lat temu sprawa była w Sądzie Rejonowym, na której ograniczono mu prawa rodzicielskie. Jest osobą schorowaną, bierny zawodowy, uzależniony od alkoholu – obecnie skończył roczna terapię. Nie widuje się ze skarżącą, dlatego nie wie, jak ona opiekuje się nad siostrą. Jest w związku z inna kobietą, z którą ma syna". Z treści postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 23 kwietnia 2012 r. wynika, że władza rodzicielska nad małoletnia M. Z. została ograniczona J. M. jedynie do współdecydowania w sprawach wypoczynku małoletniej. Natomiast z protokołu przesłuchania skarżącej z dnia 30 kwietnia 2021 r. wynika, że nie otrzymuje pomocy ze strony biologicznego ojca siostry, który się z nimi nie kontaktował od wielu lat. J. M. ma zasądzone alimenty, z których się nie wywiązuje, nie wpływają również alimenty od komornika.

W ocenie Sądu, ze względu na całokształt okoliczności zaistniałych w kontrolowanej sprawie, w tym zakres opieki wymaganej nad siostrą skarżącej, która jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, a także mając na względzie treść art. 132 k.r.o., należało przyjąć, że zaktualizował się obowiązek alimentacyjny zobowiązanej w dalszej kolejności skarżącej względem jej siostry, co czyni ją również osobą uprawnioną do żądanego świadczenia pielęgnacyjnego. Natomiast ojciec osoby wymagającej opieki jest osobą, która nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, a uzyskanie od niego na czas potrzebnych uprawnionej środków utrzymania jest niemożliwe (art. 132 k.r.o.). Odmienna ocena tych okoliczności prowadziłaby do pozbawienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osoby faktycznie sprawującej opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Akceptacja stanowiska organów naruszałaby wynikające z Konstytucji RP zasady sprawiedliwości społecznej, a także nakaz szczególnej pomocy władzy publicznej rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej. Jak wskazał NSA w wyroku z dnia 4 grudnia 2020 r. (I OSK 1947/20, CBOSA) "wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie osób w pierwszym stopniu pokrewieństwa i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji zgodnie z art. 132 k.r.o. tylko w sytuacji, gdy osoby w pierwszym stopniu pokrewieństwa nie żyją, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej, a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną oraz zasadę szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej".

W okolicznościach niniejszej sprawy ocena przesłanek do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie powinna opierać się na literalnym brzmieniu art. 17 ust. 1a u.ś.r., gdyż ograniczenia wynikającego z tego przepisu nie można stosować w sytuacji, gdy preferowany przez ustawodawcę opiekun z obiektywnych przyczyn nie może realizować swych obowiązków, a obowiązki te realizuje inna osoba.

Kierując się przedstawioną argumentacją, Sąd za zasadny uznał zarzut naruszenia art. 17 ust. 1a u.ś.r. bowiem odmowę przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia oparto wyłącznie na błędnej wykładni powyższego artykułu.

Z tych wszystkich przyczyn, wobec stwierdzonego naruszenia przez organy przepisów prawa materialnego w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, Sąd - na podstawie 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 p.p.s.a. - uchylił zaskarżoną i poprzedzającą ją decyzję.

Wskazania co do dalszego postępowania wynikają wprost z treści uzasadnienia niniejszego wyroku. Rzeczą organu przy ponownym rozpatrywaniu sprawy będzie uwzględnienie przedstawionej przez Sąd wykładni art. 17 ust. 1a u.ś.r. i usunięcie dostrzeżonych naruszeń prawa, zgodnie z dyspozycją art. 153 p.p.s.a.