Wyrok WSA we Wrocławiu, sygn. akt IV SA/Wr 199/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu
Data orzeczenia: 2022-09-27 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: *Oddalono skargę w całości
Powołane przepisy: article: art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Radom, Sędziowie: Sędzia WSA (del.) Tomasz Judecki (sprawozdawca), Asesor WSA Marta Pająkiewicz-Kremis, po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 27 września 2022 r. sprawy ze skargi M. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia 31 grudnia 2021 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę w całości.


UZASADNIENIE

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w W. (dalej jako: "Kolegium") decyzją z dnia 9 grudnia 2021 r. ([...]), po rozpatrzeniu odwołania M. T. (dalej jako: "strona", "skarżący") utrzymało w mocy, wydaną z upoważnienia Burmistrza Z., decyzję Kierownika Miejsko – Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Z. (dalej jako: "organ I instancji") z dnia 1 września 2021 r. ([...]), odmawiającą przyznania stronie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, wnioskowanego na E. T.

Zaskarżoną decyzję wydano w następującym stanie faktycznym i prawnym:

W dniu 1 lipca 2021 r. strona złożyła wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matka E. T. Do wniosku dołączyła m. in. orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w D. z dnia 8 czerwca 2021 r., wydane na stałe, z którego wynika, że matka strony posiada znaczny stopień niepełnosprawności, że nie da się ustalić od kiedy jej niepełnosprawność istnieje, a ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 15 marca 2009 r. W oświadczeniu strona wskazała osoby spokrewnione zobowiązane do alimentacji wobec niepełnosprawnej, w tym jej męża J. T. (emeryta, chorującego na serce). Do wniosku dołączyła również zaświadczenie lekarskie o stanie zdrowia J. T., z którego wynika, że ze względu na stan zdrowia nie może on opiekować się niepełnosprawną żoną.

Na wezwanie organu I instancji z dnia 29 lipca 2021 r. o dostarczenie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności J. T. lub orzeczenia lekarza orzecznika ZUS zaliczającego J. T. do I grupy inwalidów, strona dodatkowym pismem (bez daty) wyjaśniła, że J. T. nie legitymuje się takimi orzeczeniami. Wskazała, że J. T. nie jest w stanie opiekować się żoną ze względu na stan zdrowia.

Organ I instancji decyzją z dnia 1 września 2021 r. odmówił stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tego powodu, że nie spełnia ona warunków do jego przyznania na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm. - dalej jako: "u.ś.r."). W uzasadnieniu prawnym organ przywołał m. in. art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. 1b i ust. 5 pkt 2 lit. a "u.ś.r.". Wyjaśnił, że przyczyną odmowy jest to, że niepełnosprawność matki powstała powyżej 18 roku życia oraz, że matka pozostaje w związku z małżeńskim, a wobec jej małżonka (J. T.) nie wydano orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Strona wniosła odwołanie. W odwołaniu wskazała na niedopuszczalność różnicowania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Powołując się na orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2021 r. (sygn. akt K 38/13), orzekające o niezgodności art. 17 ust. 1b u.ś.r. z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP wskazała, że oceny spełnienia przez stronę przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należało dokonać z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki. Zarzuciła też błędne zastosowanie literalnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r., bo w jej ocenie nie może mieć on zastosowania w sprawach przyznania świadczenia na rzecz zstępnego, który rzeczywiście sprawuje opiekę, który chce i potrafi opiekować się niepełnosprawną matką.

Kolegium, utrzymując w mocy decyzję organu I instancji, w pierwszej kolejności zanegowało wykładnię art. 17 ust. 1b u.ś.r., tj. brak uprawnienia strony do świadczenia z uwagi na moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. W tym względzie przyznało rację stronie uznając, że skoro Trybunał Konstytucyjny stwierdził niekonstytucyjność art. 17 ust. 1b u.ś.r. to przepis ten, w zakresie jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w zależności od momentu powstania niepełnosprawności, nie powinien być przez organ administracji publicznej stosowany.

W odniesieniu zaś do drugiej z podstaw odmowy przyznania świadczenia Kolegium, po przywołaniu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. przyjęło, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje m. in. gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Odnosząc te zapisy do okoliczności faktycznych sprawy wskazało, że E. T. pozostaje w związku z małżeńskim, a jej mąż – J. T. - nie legitymuje się takim orzeczeniem, co wyłącza możliwość przyznania świadczenia stronie.

W skardze na powyższą decyzję Kolegium strona podniosła, że odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest niezasadna. Zarzuciła błędne zastosowanie językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. W jego ocenie wadliwe jest przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się syna, będącego jednocześnie opiekunem osoby niepełnosprawnej, z uwagi, że opieka ta powinna być sprawowana przez męża niepełnosprawnej, który nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Prowadziłaby ona do wniosku, że świadczenie pielęgnacyjnej w związku z opieką nad niepełnosprawnym przysługiwałoby wyłącznie współmałżonkowi lub dzieciom, którzy ze względu na swoją sytuację życiową bądź stan zdrowia nie mogą sprawować takiej opieki. W skardze strona wniosła również o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych i o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonym akcie oraz przychyliło się do wniosku strony o rozpoznanie skargi w trybie uproszczonym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje:

Na wstępie trzeba wskazać, że zakres kontroli sprawowanej przez wojewódzkie sądy administracyjne określa ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. 2021 r. poz. 137 z późn. zm.), stanowiąc w art. 1 § 1 i § 2, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem jej zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach tej kontroli sąd stosuje środki przewidziane w art. 145 -150 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 poz. 329 z późn. zm. – dalej jako: "p.p.s.a."). Sąd uchyla zaskarżoną decyzję, jeśli stwierdzi, że wydano ją z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub z naruszeniem prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a.

Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a (dotyczy interpretacji przepisów prawa podatkowego wydanych w indywidualnych sprawach).

Rozpoznając skargę w ramach kryteriów określonych powyższymi przepisami, Sąd uznał, że nie jest ona zasadna, gdyż zaskarżona decyzja administracyjna Kolegium nie narusza norm prawa procesowego ani materialnego w stopniu skutkującym jej uchyleniem.

Przedmiotem skargi w niniejszej sprawie jest decyzja o odmowie przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną w znacznym stopniu matką. W rozpoznawanej sprawie Kolegium, za organem I instancji, odmówiło skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia powołując się na wystąpienie przesłanki negatywnej z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.

Dla porządku dodać trzeba, że poza zakresem rozważań należy pozostawić spór dotyczący wykładni i stosowania art. 17 ust. 1b u.ś.r. Sąd podziela korzystne dla skarżącej stanowisko organu odwoławczego wraz z uzasadniającą ją argumentacją, wywodzone z orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt I K 38/13 OTK-A 2014/9/104) oraz orzecznictwa sądów administracyjnych, że moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki nie ma znaczenia z punktu widzenia przesłanek uprawniających do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Ta zatem okoliczność, wbrew poglądom wyrażanym w decyzji przez organ I instancji, nie ma istotnego znaczenia w rozpoznawanej sprawie.

Dla porządku dodać też trzeba, że organ I instancji w podstawie prawnej decyzji własnej omyłkowo powołał, niemające w sprawie zastosowania, przepisy ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2018 r. poz. 2134 z późn. zm.). W uzasadnieniu prawnym decyzji własnej przywołał jednak przepisy art. 17 ust. 1, ust. 1b i ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., które stanowiły podstawę odmowy przyznania świadczenia skarżącemu. W ocenie Sądu, w okolicznościach rozpatrywanej sprawy, nie stanowiło to dostatecznych podstaw do uchylenia kontrolowanego aktu administracyjnego. Sąd podziela pogląd, że nie będzie podstaw do uchylenia decyzji administracyjnej w sytuacji, gdy organ wprawdzie błędnie umotywował swoją decyzję, jednak kierunek rozstrzygnięcia sprawy jest zgodny z prawem (podobnie NSA w motywach wyroku z dnia 24 października 2018 r., II OSK 2776/16, publ. CBOSA). Tym bardziej nie będzie takich podstaw w sytuacji gdy decyzja organu I instancji, w części niezakwestionowanej i utrzymanej w mocy przez Kolegium zawiera prawidłowe uzasadnienie (prawne i faktyczne) odmowy przyznania świadczenia dla skarżącego.

Podstawę materialną zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne przysługuje

innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Przepis ten formułuje pozytywną przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Świadczenie pielęgnacyjne przewidziane w art. 17 ust. 1 u.ś.r. przysługuje wskazanej w nim osobie, która sprawuje stałą lub długotrwałą opiekę m. in. nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, której zakres i rozmiar niepozwala opiekunowi na podjęcie lub kontynuację zatrudnienia (innej pracy zarobkowej). Warunkiem przyznania świadczenia jest zatem ustalenie związku przyczynowo - skutkowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia (z innej pracy zarobkowej) lub niepodejmowaniem zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) przez opiekuna, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym, której zakres wyklucza jakąkolwiek aktywność zawodową opiekuna, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy.

Ponadto na użytek ustalania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ustawodawca przewidział specyficzny instrument badania i weryfikacji, czy zakres potrzeb osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności uniemożliwia zarazem aktywność zarobową i zawodową jej opiekuna. Zgodnie bowiem z przepisem art. 23 ust. 4aa u.ś.r., jeżeli w stosunku do osoby ubiegającej się lub pobierającej świadczenie pielęgnacyjne wystąpią wątpliwości dotyczące sprawowania opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1, organ właściwy oraz marszałek województwa mogą zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tekst jedn.: Dz. U. z 2020 r. poz. 1876, z późn. zm.) w celu weryfikacji tych wątpliwości. Można dodać ponadto, iż stosownie do przepisu art. 23 ust. 4b u.ś.r., w przypadku, o którym mowa w ust. 4aa, organ właściwy oraz marszałek województwa mogą wystąpić do ośrodka pomocy społecznej o udzielenie informacji o okolicznościach dotyczących sprawowania opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1, jeżeli okoliczności te zostały ustalone w rodzinnym wywiadzie środowiskowym przeprowadzonym nie wcześniej niż 3 miesiące przed dniem otrzymania przez ośrodek pomocy społecznej wniosku o udzielenie informacji.

Z kolei unormowanie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wprowadza przesłankę negatywną, której zaistnienie powoduje wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W myśl bowiem art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Osią sporu w kontrolowanej sprawie jest sporna kwestia, czy pozostawanie przez matkę skarżącego w związku małżeńskim, w którym jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności automatycznie (a limine) przekreśla możliwości ubiegania się przez skarżącego o przyznanie wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Na tym tle w orzecznictwie NSA zarysowały się dwa poglądy.

Jeden z nich polega na stosowaniu wykładni rozszerzającej w odniesieniu do przyczyn, które uzasadniają sprawowanie opieki przez innych krewnych osoby niepełnosprawnej pozostającej w związku małżeńskim, gdy jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności ale tylko wówczas, gdy małżonek nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i od jego woli, np. z uwagi na stan zdrowia.

Drugi pogląd opiera się na założeniu, że skoro decyzja w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego jest decyzją związaną, to przy jednoznacznym brzmieniu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. jedynym warunkiem umożliwiającym przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad osobą, która pozostaje w związku małżeńskim, jest posiadanie przez małżonka tej osoby, orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności (obie linie orzecznicze obszernie przytoczone i omówione w uzasadnieniu wyroku NSA z dnia 18 sierpnia 2022 r., I OSK 1935/21, publik. CBOSA). Drugi z prezentowanych poglądów NSA jest obecnie dominujący (podobnie WSA w wyroku z dnia 10 sierpnia 2022 r., IV SA/Wr 287/22, publik. CBOSA).

Sąd w składzie orzekającym, tak jak i Kolegium w zaskarżonej decyzji, podziela – co do zasady - tę linię orzecznictwa, która aprobuje zawężającą wykładnię przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., w myśl którego świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Sąd podziela taki sposób rozwiązania tej kwestii pod warunkiem, że wyjątkowo można posiłkować się wykładnią celowościową i systemową, potencjalnie rozważaną jednak jedynie wtedy, gdy na gruncie konkretnej sprawy, przy uwzględnieniu ogółu jej okoliczności, wykładnia literalna doprowadziłaby do rozstrzygnięcia oczywiście niesłusznego i nieakceptowalnego.

Co do zasady, w sytuacji pozostawania osoby podlegającej opiece w związku małżeńskim z osobą, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie ma zatem możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie, która znajduje się w kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, która nawet faktycznie - w miejsce tego współmałżonka - sprawuje opiekę nad osobą niepełnosprawną, rezygnując tym samym z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Stanowisko takie, jako odpowiadające wprost treści art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., znajduje potwierdzenie w aktualnym orzecznictwie NSA. NSA sformułował tezę, że z literalnego brzmienia przywołanego wyżej unormowania wynika, że jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało. Ustawodawca wyszedł z założenia, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Zatem brak podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na niepełnosprawnego rodzica, który pozostaje w związku małżeńskim, a jego współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jedyny wyjątek w tym zakresie w świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. dotyczy więc sytuacji, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wiąże się z sytuacją braku możliwości dopełnienia przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność. Wyraźne wskazanie przez ustawodawcę, że tylko w sytuacji legitymowania się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie zostaje wyłączone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku, stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym. Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Z przepisu art. 23 k.r.o. wynika bowiem, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto, są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Dopóki zatem istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są przedstawionym wyżej rygorom prawnym właśnie ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Rygory te nie są bowiem wynikiem jedynie woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń w sferze opiekuńczej. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy. Podkreślić przy tym należy, że realizacja tego obowiązku może przybrać formę świadczeń osobistych, sprawowania opieki lub też może mieć wymiar finansowy, sfinansowania osoby, która w miejsce małżonka (i w ramach jego obowiązku alimentacyjnego) będzie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym współmałżonkiem.

NSA zaakcentował również, że przedstawiona wykładnia przepisów u.ś.r. nie jest sprzeczna z wyrażoną w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP zasadą równości wobec prawa. Zasady tej nie można rozumieć jako nakaz identycznego traktowania wszystkich osób, zobligowanych do alimentacji. Więź istniejąca pomiędzy małżonkami ma bowiem zupełnie inny wymiar od powiązań rodzinnych występujących pomiędzy krewnymi. Nie można tu też mówić o naruszeniu art. 18 Konstytucji RP, który stanowi ogólną ramę zobowiązującą państwo do zapewnienia rodzinie pomocy i ochrony, nie konkretyzując warunków jej przyznania i pozostawiając tym samym ustawodawcy określenie form i przesłanek jej świadczenia. Okoliczność wprowadzenia przez ustawodawcę określonej kolejności dla członków rodziny w prawie do ubiegania się przez nich o przyznanie świadczenia socjalnego, nie oznacza bowiem, że Państwo nie wywiązuje się z obowiązku ochrony związku małżeńskiego, macierzyństwa i rodzicielstwa. Podobnie wprowadzenie standardów przyznawania świadczeń finansowych ze środków publicznych nie świadczy o naruszeniu zasady przepisu art. 71 Konstytucji RP zobowiązującego państwo do uwzględniania w polityce społecznej dobra rodziny. Obowiązek wsparcia rodziny jako wspólnoty nie oznacza jednak obowiązku wspierania każdego z jej członków w taki sam sposób. Dla charakteru uprawnień wynikających z art. 71 Konstytucji RP nie bez znaczenia jest, że zgodnie z art. 81 Konstytucji RP, praw określonych w tym przepisie można dochodzić w granicach określonych w ustawie. Również prawo podmiotowe rodzin znajdujących się w trudnej sytuacji do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych, o jakim mowa w art. 71 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji RP, może być dochodzone tylko w granicach określonych w ustawie. Regulacja ustawowa nie jest pod tym względem przeciwskuteczna wobec konstytucyjnych zadań Państwa wobec rodzin. Błędne jest zatem stanowisko, że wykluczenie zstępnych z kręgu osób upoważnionych do świadczenia, gdy małżonek osoby niepełnosprawnej nie może wykonywać opieki z innych powodów, niż stwierdzona orzeczeniem niepełnosprawność w stopniu znacznym, narusza standardy Konstytucji RP. Co do zasady zstępni i inne osoby zobowiązane do alimentacji nie zostały wykluczone, ustawowo natomiast wprowadzono kryteria warunkujące uzyskanie świadczenia.

W kontrolowanej przez Sąd sprawie, z niekwestionowanego stanu faktycznego wynika, że skarżący jest synem E. T., która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Skarżący, co wynika z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego, sprawuje nad matką opiekę. Jednocześnie ustalono, że matka skarżącego, pozostaje w związku małżeńskim z J. T., który nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności. Powyższe oznacza zatem, że w stosunku do skarżącego została spełniona negatywna przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Słusznie więc organy odmówiły skarżącemu przyznania tego świadczenia, skoro jego niepełnosprawna matka pozostaje w związku małżeńskim, a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Nawet gdyby odejść od gramatycznej wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. i posiłkować się wykładnią celowościową i systemową, to i tak może ona być potencjalnie rozważana jedynie wtedy, gdy na gruncie konkretnej sprawy, przy uwzględnieniu ogółu jej okoliczności, wykładnia literalna doprowadziłaby do rozstrzygnięcia oczywiście niesłusznego i nieakceptowalnego, w szczególności gdy zobowiązani do alimentacji w pierwszej kolejności nie byliby w stanie, z obiektywnych przyczyn, zajmować się osobą niepełnosprawną. W niniejszej sprawie, zdaniem Sądu, taka sytuacja nie zachodzi.

Przede wszystkim organ I instancji w uzasadnieniu wydanej decyzji, co nie zostało zakwestionowane w skardze do Sądu, powołał się na ustalenia wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 21 lipca 2021 r. znajdującego się w aktach administracyjnych. W jego trakcie ustalono, że skarżący sprawuje opiekę na niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. Matka jest osobą starszą, chorującą na RZS (reumatoidalne zapalenie stawów) oraz cukrzycę. Matka jest po amputacji udowej lewej nogi. Porusza się za pomocą wózka. W ramach opieki pomaga on matce we wszystkich czynnościach dnia codziennego, z którymi nie jest w stanie poradzić sobie sama w tym: przygotowuje posiłki (1,5 h – 2 h dziennie), zmienia pampersy (3-4 razy dziennie), robi zakupy (1 h dziennie), pranie (20 min.), sprzątanie (2 h dziennie), spacery (4 h dziennie), pomaga matce w przekładaniu na wózek i odwrotnie oraz w każdej czynności wynikającej z dnia codziennego.

Analiza ujawnionego zakresu i intensywności opieki sprawowanej przez skarżącego nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką nie pozwala uznać, że była to opieka w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. W ocenie Sądu czynności typu zakupy, sprzątanie, spacery, pomoc przy czynnościach higienicznych, czy przygotowywanie posiłków dotyczą w rzeczywistości prowadzenia gospodarstwa domowego przez osoby aktywne zarobkowo i zawodowo. Nie ulega bowiem wątpliwości, że zakres tych czynności wskazuje, że mogą być one realizowane także przez osobę aktywną zarobkowo i zawodowo, gdyż mają one charakter uniwersalny. Nie dotyczą tylko wąskiego grona osób, co do których istnieje konieczność zapewniania opieki i pomocy w związku ze znaczenie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Czynności tzw. porządku dziennego mogą być wykonywanie w czasie wolnym od pracy, w tym także przed udaniem się do pracy lub po powrocie z niej, w wyznaczonych porach dnia.

Na szczególne podkreślenie wymaga też ustalenie wywiadu środowiskowego, że matka skarżącego jest osobą poruszającą się na wózku, a skarżący "pomaga jej we wszystkich czynnościach dnia codziennego, z którymi w/w nie jest w stanie poradzić sobie sama". Skarżący m. in. jedynie "pomaga matce w przekładaniu na wózek i odwrotnie" oraz przy zmianie pampersa (3 – 4 razy dziennie). Są to niespornie czynności opieki wynikające ze znacznego ograniczenia jej możliwości do samodzielnej egzystencji. Nie jest ona jednak osobą niekontaktową, leżącą, obłożnie chorą i w związku z tym wymagającą ze strony opiekuna znacznego wysiłku i sprawności. Z ustalonego przez organy stanu faktycznego nie wynika zatem, aby zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności jej małżonek J. T. (lat. 71), z obiektywnych względów, nie był w stanie wykonywać opieki w ustalonym przez organy zakresie, w tym pomagać niepełnosprawnej żonie w przemieszczeniu się na wózek i odwrotnie oraz przy zmianie pampersa (3 – 4 razy dziennie).

Organ I instancji wzywał skarżącego m. in. do przedstawienia orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności J. T. Skarżący oświadczył, że J. T. nie legitymuje się takim orzeczeniem.

Jedynym przedstawionym dokumentem mającym uprawdopodabniać okoliczność, że J. T. nie może sprawować opieki nad żoną było, przedstawione przez skarżącego, zaświadczenie wystawione przez lekarza specjalistę medycyny ogólnej wskazujące ogólnie na schorzenia z zakresu układu sercowo-naczyniowego i cukrzyca stwierdzające, że ze względu na schorzenia i ogólny stan wydolności pacjent nie może sprawować opieki nad niepełnosprawną żoną. Całokształt ustaleń faktycznych odnoszących się do zakresu opieki sprawowanej nad E. T. nie uzasadnia jednak podglądu, że sprawowanie tej opieki przez jej męża, także przy współudziale skarżącego (w czasie wolnym od pracy), było obiektywnie wykluczone ze względu na jego stan zdrowia i niedołężność, a co przemawiałoby za przyznaniem świadczenia pielęgnacyjnego skarżącemu. Dodatkowo podkreślenia wymaga, że skarżący, reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, nie ujawnił w toku postępowania, że sprawowanie opieki wykluczały inne, obiektywne okoliczności uniemożliwiające mężowi niepełnosprawnej sprawowanie opieki.

Kolegium prawidłowo zatem wywiodło, że w sprawie wystąpiła negatywna przesłanka do uzyskania przez skarżącego świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką, o której mowa w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. To właśnie mąż osoby wymagającej opieki był zobowiązany do alimentacji w pierwszej kolejności przed skarżącym. Sam fakt, że skarżący wykonywał faktycznie opiekę nad matką nie może zmienić tej oceny. Okoliczność ta, choć niesporna, to sama w sobie nie wyklucza ustalenia, że opiekę tę mógł obiektywnie wykonywać jej małżonek.

W tym stanie rzeczy, brak było podstaw do uwzględnienia skargi, wobec czego Sąd zobligowany był do jej oddalenia na podstawie art. 151 p.p.s.a.

Sprawa została rozpoznana przez Sąd na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na zasadzie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., albowiem zarówno skarżący, jak i Kolegium, wnosili o skierowanie sprawy do rozpoznania w tym trybie.