Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 222/22
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2022-09-02 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1, ust. 2b i ust. 8 w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Robert Adamczewski (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Michał Zbrojewski Asesor WSA Tomasz Porczyński po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 2 września 2022 r. sprawy ze skargi R.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 1 lutego 2022 r. nr SKO.4114.49.2022 w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane i zwrotu świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Aleksandrowa Łódzkiego z dnia 10 stycznia 2022 r., nr OPS.ŚR.5124.1.7643.2021. dc


UZASADNIENIE

II SA/Łd 222/22

Uzasadnienie

Do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi wpłynęła skarga R.S. na ostateczną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z 1 lutego 2022 r. (znak: SKO.4114.49.2022) utrzymującą w mocy decyzję Burmistrza Aleksandrowa Łódzkiego z 10 stycznia 2022 r. (znak OPS.ŚR.5124.1.7643.2021) w sprawie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego.

Z akt sprawy wynika, że decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z 3 marca 2021 r. przyznano R.S. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad matką A.S. na okres od 1 stycznia 2021 r. na czas nieokreślony.

Matka skarżącego zmarła [...] 2021 r. W związku z powyższym organ pierwszej instancji 25 listopada 2021 r. wydał decyzję orzekającą o zwrocie pobranego przez skarżącego świadczenia pielęgnacyjnego za okres od 17 listopada 2021 r. do 30 listopada 2021 r. w kwocie 919,80 zł. Decyzja ta pozostała niezaskarżona.

Następnie, 17 grudnia 2021 r. organ pierwszej instancji otrzymał informację z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (pismo opatrzone datą 8 grudnia 2021 r.) o przyznaniu skarżącemu prawa do emerytury od 1 listopada 2021 r.

Wobec powyższego decyzją z 10 stycznia 2022 r. Burmistrz Aleksandrowa Łódzkiego orzekł o uznaniu za nienależnie świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej pobrane przez R.S., w celu sprawowania opieki nad matką w wysokości 1051,20 zł za okres od 1 listopada 2021 r. do 16 listopada 2021 r. oraz o zwrocie powyższej kwoty wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.

Odwołanie od powyższej decyzji złożył R.S., który podniósł, że dokonał zwrotu kwoty 919,80 zł z tytułu nienależenie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego za okres po śmierci matki. Natomiast nie zgodził z uznaniem spornego świadczenia za nienależnie pobrane za okres od 1 do 16 listopada 2021 r., ponieważ świadczenie emerytalne faktycznie otrzymał 21 grudnia 2021 r., a w okresie od 1 do 16 listopada 2021 r. opiekował się matką i nie pobierał świadczeń emerytalnych.

Wspomnianą na wstępie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi utrzymało w mocy zakwestionowane rozstrzygnięcie.

W uzasadnieniu organ odwoławczy powołał się na art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1, ust. 2b i ust. 8 w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit a ustawy z 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (tj.: Dz.U. z 2020 r., poz. 111 z późn. zm.) i wyjaśnił, że w przedmiotowej sprawie bezsporne jest, że skarżący z dniem 1 listopada 2021 r. nabył prawo do emerytury, co potwierdza pismo z ZUS z 8 grudnia 2021 r.

Organ odwoławczy podkreślił, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury. Zdaniem Kolegium istotny jest moment ustalenia prawa, a nie wypłaty emerytury.

Kolegium zauważyło, że świadczenie pielęgnacyjne zostało wypłacone skarżącemu za okres całego miesiąca listopada 2021 r. Przy czym w okresie od 17 do 30 listopada 2021 r. nie przysługiwało mu ono z uwagi na śmierć osoby wymagającej opieki. Natomiast w okresie od 1 do 16 listopada 2021 r. nie przysługiwało z uwagi na ustalenie prawa do emerytury od 1 listopada 2021 r. i istniejący w związku z tym zbieg świadczeń.

W konsekwencji Kolegium uznało, że świadczenie pielęgnacyjne wypłacone za okres od 1 do 30 listopada 2021 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym i zgodnie z normą zawarta w art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych podlega zwrotowi. Przy czym uznanie za nienależnie pobrane świadczenia pielęgnacyjnego za okres od 17 do 30 listopada 2021 r. nastąpiło na mocy wcześniejszej decyzji (z 25 listopada 2021r.), kiedy to organ pierwszej instancji nie miał jeszcze wiedzy o przyznaniu R.S. prawa do emerytury od 1 listopada 2021 r. Natomiast okresu od 1 listopada 2021 r. do 16 listopada 2021 r. dotyczy obecna decyzja. Obie kwoty tzn. wcześniej orzeczona do zwrotu - 919,80 zł wraz z kwotą orzeczoną do zwrotu niniejszą decyzją – 1.051,20 zł, składają się na kwotę równą wysokości jednomiesięcznego świadczenia pielęgnacyjnego przysługującego w 2021 r., tj.1.971zł.

Dodatkowo Kolegium podniosło, że organ pierwszej instancji prawidłowo pouczył stronę, że zgodnie z art. 30 ust. 8 ustawy o świadczeniach rodzinnych kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty.

Rozstrzygnięcie Kolegium R.S. zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi.

Zdaniem strony decyzja o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego za okres od 1 do 16 listopada 2021 r. jest nieprawidłowa. W tym czasie bowiem opiekował się matką i nie pobierał świadczeń emerytalnych. Emeryturę otrzymał dopiero 21 grudnia 2021 r.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje:

Skargę należało uwzględnić.

Tytułem wstępu należy wyjaśnić, że zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału II z 1 sierpnia 2022 r. niniejsza sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r., poz. 1842) [dalej: ustawa covidowa]. W związku ze zmianą art. 15 zzs4 tej ustawy wynikającą z art. 4 pkt 3 ustawy z 28 maja 2021 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. poz. 1090), która weszła w życie 3 lipca 2021 r., w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 oraz w ciągu roku od odwołania ostatniego z nich wojewódzkie sądy administracyjne oraz Naczelny Sąd Administracyjny przeprowadzają rozprawę przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku, z tym że osoby w niej uczestniczące nie muszą przebywać w budynku sądu. Zgodnie zaś z art. 15 zzs4 ust. 3 wskazanej ustawy covidowej przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. Na posiedzeniu niejawnym w tych sprawach sąd orzeka w składzie trzech sędziów.

Jednocześnie należy wskazać, że na tle powołanego przepisu w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażono pogląd, iż "prawo do publicznej rozprawy nie ma charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniu, w tym także ze względu na treść art. 31 ust. 3 Konstytucji RP, w którym jest mowa o ograniczeniach w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw, gdy jest to unormowane w ustawie oraz tylko wtedy, gdy jest to konieczne w demokratycznym państwie m.in. dla ochrony zdrowia. Nie ulega wątpliwości, że celem stosowania konstrukcji przewidzianych przepisami uCOVID-19 jest m.in. ochrona życia i zdrowia ludzkiego w związku z zapobieganiem i zwalczaniem zakażenia wirusem COVID-19 (...). Z perspektywy zachowania prawa do rzetelnego procesu sądowego najistotniejsze jest zachowanie prawa przedstawienia przez stronę swojego stanowiska w sprawie (gwarancja prawa do obrony). (...) Dopuszczalne przepisami szczególnymi odstępstwo od posiedzenia jawnego sądu administracyjnego na rzecz formy niejawnej winno bowiem następować z zachowaniem wymogów rzetelnego procesu sądowego" (zob. uchwała NSA z 30 listopada 2020 r., II OPS 6/19).

W okolicznościach niniejszej sprawy należy stwierdzić wypełnienie się warunków określonych w art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy covidowej. Rozpoznanie przedmiotowej sprawy jest konieczne, co znajduje potwierdzenie w zarządzeniu o rozprawie zdalnej z 27 czerwca 2022 r., jednakże rozprawy tej, wymaganej przez ustawę, nie można było przeprowadzić na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku z uwagi na brak stosownego oświadczenia skarżącego potwierdzającego możliwości techniczne w zakresie uczestniczenia w tej rozprawie, mimo wezwania, co skutkowało skierowaniem sprawy do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym w trybie wskazanego przepisu, o czym strony zostały zawiadomione w drodze zarządzenia z 14 lipca 2022 r.

Nie ulega przy tym wątpliwości, że wymagany przywołaną wyżej uchwałą Naczelnego Sądu Administracyjnego standard ochrony praw stron i uczestników w niniejszej sprawie został zachowany, skoro wskazanym powyżej zarządzeniem strony zostały powiadomione o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne i miały możliwość zajęcia stanowiska w sprawie, względnie uzupełnienia dotychczasowej argumentacji.

Przechodząc zatem do kontroli legalności zaskarżonej decyzji należy wyjaśnić, że stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj.: Dz.U. z 2021 r., poz. 137 ze zm.) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj.: Dz.U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.) [dalej: ustawa p.p.s.a.], sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach owej kontroli sąd administracyjny nie przejmuje sprawy administracyjnej do jej końcowego załatwienia, lecz ocenia, nie będąc przy tym związany granicami skargi, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie naruszono reguł postępowania administracyjnego i czy prawidłowo zastosowano prawo materialne.

Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art.145 § 1 pkt 1 ustawy p.p.s.a.). Przy czym stosownie do art. 134 § 1 ustawy p.p.s.a. rozstrzygając daną sprawę sąd, co zasady, nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 ustawy p.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala odpowiednio w całości albo w części (art. 151 ustawy p.p.s.a.).

Przenosząc określone w przepisach ustawy p.p.s.a. kryteria oceny zaskarżonego aktu administracyjnego na grunt przedmiotowej sprawy, Sąd uznał, iż zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów prawa. Tym samym skarga zasługuje na uwzględnienie. Nie można bowiem podzielić stanowiska orzekających w sprawie organów, że sporne świadczenie było świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu art. 30 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tj.: Dz.U. z 2020 r., poz. 111 z późn. zm.) [dalej: ustawa o świadczeniach rodzinnych].

Podstawę materialną rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie stanowiły przepisy powoływanej wyżej ustawy o świadczeniach rodzinnych, której art. 30 ust. 1, przewiduje, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest zobowiązana do ich zwrotu. Przy czym w myśl ust. 2 pkt 1 cytowanego przepisu, za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Jak wynika dalej z ust. 8 art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty. Natomiast od kwot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, o których mowa w ust. 2 pkt 1 - 3 i 5, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie (art. 30 ust. 2b ustawy o świadczeniach rodzinnych).

W niniejszej sprawie organy uznały, że ziściła się przesłanka określona w art. 30 ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, co stanowiło podstawę do uznania wypłaconego świadczenia pielęgnacyjnego za okres przypadający od 1 listopada 2021 r. (daty ustalenia według organów prawa do emerytury dla skarżącego) do daty śmierci matki skarżącego ([...] 2021 r.). Tymczasem - w ocenie Sądu - sytuacja określona w tym przepisie nie miała miejsca, a tym samym brak było podstaw prawnych do uznania, że wypłacone skarżącemu za okres od 1 listopada 2021 r. do 16 listopada 2021 r. świadczenie pielęgnacyjne jest świadczeniem nienależnie pobranym.

Przypomnieć należy, co w sprawie jest bezsporne, iż skarżącemu na mocy decyzji z 3 marca 2021 r. przyznane zostało świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad jego matką, legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Matka skarżącego zmarła [...] 2021 r., a skarżącemu wypłacone zostało uprzednio świadczenie pielęgnacyjne za listopad 2020 r. w pełnej wysokości. Bezsporne pozostaje w tym zakresie, że co do części świadczenia za okres przypadający po śmierci matki organy wydały osobną decyzję o zwrocie świadczenia pielęgnacyjnego za ten okres. Powyższego skarżący nie kwestionował.

Sporna w niniejszym postępowaniu pozostaje kwestia wypłaty i zwrotu wypłaconego świadczenia w odniesieniu do kwoty 1.051,20 zł jako części świadczenia pielęgnacyjnego wypłaconego za okres od 1 listopada do 16 listopada 2021 r. Organ co prawda nie przeprowadził matematycznego wyliczenia w jaki sposób ustalił tę kwotę, jednakże z kontekstu ustalonych w sprawie okoliczności bezspornie wynika, że dokonał tego posiłkując się wskazówką wynikającą z art. 17 ust. 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W ocenie Sądu jednak, ta część świadczenia pielęgnacyjnego nie może zostać uznana za nienależnie pobraną.

Po pierwsze wypłacenie świadczenia za miesiąc listopad 2021 r. nastąpiło "z góry", w czasie kiedy w obrocie prawnym pozostawała decyzja o przyznaniu świadczenia i w czasie, kiedy matka skarżącego żyła. Brak było zatem jakichkolwiek powodów, aby świadczenia tego nie wypłacić. Świadczenie pielęgnacyjne jest wypłacane miesięcznie i służy sprawowaniu opieki nad osobą niepełnosprawną. Okoliczność, że w ciągu miesiąca podopieczny zmarł w żaden sposób nie przesądza o tym, że świadczenie stało się nienależnie pobrane za okres poprzedzający to zdarzenie. Jego cel został bowiem zrealizowany, przynajmniej za okres, w którym skarżący faktycznie sprawował opieką nad niepełnosprawną matką, tj. do daty jej śmierci.

Jak wynika bowiem z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej decyzji, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub z innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. A zatem istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie wsparcia w czasie sprawowania osobistej opieki nad bliską osobą niepełnosprawną. Prowadzi to do wniosku, że możliwość korzystania z tej formy pomocy istnieje tak długo, jak długo osoba niepełnosprawna wymaga sprawowania nad nią opieki. Osoba sprawująca opiekę, traci prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, w momencie zaistnienia zdarzeń mających wpływ na przesłanki do jego ustalenia. Do takich zdarzeń - w ocenie Sądu - należy z całą pewnością zaliczyć śmierć osoby wymagającej opieki, jak miało to miejsce w niniejszym przypadku.

W stanie faktycznym niniejszej sprawy, prawo skarżącego do świadczenia pielęgnacyjnego ustało zatem – jak wskazano to już uprzednio - wraz ze śmiercią podopiecznej w dniu [...] 2021 r. Zatem dopiero od 17 listopada 2021 r., skarżący nie spełniał przesłanek do otrzymywania wskazanego świadczenia.

Po drugie, wypłacone w tych okolicznościach świadczenie nie spełnia żadnego z wymienionych w art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych kryteriów pozwalających na uznanie go za nienależnie pobrane.

Raz jeszcze zatem należy przytoczyć treść stosownego przepisu ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się: świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.

Okolicznością powodującą ustanie prawa do świadczenia jest nabycie prawa do emerytury/renty przez opiekuna.

Trzeba jednakże mieć na uwadze, iż w orzecznictwie sądów administracyjnych zwraca się jednoznacznie uwagę na rozróżnienie pojęć: świadczenia nienależnego i świadczenia nienależnie pobranego. Nie są one tożsame. O "nienależnym świadczeniu" można mówić wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. "Świadczenie nienależnie pobrane" z kolei to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać świadome działanie w złej lub dobrej wierze.

Należy zatem zauważyć, że zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, obowiązek zwrotu odnosi się wyłącznie do świadczeń nienależnie pobranych. Zatem, aby świadczenie można było uznać za nienależnie pobrane muszą być spełnione łącznie dwie przesłanki: zaistnienie okoliczności powodujących utratę prawa do świadczenia rodzinnego oraz pouczenie strony o braku prawa do pobierania tego świadczenia.

Przy czym obowiązek zwrotu świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia (por. wyrok NSA z 14 grudnia 2009 r., I OSK 826/09).

Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma zatem świadomość osoby pobierającej świadczenie. Dlatego też w postępowaniu organ zobowiązany jest ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być bowiem świadoma, iż wystąpiła okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia (por. wyrok NSA z 25 września 2013 r., I OSK 2949/12).

O "nienależnym pobieraniu świadczenia" można mówić dopiero wtedy, gdy dana osoba uzyskała świadomość o tym, że pobierane przez nią świadczenie jest nienależne. Wyjaśnić należy zatem, kiedy otrzymała ona decyzję ZUS o przyznaniu świadczenia, tudzież informację o przyznaniu tego świadczenia. Najwcześniej bowiem z tą datą można mówić o wiedzy danej osoby, że uzyskała prawo do emerytury, do której prawo wyklucza ją z kręgu osób uprawnionych do świadczenia opiekuńczego. Organ powinien zatem przede wszystkim ustalić, kiedy decyzja przyznająca emeryturę została danej osobie doręczona i ewentualnie dopiero mając taką wiedzę i przeanalizowując spełnienie innych przesłanek (faktyczna opieka) orzec o nienależnym pobraniu świadczenia ustalając termin, od którego faktycznie nastąpiła taka sytuacja. Informacja o dacie doręczenia decyzji ZUS w przypadku oceny świadomości strony skarżącej co do pobierania nienależnego świadczenia ma szczególne znaczenie (por. wyrok WSA w Łodzi z 16 stycznia 2014 r., II SA/Łd 840/13).

W stanie faktycznym sprawy, nie wiadomo natomiast w jakiej dacie informację o przyznanym prawie do emerytury uzyskał skarżący. Organy powyższego nie ustaliły w sposób jednoznaczny i skonkretyzowany. W aktach administracyjnych sprawy zalega jedynie pismo ZUS z 8 grudnia 2021 r. kierowane do Ośrodka pomocy Społecznej w Aleksandrowie Łódzkim o fakcie przyznania skarżącemu prawa do emerytury od 1 listopada 2021 r. Nie sposób jednak przyjąć, że faktycznie w tej dacie skarżący dowiedział się o przyznanym mu świadczeniu emerytalnym. Nie ustalono także od kiedy faktycznie wypłacane jest świadczenie emerytalne dla skarżącego. Sam skarżący twierdzi, że świadczenie emerytalne otrzymał 21 grudnia 2021 r., co mogłoby sugerować, że informację o tym świadczeniu faktycznie uzyskał nie wcześniej niż w dacie 8 grudnia 2021 r., choć brak jest tutaj jakichkolwiek ustaleń, zatem nie można tego przyjąć w sposób jednoznaczny.

Reasumując, dopiero od daty uzyskania faktycznej informacji o przyznaniu świadczenia emerytalnego skarżącemu możemy mówić o nienależnym pobraniu świadczenia pielęgnacyjnego. Raz jeszcze wskazać należy, iż ustalenie, czy było nienależnie pobrane wymaga bowiem oceny świadomości strony – i czy w związku z tym, zachodzi obowiązek zwrotu. W opisanej sytuacji o świadomości, zdaniem Sądu, można mówić dopiero od daty wypłaty emerytury lub powzięcia przez stronę informacji o przyznaniu świadczenia emerytalnego (w zależności od tego, co nastąpiło szybciej).

Pamiętać też należy o możliwości wyboru – w przypadku skarżącego - korzystniejszego świadczenia i złożenie rezygnacji ze świadczenia mniej korzystnego. Sąd opowiada się bowiem za taką wykładnią art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, która umożliwia osobie uprawnionej dokonanie wyboru jednego ze świadczeń: pielęgnacyjnego lub emerytalno-rentowego. W przypadku zbiegu uprawnień do różnych świadczeń rodzinnych, ustawodawca wprowadził zasadę wypłaty jednego świadczenia wybranego przez osobę uprawnioną. Taka regulacja znajduje się w art. 27 ust. 5 wskazanej ustawy. Zbieg uprawnień do świadczeń uregulowany jest również w art. 95 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2022 r. poz. 504), zgodnie z którym, w razie zbiegu u jednej osoby prawa do kilku świadczeń przewidzianych w ustawie, wypłaca się jedno z tych świadczeń – wyższe lub wybrane przez zainteresowanego. Przepisy każdej z ustaw regulują zbieg świadczeń przyznawanych na podstawie tych ustaw. Jedynym jednak przepisem dotyczącym zbiegu uprawnień do świadczenia pielęgnacyjnego i emerytury, przyznawanych i wypłacanych przez różne organy jest przywoływany art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Osoba, która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera emeryturę, winna móc dokonać wyboru jednego z tych świadczeń przez rezygnację z pobierania świadczenia niższego, tj. w niniejszej sprawie emerytury (por. m.in. wyrok NSA z 13 kwietnia 2022 r., I OSK 1727/21).

Sąd dostrzega intencje organów i powody, dla których wydane zostały kontrolowane rozstrzygnięcia. Sąd dostrzega również, że ustawodawca w ustawie o świadczeniach rodzinnych nie przewidział takiej sytuacji, jaka miała miejsce na gruncie niniejszej sprawy. W żaden jednak sposób nie upoważnia to organów administracji publicznej do uregulowania sytuacji poprzez bezpośrednie zastosowanie normy art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Mając na uwadze całokształt przeprowadzonych rozważań należy stwierdzić, że organy orzekające w niniejszej sprawie niewłaściwie zastosowały przepisy prawa materialnego, co doprowadziło do nieuprawnionego uznania wypłaconych skarżącemu świadczeń za nienależnie pobrane, co z kolei skutkować musiało uchyleniem zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art.. 135 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

is