Wyrok WSA w Lublinie, sygn. akt II SA/Lu 854/11
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie
Data orzeczenia: 2011-12-29 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Hasła tematyczne: Kombatanci
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 2
journal: Dz.U. 1996 nr 87 poz 395
law: Ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Krystyna Sidor, Sędziowie Sędzia NSA Witold Falczyński, Sędzia NSA Grażyna Pawlos - Janusz (sprawozdawca), Protokolant Starszy asystent sędziego Łucja Krasińska, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 29 grudnia 2011r. sprawy ze skargi C. D. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oddala skargę.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 2 września 2011 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, po rozpoznaniu wniosku C. D. o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy decyzję własną z dnia 2 czerwca 2011 r., nr [...], odmawiającą przyznania stronie świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej.

W uzasadnieniu decyzji Kierownik Urzędu wyjaśnił, że C. D. w dniu 23 maja 2011 r. złożył wniosek o przyznanie świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej. Odmawiając przyznania wnioskowanego świadczenia wskazaną na wstępie decyzją z dnia 2 czerwca 2011 r. organ podkreślił, iż nie można uznać, że wnioskodawca poddany był represjom w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Kierownik Urzędu stwierdził, iż świadczenie pieniężne, którego przyznania domagał się wnioskodawca, nie przysługuje z tytułu wysiedlenia, lecz z tytułu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej. W ocenie organu, jakkolwiek rodzina wnioskodawcy została wysiedlona przez Niemców pod koniec października 1941 r. z rodzinnej miejscowości K. do miejscowości K., to nie można stwierdzić, by wysiedlenie to miało charakter deportacji do pracy przymusowej. Z dokumentacji zebranej w sprawie wynika, że wysiedlenie okolic wsi K. spowodowane było decyzją o budowie poligonu, a nie potrzebą przymusowego zatrudnienia mieszkańców wysiedlanych terenów.

Organ podniósł również, iż badając uprawnienia strony do uzyskania prawa do wnioskowanego świadczenia, ocenił charakter deportacji strony nie w oparciu o kryterium terytorialne (geograficzne), lecz w oparciu o kryterium szczególnej dolegliwości represji. Zdaniem Kierownika badanie przesłanki szczególnej dolegliwości represji winno być oparte na kryteriach zobiektywizowanych, a nie na wyłącznie subiektywnych odczuciach wnioskodawcy. Wnioskodawca przez cały czas pobytu w Kiełczygłowie przebywał wraz z rodziną. Kontakt ten był inny niż w normalnych warunkach życia, jednakże zdaniem organu należało mieć na uwadze, iż w warunkach działań wojennych rodziny często były rozłączane, a dzieci pozbawione opieki rodzicielskiej nawet przez kilka lat. W tej sytuacji bieżący, nawet kilkugodzinny kontakt wnioskodawcy z rodziną, dawał mu poczucie bezpieczeństwa i stałej opieki.

Od decyzji tej skargę do sądu administracyjnego złożył C. D., wnosząc o przyznanie mu przedmiotowego świadczenia pieniężnego. Skarżący wskazał, iż spełnia przesłanki przyznania tego świadczenia, gdyż, jak wynika ze znajdującego się w aktach administracyjnych zaświadczenia Archiwum Państwowego [...], w dniach od 24 do 30 października 1941 r. cała ludność gminy M. w B. została wysiedlona (deportowana) lub wywieziona na roboty przymusowe w inne rejony ówczesnej III Rzeszy, a teren gminy zajęty pod poligon wojskowy. Wywiezienie (deportacja) ludności całej gminy miała charakter represji najgorszej z możliwych, ponieważ odbywała się w trybie administracyjnym i natychmiastowym (pod nadzorem uzbrojonych Niemców) z koniecznością pozostawienia dobytku i skierowania ludności do pracy przymusowej w inne rejony III Rzeszy.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje:

Sąd administracyjny sprawuje kontrolę w zakresie zgodności zaskarżonej decyzji z obowiązującym prawem, do czego uprawniony jest w świetle art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.). Sąd ten nie jest natomiast uprawniony do rozpoznawania merytorycznie wniosku strony rozstrzygniętego przez organ administracji zaskarżoną decyzją. Nawet zatem, gdyby Sąd doszedł do przekonania, że decyzja ta jest prawnie wadliwa, nie mógłby – jak tego domaga się skarżący – przyznać mu wnioskowanego przez niego świadczenia.

Niezależnie od tego wskazać należy, iż zaskarżona decyzja prawa nie narusza, a zatem skargi na tę decyzję nie można uznać za zasadną.

Skarżący wnosił o przyznanie świadczenia pieniężnego, o jakim mowa w przepisach ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.; w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej decyzji), powoływanej w dalszej części uzasadnienia jako: "ustawa".

Zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy świadczenie pieniężne przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie.

W świetle art. 2 ustawy represją w rozumieniu ustawy jest:

1) osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych,

2) deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium:

a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945,

b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.

W wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r., K 49/07 (OTK-A 2009, nr 11, poz. 169) Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że art. 2 pkt 2 ustawy (w brzmieniu obowiązującym w dacie orzekania przez Trybunał) w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał wyjaśnił, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu.

Trybunał wskazał ponadto, iż w języku potocznym "deportacja jest karą polegającą na skierowaniu skazanego do odległej miejscowości na przymusowy pobyt; zesłanie". Innymi słowy pojęcie to oznacza "zesłanie skazanego, zwłaszcza do odległej, izolowanej miejscowości na przymusowy pobyt" (por. Słownik języka polskiego, red. M. Szymczak, Warszawa 1988, t. 1, s. 328, Słownik wyrazów obcych PWN, red. J. Tokarski, Warszawa 1978, s. 145). Pierwotnym celem tak rozumianej deportacji jest wymierzenie sankcji w postaci pozbycia się z danego terytorium osób niepożądanych i ich ukarania przez izolację od dotychczasowego środowiska. Dla określenia sytuacji, w których celem przymusowej zmiany miejsca pobytu jest zmuszenie do wykonywania pracy, stosowane jest raczej określenie "wywiezienie do pracy przymusowej" (mówiąc potocznie: "na roboty").

W omawianym wyżej wyroku Trybunał Konstytucyjny nie kwestionował natomiast zgodności z Konstytucją art. 2 pkt 2 ustawy w zakresie, w jakim przepis ten uzależnia przyznanie świadczenia jedynie osobom, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, wskazano m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), znacznie utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi.

Prawidłowe jest stanowisko Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, że w rozpoznawanej sprawie brak było podstaw do przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia pieniężnego.

W niniejszej sprawie jest bezspornym, że w dniach od 24 do 30 października 1941 r. rodzina skarżącego została wysiedlona z rodzinnej miejscowości K. (gmina M., powiat S., województwo ł.) do odległej o około 37 km miejscowości K. (gmina K., powiat W., województwo ł.).

Z wyjaśnień skarżącego wynika zaś, że wieś, w której zamieszkiwał z rodziną, zamieniona została przez Niemców na poligon wojskowy, a cały dobytek rodziny uległ zniszczeniu. Wysiedlenie trwało do końca okupacji. W tym okresie ojciec zmuszony był do pracy dla Niemców na stacji kolejowej S., koło P., matka zaś zajmowała się wychowaniem dzieci i utrzymaniem przydzielonej im kwatery.

Zdaniem Sądu dokonana przez Kierownika Urzędu ocena materiału dowodowego zgromadzonego w aktach administracyjnych sprawy nie nosi cech dowolności. Nawet nie kwestionując, iż ojciec skarżącego pracował na stacji kolejowej S. w okresie II wojny światowej, to sama ta okoliczność nie świadczy o deportacji rodziny skarżącego do pracy przymusowej. Przede wszystkim zwrócić należy uwagę na okoliczności wysiedlenia skarżącego wraz z jego rodziną, które miało miejsce pod koniec października 1941 r. Bezpośrednim powodem wysiedlenia rodziny skarżącego z rodzinnej miejscowości była chęć pozyskania terenów pod planowaną przez wojska hitlerowskie budowę poligonu wojskowego. Rodzice skarżącego wraz ze skarżącym, będącym w dacie wysiedlenia niemowlęciem, zostali siłą zmuszeni do opuszczenia dotychczasowego miejsca zamieszkania i skierowani do innej miejscowości na terenie dawnego województwa łódzkiego. Matka skarżącego w okresie pobytu w miejscowości K. nie została przez Niemców skierowana do pracy, lecz sprawowała osobistą opiekę nad dziećmi, to jest skarżącym i dwójką urodzonego już w okresie wysiedlenia jego rodzeństwa – B., urodzoną 26 września 1942 r. oraz B., urodzonym 26 maja 1944 r. Jak wyjaśnił na rozprawie skarżący, podejmowała ona jedynie prace dorywcze w celu polepszenia sytuacji bytowej rodziny.

W tych okolicznościach nie można podzielić oceny skarżącego, iż wysiedlenie jego rodziny miało charakter "deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej", a więc "wywiezienia na roboty". Wbrew stanowisku skarżącego, "wysiedlenia" nie można utożsamiać z "deportacją", o jakiej mowa w powołanym przepisie art. 2 pkt 2 ustawy. Przepis ten, jak wskazano wyżej, za represję uzasadniającą przyznanie świadczenia pieniężnego uznaje jedynie "deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej", a więc zaistnienia tej przesłanki konieczne jest stwierdzenia nie tylko przymusowe opuszczenia miejsca zamieszkania (jak to miało miejsce w przypadku skarżącego), ale również bezpośredni związek tej okoliczności ze skierowaniem do pracy przymusowej na rzecz III Rzeszy lub ZSRR.

Prawidłowość stanowiska organu administracji w tym zakresie potwierdza zaświadczenie Dyrektora Archiwum Państwowego [...] z dnia 16 marca 2011 r. (na jakie powoływał się w skardze skarżący), zgodnie z którym w dniach od 24 do 30 października 1941 r. część ludności gminy M. w B. została "wysiedlona do innych powiatów woj. Ł.", zaś pozostała część "została wywieziona na przymusowe roboty do Niemiec" (k. 9 akt adm.). Rodzina skarżącego, jak wynika z jego wyjaśnień, znalazła się wśród tych mieszkańców gminy M., których siłą zmuszono do opuszczenia miejsca zamieszkania. Rodzina skarżącego nie została więc wywieziona na przymusowe roboty do Niemiec.

Okoliczności związane z wysiedleniem rodziny skarżącego zostały przez organ należycie wyjaśnione. Można jedynie zwrócić uwagę, że powołane wyżej zaświadczenie Archiwum Państwowego [...] stanowi dokument urzędowy, któremu przysługuje domniemanie autentyczności i prawdziwości. Dopóki treść dokumentu urzędowego nie zostanie podważona, jest ona wiążąca w obrocie prawnym (domniemanie wiarygodności). Skarżący i jego rodzice nie zostali deportowani do pracy przymusowej do Niemiec, lecz przesiedleni do innych miejscowości województwa łódzkiego.

W świetle powyższych ustaleń trafna była ocena organu, iż podstawą odmowy przyznania skarżącemu świadczenia pieniężnego jest brak spełnienia warunku deportacji do pracy przymusowej.

Nie negując więc, że wskazywane przez skarżącego okoliczności negatywnie odbiły się na warunkach życia i budziły lęk o życie jego oraz rodziny, to nie stanowiły one represji, o których mowa w art. 2 pkt 2 ustawy.

Z tych wszystkich względów, wobec braku podstaw do uwzględnienia skargi, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) skargę oddalił.