Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2523/14
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2016-06-16 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej
Treść wyniku: Uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny
Powołane przepisy: article: art.5 ust.3, art.10 ust.1,
journal: Dz.U. 1961 nr 18 poz 94
law: Ustawa z dnia 12 marca 1958 r. o zasadzie i trybie wywłaszczania nieruchomości - t.j.
article: art.156 § 1 pkt 2
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Pocztarek Sędziowie: Sędzia NSA Bożena Popowska (spr.) Sędzia del. WSA Mirosław Wincenciak Protokolant: st. asystent sędziego Marcin Rączka po rozpoznaniu w dniu 16 czerwca 2016 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej D. C. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 23 kwietnia 2014 r. sygn. akt I SA/Wa 2109/13 w sprawie ze skargi D. C. na decyzję Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia [...] czerwca 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji w sprawie odszkodowania za nieruchomość 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie; 2. zasądza od Ministra Infrastruktury i Budownictwa na rzecz D. C. kwotę 380 (trzysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 23 kwietnia 2014 r., sygn. akt I SA/Wa 2109/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę D. C. na decyzję Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia [...] czerwca 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przytoczył następujące okoliczności faktyczne i prawne sprawy.

Orzeczeniem z dnia [...] października 1963 r. nr [...], Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej Urząd Spraw Wewnętrznych w B. orzekło o wywłaszczeniu za odszkodowaniem części nieruchomości o powierzchni ogólnej 3.05.53 ha, oznaczonej jako działka nr [...] o powierzchni 1,0333 ha, położonej w B. przy ul. G., zapisanej w księdze wieczystej Sądu Powiatowego w B. KW nr [...], wcześniej: B. tom II, wykaz [...], stanowiącej własność K. C. Odszkodowanie ustalono w kwocie 37.198,80 zł. Powyższe rozstrzygnięcie zostało utrzymane w mocy decyzją Komisji Odwoławczej do Spraw Wywłaszczenia przy Ministrze Spraw Wewnętrznych z dnia [...] marca 1964 r. nr [...].

Pismem z dnia 12 listopada 2010 r. D. C. (następca prawny K. C.) wystąpił o stwierdzenie nieważności ww. decyzji Komisji Odwoławczej z dnia [...] marca 1964 r. oraz utrzymanego nią w mocy orzeczenia z dnia [...] października 1963 r.

Decyzją z dnia [...] lipca 2012 r. Minister Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej odmówił stwierdzenia nieważności ww. decyzji wywłaszczeniowych uznając, iż nie są dotknięte żadną z wad wymienionych w art. 156 § 1 K.p.a.; zachowane zostały materialno-prawne przesłanki dopuszczalności wywłaszczenia, a odszkodowanie ustalono zgodnie z przepisami prawa. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z dnia [...] czerwca 2013 r. Minister Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] lipca 2012 r. W uzasadnieniu wskazał, że wywłaszczenia przedmiotowej nieruchomości dokonano na podstawie przepisów ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. z 1961 r. Nr 18, poz. 94), a celem wywłaszczenia było przeznaczenie przedmiotowej nieruchomości pod budowę piekarni i ciastkarni, co zdaniem organu, mieściło się w pojęciu użyteczności publicznej. Cel wywłaszczenia był zgodny z decyzją o lokalizacji szczegółowej nr [...] wydaną przez Prezydium Miejskiej Rady Narodowej w B. Wydział Architektury i Nadzoru Budowlanego w dniu [...] czerwca 1962 r., z której wynika, że przewidywana inwestycja obejmująca budowę piekarni, była ujęta w ówcześnie obowiązującym wieloletnim planie gospodarczym. Nadto - zgodnie z treścią wniosku wywłaszczeniowego B. z dnia 11 czerwca 1963 r. - inwestycja ta ujęta była w planie inwestycyjnym instytucji. Mając powyższe na uwadze organ stwierdził, że spełniona została przesłanka dopuszczalności wywłaszczenia wskazana w art. 3 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. Minister uznał, że w niniejszej sprawie spełniono również, określony w art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r., wymóg przeprowadzenia rokowań odnośnie umownego nabycia nieruchomości, gdyż wnioskodawca złożył stosowną ofertę K. C., co wynika z pisma z dnia 29 maja 1963 r. Do zawarcia umowy jednakże nie doszło, albowiem zgodnie z treścią wniosku wywłaszczeniowego z dnia 11 czerwca 1963 r., rokowania nie doprowadziły do dobrowolnego odstąpienia nieruchomości. Z opisanych względów organ przyjął, że wniosek B. z dnia 11 czerwca 1963 r. o wszczęcie postępowania wywłaszczeniowego przedmiotowej nieruchomości, był uzasadniony. Wniosek ten spełniał wymogi formalne określone w przepisach ustawy. Przytaczając treść art. 21 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. Minister zauważył, że w dniu 24 sierpnia 1963 r. w przedmiotowej sprawie została przeprowadzona rozprawa wywłaszczeniowo-odszkodowawcza. Na rozprawę stawił się pełnomocnik K. C., który ponowił wniosek z dnia 23 sierpnia 1963 r. o przyznanie działki zamiennej oraz wstrzymanie postępowania wywłaszczeniowego w celu dalszych pertraktacji odnośnie dobrowolnej umowy sprzedaży nieruchomości. Jak wskazano w orzeczeniu wywłaszczeniowym z dnia [...] października 1963 r., brak było podstaw prawnych do przyznania nieruchomości zamiennej. W rozprawie wziął udział biegły z listy Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej, który w dniu 18 maja 1963 r. sporządził wycenę przedmiotowej nieruchomości na podstawie art. 8 ust. 6 pkt 3 ustawy z 1958 r. oraz przepisów wykonawczych. Minister podkreślił, że ówcześnie obowiązujące przepisy szczegółowo regulowały zasady przyznawania odszkodowań - ceny gruntów o określonych klasach gleb i rodzaju użytku rolnego, położonych w określonych okręgach gospodarczych i strefach ekonomicznych, miały charakter cen sztywnych.

W skardze do Sądu Wojewódzkiego na decyzję Ministra z dnia [...] czerwca 2013 r. D. C. podniósł, że ustalenia organów zostały dokonane na podstawie jednostronnej oceny materiału dowodowego. Procedury formalnoprawne zostały dochowane jedynie pozornie. Rzeczywiście, decyzja poprzedzona została rokowaniami, przeprowadzono dowód z opinii biegłego oraz odbyła się rozprawa, ale zdaniem strony skarżącej, istotna była atmosfera tych rzekomych negocjacji oraz fakt, że żaden z postulatów wywłaszczonego K. C. nie został wzięty pod uwagę. Skarżący wskazał, że opinia biegłego ustalała wartość nieruchomości na poziomie drastycznie zaniżonym w stosunku do cen wolnorynkowych, nawet kilkunastokrotnie niższym. W jego ocenie, takie stosowanie prawa, jedynie pozornie zachowujące standardy, było typowe dla organów działających w poprzednim systemie prawnym. Powoływanie się zatem na tę procedurę formalnoprawną, która została zastosowana w sprawie wywłaszczenia K. C. z nieruchomości, nie wydaje się stosowne, skoro organy działały wówczas z brakiem poszanowania dla jednostki, jej praw oraz własności.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności Sąd wyjaśnił, że stwierdzenie nieważności ostatecznej decyzji administracyjnej, stanowiące wyjątek od zasady stabilności decyzji, wymaga bezspornego ustalenia, że kontrolowana decyzja dotknięta jest jedną z wad określonych wart. 156 § 1 K.p.a. WSA uznał, że w takim kontekście, Minister Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej prawidłowo dokonał oceny kontrolowanych decyzji stwierdzając, że nie są one dotknięte kwalifikowanymi wadami naruszenia prawa. Sąd wskazał, że wywłaszczenia przedmiotowej nieruchomości dokonano na podstawie przepisów ustawy z dnia 12 marca 1958 r. W jego ocenie, organ wykazał, że wywłaszczenie było dopuszczalne w świetle art. 3 ust. 1 tej ustawy, bowiem nieruchomość była niezbędna na cele użyteczności publicznej. Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w B. dysponowało materiałem dowodowym pozwalającym na ocenę przesłanki niezbędności na cel użyteczności publicznej. Z przedstawionych dokumentów wynika, iż przeprowadzenie postępowania wywłaszczeniowego było niezbędne na cele użyteczności publicznej, stronie przedstawiono ofertę nabycia nieruchomości, która została przyjęta, decyzja wywłaszczeniowa prawidłowo wskazywała podstawę wywłaszczenia, przedmiot wywłaszczenia oraz zakres wywłaszczanych praw, wysokość odszkodowania oraz osobę uprawnioną do jego otrzymania. Decyzja zawierała pouczenie o przysługujących stronie środkach odwoławczych oraz wyczerpujące uzasadnienie. Wypełniało to wymagania określone przepisami ustawy z dnia 12 marca 1958 r., a także zasady i przepisy regulujące postępowanie administracyjne określone w Kodeksie postępowania administracyjnego. Sąd za chybione uznał zarzuty odnośnie braku podstawy wywłaszczenia oraz naruszenia przepisów ustawy wywłaszczeniowej i K.p.a. Nie stwierdził również naruszenia powołanych w skardze przepisów art. 64 ust. 1 Konstytucji RP i art. 7 i 9 k.p.a. Odnośnie zarzutu, że ustalenia organów administracyjnych zostały dokonane na podstawie jednostronnej oceny materiału dowodowego, ponieważ nie uwzględniono żadnego z postulatów wywłaszczonego K. C. i nie zostały one wzięte pod uwagę, uznał, iż mógłby on stanowić uzasadniony zarzut w postępowaniu zwykłym. Natomiast w postępowaniu nadzwyczajnym nie można stwierdzić naruszenia przesłanek ustawowych wymogów wywłaszczenia. Stwierdzenie nieważności decyzji administracyjnej, jako wyjątek od określonej w art. 16 § 1 K.p.a. ogólnej zasady stabilności decyzji administracyjnych, następuje tylko wtedy, gdy bezspornie ustalone zostało istnienie przyczyny nieważności określonej w art. 156 § 1 K.p.a.

Z opisanych wyżej względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako P.p.s.a.).

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiódł D. C. wnosząc o jego uchylenie w całości oraz uchylenie zaskarżonej decyzji, ewentualnie - o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, a także zasądzenie kosztów postępowania za obie instancje. Wobec zaskarżonego orzeczenia sformułowano następujące zarzuty:

I. naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 3 ust. 1 i art. 15 ust. 3 pkt 1 a także niezastosowanie art. 5 ust. 3 i art. 10 ust. 1 oraz art. 22 ust. 1 pkt 1 i 3 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a., poprzez przyjęcie, że wywłaszczenia części nieruchomości poprzednika skarżącego nie dokonano z rażącym naruszeniem prawa, mimo dokonanego w postępowaniu wywłaszczeniowym ustalenia, że nieobjęta wywłaszczeniem część nieruchomości nie będzie mogła być użytkowana racjonalnie jako gospodarstwo rolne, a także mimo braku przesłanek wywłaszczenia i mimo nieprzyznania nieruchomości zamiennej, dodatkowo przy wadliwości i niekompletności samej treści orzeczenia wywłaszczeniowego,

I. naruszenie przepisów postępowania, tj.

a) art. 141 § 4 P.p.s.a. przez niewyjaśnienie nieuwzględnienia zarzutów skargi dotyczących objęcia wywłaszczeniem jedynie części działki i nieprzyznania nieruchomości zamiennej, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, albowiem gdyby Sąd rozważył te zarzuty (a brak ustosunkowania się do nich w uzasadnieniu wskazuje, że tego zaniechał), uwzględniłby skargę na podstawie rażącego naruszenia art. 5 ust. 3 i art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r.,

b) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a polegające na niestwierdzeniu przez Sąd I instancji naruszenia przez organ nadzoru art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. mimo rażących naruszeń wskazanych wcześniej przepisów ustawy z dnia 12 marca 1958 r., co miało istotny wpływ na wynik sprawy, skutkując oddaleniem skargi zamiast uchyleniem zaskarżonej decyzji.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że wywłaszczenia dokonano na wniosek B. z dnia 11 czerwca 1963 r. Wniosek ten dotyczył jedynie części nieruchomości stanowiącej gospodarstwo rolne, to jest części z ponad 3 ha areału, który zgodnie opisem elaboratu szacunkowego 23 maja 1963 r. w części obsiany był mieszanką strączkową, a w części wykorzystywany jako pastwisko. W toku postępowania wywłaszczeniowego zgłoszono wniosek o objęcie wywłaszczeniem całej nieruchomości. W piśmie z 23 sierpnia 1963 r. podniesiono, że K. C. prowadzi gospodarstwo rolne, w ramach którego utrzymuje żywy inwentarz, którego po wywłaszczeniach pozostawiających mu ok. 1,00 ha areału, nie będzie w stanie wyżywić. Tak pozostawiony obszar nie będzie nadawać się do racjonalnej gospodarki rolnej. Wniosek o przejęcie całej nieruchomości K. C., a w konsekwencji i przyznanie nieruchomości zamiennej, podtrzymano na rozprawie w dniu 24 sierpnia 1963 r. Wobec tego wniosku, organ zobowiązał na tejże rozprawie (vide protokół w aktach sprawy) inwestora do przedłożenia oświadczenia Prezydium P.R.N. Wydziału Rolnictwa i Leśnictwa w B., czy pozostała we władaniu K. C. część gruntu będzie mogła spełniać w dalszym ciągu charakter gospodarstwa rolnego i zapewni mu egzystencję. Pismem z 9 września 1963 r. B. podtrzymały wniosek o "wywłaszczenie tylko części nieruchomości, stanowiącej gospodarstwo rolne", stwierdzając, że "właściciel gospodarstwa zatrzymuje pozostałą nieruchomość wraz z budynkiem mieszkalnym i zabudowaniami gospodarczymi". Następnie inwestor złożył do akt pismo Wydziału Rolnictwa i Leśnictwa Prezydium P.R.N. z 25 września 1963 r., zgodnie z treścią którego: "Po odłączeniu obszaru 1,0333 ha zgodnie z planem zagospodarowania przestrzennego wyjaśnia się, że nieruchomość ta nie spełnia i w dalszym ciągu nie będzie spełniać charakteru rolnego". Wcześniej zaś stwierdzono, że nawet cała nieruchomość o powierzchni 3,0533 ha jest nieruchomością rolną poniżej minimalnych norm obszarowych. Mimo to dokonano wywłaszczenia tylko części nieruchomości, co oczywiście skutkowało nieprzyznaniem nieruchomości zamiennej. Organ uznał, że brak jest podstaw dla przydzielenia nieruchomości zamiennej. W sprawie nie ma zastosowania art. 10 ust. 1 ustawy, skoro grunt o pow. 3,0533 ha i tak stanowi nieruchomość rolną poniżej minimalnych norm obszarowych. W ocenie skarżącego kasacyjnie, skoro K. C. użytkował wywłaszczaną nieruchomość jako nieruchomość rolną na cele prowadzonego gospodarstwa rolnego, obligowało to organ do objęcia wywłaszczeniem całej nieruchomości i koniecznością przyznania nieruchomości zamiennej. Wynikało to wprost z wyraźnej regulacji art. 5 ust. 3 i art. 10 ust. 1 uwn. Odmowa uwzględnienia żądania objęcia wywłaszczeniem całej nieruchomości musi być zatem kwalifikowana jako rażące naruszenie tych przepisów, w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. Zdaniem skarżącego, nie zmienia tego ocena organu, jakoby i przed wywłaszczeniem nieruchomość nie była zdatna do spełniania funkcji gospodarstwa rolnego z uwagi na to, że areał 3,0533 ha był poniżej minimalnych norm obszarowych. Po pierwsze, ani hipoteza art. 5 ust. 3 ani art. 10 ust. 1 ustawy, w żaden sposób nie nawiązuje do norm obszarowych, a wyłącznie do faktycznego dotychczasowego sposobu użytkowania nieruchomości. Po wtóre, celem tzw. norm obszarowych nie było definiowanie gospodarstw rolnych, ani jakakolwiek reglamentacja prowadzenia takich gospodarstw. Był to wyłącznie instrument polityki kształtowania struktury obszarowej gospodarstw uznawanej za właściwą przez socjalistyczne państwo. Przy czym, normy obszarowe były zróżnicowane, w zależności od regionu, co jedynie potwierdzać mogłoby, że nawet sięganie do owych norm obszarowych, nie dawało podstaw dla twierdzenia, że nieruchomość o powierzchni przenoszącej 3 ha, nie mogła spełniać funkcji gospodarstwa rolnego. Ówczesna rzeczywistość była zupełnie inna, i takie gospodarstwa funkcjonowały dość powszechnie. Zresztą, istotny pozostaje sam stan faktyczny, to jest czy nieruchomość przed wywłaszczeniem była faktycznie wykorzystywana rolniczo, czy nie. To, czy było to zgodne z polityką rolną Państwa nie ma i nie miało żadnego znaczenia z punktu widzenia hipotezy art. 5 ust. 3 i art. 10 ust. 1 ustawy.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną uczestnik postępowania A. Sp. z o.o. z siedzibą w B. wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej oraz zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym. Spółka w całości poparła argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej (art. 183 § 1 P.p.s.a.), z urzędu zaś bierze pod rozwagę jedynie nieważność postępowania, co oznacza związanie przytoczonymi w skardze kasacyjnej podstawami, ogólnie określonymi w art. 174 P.p.s.a. Podstawy te determinują kierunek postępowania Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Przedmiotem kontroli WSA w Warszawie była decyzja Ministra Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej z dnia [...] czerwca 2013 r. utrzymująca w mocy decyzję tego organu z dnia [...] lipca 2012 r. odmawiającą stwierdzenia nieważności decyzji Komisji Odwoławczej do Spraw Wywłaszczenia przy Ministrze Spraw Wewnętrznych z dnia [...] marca 1964 r. nr [...], utrzymującej w mocy orzeczenie Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej Urząd Spraw Wewnętrznych w B. z dnia [...] października 1963 r. nr [...] o wywłaszczeniu za odszkodowaniem nieruchomości położonej w B. przy ul. G., oznaczonej jako działka nr [...] o powierzchni 1,0333 ha, stanowiącej własność K. C. i ustaleniu odszkodowania w kwocie 37.198,80 zł. Celem wywłaszczenia tej nieruchomości była budowa nowej piekarni i ciastkarni.

W skardze kasacyjnej zarzucono Sądowi I instancji naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. z 1961 r. Nr 18, poz. 94, dalej też jako ustawa z 1958 r.) oraz art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a., a także naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Istota zarzutów sformułowanych w ramach obu podstaw kasacji dotyczy tego, czy w sprawie o wywłaszczenie nieruchomości w B. przy ul. G., oznaczonej jako działka nr [...] o powierzchni 1,0333 ha, należącej do K. C., spełnione zostały wymogi odjęcia własności unormowane w art. 5 ust. 3 oraz w art. 10 ust. 1 ustawy z 1958 r. W każdym z tych przepisów określono inną okoliczność, którą organ orzekający o wywłaszczeniu winien obligatoryjnie wziąć pod uwagę. Według skarżącego kasacyjnie, wymogi te nie zostały spełnione, co stanowi kwalifikowaną wadę orzeczeń dotyczących wywłaszczenia spornej nieruchomości, czego nie dopatrzył się organ nadzoru, ani Sąd I instancji.

W pierwszej kolejności celowym jest ustosunkowanie się do zarzutu naruszenia art. 5 ust. 3 ustawy z 1958 r. w kontekście standardów rażącego naruszenia prawa, o jakim mowa w art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. Należy zgodzić się ze skarżącym kasacyjnie, że organy orzekające o wywłaszczeniu w niniejszej sprawie błędnie zinterpretowały normę zawartą w art. 5 ust. 3 ustawy z 1958 r., i w konsekwencji jej nie zastosowały, nie wyjaśniając rzetelnie powodów, dla których uznały, że w sprawie nie zachodzi przesłanka określona w w/w przepisie. Wady tej nie zauważył organ nadzoru, ani Sąd.

W myśl art. 5 ust. 3 ustawy z 1958 r.: "Wywłaszczenie powinno na żądanie właściciela objąć całą nieruchomość, jeżeli w wyniku wywłaszczenia części pozostała dla właściciela część nie nadawałaby się do racjonalnego użytkowania przez niego na cele dotychczasowe." Wyjaśnienia w postępowaniu dowodowym wymagała zatem okoliczność, czy pozostała nieruchomość po wywłaszczeniu części, nadawałaby się do racjonalnego użytkowania przez właściciela na cele dotychczasowe. Uwzględnić przy tym trzeba, że w sprawie bezsporne jest, iż wywłaszczona nieruchomość stanowiła I klasy użytki rolne (tak w orzeczeniu o wywłaszczeniu z dnia [...] października 1963 r.). Dodać należy, że właściciel nieruchomości, po odjęciu pierwszej części nieruchomości o całkowitej powierzchni 3,0533 ha (wywłaszczenie w tym zakresie było przedmiotem oceny przez WSA w Warszawie w wyroku z dnia 12 listopada 2014 r,, sygn. akt I SA/Wa 2099/14, ocenionym przez NSA w wyroku z dnia 16 czerwca 2016 r., sygn. akt I OSK 1152/15, CBOSA), występował o przejęcie całości, m. in. w odwołaniu od orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej Urzędu Spraw Wewnętrznych w B. z dnia [...] października 1963 r. nr [...]. Skarżący wskazywał, że pomniejszenie nieruchomości z przeszło 3 ha do 1,12 ha powoduje, iż "pozostała część nie może stanowić minimum utrzymania dla skarżącego się jak i dla jego rodziny", a więc nie można go traktować "jako rolnika, którego praca na roli ma stanowić wystarczające utrzymanie". Zatem skarżący jednoznacznie wypowiedział się co do dotychczasowego użytkowania całej nieruchomości – na cele rolnicze, oraz co do braku możliwości dalszego użytkowania w ten sam sposób pozostałej, po wywłaszczeniu części, nieruchomości.

Tymczasem, organ orzekający o wywłaszczeniu części nieruchomości nie określił wprost, jak K. C. wykorzystywał nieruchomość przed wywłaszczeniem. Tym samym nie mógł odpowiedzialnie ustalić, czy po wywłaszczeniu części – pozostała część nieruchomości nadawałby się do "racjonalnego użytkowania na cele dotychczasowe", jak wymagała norma zawarta w art. 5 ust. 3 ustawy z 1958 r.

Uzasadniając wywłaszczenie części nieruchomości organ powołał się na pismo Wydziału Rolnictwa i Leśnictwa Prezydium P.R.N. z dnia 25 września 1963 r., w którym stwierdzono, że cała nieruchomość o powierzchni 3,0533 ha jest nieruchomością rolną poniżej minimalnych norm obszarowych, a także, że po odłączeniu obszaru 1,0333 ha nieruchomość "w dalszym ciągu nie będzie spełniać charakteru rolnego". Powyższą argumentację zaakceptował organ nadzoru oraz Sąd I instancji. Ani organ wywłaszczający ani organ nadzoru i Sąd nie odnieśli tych stwierdzeń do przesłanki określonej w art. 5 ust. 3 ustawy z 1958 r., warunkującej wywłaszczenie części nieruchomości. Naczelny Sąd Administracyjny nie widzi związku między wyjaśnieniem powodów wywłaszczenia spornej nieruchomości, tj. części nieruchomości o całkowitej powierzchni 3,0533 ha, a ustawową przesłanką określoną w art. 5 ust. 3 ustawy z 1958 r., Tym bardziej że - jak trafnie wyjaśniono w skardze kasacyjnej - hipoteza art. 5 ust. 3 ustawy z 1958 r. w żaden sposób nie nawiązuje do norm obszarowych, a wyłącznie do faktycznego dotychczasowego sposobu użytkowania nieruchomości. Zgodzić się również należy ze stanowiskiem skarżącego kasacyjnie, iż celem tzw. norm obszarowych nie było definiowanie gospodarstw rolnych, ani jakakolwiek reglamentacja prowadzenia takich gospodarstw. Ówcześnie obowiązujące przepisy nie określały, czym jest gospodarstwo rolne, w tym, jakie powinno mieć rozmiary.

Uwzględniając powyższe, stwierdzić należy, że w postępowaniu o wywłaszczenie spornej nieruchomości nie zbadano, czy możliwe było dokonanie wywłaszczenia części nieruchomości, należącej do K. C.. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, poza stwierdzeniem dopuszczalności (niezbędności) wywłaszczenia na podstawie art. 3 ust. 1 ustawy z 1958 r., ustalenie - w przypadku zamiaru wywłaszczenia części nieruchomości – czy spełniona jest przesłanka określona w art. 5 ust. 3 w/w ustawy, stanowi kolejny, obligatoryjny element postępowania wywłaszczeniowego. Wymieniony przepis stanowi bowiem o bezwzględnym warunku prawidłowego wywłaszczenia części nieruchomości. Pogląd ten znajduje odzwierciedlenie także w orzecznictwie sądów administracyjnych (por. wyroki NSA: z dnia 17 marca 1986 r, sygn.. akt I SA W-wa 1455/85, GAP.1986/3.44; z dnia 18 listopada 1982 r., sygn.. akt I SA W-wa 982/82, ONSA 1982/2/108; z dnia 14 stycznia 1982 r., sygn. akt SA 748/80 W-wa, ONSA 1981/1/5). W niniejszej sprawie wymóg spełnienia przesłanki wywłaszczenia części nieruchomości nie został spełniony. Zatem, trafny jest zarzut skargi kasacyjnej naruszenia przez organ wywłaszczający art. 5 ust. 3 ustawy z 1958 r. przez błędną jego wykładnię i niezastosowanie. Organ nadzoru do takiego wniosku jednak nie doszedł. Tym samym, nie oceniał orzeczenia w/s wywłaszczenia spornej nieruchomości pod kątem rażącego naruszenia prawa, co umknęło też uwadze Sądu I instancji. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w przypadku rozstrzygania o wywłaszczeniu części nieruchomości, pominięcie ustaleń w zakresie przesłanki określonej w art. 5 ust. 3 ustawy z 1958 r. stanowi rażące naruszenie prawa, a więc kwalifikowane, tj. o szczególnie dużym ciężarze gatunkowym, niebudzącym wątpliwości, czyli takim, które stanowi zaprzeczenie stanu prawnego istotnego z punktu widzenia danego rozstrzygnięcia. Jak stwierdził NSA m. in. w uzasadnieniu wyroku z dnia 25 listopada 2008 r., sygn. akt I OSK 1710/07 (CBOSA), cechą rażącego naruszenia prawa jest to, że treść decyzji pozostaje w wyraźnej sprzeczności z treścią przepisu przez ich proste zestawienie ze sobą; charakter tego naruszenia powoduje, ze iż owa decyzja nie może być akceptowana jako akt wydany przez organ praworządnego państwa.

Uwzględniając powyższe stwierdzić należy, że w niniejszej sprawie zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit a P.p.s.a. w związku z art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. w związku z art. 5 ust 3 ustawy z 1958 r. odniósł zamierzony skutek.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 10 ust. 1 ustawy z 1958 r., uwzględnić trzeba nadmienioną już okoliczność, że wywłaszczenie nieruchomości oznaczonej jako działka nr [...] o powierzchni 1,0333 ha, położonej w B. przy ul. G., nie było pierwszym wywłaszczeniem dokonanym na nieruchomości K. C. o ogólnej powierzchni 3.05.53 ha, a drugim. Pierwsze wywłaszczenie dotyczyło części nieruchomości oznaczonej jako działki [...] o pow. 0,8310 ha, a celem wywłaszczenia była budowa Technikum Ekonomicznego w B. i poszerzenie ulicy. Wyjaśnienia w tym zakresie przedstawione zostały w skardze kasacyjnej od wyroku WSA w Warszawie z dnia 12 listopada 2014 r., sygn. akt I SA/Wa 2099/14; w sprawie tej zapadł wyrok NSA w dniu 14 czerwca 2016 r., sygn. akt I OSK 1152/15.

W niniejszej sprawie skarżący kasacyjnie zarzucił, że orzekając o wywłaszczeniu spornej nieruchomości i ustaleniu odszkodowania za jej przejęcie, nie dostarczono mu, zamiast odszkodowania pieniężnego, nieruchomości zamiennej, co przewiduje norma zawarta w art. 10 ust. 1 zastosowanej ustawy.

Organ wywłaszczający jednoznacznie stwierdził, że w tej sprawie nie zachodzi przypadek, o którym mowa w art. 10 ust. 1 ustawy z 1958 r., bowiem - jak wynika z pisma Wydziału Rolnictwa i Leśnictwa Prezydium P.R.N. z dnia 25 września 1963 r., "cała nieruchomość o powierzchni 3,0533 ha jest nieruchomością rolną poniżej minimalnych norm obszarowych." Powyższe wyjaśnienie zaakceptował organ nadzoru. Stwierdzenie organu wywłaszczeniowego nie może jednak stanowić wyjaśnienia dla niezastosowania art. 10 ust. 3 ustawy z 1958 r., gdyż posługuje się odmienną terminologią (wykorzystującą kryterium norm obszarowych), aniżeli w/w przepis (posługujący się kategorią "gospodarstwa rolnego"). W konsekwencji, organ wywłaszczeniowy nie wskazał, czy powodem "niedostarczenia" K. C. nieruchomości zamiennej jest to, że nieruchomość wywłaszczana nie stanowi "gospodarstwa rolnego", czy to, że "nie ma możliwości" dostarczenia nieruchomości zamiennej. Nadto, nie wiadomo też, czy organ miał na myśli całą nieruchomość, tj. o powierzchni 3,0533 ha, czy nieruchomość wywłaszczoną w tym postępowaniu, tj. oznaczoną jako działka nr [...] o powierzchni 1,0333 ha. Tych niedopowiedzeń, istotnych dla oceny niezastosowania rozwiązania przewidzianego w art. 10 ust. 1 ustawy z 1958 r., nie dopatrzył się organ nadzoru, co powoduje, że zarzut naruszenia w/w przepisu jest usprawiedliwiony. W związku z tym, że WSA w Warszawie także nie zauważył powyższych uchybień, zarzut naruszenia przez Sąd art. 145 § 1 pkt 1 lit a P.p.s.a. jest usprawiedliwiony. Dodać należy, że na skutek pominięcia podniesionych przez orzekający skład Naczelny Sąd Administarcyjny aspektów rozpatrzenia możliwości zastosowania w sprawie art. 10 ust. 1 ustawy, ani organ nadzoru ani Sąd nie ocenili orzeczenia dot. wywłaszczenia spornej nieruchomości pod kątem rażącego naruszenia prawa.

Jeśli chodzi o zarzut naruszenia art. 3 ust. 1 oraz art. 15 ust. 3 ustawy z 1958 r. poprzez ich nieprawidłowe zastosowanie a także niezastosowanie art. 22 ust. 1 pkt 1 ustawy, w związku z art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a., to stwierdzić należy, że skarżący kasacyjnie nie wykazał, iż wskazane wady mają charakter kwalifikowany.

Odnosząc się do zarzutu narusz. art. 141 § 4 P.p.s.a., podzielić należy pogląd skarżącego kasacyjnie, że WSA w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku nie wyjaśnił wyczerpująco podstawy prawnej rozstrzygnięcia, a także nie odniósł się do zarzutów skargi, zwłaszcza dotyczących kwestii nieobjęcia wywłaszczeniem całej działki. Zarzut ten zatem uznać należy za trafny.

Rozpoznając skargę ponownie, Sąd I instancji weźmie pod uwagę powyższe rozważania i opinie. Oceniając niezastosowanie przez organ wywłaszczeniowy art. 10 ust. 1 ustawy z 1958 r., Sąd uwzględni dorobek orzecznictwa na tle tego przepisu. Na uwagę zwraca zwłaszcza teza sformułowana w wyroku NSA z 27 kwietnia 1983 r., sygn. akt I SA/Kr 146/83 (ONSA 1983/1/26): "Wywłaszczenie części gospodarstwa rolnego nie wyłącza możliwości przyznania rolnikowi działki zamiennej zgodnie z ar. 10 nawet wówczas, gdy brak jest przesłanek do wywłaszczenia całego gospodarstwa w myśl art. 5 ust. 3 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64 z późn. zm.)".

Z opisanych wyżej względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 P.p.s.a.