Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 1827/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2022-09-05 00:00:00+02:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6291 Nacjonalizacja przemysłu
Hasła tematyczne: Przejęcie mienia
Skarżony organ: Minister Rozwoju, Pracy i Technologii
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 151
journal: Dz.U. 2022 poz 329
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi  - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Przemysław Żmich (spr.) sędzia WSA Łukasz Trochym asesor WSA Anna Fyda – Kawula po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 5 września 2022 r. sprawy ze skargi Zakładów [...] S. A. w W. na decyzję Ministra Rozwoju, Pracy i Technologii z dnia 15 czerwca 2021 r. nr DP-III.025.1.41.2019; DP-III.025.19-19/JP/21 w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji oddala skargę.


UZASADNIENIE

Minister Rozwoju, Pracy i Technologii, po rozpoznaniu wniosku spółki - Zakłady [...] Spółka Akcyjna z siedzibą w W. o ponowne rozpatrzenie sprawy, decyzją z 15 czerwca 2021 r. nr DP-III.025.1.41.2019 DP-III.025.19-19/JP/21 utrzymał w mocy decyzję Ministra Przedsiębiorczości i Technologii z 29 kwietnia 2019 r. nr DP-lII.025.1.48.2018.RK, DP-Ill-025-25-16-RK/19/JW.

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy.

Wnioskiem z 21 lipca 2016 r. spółka - Zakłady [...] Spółka Akcyjna z siedzibą w W., działając na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 kpa, wystąpiła do Ministra Rozwoju o stwierdzenie nieważności orzeczenia nr 16 Ministra Przemysłu i Handlu z 3 grudnia 1947 r. o przejściu przedsiębiorstw na własność Państwa, w części dotyczącej przedsiębiorstwa pn. Zakłady [...] S.A. – L., jako wydanego z rażącym naruszeniem prawa, to jest art. 2 ust. 1 lit. e ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz.U. Nr 3 poz. 17) – dalej zwanej "ustawą" oraz § 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 11 kwietnia 1946 r. o określeniu osób, których przedsiębiorstwa przechodzą na własność państwa (Dz.U. Nr 117 poz. 115) – dalej zwanego "rozporządzeniem" poprzez sprzeczne z rzeczywistym stanem faktycznym przyjęcie, że spełnione są kryteria wymienione w art. 2 ust. 1 i § 4 rozporządzenia, pomimo braku stwierdzenia tej okoliczności stosownym postanowieniem właściwego Sądu Okręgowego wydanego w trybie § 9-14 rozporządzenia, 2) § 37 ust. 1 lit. b rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz.U. Nr 16, poz. 62) – dalej zwanego "rozporządzeniem wykonawczym" poprzez brak ogłoszenia w Wojewódzkim Dzienniku Urzędowym o terminie posiedzenia wyznaczonego w celu rozpatrzenia zarzutów w sytuacji, gdy nieznane było miejsce zamieszkania właściciela przedsiębiorstwa, a w jego imieniu nie występowały osoby wymienione w § 79 tego rozporządzenia.

Minister Przedsiębiorczości i Technologii decyzją z 29 kwietnia 2019 r. nie stwierdził nieważności orzeczenia nr 16 Ministra Przemysłu i Handlu z 3 grudnia 1947 r. o przejściu przedsiębiorstw na własność Państwa, w części dotyczącej przedsiębiorstwa: Zakłady [...] Spółka Akcyjna – L. Minister ustalił na podstawie m.in. dokumentacji pozyskanej z Archiwum Akt Nowych w W., Archiwum Państwowego w L., Instytutu Pamięci Narodowej w W. oraz Sądu Rejonowego dla [...] w [...], że [...] marca 1922 r., na mocy aktu notarialnego zaznanego przed notariuszem K. R., zawiązana została przez E. E. i K. S. spółka akcyjna pod firmą "Fabryka [...] Spółka Akcyjna, wpisana [...] marca 1922 r. do rejestru handlowego Sądu, działu B pod nr [...], dalej - nr [...]. Postanowieniem z [...] maja 1929 r. zmieniono pierwotne brzmienie firmy spółki na "Fabryka [...] Spółka Akcyjna w L., a następnie w 1934 r. na "Zakłady [...] Spółka Akcyjna w L. Członkami zarządu przedmiotowej spółki byli: E. E., J. S., L. S., J. N. (załącznik do aktu notarialnego z [...] października 1930 r. nr [...], odpis aktu notarialnego z [...] kwietnia 1932 r. Rep. nr [...]; postanowienie Sądu Okręgowego w L. z [...] maja 1937 r.; odpis z rejestru handlowego RHB nr [...].

W celu wykazania interesu prawnego wnioskodawczyni załączyła do wniosku odpis z Krajowego Rejestru Sądowego nr [...], w którym ujawniono dane o wcześniejszej rejestracji w RHB [...] Sąd Rejonowy dla [...] w l. i następujący skład zarządu: W. B., A. B.

Nieruchomość, na której funkcjonowała przedmiotowe przedsiębiorstwo, położona w L. przy ul. [...] Nr [...], oznaczona numerem hipotecznym [...], stanowiła własność ww. spółki akcyjnej. W trakcie ll Wojny Światowej ww. przedsiębiorstwo funkcjonowało pod nazwą I. A.G. in L. (odpis z rejestru handlowego RHB nr [...], protokół zdawczo-odbiorczy z [...] września 1950 r.). W 1941 r. akcjonariuszami ww. spółki akcyjnej byli: J. (G.) S., L. S., L. S., H. S., M. G. - spadkobierczyni E. E. (raport adw. A. P. - kuratora spółki Zakłady [...] Spółka Akcyjna w L. za okres 2 lutego 2011-31 grudnia 2012 oraz E. E. - druga ze spadkobierczyń E. E. (pismo Centralnego Zarządu Przemysłu [...] z [...] października 1947 r., skierowane do Głównej Komisji ds. Upaństwowienia Przedsiębiorstw, protokół zdawczo-odbiorczy z [...] września 1950 r.).

W stosunku do J. N., z uwagi na okoliczność braku możliwości jednoznacznego ustalenia tożsamości, brak jest potwierdzenia, czy nadesłane z Instytutu Pamięci Narodowej karty ewidencyjne z kartoteki dotyczącej narodowości i obywatelstwa na nazwisko "J. N." odnoszą się do ww. członka zarządu.

Z akt sprawy wynika, że pozostali ww. członkowie zarządu spółki – J. S. i L. S. - mieli status volksdeutsch'a kategorii ll niemieckiej listy narodowościowej. Zakwalifikowani do I i ll grupy niemieckiej listy narodowościowej posiadali obywatelstwo Rzeszy Niemieckiej. Po zakończeniu ll Wojny Światowej część maszyn została wywieziona przez J. S. z L. do W. i uruchomiona w strefie brytyjskiej.

Mocą zarządzenia Ministra Przemysłu z 30 listopada 1946 r., wydanego na podstawie § 30 rozporządzenia wykonawczego i zarządzeń Przewodniczącego Głównej Komisji do spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw z 30 października 1946 r. i z 6 listopada 1946 r. o wyłączeniu przedsiębiorstw spod właściwości Wojewódzkich Komisji do spraw upaństwowienia Przedsiębiorstw - przedsiębiorstwo Zakłady [...] Sp. Akc. – L. zostalo umieszczone w 5 wykazie przedsiębiorstw przechodzących na własność Państwa na zasadzie art. 2 ustawy. W wykazie tym, w rubryce "przedmiot" wskazano: wyrób [...]. Zarządzenie z [...] listopada 1946 r. wraz z wykazem zostało ogłoszone w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej Monitor Polski nr [...] z [...] grudnia 1946 r. pod poz. [...].

[...] stycznia 1947 r. Ambasada Brytyjska wniosła zarzuty do Głównej Komisji do spraw Upaństwowienia Przedsiębiorstw w W., że ww. przedsiębiorstwo winno przechodzić na własność Państwa z art. 3, nie zaś z art. 2 ustawy lub też że dane przedsiębiorstwo nie podlega przejęciu na własność Państwa na podstawie ustawy.

W związku z powyższymi zarzutami, jak wskazuje protokół jawnego posiedzenia Głównej Komisji z [...] lipca 1947 r., postanowiono m.in.: 1) zakreślić Ambasadzie Brytyjskiej 4-tygodniowy termin do sprecyzowania zarzutów oraz dalszy termin do dnia 15 września 1947 r. do przedstawienia dowodów uzasadniających prawa i roszczenia; 2) zakreślić Zjednoczeniu Przemysłu [...] w L. termin 2-tygodniowy do przedłożenia wykazu akcjonariuszy i członków zarządu przedsiębiorstwa Zakłady [...] Sp. Akc. – L. oraz ich obywatelstwa w okresie między 1 stycznia 1939 r., a 5 lutego 1946 r.; 3) zwrócić się do Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w L. o stwierdzenie, czy osoby wchodzące w skład akcjonariuszy i zarządu tego przedsiębiorstwa były wpisane na I lub ll grupę niemieckiej volkslisty i czy obecnie znajdują się na terenie państwa polskiego.

Następnie postanowieniem z 5 listopada 1947 r. Główna Komisja postanowiła przedstawić Ministrowi Przemysłu i Handlu wniosek o wydanie orzeczenia o przejściu na własność Państwa, na podstawie art. 2 ustawy, przedsiębiorstwa pn. Zakłady Przemysłowe [...] Sp. Akc. - L. W uzasadnieniu przedmiotowego postanowienia wskazano, że strona wnosząca zarzuty nie przedstawiła żadnych dowodów określonych w postanowieniu Głównej Komisji 28 lipca 1947 r.

W następstwie powyższego 3 grudnia 1947 r. Minister Przemysłu i Handlu, na podstawie art. 2 ust. 7 i art. 6 ust. 1 ustawy oraz § 65 ust. 1 pkt a rozporządzenia wykonawczego, wydał orzeczenie nr 16 w sprawie przejęcia przedsiębiorstw na własność Państwa, w części dotyczącej przedsiębiorstwa pn. Zakłady Przemysłowe [...] Sp. Akc. – L. (Monitor Polski Nr [...] z [...] stycznia 1948 r., poz. [...]). Przedmiotowe orzeczenie, wobec zawartego w ustępie trzecim zapisu, że "Przedsiębiorstwa firm wymienionych w załączniku przechodzą na własność Państwa za odszkodowaniem" zostało 3 grudnia 1947 r. przez Ministra Przemysłu i Handlu sprostowane stwierdzeniem, że "Przedsiębiorstwa firm wymienionych w załączniku przechodzą na własność Państwa bez odszkodowania". Ww. sprostowanie ukazało się w Monitorze Polskim Nr [...] z [...] kwietnia 1948 r.

Składniki majątkowe przedmiotowego przedsiębiorstwa zostały ujęte w protokole zdawczo-odbiorczym z [...] września 1950 r. Ogłoszenie o terminie sporządzenia ww. protokołu zdawczo-odbiorczego zostało opublikowane w Dzienniku Urzędowym Prezydium Rady Narodowej m. [...] z [...] sierpnia 1950 r. Nr [...], poz. [...].

Minister Przemysłu Lekkiego orzeczeniem z 20 listopada 1953 r. nr GM.Pr.60-1054, wydanym w porozumieniu z Przewodniczącym Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego, działając na podstawie § 75a rozporządzenia wykonawczego, zatwierdził protokół zdawczo-odbiorczy z [...] września 1950 r. ustalając, że wszystkie składniki w nim ujęte stanowią część składową tego przedsiębiorstwa i przechodzą na własność Państwa.

Zakłady Przemysłowe [...] Spółka Akcyjna złożyły wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy zakończonej ww. decyzją. We wniosku zaskarżonej decyzji zarzuciły naruszenie: 1) art. 2 ustawy oraz § 4 rozporządzenia poprzez sprzeczne z rzeczywistym stanem faktycznym przyjęcie, że spełnione są kryteria wymienione w art. 2 ust 1 i § 4 rozporządzenia, pomimo braku stwierdzenia tej okoliczności stosownym postanowieniem właściwego Sądu Okręgowego wydanego w trybie § 9-14 rozporządzenia oraz błędne ustalenie, że spółka będąca Wnioskodawcą była podmiotem kontrolowanym przez obywateli niemieckich lub zbiegłych do nieprzyjaciela, 2) art. 7, art. 77, art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego, polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego. Skarżąca Spółka w uzasadnieniu tego wniosku wskazała w szczególności, że: 1) w treści orzeczenia nr 16 Ministra Przemysłu i Handlu z 3 grudnia 1947 nie powołano się na konkretną literę art. 2 ust. 1 ustawy, na podstawie którego to zapisu miało dojść do nacjonalizacji przedsiębiorstwa, 2) organ przyjął, że przejęcie przedsiębiorstwa nastąpiło na podstawie art. 2 ust. 1 lit. d ustawy, podczas gdy - zdaniem wnioskodawcy - był to lit. e ustawy. Powyższe organ oparł na stwierdzeniu, że akcjonariusze Spółki, tj.: G. S., L. S., H. S., E. E., K. S. i L. S. byli wpisani do I lub ll grupy niemieckiej volkslisty. W ocenie skarżącej powyższe ustalenia zostały oparte bez dogłębnego zbadania sprawy i należytej weryfikacji zebranego w sprawie materiału dowodowego. Spółka wskazała, że E. E. nie był akcjonariuszem Spółki. Jedyną spadkobierczynią ustawową E. E. - posiadającego największy kontrolny pakiet udziałów w Spółce była M. G. W ocenie skarżącej, z uwagi na strukturę akcjonariatu Spółki i postanowienia statutu, pakiet akcji posiadany przez M. G. dawał jej decydujący wpływ na wybór zarządu Spółki, a przez to faktyczną kontrolę nad Spółką, 3) w aktach brak jest również dowodu na fakt wpisania akcjonariuszy: G. S., L. S., H. S., K. S. i L. S. na volkslistę. Strona podkreśliła, że w różnych dokumentach pojawiają się odmienne informacje odnośnie wspólników i członków zarządu Spółki. W niektórych wskazano, że wszyscy byli wpisani na volkslistę w kategorii I, w innych wskazano, że część była wpisana w kategorii ll, a w kolejnych wskazywano, że M. G. nie była notowana na liście. Podważa to niewątpliwe wiarygodność tych dokumentów i informacji w nich zawartych, 4) sprawa powinna być rozpoznana przez pryzmat art. 2 ust. 1 lit. e ustawy, 5) z przepisów rozporządzenia wynika, że do stwierdzenia, że zaistniała przesłanka z art. 2 ust. 1 lit. e ustawy konieczne było wcześniejsze uznanie prawomocnym orzeczeniem sądu, że dana osoba zbiegła do nieprzyjaciela. Mogło to być orzeczenie sądu wydane w postępowaniu karnym lub w trybie przewidzianym w rozporządzeniu. Ustalenia Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego mogły jedynie stanowić dowód w postępowaniu sądowym, a nie podstawę do wydania decyzji o przejęciu przedsiębiorstwa na własność państwa, z uwagi na fakt, iż należy do osób, które zbiegły do nieprzyjaciela.

Minister Rozwoju, Pracy i Technologii decyzją z 15 czerwca 2021 r. utrzymał w mocy decyzję Ministra Przedsiębiorczości i Technologii z 29 kwietnia 2019 r. W uzasadnieniu organ wskazał, że zgodnie z art. 156 § 1 pkt 2 kpa organ administracji publicznej stwierdza nieważność decyzji, która wydana została bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa. Przesłanka rażącego naruszenia prawa, o jakiej mowa w art. 156 § 1 pkt 2 in ﬁne kpa, wymaga spełnienia łącznie trzech elementów, tj. oczywistości naruszenia prawa, uwzględnienia charakteru przepisu oraz skutków społeczno-gospodarczych decyzji niemożliwych do zaakceptowania z punktu widzenia obowiązującej zasady praworządności (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 13 stycznia 2017 r. sygn. akt ll OSK 453/16). Wada będąca przesłanką stwierdzenia nieważności decyzji powinna przy tym tkwić w samej decyzji (wyrok NSA z 27 października 1998 r. sygn. akt ll SA 1202/980).

Minister zaznaczył, że stwierdzenie nieważności decyzji musi być poprzedzone niewątpliwym ustaleniem, że kwestionowane decyzje naruszają rażąco prawo w stopniu uzasadniającym stwierdzenie ich nieważności (art. 156 § 1 pkt 2 kpa), a ustalenia te oparte są na zebranym materiale dowodowym, który to w sposób oczywisty potwierdza. Fundamentalną zasadą w polskiej procedurze administracyjnej, wynikającą z art. 16 § 1 kpa, jest zasada stabilności ostatecznych decyzji administracyjnych. Przedmiotem postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej nie jest ponowne merytoryczne rozpoznanie sprawy przez prowadzenie postępowania dowodowego, przy czym dowód w postępowaniu administracyjnym, powinien dotyczyć faktu, nie zaś jego interpretacji.

Wobec powyższego organ odwoławczy podzielił stanowisko organu zajęte w I instancji, co do tego, że w ramach postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności ww. decyzji administracyjnej konieczne jest ustalenie zaistnienia kryteriów upaństwowienia, wskazanych w przepisach ustawy.

Zdaniem Ministra w decyzji pierwszoinstancyjnej organ zasadnie odniósł się do zarzutu naruszenia § 37 ust. 1 lit. b rozporządzenia wykonawczego poprzez brak ogłoszenia w Wojewódzkim Dzienniku Urzędowym terminu posiedzenia wyznaczonego przez Główną Komisję, w celu rozpatrzenia wniesionych przez Ambasadę Brytyjską zarzutów (zgodnie z ww. przepisem Przewodniczący Głównej Komisji ogłosi w Wojewódzkim Dzienniku Urzędowym o terminie posiedzenia, jeżeli miejsce zamieszkania właścicieli jest nieznane, a w jego imieniu nie występują osoby wymienione w § 79).

Organ wskazał na stanowisko prezentowane w orzecznictwie sądowoadministracyjnym zgodnie z którym sytuacji, gdy w toku postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji, wszczętego lata po ich wydaniu, szczególnie, gdy akta sprawy są niekompletne, należy szczególnie ostrożnie podważać przebieg postępowania dowodowego. W takim zakresie pamiętać bowiem należy, że w istocie brak jest informacji o tym jak przebiegało zbieranie dowodów i jak funkcjonowały organy podejmując rozstrzygnięcie dotyczące ustalenia konkretnego stanu faktycznego. Stąd też można stwierdzić, że doszło do rażącego naruszenia prawa w zakresie postępowania tyko wówczas, gdy rażące naruszenie prawa nie budzi żadnych wątpliwości (wyrok NSA z 6 grudnia 2018 r. sygn. akt l OSK 574/17).

Dalej organ podkreślił, że organ orzekający kasacyjnie po 70 latach może nie dysponować pełną dokumentacją z toku postępowania zwykłego, a w tym zakresie przywołał ocenę prawną wyrażoną w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 6 grudnia 2018 r., że brak pełnej dokumentacji, pochodzącej sprzed prawie 70 lat nie może przemawiać na korzyść skarżącej Spółki, skoro mamy do czynienia z postępowaniem nadzwyczajnym, w którym zarzuty dotyczące wydanej decyzji powinny być jednoznaczne i wynikać z zachowanych dowodów.

Minister podał, że przedsiębiorstwa podpadające pod art. 2 ustawy przechodziły na własność Państwa z mocy prawa, jednakże zgodnie z art. 2 ust. 7 ustawy - o przejściu przedsiębiorstwa na własność Państwa lub polskich osób prawnych prawa publicznego (ust. 3 zd. 1) orzekał właściwy, ze względu na rodzaj przedsiębiorstwa minister, którego orzeczenie było ostateczne i nie ulegało zaskarżeniu do Najwyższego Trybunału Administracyjnego. Podobnie jak w przypadku przejęcia przedsiębiorstw na mocy art. 3 ustawy tryb postępowania, w którym następowało przejście przedsiębiorstwa na własność Państwa (zgodnie z art. 2 ust. 7 ustawy) został uregulowany w rozporządzeniu wykonawczym.

Jako materialnoprawną podstawę prawną wydania orzeczenia nr 16 Ministra Przemysłu i Handlu z 3 grudnia 1947 r. powołano art. 2 ustawy. Dyspozycja art. 2 ustawy w ustępie 1 wskazuje, że bez odszkodowania przechodzą na własność Państwa przedsiębiorstwa: przemysłowe, górnicze, komunikacyjne, bankowe, ubezpieczeniowe oraz handlowe: a) Rzeszy Niemieckiej i byłego Wolnego Miasta Gdańska, b) obywateli Rzeszy Niemieckiej i byłego Wolnego Miasta Gdańska z wyjątkiem osób narodowości polskiej lub innej przez Niemców prześladowanej, c) niemieckich i gdańskich osób prawnych, z wyłączeniem osób prawnych prawa publicznego, d) spółek kontrolowanych przez obywateli niemieckich lub gdańskich albo przez administrację niemiecką lub gdańską, e) osób, które zbiegły do nieprzyjaciela.

Wprawdzie Minister Przemysłu i Handlu w ww. orzeczeniu nie wskazał, który dokładnie przypadek z ust. 1 tego artykułu był podstawą jego orzeczenia, jednakże analiza wydawanych w latach 40-tych decyzji naczelnych organów administracji państwowej wykazała, że orzeczenia te przeważnie nie zawierały wskazania szczegółowej podstawy prawnej. W tym świetle, w danych okolicznościach sprawy, przyjąć należało, że brak wskazania dokładnej podstawy prawnej nie mógł skutkować stwierdzeniem, że oceniana decyzja została podjęta z rażącym naruszeniem prawa lub bez podstawy prawnej.

Ponadto Minister podkreślił, że wskazane przesłanki nie musiały wystąpić kumulatywnie. Wystąpienie jednej z ww. przesłanek przesądzało o istnieniu rzeczywistej podstawy prawnej do wydania orzeczenia o przejściu na własność państwa przedsiębiorstwa na podstawie ustawy.

Skarżąca spółka zarzuciła decyzji z 29 kwietnia 2019 r. naruszenie art. 2 ustawy oraz § 4 rozporządzenia poprzez sprzeczne z rzeczywistym stanem faktycznym przyjęcie, że spełnione są kryteria wymienione w art 2 ust 1 i § 4 rozporządzenia, pomimo braku stwierdzenia tej okoliczności stosownym postanowieniem właściwego Sądu Okręgowego wydanego w trybie § 9-14 rozporządzenia oraz błędne ustalenie, że spółka będąca wnioskodawcą była podmiotem kontrolowanym przez obywateli niemieckich lub zbiegłych do nieprzyjaciela.

Odnośnie do tak postawionego zarzutu Minister stwierdził, że - mając na względzie materiał dowodowy zebrany w sprawie, w szczególności odnoszący się do okoliczności będących przedmiotem postępowania wyjaśniającego, prowadzonego przez Główną Komisję, tj. ustalenia jakie obywatelstwo w okresie od 1 stycznia 1939 r. do 5 lutego 1946 r. posiadali akcjonariusze i członkowie zarządu ww. spółki akcyjnej, jak również, czy osoby te wpisane były do I lub ll grupy niemieckiej volkslisty - należało przyjąć, że rzeczywistą podstawą prawną przejęcia przedsiębiorstwa pn. Zakłady Przemysłowe [...] Sp. Akc. – L., był ust. 1 lit. d art. 2 ustawy. Zgodnie z tym przepisem bez odszkodowania przechodzą na własność Państwa przedsiębiorstwa przemysłowe (...) spółek kontrolowanych przez obywateli niemieckich lub gdańskich albo przez administrację niemiecką lub gdańską.

Definicję spółek tego rodzaju podaje rozporządzenie. § 3 ust. 1 i 2 rozporządzenia stanowi, że za spółki kontrolowane przez obywateli niemieckich lub gdańskich uznaje się spółki, w których obywatele niemieccy lub gdańscy, nie będący narodowości polskiej lub innej przez Niemców prześladowanej, albo administracja niemiecka lub gdańska mieli decydujący wpływ na zarząd lub działalność przedsiębiorstwa, chociażby udział ich w kapitale spółki był mniejszy, aniżeli przewidziany w § 2 ust. 1 lit. b, tj. równy lub mniejszy niż połowa.

Według Ministra członkowie zarządu posiadający decydujący wpływ na zarządzanie lub działalność przedsiębiorstwa spółki, zarejestrowanej w polskim rejestrze handlowym RHB nr [...] Sądu Rejonowego dla [...] w L., tj. J. (G.) S. i L. S. byli wpisani na volkslisty ll kategorii. Powyższe było przedmiotem ustaleń w postępowaniu zwykłym zakończonym zaskarżonym orzeczeniem.

Minister wskazał, że skarżąca zarzuca przedmiotowej decyzji przyjęcie, że spełnione są kryteria wymienione w art 2 ust. 1 i § 4 rozporządzenia, pomimo braku stwierdzenia tej okoliczności stosownym postanowieniem właściwego Sądu Okręgowego, wydanym w trybie § 9-14 rozporządzenia. Jednak – zdaniem Ministra - przepis ten nie mógł mieć zastosowania w sprawie, ponieważ przedmiotowe przedsiębiorstwo nie stanowiło własności osoby fizycznej, lecz spółki kapitałowej. Tym niemniej organ wskazał, że zaliczenie do I i ll grupy niemieckiej listy narodowościowej, obejmującej osoby narodowości niemieckiej, aktywnych politycznie, działających na rzecz Ill Rzeszy w okresie międzywojennym (I grupa) i przyznających się do narodowości niemieckiej, posługujących się na co dzień językiem niemieckim, kultywujących kulturę niemiecką (ll grupa) powodowało, że osoby takie otrzymywały automatycznie obywatelstwo niemieckie.

Minister podkreślił, że skarżąca spółka nie przedłożyła dowodów na okoliczność, że nastąpiła rehabilitacja ww. osób, w szczególności członków zarządu, w trybie ustawy z dnia 6 maja 1945 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów (Dz.U. Nr 17, poz. 96), a zebrane przez organ do sprawy dokumenty również nie potwierdzają takiej okoliczności.

Organ w II instancji podtrzymał ocenę zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji pierwszoinstancyjnej, co do tego, że wobec mającej zastosowanie rzeczywistej podstawy prawnej przejścia ww. przedsiębiorstwa na własność Państwa oraz cytowanej powyżej ustawowej definicji "spółek kontrolowanych przez obywateli niemieckich" wskazującej na konieczność ustalenia wielkości wpływu na zarząd lub działalność przejmowanego przedsiębiorstwa przez obywateli niemieckich, irrelewantna pozostaje wskazywana przez skarżącą okoliczność, że M. G. (spadkobierczyni E. E.) nie figurowała na volksliscie, nadto brała czynny udział w walce z okupantem.

Minister wskazał, że ww. przedsiębiorstwo nie podlegało wyłączeniu spod upaństwowienia na mocy art. 2 ust. 4 lit. a i b ustawy, ponieważ nie zostało ono zajęte lub skonfiskowane przez władze okupacyjne ani też jego wyzbycie się przez przedwojennych właścicieli na rzecz podmiotu podlegającego nacjonalizacji na zasadzie art. 2 ustawy nie nastąpiło pod wpływem groźby uprawniającej do uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli.

W tym stanie rzeczy Minister Rozwoju, Pracy i Technologii podtrzymał dokonaną w decyzji z 29 kwietnia 2019 r. ocenę, że przedsiębiorstwo pn. Zakłady Przemysłowe [...] Sp. Akc. – L., spełniało przesłanki nacjonalizacji z art. 2 ust. 1 lit. d ustawy, tj. należało do spółki kontrolowanej przez obywateli niemieckich. Tym samym nie ziściły się przesłanki do stwierdzenia nieważności decyzji, określone w art. 156 § 1 pkt 2 kpa.

Odnosząc się do postawionego przez skarżącą Spółkę zarzutu naruszenia art. 7, art. 77 i art. 80 kpa Minister wskazał, że organ prowadzący przedmiotowe postępowanie zebrał cały materiał dowodowy i dokonał wyboru określonego sposobu załatwienia sprawy po wszechstronnym rozważeniu wszystkich okoliczności faktycznych. Dokonana przez organ swobodna ocena dowodów została przeprowadzona zgodnie z normami prawa procesowego oraz zachowaniem określonych reguł tej oceny. Organ oparł ocenę dowodów na przekonywujących podstawach i dał temu wyraz w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. W związku z powyższym podniesione zarzuty naruszenia art. 7, art. 77 i art. 80 kpa należało uznać za bezzasadne.

Od decyzji Ministra Rozwoju, Pracy i Technologii z 15 czerwca 2021 r. Zakłady Przemysłowe [...] Spółka Akcyjna z siedzibą w W. wniosły skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Zaskarżonej decyzji zarzuciły naruszenie: 1) art. 2 ustawy oraz § 4 rozporządzenia poprzez sprzeczne z rzeczywistym stanem faktycznym przyjęcie, że spełnione są kryteria wymienione w art. 2 ust. 1 ustawy i § 4 rozporządzenia, pomimo braku stwierdzenia tej okoliczności stosownym postanowieniem właściwego Sądu Okręgowego wydanego w trybie § 9-14 rozporządzenia oraz błędne ustalenie, że Spółka była podmiotem kontrolowanym przez obywateli niemieckich lub zbiegłych do nieprzyjaciela; 2) art. 7, art. 77, art. 80 kpa polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego i niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego.

W odpowiedzi na skargę Minister Rozwoju, Pracy i Technologii wniósł o jej oddalenie i jednocześnie podtrzymał stanowisko prezentowane dotychczas w sprawie.

R. F. w piśmie z 22 lipca 2022 r. przychyliła się do stanowiska Ministra zaprezentowanego w zaskarżonej decyzji. W swym stanowisku podkreśliła, że nabyła od Miasta L. nieruchomość przy ul. [...] na mocy umowy sprzedaży sporządzonej w formie aktu notarialnego z [...] czerwca 2012 r. W momencie nabycia w dziale II księgi wieczystej jako właściciel nieruchomości figurowało Miasto L. Zatem uczestniczka postępowania chroniona jest tzw. rękojmią wiary publicznej ksiąg wieczystych. Zatem ta okoliczność stanowi nieodwracalny skutek prawny, o którym mowa w art. 156 § 2 kpa.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Skarga jest nieuzasadniona.

Trafnie wskazał Minister Rozwoju, Pracy i Technologii, że na mocy zarządzenia Ministra Przemysłu z dnia 30 listopada 1946 r. o ogłoszeniu piątego wykazu przedsiębiorstw, przechodzących na zasadzie art. 2 ustawy na własność Państwa w Monitorze Polskim ogłoszono - w trybie § 30 ust. 1 pkt 3 w zw. z § 14 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 kwietnia 1946 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa (Dz.U. Nr 17, poz. 114) i w związku z zarządzeniem Przewodniczącego Głównej Komisji do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw z dnia 30 października 1946 r. i z dnia 6 listopada 1946 r. o wyłączeniu przedsiębiorstw spod właściwości Wojewódzkich Komisyj do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw - wykaz obejmujący m.in. Zakłady Przemysłowe [...] Spółka Akcyjna–L. (poz. [...] wykazu) jako przedsiębiorstwo przemysłowe (przedmiotowe przedsiębiorstwo zajmowało się produkcją [...]) przechodzące na własność Państwa na zasadzie art. 2 ustawy. W zarządzeniu pouczono, że przedsiębiorstwa te przechodzą na własność Państwa w całości wraz z nieruchomym i ruchomym majątkiem i wszelkimi prawami.

Po wejściu w życie 19 lutego 1947 r. rozporządzenia wykonawczego, na podstawie postanowienia Głównej Komisji z 5 listopada 1947 r., o którym mowa w art. 47 ust. 1 lit. b i ust. 2 w zw. z § 57 rozporządzenia wykonawczego, Minister Przemysłu i Handlu orzeczeniem z 3 grudnia 1947 r. nr 16, w trybie art. 2 ust. 7 w zw. z § 65 ust. 1 lit. d rozporządzenia wykonawczego, orzekł o przejściu na własność Państwa na podstawie art. 2 ustawy przedsiębiorstwa pn. Zakłady Przemysłowe [...] Spółka Akcyjna–L. (Lp. [...] Załącznika do orzeczenia). W orzeczeniu wskazano, że przedsiębiorstwo wymienione w załączniku przechodzi na własność Państwa w całości wraz z nieruchomym i ruchomym majątkiem oraz wszelkimi prawami.

Trzeba wskazać, że orzeczenie to zawiera niezbędne dane określone w § 66 ust. 1 rozporządzenia wykonawczego. Co prawda w orzeczeniu nie wskazano precyzyjnie podstawy prawnej przejęcia, ale z formuły rozstrzygnięcia orzekającego o "przejściu" przedsiębiorstw na własność Państwa (a nie o "przejęciu" przedsiębiorstw na własność Państwa) wynika, że podstawę prawną orzeczenia stanowił art. 2 ust. 1 ustawy, a nie art. 3 ustawy (§ 72 rozporządzenia wykonawczego). Podstawę prawną nacjonalizacji (art. 2 ustawy) potwierdza także orzeczenie Ministra Przemysłu Lekkiego z 2 marca 1958 r. o zatwierdzeniu protokołu zdawczo-odbiorczego z [...] września 1950 r.

Poza tym, na podstawie akt administracyjnych sprawy, dało się (obiektywnie rzecz biorąc) ustalić, w której kategorii z art. 2 ust. 1 lit. a-e ustawy, mieści się podstawa prawna nacjonalizacji przedmiotowego przedsiębiorstwa.

Rację należało przyznać Ministrowi Rozwoju, Pracy i Technologii, że przedsiębiorstwo pn. Zakłady Przemysłowe [...] Spółka Akcyjna–L. zostało znacjonalizowane z dniem [...] lutego 1946 r. na podstawie art. 2 ust. 1 lit. d ustawy. Zgodnie z tym przepisem bez odszkodowania przechodziły na własność Państwa przedsiębiorstwa m.in. przemysłowe spółek kontrolowanych przez obywateli niemieckich lub [...] albo przez administrację niemiecką lub [...].

Według § 3 rozporządzenia za spółki kontrolowane przez obywateli niemieckich lub gdańskich uznawało się spółki, w których obywatele niemieccy lub gdańscy, nie będący narodowości polskiej lub innej przez niemców prześladowanej, albo administracja niemiecka lub [...] mieli decydujący wpływ na zarząd lub działalność przedsiębiorstwa, chociażby udział ich w kapitale spółki był mniejszy, aniżeli przewidziany w § 2 ust. 1 pkt b (więcej niż połowa kapitału spółki). Przy czym decydujący wpływ na zarząd lub działalność przedsiębiorstwa poza udziałem w jego organach zachodził zwłaszcza w przypadkach zależności w zakresie kredytu, dostawy surowców, własności przemysłowej (patenty, licencje).

Zgodzić należało się z organem nadzoru, że przed nacjonalizacją większość akcjonariuszy z większościowym udziałem 2200 sztuk akcji na ogółem 3200 sztuk akcji, tj. G. S. (także członek zarządu), K. S. (także członek zarządu), L. S. (także członek zarządu), L. S., H. S., to osoby wpisane na Deutsche Volksliste (Niemiecką Listę Narodowościową) i zaliczone do I lub II grupy narodowościowej niemieckiej. S. wywieźli w czasie wojny (1943-1944) część środków trwałych (w tym maszyny i towar) do W. (strefy Brytyjskiej). Polecenie wydał J. (G.) S. (pismo Dyrekcji Przemysłu [...] z 22 sierpnia 1947 r., pismo Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego z 15 września 1947 r., pismo Centralnego Zarządu Przemysłu [...] z 6 października 1947 r., kartoteki WUSW przekazane przy piśmie IPN z 2 czerwca 2017 r., oświadczenia pracowników przedsiębiorstwa: W. S., S. M., O. W., K. D., raport kuratora skarżącej Spółki z [...] lutego 2013 r., postanowienia sądu rejestrowego z [...] maja 1937 r., protokół zdawczo-odbiorczy z [...] września 1950 r.).

Z powyższego wynika, że największy wpływ na zarząd i działalność przedwojennej Spółki Akcyjnej pn. Zakłady Przemysłowe [...] Spółka Akcyjna–L. mieli członkowie rodziny S., szczególnie G. S. (największy w tej rodzinie akcjonariusz, a dodatkowo członek zarządu Spółki).

Wobec tego zasadnie uznał Minister, że przedsiębiorstwo przedmiotowej Spółki w czasie II Wojny Światowej było kontrolowane przez obywateli narodowości niemieckiej (członków rodziny S.). Osoby wpisane na DVL grupę I i II otrzymywały bowiem obywatelstwo niemieckie (Gerard Bieniek, Mirosław Gdesz, Stanisław Rudnicki. Nieruchomości. Problematyka prawna, wyd. LexisNexis 2013).

Nie można było zatem uznać, że kwestionowane orzeczenie nacjonalizacyjne nr [...] z [...] grudnia 1947 r., w części orzekającej o przejęciu na własność państwa przedsiębiorstwa spółki pn. Zakłady Przemysłowe [...] Spółka Akcyjna–L., zostało wydane z oczywistym, a przez to rażącym, w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 kpa, naruszeniem art. 2 ust. 1 lit. e ustawy w zw. z § 4 , 9 i 11 rozporządzenia. Ustalenie, że wystąpiła podstawa nacjonalizacji przedsiębiorstwa z art. 2 ust. 1 lit. d ustawy w zw. z § 3 rozporządzenia mogło być ustalone w postępowaniu administracyjnym bez potrzeby uzyskania prawomocnego wyroku sądowego (§ 6 rozporządzenia).

Trafnie też wskazał organ nadzoru, że nie można zarzucić Ministrowi Przemysłu i Handlu wydania orzeczenia nr 16 z rażącym naruszeniem § 37 ust. 1 lit. b rozporządzenia wykonawczego. Przepis ten miał charakter przepisu proceduralnego. Ustalenie po upływie ponad 70 lat okoliczności faktycznej, tj. wiedzy przewodniczącego Głównej Komisji na temat miejsca zamieszkania właścicieli przedsiębiorstwa, wykraczałoby poza ramy postępowania nieważnościowego. Jeżeli zatem konkretny właściciel przedsiębiorstwa uważał, że nie mógł zgłosić zarzutów w toku procedury nacjonalizacyjnej, to mógł domagać się, poprzez złożenie wniosku w terminie, wznowienia postępowania nacjonalizacyjnego na podstawie § 67 lit. c w zw. z § 68 rozporządzenia wykonawczego.

Uznając zatem, że Minister Rozwoju, Pracy i Technologii wyjaśnił i ocenił wszystkie istotne okoliczności sprawy, należycie uzasadnił swoje stanowisko w zaskarżonej decyzji, a ustalenia i oceny organu nadzoru mają oparcie w materiale dowodowym należało, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.) w zw. z art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2021 r. poz. 2095 ze zm.) orzec, jak w sentencji wyroku.