Wyrok WSA w Szczecinie, sygn. akt I SA/Sz 852/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Data orzeczenia: 2016-12-01 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono decyzje I i II instancji
Powołane przepisy: article: w art. 28 ust. 3a
journal: Dz.U. 2015 poz 121
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Alicja Polańska, Sędziowie Sędzia WSA Marzena Kowalewska (spr.), Sędzia WSA Bolesław Stachura, Protokolant starszy sekretarz sądowy Joanna Zienkowicz, po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 1 grudnia 2016 r. sprawy ze skargi B. K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 7 kwietnia 2016 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 21 stycznia 2016 r. nr [...]


UZASADNIENIE

B. K. (dalej: "Strona", "Skarżąca") w dniu 25 listopada 2015 r. złożyła do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Zakład", "Organ") wniosek o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek, który umotywowała swoją trudną sytuacją finansową, materialną i zdrowotną, skutkującą niemożnością spłaty zadłużenia.

Decyzją nr [..] z dnia 21 stycznia 2016 r., wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3, art. 28 ust. 1 oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2015 r., poz. 121 ze zm.; dalej: "u.s.u.s."), Zakład odmówił Stronie umorzenia należności w łącznej kwocie [...] zł z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne za okres od czerwca 2012 r. do czerwca 2013 r. oraz od lipca 2015 r. do września 2015 r., na ubezpieczenia zdrowotne za okres od czerwca 2012 r. do czerwca 2013 r. oraz na Fundusz Pracy za okres od czerwca 2012 r. do czerwca 2013 r. oraz od lipca 2015 r. do sierpnia 2015 r. wraz z, naliczonymi do dnia złożenia wniosku, odsetkami za zwłokę.

Strona w dniu 10 lutego 2016 r. złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek, z uwagi na trudną sytuacją finansową i zdrowotną. W uzasadnieniu wskazała, że w wyniku pożaru w dniu 15 czerwca 2013 r. utraciła cały majątek, a obecnie zamieszkuje w mieszkaniu socjalnym, odnośnie którego umowa najmu została zawarta na pół roku, tj. do dnia 30 czerwca 2016 r., z możliwością jej przedłużenia. Strona oświadczyła, że ponosi wydatki związane z utrzymaniem w wysokości ok.[...] zł (tj. czynsz [...] zł,[...] zł energia elektryczna) oraz dodatkowo koszt centralnego ogrzewania w kwocie ok. [...] zł. Wskazała również, że pobiera zasiłek z pomocy społecznej w kwocie ok. [...] zł. Do wniosku Strona załączyła umowę najmu lokalu mieszkalnego - lokal socjalny oraz zaświadczenie lekarskie.

Decyzją z dnia 7 kwietnia 2016 r. nr[...] , wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2016 r., poz. 23; dalej: "k.p.a.") w zw. z art. 127 § 3 k.p.a. w zw. z art. 83 ust. 4 u.s.u.s., Zakład utrzymał w mocy decyzję z dnia 21 stycznia 2016 r. o odmowie umorzenia należności z tytułu składek.

Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie, Zakład wskazał na ustalenia poczynione w toku postępowania wyjaśniającego, z których wynika, że Strona od dnia 29 grudnia 2001 r. (z przerwami) prowadzi pozarolniczą działalność gospodarczą w zakresie agentów zajmujących się sprzedażą towarów różnego rodzaju. W dacie złożenia wniosku o umorzenie na koncie płatnika figurowały zaległości z tytułu nieopłaconych składek w części finansowanej przez płatnika składek na ubezpieczenia społeczne na ubezpieczenie zdrowotne oraz na Fundusz Pracy (za wskazane na wstępie okresy) w łącznej kwocie [...] zł wraz z odsetkami od zaległości w kwocie stanowiącej łącznie [...] zł.

Na podstawie przedłożonych dokumentów oraz informacji uzyskanej od Naczelnika Urzędu Skarbowego [...] ustalono, że Strona osiągnęła: w 2013 r. dochód z pozarolniczej działalności gospodarczej w wysokości [...] zł oraz z tytułu dochodu osiągniętego za granicą w wysokości [...] zł, w 2014 r. z pozarolniczej działalności gospodarczej – [...] zł oraz z innych źródeł - [...] zł, za okres 01-11/2015 r. dochód w wysokości [...] zł.

Stwierdzono także, że Strona jest osobą rozwiedzioną i prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, mając na utrzymaniu dwie córki (jedna z nich – W.K. jest studentką trzeciego roku Wydziału Nauk Społecznych Wyższej Szkoły Humanistycznej[...]). Strona otrzymuje na jedną z córek alimenty w wysokości[...] zł miesięcznie, ponadto pobiera zasiłek z opieki społecznej w wysokości[...] zł. Strona, według oświadczenia oraz przedłożonych dokumentów, ponosi koszty związane z leczeniem w wysokości ok.[...] zł oraz koszty związane z najmem mieszkania w wysokości [...] zł, wydatki związane z utrzymaniem stanowią ok.[...] zł (czynsz[...] zł oraz energia elektryczna [...] zł) a koszt ogrzewania wynosi ok. [...] zł. Organ wskazał przy tym, że minimum socjalne ogłoszone przez Instytut Pracy i Spraw Socjalnych dla tego typu gospodarstw domowych na jednego członka rodziny wynosi [...] zł, natomiast minimum egzystencji kwotę [...] zł.

Ustalono również, że Strona jest właścicielką samochodu osobowego marki [...] (rok produkcji 1999), ma zobowiązanie finansowe z tytułu zaciągniętego kredytu, który jest spłacany w ratach miesięcznych po [...] zł. Należność z tytułu nieopłaconych składek dochodzona jest zaś w postępowaniu egzekucyjnym, w toku którego wpłynęły wpłaty.

Ponadto wskazano, że 15 czerwca 2013 r. spaleniu uległ budynek komunalny w [...], w którym najemcą była Strona. W wyniku pożaru zobowiązana utraciła dobytek, w tym dokumenty. Jest najemcą mieszkania socjalnego. Strona jest osobą schorowaną.

Następnie, Organ ponownie rozpatrujący wniosek w przedmiocie umorzenia przywołał treść art. 28 ust. 1-3 u.s.u.s. oraz § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. nr 141, poz. 1365; dalej: "rozporządzenie z dnia 31 lipca 2003 r."), wskazując na uznaniowy charakter decyzji Zakładu w zakresie umarzania należności.

Mając powyższe na uwadze, organ uznał, że w stosunku do Strony formalnie nie zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności, o których mowa w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., albowiem pozostaje ona czynnym przedsiębiorcą - prowadząc pozarolniczą działalność gospodarczą i osiągając z niej dochody. Ponadto Strona pozostaje ujawnioną właścicielką samochodu osobowego marki [...], a należność z tytułu nieopłaconych składek dochodzona jest w postępowaniu egzekucyjnym.

Zakład nie stwierdził również, aby w sprawie zachodził uzasadniony przypadek, o którym mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r., który obligowałby organ rentowy ze względu na szczególne okoliczności uzasadnione ważnym interesem zobowiązanego do umorzenia przedmiotowych należności i rezygnacji z ich dochodzenia w okresie wymagalności.

Organ wskazał na fakt uzyskiwania przez Stronę dochodów (w zróżnicowanej wysokości) z tytułu prowadzonej działalności, alimentów na jedną z córek oraz zasiłków celowych, stwierdzając, że ujawnione dochody stanowią podstawę finansowania i zabezpieczenia niezbędnych potrzeb życiowych Strony i pozostających na jej utrzymaniu dwóch córek - w granicach minimum egzystencji. Zakład wskazał przy tym, że nie kwestionuje tego, iż aktualnie Strona (przy wykazanych dochodach i podnoszonych wydatkach) nie jest w stanie jednorazowo uregulować nieopłaconych należności składkowych. Uznał jednakże, że sytuacja majątkowa i rodzinna Strony nie uzasadnia umorzenia tych należności, albowiem Strona pomimo powołanej trudnej sytuacji zdrowotnej, pozostaje w okresie aktywności zawodowej i nie legitymuje się orzeczeniem o trwałej niezdolności do pracy (przedstawione zaświadczenia lekarskie o wskazanych schorzeniach takiego kryterium nie wypełnia), ani dokumentem poświadczającym konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny pozbawiającą możliwości osiągania dochodów. Wskazał, że Strona faktycznie pracuje, prowadząc pozarolniczą działalność, z której uzyskuje dochody o zróżnicowanej wysokości, finansując częściowo zobowiązania, w tym spłacając kredyt.

Organ odniósł się także do powołanej przez Stronę okoliczności w postaci pożaru budynku komunalnego w dniu 15 czerwca 2013 r., w którym Strona była najemcą. Nie kwestionując strat materialnych, jakie zostały poniesione w związku z zaistniałym zdarzeniem, oraz konieczności poniesienia w tym zakresie wydatków związanych z wynajmem mieszkania, Zakład przyjął jednak, że Strona nie wykazała, iż poniesione straty spowodowały pozbawienie jej możliwości dalszego prowadzenia działalności, bądź brak możliwości osiągania dochodów na opłacenie należności. W ocenie Organu, powołane okoliczności nie mogą automatycznie wpływać na uznanie braku możliwości wywiązania się z obowiązku zapłaty składek w ustalonej kwocie powstałych w ramach prowadzonej działalności. Organ zaznaczył przy tym, że nieopłacone należności z tytułu składek obejmują zasadniczo okres przed podniesionym zdarzeniem w okresie od czerwca 2012 r. do czerwca 2013 r., a po tym okresie - odnosząc się do lipca i września 2015 r. Zdaniem Zakładu, brak jest podstaw do umorzenia i rezygnacji z dochodzenia należności publicznoprawnej jaką są należności z tytułu składek, zaś ww. okoliczności winny stanowić podstawę rozważenia udzielenia ulgi w spłacie przedmiotowych zobowiązań w ratach w ramach układu ratalnego, o którym mowa w art. 29 u.s.u.s. choćby minimalnych zwłaszcza w sytuacji prowadzonej i kontynuowanej działalności. Inicjatywa w tym zakresie należy do Strony zobowiązanej, a nie do Organu.

Organ podkreślił także, że instytucja umorzenia należności publicznoprawnej jest przeznaczona dla sytuacji wyjątkowych, krytycznych, gdy ze względu na sytuację majątkową i rodzinną - w tym sytuację zdrowotną i wiek osoby zobowiązanej - uniemożliwiającą osiągania jakichkolwiek dochodów takie przystąpienie do spłaty nie jest możliwe już w ogóle. W postępowaniu dotyczącym odstąpienia od dochodzenia należności publicznoprawnych i definitywnej rezygnacji z jej dochodzenia, badane jest w oparciu o przesłanki ustawowe, to czy istnieje możliwość jej wyegzekwowania, bądź zabezpieczenia, a także to czy jej opłacenie jest niemożliwe w ogóle z przyczyn niezależnych od zobowiązanego, uzasadnionych sytuacją nadzwyczajną, uniemożliwiającą osiąganie dochodów i przystąpienie do spłaty, ewentualnie z innych przyczyn, gdy odzyskanie należności jest społecznie czy ekonomicznie nieuzasadnione. W ocenie Organu, takie okoliczności wobec Strony nie zachodzą. Strona ma inne zobowiązanie finansowe - prywatne o charakterze kredytowym, które są spłacane w ratach miesięcznych. Nie można zatem stwierdzić całkowitego braku zdolności płatniczych zainteresowanej umorzeniem prowadzącej pozarolniczą działalność i osiągająca z niej dochody do spłaty zobowiązań właśnie w ratach. Pozostali prywatni wierzyciele Strony nie odstąpili od dochodzenia swoich wierzytelności. Należności z tytułu składek są uprzywilejowane w dochodzeniu a Strona winna to uwzględniać.

Konkludując, Organ stwierdził, że pomimo wskazywanej trudnej sytuacji finansowej, w tym okoliczności i zdarzeń z przeszłości, brak podstaw do przyjęcia, że sytuacja Strony winna skutkować rezygnacją z dochodzenia należności. Umorzenie należności składkowej, z której finansowane są bieżące świadczenia społeczne, nie jest bowiem obowiązkiem pomocy czy wsparcia Strony w sytuacji każdej jej niewypłacalności czy problemów finansowych, a także sposobem na zmniejszenie obciążeń czy pomniejszeniem dochodzonych zobowiązań. W świetle powyższego, umorzenie dochodzonych należności byłoby niezasadne.

Reprezentujący Stronę pełnomocnik z urzędu wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie skargę na decyzję Zakładu z dnia 7 kwietnia 2016 r., zarzucając jej naruszenie art. 7 i art. 9 k.p.a. oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s., poprzez błędne ustalenie, że wobec Skarżącej nie zachodzi uzasadniony przypadek, powodujący konieczność umorzenia należności z tytułu zaległych składek, co miało istotny wpływ na treść decyzji.

W związku z powyższym pełnomocnik wniósł: o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej go decyzji Organu z dnia 21 stycznia 2016 r., o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu z dokumentów załączonych do skargi oraz o zasądzenie na rzecz pełnomocnika kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu, według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi przedstawiono argumentację na poparcie stawianych zarzutów. W szczególności podniesiono, że choć Organ uznał, iż Strona nie wykazała, że spłata pociągnęłaby dla niej zbyt poważne skutki, to jednak nie poinformował Strony o sposobie, w jaki powinna była to wykazać, odstąpił od dokonania z urzędu ustaleń odnośnie zasadności złożonego przez nią wniosku o umorzenie składek w oparciu o kryterium ubóstwa, oraz zaniechał przeprowadzenia dowodu z przesłuchania Skarżącej, która miałaby wówczas możliwość przedstawienia swojej sytuacji i udowodnienia, że zasadnym było w przedmiotowej sprawie podjęcie decyzji o umorzeniu należności z tytułu składek.

Wskazano także na okoliczności mające świadczyć o tym, że wobec Skarżącej zachodzą przesłanki, o jakich mowa w art. 28 ust. 3a u.s.u.s., w tym na: stan jej rodziny (Skarżąca ma na utrzymaniu uczącą się córkę), zły stan zdrowia Skarżącej ograniczający jej możliwości zarobkowe (Skarżąca, mimo dolegliwości związanych z dyskopatią oraz zaburzeniami psychicznymi, prowadzi działalność gospodarczą jako przedstawiciel handlowy firmy [...], uzyskując z tego tytułu nieregularne i niezbyt wysokie dochody), wysokość uzyskiwanych przez nią dochodów z działalności gospodarczej (w okresie, gdy dochody te są niewielkie Skarżąca zmuszona jest korzystać z pomocy społecznej oraz posiłkować się kredytem odnawialnym i wsparciem rodziny oraz osób trzecich) oraz ponoszonych wydatków, obecny stan majątkowy (z uwagi na złą sytuację finansową w kwietniu 2016 r. Skarżąca sprzedała swój 17-letni samochód). Podniesiono, że Skarżąca wraz z córką zamieszkują w lokalu socjalnym, który został im przyznany po tym jak spaleniu uległ budynek, w którym zajmowały lokal komunalny. Aktualnie zajmowany lokal socjalny wymaga remontu i wyposażenia, czego jednak Skarżąca wobec braku środków finansowych uczynić nie może.

Zarzucono, że pożar w domu Skarżącej został błędnie uznany przez Zakład za okoliczność, która nie powinna być brana pod uwagę w przedmiotowej sprawie, gdyż zasadniczo miał miejsce po okresie, za który składki nie zostały opłacone. Tymczasem Organ winien ocenić aktualną sytuację Skarżącej, a okoliczność utraty w wyniku pożaru całego majątku niewątpliwie miała realny i ogromny wpływ na sytuację finansową i zdrowotną Skarżącej (Skarżąca nadal korzysta ze wsparcia psychiatry wobec powracającej depresji). Skarżąca, mimo upływu 3 lat, nie jest w stanie w ogóle samodzielnie odtworzyć podstaw wyposażenia mieszkania w niezbędny sprzęt (meble, sprzęt AGD i RTV) i korzysta z pomocy osób trzecich, którzy darowują jej przedmioty używane, dla nich już zbędne.

W odpowiedzi na skargę Organ wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując w pełni stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Na rozprawie w dniu 1 grudnia 2016 r., na podstawie art. 106 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.; dalej: "p.p.s.a."), Sąd postanowił oddalić wniosek dowodowy zgłoszony w skardze.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2016 r., poz. 1066), kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów wymienionych w art. 3 § 2 p.p.s.a. sprawowana jest przez sądy administracyjne w oparciu o kryterium zgodności z prawem. W związku z tym, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracji publicznej, konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, a także ustalenie, że decyzja lub postanowienie organu dotknięte są wadą nieważności (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c i pkt 2 p.p.s.a.). Przy czym, sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a (art.134 § 1 p.p.s.a.) i może również zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach, prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.).

W wyniku kontroli przeprowadzonej w powyżej wskazanym zakresie, Sąd uznał, że skarga jest zasadna, albowiem zaskarżona decyzja Zakładu oraz poprzedzająca ją decyzja tego Organu z dnia 21 stycznia 2016 r. zostały wydane z naruszeniem przepisów prawa, uzasadniającym wyeliminowanie ich z obrotu prawnego.

Z brzmienia art. 28 ust. 1 w zw. z art. 32 u.s.u.s. wynika, że należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4. Stosownie do postanowień art. 28 ust. 2 należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a.

W art. 28 ust. 3a u.s.u.s. wprowadzono natomiast wyjątek od tej zasady, stanowiąc, że należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.

Z przytoczonej regulacji prawnej wynika, że warunkiem umorzenia należności z tytułu składek jest zaistnienie prawem określonych przesłanek. Zasadą jest umarzanie należności, gdy zachodzi "całkowita nieściągalność" w rozumieniu art. 28 ust. 3 u.s.u.s. W przypadku zaś ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia nie jest konieczny brak "całkowitej nieściągalności", gdyż umorzenie należności jest możliwe także w razie zaistnienia "uzasadnionych przypadków", o których mowa w § 3 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. Zgodnie z ust. 1 tego paragrafu, Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Decyzje wydawane na podstawie art. 28 u.s.u.s., jak i § 3 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. mają charakter uznaniowy, co oznacza, że sposób rozstrzygnięcia jest uzależniony od woli organu. Organ ma prawo wyboru rozstrzygnięcia w razie stwierdzenia zaistnienia przesłanki umorzenia, tj. może wówczas uwzględnić wniosek lub odmówić jego uwzględnienia. Jednakże zakres swobody organu administracji wyznaczony przepisami prawa materialnego, jest ograniczony ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, w tym wyrażoną w art. 7 k.p.a., zasadą uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli, co oznacza, że treść i zakres ochrony słusznego interesu indywidualnego w działaniach organów sięgają do granic kolizji z interesem społecznym.

Podkreślić należy, że rozstrzygnięcie organu nie może mieć jednak charakteru dowolnego, lecz musi być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy zgodnie z art. 7 k.p.a., wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a.) oraz jego oceny (art. 80 k.p.a.), co powinno znaleźć wyraz w uzasadnieniu decyzji odpowiadającym wymogom art. 107 § 3 k.p.a. Z decyzji musi zatem wynikać między innymi, że organ nie pozostawił poza swoimi rozważaniami argumentów podnoszonych przez stronę, nie pominął istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy materiałów dowodowych lub nie dokonał oceny tych materiałów wbrew zasadom logiki i doświadczenia życiowego. Sądowej kontroli legalności takiej decyzji podlega prawidłowość przeprowadzonego postępowania oraz badanie formalne decyzji, nie zaś zasadność jej wydania. Kontrola ta dotyczy zarówno zastosowania prawa materialnego, jak i właściwego przeprowadzenia postępowania dowodowego, uwzględniającego, wynikające z przepisów k.p.a., reguły dowodzenia, kompletność materiału dowodowego oraz jego ocenę.

W rozpoznawanej sprawie Zakład odmówił Skarżącej umorzenia należności składkowych, przy obiektywnie trudnej sytuacji finansowej i majątkowej Skarżącej i jej rodziny. Na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego Organ stwierdził brak wystąpienia przesłanki całkowitej nieściągalności, o której mowa w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., a to z uwagi na fakt, że Skarżąca prowadzi działalność gospodarczą i posiada majątek w postaci samochodu osobowego marki Ford Focus, rok produkcji 1999, oraz że należność z tytułu nieopłaconych składek jest dochodzona w postępowaniu egzekucyjnym. Jednocześnie Organ uznał, że umorzenie należności byłoby niezasadne, albowiem w sytuacji Skarżącej nie zachodzi uzasadniony przypadek, o którym mowa w art. 28 ust. 3a i rozporządzeniu z dnia 31 lipca 2003 r., a który ze względu na szczególne okoliczności uzasadnione ważnym interesem zobowiązanej winien prowadzić do umorzenia przedmiotowej należności w okresie jej wymagalności. Skarżąca, prowadząca wspólne gospodarstwo domowe z dwiema, pozostającymi na jej utrzymaniu córkami, uzyskuje bowiem dochody z prowadzonej działalności gospodarczej, alimentów otrzymywanych przez jedną z córek i pomocy społecznej. Wysokość tych dochodów jest zaś wystarczająca do zabezpieczenia ich potrzeb życiowych w granicach minimum egzystencji. Odnośnie stanu zdrowia Skarżącej Organ stwierdził, że nie przedstawiła ona dokumentu potwierdzającego jej niezdolności do pracy, przy czym mimo powołanej trudnej sytuacji zdrowotnej faktycznie świadczy ona pracę, prowadząc działalność gospodarczą, z której m.in. spłaca kredyt (tj. zobowiązanie prywatne). Ponadto za niewystarczające do przyjęcia sytuacji Skarżącej za szczególną, Organ uznał wskazywane przez Skarżącą okoliczności poniesienia szkody w wyniku pożaru mieszkania oraz konieczności wynajmowania lokalu socjalnego.

Analiza akt sprawy prowadzi do wniosku, że Zakład - dysponując materiałem dowodowym w postaci szeregu dokumentów źródłowych dotyczących stanu zdrowia oraz sytuacji finansowej i majątkowej Skarżącej i jej rodziny - nie dokonał właściwej i rzetelnej oceny sytuacji osobistej, majątkowej i rodzinnej Skarżącej, i nie wykazał się prawidłowym rozumieniem "uznania administracyjnego".

W zaskarżonej decyzji Organ wskazał na wysokość dochodów osiągniętych przez Skarżącą w latach 2013, 2014 i do listopada 2015 r. oraz kwot ponoszonych przez Skarżącą miesięcznych wydatków na utrzymanie gospodarstwa domowego Skarżącej, jednakże w żadnym miejscu uzasadnienia nie przedstawił choćby szacunkowej kwoty średnich miesięcznych dochodów Skarżącej i członków jej rodziny. W tej sytuacji niemożliwe jest ustalenie, na jakiej podstawie Organ przyjął, że środki, jakimi dysponuje Skarżąca, zabezpieczają potrzeby jej i jej rodziny w granicach minimum egzystencji. Organ nie odniósł się także w żaden sposób do kwestii wskaźnika minimum socjalnego, mimo iż wskaźnik minimum socjalnego określa już sam w sobie poziom uznany – z punktu widzenia statystyki, ale też polityki socjalnej – za minimalny gwarantujący pokrycie niezbędnych kosztów utrzymania. W ocenie Sądu, brak zestawienia wysokość dochodu uzyskiwanego przez Skarżącą i członków jej rodziny z niezbędnymi kosztami utrzymania jej i najbliższych de facto uniemożliwia ustalenie, czy Skarżąca jest w stanie faktycznie spłacać istniejące zadłużenie po zaspokojeniu niezbędnych potrzeb życiowych i bez niedostatku. Takiej oceny w zaskarżonej decyzji, jak i decyzji jej poprzedzającej, zabrakło.

Z kolei, powołując się na okoliczność spłacania przez Skarżącą zobowiązań cywilnoprawnych Organ całkowicie pominął przy tym bliższe zbadanie tej okoliczności, wskazując jedynie, że są to zobowiązania finansowe prywatne, zaś miesięczna rata spłaty wynosi [...] zł. Brak jest ustaleń, co do tego kiedy i na co Skarżąca ten kredyt przeznaczyła, czy był on związany z działalnością gospodarczą czy też była to pożyczka na cele osobiste, czy służyła ona np. pokryciu dodatkowych wydatków konsumpcyjnych niemających niezbędnego charakteru, czy może kosztów leczenia lub niezbędnego zwykłego utrzymania (pozwalając na uniknięcie korzystania z pomocy społecznej). Skoro jednak organ powołuje się na fakt spłacania przez Skarżącą zobowiązań prywatnych jako na okoliczność przemawiającą za uznaniem jej sytuacji materialnej za wystarczająco dobrą lub świadczącą o preferowaniu przez nią zobowiązań cywilnoprawnych w stosunku do publicznoprawnych, powinien, zdaniem Sądu, pochylić się nad charakterem tych zobowiązań i zbadać, z czego wynikały i na jakie cele zostały zaciągnięte.

W przeciwnym wypadku podniesiona w tym zakresie argumentacja jest nieprzekonująca.

Odnosząc się do posiadanego przez Skarżącą majątku, Organ wskazał, że jest właścicielką samochodu marki[...] , rok produkcji 1999, co w jego ocenie przesądziło o braku przesłanki całkowitej nieściągalności. Jednakże Organ nie wziął pod uwagę, że samochód ten już w dniu wydawania zaskarżonej decyzji był pojazdem kilkunastoletnim, co znacznie obniżało jego wartość rynkową, a ponadto zauważyć należy, że Organ nie podał żadnej wartości samochodu, co mogłoby uzasadniać słuszność jego stanowiska.

Ponadto, rozważając zasadność umorzenia, Organ w ogóle nie odniósł się do otrzymywanych przez Skarżącą świadczeń socjalnych (tj. dodatku mieszkaniowego, zasiłków celowych na żywność, leki, opłaty, środki czystości). Zdaniem Sądu, Organ w ogóle nie uwzględnił w rozpoznawanej sprawie, że niski poziom życia Skarżącej doprowadził do poszukiwania innej formy publicznego wsparcia finansowego (pomocy społecznej), nie zostało zatem należycie rozważone wystąpienie przesłanki ważnego interesu publicznego w kontekście pobierania świadczeń socjalnych, co jest niezgodne ze standardem wynikającym z art. 2 Konstytucji RP. Tymczasem, w sytuacji gdy ustawodawca przewidział możliwość zastosowania umorzenia należności - w uzasadnionych wypadkach - organ odmawiając zastosowania tej instytucji zobowiązany jest należycie wykazać, że okoliczności konkretnej sprawy nie uzasadniają potraktowanie jej w sposób szczególny. Sytuacja, w której zapłata zaległości powoduje konieczność sięgania przez zobowiązanego pozbawionego możliwości zaspokojenia swoich niezbędnych potrzeb materialnych do środków pomocy państwa, nie jest bowiem zgodna z interesem tego obywatela, jednocześnie nie jest również zgodna z interesem publicznym (vide: Naczelny Sąd Administracyjny w swoim wyroku z dnia 20 marca 2007 r., sygn. akt II GSK 345/06, Lex nr 321267).

Na krytykę zasługuje także stanowisko Organu w kwestii braku istotnego wpływu na ocenę zasadności umorzenia należności - faktu, że w dniu 15 czerwca 2013 r. Skarżąca w wyniku pożaru utraciła mieszkanie wraz z całym wyposażeniem oraz sprzętami i dokumentacją związaną z prowadzoną działalności gospodarczą i obecnie zmuszona jest wynajmować lokal mieszkalny (lokal socjalny). Aczkolwiek zdarzenie to miało miejsce po dacie powstania większej części zaległości i nie skutkowało całkowitym zaprzestaniem prowadzenia działalności gospodarczej przez Skarżącą, jednakże niewątpliwie miało i ma znaczący wpływ na jej sytuację finansową, materialną i zdrowotną. Trudno, kierując się zasadami logiki i doświadczenia życiowego, uznać, że sytuacja takiej osoby, która faktycznie rozpoczęła gromadzenie majątku "od zera", w dalszym ciągu nie jest w stanie podźwignąć się finansowo (i psychicznie) i musi korzystać z pomocy innych podmiotów (państwowych, prywatnych) jest tożsama z sytuacją innych dłużników Zakładu, którzy nie muszą od nowa gromadzić majątku, bądź majątek ten utracili wskutek swoich suwerennie podjętych decyzji.

W ocenie Sądu, z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika wprost, że sytuacja finansowa rodziny Skarżącej jest szczególnie trudna i uzasadnia stwierdzenie, że spłata zadłużenia pociągnęłaby za sobą zbyt ciężkie skutki dla Skarżącej i jej rodziny. Biorąc pod uwagę już chociażby tę okoliczność, że Skarżąca i jej rodzina obecnie utrzymują się z publicznych środków pomocowych, trudno przyjąć, że może to pozostawać w zgodzie z interesem publicznym i słusznym interesem obywatela.

Należy wziąć po uwagę, że system ubezpieczeń społecznych jest to system ustawowo zagwarantowanych świadczeń związanych z pracą, służących zaspokojeniu potrzeb wywołanych przez zdarzenia losowe i finansowanych przez ubezpieczonych na zasadzie rozłożenia ich ciężaru na osoby do nich następnie uprawnione. Mieszcząca się w tym systemie również funkcja ochronna ubezpieczenia społecznego, nie pozwala na egzekwowanie niespłaconych składek w każdej sytuacji, bez względu na konsekwencje dla zobowiązanego i jego rodziny. Każdy przypadek powinien być badany indywidualnie.

W rozpoznawanej sprawie, zdaniem Sądu, zabrakło szczegółowego rozważenia i indywidualnego podejścia do szczególnej sytuacji majątkowej i rodzinnej Skarżącej z punktu widzenia skutków dla zobowiązanej i jej rodziny, co oznacza, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja z dnia 21 stycznia 2016 r. nie mieszczą się w sferze swobodnego uznania, lecz noszą cechy dowolności.

Reasumując, w świetle powyższych rozważań stwierdzić należy, że ustalenia dokonane przez Organ na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego są niepełne i w konsekwencji niewyczerpująco rozpatrzone, co doprowadziło do wydania decyzji o nieprzekonującej treści, czym dopuszczono się naruszenia reguł procesowych zawartych w art. 7, art. 77 § 1 k.p.a. w związku ze stosowaniem prawa materialnego, tj. art. 28 u.s.u.s., jak i § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r.

Biorąc pod uwagę wszystkie okoliczności sprawy, organ ponownie rozpoznając sprawę - mając na względzie w szczególności przesłanki umorzenia należności określone w art. 28 u.s.u.s., § 3 ust. 1 ww. rozporządzenia, a także i sytuację życiową i materialną Skarżącej oraz jej rodziny, uwzględni indywidualną, obiektywnie trudną sytuację Strony, ze szczególnym uwzględnieniem okoliczności korzystania przez nią ze środków pomocy społecznej, co godzi zarówno w interes obywatela jak i interes publiczny.

Mając powyższe na uwadze Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1

lit. a i lit. c p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.

Odnosząc się do wniosku dowodowego wskazać należy, że w postępowaniu przed sądem administracyjnym dopuszczalne jest przeprowadzenie uzupełniającego dowodu z dokumentów, ale tylko w sytuacji, jeżeli jest to niezbędne dla wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania sądowego. Postanowienie to należy rozumieć w ten sposób, że postępowanie dowodowe przed sądem administracyjnym i w konsekwencji dokonywanie przez ten Sąd ustaleń faktycznych jest dopuszczalne w zakresie uzasadnionym celami postępowania administracyjnego i powinno umożliwiać Sądowi dokonywanie ustaleń, które będą stanowiły podstawę oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji. Oznacza to, że Sąd w istocie nie może dokonywać ustaleń, które mogłyby służyć merytorycznemu rozstrzyganiu sprawy załatwionej zaskarżoną decyzją.

W orzecznictwie przyjęty został pogląd, że jeżeli zachodzi potrzeba dokonania ustaleń, które mają służyć merytorycznemu rozstrzygnięciu, Sąd powinien uchylić zaskarżoną decyzję i wskazać organowi zakres postępowania dowodowego, które organ ten powinien uzupełnić. Taka sytuacja zachodzi w niniejszej sprawie. Ustalenie wskazanych wyżej kwestii mające znaczenie dla merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy, powinno być dokonane przez organ w postępowaniu administracyjnym. etapie toczącego się postępowania

Wniosek pełnomocnika Skarżącej o zasądzenie wynagrodzenia o przyznanie wynagrodzenia za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy zostanie rozpoznany w odrębnym trybie (art. 258 § 1 pkt 8 p.p.s.a.).