Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 1309/19
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2020-12-03 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: uchylono zaskarżoną decyzję i poprzedzającą decyzję I instancji
Powołane przepisy: article: Art. 17  ust. 5  pkt 2  lit. a  i art. 31  ust. 1
journal: Dz.U. 2018 poz 2220
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jedn.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Renata Czeluśniak Sędziowie: WSA Hanna Knysiak -Sudyka WSA Janusz Kasprzycki (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 3 grudnia 2020 r. sprawy ze skargi G. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 5 sierpnia 2019 r. ([...]) w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji, II. przyznaje od Skarbu Państwa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie na rzecz adwokata W. S., kwotę 240 zł (słownie dwieście czterdzieści złotych) powiększoną o obowiązującą w dniu orzekania stawkę podatku od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną przez G. C. (zwanej dalej skarżącą) decyzją z dnia 5 sierpnia 2019 r. nr [...], wydaną na podstawie 17 ust. 5 pkt 2 lit. a, art. 25 ust. 1, art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 2220, zwanej dalej ustawą o świadczeniach rodzinnych), rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczenia rodzinnych (Dz.U. z 2017 r., poz. 1466) oraz art. 138 § 1 pkt 1, art. 163 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. jedn., Dz. U. z 2020 r., poz. 256, zwanej dalej w skrócie – k.p.a.) Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta z dnia [...] 2019 r., znak: [...], o uchyleniu własnej decyzji z dnia [...] 2013 r., znak: [...], o przyznaniu skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego bezterminowo w wysokości 620 zł miesięcznie, począwszy od dnia 1 lipca 2013 r. w związku z opieką nad córką A. C.

Powyższa decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Organ pierwszej instancji - Burmistrz Miasta - decyzją z dnia [...] 2013 r., znak: [...], przyznał skarżącej świadczenie pielęgnacyjne bezterminowo w wysokości 620 zł miesięcznie, począwszy od dnia 1 lipca 2013 r. w związku z opieką nad córką A. C.

Powyższa decyzja została następnie zmieniana decyzjami z dnia [...] 2014 r. (znak: [...]), [...] 2017 r. (znak: [...]), [...] 2018 r. (znak: [...]) w zakresie wysokości przyznanego świadczenia.

Decyzją pierwszoinstancyjną z dnia [...] 2019 r., znak: [...], wydaną na podstawie art. 17, 48 ust. 3 ustawy o świadczeniach rodzinnych, rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1466), rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 lipca 2018 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny i specjalny zasiłek opiekuńczy, wysokości świadczeń rodzinnych oraz wysokości zasiłku dla opiekuna (Dz. U. z 2018 r., poz. 1497), art. 104, 163 k.p.a. , art. 66 ust. 1 pkt 28, art. 73 pkt 10, art. 75 ust. 11, art. 79, 81 pkt 9 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz. U. z 2017 r., poz. 1938) Burmistrz Miasta uchylił decyzję własną z dnia [...] 2013 r., znak: [...].

W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ pierwszej instancji podał, że podczas weryfikacji dokumentów ustalono, że córka skarżącej zmieniła nazwisko i obecnie nazywa się C. - B. W dalszej części uzasadnienia organ opisał przebieg postępowania w sprawie, wskazując że w dniu 29 marca 2019 r. skarżąca zgłosiła się do ośrodka i oświadczyła, że jej córka wyszła za mąż w sierpniu 2015 r., a jej mąż posiada umiarkowany stopień niepełnosprawności.

Powołując się na treść art. 17 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych, organ pierwszej instancji podał, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego nie przysługuje skarżącej od sierpnia 2015 r.

W odwołaniu od tej decyzji skarżąca podkreśliła, że żyjąc ze skromnego zasiłku pielęgnacyjnego wykształciła córkę A. dając jej kilka zawodów. Nie otrzymywała żadnych dofinansowań z PFRON czy OPS. Strona opisała swoją trudną sytuację finansową, rodzinną i zdrowotną. Wyjaśniła, że nie jest w stanie spłacić zaległości, gdyż nie ma pieniędzy. Podała, że jest położną z wykształcenia i straciła prawo wykonywania zawodu z uwagi na pobieranie zasiłku pielęgnacyjnego.

Opisaną na wstępie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu tak podjętego rozstrzygnięcia SKO wskazało, że przesłankami przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, zgodnie art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych są: sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, wymagającym stałej pielęgnacji i niepodejmowanie z tego powodu pracy. Celem instytucji świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej, by opiekować się osobą niepełnosprawną. Świadczenie pielęgnacyjne ma zatem zastąpić dochód, wynikający ze świadczenia pracy, której nie może podjąć osoba pielęgnująca. Zarówno osoba sprawująca opiekę nad niepełnosprawnym dzieckiem, jak też osoba opiekująca się innym członkiem rodziny, wobec którego obciążona jest obowiązkiem alimentacyjnym, wypełniają zobowiązanie o charakterze prawnorodzinnym, którego źródłem są przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Obydwie te kategorie osób rezygnują, w związku z realizacją tego obowiązku z podjęcia lub kontynuowania zatrudnienia.

Jednakże, zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 a ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W pouczeniu decyzji z dnia 27 czerwca 2013 r., znak: [...] strona została poinformowana o treści art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a oraz art. 30 ust. 7 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W końcowej części pouczenia wytłuszczonym drukiem poinformowano stronę, że kwoty nienależnie pobranych świadczeń wypłaconych z powodu nie poinformowania organu realizującego świadczenie rodzinne o okolicznościach wykluczających przyznanie albo o zmianach powodujących ustanie prawa do świadczeń, podlegają zgodnie z art. 30 ustawy zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami.

Z akt sprawy wynika, że skarżąca w dniu 29 marca 2019 r. zgłosiła się do ośrodka i oświadczyła, że córka wyszła za mąż w sierpniu 2015 r., a jej mąż posiada umiarkowany stopień niepełnosprawności. Wobec powyższego w sprawie zaistniała negatywna przesłanka skutkująca tym, że ww. stronie od sierpnia 2015 r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje - osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności.

W myśl art. 25 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymywanych świadczeń, osoba, o której mowa w art. 23 ust. 1, jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne. Tak więc, zgodnie z pouczeniem zawartym w decyzji z dnia [...] 2013 r. znak: [...] strona powinna poinformować o zmianie powodującej ustanie prawa do świadczenia (sierpień 2015 r.). Dodatkowo z zaświadczenia ZUS wynika, że skarżąca ma prawo do świadczenia emerytalnego od 1 października 2017 r., zatem od tego czasu zaistniała również przesłanka z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Wobec powyższego zasadnym było uchylenie decyzji z dnia [...] 2013 r. dotyczącej ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla skarżącej w związku z opieką nad córką A., na podstawie art. 32 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w zw. z art. 163 k.p.a.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca wskazała, że nie wiedziała, że zięć posiada umiarkowany stopień niepełnosprawności i dlatego okoliczności zmiany stanu cywilnego przez córkę nie zgłosiła do ośrodka pomocy społecznej. Skarżąca podała, że nie ma z czego zwrócić długu i zwróciła się o jego umorzenie.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniosło o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 2167) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., zwanej dalej w skrócie P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu zgodności z prawem (legalności) tej działalności administracji publicznej, a więc czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do rażącego naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 P.p.s.a. Sąd administracyjny nie rozstrzyga więc merytorycznie, lecz ocenia zgodność decyzji z przepisami prawa.

Skarga zasługiwała na uwzględnienie, aczkolwiek z przyczyn odmiennych, niż podnoszone przez skarżącą.

Materialnoprawną podstawę wydania decyzji przez orzekające w tej sprawie organy stanowił przepis art. 17 ust. 5 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111, zwanej dalej ustawą o świadczeniach rodzinnych).

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ww. ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji zatrudnienia przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia

9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Z kolei w myśl art. 17 ust 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W niniejszej sprawie organy administracji powołały się również na okoliczność wynikająca z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym.

Zdaniem Sądu trafnie wskazał organ odwoławczy, że art. 32 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych umożliwia organowi właściwemu oraz wojewodzie, bez zgody strony, zmianę lub uchylenie ostatecznej decyzji administracyjnej, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń rodzinnych, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, członek rodziny nabył prawo do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, osoba nienależnie pobrała świadczenie rodzinne lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń.

Przepis ten jest szczególny wobec art. 163 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 256, zwanej dalej w skrócie - k.p.a.), zgodnie z którym organ administracji publicznej może uchylić lub zmienić decyzję, na mocy której strona nabyła prawo, także w innych przypadkach oraz na innych zasadach niż określone w niniejszym rozdziale, o ile przewidują to przepisy szczególne.

Podkreślić należy, że obowiązek alimentacyjny jest pojęciem prawnym, uregulowanym w Dziale III ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2017 r., poz. 682, zwanej dalej w skrócie – k.r.o.). Stosownie do art. 128 k.r.o. obowiązek alimentacyjny polega na dostarczaniu środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania i ciąży na krewnych w linii prostej oraz rodzeństwie.

Z akt niniejszej sprawy wynika, że wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia i innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad córka A. złożyła skarżąca (matka), a więc osoba, na której ciąży obowiązek alimentacyjny. Córka skarżącej legitymuje się całkowitą niezdolnością do pracy, a niezdolność ta jest trwała (por. wypis z treści orzeczenia lekarz orzecznika ZUS nr akt [...], k. 1 akt adm.). Posiada więc, jak wynika z decyzji z dnia [...] 2013 r., znak: [...], orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W niniejszej sprawie bezsporna jest okoliczność, że decyzją Burmistrza Miasta z dnia [...] 2013 r. przyznano skarżącej świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad córką A. bezterminowo począwszy od 1 lipca 2013 r. Nie ulega również wątpliwości, że skarżąca została pouczona o treści odpowiednich przepisów związanych z brakiem prawa do pobierania przedmiotowego świadczenia, m.in. o okoliczności nieprzysługiwania świadczenia, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się – tu podkreślić należy - orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury – o czym świadczy oświadczenie skarżącej o zapoznaniu się z pouczeniem zawartym we wniosku o ustalenie prawa do zasiłku dla opiekuna z dnia 20 czerwca 2013 r. (k. 2 akt adm.) oraz pouczenie zawarte w samej decyzji z dnia [...] 2013 r. przyznającej wnioskowany zasiłek (k. 6 akt adm.). Bezsprzeczna jest również okoliczność, że córka skarżącej w sierpniu 2015 r. zawarła związek małżeński, co wynika z oświadczenia skarżącej z dnia 29 marca 2019 r. (k. 27 akt adm.) oraz okoliczność przyznania skarżącej prawa do emerytury od dnia 1 października 2017 r., co wynika z zaświadczenia Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 23 maja 2019 r. (k. 39 akt adm.).

Kwestie jednakże, czy organ prawidłowo pouczył skarżącą organ rozważać może w ewentualnym postępowaniu w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranego świadczenia i jego zwrotu. Podkreślić jedynie należy, że za prawidłowe pouczenie można uznać tylko takie, które jest sformułowane czytelne i zrozumiale dla strony. NSA podkreśla bowiem, że "Ocena świadomego działania świadczeniobiorcy - art. 30 ust. 1 u.ś.r. - wymaga ustalenia, czy były mu znane odpowiednie przepisy prawa, tj. czy był skutecznie powiadomiony o okolicznościach, których zaistnienie ma wpływ na istnienie uprawnienia. Skuteczność oznacza formę pisemną, z użyciem języka zrozumiałego dla świadczeniobiorcy, a więc nie wystarcza powołanie się na przepis prawa. Ponadto należy wskazać grożące stronie sankcje za wprowadzenie w błąd. Pouczenie takie powinno odpowiadać wymaganiom z art. 8 i 9 k.p.a." (zob. wyrok NSA z dnia 8 marca 2013 r. sygn. akt I OSK 1529/12; LEX nr 1339588).

Ne można jednak, zdaniem Sądu, uznać za prawidłowe rozstrzygnięć organów obu instancji wydanych w przedmiotowej sprawie, na podstawie art. 32 ust. 1 w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, polegających na uchyleniu decyzji Burmistrza Miasta z dnia [...] 2013 r., znak: [...], o przyznaniu skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego.

Wskazać bowiem należy, że w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że decyzja w sprawie uchylenia lub zmiany decyzji przyznającej świadczenie rodzinne jest decyzją konstytutywną, kształtującą sytuację strony wyłącznie na przyszłość. Na podstawie art. 32 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych uchylenie lub zmiana decyzji przyznającej świadczenie rodzinne nie może nastąpić z mocą wsteczną, z wyjątkiem sytuacji, o której mowa w art. 32 ust. 1 in fine ustawy o świadczeniach rodzinnych. Z uwagi na konstytutywny charakter decyzji wydawanej w trybie art. 32 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych niedopuszczalne jest, aby organy wskazywały datę, od której następuje uchylenie dotychczasowej decyzji.

W sytuacji natomiast uznania, że świadczenie to miało charakter świadczenia nienależnie pobranego, ustalenie daty pobrania tego świadczenia jest uzasadnione. Jeśli zatem organ uznaje, że konieczność uchylenia decyzji wynika z przesłanki pobrania świadczenia nienależnego w rozumieniu art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, powinien wskazać ją w decyzji (por. wyroki NSA: z dnia 4 lutego 2010 r., sygn. akt I OSK 1208/2009, Lexis.pl nr 223829; z dnia 10 lipca 2009 r., sygn. akt I OSK 1501/2008, Lexis.pl nr 2475452; wyrok WSA w Lublinie z dnia 9 listopada 2010 r., sygn. akt II SA/Lu 500/2010, Lexis.pl nr 2490568; Godlewska -Bujok Barbara Katarzyna, Ustawa o świadczeniach rodzinnych. Komentarz – LexisNexis 2014).

Oceniając pod tym kątem kontrolowane decyzje stwierdzić należy, że są one nieprawidłowe.

Istotnie, najważniejsze jest rozstrzygnięcie zawarte w decyzji, gdyż przy sprzeczności uzasadnienia z treścią podjętego rozstrzygnięcia decydujące znaczenie ma rozstrzygnięcie. Zwrócić jednakże należy uwagę, że uzasadnienie decyzji administracyjnej ma pewien walor – mianowicie stanowi odzwierciedlenie, a właściwie, powinno stanowić odzwierciedlenie motywów jakie przyświecały organowi przy podjęciu rozstrzygnięcia.

Skoro w rozpoznawanej sprawie w uzasadnieniu decyzji z dnia [...] 2019 r., znak: [...], organ pierwszej instancji wskazał, powołując się na treść art. 17 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego nie przysługuje skarżącej od sierpnia 2015 r., to uchylając na podstawie art. 32 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, uprzednio wydaną decyzję przyznającą skarżącej to świadczenie, objawił władczo swoją wolę z mocą wsteczną (od tej daty), mimo, iż nie wyrzekł o tym w orzeczeniu decyzji. Nie można zaprzeczyć, że wydane bowiem rozstrzygnięcie o uchyleniu decyzji przyznającej skarżącej przedmiotowe świadczenie było skutkiem ustalenia przez organ okoliczności mającej, jak zdaje się twierdzić organ, znaczenie na prawo skarżącej do tego świadczenia – zmiany stanu rodzinnego skarżącej w miesiącu sierpniu 2015 r. – tj. wyjście za mąż córki skarżącej - osoby wymagającej opieki.

Takie działanie organu w świetle powyższych rozważań dotyczących konstytutywnego charakteru decyzji z art. 32 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, uznać należało za wadliwe. W tym względzie nie może być jakichkolwiek wątpliwości. Nie dość, że obowiązuje zasada działania organu na podstawie prawa, to również należy respektować zasadę pewności wobec prawa.

"Z uwagi na konstytutywny charakter decyzji wydanej w oparciu o art. 32 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych uchylenie lub zmiana decyzji przyznającej świadczenie rodzinne nie może nastąpić z mocą wsteczną. Pogląd ten uznać należy za dominujący w orzecznictwie. Poza tym, aby możliwe było wydanie w konkretnej sytuacji decyzji, która by regulowała na nowo i odmiennie sytuację strony z mocą wsteczną, upoważnienie takie musiałoby wyraźnie być przewidziane przepisem prawa. Ustawa o świadczeniach rodzinnych takiego uregulowania nie zawiera. Nie jest nim w szczególności art. 32 ust. 1 tej ustawy, który umożliwia jedynie zmianę sytuacji prawnej strony, określonej wcześniej inną decyzją, ale jedynie ze skutkiem teraźniejszym - ex nunc (vide: wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia

27 września 2017 r., sygn. akt I OSK 196/16, z dnia 14 grudnia 2012 r., sygn. akt I OSK 1099/12, z dnia 16 stycznia 2013 r., sygn. akt I OSK 1280/12, z dnia 29 listopada 2012 r., sygn. akt I OSK 945/12, z dnia 19 stycznia 2009 r., sygn. akt I OSK 535/08, z dnia 10 lipca 2009 r., sygn. I OSK 1501/08, z dnia 4 lutego 2010 r. sygn. I OSK 1208/09, I OSK 1035/11, z dnia 22 maja 2018 r. sygn. akt II SA/Łd 134/18 - dostępne na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl)."(por. WSA w Bydgoszczy w wyroku z dnia 23 października 2019 r., sygn. akt II SA/Bd 584/19; LEX nr 2750744).

Zasadnie podkreślił NSA w wyroku z dnia 14 czerwca 2016 r., sygn. akt I OSK 3157/14; LEX nr 2082596, który zachowuje swoją aktualność, że każda z trzech z wymienionych w art. 32 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych przesłanek stanowi samodzielną i odrębną podstawę uchylenia lub zmiany decyzji, "...przy czym zakresy wszystkich wyszczególnionych podstaw uchylenia lub zmiany decyzji są rozłączne, stąd ten sam stan faktyczny nie powinien być kwalifikowany jako wypełniający jednocześnie dyspozycję kilku przesłanek uchylenia lub zmiany decyzji, stosowanych zamiennie, według wyboru organu wydającego decyzję. 2. Uchylenie lub zmiana w trybie art. 32 ust. 1 u.ś.r. decyzji administracyjnej, na mocy której strona nabyła prawo następuje w określonym celu. Celem tym jest zmiana ukształtowanego decyzją stanu prawnego. Zmiana lub uchylenie decyzji winny zatem prowadzić do pozbawienia strony nabytego prawa do świadczeń. Pozbawienie strony przyznanego jej decyzją prawa z mocą wsteczną nastąpić może wyjątkowo, jedynie w sytuacji, kiedy wyraźnie przewiduje to przepis prawa....".

Możliwe jest więc uchylenie lub zmiana decyzji na podstawie art. 32 ust. 1 ustawy z mocą wsteczną.

Jak trafnie stwierdził NSA w przywołanym wyroku ".... uchylenie decyzji z mocą wsteczną i związane z tym pozbawienie strony prawa do wypłaconego jej już świadczenia, nastąpić może wyłącznie na podstawie trzeciej przesłanki, jaką jest instytucja świadczenia nienależnego, podlegającego zwrotowi. Brak jest natomiast podstaw do przyjęcia dopuszczalności pozbawienia strony przyznanego uprawnienia z mocą wsteczną w innych przypadkach. 4. Postępowanie w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranego świadczenia jest postępowaniem odrębnym od postępowania w przedmiocie weryfikacji decyzji ostatecznej, co oznacza, że w momencie wydania decyzji orzekającej zwrot takiego świadczenia nienależnie pobranego nie jest wymagane istnienie ostatecznej decyzji uchylającej lub zmieniającej uprzednią decyzję ostateczną przyznającą to świadczenie."

Najpierw zatem organ musi stwierdzić nienależnie pobrane świadczenie i orzec o tym w decyzji domagając się jego zwrotu, a w sytuacji, gdy decyzja ta jest ostateczna może dopiero uchylić lub zmienić decyzję pierwotną z mocą wsteczną wobec zaistnienia przesłanki pobrania nienależnie świadczenia (tak K. Małysa – Sulińska, Ustawa o świadczeniach rodzinnych. Komentarz.; komentarz do art. 32 ustawy o świadczeniach rodzinnych LEX 2015). Sąd w pełni pogląd ten podziela.

Skoro taki stan rzeczy jeszcze nie nastąpił, organ nie mógł z mocą wsteczną pozbawiać skarżącej przyznanego jej świadczenia na tej tylko podstawie, że nastąpiła, jak twierdzi organ, zmiana sytuacji rodzinnej skarżącej.

W ocenie Sądu orzekające w niniejszej sprawie organy, co najważniejsze, nie ustaliły w sposób nie budzący wątpliwości, czy zaszły rzeczywiście przesłanki do uchylenia na podstawie art. 32 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, decyzji pierwotnej przyznającej skarżącej świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawną córką.

Organy stwierdziły mianowicie, powołując się na z art. 17 ust. 5 pkt 2 a ustawy o świadczeniach rodzinnych, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Skoro córka skarżącej wyszła za mąż za osobę, która nie legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności, to z tą chwilą według organów, skarżącej świadczenie to nie przysługuje, bo mąż córki legitymuje się jedynie umiarkowanym stopniem niepełnosprawności.

Zdaniem Sądu przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych powinien być jednakże rozumiany w ten sposób, że normuje on przypadki, gdy o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną, pozostającą w związku małżeńskim ubiega się osoba spełniająca kryteria wskazane w ust. 1 (lub w ust. 1a) tego przepisu, niebędąca "sprawnym" małżonkiem zobowiązanym w pierwszej kolejności do alimentacji

(por. WSA w Bydgoszczy w wyroku z dnia 7 lipca 2020 r., sygn. akt II SA/Bd 420/20; LEX nr 3037387).

Samo zatem stwierdzenie, że mąć córki skarżącej ma jedynie umiarkowany stopnień niepełnosprawności jest niewystarczające. Organ musi więc ustalić, czy pomimo tego, że nie legitymuje się on orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jest w stanie ze względów obiektywnych (głównie zdrowotnych) uczynić zadość swemu obowiązkowi alimentacyjnemu. Zarówno skarżąca, jak i jej pełnomocnik z urzędu w skardze i w piśmie procesowym z dnia 16 października 2020 r. podnoszą, że mąż córki skarżącej porusza się na wózku inwalidzkim.

Ustalenie, że nie jest on wstanie sprawować opieki nad niepełnosprawną żoną – córką skarżącej powoduje, iż aktywuje się rzeczony obowiązek innych osobom

- o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy, jeżeli zdołają go efektywnie wypełnić (por. wyrok WSA w Olsztynie z dnia 30 czerwca 2020 r., sygn. akt II SA/Ol 297/20; LEX nr 3029304).

Także i wskazywana przez SKO na str. 4 uzasadnienia (wers 10 od dołu strony) okoliczność ustalenia skarżącej prawa do świadczenia emerytalnego nie mogła stanowić przeszkody do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego i stanowić zarazem okoliczności zmieniającej pierwotnie ustalony stan.

"Brzmienie art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. może wskazywać na bezwzględne wyeliminowanie z kręgu osób, które spełniają powyższą przesłankę tych, którzy mają prawo do świadczeń wymienionych w tym przepisie. Taka wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. naruszałaby jednak konstytucyjną zasadę równości, zgodnie z którą wszystkie podmioty prawa (adresaci norm prawnych), charakteryzujące się daną cechą istotną (relewantną) w równym stopniu, mają być traktowane równo, a więc według jednakowej miary, bez różnicowań zarówno dyskryminujących, jak i faworyzujących." (por. wyrok NSA z dnia 24 sierpnia 2020 r., sygn. I OSK 650/20; LEX nr 3048813).

"Przepis art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. dotyczy z całą pewnością kolizji pomiędzy nie tyle samym materialnym prawem do emerytury (jako takim) a świadczeniem pielęgnacyjnym, ale przede wszystkim z realizacją tego pierwszego w postaci wypłaty emerytury."(por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 7 lipca 2020 r., sygn. akt IV SA/Po 416/20; LEX nr 3050440). Trafnie Sąd w wyroku tym stwierdza o konieczności złożenia wniosku o zawieszenie emerytury i przedstawienia decyzji o wstrzymaniu jej wypłaty organ powinien stronę poinformować i wezwać do złożenia wymaganych dokumentów stosując odpowiednio przepisy art. 24a ust. 1-3 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Kompletnie na te kwestie nie zwróciło uwagę Kolegium. Zaprezentowane w decyzji SKO stanowisko w tym zakresie jest błędne. Ponadto, konsekwencje niepoinformowania organów o zmianie sytuacji rodzinnej mogą być badane w odrębnym postępowaniu dotyczącym ewentualnego ustalenia nienależnie pobranego świadczenia, w którym organ zobowiązany jest, podkreślić należy, wykazać prawidłowe pouczenie strony, stan jej świadomości co do okoliczności mającej znaczenie dla prawa do przedmiotowego świadczenia i pobieranie pomimo tego przedmiotowego świadczenia w złej wierze.

Ponadto organy obu instancji nie zwróciły uwagę na jeszcze jeden aspekt wydając w tej sprawie rozstrzygnięcia w przedmiocie uchylenia decyzji przyznającej skarżącej świadczenie pielęgnacyjne. Mianowicie, orzekły, że uchylają decyzję pierwotną – z dnia [...] 2013 r., znak: [...]. Podnieść należy, że decyzja ta została trzykrotnie zmieniona decyzjami z dnia [...] 2014 r. (znak: [...]), [...] 2017 r. (znak: [...]), [...] 2018 r. (znak: [...]), co prawda w zakresie wysokości przyznanego świadczenia, nie mniej jednak, treść orzeczenia zawartego w decyzji dnia [...] 2013 r., znak: [...], nie odpowiada już pierwotnej swojej treści. Dokonanie zatem uchylenia decyzji pierwotnej bez wyraźnego zaznaczenia, że została ona zmieniona wskazanymi decyzjami stanowi naruszenie przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Odnosząc się natomiast do okoliczności podnoszonych w skardze, a dotyczących umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń wyjaśnić należy, że zgodnie z art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Zaskarżona decyzja nie jest decyzją zobowiązująca do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, a decyzją w przedmiocie uchylenia świadczenia rodzinnego. Stąd też instytucja umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń nie może mieć do niej zastosowania.

W rozpoznawanej sprawie organy orzekające dopuściły się więc naruszenia przepisów prawa materialnego – art. 32 ust. 1 w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych – w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie. Skutkiem tego było też naruszenie przepisów postępowania – art. 7, art. 77 § 1, art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. jedn., Dz. U. z 2020 r., poz. 256), w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez nieustalenie przesłanek warunkujących uchylenie decyzji na podstawie art. 32 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, o których mowa w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a i 17 ust. 5 pkt 1 lit. a tej ustawy.

Ponownie rozpatrując sprawę organ uwzględni stanowisko Sądu wobec postanowień art. 153 P.p.s.a.

Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie przepisu art. 145 §1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.) orzekł jak w punkcie I sentencji wyroku.

Na podstawie art. 250 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), Sąd przyznał wyznaczonemu z urzędu pełnomocnikowi skarżącej – koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w wysokości wynikającej z § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2016 r., poz. 1714 ze zm.), orzekając, jak w punkcie II sentencji wyroku.