Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 431/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2012-06-29 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Zabezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 16, art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1
journal: Dz.U. 2006 nr 139 poz 992
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.
article: art. 7, art. 77 par. 1, art. 107 par. 3
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity

SENTENCJA

Dnia 29 czerwca 2012 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Barbara Rymaszewska (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Arkadiusz Blewązka Sędzia WSA Jolanta Rosińska Protokolant asystent sędziego Marcin Olejniczak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 czerwca 2012 roku sprawy ze skargi W. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...], nr [...]; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. na rzecz skarżącej W. C. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego; 3. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do dnia uprawomocnienia się niniejszego wyroku.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] Prezydent Miasta Ł. orzekł o obowiązku zwrotu przez W. C. nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego w wysokości 153,00 zł miesięcznie za okres od 1 stycznia 2007r. do 31 sierpnia 2011r. w łącznej wysokości 8.568,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami naliczonymi do dnia wydania niniejszej decyzji w wysokości 2.842,10 zł. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia wskazano przepis art. 30 ust.1 i 2 pkt 1 , ust. 6, 7 i 8 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. – Dz.U. z 2006r., nr 139, poz. 992 ze zm.).

W uzasadnieniu organ pierwszej instancji ustalił, że prawo do zasiłku pielęgnacyjnego w wysokości 144,00 przyznano stronie od 1 września 2005r decyzją Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...]. Decyzją z dnia [...] ten sam organ zmienił wysokość świadczenia na kwotę po 153,00 zł miesięcznie od 1 września 2006r. bezterminowo. Od dnia 1 stycznia 2007r. W. C. nabyła uprawnienie do dodatku pielęgnacyjnego w związku z ukończeniem 75 roku życia, na podstawie art. 75 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. – Dz.U. z 2009r. nr 153, poz. 1227). Organ wskazał, że ustala prawo do zasiłku pielęgnacyjnego na podstawie ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. – Dz.U. z 2006r., nr 139, poz. 992 ze zm.). Natomiast Zakład Ubezpieczeń Społecznych w Ł. ustalając prawo do dodatku pielęgnacyjnego działa na podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Za bezsporne organ pierwszej instancji uznał, iż W. C. nienależnie pobrała zasiłek pielęgnacyjny za okres od 1 stycznia 2007r. do 31 sierpnia 2011r. Podkreślił, że strona została pouczona we wniosku o ustalenie prawa do tego świadczenia o przypadkach, w których nie przysługuje prawo do zasiłku pielęgnacyjnego. Zapoznała się z częścią II wniosku, w której zobowiązała się "niezwłocznie powiadomić podmiot wypłacający zasiłek pielęgnacyjny o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego". Jednocześnie w tym samym wniosku strona została pouczona, iż zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego na podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz na podstawie innych ustaw.

Decyzją z dnia [...] Prezydent Miasta Ł. zmienił poprzednie rozstrzygnięcie i orzekł o przyznaniu W. C. prawa do zasiłku pielęgnacyjnego na okres od 1 września 2005r. do 31 grudnia 2006r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. decyzją z dnia [...] utrzymało tę decyzję w mocy.

Kwota odsetek aktualnie wynosi 3,06 zł za każdy dzień. Zatem do kwoty 11.410,10 zł (kwota główna 8568,00 zł i ustawowe odsetki 2842,10 zł) należy doliczyć kwotę odsetek, licząc od dnia 21 grudnia 2011r. do dnia spłaty.

W odwołaniu od tej decyzji W. C. wniosła o jej uchylenie w całości. W uzasadnieniu skarżąca zarzuciła, iż brak jest przesłanek do uznania, że w okresie od 1 stycznia 2007r. do 31 sierpnia 2011r. nienależnie pobierała zasiłek pielęgnacyjny. Wskazane w uzasadnieniu decyzji okoliczności nie dowodzą, że organ administracji spełnił ciążący na nim obowiązek prawidłowego pouczenia o sytuacjach, w których może nastąpić brak prawa do ich pobierania. Zatem nie zostały spełnione przesłanki do ustalenia, że skarżąca nienależnie pobrała świadczenie i ciąży na niej obowiązek jego zwrotu. Na skutek wielu schorzeń, uzyskała orzeczenie o I stopniu niepełnosprawności z uwagi na ogólny stan zdrowia. Zasiłek pielęgnacyjny został przyznany skarżącej (decyzją z dnia [...]) w związku z tym, iż była inwalidką I grupy, jest nią nadal. Decyzja przyznająca świadczenie była decyzją bezterminową, nieuzależnioną od uzyskania innego świadczenia, czy osiągnięcia wieku. Nadto organ administracji w dniu [...], zmieniając wysokość przyznanego świadczenia ponownie określił, iż przyznaje je bezterminowo pomimo, że za dwa i pół miesiąca (z dniem 1 stycznia 2007r.) miało dojść do uzyskania przez skarżącą uprawnienia (osiągnięcie wieku 75 lat) do dodatku pielęgnacyjnego wypłacanego przez inny organ, które to uprawnienie, według wiedzy organu, wykluczało prawo do pobierania zasiłku pielęgnacyjnego. Wprawdzie ustalając prawo do zasiłku pielęgnacyjnego na czas nieokreślony, organ działał w zgodnie z prawem, jednakże wobec takiego splotu okoliczności należało odpowiednio pouczyć świadczeniobiorcę o przypadkach utraty prawa poprzez wskazanie w pouczeniu decyzji na końcową datę uprawnienia – osiągnięcie 75 roku życia. Skarżąca ponadto nie została powiadomiona przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych o przyznaniu jej dodatku pielęgnacyjnego, który został doliczony do emerytury. Można zatem stwierdzić, iż wypłata dodatku nastąpiła automatycznie wraz z emeryturą, w związku z czym skarżąca nie miała świadomości przyznania jej innego świadczenia. Ponadto nawet po zorientowaniu się, że ZUS wypłaca jej dodatek pielęgnacyjny, skarżąca nie mogła mieć świadomości, że jest to świadczenie wykluczające pobieranie zasiłku pielęgnacyjnego, gdyż są to dwa odrębne świadczenia, o innych nazwach, przyznawane przez inne organy, na podstawie innych przesłanek. Skarżąca stała się uprawnioną z tytułu zasiłku pielęgnacyjnego z uwagi na stan zdrowia, zaś z tytułu dodatku pielęgnacyjnego w związku z uzyskaniem określonego wieku. Skarżąca jest osobą od wielu lat schorowaną, cierpiącą na schorzenia kręgosłupa, zwyrodnienia stawów, nadciśnienie tętnicze, niewydolność krążeniową oraz nowotwór mózgu o łagodnym charakterze - oponiak w części skroniowej. Z biegiem lat u skarżącej zaostrzyły się wszystkie choroby, tym niewydolność krążeniowa, co skutkowało wszczepieniem w 2010r. bay-passów. Zdiagnozowano u niej depresję. Zarówno schorzenia, na które cierpi skarżąca, mające wpływ szczególnie na kondycję psychiczną, stopień percepcji (niepamięć, zaburzenia zdolności prawidłowego rozumowania i dbania o swoje interesy), a także postępujący wiek (obecnie skarżąca ma 80 lat), niewątpliwie stanowiły przyczynę braku orientacji skarżącej w skomplikowanej materii prawnej związanej z uzyskiwanymi świadczeniami rodzinnymi. Sytuacja zdrowotna skarżącej oraz okoliczności organizacyjno – prawne uzyskania świadczeń rodzinnych niewątpliwie miały znaczenie dla ustalenia, czy miała świadomość, iż pobiera nienależne świadczenie rodzinne. Skarżąca podkreśliła, że pouczenie, na które powołał się organ administracji, zawarte w druku wniosku składanego przez skarżącą prawie 6 lat wcześniej, pozostawało w aktach organu. Pouczenie zawarte we wniosku nie wskazywało jednoznacznie i zrozumiale, a w szczególności brak było wskazania jakichkolwiek konsekwencji niewywiązania się świadczeniobiorcy z obowiązku powiadomienia organu o okolicznościach mających wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego. W części wniosku o ustalenie zasiłku pielęgnacyjnego, zawarto pouczenie, że zasiłek pielęgnacyjny oprócz osoby niepełnosprawnej powyżej 16 roku życia, legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, przysługuje także osobie, która ukończyła 75 lat (pkt 3 pouczenia), co jak się wydaje dodatkowo zaciemnia sytuację prawną i faktyczną świadczeniobiorcy, w szczególności osoby schorowanej, w podeszłym wieku, nieposiadającej wiedzy prawniczej. Szczególnie rażące wydaje się być wydanie zaskarżonej decyzji po niemal 4 latach od utraty prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, w związku z osiągnięciem odpowiedniego wieku (75 lat), co niewątpliwie było oczywiste do przewidzenia przez organ wypłacający zasiłek. Zaniechanie organu administracji, doprowadziło do powstania sytuacji, w której nieświadoma skutków skarżąca pobierała zasiłek, wypłacany zgodnie z treścią ostatecznej decyzji administracyjnej, a który, zdaniem organu był jej nienależny, o czym dowiedziała się po niemal 4 latach, od ustania prawa do zasiłku, co doprowadziło do powstania zadłużenia w bardzo dużej wysokości, niemożliwej do poniesienia przez osobę schorowaną, mieszkającą samotnie i samodzielnie utrzymującą się z renty rodzinnej.

Decyzją z dnia [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu, podzielając stanowisko organu pierwszej instancji, za bezsporne Samorządowe Kolegium Odwoławcze uznało, że skarżąca była pouczona o warunkach koniecznych do korzystania z prawa do świadczenia w postaci zasiłku pielęgnacyjnego oraz o konieczności niezwłocznego informowania organu wypłacającego świadczenia o wszelkich zmianach mogących mieć wpływ na prawo do tego świadczenia. Wskazało przy tym na znajdujące się w aktach sprawy oświadczenie strony, składane przy wniosku o ustalenie prawa do świadczenia rodzinnego z dnia 26 września 2005r., zawarte w części II wniosku oraz pouczenie dotyczące sytuacji w których zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje, a także pouczenie zawarte w decyzji przyznającej stronie świadczenia. Zdaniem Samorządowego Kolegium Odwoławczego skarżąca winna mieć świadomość, iż fakt pobierania dodatku pielęgnacyjnego miał wpływ na prawo do wypłacanego jej zasiłku pielęgnacyjnego. Skarżąca została pouczona o obowiązku informowania organu o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń, co z punktu widzenia treści art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych jest równoznaczne z pouczeniem o braku prawa do pobierania świadczenia. W sytuacji bowiem, gdy zainteresowana podpisała pouczenie, przyjąć należy, że została z nim w odpowiedni sposób zaznajomiona i nie ma podstaw do ustalania, czy zrozumiała treść pouczenia. Organ pierwszej instancji zobowiązany był do zastosowania art. 24 ust. 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych zgodnie z jego literalnym brzmieniem, który to przepis jasno wskazuje, iż prawo do zasiłku pielęgnacyjnego lub świadczenia pielęgnacyjnego ustala się na czas nieokreślony, chyba że orzeczenie o niepełnosprawności lub orzeczenie o stopniu niepełnosprawności zostało wydane na czas określony, co nie ma miejsca w niniejszej sprawie. Zatem organ pierwszej instancji nie mógł nadać stronie uprawnienia do zasiłku pielęgnacyjnego na czas określony, gdyż takie działanie byłoby sprzeczne z przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych. Poza tym SKO podniosło, iż w szczególnie uzasadnionych okolicznościach strona może zwrócić się do organu pierwszej instancji z wnioskiem o umorzenie w całości lub w części, odroczenie terminu płatności albo rozłożenie na raty kwoty nienależnie pobranego świadczenia.

W skardze na powyższą decyzję W. C. wniosła o jej uchylenie i zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Skarżąca podtrzymała argumentację zawartą w odwołaniu.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zajęte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest uzasadniona, a zarzuty w niej podniesione uznać należy za trafne.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] o uznaniu za nienależne pobrane świadczenia w postaci zasiłku pielęgnacyjnego i jego zwrocie stanowią przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. – Dz.U. z 2006r., nr 139, poz. 992 ze zm.), powoływanej także jako u.ś.r.

Artykuł 30 tej ustawy w ustępie 1 statuuje obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczenia rodzinnego. Zgodnie z powołaną jako podstawa prawna rozstrzygnięcia przez organ definicją ustawową zawartą w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne, wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Zatem dla uznania, że doszło do sytuacji wskazanej w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy konieczne jest łączne zaistnienie każdej z trzech wymienionych w nim przesłanek

Zaistnienie pierwszej z wymienionych przesłanek nie budzi wątpliwości, zasiłek pielęgnacyjny wypłacano w całym spornym okresie.

Drugi z warunków to zaistnienie w dacie wypłaty okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub części. Spełnienia tej przesłanki organ nie ustalił w sposób niewątpliwy, co trafnie zarzuca skarżąca. W niniejszej sprawie ta przesłanka uwarunkowana jest zbiegiem zasiłku pielęgnacyjnego i dodatku pielęgnacyjnego. W toku postępowania skarżąca podnosiła zaś, że nie miała świadomości tego, iż pobiera dodatek, ani od kiedy. Należało w takiej sytuacji wyjaśnić wyczerpująco powyższe okoliczności. Organ tymczasem nie wyjaśnił nie tylko, od kiedy ZUS wypłacał W. C. dodatek pielęgnacyjny, ale również i to, czy i kiedy skarżąca została przez ZUS poinformowana o przyznaniu jej tego świadczenia. Nie może stanowić jedynej podstawy tych ustaleń pismo Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w Ł. z dnia 19 stycznia 2010r.o ogólnej bardzo treści, stanowiące jedynie odpowiedź na 41 niezidentyfikowanych wniosków Centrum Świadczeń Socjalnych Wydziału Świadczeń Rodzinnych w Ł., w tym w części dotyczących ustalenia prawa do dodatku pielęgnacyjnego w czasie przyszłym. Tak więc pomimo, iż co do zasady należałoby przyjąć, że zaistniała okoliczność powodująca ustanie prawa do świadczenia z powodu przyznania dwóch świadczeń, z woli ustawodawcy wzajemnie się wykluczających, bez wyjaśnienia, kiedy w istocie do zbiegu uprawnień doszło i kiedy skarżąca miała tego świadomość sprawy rozstrzygnąć nie można.

Brak tych ustaleń, niezbędnych dla wyjaśnienia, kiedy skarżąca powzięła informację, że doszło do zbiegu świadczeń stanowi uchybienie zasadom określonym w art. 7, 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a., skutkującym koniecznością wyeliminowania z obrotu prawnego zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. "c" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. - Dz.U. z 2012r., poz. 270, ze zm.), dalej powoływanej jako p.p.s.a.

Przede wszystkim jednak zastrzeżenia budzą ustalenia i wnioski organów co do zaistnienia trzeciej z wymienionych w omawianym przepisie art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., prawidłowego pouczenia o braku prawa do pobierania świadczenia, a jak wyżej wspomniano jedynie łączne ziszczenie się warunków określonych w powołanym przepisie stanowi podstawę żądania zwrotu świadczenia.

W orzecznictwie sądowym nie budzi wątpliwości, że zgodnie z treścią art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość osoby pobierającej świadczenie, jej wina w ujęciu subiektywnym (vide: wyrok NSA z dnia 4 października 2011r., sygn. akt I OSK 762/11 – Lex nr 106976, wyrok NSA z dnia 14 grudnia 2009r., sygn. akt I OSK 826/09 – Lex nr 558234, wyrok NSA z dnia 1 kwietnia 2011r., sygn. akt I OSK 2078/10 – Lex nr 957287). Przyjmuje się też, iż tylko prawidłowe, czytelne i jasne pouczenie stanowi warunek sine qua non żądania zwrotu nienależnie zrealizowanych kwot zasiłku. Powinno być ono adekwatne do obowiązujących przepisów, odnosić się do konkretnie otrzymywanego świadczenia i operować zwrotami zrozumiałymi dla adresata tak, aby mógł je uwzględnić w ocenie własnej sytuacji (vide: wyroki NSA z dnia 27 października 2010r., sygn. akt I OSK 981/10 – Lex nr 745403 i z dnia 1 kwietnia 2011r., sygn. akt I OSK 2078/10 – Lex nr 957287). Pouczenie poza wyczerpującym wyjaśnieniem sytuacji prawnej i faktycznej zainteresowanego winno zawierać także informację o konsekwencjach prawnych niezastosowania się świadczeniobiorcy do dyspozycji normy prawnej.

Jak wyżej wywiedziono, prawidłowe pouczenie stanowi warunek sine qua non żądania zwrotu zrealizowanych kwot zasiłku. Tym samym przy braku należytego pouczenia nie można uznać, iż świadczenia zostały pobrane nienależnie. W takiej sytuacji świadczeniobiorca nie ma obowiązku zwrotu pobranych kwot, choćby nawet z innych źródeł mógł powziąć wiadomość o tychże okolicznościach (vide: np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 2005r., sygn. akt II UK 440/03, publ. OSNPUiSP z 2005r., nr 18, poz. 291).

Przenosząc te rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy stwierdzić trzeba, że zarzuty skarżącej o braku odpowiedniego pouczenia okazały się trafne. W decyzjach z [...], orzekających o prawie do zasiłku pielęgnacyjnego znajduje się jedynie ogólne pouczenie. Nakłada ono na skarżącą obowiązek informowania o zmianach mających wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego, nie precyzując ich bliżej. Nie zawiera też informacji o konsekwencjach niedochowania tego nakazu. Nie można zaś od skarżącej wymagać, aby domyślała się, jakie grożą jej sankcje w razie niezastosowania się do tego nakazu. Nie ma racji organ wywodząc, że zmieszczenie takiego obowiązku stwarzało domniemanie sankcji, takie rozumowanie kłoci się z zasadą praworządności In transparentności działania Państwa. Pouczenie w tym zakresie winno być jednoznaczne i wyczerpujące i tylko takie spełnia normę art. 9 k.p.a., obligującą organ do prawidłowego informowania o okolicznościach faktycznych i prawnych oraz odpowiada zasadzie praworządnego zachowania organu Państwa .

Co do precyzji informowania, organ dodatkowo odwołuje się wprawdzie do pouczenia zawartego na formularzu wniosku, który następnie spoczywa w urzędzie jako cześć akt sprawy. Wskazano w nim, że "zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego na podstawie przepisów ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2004r., nr 39, poz. 353 ze zm.) oraz na podstawie innych przepisów". Wniosek, podobnie jak decyzja nie informuje o sankcjach. Co ważniejsze, świadczeniobiorca nie ma do niego ciągłego, niezakłóconego dostępu. W ocenie sądu, niezależnie od pouczenia zawartego na formularzu wniosku, którym wszak świadczeniobiorca nie dysponuje na bieżąco, równie precyzyjne pouczenie powinno być zawarte bezpośrednio w treści decyzji ustalającej prawo do świadczenia, aby umożliwić świadczeniobiorcy bezpośredni, wielokrotny dostęp do jego treści i skonfrontowania z aktualnym stanem faktycznym. Pouczenie dotyczy bowiem zmian w stanie faktycznym w stosunku do stanu istniejącego w dacie przyznania świadczenia, pobierający świadczenie musi mieć zatem pełną możliwość skonfrontowania zmian, jakie zaszły w jego przypadku, z treścią pouczenia. Dopiero wówczas można uznać, że osoba pobierająca świadczenia została prawidłowo pouczona, ma świadomość i zrozumienie pojęcia nienależnie pobranego świadczenia oraz skutków i przyczyn, a także możliwości powstania takiej sytuacji. Zawarcie nawet najbardziej wyczerpującego pouczenia jedynie na formularzu, który pozostaje w aktach sprawy, do którego skarżąca nie ma ciągłego dostępu, nie może być uznane za zgodne z zasadą pogłębiania zaufania obywateli do organów Państwa, a także z zasadą praworządności i zasadą informowania. Pogląd taki zawarł też Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z dnia 27 października 2010r., sygn. akt I OSK 981/10 (lex nr 745403) oraz z dnia 1 kwietnia 2011r., sygn. akt I OSK 2078/10 (Lex nr 957287),

Konsekwencją zaś braku właściwego pouczenia jest niemożność przypisania świadczeniobiorcy świadomości, że pobierał świadczenie nienależne. Taka właśnie sytuacja zaistniała w rozpoznawanej sprawie. Tym samym organy dokonały niewłaściwej wykładni definicji świadczenia nienależnie pobranego, co stanowi naruszenie przepisu prawa materialnego mającego bezpośredni wpływ na wynik sprawy (artl. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" p.p.s.a.). Przy braku podstaw do przypisania stronie, iż świadomie pobierała świadczenie jej nienależne brak też brak podstaw do nałożenia obowiązku zwrotu tegoż świadczenia.

Nie stanowi też o możliwości żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia za okres od 1 stycznia 2007 roku ostateczna decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...], którą utrzymano w mocy decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...]. Decyzją tą, w trybie art. 163 k.p.a. i art. 32 ust. 1 u.ś.r. zmieniono decyzje przyznające prawo do zasiłku pielęgnacyjnego z [...] w ten sposób, że przyznano prawo do zasiłku do dnia 31 grudnia 2006 roku. Niezależnie od wadliwości tej decyzji, zmieniającej z mocą wsteczną rozstrzygnięcie o charakterze konstytutywnym, pozostaje ona w obrocie prawnym. Jednakże na podstawie tej decyzji można co najwyżej rozważać, że z chwilą jej doręczenia (ostatecznej decyzji SKO) skarżąca miała świadomość, że doszło do wypłaty zdublowanych świadczeń, których pobierać nie miała prawa.

Reasumując tę część rozważań brak było podstaw w realiach rozpoznawanej sprawy do przyjęcia, że skarżąca została prawidłowo pouczona o tym, jakie okoliczności faktyczne związane z wypłatą świadczeń winna zgłosić organowi. Nie ustalono również w sposób bezsporny, od kiedy skarżąca miała świadomość, że ZUS wypłaca jej dodatek pielęgnacyjny (o czym napisano we wcześniejszej części rozważań). W konsekwencji wadliwie przyjęto, że skarżąca miała świadomość, iż od dnia 1 stycznia 2007 roku pobiera świadczenie, które jej nie przysługuje oraz jakie z tym związane są sankcje. Nie została też przez organy prawidłowo pouczona o jakich konkretnie zmianach winna organ poinformować oraz o konsekwencjach zaniechania tego obowiązku. Okoliczności te mają kluczowe znaczenie dla zastosowania normy art. 30 ust. 1 i art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Taki stan faktyczny nie spełnia bowiem przesłanek zawartych w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Słuszność należy przyznać stronie skarżącej, gdy zarzuca ona, iż organy, kierując się literą prawa, nie uwzględniają w swych rozważaniach sytuacji beneficjentów tego typu świadczeń. Należy też mieć na względzie, że zasiłek pielęgnacyjny, jaki otrzymywała skarżąca jest świadczeniem mającym na celu wsparcie osób niepełnosprawnych o różnym stopniu niepełnosprawności sprawności fizycznej i psychicznej i zróżnicowanym poziomie rozwoju intelektualnego oraz niejednakowych zdolnościach percepcyjnych (art. 16 ustawy o świadczeniach rodzinnych). Kierowane do takich osób pouczenia więc uwzględniać tę szczególną sytuację.

Za nieprawidłowe uznać także trzeba orzeczenie przez organ pierwszej instancji w jednej decyzji o uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane i o jego zwrocie. Podzielić w tej kwestii należy pogląd wyrażony w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 lipca 2010r., sygn. akt I OSK 619/10 (ONSAiWSA 2011/4/89, LEX nr 694690) oraz sygn. akt I OSK 620/10 (Lex nr 694359), iż nakazanie zwrotu świadczenia rodzinnego nienależnie pobranego nie może być orzeczone w tej samej decyzji co samo uznanie świadczenia za nienależnie pobrane. Dopiero gdy uprawomocni się decyzja uznająca świadczenie rodzinne za nienależnie pobrane, można nakazywać jego zwrot przez osobę, która je pobrała.

Nadto zastrzeżenia wzbudza brak należytego uzasadnienia z zakresie dotyczącym samej kwoty mającej podlegać zwrotowi, w szczególności wyliczonych przez organ pierwszej instancji odsetek. Nie przedstawiono bowiem ani sposobu, w jaki zostały one ustalone, ani też według jakiej stopy procentowej zostały wyliczone. Nie wskazano, w jakich terminach następowała wypłata świadczeń. Brak powyższych elementów w uzasadnieniu decyzji uniemożliwia stronie skuteczną ochronę swych praw oraz zrozumienie podstaw nałożonych na nią obowiązków.

W utrwalonym orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, iż uzasadnienie decyzji ma szczególne znaczenie nie tylko przy ocenie prawidłowości decyzji przez organ wyższego stopnia, ale także daje stronie niezadowolonej z rozstrzygnięcia zawartego w decyzji możliwość polemiki ze stanowiskiem organu i to zarówno, jeśli idzie o ustalenia faktyczne poczynione w sprawie, jak i dokonaną przez organ wykładnię przepisów prawa będących podstawą wydanego rozstrzygnięcia. Nieuzasadnienie zaś decyzji w sposób właściwy narusza uprawnienia strony i podstawowe zasady postępowania administracyjnego (art. 7 – 10 K.p.a.), a tym samym stanowi podstawę do uchylenia takiej decyzji (por. np. wyroki NSA: 25 listopada 2009r., sygn. akt I OSK 558/09 – opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych - http://orzeczenia.nsa.gov.pl; z dnia 16 marca 1998r., sygn. akt II SA 96/98 – Lex nr 41681; z dnia 28 października 1998r., sygn. akt I SA/Gd 1651/96; z dnia 13 grudnia 1988r., sygn. akt II SA 497/88 – ONSA 1989, nr 2, poz. 68, Lex nr 10079; z dnia 8 maja 1998r., sygn. akt I SA/Lu 380/97 – niepubl.).

Wymienione powyżej wadliwości musiały więc skutkować uchyleniem decyzji organów obu instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r p.p.s.a.

Rozstrzygnięcie w przedmiocie wykonalności zaskarżonej decyzji uzasadnia treść art. 152 tej ustawy.

O kosztach postępowania orzeczono na mocy art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w związku z § 2 ust. 1 i 2 oraz § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz.U. nr 163, poz. 1349 ze zm.).

Ponownie rozpatrując sprawę, organ administracji przede wszystkim dokona analizy zaistnienia przesłanek określonych w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, a w szczególności przesłanki prawidłowego pouczenia skarżącej zgodnie z przedstawioną powyżej oceną prawną oraz rozważy, czy w zaistniałej sytuacji można zastosować definicję świadczenia nienależnego i za jaki okres. Swoje rozstrzygnięcie organ uzasadni zgodnie z treścią art. 107 § 3 k.p.a.

A.D.