Wyrok WSA w Krakowie, sygn. akt III SA/Kr 901/12
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie
Data orzeczenia: 2013-03-21 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: Art. 3 par. 1, art. 134 par. 1, art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a, art. 153
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.
article: Art. 1 par. 2
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1269
law: Ustawa z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych.
article: Art. 17 ust. 1, ust. 5 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 2006 nr 139 poz 992
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.
article: Art. 1 pkt 8 lit. a
journal: Dz.U. 2008 nr 223 poz 1456
law: Ustawa z dnia 17 października 2008 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych
article: Art. 7, art. 77 par. 1
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: Art. 23, art. 27, art. 130, art. 133 par. 1, par. 2
journal: Dz.U. 2012 poz 788
law: Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy - tekst jednolity.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Zawadzka Sędziowie WSA Barbara Pasternak WSA Bożenna Blitek (spr.) Protokolant Renata Nowak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 marca 2013 r. sprawy ze skargi L. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 24 kwietnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] 2012 r. Nr [...] Prezydent Miasta odmówił przyznania L. D. świadczenia pielęgnacyjnego "dla osoby, z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad mężem J. D.". Organ I instancji powołał się na treść art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych i stwierdził, że L. D. nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, gdyż nie ciąży na niej "obowiązek alimentacyjny zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 z późn. zm.)".

W odwołaniu od powyższej decyzji Prezydenta Miasta L. D. podała, że jej mąż jest osobą niepełnosprawną, od 1991 r. choruje na stwardnienie rozsiane i wymaga całodobowej opieki. Odwołująca się stwierdziła, że jest jedyną osobą, która może tę opiekę zapewnić, ponieważ czwórka ich dzieci jest w wieku szkolnym. Podniosła też, że w związku z niepełnosprawnością męża zrezygnowała z pracy. Zdaniem odwołującej się, przepis, na podstawie którego odmówiono jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest krzywdzący i pozbawiony sensu albowiem jej mąż, aby mógł funkcjonować i w miarę możliwości żyć normalne, potrzebuje jej pomocy. L. D. wskazała, że Trybunał Konstytucyjny uznał, że art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 z późn. zm.) jest niekonstytucyjny, gdyż wszyscy obywatele mają prawo do równego traktowania, a odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad mężem jest tego przykładem. Odwołująca się stwierdziła, że także wyroki sądowe potwierdzają, że nieprzyznawanie świadczenia pielęgnacyjnego w małżeństwie godzi w art. 18 Konstytucji RP, gdyż rodzina winna być pod ochroną państwa. Poza tym nie jest to również zgodne z art. 71 i 69 Konstytucji, w myśl których państwo w swej polityce uwzględnia dobro rodziny, jak również pomaga osobom niepełnosprawnym. Zdaniem odwołującej się, zgodnie ze stanowiskiem sądów administracyjnych, osoba powinna otrzymać od państwa odpowiednie wsparcie, jeżeli rezygnuje z zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. W konkluzji L. D. wniosła o uchylenie decyzji organu I instancji.

Decyzją z dnia 24 kwietnia 2012 r. Nr [...], wydaną na podstawie art. 10 i art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.) - Kodeks postępowania administracyjnego (kpa), art. 17 ust. 1 pkt 2, ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 z późn. zm.) oraz art. 2, art. 17 ust. 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 856 z późn. zm.), Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta N z dnia [...] 2012 r. Nr [...]. W uzasadnieniu swojej decyzji Kolegium podało, że art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych wyklucza możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Natomiast z akt sprawy wynika, że L. D. jest żoną osoby wymagającej opieki, czyli J. D., który orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS, z dnia 16 lutego 2010 r. Nr akt [...] uznany został za niezdolnego do pracy i niezdolnego do samodzielnej egzystencji, okresowo do 28 lutego 2015 r. Kolegium stwierdziło. że L. D. nie posiada także prawa do świadczeń wymienionych w art. 17 ust. 5 pkt 1 oraz nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Skoro zatem osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim z osobą, która nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, to - zdaniem Kolegium - brak jest możliwości przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Zdaniem tego organu, ustawodawca nowelizując przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych, w sposób nie pozostawiający wątpliwości interpretacyjnych wykluczył możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, za wyjątkiem sytuacji, gdy współmałżonek takiej osoby legitymuje się również orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jednakże nawet gdyby współmałżonek posiadał owo orzeczenie, to zdaniem Kolegium, nie mógłby uzyskać wnioskowanego świadczenia, gdyż zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 2 świadczenie pielęgnacyjne przysługuje innym osobom, na których, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 z późn. zm.), ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. Odnosząc się do zarzutów odwołującej się, iż błędnie odmówiono jej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na fakt, że nie ciąży na niej wobec męża obowiązek alimentacyjny, Kolegium stwierdziło, że faktycznie organ I instancji powołując się na przepis art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych nie mógłby odmówić świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli byłaby to jedyna przesłanka, która uniemożliwiałaby przyznanie wnioskowanego świadczenia. Zdaniem organu odwoławczego, zgodnie z art. 128 oraz 129 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy, obowiązek alimentacyjny jest to powinność dostarczania osobie potrzebującej środków utrzymania, obciążająca krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo i pomimo, że małżonek nie został wskazany w art. 128 tej ustawy jako osoba obciążona obowiązkiem alimentacyjnym to należy uznać, że z samej definicji małżeństwa (art. 23 wymienionego wyżej Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego) wynika, że małżonkowie zobowiązani są do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Organ II instancji stwierdził, że obowiązek wzajemnej pomocy małżonków również ma charakter zobowiązania alimentacyjnego i ma pierwszeństwo przed obowiązkiem osób, wskazanych w art. 128 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Wątpliwości Kolegium wzbudziła natomiast okoliczność, czy L. D. faktycznie zrezygnowała z zatrudnienia lub innej pracy w związku z koniecznością opieki nad mężem J. D. Z akt przedmiotowej sprawy nadesłanych z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej wynika bowiem, że odwołująca się sprawuje opiekę nad mężem od października 2004 r. (według oświadczeń L. D. i J. D. z dnia 17.01.2012 r.). Zdaniem Kolegium, z akt sprawy wynika, że odwołująca się pozostawała w zatrudnieniu w okresie od 15.07.2004 r. do 30.09.2007 r., następnie w okresie od 01.10.2007 r. do 14.04.2008 r. zarejestrowana była w Urzędzie Pracy, potem od 14.04.2008 r. do 30.06.2010 r. i od 01.07.2010 r. do 30.06.2011 r. pracowała jako sprzedawca, a od dnia 05.07.2011 r. do 17.01.2012 r. ponownie zarejestrowana była w Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna i poszukująca pracy. Kolegium stwierdziło zatem, że od chwili, tj. od 16.02.2010 r., gdy J. D. został uznany za niezdolnego do samodzielnej egzystencji, odwołująca się pozostawała w zatrudnieniu w Firmie Produkcyjno-Handlowo-Usługowej A (od 14.04.2008 r. do 30.06.2010 r.) oraz w Firmie Handel Artykułami Przemysłowymi "B" E. M. (od 01.07.2010 r. do 30.06.2011 r.) a następnie zarejestrowała się w Urzędzie Pracy (od 05.07.2011 r. do 17.01.2012 r.). Data wyrejestrowania z Urzędu Pracy jest tożsama z datą złożenia wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Zdaniem Kolegium, nie można więc uznać, że L. D. zrezygnowała z zatrudnienia lub innej pracy, aby opiekować się niepełnosprawnym mężem J. D. Kolegium podniosło również, że w aktach sprawy brak jest zawiadomienia, o którym mowa w art. 10 § 1 ustawy Kodeks postępowania administracyjnego, tj. zawiadomienia strony o możliwości wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Kolegium uznało jednak, że brak tego zawiadomienia nie stanowił naruszenie zasady czynnego udziału strony, mającego istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż organ I instancji wydał swoją decyzję na podstawie materiału dowodowego w postaci dokumentów przedłożonych przez odwołującą się oraz danych zawartych w podpisanym przez nią wniosku o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego, a zatem powołał się jedynie na okoliczności faktyczne, które strona sama wskazała inicjując postępowanie administracyjne. Mając powyższe na względzie Kolegium uznało, iż decyzja organu I instancji jest prawidłowa, gdyż została wydana zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa. Organ II instancji wskazał, iż znowelizowana treść art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych jest jasna i zrozumiała, zaś organy orzekające były nim związane i nie miały tzw. "luzu decyzyjnego".

Z powyższą decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego nie zgodziła się L. D. i pismem z dnia 15 maja 2012 r. wniosła na nią skargę. Skarżąca podniosła, że jej mąż choruje na stwardnienie rozsiane, porusza się na wózku, a jego pogarszający się stan zdrowia wymaga ciągłej opieki oraz coraz większych nakładów finansowych. Skarżąca stwierdziła, że jest jedyną osobą, która może się opiekować mężem. Odnosząc się do wątpliwości organu co do jej rezygnacji z zatrudnienia skarżąca podała, że sytuacja na rynku pracy jest trudna i tylko niektórzy pracodawcy byli tolerancyjni i rozumieli, że czasami musiała być nieobecna w pracy. Często też skarżąca była w stanie pogodzić swoje obowiązki z pracą dzięki pomocy rodziny i innych osób. Skarżąca podała, że po zaprzestaniu pracy była zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy i pobierała zasiłek dla bezrobotnych i przyznała, że wyrejestrowała się z Urzędu Pracy wobec informacji, że tylko wtedy będzie mogła ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne. Skarżąca podniosła, że jest dla niej niezrozumiałe, dlaczego żona nie może otrzymać świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad chorym mężem, a inne osoby mogą się o nie ubiegać z uwagi na sprawowaną opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Zdaniem skarżącej, jest to niezgodne z zasadami równości wobec prawa i sprawiedliwości społecznej. Poza tym, gdyby była osobą niepełnosprawną i wymagała opieki to nie mogłaby się opiekować mężem. Skarżąca powołała się na orzeczenia sądów administracyjnych, które jej zdaniem, podzielają jej stanowisko i zarzuciła, że organy administracyjne nie uwzględniły wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych dokonanej przez Trybunał Konstytucyjny i sądy administracyjne.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze podtrzymało swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie i wniosło o oddalenie skargi jako bezzasadnej. Kolegium stwierdziło, że nie można uwzględnić zarzutów zawartych w skardze, gdyż art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych nie pozostawia organom orzekającym w przedmiocie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego możliwości swobodnej jego interpretacji. Kolegium podało, że nowelizując przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych, ustawodawca znał problematykę przyznawania świadczeń rodzinnych osobom pozostającym w związku małżeńskim oraz orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego i sądowe i w sposób nie pozostawiający wątpliwości interpretacyjnych wykluczył możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, za wyjątkiem sytuacji, gdy współmałżonek takiej osoby legitymuje się również orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jednakże nawet gdyby współmałżonek posiadał owo orzeczenie, to zdaniem Kolegium, nie mógłby uzyskać wnioskowanego świadczenia, gdyż zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenie pielęgnacyjne przysługuje innym osobom, na których, zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Wojewódzki Sąd Administracyjny zgodnie z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm.) – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (p.p.s.a.) sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej i bada legalność zaskarżonego aktu administracyjnego stosownie do przepisu art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) nie będąc w sprawowaniu tej kontroli związany granicami skargi – zarzutami, wnioskami oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). W ramach tej kognicji Sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu administracyjnego nie naruszono przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania.

Stosownie do treści art. 7 i art. 77 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.) - Kodeks postępowania administracyjnego (k.p.a.) organ prowadzący postępowanie administracyjne obowiązany jest do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jak też obowiązany jest w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy.

Zdaniem Sądu, skarga L. D. w pełni zasługuje na uwzględnienie.

Podstawą rozstrzygnięcia organów obu instancji był fakt pozostawania w związku małżeńskim niezdolnego do samodzielnej egzystencji J. D. i dobry stan zdrowia wnioskującej o świadczenie pielęgnacyjne jego małżonki L. D., co w świetle treści art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, w ocenie organów, wyklucza możliwość przyznania wnioskowanego świadczenia.

Zdaniem Sądu, organy obu instancji wydając zaskarżone decyzje naruszyły zasady uregulowane w polskim prawie rodzinnym.

Sąd zwraca uwagę na to, że stosunki rodzinne reguluje ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. (Dz. U. z 2012 r., poz. 788) – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Kriop). Kodeks rodzinny i opiekuńczy dzieli się na trzy części zwane tytułami: Tytuł I –"Małżeństwo" zawiera przepisy od art. 1 do art. 616, Tytuł II – "Pokrewieństwo i powinowactwo" - od art. 617 do art. 1441 i Tytuł III – "Opieka i kuratela" - od art. 145 do art. 184. Obowiązek alimentacyjny małżonków uregulowany jest w Tytule I Kriop "Małżeństwo", a obowiązek alimentacyjny krewnych (rodziców, dzieci, dziadków) i innych osób (np. pasierbów, macochy, ojczyma) w Tytule II "Pokrewieństwo i powinowactwo".

Obowiązek alimentacyjny małżonka (w stosunku do współmałżonka) wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych i innych, o którym mowa w Tytule II "Pokrewieństwo i powinowactwo", co wynika nie tylko z usytuowania przepisów, ale z ich treści, przy czym obowiązek alimentacyjny małżonka wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych nawet w sytuacji, gdy małżonkowie są w separacji lub po rozwodzie. Zgodnie bowiem z art. 23, art. 27, a także art. 130 Kriop:

"Art. 23. Małżonkowie mają równe prawa i obowiązki w małżeństwie. Są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli."

"Art. 27. Oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Zadośćuczynienie temu obowiązkowi może polegać także, w całości lub w części, na osobistych staraniach o wychowanie dzieci i na pracy we wspólnym gospodarstwie domowym."

"Art. 130. Obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka."

Sąd wskazuje na ustalone orzecznictwo sądownictwa administracyjnego wyjaśniające tę kwestię: "Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom, na których ciąży obowiązek alimentacyjny. Bezspornie małżonek należy do tego kręgu. Wynika to jednoznacznie z treści art. 130 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Skoro małżonek jest pierwszą osobą z kręgu zobowiązanych do alimentacji po ustaniu, unieważnieniu lub orzeczeniu separacji małżeństwa, to tym bardziej jest on pierwszym zobowiązanym do dostarczania środków utrzymania współmałżonkowi w trakcie trwania małżeństwa, na podstawie art. 27 kodeksu (wyrok WSA w Olsztynie z dnia 18 sierpnia 2011 r., sygn. akt III SA/Ol 456/11, opubl. LEX nr 989608, Wspólnota 2011/37/38).

Podstawę materialnoprawną przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego stanowi ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 z późn. zm.), która w art. 17 ust. 1 ustanawia krąg osób, którym przysługuje świadczenie pielęgnacyjne:

"Art. 17. 1. Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) innym osobom, na których, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, z późn. zm.), ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności,

3) opiekunowi faktycznemu dziecka

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności."

Jest niewątpliwym, że małżonek jest osobą uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego wymienioną w art. 17 ust. 1 pkt 2 przytoczonej wyżej ustawy, albowiem jest - poza matką i ojcem, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 1 - inną osobą, na której, "zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, z późn. zm.), ciąży obowiązek alimentacyjny". Okoliczność, że aktualnie ustawa – Kodeks rodzinny i opiekuńczy jest publikowana w Dz. U. z 2012 r., poz. 788 nie ma doniosłości prawnej. Ustawa o świadczeniach rodzinnych, poza wyłączeniem prawa do świadczenia pielęgnacyjnego małżonka będącego osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności (zgodnie z treścią przytoczonego wyżej art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych), nie wymienia żadnych innych przesłanek w stosunku do małżonka poza ogólnymi przesłankami dotyczącymi wszystkich uprawnionych.

Z powyższego wynika, że prezentowane przez organy administracyjne obu instancji odmienne stanowisko wskazujące jakoby z tego względu, że wnioskodawczyni, żona J. D., nie jest osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności należy przyjąć, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest jej należne – jest stanowiskiem sprzecznym z obowiązującym prawem, a w szczególności z przytoczonymi wyżej przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych i ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Należy zauważyć, że art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a stanowi:

"Art. 17. (...)

5. Świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli:

2) osoba wymagająca opieki:

a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności,"

Organy administracyjne obu instancji powołując się w swym stanowisku na podstawę prawą art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a nie zauważyły, że ten fragment art. 17 nie może w sposób oczywisty dotyczyć małżonka starającego się o prawo do świadczenia pielęgnacyjnego nad niepełnosprawnym małżonkiem, a jedynie może dotyczyć wszystkich innych osób (w tym ojca i matki) starających się o takie świadczenie nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a nawet przepis ten podkreśla wyprzedzający inne osoby (w tym ojca i matkę) obowiązek alimentacyjny małżonka, chyba że ten ostatni nie jest w stanie wypełnić tego obowiązku sam legitymując się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Pewnym usprawiedliwieniem dla zajętego przez organy stanowiska może być jedynie to, że przepis art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych przed jego zmianą dotyczył tylko uprawnień do świadczenia pielęgnacyjnego związanego z opieką nad małoletnim dzieckiem, a nie nad osobą dorosłą i uzupełnienie tego przepisu – zamiast jego całkowitej nowelizacji – przy jedynie literalnym odczytaniu może powodować pewne trudności interpretacyjne, których usunięcie wymaga znajomości systemu prawa obowiązującego w Polsce.

Przepis art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w pierwotnym brzmieniu przewidywał, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad dzieckiem przysługiwało matce lub ojcu dziecka albo opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad dzieckiem legitymującym się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie obniżoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z przepisem tym korespondował przepis art. 17 ust. 2 pkt 5 lit. a powołanej ustawy, w myśl którego świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Powyższa regulacja związana była z faktem, że – zgodnie z art. 133 § 1 i 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego – obowiązek alimentacyjny rodziców względem dziecka istnieje do czasu, w którym dziecko jest już w stanie utrzymać się samodzielnie chyba, że pozostaje w niedostatku. Obowiązek alimentacyjny między małżonkami, a nawet obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa, wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka (art. 130 Kriop). Z tego powodu ustawodawca przyjął, że zawarcie związku małżeńskiego przez osobę wymagającą opieki powodowało, że rodzice dziecka tracąc – z tą chwilą – obowiązek alimentacyjny względem niego tracili jednocześnie prawo do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego. Obowiązek opieki nad taką osobą przechodził bowiem na małżonka, który z mocy art. 27 Kriop miał od tego momentu m.in. obowiązek zaspakajania potrzeb nowopowstałej rodziny. Odczytywanie regulacji prawnej obowiązującej obecnie przy zastosowaniu wyłącznie wykładni gramatycznej nie jest wystarczające, a konieczne jest zastosowanie wykładni uwzględniającej stanowisko Trybunału Konstytucyjnego.

Wyrokiem z dnia 18 lipca 2008 r., sygn. akt P 27/07 Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w zakresie w jakim uniemożliwiał nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Skutkiem tego wyroku przepisem art. 1 pkt 8 lit. a ustawy z 17 października 2008 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. Nr 223, poz. 1456) znowelizowano przepis art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, który obecnie przewiduje, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny, a także opiekunowi faktycznemu dziecka – w tym ostatnim przypadku z zastrzeżeniami jak wyżej. Nowelą tą nie uchylono przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a cyt. ustawy.

Literalna wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a, z uwzględnieniem zmian wprowadzonych ustawą z 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2011, Nr 205, poz. 1212) w związku z art. 17 ust. 1 tej ustawy nie czyni zadość wywodom zawartym w cytowanym wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Brzmienie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a musi zatem być odczytywane – zdaniem Sądu – przez pryzmat przepisu art. 17 ust. 1. Jeżeli bowiem prawo ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne wywodzi się z istnienia obowiązku alimentacyjnego, to literalne odczytywanie normy art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy niweczyłoby skutki wyroku Trybunału w stosunku do osób pozostających w związku małżeńskim. Takie stanowisko prezentuje Naczelny Sąd Administracyjny opowiadając się za koniecznością wykładania tych przepisów zgodnie z Konstytucją: "Świadczenie pielęgnacyjne będzie mogło być przyznawane na rzecz współmałżonka, jeśli zostaną spełnione pozostałe przesłanki, warunkujące - co do zasady - możliwość ubiegania się o ten rodzaj świadczenia" (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 kwietnia 2010 r., sygn. akt I OSK 115/10 – opubl. LEX nr 594927).

Dla jasności zajętego stanowiska Sąd powołuje się na utrwalone orzecznictwo sądowoadministracyjne w tym zakresie, które w pełni podziela, jak choćby na wyżej już przytoczony wyrok WSA w Olsztynie z dnia 18 sierpnia 2011 r., sygn. akt III SA/Ol 456/11(opubl. LEX nr 989608, Wspólnota 2011/37/38): "Skoro małżonek jest pierwszą osobą z kręgu zobowiązanych do alimentacji po ustaniu, unieważnieniu lub orzeczeniu separacji małżeństwa, to tym bardziej jest on pierwszym zobowiązanym do dostarczania środków utrzymania współmałżonkowi w trakcie trwania małżeństwa, na podstawie art. 27 k.r.o. Art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. dotyczy zaś sytuacji, gdy o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu sprawowanej opieki stara się osoba spełniająca kryteria wskazane w ust. 1, ale nie będąca małżonkiem zobowiązanym w pierwszej kolejności do alimentacji. Tym samym przepis ust. 5 pkt 2 lit. a tego artykułu nie może mieć zastosowania w sytuacji, gdy z przedmiotowym wnioskiem występuje właśnie sam małżonek."

W niniejszej sprawie Sąd dostrzega, że organ odwoławczy dokonał własnej interpretacji przesłanki "nie podejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą sie orzeczeniem o niepełnosprawności" dochodząc do wniosku, że brak zatrudnienia L. D. nie łączy się z celem sprawowania przez nią opieki nad mężem. Zdaniem Sądu, taka interpretacja powyższej przesłanki jest całkowicie nieuprawniona, albowiem organ stracił z pola widzenia stan faktyczny sprawy. Ten stan faktyczny sprowadza się do tego, że skarżąca pozostaje w związku małżeńskim z niepełnosprawnym J. D. wymagającym opieki innej osoby i małżeństwo to ma na utrzymaniu czworo dzieci w wieku szkolnym. W tej sytuacji okoliczność, że skarżąca podejmuje próby znalezienia pracy choćby na czas określony, aby zdobyć środki na utrzymanie rodziny, czy korzysta z zasiłku dla bezrobotnych utrzymując rejestrację jako bezrobotna choćby w celu posiadania ubezpieczenia, nie może być interpretowana na niekorzyść skarżącej, czyli nie może godzić w dobro rodziny pozostającej w tak dramatycznej sytuacji życiowej. Organ odwoławczy, zdaniem Sądu, stracił z pola widzenia nie tylko tę sytuację rodziny, ale dokonał interpretacji sprzecznej z ustalonym bezsprzecznie faktem świadczenia przez L. D. opieki w stosunku do swego niepełnosprawnego małżonka. Przyjęcie, że skarżąca pozostaje bez pracy w innym celu niż opieka nad mężem byłoby uzasadnione w sytuacji, gdyby skarżąca np. wyjechała za granicę lub umieściła swego niepełnosprawnego małżonka w placówce opiekuńczej. W niniejszej sprawie żadna z takich sytuacji jednak nie miała miejsca.

Sąd zwraca uwagę organom na treść art. 153 p.p.s.a:

"Art. 153. Ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia."

Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organy uwzględnią przedstawioną powyżej ocenę sprawy i przyjętą wykładnię przepisów oraz dokonają oceny, czy przedstawione przez wnioskodawczynię dokumenty są wystarczające do ustalenia jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. orzekł – jak w wyroku.