Wyrok WSA w Poznaniu, sygn. akt II SA/Po 509/11
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu
Data orzeczenia: 2011-12-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6163 Gospodarowanie nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa
Hasła tematyczne: Wywłaszczanie nieruchomości
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 9 ust. 1
journal: Dz.U. 1958 nr 17 poz 71
law: Ustawa z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw, związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego.
article: art. 156 par. 1 pkt. 1 i 2
journal: Dz.U. 2000 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r.- Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 151, art. 250
journal: Dz.U. 2002 nr 153 poz 1270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Sędziowie Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak (spr.) Sędzia WSA Elwira Brychcy Protokolant St. sekretarz sądowy Katarzyna Sierszeńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 listopada 2011 r. sprawy ze skargi F. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia (...) Nr (...) w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia dotyczącego przejęcia nieruchomości rolnej na własność Skarbu Państwa; I. Oddala skargę. II. Przyznaje adwokatowi M. J. od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu kwotę (...) zł (...), w tym (...) zł (...) tytułem podatku od towarów i usług.


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 16 października 2008 r. sygn. akt II OSK 1217/07 Naczelny Sąd Administracyjny uchylił wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 29 marca 2007 r. sygn. akt III SA/Po 1010/06, wydany w sprawie ze skargi F. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławcze z dnia (...) września 2006 r. nr (...) w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej z dnia (...) grudnia 1960 r. nr (...). Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego wydany został w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:

Skarżąca F. B. domagała się przed organami administracji stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. z (...) grudnia 1960 r., którym utrzymano w mocy orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w C. z (...) listopada 1960 r. o przejęciu, na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy z 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw, związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego (Dz.U. nr 17, poz. 71 ze zm.), nieruchomości rolnej swych rodziców T. i L. małżonków W. o powierzchni (...) ha, położonej w S. i zapisanej w Kw tom (...) wykaz (...), na własność Skarbu Państwa.

Rozpoznając tą sprawę, po wcześniejszych decyzjach Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi uchylonych przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie z powodu pominięcia w postępowaniu jako jego strony wszystkich spadkobierców T. i L. małżonków W. oraz obecnych użytkowników nieruchomości wchodzących w skład ich gospodarstwa rolnego oraz po decyzji tego organu z (...) lipca 2005 r. o umorzeniu postępowania i postanowieniu z (...) grudnia 2005 r. o przekazaniu sprawy według właściwości Samorządowemu Kolegium Odwoławczemu, organ ten decyzją z (...) czerwca 2006 r. odmówił stwierdzenia nieważności wskazanych orzeczeń. W ocenie Kolegium podanie o stwierdzenie nieważności nie mogło być uwzględnione, gdyż nieruchomość, którego ono dotyczy, została przejęta na cele reformy rolnej na podstawie art. 2 ust. 1 lit. b dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej z uwagi na odstępstwo od narodowości polskiej T. W. i mimo że został on zrehabilitowany, a nieruchomość zwolniona spod dozoru, zarządu i zajęcia, to jednak nie zwrócono jej właścicielowi i nieruchomość dalej, w tym w dniu (...) kwietnia 1958 r., pozostawała we władaniu Państwa, gdyż w imieniu Państwa władali nią m.in. K. P., A. S. oraz J. B. Samorządowe Kolegium Odwoławcze wskazało też, że stwierdzenie nieważności byłoby możliwe, gdyby zostało wykazane, że orzeczenia zostały wydane z rażącym naruszeniem prawa, zaś zgodnie z dotychczasową wykładnią art. 9 ust. 1 ustawy z 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw, związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego wystarczającym warunkiem przejęcia nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa było objęcie władania nieruchomością przez Skarb Państwa przed 5 kwietnia 1958 r. i pozostawanie jej w tym dniu w jego władaniu. Na potwierdzenie takiej wykładni odwołano się do uchwały Trybunału Konstytucyjnego z 20 lutego 1991 r. w sprawie W 5/90, dotyczącej powszechnie obowiązującej wykładni art. 16 ust. 1 ustawy z 12 marca 1958 r. o sprzedaży nieruchomości Państwowego Funduszu Ziemi oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżąca zarzuciła, iż pominięto, że od października 1946 r. nieruchomość, o którą chodzi w sprawie, nie była we władaniu Skarbu Państwa, lecz została przez Państwo bezprawnie zagrabiona.

Decyzją z (...) września 2006 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy swoją decyzję z (...) czerwca 2006 r. Uzasadniając rozstrzygnięcie organ administracji przyznał, że przejęcie w 1946 r. nieruchomości nastąpiło z naruszeniem prawa, jednakże nie jest sporne, że od tego czasu pozostawała ona we władaniu Państwa i pozostawała w nim także w dniu 5 kwietnia 1958 r., czyli w dniu wejścia w życie ustawy z 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw, związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego, której przepisy przewidywały, iż wszelkie nieruchomości objęte we władanie Państwa, niezależnie od sposobu objęcia we władanie, w tym także wówczas, gdy nastąpiło to z naruszeniem prawa, i pozostające w jego władaniu w dniu wejścia w życie tej ustawy, przechodzą na własność Państwa.

Wyrokiem z dnia (...) marca 2007 r. sygn. akt III SA/Po 1010/06, wydanym po rozpatrzeniu skargi F. B. , Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu uchylił powyższe decyzje. Skargę kasacyjną od tego wyroku wniosło Samorządowe Kolegium Odwoławcze.

Uwzględniając skargę kasacyjną Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 16 października 2008 r. sygn. akt II OSK 1217/07 wskazał, że w ramach postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej nie dochodzi do ponownego badania przesłanek wydania decyzji, która jest przedmiotem tego postępowania, a zakres koniecznych do ustalenia w tym postępowaniu faktów jest inny niż w postępowaniu głównym. W postępowaniu głównym ustala się bowiem czy istnieją te fakty, które zgodnie z hipotezą normy prawa materialnego, uzasadniają podjęcie określonej decyzji administracyjnej. W postępowaniu w sprawie stwierdzenia nieważności ustala się natomiast czy istnieją te fakty, które zgodnie z normą prawną wynikającą z art. 156 § 1 k.p.a. pozwalają wyeliminować, poprzez stwierdzenie nieważności, wcześniej wydaną decyzję administracyjną. Sąd ten wskazał, że rozpoznając podanie o stwierdzenie nieważności przedmiotowych orzeczeń, wydanych na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy z 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw, związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego, Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie było uprawnione do badania, czy przesłanki zastosowania tego przepisu w istocie miały miejsce. Było ono natomiast zobowiązane do zbadania, czy organy wydające te orzeczenia ustaliły, iż przesłanki te zachodziły. Przy czym przy tym badaniu należy uwzględnić, że nie jest wystarczające powołanie się na określony przepis prawa, w tym przypadku art. 9 ust. 1 ustawy z 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw, związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego, a nawet przytoczenie jego treści. Do zastosowania normy prawa administracyjnego nie jest bowiem wystarczające ustalenie jej obowiązującej treści, ale konieczne jest też wykazanie istnienia faktów, które zgodnie z hipotezą tej normy uzasadniają jej stosowanie. Wykazanie istnienia tych faktów winno polegać na powołaniu się na nie w uzasadnieniu decyzji. Jeżeli tego nie uczyniono, to może to świadczyć, że decyzję wydano bez żadnego postępowania wyjaśniającego istnienie prawnie istotnych faktów. Taka decyzja może być uznana za wydaną z rażącym naruszeniem prawa, gdyż wydano ją, mimo że brak było faktów to uzasadniających. Przy czym zastrzec należy, że nie zawsze niewskazanie prawnie istotnych faktów w uzasadnieniu decyzji administracyjnej uzasadnia przyjęcie, że została ona wydana bez żadnego postępowania wyjaśniającego. Taki wniosek będzie niezasadny, jeżeli z akt sprawy bądź z innych okoliczności istniejących w chwili podjęcia tej decyzji wynika, że jednak postępowanie takie przeprowadzono i tylko nie dano temu właściwego wyrazu w uzasadnieniu decyzji. W takiej sytuacji decyzja jest dotknięta wadą, ale nie polegającą na rażącym naruszeniu prawa, gdyż z okoliczności wynika, że były podstawy faktyczne do jej wydania. Samorządowe Kolegium Odwoławcze nie miało więc obowiązku wyjaśniać czy nieruchomość, o którą w sprawie chodzi, w dniu 5 kwietnia 1958 r. była we władaniu Państwa lub została przekazana w użytkowanie innym osobom fizycznym i prawnym. Kolegium miało natomiast obowiązek wyjaśnić, czy Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej oraz Prezydium Powiatowej Rady Narodowej wydając decyzje na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy z 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw, związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego, te fakty ustaliły i wskazały w uzasadnieniu swoich decyzji, a jeżeli nie, to czy w aktach sprawy administracyjnej są jakiekolwiek dowody świadczące o tym, że postępowanie wyjaśniające jednak przeprowadzono i w jego wyniku ustalono, że zachodziły fakty uzasadniające według hipotezy normy prawnej wynikającej z art. 9 ust. 1 ustawy z 12 marca 1958 r. przejęcie nieruchomości na własność Państwa. Ponieważ decyzje, których dotyczy postępowanie o stwierdzenie ich nieważności, zawierały lakoniczne uzasadnienia, konieczne jest w ramach zwięzłego przedstawienia stanu sprawy wskazanie wszystkich istotnych dla sprawy dokumentów znajdujących się w aktach sprawy.

Naczelny Sąd Administracyjny dokonał ponadto wykładni przepisu art. 9 ust. 1 ustawy z 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw, związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego, w myśl której przepis ten stanowi podstawę do przejęcie na własność Państwa gruntów, które zostały przekazane innym osobom na własność, w tym gruntów, które zostały nadane na własność w trybie przepisów o przeprowadzeniu reformy rolnej. Przepis ten ma zastosowanie także do nieruchomości nadanych w wyniku reformy rolnej, które po tym nadaniu z powrotem przeszły we władanie Państwa albo mimo tego nadania spod władania Państwa nie wyszły i były w jego władaniu w dniu wejścia w życie tej ustawy. Nie można przy tym zrównywać władania nieruchomością z prawem jej własności. Wymagane jest natomiast ustalenie spełnienia przesłanki pozostawania nieruchomości nadal we władaniu Państwa lub przekazania jej w użytkowanie innym osobom fizycznym lub prawnym.

Ponowienie rozpatrując sprawę Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 01 kwietnia 2009 r. sygn. akt III SA/Po 557/08 uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia (...) września 2006 r. Nr (...) z uwagi na niewłaściwy skład Kolegium rozpoznającego sprawę w sprawie stwierdzenia nieważności po raz drugi.

W dalszej kolejności Samorządowe Kolegium Odwoławczego decyzją z dnia (...) lipca 2009 r. Nr (...), wydaną na podstawie art. 156 § 1 pkt 2, art. 157 § 1 i 2 oraz art. 158 § 1 kpa ponownie odmówiło stwierdzenia nieważności kwestionowanych orzeczeń. Decyzją z dnia (...) października 2009 r. wydaną w rozpatrzeniu wniosku skarżącej o ponowne rozpatrzenie sprawy Kolegium rozstrzygnięcie to utrzymało w mocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 19 maja 2010 r. sygn. akt II SA/Po 29/10 stwierdziło nieważność obu tych decyzji bowiem Kolegium nie zauważyło, że Sąd wyrokiem z dnia 1 kwietnia 2009 r. uchylił wyłącznie decyzję z dnia (...) września 2006 r. W konsekwencji decyzja tego organu z dnia (...) czerwca 2006 r. korzysta z przymiotu ostateczności, tymczasem Kolegium wydając decyzję z dnia (...) lipca 2009 r. naruszyło zakaz rozstrzygania sprawy poprzednio już rozstrzygniętej tą właśnie decyzją. W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, że na mocy przepisu art. 153 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi organ związany jest oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażonymi w orzeczeniach sądów obu instancji wydanych w niniejszej sprawie, przytaczając opisane powyżej tezy wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia (...) kwietnia 2011 r. Nr (...), wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 oraz art. 156 § 1 pkt 2, art. 157 § 1 i art. 158 § 1 kpa utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Samorządowe Kolegium Odwoławcze nr (...) z dnia (...) czerwca 2006 odmawiającą stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej z dnia (...) grudnia 1960 r. nr (...) utrzymującego w mocy orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z dnia (...) listopada 1960 r. nr (...).

W uzasadnieniu decyzji Samorządowe Kolegium Odwoławcze dotychczas przytoczyło ustalony dotychczas stan faktyczny i prawny sprawy i stwierdziło, iż po ponownym jego przeanalizowaniu nie dopatrzyło się istnienia przesłanek do stwierdzenia nieważności orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w z dnia (...) grudnia 1960 r. Nr (...).

Zdaniem organu w dacie wydania orzeczenia przez Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej z dnia (...) grudnia 1960 r. Nr (...). utrzymującego w mocy orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z dnia (...) listopada 1960 r. Nr (...) obowiązywał przepis art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży nieruchomości Państwowego Funduszu Ziemi oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzaniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego. Zgodnie z jego treścią warunkiem wystarczającym do przejęcia na jego podstawie nieruchomości był fakt objęcia tej nieruchomości we władanie Państwa przed dniem 5 kwietnia 1958 r. i pozostawienie jej w tej dacie we władaniu Państwa. Samorządowe Kolegium Odwoławcze stwierdziło iż bezsporny jest fakt, że nieruchomość stanowiąca uprzednio własność T. i L. małż. W. w dniu 5 kwietnia 1958 r. pozostawała we władaniu Państwa, gdyż nie została zwrócona po dniu (...) czerwca 1946 r. prawowitym właścicielom. Ustalenia tego dokonało Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej, czemu dało wyraz w uzasadnieniu decyzji z dnia (...) grudnia 1960 r. Nr (...). Okoliczność tę potwierdzają zaświadczenie wydane przez Prezydium Powiatowej Rady Narodowej o przeznaczeniu przedmiotowej nieruchomości na cele reformy rolnej oraz dokonany na jego podstawie wpis w księdze wieczystej. Dodatkowo Samorządowe Kolegium Odwoławcze wskazało w uzasadnieniu decyzji, że skarżąca F. B. nie kwestionowała faktu władania przez Państwo przedmiotową nieruchomością w dniu 5 kwietnia 1958 r. Z uwagi na powyższe Samorządowe Kolegium Odwoławcze stwierdziło, że w świetle przepisu art. 9 ust. 1 ustawy o sprzedaży nieruchomości Państwowego Funduszu Ziemi oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzaniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego, istniały przesłanki do przejęcia przez Państwo nieruchomości rolnej T. i L. małż. W. Z tego powodu Kolegium uznało, iż nie zachodzą przyczyny, które pozwalałyby przyjąć, że przejęcie przedmiotowej nieruchomości na rzecz Państwa nastąpiło z rażącym naruszeniem prawa.

Na powyższą decyzję F. B. pismem z dnia (...) maja 2011 r. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu. W uzasadnieniu skargi zarzuciła Samorządowemu Kolegium Odwoławczemu pominięcie faktu że nieruchomość będąca własnością T. i L. małż. W. w dniu 5 kwietnia 1958 r. nie była w posiadaniu Państwa lecz stanowiła własność osób fizycznych. Zgodnie bowiem z prawomocnym wyrokiem Sądu Grodzkiego z dnia (...) czerwca 1946 r. prawowitymi właścicielami tej nieruchomości byli nadal jej rodzice, co potwierdza wpis w księdze wieczystej. Ponadto po dokonanej przez Państwo grabieży nieruchomość została nadana na własność innym osobom fizycznym, co potwierdzają dokumenty znajdujące się w posiadaniu Kolegium. Zdaniem skarżącej decyzje Prezydium Powiatowej Rady Narodowej oraz Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w rażący sposób naruszały prawo i sankcjonowały grabież prywatnej własności T. i L. małż. W. Podniosła, iż w świetle wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego obowiązkiem Kolegium było ustalenie wszystkich okoliczności i faktów i wskazania ich w uzasadnieniu decyzji. Wskazała, że Kolegium bezkrytycznie powtórzyło za Prezydium Powiatowej Rady Narodowej oraz Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej, że podstawą przejęcia nieruchomości na cele reformy rolnej był art. 2 ust. 1 lit. b dekretu PKWN. Tymczasem przepis ten nie mógł stanowić podstawy do przejęcia nieruchomości, gdyż jak ustalił Sąd Grodzki, niemiecka narodowość została siłą narzucona T. W. w sytuacji zagrożenia życia jego oraz pozostałych członków rodziny. Tym samym po 15 latach od wyroku Sądu Grodzkiego nie można było zastosować tego przepisu. Skarżąca wniosła, aby Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu nakazał Samorządowemu Kolegium Odwoławczemu unieważnić decyzję Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Czarnkowie z dnia (...) listopada 1960 r. oraz decyzję Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej z dnia (...) grudnia 1960 r.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w odpowiedzi na skargę wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując argumentację przytoczoną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Zdaniem Kolegium skarżąca nie podniosła żadnych argumentów, które mogłyby wpłynąć na zmianę treści decyzji. Przeprowadzone postepowanie nie wykazało zaistnienia przesłanek stwierdzenia nieważności kwestionowanego orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu, bowiem w świetle przepisu art. 9 ust. 1 ustawy o sprzedaży nieruchomości Państwowego Funduszu Ziemi oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzaniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego, istniały przesłanki do przejęcia przez Państwo nieruchomości rolnej T. i L. małż. W., położonej w (...) w powiecie o pow. (...)ha. Dlatego nie zachodzą przyczyny, które pozwalałyby przyjąć, że przejęcie to nastąpiło z rażącym naruszeniem prawa.

W dniu 29 listopada 2011 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wpłynęło pismo adwokat J. J. – N., pełnomocnika substytucyjnego skarżącej. Pełnomocnik sprecyzowała zarzuty skargi złożonej przez F. B., żądając uchylenia zaskarżonej decyzji w całości. Zaskarżonej decyzji zarzucono naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na rozstrzygniecie sprawy poprzez naruszenie art. 153 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zdaniem pełnomocnika Samorządowe Kolegium Odwoławcze zignorowało ocenę prawną oraz wskazania co do dalszego postępowania w sprawie, wyrażoną w wyrokach Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego w Poznaniu oraz w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 października 2008 r. sygn. II OSK 1217/07, poprzez zaniechanie wyjaśnienia, czy Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej oraz Prezydium Powiatowej Rady Narodowej wydając decyzję na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy o sprzedaży nieruchomości państwowych ustaliły i wskazały w uzasadnieniach swoich decyzji fakty będące podstawą rozstrzygnięć tych organów administracji. Zdaniem pełnomocnika narusza to art. 7 oraz art. 80 kpa poprzez zaniechanie wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i stanowi naruszenie ogólnych zasad postępowania administracyjnego. W konsekwencji zaniechania przeprowadzenia postępowania dowodowego wadliwa jest ocena wyników postępowania dowodowego, bowiem oparta została na materiale niekompletnym. Zdaniem pełnomocnik skarżącej, w zaskarżonej decyzji Kolegium nie wskazało zasadności przesłanek, którymi kierowało się wydając zaskarżoną decyzję. Zaskarżonej decyzji zarzucono również naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 9 ustawy o sprzedaży nieruchomości polegające na utożsamianiu władania nieruchomością, o którym mowa w tym przepisie, z posiadaniem samoistnym, a przez to przyjęciu, że państwo polskie władało nieruchomością w dniu wejścia w życie ustawy o sprzedaży nieruchomości. Kolegium błędnie utożsamiając stan posiadania ze stanem władania nie przeprowadziło postępowania dowodowego na okoliczność stwierdzenia władania przedmiotową nieruchomością przez Państwo za pośrednictwem jakiejkolwiek instytucji państwowej. W konsekwencji błędnie przyjęto, że brak określonych przejawów stosunku Państwa do nieruchomości świadczy o posiadaniu Państwa i może być podstawą do przejęcia jej na własność na podstawie art., 9 ust. 1 tej ustawy. Zwrócono uwagę na dwoistość stosunków prawnych związanych z uczestnictwem państwa w stosunkach z jednostkami. Stosunki te w zależności od sytuacji przyjmują charakter dominium, które regulowane są normami o charakterze prywatnoprawnym oraz imperium, które ustawodawca reguluje normami o charakterze publicznoprawnym i maja one charakter władczy. Ustawa o sprzedaży nieruchomości wskazuje elementy władczego kreowania pozycji jednostek, stąd w zakresie art. 9 tej ustawy Państwo występuje w sferze imperium. Wskazano, iż posiadanie jest natomiast określonym stanem faktycznym, wywołującym skutki prawne o charakterze prywatnoprawnym, przy czym nie należy ujmować każdego stosunku Państwa do określonych rzeczy jako stanu posiadania. Stanowisko to podziela Sąd Najwyższy, który w sprawie o zbliżonym stanie faktycznym w postanowieniu z dnia 24 maja 2005 r. sygn.. V CK 664/04 orzekł, iż "zarząd sprawowany przez Skarb Państwa nad nieruchomościami opuszczonymi w rozumieniu przepisów dekretu z 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich z reguły miał postać faktycznego władztwa, jednakże nie był posiadaniem w rozumieniu art. 296 dekretu z dnia 11 października 1946 r. Prawo rzeczowe lub art. 336 kodeksu cywilnego po dniu 1 stycznia 1965 r." Z powyższego należy wywieść, iż to sposób, w jaki Państwo znalazło się w określonym stosunku do rzeczy, decyduje o charakterze określonego stosunku. Władanie, o którym mowa w art. 9 ustawy o sprzedaży nieruchomości z uwagi na charakter imperium nie charakteryzuje się cechami istotnymi dla posiadania, które winno dać wyraz we władaniu, a stan przejściowy, gdy posiadanie nie jest wykonywane, nie jest uważany za przerwanie stanu posiadania. Stan niewykonywania władztwa z uwagi na przynależność do sfery dominium oraz brak uregulowań dotyczących odpowiedniego stosowania przepisów prywatnoprawnych o posiadaniu przestaje istnieć z chwilą ustania stosunku Państwa do konkretnej rzeczy.

Wskazano ponadto, że w orzecznictwie sądowym utrwalił się pogląd, zgodnie z którym w sytuacji, gdy władanie nieruchomością przez Skarb Państwa jak właściciel wywodzi się z decyzji administracyjnej, której nieważność ze względu na sprzeczność z prawem została później stwierdzona ze skutkiem ex tunc, to aktu i okresu takiego władania nie można zaliczyć do czasu posiadania. Państwo, aby wykonywać jednocześnie posiadanie oraz władanie winno przejawiać czynnik woli w postaci animus rem sibi habendi, który jak i samo władztwo nie został w niniejszej sprawie wykazany.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga nie jest zasadna.

Zgodnie z art. 1 §1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2002 r. nr 153, poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności organów administracji publicznej. W ramach tej kontroli Sąd ocenia, czy organ administracyjny prawidłowo ustalił stan faktyczny, w sposób wyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy i czy prawidłowo zastosował właściwe normy prawne. Zgodnie z art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Z brzmienia art. 145 § 1 pkt 1-3 ustawy Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi wynika ponadto, że zaskarżona decyzja ulega uchyleniu wówczas, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, stwierdzi wady będące przyczynami wznowienia postępowania bądź też stwierdzi inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie natomiast z art. 145 §1 pkt 2 sąd stwierdza nieważność decyzji, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach. Jednocześnie, zgodnie z art. 153 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu Sądu wiążą w sprawie ten Sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia.

W rozpatrywanej sprawie strona skarżąca żądała stwierdzenia nieważności orzeczeń (decyzji) Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej i poprzedzającego orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej, którym orzeczono o przejęciu na własność Skarbu Państwa nieruchomości rolnej T. i L. małżonków W. o powierzchni (...) ha, położonej w (...) i zapisanej w Kw (...) tom (...) wykaz (...). Przejęcie nieruchomości nastąpiło na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy z 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw, związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego (Dz.U. nr 17, poz. 71 ze zm.). Skarżąca zarzuciła, iż przejęcie przedmiotowej nieruchomości nastąpiło z rażącym naruszeniem prawa, co oznacza konieczność rozpatrzenia sprawy w odniesieniu do przepisu art. 156 § 1 pkt 2 kpa.

Punktem wyjścia dla oceny legalności decyzji administracyjnej wydanej w postępowaniu dotyczącym stwierdzenia nieważności orzeczeń Prezydium Powiatowej i Wojewódzkiej Rady Narodowej jest istota nadzwyczajnego postępowania administracyjnego, zmierzającego do wzruszenia decyzji w trybie nadzorczym. Postępowanie takie ma na celu wyeliminowanie z obrotu prawnego decyzji, której wady mają charakter kwalifikowany. Pod terminem "wady kwalifikowanej" należy rozumieć błąd wprost zauważalny, nie dający się pogodzić z założeniami działania organu praworządnego państwa, z zasadą demokratycznego państwa prawnego i wymaganiami praworządności. Podkreślenia wymaga, iż stwierdzenie nieważności jest wyjątkowym i nadzwyczajnym instrumentem, mającym służyć ochronie porządku prawnego, stosowanym wyłącznie w przypadkach i zakresie wynikającym z art. 156 kpa.

Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję własną z dnia (...) czerwca 2006 r. o odmowie stwierdzenia nieważności obu powołanych powyżej orzeczeń.

Strona skarżąca postawiła zarzut naruszenia przepisu art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego, na podstawie którego orzeczenia te zostały wydane. Powyższy przepis stanowił, iż "nieruchomości rolne i leśne, objęte we władanie Państwa do dnia wejścia w życie niniejszej ustawy (tj. 5 kwietnia 1958r. - przypis Sądu), przyjmuje się na własność Państwa bez względu na ich obszar, jeżeli znajdują się one nadal we władaniu Państwa lub zostały przekazane przez Państwo w użytkowanie innym osobom fizycznym lub prawnym. Nieruchomości te przejmuje się bez odszkodowania, a długi i ciężary zabezpieczone na tych nieruchomościach umarza się, z wyjątkiem służebności gruntowych, których utrzymanie w mocy uznane zostanie za niezbędne".

W pierwszej kolejności wskazać należy, iż Trybunał Konstytucyjny uchwałą z dnia 20 lutego 1991 r. (Dz. U. Nr 20 poz. 88, OTK 1991, nr 1, poz. 18,) ustalił powszechnie obowiązującą wykładnię art. 16 ww. ustawy (art. 9 w trakcie ujednolicania przepisów ustawy otrzymał numer 16). Zgodnie z omawianą uchwałą o przejęciu na własność Skarbu Państwa nieruchomości rolnych i leśnych decydują wyłącznie przesłanki wymienione w art. 16 (dawnym art. 9), a mianowicie: objęcie nieruchomości we władanie Państwa do dnia wejścia w życie ustawy, czyli do dnia 5 kwietnia 1958r.; pozostawanie tych nieruchomości nadal we władaniu Państwa lub przekazanie ich w użytkowanie innym osobom fizycznym lub prawnym; bez względu na okoliczności w jakich doszło do objęcia nieruchomości przez Państwo. Przejęciu na własność Państwa podlegają także te nieruchomości, których właściciele do dnia 5 kwietnia 1958 r. dawali wyraz woli odzyskania swej nieruchomości, bądź z przyczyn obiektywnych, od siebie niezależnych, nie mieli możliwości dochodzenia swych praw. Zważyć jednocześnie należy, iż w związku ze zmianą stanu prawnego i uchyleniem instytucji wiążącej wykładni przepisów ustaw, wskazana uchwała Trybunału Konstytucyjnego ma znaczenie jurysprudencyjne w zakresie możliwym do pogodzenia z zasadami wykładni przepisów nacjonalizacyjnych dokonywanej pod rządem przepisów Konstytucji RP z 1997 r. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 27 sierpnia 2008 r. sygn. II CSK 105/08 (Lex nr 465897) uznał, iż w szczególności nie można w pełni podzielić wyrażonych wówczas zapatrywań odrzucających znaczenie obiektywnych przyczyn uniemożliwiających właścicielom dochodzenia swoich praw. W ocenie Sądu rozpatrującego niniejszą sprawę materiał dowodowy zawarty w aktach administracyjnych, a w szczególności dokumenty z których wynika, że ojciec skarżącej nie doprowadził do wyegzekwowania przywrócenia posiadania nieruchomości, której własności został wraz z żoną w 1945 r. pozbawiony, nie pozwala uznać w rozpatrywanym przypadku, iż postawiona przez Sąd Najwyższy teza może mieć zastosowanie w postępowaniu administracyjnym w sprawie o stwierdzenie nieważności orzeczeń wydanych w trybie obowiązujących wówczas przepisów. Zdaniem Sądu zakres oraz istota postępowania administracyjnego i sądowoadministracyjnego na to nie pozwalają, tym bardziej, że wskazaną tezę Sąd Najwyższy wyraził bowiem w wyroku wydanym w sprawie z powództwa o ustalenie, opartego na art. 189 kpc. W tym miejscu zauważyć również należy, iż stanowisko wyrażone w powołanej uchwale podzielane jest w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. wyrok z dnia 10 grudnia 2010 r. I OSK 1695/09 Lex nr 745131).

Z treści powyższej wykładni i w oparciu o orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego należy przyjąć, że o przejęciu na własność Skarbu Państwa nieruchomości rolnych można było orzec w sytuacji, gdy przejmowana nieruchomość została objęta we władanie państwa do dnia wejścia w życie ustawy i nadal pozostawała w jego władaniu lub została przekazana przez państwo we władanie innym osobom fizycznym bądź prawnym. Nie było przy tym konieczne ustalenie ani w jakim trybie, ani za pomocą jakich czynności prawnych czy też faktycznych doszło do objęcia we władanie nieruchomości przez państwo. W świetle powyższego nie mają znaczenia dla wyniku przedmiotowej sprawy zarzuty skargi kwestionujące legalność działań organów państwa, które nie respektując wyroku rehabilitującego ojca skarżącej, nie przywróciły posiadania nieruchomości jej właścicielom i dokonały bezprawnego zaboru tej nieruchomości. Dla tej oceny nie ma również znaczenia kwestia nie podlegania nieruchomości pod art. 2 ust. 1 lit. b dekretu PKWN, przy czym zauważyć należy, że w tym zakresie w 1960 r. złożony został drugi wniosek do ksiąg wieczystych o wpis własności Skarbu Państwa na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. (karta nr 96 tomu I akt admin.)

Uchylając wydane wcześniej w tej sprawie decyzje Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 16 października 2008 r. sygn. akt II OSK 1217/07 wskazał na konieczność zbadania przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze, czy wydając orzeczenia o przejęciu nieruchomości na własność Państwa organy administracji ustaliły wystąpienie przesłanek do zastosowania art. 9 ust. 1 ustawy o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz uporządkowaniu niektórych spraw, związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej i osadnictwa rolnego. Kolegium w podjętej decyzji winno wykazać istnienie tych faktów, które na etapie wydania w 1960 r. orzeczeń uzasadniały zastosowanie normy prawnej zawartej w tym przepisie. Naczelny Sąd Administracyjny przesądził również o prawidłowej wykładni przepisu art. 9 ust. 1 powyższej ustawy wskazując, że przepis ten ma zastosowanie także do nieruchomości nadanych w wyniku reformy rolnej, które po tym nadaniu z powrotem przeszły we władanie Państwa albo mimo tego nadania spod władania Państwa nie wyszły i były w jego władaniu w dniu wejścia w życie tej ustawy.

W ocenie Sądu rozpatrującego niniejszą sprawę Kolegium zastosowało się do tych wskazań. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji podano, że nieruchomość stanowiąca uprzednio własność T. i L. małż. W. w dniu 5 kwietnia 1958 r. pozostawała we władaniu Państwa, gdyż nie została zwrócona po dniu (...) czerwca 1946 r. prawowitym właścicielom. Wskazano, że ustalenia tego dokonało Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej, czemu dało wyraz w uzasadnieniu decyzji z dnia (...) grudnia 1960 r. Nr (...). Kolegium wskazało następnie, iż okoliczność tę potwierdzają zaświadczenie wydane przez Prezydium Powiatowej Rady Narodowej o przeznaczeniu przedmiotowej nieruchomości na cele reformy rolnej oraz dokonany na jego podstawie wpis w księdze wieczystej. W ocenie Sądu rozpatrującego niniejszą sprawę materiał dowodowy zgromadzony w aktach administracyjnych sprawy potwierdza prawidłowość powyższych ustaleń. Wskazać bowiem należy, iż w aktach administracyjnych znajdują się dowody świadczące o tym, że przedmiotowa nieruchomość o powierzchni (...)ha od czasu jej przejęcia w 1945 r. przez Skarb Państwa była od tej daty we władaniu Skarbu Państwa i pozostawała w tym władaniu w dniu 5 kwietnia 1958 r. i dalej. W tym zakresie podstawowe znaczenie dla takiej oceny ma zaświadczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z dnia (...) stycznia 1957 r. o przeznaczeniu przedmiotowej nieruchomości na cele reformy rolnej w myśl art. 2 ust. 1 lit. b dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzaniu reformy rolnej (karta nr 112 I tomu akt administracyjnych)oraz wniosek Powiatowej Rady Narodowej do Działu Ksiąg Wieczystych Sądu Powiatowego z dnia (...) stycznia 1958 r. o wpisanie własności Skarbu Państwa (karta nr 111 – tom I jw.). Sąd zważył, że dokumenty powyższe do akt sprawy dostarczyła skarżąca, załączając je do wniosku o stwierdzenie nieważności kwestionowanych orzeczeń, jednakże dokumenty te pochodzą od tego samego organu, który je wydał, co oznacza, że okoliczności w nich przedstawione były mu znane w dacie wydania orzeczeń, których stwierdzenia nieważności dotyczy niniejsza sprawa. A skoro okoliczności te były znane Prezydium Powiatowej Rady Narodowej, to uprawnione jest twierdzenie, że zostały uwzględnione na etapie przeprowadzania oceny, czy spełniona została przesłanka władania przez Skarb Państwa nieruchomością w dniu 5 kwietnia 1958 r.

W aktach administracyjnych sprawy znajdują się ponadto dokumenty, z których wynika, że Państwo weszło we władanie nieruchomości rodziców skarżącej, co jest okolicznością bezsporną. Władanie Państwa – odpowiednio Powiatowego Urzędu Ziemskiego, Wydziału Rolnictwa Starostwa Powiatowego oraz Powiatowego Urzędu Repatriacyjnego, przejawiało się w tym przypadku w rozdysponowywaniu nieruchomości na rzecz kolejnych repatriantów oraz wydzierżawianiu jej pozostałej części. Wskazać należy, iż z dokumentacji zawartej w aktach sprawy wynika, iż w 1945 r. na całej nieruchomości (w tym również w jej zabudowaniach) osadzeni zostali repatrianci M. i A. S. (w częściach równych (karta 33 Tomu I akt admin.). Po repatriancie M. w tymczasowe użytkowanie jego część otrzymał następnie K. P. ((...).12.1946 r. – karta nr 14 tomu I akt admin.). W aktach sprawy znajdują się również dokumenty na podstawie których można stwierdzić, iż pozostałe części nieruchomości rodziców skarżącej znajdowały się w uprawie innych osób, na podstawie zawartych z nimi umów dzierżawy lub bezumownie (karty akt nr 90, 53, 66-70 Tomu I akt admin.). Powyższe okoliczności uprawniają do stwierdzenia, że władanie Państwa w tym przypadku miało postać faktycznego władztwa i trwało od 1945 r., także w dniu 5 kwietnia 1958 r.

W ocenie Sądu materiał dowodowy zgromadzony w aktach sprawy pozwala stwierdzić, że przed wydaniem orzeczeń w 1960 r. Prezydia Powiatowej Rady Narodowej oraz Wojewódzkiej Rady Narodowej przeprowadziły postępowania wyjaśniające i ustaliły, że materiał jest wystarczający dla zastosowania art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. Skoro z dowodów zawartych w aktach sprawy wynikało, że w dacie wejścia w życie tej ustawy sporna nieruchomość pozostawała we władaniu Skarbu Państwa, ma rację Samorządowe Kolegium Odwoławcze, że zostały wyczerpane przesłanki określone w przepisie stanowiącym podstawę prawną przejęcia nieruchomości, a co za tym idzie, można było orzec o przejęciu nieruchomości na własność Państwa w trybie powołanego w orzeczeniach przepisu. Tym samym orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej i Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej nie zostały wydane z rażącym naruszeniem przepisu art. 9 ust. 1 wymienionej ustawy.

Strona skarżąca wywodzi, iż uzasadnienie zaskarżonej decyzji nie spełnia wymogów określonych przepisem art. 107 § 3 kpa, co zważywszy na wskazania zawarte w wyrokach sądów wydanych wcześniej w przedmiotowej sprawie uprawnia do stwierdzenia, że uchybienie to miało istotny wpływ na wynik sprawy. Zarzutu tego Sąd rozpatrujący niniejszą sprawę nie podziela, bowiem argumentacja przytoczona przez Kolegium wskazuje, iż organ ten przeprowadził postępowanie dowodowe, a dla oceny zasadności zarzutu z art. 156 § 1 pkt 2 kpa oparł rozstrzygnięcie na faktach i dokumentach wskazanych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. W ocenie Sądu dla oceny legalności zaskarżonej decyzji okoliczności te mają podstawowe znaczenie i przez to zarzut wpływu naruszenia art. 107 § 3 kpa na wynik sprawy uznać należy za chybiony.

Sąd zważył również, iż zaskarżona decyzja nie została wydana z naruszeniem przepisów o właściwości, co wypełniałoby przesłankę z art. 156 § 1 pkt 1 kpa. Sąd uznał, że nie można przyjąć, iż w przedmiotowej sprawie orzekał niewłaściwy organ. Sprawa została przekazana Kolegium do rozpatrzenia ze wskazaniem tego organu jako właściwego, przekazanie to nastąpiło w okresie, gdy kwestia właściwości tego organu była niesporna (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 marca 2009 r. sygn. I OW 168/08 Lex nr 574445) i właściwości tego organu nie kwestionował Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 16.10.2008 r. sygn. II OSK 1217/07.

Reasumując powyższe rozważania Sąd uznał, iż zarzuty skargi nie zasługiwały na uwzględnienie, wobec czego na podstawie art. 151 wyżej powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, należało orzec o jej oddaleniu.

O zwrocie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu Sąd orzekł w oparciu o przepis art. 250 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zw. z §18 ust. 1 pkt 1c) oraz §19 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163 poz. 1348 ze zm.).