Postanowienie NSA, sygn. akt II OZ 83/13
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2013-02-14 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6019 Inne, o symbolu podstawowym 601
658
Hasła tematyczne: Prawo pomocy
Skarżony organ: Inspektor Nadzoru Budowlanego
Treść wyniku: Uchylono zaskarżone postanowienie i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w...
Powołane przepisy: article: art. 185 § 1, art. 197, art. 246 § 1 pkt 1, art. 252, art. 255,
journal: Dz.U. 2012 poz 270
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Małgorzata Dałkowska-Szary po rozpoznaniu w dniu 14 lutego 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A.Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 10 stycznia 2013 r., sygn. akt II SAB/Ol 83/12 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi A. Z. na bezczynność i przewlekłe prowadzenie postępowania przez Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego w B. w sprawie użytkowania obiektu postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Olsztynie.


UZASADNIENIE

Postanowieniem z dnia 3 grudnia 2012 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił A. Z. przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu wyjaśnił, że złożone przez wnioskodawcę oświadczenia i dokumenty źródłowe nie stanowiły przekonującej podstawy do przyznania prawa pomocy.

W sprzeciwie A. Z. stwierdził, że wykazał iż jest osoba ubogą i nie posiada środków finansowych na swoje utrzymanie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, postanowieniem z dnia 10 stycznia 2013 r., sygn. akt II SAB/Ol 83/12, odmówił A. Z. przyznania prawa pomocy.

W uzasadnieniu powyższego postanowienia Sąd wskazał, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy wnioskodawca podał, iż prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku i nie otrzymuje innych świadczeń z tego tytułu. Wnioskodawca wykazał, że jest właścicielem mieszkania o pow. 36 m², nieruchomości rolnej o pow. 0,59 ha oraz budynku mieszkalnego o pow. 111,54 m² w złym stanie technicznym ("do rozbiórki"). Nie posiada oszczędności ani przedmiotów wartościowych, a zgromadzone na rachunku bankowym środki finansowe w kwocie 1.286,64 zł zostały bezterminowo zablokowane przez komornika.

W poczet materiału dowodowego sprawy włączono m.in. pismo wnioskodawcy z dnia 26 października 2012 r., złożone do sprawy o sygn. II SA/Ol 459/12. Wnioskodawca podał w nim, że nie posiada źródeł dochodu i tym samym nie ma źródła utrzymania. Z tego też względu nie może wykazać swoich wydatków, gdyż ich nie ponosi, może natomiast przedstawić wydatki, ponoszone przez jego rodzinę, z którą jednak nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego. Zaznaczył, że osoby te nie mają żadnego prawnego obowiązku łożenia na niego. Stwierdził, że przedłożył jedynie dowody potwierdzające wydatki uiszczane dobrowolnie przez członków rodziny na opłaty bieżące za podatki, energię i opłaty za mieszkanie, lecz nie ma możliwości przedstawienia wydatków na wyżywienie, które również pokrywa jego rodzina. Skarżący podał ponadto, że budynek mieszkalny do rozbiórki nie jest wykorzystywany ze względu na stan techniczny, w mieszkaniu zamieszkuje, a co do nieruchomości rolnej to wyjaśniał już, że jest ona wykorzystywana jedynie "w celach prywatnych i upraw konsumpcyjnych" i nie wykorzystuje jej w celach zarobkowych. Wnioskodawca stwierdził, że nie ma prawnego obowiązku udostępnienia Sądowi treści aktów notarialnych dokumentujących nabycie nieruchomości. Do pisma załączył m.in. kopie dowodów wpłaty za podatki od nieruchomości i podatek rolny, opłat czynszowych, wyciągi z rachunku bankowego ze stanem konta i faktycznie dostępnych środkach oraz kopie aktów notarialnych o fragmentarycznej treści.

Oceniając powyższe Sąd stwierdził, że wnioskodawca nie umożliwił dokonania oceny, jak w rzeczywistości kształtuje się jego sytuacja majątkowa. Wywodząc, że jest osobą ubogą, która nie posiada żadnych zasobów pieniężnych, przedmiotów wartościowych ani dochodów, faktycznie nie ujawnił źródła utrzymania siebie i źródła finansowania ponoszonych wydatków, w tym związanych z posiadaniem wykazanych nieruchomości. Podał wprawdzie, że wszelkie wydatki związane z utrzymaniem jego i jego majątku ponosi rodzina, która - jak zaznaczył - prawnie nie może wnioskodawcy zaliczyć w poczet swojego gospodarstwa domowego. Nie wskazał jednak, kto rzeczywiście udziela mu tej pomocy, w jakiej formie i zakresie. Bez wyjaśnienia pozostawił również kwestie związane z posiadanymi nieruchomościami, w szczególności dotyczące ich przeznaczenia i wartości. Sąd wskazał przy tym, że sposób, w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek, nie może pozostawać bez wpływu na ocenę czy posiada on dostateczne środki na poniesienie kosztów postępowania sądowego. Istotne jest zatem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki, może również służyć jako zabezpieczenie pożyczki lub kredytu, jeśli właścicielowi, który jest zobowiązany do poniesienia określonych wydatków, brakuje bieżących środków finansowych. Posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, co do zasady wyklucza zatem możliwość przyznania prawa pomocy, zwłaszcza w sytuacji gdy majątek ten nie jest obciążony prawami osób trzecich i w żaden sposób nie została ograniczona możliwość jego wykorzystania w celu pozyskania dochodu, obciążenia lub zbycia. Sąd wskazał następnie, że wnioskodawca jest właścicielem mieszkania i trzech działek o pow.: 403 m2, 500 m2 i 5.000 m2. Z treści przedłożonych kopii aktów notarialnych wynika, że wszystkie nieruchomości są wolne od obciążeń, jedna działka jest zabudowana zakwalifikowanym do rozbiórki budynkiem mieszkalnym, natomiast dwie pozostałe są niezabudowane. Dane o rodzajach działek, ich przeznaczeniu, położeniu i wartości zostały przez wnioskodawcę usunięte. Nie pozwolił on zatem określić stanu posiadanego majątku i jego wartości, co uniemożliwia ustalenie możliwości wykorzystania jego potencjału. Ponadto nie wskazał w czytelny sposób, jak wykorzystuje każdą nieruchomość, a w przypadku gdy jakakolwiek nieruchomość nie przynosi dochodu - przyczyn braku jej wykorzystania w celu pozyskania źródła dochodu. Wnioskodawca podał jedynie, że z posiadanej nieruchomości rolnej korzysta jedynie w celach prywatnych poprzez jej uprawę i w takiej ilości ile jest to niezbędne celem utrzymania w swoim wyżywieniu i tyle ile ma w tym możliwości uprawnej. Zaznaczył, że nie wykorzystuje tych nieruchomości ani do działalności rolniczej, ani gospodarczej, gdyż wiązałyby się z tym koszty, na poniesienie których go nie stać. Wyrażając stanowczy sprzeciw przeciwko sprzedaży należących do niego nieruchomości, wnioskodawca, mimo, że jak podnosi od wielu miesięcy nie uzyskuje dochodu, nie wskazał jednak, dlaczego w pierwszej kolejności nie wykorzystuje ich w celu pozyskania źródła dochodu, chociażby z tytułu dzierżawy, a ostatecznie z tytułu sprzedaży nieruchomości, chociażby tej, której w żaden sposób nie wykorzystuje.

Sąd podniósł, że wnioskodawca, posiadając wolny od obciążeń majątek w skład którego wchodzi mieszkanie i trzy nieruchomości gruntowe, nie wykazał wiarygodnie, że wykorzystując racjonalnie ten majątek nie jest w stanie przezwyciężyć swoich problemów finansowych. Przekazane do oceny Sądu pisma i wyjaśnienia nie wskazują zatem jednoznacznie, jaka jest jego rzeczywista sytuacja finansowa. Skoro wnioskodawca nie przedstawił informacji, które wskazywałyby na jego rzeczywistą sytuację materialną i zdolności finansowe w sposób niebudzący wątpliwości, to rozpoznawany wniosek, zdaniem Sądu, należy ocenić jako niezasadny wobec niemożności przeprowadzenia pełnej analizy posiadanych przez stronę środków.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia odmową przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie przepisów art. 45 ust. 1, art. 32 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji oraz art. 6 powołanej wyżej Konwencji, Sąd wskazał, że w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi do konieczności wyważenia pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi, który nie ma dostatecznych środków, a zasadą powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych. Prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony, to ograniczenie nie będzie sprzeczne z art. 45 ust. 1 Konstytucji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Odmowa przyznania prawa pomocy w sytuacji braku przesłanek ku temu, nie naruszy też zasady równości wobec prawa.

Sąd podkreślił również, że sam fakt, iż w celu wniesienia skargi kasacyjnej skarżący musi skorzystać z pomocy fachowego pełnomocnika, w świetle art. 246 § 1 p.p.s.a. nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania prawa pomocy. Przyznanie stronie profesjonalnego pełnomocnika uzależnione jest bowiem wyłącznie od wykazania jej trudnej sytuacji materialnej. W niniejszej sprawie wnioskodawca nie wykazał jednak, że rzeczywiście nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.

Zażaleniem A. Z. zaskarżył powyższe postanowienie w całości, zarzucając mu naruszenie:

- art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) przez bezpodstawne jego niezastosowanie w faktach niniejszej sprawy, gdy sąd doszedł do przekonania, że skarżący swoim wnioskiem i przedłożonymi do wniosku dowodami nie wykazał w sposób niebudzący wątpliwości, iż jest w sytuacji materialnej uprawniającej go faktycznie i prawnie do wnioskowanej pomocy z powodu realnego ubóstwa oraz braku środków finansowych, oszczędności i dochodów,

- art. 245 § 3 p.p.s.a. i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. polegające na wadliwym uznaniu, że skarżący realnie może ponieść koszty wnioskowanej pomocy bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie i rodziny oraz na nieobiektywnym i oszukańczym przyjęciu, że nie udowodnił braku możliwości zdobycia środków na wnioskowaną pomoc, gdy faktycznie środków tych skarżący nie ma, a także nie udowodnił wniesionym wnioskiem, oświadczeniami i dokumentami źródłowymi, iż realnie obiektywnie faktycznie nie jest w stanie ponieść opłaty do wnioskowanej pomocy,

- art. 141 § 4 P.p.s.a. przez wadliwość ustalenia stanu faktycznego i gołosłowne przyjęcie, iż skarżący nie spełnia wymogów z zakresie przyznania mu pomocy, gdyż posiada majątek i to znaczny.

Z uwagi na powyższe wniesiono o zmianę zaskarżonego postanowienia przez przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu zażalenia skarżący podniósł m.in., iż nie był w niniejszej sprawie wzywany do przedłożenia dodatkowych wyjaśnień i dowodów źródłowych co do jego sytuacji materialnej i finansowej.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.

Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012, poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.), osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.

Wykładnia ustawowego określenia "gdy wykaże" prowadzi do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zatem to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wykazanie powyższych okoliczności, w myśl art. 252 § 1 p.p.s.a., powinno nastąpić poprzez złożenie stosownych wyjaśnień.

Zgodnie z art. 255 p.p.s.a w sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona zobowiązana jest złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Jak przyjęto w judykaturze, dopiero fakt niedopełnienia w całości lub w części obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy.

Odnosząc powyższe do niniejszej sprawy stwierdzić należało, iż Sąd I instancji błędnie uznał, iż wnioskodawca uniemożliwił dokonanie oceny swojej sytuacji majątkowej. Sąd ten nie wykorzystał możliwości wezwana wnioskodawcy do złożenia dodatkowych wyjaśnień, o czym mowa w cyt. powyżej art. 255 p.p.s.a. Za wyjaśnienia takie nie można uznać bowiem pism wnioskodawcy składanych w innej niż przedmiotowa sprawie toczącej się przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Olsztynie.

Z związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.