Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 1841/12
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2014-03-14 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6100 Nabycie mienia państwowego z mocy prawa przez gminę
Hasła tematyczne: Administracyjne postępowanie
Komunalizacja mienia
Skarżony organ: Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 7, art. 75 § 1, art. 76 § 1, art. 77 § 1
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 2 ust. 1 pkt 2
journal: Dz.U. 1946 nr 13 poz 87
law: Dekret z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich.

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Irena Kamińska (spr.) sędzia NSA Monika Nowicka sędzia del. WSA Dariusz Chaciński Protokolant starszy sekretarz sądowy Joanna Drapczyńska po rozpoznaniu w dniu 14 marca 2014 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej W.S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 marca 2012 r. sygn. akt I SA/Wa 1974/11 w sprawie ze skargi G.G. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] sierpnia 2011 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji 1. oddala skargę kasacyjną, 2. zasądza od W.S. na rzecz G.G. kwotę 374 (trzysta siedemdziesiąt cztery) złote tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.


UZASADNIENIE

Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, decyzją z [...] sierpnia 2011 r. nr [...], utrzymał w mocy własną decyzję z [...] maja 2011 r. nr [...], stwierdzającą nieważność decyzji Wojewody Katowickiego z [...] września 1991 r. nr [...] stwierdzającej nabycie przez Gminę G. z mocy prawa, nieodpłatnie, własności nieruchomości oznaczonej nr [...] w jednostce ewidencyjnej w obrębie G. [...].

Z ustaleń organu nadzoru wynika, że decyzja Wojewody Katowickiego z [...] września 1991 r. została wydana na podstawie art. 18 ust. 1 w zw. z art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy z 10 maja 1990 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i pracownikach samorządowych.

Z wnioskiem o stwierdzenie nieważności tej decyzji wystąpił W.S.

Z zaświadczenia Prezydenta Miasta G. z [...] kwietnia 1978 r. wynika m.in., że zabudowana działka nr [...] przeszła na własność Skarbu Państwa na mocy dekretu z 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich.

Z materiału dowodowego wynika, że – zdaniem organu – ojciec W. S. tj. J. J. S. (po zmianie nazwiska: S.) był właścicielem skomunalizowanej nieruchomości i do śmierci [...] maja 1996 r. posiadał obywatelstwo polskie.

Akta sprawy zawierają ponadto wyrok Sądu Okręgowego w Gliwicach z 5 sierpnia 2008 r. sygn. akt III Ca 658/08, zawierający wyrok Sądu Rejonowego w Gliwicach z 5 marca 2008 r., sygn. akt I C 1069/06, mocą którego uzgodniono stan prawny nieruchomości położonej w Gliwicach, przy ul. K., z rzeczywistym stanem prawnym poprzez wykreślenie jako właściciela Gminy Gliwice i wpisanie W. S.

W wyroku z 5 sierpnia 2008 r. sygn. akt CA 658/08 Sąd Okręgowy w Gliwicach wskazał, że Sąd Rejonowy w Gliwicach dokonał prawidłowych ustaleń faktycznych w sprawie. Jednakże z uwagi na orzecznictwo Sądu Najwyższego, Sąd Okręgowy zmienił wyrok Sądu Rejonowego oddalając powództwo W. S. i wskazując, że kwestie dotyczące nabycia własności nieruchomości przez Skarb Państwa, a następnie przez Gminę, w formie decyzji administracyjnej – nie leżą w gestii sądów powszechnych w postępowaniu cywilnym, lecz organów administracji publicznej w postępowaniu administracyjnym.

W związku z uznaniem przez Sąd Okręgowy w Gliwicach prawidłowego ustalenia stanu faktycznego sprawy przez Sąd Rejonowy w Gliwicach oraz mając na uwadze postanowienie Sądu Rejonowego w Gliwicach z 22 maja 2000 r. sygn. akt II Ns 1631/99, dokument zniesienia wspólności spadkowej z [...] października 2005 r., odpis matrykuły art. [...] organ nadzoru uznał, że W. S. jest jedynym spadkobiercą po H. J. S., przed zmianą nazwiska J. J. S. Organ nadzoru wskazał, że z ustaleń faktycznych poczynionych przez Sąd wynika, że J. J. S. do chwili zgonu tj. do [...] maja 1996 r. posiadał polskie obywatelstwo, które nabył na podstawie art. 26 § 1 ust. 1 polsko-niemieckiej konwencji Górno-Śląskiej zawartej w Genewie w dniu [...] maja 1922 r. pomiędzy Rzeszą Niemiecką a Polską. Ponadto Sąd Rejonowy w Gliwicach w oparciu o pisma Urzędu Miasta w Gliwicach z dnia [...] maja 2005 r. oraz z dnia [...] maja 1996 r. ustalił, że J. J. S. był właścicielem parceli nr [...]. Działka nr [...] aktualnie nosi nr [...].

Na podstawie powyższych faktów organ nadzoru wskazał, że z uwagi na to, iż nie było podstaw do nabycia prze Skarb Państwa nieruchomości pozostawionej przez J. J. S. na mocy dekretu z 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich, ponieważ dekret ten wyłączał nabycie nieruchomości należących do osób narodowości polskiej, a J. J. S. do końca życia posiadał obywatelstwo polskie, brak było możliwości komunalizacji w tym zakresie. Uzasadnia to, zdaniem organu nadzoru, stwierdzenie nieważności decyzji komunalizacyjnej na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 kpa.

W skardze na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z [...] sierpnia 2011 r. Gmina Gliwice wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji tego organu z [...] maja 2011 r. i zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

Zaskarżonej decyzji skarżąca zarzuciła naruszenie:

– przepisów postępowania, a w szczególności:

1. art. 7 kpa poprzez nie podjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego,

2. art. 76 kpa poprzez nieuwzględnienie treści zaświadczenia o nabyciu z mocy prawa przez Skarb Państwa spornej nieruchomości, a które to było podstawą wydania decyzji, a jako dokument urzędowy posiada domniemanie ze stanem rzeczywistym, które nie zostało w żaden sposób obalone,

3. art. 77 § 1 kpa poprzez nie zebranie w sposób wyczerpujący materiału dowodowego, a w wyniku tego również jego nie rozpatrzenie,

4. art. 80 kpa poprzez wnioskowanie o nabyciu albo o braku nabycia nieruchomości przez Skarb Państwa na tej podstawie, iż w aktach brak jest dokumentów wskazujących na istnienie zarządu nieruchomością,

5. art. 145 § 1 pkt 4 i 5 kpa poprzez jego niezastosowanie i nie przekazanie sprawy Wojewodzie Śląskiemu w celu ponownego rozpoznania w sytuacji, gdy pełnomocnik W. S. wniósł nowe dowody nieznane wcześniej organowi wydającemu uchyloną decyzję, w wyniku czego art. 156 § 1 pkt 2 kpa znalazł błędne zastosowanie,

6. art. 7 i 77 kpa oraz art. 97 § 1 pkt 4 kpa w zw. z art. 17 ust. 3 ustawy o obywatelstwie polskim, poprzez uznanie, że J. S. przysługiwało obywatelstwo polskie nieprzerwanie od chwili śmierci na podstawie ustaleń sądów powszechnych, dowodu osobistego z 1934 r. oraz paszportu konsularnego wystawionego przez polskiego konsula w 1996 r.;

- prawa materialnego:

1. art. 2 ust. 1 dekretu z 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. z 1946 r. nr 13, poz. 87 ze zm.) poprzez uznanie, że nieruchomość nie przeszła z mocy prawa na własność Skarbu Państwa,

2. art. 4 ustawy z 8 stycznia 1946 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. z 19 stycznia 1951 r.) poprzez nieuwzględnienie okoliczności, że obywatelem polskim nie jest osoba, która wprawdzie 31 sierpnia 1939 r. miała obywatelstwo polskie jednak mieszka stale za granicą, jest narodowości niemieckiej, chyba że małżonek tej osoby ma obywatelstwo polskie i zamieszkuje w Polsce.

W odpowiedzi na skargę Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wniósł o jej oddalenie i podtrzymał stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 9 marca 2012 r. o sygn. akt I SA/Wa 1974/11 po rozpoznaniu przy udziale Prokuratora Prokuratury Okręgowej w Warszawie K.K. sprawy ze skargi Gminy Gliwice na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] sierpnia 2011 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji – uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] maja 2011 r. nr [...]; stwierdził, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu; zasądził od Ministra Administracji i Cyfryzacji na rzecz Gminy Gliwice kwotę 440 (czterysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

Zdaniem WSA skarga była uzasadniona, gdyż zaskarżona decyzja jak i poprzedzająca ją decyzja z [...] maja 2011 r. naruszają prawo w stopniu uzasadniającym ich uchylenie.

Jak wyjaśnił sąd pierwszej instancji, postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji wszczyna się na żądanie strony lub z urzędu o czym stanowi art. 157 § 2 kpa. W rozpoznawanej sprawie o wszczęcie postępowania o stwierdzenie nieważności decyzji komunalizacyjnej Wojewody Katowickiego z [...] września 1991 r., w części dotyczącej działki oznaczonej aktualnie nr [...], położonej w Gliwicach, wystąpił W.S.. Organ nadzoru był zobowiązany, w pierwszej kolejności, do zbadania czy wnioskodawcy przysługuje przymiot strony i czy, wobec tego, jest on uprawniony do żądania wszczęcia takiego postępowania.

Stronami postępowania komunalizacyjnego, prowadzonego na podstawie przepisów ustawy z 10 maja 1990 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych (Dz. U. Nr 32, poz. 191 ze zm.), są Skarb Państwa jako dotychczasowy właściciel skomunalizowanego mienia oraz gmina na rzecz której, następuje przeniesienie własności mienia. Inny podmiot może być stroną postępowania komunalizacyjnego tylko wówczas, gdy wykaże, że skomunalizowane mienie stanowiło jego własność, a zatem nie powinno być skomunalizowane.

W.S. we wniosku o stwierdzenie nieważności decyzji komunalizacyjnej z 5 września 1991 r. powołał się na to, że przedmiotowa, skomunalizowana nieruchomość nie przeszła na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 dekretu z 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich i stanowiła własność jego ojca J. J. S., który zmienił nazwisko na H. J. S., aż do jego śmierci [...] maja 1996 r., a którego jest spadkobiercą. Na potwierdzenie tego poglądu wnioskodawca załączył do wniosku kserokopie odpisów wyroków: Sądu Okręgowego w Gliwicach z 5 sierpnia 2008 r. sygn. akt III CA 658/08, Sądu Rejonowego w Gliwicach z 5 marca 2008 r. sygn. akt I C 1069/06.

Organ nadzoru, powołując się na treść tych kserokopii i poczynionych w uzasadnieniach kserokopii wyroków ustaleń sądów powszechnych uznał, że:

1. w dacie wejścia w życie dekretu z 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich, przedmiotowa nieruchomość stanowiła własność ojca wnioskodawcy J. J. S.;

2. nieruchomość ta nie przeszła na własność Skarbu Państwa z mocy prawa na podstawie przepisów dekretu z 28 marca 1946 r., gdyż J. J. S. do śmierci w dniu [...] maja 1996 r. posiadał polskie obywatelstwo;

3. w dacie 27 maja 1990 r. Skarb Państwa nie był właścicielem przedmiotowej nieruchomości lecz nieruchomość ta w tej dacie była własnością J. J. S., wobec czego nie podlegała komunalizacji;

4. wnioskodawca W. S. jako spadkobierca J. J. S. jest legitymowany do żądania stwierdzenia nieważności decyzji komunalizacyjnej Wojewody Katowickiego z [...] września 1991 r.;

5. decyzja komunalizacyjna z [...] września 1991 r. rażąco narusza art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy z 10 maja 1990 r. – Przepisy wprowadzające (...) co uzasadnia stwierdzenie jej nieważności na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 kpa.

Analiza materiału dokumentacyjnego, w ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, w ogóle powyższych ustaleń organu nadzoru nie potwierdziła, co doprowadziło go do wniosku, iż są one dowolne i nie mogą stanowić podstawy do stwierdzenia nieważności decyzji komunalizacyjnej z [...] września 1991 r.

Zdaniem WSA, przede wszystkim należało mieć na uwadze treść art. 365 § 1 kpc, w myśl którego orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Z tym, że moc wiążąca wyroku dotyczy związania treścią jego sentencji, a nie uzasadnienia. Tak więc – w ocenie sądu pierwszej instancji – powołane wyroki mogą tylko wskazywać, że nie doszło do wykreślenia w księdze wieczystej KW nr GL/G/0003 1760/8, prowadzonej w Sądzie Rejonowym w Gliwicach, w dziale II, jako właściciela nieruchomości położonej w Gliwicach przy ul. K. Z wypisu z księgi wieczystej zaś wynika, że wpis Gminy Gliwice nastąpił na podstawie kwestionowanej decyzji komunalizacyjnej. W. S. wnioskując o stwierdzenie nieważności decyzji komunalizacyjnej winien – zdaniem WSA – przedstawić tytuł prawnorzeczowy do przedmiotowej nieruchomości, z którego wynikałoby, że jego ojciec w dacie [...] maja 1990 r. był jej właścicielem. Jak wskazał sąd pierwszej instancji, organ nadzoru w postępowaniu o stwierdzenie nieważności decyzji komunalizacyjnej nie jest uprawniony do rozstrzygania o własności mienia objętego komunalizacją. Własność jest kategorią prawa cywilnego i spory o własność mogą być rozstrzygane tylko przez sądy powszechne w przewidzianych do tego postępowaniach. Powoływane wyroki, których kserokopie zostały załączone do akt sprawy, nie rozstrzygają – w ocenie WSA – o tytule własności W. S. lub jego spadkobiercy do skomunalizowanego mienia na datę komunalizacji, czyli na [...] maja 1990 r. Jak zaznaczył sąd pierwszej instancji, przejście własności nieruchomości na Skarb Państwa w trybie przepisów dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich następowało z mocy prawa i organy administracji nie wydawały w tym zakresie żadnych orzeczeń. Dlatego też ustalenie czy przedmiotowa nieruchomość podlegała działaniu tego dekretu, nie może nastąpić przez organ nadzoru w postępowaniu o stwierdzenie nieważności decyzji komunalizacyjnej.

W świetle powyższych ustaleń Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, że materiał dokumentacyjny, zgromadzony na datę orzekania przez organ nadzoru, nie pozwala na przyjęcie, że w dacie [...] maja 1990 r. tytuł własności do przedmiotowej nieruchomości przysługiwał wnioskodawcy W. S. lub jego ojcu J. J. S., tym samym brak było podstaw do stwierdzenia, że decyzja komunalizacyjna Wojewody Katowickiego z [...] września 1991 r. zapadła z rażącym naruszeniem art. 5 ust. 1 pkt 1 ustawy z 10 maja 1990 r. Przepisy wprowadzające (...).

W ocenie WSA, zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja z 18 maja 2011 r. zapadły więc z naruszeniem art. 156 § 1 pkt 2 kpa, co uzasadniało ich uchylenie.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł W. S., zaskarżając go w całości. Podniósł w niej następujące zarzuty:

Po pierwsze, naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" p.p.s.a. w związku z art. 157 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. 2000, Nr 98, poz. 1071) poprzez uwzględnienie skargi strony przeciwnej wskutek błędnego uznania, że Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji jako organ wyższego stopnia w stosunku do wojewody w rozumieniu art. 17 pkt 2 k.p.a. nie jest uprawniony do oceny całokształtu materiału dowodowego w zakresie stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej.

Po drugie, naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" p.p.s.a. w związku z art. 7, art. 75 § 1, art. 76 § 1 oraz art. 77 § 1 k.p.a. poprzez uwzględnienie skargi strony przeciwnej wskutek błędnego uznania że ustalenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji są dowolne, podczas gdy Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wydał decyzje z dnia [...] maja 2011 r. nr [...] oraz z dnia [...] sierpnia 2011 r. nr [...] w wyniku wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, dokonując ustaleń stanu faktycznego sprawy w oparciu o załączone przez Skarżącego wyroki sądów powszechnych.

Po trzecie, naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" p.p.s.a. w związku z art. 28 k.p.a., poprzez uwzględnienie skargi Strony przeciwnej wskutek błędnego uznania, iż J. J. S. nie mógł być stroną postępowania komunalizacyjnego prowadzonego przez Wojewodę Katowickiego w 1991 r. z uwagi na brak prawnorzeczowego tytułu do nieruchomości położonej w Gliwicach przy ul. K., dla której Sąd Rejonowy w Gliwicach prowadzi księgę wieczystą KW nr [...], podczas gdy J. J. S. posiada tytuł własności do powyższej nieruchomości nieprzerwanie od czasów przedwojennych, a więc posiadał go także w dniu wejścia w życie ustawy z dnia 10 maja 1990r. – Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych (Dz. U. Nr 32, poz. 191 ze zm.) i w związku z powyższym postępowanie komunalizacyjne prowadzone przez Wojewodę Katowickiego w 1991 r. dotyczyło jego interesu prawnego.

Po czwarte, naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" p.p.s.a. w związku z art. 28 k.p.a. poprzez uwzględnienie skargi strony przeciwnej wskutek błędnego uznania, iż W. S. nie mógł być stroną postępowania o stwierdzenie nieważności decyzji komunalizacyjnej Wojewody Katowickiego z dnia [...] września 1991 r., podczas gdy W. S. jest następcą prawnym J. J. S., a zaskarżona decyzja komunalizacyjna Wojewody Katowickiego z [...] września 1991 r. bezpośrednio dotyczy jego interesu prawnego wyrażającego się w okoliczności nabycia przez W. S. spadku po swoim poprzedniku prawnym J. J. S., który został pozbawiony prawa własności opisanej powyżej nieruchomości w związku z decyzją podjętą z rażącym naruszeniem prawa przez Wojewodę Katowickiego w postępowaniu administracyjnym.

Po piąte, naruszenie art. 141 p.p.s.a. poprzez sporządzenie wyroku w sposób utrudniający sporządzenie skargi kasacyjnej.

Skarżący kasacyjnie zarzucił także dwojakie uchybienia przepisom prawa materialnego.

Po pierwsze, art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" p.p.s.a. w związku z art. 5 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych (Dz.U. 1990, Nr 32, poz. 191 ze zm.) poprzez uwzględnienie skargi strony przeciwnej wskutek niewłaściwego zastosowania art. 5 i przyjęcia, że Gmina Gliwice nabyła przedmiotową nieruchomość z mocy prawa z dniem wejścia w życie powyższej ustawy, podczas gdy z akt administracyjnych sprawy wynika, że nieruchomość powyższa nie była mieniem państwowym z uwagi na brak istnienia przesłanek uzasadniających nabycie powyższej nieruchomości z mocy prawa przez Skarb Państwa na mocy art. 2 ust. 1 Dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz.U. 1946, Nr 13 poz. 87).

Po drugie, art. 145 § 1 pkt1 lit. "a" p.p.s.a. w związku z art. 18 ustawy z dnia 10 maja 1990r. – Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych (Dz.U. 1990, Nr 32, poz. 191 ze zm.) poprzez uwzględnienie skargi strony przeciwnej wskutek niewłaściwego zastosowania art. 18 i przyjęcia, że Wojewoda Katowicki był uprawniony do wydania decyzji komunalizacyjnej, na mocy której potwierdził nabycie nieruchomości przez Gminę Gliwice na podstawie powyższej ustawy, podczas gdy z akt administracyjnych wynika, że nieruchomość powyższa nie była mieniem państwowym z uwagi na brak istnienia przesłanek uzasadniających nabycie powyższej nieruchomości z mocy prawa przez Skarb Państwa na mocy art. 2 ust. 1 Dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz.U. 1946, Nr 13 poz. 87).

W związku z powyższym skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy WSA w Warszawie do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie kosztów procesowych. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej została przedstawiona bogata argumentacja mająca przemawiać za jej uwzględnieniem.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną, Gmina Gliwice wniosła o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania. Wskazała także, że toczy się przed Wojewodą Śląskim postępowanie w sprawie stwierdzenia posiadania i ewentualnej utraty obywatelstwa polskiego przez J. S.(H. J. S.).

W dniu 21 czerwca 2013 r. pełnomocnik Gminy Gliwice przedłożył Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu ostateczną decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia [...] maja 2013 r. nr [...], którą ów organ odmówił stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez H.-J. S. /w dokumentach polskich J. J. S./, urodzonego dnia [...] sierpnia 1915 r. w Katowicach jako H. J. P. O. S., syna J. M. i J. M. z domu P., zmarłego w dniu [...] maja 1996 r. w Gliwicach jako H.-J. S. – według stanu na dzień 1 stycznia 1945 r.

W dniu 4 września 2013 r. skarżący kasacyjnie sformułował pismo procesowe kontestujące wartość ww. decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych dla rozpoznawanej sprawy.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W sprawie nie występują przesłanki nieważności określone w art. 183 § 2 p.p.s.a., zatem Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej.

Stosownie do art. 174 pkt. 1 i 2 p.p.s.a., skarga kasacyjna może być oparta na następujących podstawach: naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, a także na naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Analizowana w tym zakresie skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

Odnosząc się do pierwszego zarzutu skargi kasacyjnej, tj. naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" p.p.s.a. w związku z art. 157 § 1 k.p.a., wskazać należy, że Sąd pierwszej instancji nie uznał, iż Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji jako organ wyższego stopnia w stosunku do wojewody w rozumieniu art. 17 pkt 2 k.p.a. nie jest uprawniony do oceny całokształtu materiału dowodowego w zakresie stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej, jak twierdzi to skarżący kasacyjnie. Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził jedynie, że ustalenia Ministra – jako organu nadzoru – są dowolne. Nie oznacza to w żaden sposób, że podważył jego pozycję prawno-ustrojową w postępowaniu administracyjnym, a przeciwnie – potwierdził ją, podnosząc jednak, iż organ nie wywiązał się z nałożonych na niego obowiązków w zakresie oceny materiału dowodowego. Uwaga zaś Sądu, że ustalenie, czy nieruchomością podlegała działaniu dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich (Dz. U. Nr 13, poz. 87 ze zm.) nie może nastąpić przez organ nadzoru w postępowaniu o stwierdzenie nieważności decyzji komunalizacyjnej, powinna być rozumiana, jako zastrzeżenie, iż nie jest to głównym przedmiotem tego postępowania, gdyż przejęcie majątków objętych dekretem następowało z mocy prawa i nie wydawano żadnych decyzji, które mogłyby być przedmiotem postępowania nieważnościowego.

Drugi zarzut skarżącego kasacyjnie, tj. naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" w związku z art. 7, art. 75 § 1, art. 76 § 1 oraz art. 77 § 1 k.p.a. – również nie może się ostać. Naczelny Sąd Administracyjny podziela bowiem stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, że ustalenia organu dokonane w zaskarżonej decyzji są dowolne, powierzchowne, zaś oparcie się jedynie na kserokopiach wyroku – których uzasadnienia nie mają mocy wiążącej – nie mogły być w żadnej mierze uznane za prawidłowe i wyczerpujące zebranie oraz rozważenie materiału dowodowego. Jak słusznie bowiem zauważył Sąd pierwszej instancji, rzeczone orzeczenia nie rozstrzygały o tytule własności J. J. S. czy W. S. lub jego spadkobiercy do skomunalizowanego mienia na datę komunalizacji, czyli na [...] maja 1990 r. W tym zakresie organ powinien był zatem przeprowadzić własne, skrupulatne postępowanie dowodowe, by tę fundamentalną z punktu widzenia rozstrzyganej sprawy okoliczność ustalić. Nie czyniąc tego, Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji nie dokonał wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, a zatem nie ustalił prawidłowo stanu faktycznego sprawy.

Zarzut naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 141 p.p.s.a., do czego miało dojść poprzez sporządzenie uzasadnienia wyroku w znacznym stopniu utrudniającego sformułowanie podstaw kasacyjnych, jest nieprawidłowy, już choćby z uwagi na niewskazanie konkretnej jednostki redakcyjnej tego przepisu. Jeśli intencją było zarzucenie naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a., to brak we wskazanym przepisie wymogu, aby uzasadnienie wyroku miało pozwalać na łatwe formułowanie zarzutów skargi kasacyjnej. Przeciwnie, trudność w ich sformułowaniu świadczyć może pozytywnie o orzeczeniu, skoro trudno jest mu coś zarzucić. Zarazem jasność, klarowność i treściwość przekonującego wywodu zawartego w zaskarżonym wyroku nie budzi wątpliwości Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Pozostałe zarzuty skargi kasacyjnej – zarówno dotyczące naruszenia prawa materialnego, jak i procesowego – sprowadzają się do zarzutu błędnego niedostrzeżenia przez Sąd, w przeciwieństwie do organu, że J. J. S. posiadał tytuł własności nieruchomości położonej w Gliwicach przy ul. K., dla której Sąd Rejonowy w Gliwicach prowadzi księgę wieczystą KW nr [...] – nieprzerwanie od czasów powojennych, a więc posiadał go także w dniu wejścia w życie ustawy z dnia 10 maja 1990 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych (Dz. U. Nr 32, poz. 191 ze zm). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego także one nie zasługują na uwzględnienie.

Sprawa tego, czy J. J. S. posiadał tytuł do ww. nieruchomości czy też nie – nie została bowiem przez organ administracji jednoznacznie wyjaśniona przed wydaniem przez niego decyzji. Jak była mowa, oparcie się przez niego wyłącznie na kserokopiach orzeczeń sądowych nie mogło być w tym zakresie wystarczające, zwłaszcza z uwagi, iż – stosownie do art. 365 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego – moc wiążąca wyroku sądu cywilnego związana jest z treścią jego sentencji, a nie uzasadnienia.

O wadliwości postępowania organu świadczy chociażby nieustalenie przez niego kwestii wstępnej, o której mowa w art. 97 § 1 pkt 4 k.p.a., w postaci zagadnienia obywatelstwa J. J. S. w dniu wejścia w życie dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich. Wyjaśnienie jej nastąpiło dopiero w czasie, gdy skarga kasacyjna oczekiwała na rozpatrzenie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Ostateczną decyzją z dnia [...] maja 2013 r. nr [...] Minister Spraw Wewnętrznych orzekł bowiem o odmowie stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez H.-J. S. /w dokumentach polskich J. J. S./, urodzonego dnia [...] sierpnia 1915 r. w Katowicach jako H. J. P. O. S., syna J. M. i J. M. z domu P., zmarłego w dniu [...] maja 1996 r. w Gliwicach jako H.-J. S. – według stanu na dzień 1 stycznia 1945 r.

Mając powyższe na uwadze organ powinien był zweryfikować, czy w okresie między 1 stycznia 1945 r. a 19 kwietnia 1946 r. doszło do zmiany obywatelstwa przez J. J. S. (H.-J. S.). Jeżeli brak zaś byłoby dowodów, np. przedstawionych przez spadkobierców wyżej wymienionego, że do takiego zdarzenia doszło, to biorąc pod uwagę ustalenia zawarte w ww. decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia [...] maja 2013 r. J. J. S. (H.-J. S.) był obywatelem niemieckim, zastosowanie znajdował zatem w stosunku do majątku wskazanej osoby art. 2 ust. 1 pkt 2 dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich. Zgodnie z tym przepisem, "z mocy samego prawa przechodzi na własność Skarbu Państwa wszelki majątek obywateli Rzeszy Niemieckiej i byłego Wolnego Miasta Gdańska z wyjątkiem osób narodowości polskiej lub innej przez Niemców prześladowanej". Rzeczony dekret realizował zasadę sprawiedliwości społecznej, współcześnie chronioną w art. 2 ustawy zasadniczej, a jako taki nie budzi wątpliwości Naczelnego Sądu Administracyjnego co do swojej konstytucyjności.

Jeżeli zatem J. J. S. (H.-J. S.) był obywatelem niemieckim, wówczas do jego majątku zastosowanie znajdował ww. przepis dekretu, a zatem majątek ten stał się własnością Skarbu Państwa i podlegał postępowaniu komunalizacyjnemu prowadzonemu przez Wojewodę Katowickiego w 1991 r., w którym z wymienionych względów J. J. S. nie mógł mieć interesu prawnego w rozumieniu art. 28 k.p.a. W takiej sytuacji – wbrew zarzutom skargi kasacyjnej – przyjęcie, iż Gmina Gliwice nabyła sporną nieruchomość z mocy prawa z dniem wejścia w życie ustawy z dnia 10 maja 1990 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych, nie mogłoby zostać uznane za wadliwe. Nabycie to mogło wobec tego zostać potwierdzone przez Wojewodę Katowickiego w decyzji z dnia [...] września 1991 r. nr [...]. Zagadnienia te uwzględnić powinien był organ, co uczyni ponownie wydając decyzję, na skutek prawomocnego wyroku wydanego w niniejszej sprawie.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 184 p.p.s.a. O kosztach orzeczono w oparciu o art. 204 pkt 2 p.p.s.a.