Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt I SA/Wa 323/16
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2016-10-11 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6290 Reforma rolna
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi
Treść wyniku: Oddalono skargę
Powołane przepisy: article: art. 156
journal: Dz.U. 2013 poz 267
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 191
journal: Dz.U. 2016 poz 718
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Przemysław Żmich (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Dariusz Pirogowicz Sędzia WSA Tomasz Szmydt Protokolant referent stażysta Joanna Berbecka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 września 2016 r. sprawy ze skargi D. N. na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] stycznia 2016 r. nr [...] w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę.


UZASADNIENIE

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, po rozpatrzeniu wniosku D. N. o ponowne rozpatrzenie sprawy, decyzją z dnia [...] stycznia 2016 r., nr [...] w pkt 1) uchylił decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] maja 2004 r., nr [...] w części, dotyczącej odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] marca 1949 r., nr [...], w zakresie, w którym uznano, iż nieruchomość ziemska o pow. [...] ha, stanowiąca własność Z. N., obejmująca pola nr: [...],[...],[...] i [...] nieruchomości ziemskiej "[...]" o pow. [...] ha, przejętej już na cele reformy rolnej podpada pod działanie dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej i stwierdził nieważność orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] marca 1949 r., nr [...] w tej części, w pkt 2) w pozostałej części zaskarżoną decyzję utrzymał w mocy.

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie sprawy.

Prezes Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego [...] w [...], po rozpoznaniu wniosku H. M. primo voto N.-P., orzeczeniem z dnia [...] sierpnia 1945 r. [...] wyłączył spod parcelacji część majątku [...] obejmującą pola nr: [...],[...],[...],[...] pn. gospodarstwo [...] o pow. [...] ha celem przekazania właścicielce H. M. primo voto N.-P. i K. N.

Minister Rolnictwa i Reform Rolnych orzeczeniem z dnia [...] marca 1949 r., nr [...] w pkt 1) uchylił z urzędu orzeczenie Prezesa Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego [...] w [...] z dnia [...] sierpnia 1945 r. nr [...] oraz w pkt 2) uznał, że nieruchomość ziemska o pow. [...] ha, stanowiąca własność Z. N., obejmująca pola nr: [...],[...],[...] i [...] nieruchomości ziemskiej "[...]" o pow. [...] ha, przejętej już na cele reformy rolnej, podlega przejęciu na własność Skarbu Państwa na cele reformy rolnej.

Pismem z dnia [...] stycznia 2002 r. D. N. wniosła o stwierdzenie nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] marca 1949 r., nr [...]. Powyższe orzeczenie organ naczelny wydał w oparciu o art. 101 ust. 1 lit. b rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. o postępowaniu administracyjnym (Dz. U. z 1928 r. Nr 36, poz. 341) – zwanego dalej "rpa". Wnioskodawczyni wskazała, że narusza ono prawo w sposób rażący, ponieważ podział majątku "[...]" i wyodrębnienie z niego gospodarstwa ogrodniczego "[...]" dokonane w 1935 r. było skuteczne i zgodne z przepisami.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] maja 2004 r., nr [...] odmówił stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] marca 1949 r., nr [...]. W uzasadnieniu stwierdził, iż wobec wnioskowanej decyzji nie zachodzą przesłanki stwierdzenia nieważności wymienione w art. 156 § 1 pkt 2 Kpa.

Wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy złożyła D. N. Skarżąca podniosła, iż Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi naruszył w swoim rozstrzygnięciu szereg przepisów Kpa, w tym art. 6, art. 7, art. 77, art. 78 oraz art. 156 § 1 pkt 2.

Decyzją z [...] lipca 2004 r., nr [...] Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy. W ocenie Ministra, nie można uznać, iż przed wojną nastąpił skuteczny prawny podział majątku ziemskiego "[...]" stanowiącego własność Z. N. Skutków prawnych nie odniosła sporządzona w formie aktu notarialnego umowa darowizny z dnia [...] października 1935 r., dotycząca części majątku o pow. [...] ha. Z uwagi zatem na fakt, że obszar całego majątku w dniu wejścia w życie dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13 ze zm.) – zwanego dalej "dekretem", tj. [...] września 1944 r. wynosił ponad [...] ha, majątek ten podlegał przejęciu na cele reformy rolnej.

Po rozpoznaniu skargi D. N., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 26 stycznia 2005 r., sygn. akt lV SA/Wa 745/04 uchylił zaskarżoną decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] lipca 2004 r., nr [...]. WSA wskazał, że organ prowadzący postępowanie w przedmiocie stwierdzenia nieważności powyższej decyzji, a więc badający, czy zachodzą okoliczności uzasadniające stwierdzenie nieważności w związku z przesłankami określonymi w art. 156 § 1 pkt 2 Kpa w pierwszym rzędzie powinien ustalić, czy istniały podstawy prawne dla jego wydania, pomimo, iż wnioskodawczyni, wnosząc o stwierdzenie nieważności i przywołując art. 156 § 1 pkt 2 Kpa w całości wskazywała w uzasadnieniu wniosku, iż w jej ocenie decyzja wydana była z rażącym naruszeniem prawa. Minister rozpatrując sprawę powinien także z urzędu wziąć pod uwagę, czy orzekający w sprawie zakończonej kwestionowaną decyzją organ był właściwy (art. 156 § 1 pkt 1 Kpa). WSA stwierdził, że w decyzji z 1949 r. podstawą prawną uchylenia ostatecznego orzeczenia Prezesa Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego był art. 101 ust. 1 lit. b rpa. Pozwalał on na uchylenie każdej decyzji, która została wydana bez jakiejkolwiek podstawy prawnej. Zgodnie z art. 101 ust. 1 lit. b rpa władza nadzorcza nie mogła wydawać rozstrzygnięć, w których zawarty był element kasacyjny i rozstrzygający istotę sprawy. Badając legalność decyzji z 1949 r. w kontekście wady określonej w art. 156 § 1 pkt 2 Kpa organ powinien przesądzić, czy rozstrzygniecie zawarte w pkt 1 decyzji zostało wydane z naruszeniem przepisu stanowiącego podstawę jego wydania. Należało wyjaśnić, czy nie zachodziły przesłanki do uchylenia decyzji Prezesa Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego z 1945 r.

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia [...] stycznia 2016 r., nr [...] w pkt 1) uchylił decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] maja 2004 r., nr [...] w części, dotyczącej odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] marca 1949 r., nr [...], w zakresie, w którym uznano, iż nieruchomość ziemska o pow. [...] ha, stanowiąca własność Z. N., obejmująca pola nr: [...],[...],[...] i [...] nieruchomości ziemskiej "[...]" o pow. [...] ha, przejętej już na cele reformy rolnej podpada pod działanie dekretu i stwierdził nieważność orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] marca 1949 r., nr [...] w tej części, w pkt 2) w pozostałej części zaskarżoną decyzję utrzymał w mocy. W uzasadnieniu organ wskazał, że podstawą materialnoprawną wydania kwestionowanego rozstrzygnięcia był art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Zgodnie z dyspozycją wymienionego przepisu na cele reformy rolnej podlegały przejęciu nieruchomości stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych i prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał bądź 100 ha pow. ogólnej bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeżeli ich rozmiar łączny przekraczał 100 ha powierzchni ogólnej niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. W myśl art. 2 ust. 2 dekretu nieważne są wszelkie prawne i fizyczne działy nieruchomości ziemskich, wymienionych w art. 2 ust. 1 pkt e) dokonane po 1 września 1939 r.

Na podstawie § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51 ze zm.) – zwanego dalej "rozporządzeniem" strona mogła ubiegać się o uznanie, że dana nieruchomość jest wyłączona spod działania postanowień zawartych w art. 2 ust.1 lit. e) dekretu.

Minister ustalił, że jak wynika z akt administracyjnych niniejszej sprawy, w tym księgi katastralnej art. matrykuły [...],[...] i [...] właścicielką nieruchomości "[...] położonej w powiecie [...], zapisanej w księdze wieczystej KW tom I karta 1, tom ll karta [...] o pow. [...] ha, była od 1915 r. Z. N. z domu C. Na podstawie aktu notarialnego z dnia [...] października 1935 r. nr rep [...], sporządzonego przed notariuszem A. B., wyżej wymieniona dokonała darowizny części nieruchomości "[...]" o pow. [...] ha na rzecz syna M. N. i jego żony H. N. M. N. przystąpił do powyższego aktu notarialnego w imieniu własnym oraz jako pełnomocnik żony H. N. Wobec śmierci M. N. w dniu [...] listopada 1939 r. spadek po nim nabyły żona M. Hi. P. primo voto N. oraz córka D. M. N. - zgodnie z poświadczeniem dziedziczenia z dnia [...] października 1946 r., sporządzonym przez Sąd Grodzki w [...]. W oparciu o akt notarialny z dnia [...] września 1945 r. nr rep. [...] H. M. P. primo voto N. przyjęła i zatwierdziła darowiznę dokonaną na jej rzecz przez Z. N.

Znajdujące się w aktach sprawy mapy katastralne nieruchomości ziemskiej "[...]", obejmującej pola [...],[...],[...] i [...] wskazują, iż składała się z parcel nr: [...],[...],[...], [...], [...],[...],[...],[...] i [...]o łącznej pow. [...] ha. Zaświadczenie Sądu Rejonowego V Wydziału Ksiąg Wieczystych w [...] z dnia [...] października 2006 r. Dz. Odp. [...] potwierdza, że dla parcel oznaczonych nr: [...],[...],[...],[...],[...],[...] została założona księga wieczysta [...] Tom ll karta [...], przy czym jako właścicielki w dziale ll KW wpisane zostały M. H. P. primo voto N. i jej córka D. M. N. Powyższe zaświadczenie potwierdza również, że aktu powzdania dokonano w dniu [...] listopada 1946 r., natomiast wpisu własności w dniu [...] grudnia 1946 r. Ponadto zaświadczenie Sądu Rejonowego V Wydziału Ksiąg Wieczystych w [...] z dnia [...] października 2006 r. Dz. Odp [...] stwierdza, że dla parcel oznaczonych nr: [...],[...], i [...]została założona księga wieczysta [...] Tom ll karta [...], przy czym jako właścicielka w dziale ll KW wpisana była M. H. P. primo voto N. Z tego zaświadczenia wynika także, iż aktu powzdania dokonano w dniu [...] sierpnia 1946 r. a wpisu prawa własności [...] grudnia 1946 r. Stan wynikający ze wskazanych powyższej zaświadczeń jest zbieżny ze znajdującymi się w aktach sprawy odpisami ksiąg wieczystych, prowadzonych dla nieruchomości "[...]". Nieruchomość ziemska ,, [...]" była następnie przedmiotem obrotu na podstawie umów zamiany i sprzedaży (akt notarialny z dnia [...] lutego 1948 r. nr rep. [...]; akt notarialny z dnia [...] września 1947 r. nr rep. [...]) zawieranych przez M. H. P. promo voto N. oraz jej córkę D. N. Nieruchomość ziemska "[...]" o pow. [...] ha, stanowiąca własność Z. N. została objęta w zarząd państwowy na podstawie protokołu przejęcia z dnia [...] marca 1945 r.

Minister wskazał, że podstawą orzeczenia Ministra z 1949 r. był art. 101 ust. 1 lit. b rpa. Kluczowym na gruncie niniejszej sprawy jest to, że nieruchomość "[...]" była położona na terenie powiatu [...] wchodzącego w skład ówczesnego woj. [...], na terytorium którego, w zakresie prawa rzeczowego obowiązywał kodeks cywilny niemiecki (BGB). Zgodnie z nim do przeniesienia własności nieruchomości niezbędne były trzy przesłanki: umowa obligacyjna stwierdzona sądownie lub notarialnie, umowa rzeczowa, tzw. powzdanie - stwierdzona sądownie lub notarialnie oraz wpis nabytego prawa w księdze wieczystej. Wpis do księgi wieczystej był konstytutywną przesłanką przeniesienia własności nieruchomości. O tym, iż skutek prawny w postaci przeniesienia własności następował dopiero z momentem wpisu do księgi wieczystej stanowił § 873 BGB.

Minister uznał, że w sprawie nie nastąpiło skuteczne przeniesienie własności nieruchomości. Zarówno akt powzdania, jak i wpis do księgi wieczystej nastąpił po dniu 1 września 1939 r. Zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 21 marca 1966 r., sygn. akt Ill CO 3/66 według art. XXVI-XXX przepisy wprowadzające prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych z 1946 r. oraz art. XXXVII-XL przepisy wprowadzające kodeks cywilny dokonane przed dniem wejścia w życie wymienionego dekretu z 1946 r. czynności prawne mające za przedmiot przeniesienie, obciążenie zmianą treści lub pierwszeństwa albo zniesienie praw rzeczowych są skuteczne, jeżeli odpowiadają przepisom dotychczasowym. Z tej przyczyny sama umowa darowizny działki gruntu zawarta pod rządem kodeksu cywilnego niemieckiego, w formie aktu notarialnego, lecz bez dokonania powzdania (przewłaszczenia) tej działki zgodnie z dyspozycją § 873 k.c. niem. i bez wpisu zmiany prawa własności do księgi wieczystej nie przeniosła własności działki z darującego na obdarowanego.

W tym kontekście Minister stwierdził, że rozstrzygnięcie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] marca 1949 r., nr [...], w części dotyczącej pkt 1) było zasadne i prawidłowe bowiem nie doszło do skutecznego przeniesienia własności nieruchomości "[...]" o pow. [...] ha na rzecz H. M. N. i D. N. Na gruncie przedmiotowej sprawy nie doszło do prawnego, skutecznego podziału majątku "[...]" przed dniem 1 września 1939 r. Bez znaczenia jest przy tym, iż faktycznego podziału nieruchomości dokonano przed wybuchem wojny. Taki podział nie wywołuje skutku prawnego w postaci zniesienia współwłasności. W konsekwencji, w dacie wejścia w życie dekretu Z. N. była właścicielką nieruchomości o pow. [...] ha, która z uwagi na wypełnienie norm powierzchniowych podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Odnosząc się do pkt 2) orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] marca 1949 r., nr [...] Minister stwierdził, że art. 101 ust. 1 rozporządzenia przewidywał jedynie kasacyjny charakter rozstrzygnięcia. Ten tryb uchylenia decyzji był trybem nadzwyczajnym, w którym niedopuszczalne było orzekanie o istocie sprawy, tak więc połączenie rozstrzygnięcia nadzorczego z rozstrzygnięciem o podpadaniu nieruchomości pod przepisy dekretu było pozbawione podstaw prawnych. Rozstrzygnięcie zawarte w orzeczeniu z dnia [...] marca 1949 r o podpadaniu nieruchomości ziemskiej o pow. [...] ha pod działanie dekretu zostało wydane z rażącym naruszeniem prawa. Skoro zachodziły podstawy do zastosowania art. 101 ust. 1 lit. b rpa, to ponowne merytoryczne załatwienie sprawy powinno nastąpić w odrębnym akcie administracyjnym, do którego wydania właściwy byłby wojewódzki urząd ziemski (wojewoda), zgodnie z § 5 rozporządzenia.

Dodatkowo Minister wskazał, że orzeczenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] marca 1949 r., nr [...] nie stanowiło samodzielnej podstawy przejścia prawa własności nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa, które odbywało się z mocy prawa. W związku z tym orzeczenie nie mogło samoistnie wywrzeć skutków prawnych, w tym takich, które miałyby nieodwracalny charakter.

Zdaniem organu odwoławczego, decyzja uwzględnia ocenę prawną oraz wskazania wyrażone w orzeczeniu Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 26 stycznia 2005 r., sygn. akt lV SA/Wa 745/04.

Od decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] stycznia 2016 r., nr [...] D. N. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W skardze wskazała, że zaskarża tę decyzje, w części obejmującej rozstrzygnięcie zawarte w pkt 2 jej osnowy. W skardze zarzuciła, że decyzja ta została wydana z naruszeniem obowiązującego w okresie międzywojennym przepisu § 873 niemieckiego kodeksu cywilnego - zwanego dalej "BGB" oraz art. 7 i art. 77 § 1 Kpa. Wobec tego wniosła o jej uchylenie w zaskarżonej części oraz o zasądzenie od Ministra Rolnictwa i Rozwoju na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania sądowego. W uzasadnieniu podniosła, że z brzmienia § 925 BGB wynika, że akt tzw. powzdania powinien polegać na wyrażeniu przez zainteresowane strony umowy obligacyjnej zgody na to, aby zmiana w prawie, o której mowa w art. 873 BGB, tzn. zmiana polegająca m.in. na przeniesieniu własności gruntu nastąpiła i była wpisana do księgi wieczystej. Z treści drugiego akapitu § 873 BGB wynika z kolei, że oświadczenia wyrażające taką zgodę były skuteczne także wtedy, gdy ich złożenie zostało stwierdzone aktem notarialnym. W stanie faktycznym rozpatrywanej sprawy wszystkie wymienione powyżej warunki, które znamionują akt powzdania w rozumieniu przepisów BGB, zostały w istocie rzeczy spełnione już w treści aktu notarialnego sporządzonego w dniu [...] października 1935 r. za nr rep. [...]. W § 4 tego aktu zostały bowiem odnotowane zgodne oświadczenia obu stron darowizny, że dokonują one aktu przekazania na rzecz obdarowanych w osobach M. i H. N. parcel będących przedmiotem tej umowy oraz wnoszą i zezwalają "na odpisanie" owych parcel z księgi wieczystej prowadzonej dla nieruchomości "[...]" i utworzenie dla nich odrębnych ksiąg wieczystych.

W konsekwencji powzdanie, które warunkowało przeniesienie na rzecz rodziców skarżącej własności gruntów gospodarstwa ogrodniczego "[...]" nastąpiło w rzeczywistości już w 1935 r., zaś niedostrzeżenie tego faktu w zaskarżonej decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi jest następstwem rozważenia przez Ministra przy ferowaniu powyższej decyzji w sposób mało wnikliwy całokształtu materiału dowodowego sprawy i naruszenia tym samym wymagań z art. 7 i art. 77 § 1 Kpa.

Skarżąca nie zgodziła się również z dokonaną w zaskarżonej decyzji z wykładnią przepisów 873 BGB, a mianowicie z twierdzeniem, jakoby w ich świetle skutek prawny w postaci przeniesienia własności nieruchomości następował dopiero z momentem dokonania wpisu do księgi wieczystej. Z zawartego w akapicie pierwszym § 873 BGB sformułowania, iż "Do przeniesienia własności gruntu (...) potrzebną jest (...) zgoda uprawnionego oraz drugiej strony na to, aby zmiana w prawie nastąpiła, tudzież aby wpisano tę zmianę w księgę wieczystą" wynika bowiem, że końcowa wzmianka o wpisie dokonywanej zmiany w prawie własności gruntów do księgi wieczystej nie ma z językowego punktu widzenia samodzielnego, odrębnego znaczenia, lecz jest tylko elementem uzupełniającym w stosunku do poprzedzających ją unormowań o potrzebie wyrażenia zgody na zmianę w prawie własności gruntów przez obie strony zainteresowane taką zmianą, tzn. służy uzupełniającemu zaznaczeniu, że warunkiem skuteczności owej zgody jest także wyrażenie przy jej formułowaniu obopólnej woli wpisania ww. zmiany w prawie własności do księgi wieczystej. Inaczej mówiąc, warunkiem wystarczającym do przeniesienia własności gruntów pozostaje w świetle tego przepisu złożenie przez zainteresowane strony oświadczeń o wyrażeniu przez nie zgody na wpisanie umówionej zmiany w prawie własności gruntów do księgi wieczystej, a nie dopiero fakt późniejszego dokonania wpisu o tej zmianie w księdze wieczystej. Za taką interpretacją przemawia również powołana już we wcześniejszych wywodach skarżącej okoliczność, że zgodnie z dyspozycją akapitu drugiego w § 873 BGB oświadczenia stron o wyrażeniu omawianej zgody stają się wiążące już z chwilą ich podjęcia, jeśli są składane we właściwej, przewidzianej w tym przepisie formie (w tym także w formie aktu notarialnego, jaka była zastosowana). Wykładnia powyższa jest ponadto zgodna prezentowanym i aprobowanym w orzecznictwie Sądu Najwyższego poglądem, że w polskiej praktyce międzywojennej trafnie uznawano, że ze względu na ówczesne potrzeby życia społecznego do przeniesienia własności nieruchomości przed dokonaniem formalnego wpisu do księgi wieczystej może być wystarczający także fakt zawarcia umowy darowizny danej nieruchomości w odpowiedniej, przewidzianej prawem formie (zob. uchwałę SN z 21 października 1992 r., sygn. akt lll CZP 108/92).

Wobec tego skarżąca zarzuciła, że oddalenie przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniosku skarżącej o stwierdzenie nieważności orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] marca 1949 r., w części uchylającej decyzję Prezesa Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego [...] w [...] z [...] sierpnia 1945 r. nastąpiło w wyniku dokonania w zaskarżonej decyzji błędnej wykładni § 873 BGB.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie i podtrzymał prezentowane w sprawie stanowisko. Dodatkowo wskazał, że powzdania nie dokonano w akcie notarialnym z dnia [...] października 1935 r. i że do skuteczności przeniesienia własności nieruchomości był potrzebny wpis w księdze wieczystej.

W piśmie z dnia [...] września 2016 r. D. N. podtrzymała argumentację skargi. Dodatkowo wskazała, że powzdanie z § 873 BGB jest odpowiednikiem dzisiejszej umowy rzeczowej przenoszącej własność nieruchomości i ma postać oświadczenia obu stron transakcji o wyrażeniu zgody na przewłaszczenie nieruchomości i ujawnienie tego przewłaszczenia w księdze wieczystej. Oświadczenia o powzdaniu mogą być wyrażone w formie oświadczeń stwierdzonych aktem notarialnym. Skarżąca wskazała również, że w powoływanej przez organ uchwale SN z dnia 21 marca 1966 r., ani w późniejszych odwołujących się do niej orzeczeniach nie dokonano analizy brzmienia lub wykładni przepisu § 873 BGB w kierunku wykazania, że wpis w księdze wieczystej warunkował przewłaszczenie nieruchomości.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Skarga nie jest uzasadniona.

Na wstępie należy wskazać, że przedmiotem zaskarżenia w niniejszej skardze objęto decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] stycznia 2016 r., nr [...], w części dotyczącej rozstrzygnięcia zawartego w pkt 2 tej decyzji. Zatem ocena legalności w istocie sprowadza się do kontroli legalności orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] marca 1949 r., nr [...] w zakresie rozstrzygnięcia zawartego w pkt 1) tego orzeczenia, tj. oceny w aspekcie przesłanek nieważności z art. 156 § 1 Kpa uchylenia z urzędu orzeczenia Prezesa Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego [...] w [...] z dnia [...] sierpnia 1945 r. nr [...].

Trafnie wskazał Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że orzeczenie Prezesa Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego [...] w [...] z dnia [...] sierpnia 1945 r. [...], wydane po rozpoznaniu wniosku H. M. primo voto N.-P., o wyłączeniu od parcelacji z majątku "[...]" części obejmującej nieruchomość o pow. [...] ha (pola nr: [...],[...],[...],[...]) należało zakwalifikować jako orzeczenie wydane w trybie § 5 ust. 1 rozporządzenia, a zatem jako rozstrzygnięcie o niepodpadaniu wskazanego wyżej gruntu pod przepis art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Taką kwalifikację potwierdza rodzaj organu wydającego to orzeczenie oraz wskazana w jego treści podstawa materialnoprawna - art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu.

Jeżeli natomiast chodzi o orzeczenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] marca 1949 r., nr [...] którym w pkt 1) organ ten uchylił z urzędu orzeczenie Prezesa Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego [...] w [...] z dnia [...] sierpnia 1945 r. nr [...], trzeba wskazać, że jego podstawę prawną stanowił przepis art. 101 ust. 1 lit. b rpa. Przepis ten przewidywał, że władza nadzorcza, a gdy chodzi o decyzję władzy naczelnej - ta władza, może uchylić z urzędu lub na wniosek osoby interesowanej, jako nieważną, każdą decyzję, która wydana została bez jakiejkolwiek podstawy prawnej. W tym zakresie mieści się wydanie orzeczenia z rażącym naruszeniem prawa.

Trafnie wskazał Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że rozstrzygnięcie zawarte w pkt 1) orzeczenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia [...] marca 1949 r. było prawidłowe. Na wstępie trzeba wskazać, że orzeczenie o niepodpadaniu nieruchomości ziemskiej pod przepis art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu wydawane na podstawie § 5 rozporządzenia miało charakter deklaratoryjny, ponieważ odnosiło się do daty wejścia w życie dekretu, tj. 13 września 1944 r. Gmina wiejska [...] znajdowała się bowiem wówczas w granicach II RP (§ 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 26 lipca 1934 r. o podziale powiatu wyrzyskiego w województwie poznańskiem na gminy wiejskie - Dz. U. Nr 69, poz. 661). Orzeczenie to wyłączało konkretne nieruchomości z następującego z mocy samego prawa w dniu wejścia w życie dekretu przejścia nieruchomości ziemskich bez odszkodowania na własność Skarbu Państwa. Wobec tego wskazane wyżej orzeczenie z dnia [...] marca 1949 r. jako rozstrzygnięcie wydawane w trybie nieważnościowym odnosiło się stanu faktycznego i prawnego nieruchomości jaki miał miejsce w dniu [...] września 1944 r.

Rację miał Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, że – biorąc pod uwagę datę [...] września 1944 r. - na podstawie umowy sporządzonej w formie aktu notarialnego z dnia [...] września 1935 r. Z. N. nie przeniosła na rzecz syna M. N. i jego żony H. N. prawa własności do części nieruchomości "[...]" o pow. [...] ha. W stanie prawnym wówczas obowiązującym na ziemiach zachodnich II Rzeczypospolitej obowiązywał BGB. Zgodnie z przepisem § 313 BGB umowa, którą jedna strona obowiązuje się przenieść własność gruntu, musi być stwierdzona dokumentem sądowym lub notarjalnym. Umowa, zawarta bez zachowania tej formy, staje się ważną w całej swej osnowie, jeżeli nastąpią powzdanie i wpis do księgi wieczystej. Z kolei przepis § 873 BGB przewidywał, że do przeniesienia własności gruntu, do obciążenia gruntu jakiem prawem, jako też do przeniesienia lub obciążenia takiego prawa, potrzebną jest, o ile ustawa inaczej nie postanawia, zgoda uprawnionego oraz drugiej strony na to, aby zmiana w prawie nastąpiła, tudzież aby wpisano tę zmianę w księgę wieczystą. Przed wpisaniem uczestnicy są związani zgodą tylko wtedy, gdy oświadczenia ich zostały stwierdzone dokumentem sądowym lub notarialnym, albo gdy złożono je wobec wydziału hipotecznego lub wręczono je temuż, albo gdy uprawniony wręczył drugiej stronie zezwolenie na wpis, odpowiadające przepisom ustawy o postępowaniu dotyczącym księgi wieczystej. Wedle zaś § 925 BGB zgodę zbywającego i nabywcy wymaganą wedle § 873 do przeniesienia własności gruntu (powzdanie), należy oświadczyć wobec wydziału hipotecznego, przyczym obie strony muszą być równocześnie obecne. Powzdanie dokonane warunkowo lub z oznaczeniem czasu, jest bezskuteczne.

Z powyższych przepisów (których treść była tożsama w dacie zawierania umowy darowizny i w dacie 13 września 1944 r.) wynika, że do przeniesienia własności nieruchomości było wymagane: 1) zawarcie umowy zobowiązującej do przeniesienia własności nieruchomości; 2) zgoda zbywającego i nabywcy na przeniesienie własności gruntu, tudzież (a więc oraz, także) na wpisanie zmiany w prawie do księgi wieczystej, tzw. powzdanie (inaczej przewłaszczenie) rodzące skutek rozporządzający; 3) wpis zmiany w prawie do księgi wieczystej mający charakter konstytutywny.

W orzecznictwie sądowym ugruntowane jest stanowisko, że na obszarze obowiązywania niemieckiego kodeksu cywilnego dopiero zachowanie tych wszystkich wymogów łącznie powodowało skuteczne przeniesienie prawa własności nieruchomości pomiędzy stronami umowy (por. np. uchwała Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/89; wyrok WSA w Warszawie z dnia 21 lipca 2010 r., sygn. akt IV SA/Wa 1934/09; wyrok NSA z dnia 12 listopada 2015 r., sygn. akt I OSK 369/14). Pogląd ten podziela także skład orzekający w niniejszej sprawie.

Zgodzić należało się z Ministrem Rolnictwa i Rozwoju Wsi, że znajdująca się w aktach sprawy umowa darowizny z 1935 r. jest umową o charakterze wyłącznie obligacyjnym. W akcie notarialnym – zdaniem Sądu – nie zawarto oświadczeń woli o powzdaniu. Z § 3 umowy wynika wyraźnie, że Z. N. udziela synowi i synowej pełnomocnictwa do przewłaszczenia sobie lub osobom trzecim darowanych parcel, a zatem powzdanie miało nastąpić w przyszłości. Powyższe jest zbieżne z treścią zaświadczeń Sądu Rejonowego w [...] z dnia [...] października 2006 r., w których odpowiednio wskazano, że: 1) jako właściciele parcel nr: [...],[...], [...] [...],[...], w dziale II księgi wieczystej [...] Tom II karta [...], ciąg dalszy księgi wieczystej nr [...] wpisane były M. H. P. primo voto N. i jej córka D. M. N. – powzdano dnia [...] listopada 1946 r., a wpisano dnia [...] grudnia 1946 r. oraz 2) jako właściciel parcel nr: [...],[...], [...]w dziale II księgi wieczystej [...] Tom II karta [...], ciąg dalszy księgi wieczystej nr [...] wpisana była M. H. P. primo voto N. i jej córka D. M. N. – powzdano dnia [...] sierpnia 1946 r., a wpisano dnia [...] grudnia 1946 r. Sąd zwraca uwagę, że wskazane wyżej parcele obejmowały pola nr: [...],[...],[...],[...], o których mowa w orzeczeniu Prezesa Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego [...] w [...] z dnia [...] sierpnia 1945 r. [...] (pismo Starosty [...] z dnia [...] sierpnia 2006 r., nr [...]). Sąd nie podziela stanowiska skarżącej, że § 4 aktu notarialnego wskazuje na dokonanie aktu powzdania przez strony umowy. Ten fragment umowy zawiera zobowiązanie darczyńcy do przekazania nieruchomości na rzecz obdarowanych bez żadnych ciężarów hipotecznych i z działu II księgi wieczystej, czy też ekwiwalentów i do odciążenia nieruchomości, jeżeli takie ciężary będą obciążać parcele oraz wskazuje na konsensus stron umowy, co do bezciężarowego odpisania parcel z nieruchomości [...] i utworzenia dla nich odrębnych ksiąg wieczystych. W § 4 tej umowy nie ma zgody stron umowy na przeniesienia samego prawa własności parcel określanych jako pola nr: [...],[...],[...],[...].

Skoro zatem Prezes Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego [...] w [...] w orzeczeniu z dnia [...] sierpnia 1945 r. [...] błędnie uznał za skuteczną w zakresie przeniesienia prawa własności umowę darowizny z dnia [...] października 1935 r., to działający z urzędu w trybie tzw. nadzoru Minister Rolnictwa i Reform Rolnych prawidłowo, działając na podstawie art. 101 ust. 1 lit. b rpa, orzeczeniem z dnia [...] marca 1949 r., nr [...] w pkt 1) uchylił to orzeczenie. Kwestionowane orzeczenie z 1945 r. było bowiem wydane z rażącym naruszeniem § 5 rozporządzenia, ponieważ wyłączony tym orzeczeniem spod działania przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu grunt o pow. [...] ha wchodził w dniu 13 września 1944 r. w skład majątku [...] o pow. [...] ha przejętego z mocy prawa na cele reformy rolnej (zaświadczenie Prezydium PRN w [...] z dnia [...] marca 1959 r.).

Biorąc powyższe pod uwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 201nowa6 r. poz. 718 ze zm.) orzekł, jak w sentencji.