Wyrok NSA, sygn. akt I OSK 2848/16
Naczelny Sąd Administracyjny
Data orzeczenia: 2017-05-10 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Oddalono skargę kasacyjną
Powołane przepisy: article: art. 3 pkt. 1 lit. 1, art. 3 pkt. 1 lit. c tiret 16
journal: Dz.U. 2016 poz 1518
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych
article: art. 90, art. 91
journal: Dz.U. 2001 nr 98 poz 1071
law: Ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. o kuratorach sądowych.
article: art. 21 ust. 1 pkt. 16 lit. b, art. 21 ust. 1 pk. 17, art. 22, art. 23
journal: Dz.U. 2012 poz 361
law: Ustawa z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych - tekst jednolity

SENTENCJA

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Maciej Dybowski (spr.) Sędziowie Sędzia NSA Zbigniew Ślusarczyk Sędzia del. WSA Rafał Wolnik po rozpoznaniu w dniu 10 maja 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 22 września 2016 r., sygn. akt III SA/Gd 578/16 w sprawie ze skargi J. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia [...] kwietnia 2016 r. nr [...] w przedmiocie świadczeń rodzinnych 1. oddala skargę kasacyjną; 2. oddala wniosek J. B. o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego


UZASADNIENIE

Wyrokiem z dnia 22 września 2016 r., sygn. akt III SA/Gd 578/16 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, po rozpoznaniu sprawy ze skargi J. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] kwietnia 2016 r. nr [...] w przedmiocie świadczeń rodzinnych, uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy C. z dnia [...] lutego 2015 r. nr [...].

Wyrok ów zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Decyzją z dnia [...] lutego 2015 r. nr [...] (dalej decyzja z [...] lutego 2015 r.) wydaną z upoważnienia Wójta Gminy C. przez Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej (dalej Wójt) odmówiono przyznania J. B. (dalej strona bądź skarżąca) prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego na okres zasiłkowy 2013/2014.

Wójt wskazał w podstawie prawnej decyzji art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r., poz. 267; dalej kpa), art. 1 ust. 2 punkt 1, ust. 3, art. 3-4, art. 5 ust. 1, 4-4b, art. 20, art. 23 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2015 r., poz. 114, dalej uśr), rozporządzenia: Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 3 stycznia 2013 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o świadczenia rodzinne (Dz. U. z 2013 r., poz. 3) i Rady Ministrów z dnia 10 sierpnia 2012 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny oraz wysokości świadczeń rodzinnych (Dz. U. z 2012 r., poz. 959).

Wydane rozstrzygnięcie jest następstwem kasacyjnej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z [...] stycznia 2015 r. nr [...], mocą której uchylono decyzję Wójta Gminy C. z dnia [...] października 2013 r. odmawiającą stronie przyznania świadczeń rodzinnych i przekazano sprawę organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia. W toku pierwotnie prowadzonego postępowania odwoławczego doszło do zmian w sytuacji dochodowej rodziny - utraty dochodu uzyskiwanego przez wnioskodawczynię tytułem świadczenia rehabilitacyjnego i do uzyskania dochodu w postaci renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Ujawniono nowy dowód obrazujący wysokość składek na ubezpieczenie zdrowotne męża wnioskodawczyni.

W obecnie prowadzonym postępowaniu ustalono, że uzyskany przez rodzinę dochód wyniósł łącznie [...] zł (w przeliczeniu na osobę [...] zł) i przekracza kwotę [...] zł miesięcznie, stanowiącą kryterium uprawniające do przyznania zasiłku rodzinnego. Wyliczając wysokość dochodu rodziny Wójt uwzględnił m.in. dochód z tytułu pełnienia przez stronę obowiązków społecznych (kuratora społecznego) w kwocie [...] zł ([...] zł miesięcznie). Wysokość kwoty wynikała z informacji PIT-R wystawionej przez Sąd Rejonowy w K.. Zgodnie z art. 3 punkt 1 lit. c tiret 16 uśr dochodem jest dochód niepodlegający opodatkowaniu na podstawie przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych – kwoty diet nieopodatkowane podatkiem od osób fizycznych, otrzymywane przez osoby wykonujące czynności związane z pełnieniem obowiązków społecznych i obywatelskich.

W przypadku gdy dochód rodziny w przeliczeniu na osobę w rodzinie lub dochód osoby uczącej się przekracza kwotę uprawniającą daną rodzinę lub osobę uczącą się do zasiłku rodzinnego o kwotę niższą lub równą kwocie odpowiadającej najniższemu zasiłkowi rodzinnemu przysługującemu w okresie, na który jest ustalany, zasiłek rodzinny przysługuje, jeżeli przysługiwał w poprzednim okresie zasiłkowym. W przypadku przekroczenia dochodu w kolejnym roku kalendarzowym zasiłek rodzinny nie przysługuje (art. 5 ust. 3 uśr).

W rozpatrywanej sprawie nie można zastosować wobec strony art. 5 ust. 3 uśr, gdyż w okresie zasiłkowym 2012/2013 strona z takiego prawa już korzystała.

W odwołaniu J. B. zarzuciła organowi I instancji naruszenie prawa polegające na nieuwzględnieniu okoliczności utraty dochodu osiągniętego w 2012 r. z tytułu pełnienia funkcji kuratora sądowego, tj. okoliczności utraty dochodu, o której mowa w art. 3 punkt 23 lit. c uśr. Funkcję kuratora przestała pełnić na skutek odwołania w dniu 27 maja 2013 r. Funkcja ta w stanowi "inną pracę zarobkową" w kontekście powołanego przepisu.

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2016 r. nr [...] (dalej decyzja z [...] kwietnia 2016 r.) Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] (dalej Kolegium) utrzymało w mocy decyzję z [...] lutego 2015 r.

Organ odwoławczy przywołał art. 138 § 1 pkt 1 kpa w zw. z art. 3 punkt 22 – 23, art. 5 ust. 1, 3-4b i art. 20 uśr z powołaniem art. 2 ustawy z dnia 15 maja 2015 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 24 lipca 2015 r. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawy o emeryturach rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych.

W uzasadnieniu Kolegium przedstawiło dotychczasowy przebieg postępowania i wydane w sprawie rozstrzygnięcia.

Odnosząc się do podniesionych zarzutów Kolegium wskazało, że pełnienie funkcji kuratora społecznego rodzinnego nie stanowi zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w rozumieniu art. 3 pkt 22 uśr. Przez zatrudnienie lub inną pracę zarobkową należy rozumieć wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej.

Zakończenie pełnienia funkcji kuratora społecznego nie stanowi utraty zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej powodującej utratę dochodu w rozumieniu art. 3 pkt 23 lit. c uśr. Zasadnym było uznanie przez organ I instancji, że dochód tytułem ryczałtu za sprawowanie funkcji kuratora społecznego wypłacony wnioskodawczyni w roku 2012 stanowi dochód za ten rok podlegający wliczeniu do dochodu rodziny jako wymieniony w art. 3 pkt 1 lit. c uśr. Dochód z tego tytułu stanowi wskazaną w art. 3 pkt 1 lit. c tiret 16 uśr dietę nieopodatkowaną podatkiem dochodowym od osób fizycznych.

Od powyższego rozstrzygnięcia J. B. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku.

Skarżąca zarzuciła naruszenie art. 3 pkt 1 lit. c tiret 16 uśr przez jego błędną wykładnię i uznanie ryczałtu stanowiącego zwrot kosztów za dietę otrzymywaną w związku z pełnieniem obowiązków społecznych i obywatelskich, co w rezultacie doprowadziło do uznania wypłaconej kwoty [...] zł za dochód skarżącej, podczas gdy kwota ta stanowi ryczałt na pokrycie kosztów poniesionych w związku z pełnieniem funkcji kuratora i nie jest dietą w rozumieniu powyższego przepisu. Nie sposób kwalifikować należności uzyskanych z tytułu pełnienia funkcji kuratora społecznego jako wynagrodzenia z tytułu pełnionych funkcji (co byłoby odpowiednikiem dochodu). Otrzymane z tego tytułu należności, stanowiące zwrot poniesionych kosztów, w żaden sposób nie powiększyły majątku skarżącej czy też ilości posiadanych przez nią środków finansowych na utrzymanie rodziny.

Odwołując się do art. 37b ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym [Dz. U. z 2015, poz. 1515 ze zm., dalej usg], wskazała, że ustawodawca traktuje dietę i zwrot kosztów jako całkowicie odrębne świadczenia. Dieta stanowi wynagrodzenie, a zwrot kosztów jest świadczeniem mającym na celu zwrot faktycznie poniesionych wydatków. Jeżeli ustawodawca chciałby zakwalifikować zwrot kosztów związanych z pełnioną funkcją jako dochód, niewątpliwie wyraziłby to wprost w ustawie o świadczeniach rodzinnych.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, nie znajdując podstaw do zmiany swego stanowiska. Wskazało, że między regulacją zawartą w art. 3 pkt 1 [lit. c] tiret 16 uśr i regulacją zawartą w art. 21 ust. 1 pkt 17 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych ([Dz. U. z 2012 r., poz. 361 ze zm., dalej updof] zachodzi swoista korelacja. Zgodnie z art. 21 ust. 1 pkt 17 updof wolne od podatku dochodowego są: diety oraz kwoty stanowiące zwrot kosztów, otrzymywane przez osoby wykonujące czynności związane z pełnieniem obowiązków społecznych i obywatelskich - do wysokości nieprzekraczającej miesięcznie kwoty [...] zł. Opodatkowanie podatkiem dochodowym przychodu z tytułu ryczałtu wypłacanego kuratorom społecznym od kwoty powyżej [...] zł miesięcznie wskazuje na dochodowy charakter tego świadczenia, co zrównuje ów przychód z przychodem z tytułu diety wymienionej w art. 21 ust. 1 pkt 17 updof. Na dochodowy charakter wskazanego ryczałtu wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w wyroku z 1.10.2015 r., III SA/Gd 598/15.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718, zm. poz. 846; dalej ppsa), orzekł jak w sentencji wyroku.

W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że przedmiotem kontroli w niniejszej sprawie pozostawała decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy C., mocą której odmówiono skarżącej przyznania świadczeń rodzinnych w okresie zasiłkowym 2013/2014 z uwagi na przekroczenie określonego w ustawie o świadczeniach rodzinnych kryterium dochodowego.

Obowiązkiem organów było prawidłowe ustalenie stanu faktycznego sprawy; następnie dokonanie kwalifikacji prawnej należności otrzymywanych przez skarżącą z tytułu sprawowania społecznej funkcji kuratora. W przypadku uznania, że podlegają one wliczeniu do dochodu w rozumieniu art. 3 ust. 1 uśr, wywodu wskazującego na zasadność takiego stanowiska (art. 11 kpa).

Analiza wydanych w sprawie decyzji w zakresie, w jakim winna odnosić się do istoty sporu, wskazuje, że decyzje te sprowadzają się jedynie do arbitralnego stwierdzenia, że należności otrzymywane przez skarżącą z tytułu sprawowania funkcji kuratora społecznego podlegają – jako dochód - wliczeniu do dochodu rodziny za rok 2012.

Na gruncie ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. o kuratorach sądowych (Dz. U. z 2014 r., poz. 795 ze zm., dalej uks) wyróżnić można dwa rodzaje ryczałtów.

Pierwszy z nich, zgodnie z art. 90 ust. 1 uks, to ryczałt z tytułu zwrotu kosztów ponoszonych w związku ze sprawowanym przez kuratora nadzorem lub dozorem. Drugi w myśl art. 91 uks to ryczałt za: 1) przeprowadzenie wywiadu środowiskowego określonego w art. 214 § 1 kpk, 2) przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w sprawach o unieważnienie małżeństwa, ustalenie istnienia lub nieistnienia małżeństwa, rozwód, separację, 3) obecność przy kontaktach rodziców z dziećmi, ustalonych przez sąd opiekuńczy.

W ustawie o świadczeniach rodzinnych zapisano, że ilekroć w ustawie jest mowa o dochodzie, oznacza to m.in. inne dochody niepodlegające opodatkowaniu na podstawie przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych – m.in. kwoty diet nieopodatkowane podatkiem dochodowym od osób fizycznych, otrzymywane przez osoby wykonujące czynności związane z pełnieniem obowiązków społecznych i obywatelskich.

W ocenie Sądu I instancji, pojęcie "dochodu" należy zasadniczo wiązać z określonym przysporzeniem majątkowym. Skoro z założenia dochodem są wszelkie przychody po odliczeniu kosztów ich uzyskania, to oznacza to, że dochodem są wszelkie przysporzenia majątkowe uzyskane faktycznie. Celem ustawy o świadczeniach rodzinnych jest wsparcie osób, które nie są w stanie pokryć wydatków związanych z wychowaniem i utrzymaniem osób najbliższych, zatem ocena możliwości osób wymienionych w art. 2 ust. 1 uśr, w tym zakresie, winna być oparta o rzeczywiste dochody tych osób, a nie dochody hipotetyczne.

Z faktycznym przysporzeniem majątkowym mamy do czynienia jedynie w sytuacji, gdy stan majątkowy określonej osoby po uzyskaniu danych należności ulega zwiększeniu. Nie można mówić o takim zwiększeniu w sytuacji, gdy osoba - sprawując funkcję kuratora społecznego - z własnych środków finansowych pokrywa koszty dojazdu do nadzorowanego czy dozorowanego oraz koszty sporządzenia sprawozdania, a następnie uzyskuje zwrot zaangażowanych własnych środków finansowych. W takiej sytuacji wypłacenie ryczałtu, o jakim mowa w art. 90 ust. 1 uks, rekompensuje jedynie ponoszony czasowo przez kuratora uszczerbek finansowy, nie dając po jego stronie żadnego rzeczywistego przysporzenia majątkowego. Ryczałt ten jest jedynie zwrotem poniesionych kosztów, jego wysokość może być uzależniona jedynie od nich.

W ocenie Sądu I instancji wskazywana przez Kolegium korelacja regulacji zawartej w art. 3 pkt 1 [lit. c] tiret 16 uśr z regulacją zawartą w art. 21 ust. 1 pkt 17 updof nie może stanowić wyłącznego determinantu kwalifikowania uzyskanego przez skarżącą świadczenia w kwocie [...] zł jako dochodu w rozumieniu, jakie temu pojęciu nadała w sposób autonomiczny ustawa o świadczeniach rodzinnych. W art. 3 pkt 1 [lit. c] tiret 16 uśr ustawodawca zawarł definicję legalną "dochodu" określoną przez ustawodawcę dla potrzeb postępowania w sprawie przyznawania świadczeń rodzinnych. Zasadnym jest wskazanie, że w treści art. 3 pkt 1 [lit. c] tiret 16 uśr ustawodawca nie używa pojęcia "diety oraz kwoty stanowiące zwrot kosztów" (którego to pojęcia użyto w updof) lecz pojęcia "diety nieopodatkowane podatkiem dochodowym [...]". Pojęcie "diety" odnieść należy do świadczeń stanowiących zwrot kosztów utrzymania (np. w podróży służbowej, przy wykonywaniu obowiązków poza miejscem zamieszkania). "Ryczałt z tytułu zwrotu kosztów" (art. 90 ust. 1 uks) stanowi nic innego jak sui generis zwrotne świadczenie pieniężne należne za poniesienie kosztów osobistego wykonania zleconych czynności, w realiach sprawy związanych z pełnieniem określonych obowiązków społecznych.

W art. 3 ust. 1 lit. a uśr ustawodawca przewidział, że do dochodu wliczane są przychody pomniejszone o koszty uzyskania przychodu, należny podatek dochodowy od osób fizycznych, składki na ubezpieczenia społeczne niezaliczone do kosztów uzyskania przychodu oraz składki na ubezpieczenie zdrowotne. Stanowi o wliczaniu do dochodu jedynie przychodu w wysokości faktycznie uzyskanej tj. "netto". Uwzględniając wysokość uzyskiwanego przez skarżącą ryczałtu jak i jego charakter, tak rozumiany przychód jest w istocie równy zeru, bo stanowi równowartość poniesionych przez kuratora kosztów.

Wójt dokonał błędnej kwalifikacji prawnej należności otrzymywanych przez skarżącą z tytułu sprawowania społecznej funkcji kuratora w świetle regulacji art. 3 pkt 1 [lit. c] tiret 16 uśr. Kolegium nie podjęło próby weryfikacji błędnego stanowiska utrzymując w mocy wydane rozstrzygnięcie. Rola organu odwoławczego w postępowaniu odwoławczym nie ogranicza się jedynie do oceny postępowania pierwszoinstancyjnego, ale również do prawidłowego ustalenia stanu faktycznego oraz przedstawienia własnej, przekonującej w świetle art. 11 kpa oceny prawnej rozpoznawanej sprawy.

Pogląd wyrażony we wskazanym w odpowiedzi na skargę wyroku III SA/Gd 598/15 nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. W powyższym postępowaniu Sąd w oparciu o ustalony w sprawie stan faktyczny przeprowadził analizę charakteru prawnego ryczałtu należnego kuratorowi mając na uwadze treść art. 8 ust. 3 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej a nie treść autonomicznych regulacji w zakresie ustalania dochodu zawartych w ustawie o świadczeniach rodzinnych.

Skargę kasacyjną od wyroku III SA/Gd 578/16 wywiodło Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] reprezentowane przez r. pr. R. K. które zaskarżyło wyrok w całości zarzucając naruszenie prawa materialnego:

1. art. 3 pkt 1 lit. c tiret 16 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2016 r., poz. 1518 ze zm.), przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że ryczałt należny kuratorom społecznym nie stanowi dochodu nieopodatkowanego podatkiem dochodowym od osób fizycznych w rozumieniu powołanego przepisu w sytuacji, gdy ryczałt należny kuratorom społecznym z tytułu wykonywania przez nich obowiązków społecznych stanowi dochód wymieniony w art. 3 pkt 1 lit. c tiret 16 uśr;

2. art. 3 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2016 r., poz. 1518 ze zm.) przez jego niewłaściwe zastosowanie w sytuacji, gdy dochód w postaci ryczałtu należnego kuratorom społecznym jest dochodem, o którym mowa w art. 3 pkt 1 lit. c tiret 16 uśr, a nie dochodem wymienionym w art. 3 pkt 1 lit. a uśr.

Skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi J. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z [...] kwietnia 2016 r. nr [...] w przedmiocie świadczeń rodzinnych. Jednocześnie Kolegium zrzekło się rozprawy.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną J. B. wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej oraz zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania według norm przepisanych, jednocześnie zrzekając się rozprawy.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

W świetle art. 183 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej i bierze z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania; bada przy tym wszystkie podniesione przez skarżącego zarzuty naruszenia prawa (uchwała pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 października 2009 r. sygn. akt I OPS 10/09, ONSAiWSA 2010, z. 1, poz. 1).

W sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania.

Skarga kasacyjna złożona w niniejszej sprawie została oparta wyłącznie na podstawie określonej w art. 174 pkt 1 ppsa tj. na naruszeniu norm prawa materialnego. Wobec braku zarzutu z drugiej podstawy kasacyjnej (art. 174 pkt 2 ppsa), stan faktyczny w sprawie, aprobowany przez Sąd I instancji, jest dla Naczelnego Sądu Administracyjnego wiążący.

Oba zarzuty skonstruoawane zostały niestarannie. Jako wzorzec kontroli autor skargi kasacyjnej wskazał art. 3 pkt 1 lit. a oraz art. 3 pkt 1 lit. c tiret 16 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 1518 ze zm. Sąd administracyjny kontroluje zgodność z prawem zaskarżonej decyzji, biorąc pod uwagę stan prawny i faktyczny z daty jej wydania (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, LexisNexis 2012, s. 343-344, uw. 1; A. Kabat w: B. Dauter, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wolters Kluwer 2016, s. 596, uw. 5). Tym samym wzorcem kontroli są normy prawne wywiedzione z art. 3 pkt 1 lit. a oraz art. 3 pkt 1 lit. c tiret 16 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu t.j. Dz. U. z 2015 r., poz. 114 ze zm., ostatnia zmiana Dz. U. z 2016 r., poz. 195, bowiem j.t. Dz. U. z 2016 r., poz. 1518 został opublikowany dopiero 21 września 2016 r. Mimo tej wady, ów zarzut nadawał się do rozpoznania (uchwała I OPS 10/09).

Zarzut błędnej wykładni art. 3 pkt 1 lit. c tiret 16 uśr okazał się niezasadny.

Podstawą orzekania przez organy stosujące prawo nie jest przepis prawny, lecz norma prawna, w praktyce wywiedziona w drodze wykładni prawa z szeregu przepisów prawnych - w tym częstokroć także z różnych aktów prawnych, w tym o różnej randze. W punkcie V ppkcie 9 uzasadnienia wyroku z 10.12.2002 r., P 6/02, OTK-A 2002/7/91, Trybunał Konstytucyjny trafnie wskazał, że normę prawną rekonstruuje się zawsze z całokształtu obowiązujących przepisów prawnych. Wykładnią prawa jest operacja myślowa nie ograniczająca się do wykładni jednego bądź dwu przepisów (zwłaszcza ograniczona jedynie do wykładni językowej, zawartych w jednej ustawie), lecz operacja w toku której dokonuje się przekładu zbioru przepisów ogłoszonych w aktach prawodawczych na zbiór norm postępowania równoznaczny jako całość z danym zbiorem przepisów.

We współczesnej nauce i praktyce sądów przeważa pogląd, zgodnie z którym wykładnię należy kontynuować przy wykorzystaniu wszystkich trzech grup dyrektyw interpretacyjnych, bez względu na stopień jasności rezultatu wykładni otrzymanego w wyniku zastosowania dyrektyw chronologicznie wcześniejszych (dyrektyw językowych, systemowych, funkcjonalnych; M. Peno, M. Zieliński, Koncepcja derywacyjna wykładni a wykładnia w orzecznictwie Izby Karnej i Izby Wojskowej Sądu Najwyższego, w: Zagadnienia prawa dowodowego, pod red. J. Godynia, M. Hudzika, L. K. Paprzyckiego, Warszawa 2011, s. 120). Jednakowe rezultaty interpretacji otrzymane wg tych trzech typów dyrektyw niebywale wzmacniają uzyskany rezultat wykładni i taka sytuacja winna być typowa w każdym przypadku poprawnie przeprowadzonej legislacji. Różnice rezultatów wykładni językowej, systemowej i funkcjonalnej wymagają podjęcia decyzji o pierwszeństwie któregoś z nich (M. Zieliński, Clara non sunt interpretanda – mity i rzeczywistość, ZNSA 2012/6/18-21; M. Zieliński, Wykładnia prawa. Zasady, reguły, wskazówki, LexisNexis 2012, dalej M. Zieliński, Wykładnia, s. 238-239, nb 432, 433, przypis 17).

Naruszenie prawa materialnego przez jego błędne zastosowanie polega na tzw. błędzie w subsumcji, tj. błędnym uznaniu stanu faktycznego ustalonego w sprawie za odpowiadający stanowi hipotetycznemu przewidzianemu w mającej zastosowanie w sprawie normie prawnej (M. Niezgódka-Medek w: B. Dauter, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz Wolters Kluwer 2016, s. 756, uw. 9). W każdym przypadku stosowania prawa zachodzi zatem konieczność subsumcji – która maże być prawidłowa bądź nieprawidłowa.

Zaskarżony wyrok oparty jest na prawidłowej wykładni art. 3 pkt 1 lit. c tiret 16 oraz art. 3 pkt 1 lit. a uśr w zw. z art. 90 uks. Autor skargi kasacyjnej, mimo przywołania art. 90 uks w uzasadnieniu skargi kasacyjnej (s. 3-4, 5), w istocie pomija normatywną treść art. 90 uks i nie dokonuje wykładni systemowej.

Na gruncie ustawy o kuratorach sądowych wyróżnia się dwa rodzaje ryczałtu – z art. 90 oraz art. 91 uks – znacznie się od siebie różniące. Oba rodzaje ryczałtów należą się kuratorowi społecznemu w innych sytuacjach; inaczej są obliczane a tylko ryczałt o którym mowa w ust. 1 i 2 art. 91 uks, przysługuje również kuratorowi zawodowemu (art. 91 ust. 3 uks; K. Gromek, Kuratorzy sądowi. Komentarz, LexisNexis 2005, s. 325, uw. 2; s. 326, uw. 1).

Zgodnie z art. 90 uks (w zakresie normatywnym istotnym dla rozstrzygnięcia kontrolowanej sprawy), Prezes sądu rejonowego, na wniosek kierownika zespołu, ustala i przyznaje kuratorowi społecznemu miesięczny ryczałt z tytułu zwrotu kosztów ponoszonych w związku ze sprawowanym przez niego nadzorem lub dozorem, płatny do dnia 20 każdego miesiąca (ust. 1).

Ryczałt za sprawowanie jednego dozoru lub nadzoru wynosi od 2% do 4% kwoty bazowej ustalonej dla kuratorów zawodowych na podstawie przepisów o kształtowaniu wynagrodzeń w państwowej sferze budżetowej (ust. 2) [...]

Za przeprowadzenie wywiadu w postępowaniu wykonawczym w sprawie nieobjętej dozorem lub nadzorem prezes sądu rejonowego przyznaje kuratorowi społecznemu ryczałt z tytułu zwrotu kosztów w wysokości 4% kwoty bazowej, o której mowa w ust. 2 (ust. 4).

Zgodnie z art. 91 uks: Kuratorowi społecznemu przysługuje ryczałt za: 1) przeprowadzenie wywiadu środowiskowego określonego w art. 214 § 1 Kodeksu postępowania karnego; 2) przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w sprawach o unieważnienie małżeństwa, ustalenie istnienia lub nieistnienia małżeństwa, rozwód, separację; 3) obecność przy kontaktach rodziców z dziećmi, ustalonych przez sąd opiekuńczy.

2. Ryczałt, o którym mowa w ust. 1 pkt 1 i 2, wynosi 4%, a w wypadku określanym w ust. 1 pkt 3 - 10% kwoty bazowej, o której mowa w art. 90 ust. 2.

3. Ryczałt, o którym mowa w ust. 1 i 2, przysługuje również kuratorowi zawodowemu.

Co ważne "ryczałt z tytułu zwrotu kosztów" (verba legis – użyty przez racjonalnego prawodawcę wyłącznie w art. 90 ust. 1 in medio, ust. 4 in medio uks) bez wątpienia jest świadczeniem pieniężnym należnym za poniesione koszty wykonywania zleconych czynności (z wykluczeniem innych czynności – enumeratywnie wymienionych ust. 1 art. 91; K. Gromek – op. cit. s. 329-342, uw. 2-5) w związku z pełnieniem określonych obowiązków. Skoro skarżąca otrzymywała wyłącznie ryczałt z tytułu zwrotu kosztów, zatem nie uzyskała dochodu w rozumieniu art. 3 pkt 1 lit. c tiret 16 uśr – w szczególności ów ryczałt nie jest dietą w rozumieniu art. 3 pkt 1 lit. c tiret 16 uśr. Trafnie Sąd I instancji uznał, że w zaistniałej sytuacji, skarżąca sprawując funkcje kuratora społecznego z własnych kosztów pokrywała wszelkie niezbędne koszty, po czym otrzymała jedynie zwrot zaangażowanych środków. Zatem w kontrolowanej sprawie bez wątpienia ryczałt określony w art. 90 ust. 1 uks jedynie rekompensuje poniesione przez kuratora koszty, nie stanowi zaś faktycznego przysporzenia majątkowego.

Definicję legalną dochodu, a w konsekwencji zasady ustalania, czy nastąpiło przekroczenie kryterium dochodowego zamykającego dostęp do świadczeń rodzinnych, określa art. 3 pkt 1 lit. a-c uśr. Systematyka tych przepisów jest wynikiem założenia, zgodnie z którym na dochód, uwzględniany w limicie kryterium dochodowego, składają się trzy zasadnicze elementy: przychody podlegające opodatkowaniu podatkiem dochodowych od osób fizycznych (art. 3 pkt 1 lit. a uśr), dochód z pozarolniczej działalności gospodarczej wykonywanej przez osoby fizyczne, opodatkowany zryczałtowanym podatkiem dochodowym od osób fizycznych (art. 3 pkt 1 lit. b uśr), a także inne dochody wyłączone spod opodatkowania podatkiem dochodowym od osób fizycznych (art. 3 pkt 1 lit. c tiret 1-28 uśr). (...) Zgodnie z art. 3 pkt 1 lit. a uśr, ilekroć w tej ustawie jest mowa o dochodzie, oznacza to, po odliczeniu kwot alimentów świadczonych na rzecz innych osób, przychody podlegające opodatkowaniu na zasadach ogólnych, na podstawie przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych, pomniejszone o koszty uzyskania przychodu, należny podatek dochodowy od osób fizycznych, składki na ubezpieczenia społeczne niezaliczone do kosztów uzyskania przychodu oraz składki na ubezpieczenie zdrowotne. Składnikiem dochodu nie mogą być zatem "koszty uzyskania przychodu" w znaczeniu określonym w art. 22 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych (dalej updof). Zgodnie z art. 22 ust. 1 updof, kosztami uzyskania przychodów z poszczególnego źródła są wszelkie koszty poniesione w celu osiągnięcia przychodów lub zachowania albo zabezpieczenia źródła przychodów, z wyjątkiem kosztów wymienionych w art. 23 updof (red. W. Maciejko, Świadczenia rodzinne. Komentarz, C.H. Beck 2014, s. 27-28, nb 3, 6). Pozostałymi składnikami podlegającymi odjęciu od dochodu są należny podatek dochodowy od osób fizycznych oraz wysokość składek na ubezpieczenie społeczne. Po odjęciu wyżej wspomnianych składników dochodu oraz należności alimentacyjnych powstaje kwota dochodu, czyli faktycznego przychodu. Przysporzenie majątkowe następuje wówczas, gdy stan majątkowy ulegnie zwiększeniu. Sąd I instancji trafnie podniósł, że uwzględniając wysokość uzyskiwanego przez skarżącą ryczałtu jak i jego charakter, tak rozumiany przychód jest w istocie równy zeru, bo stanowi równowartość poniesionych przez kuratora społecznego kosztów. Sąd I instancji powołał art. 3 ust. 1 lit. a uśr jedynie po to, by wykazać, że w autonomicznej regulacji zawartej w art. 3 uśr ustawodawca uznał, że wliczaniu do dochodu podlega jedynie przychód w wysokości faktycznie uzyskanej ("netto"), nie zaś kwoty, które nie stanowią rzeczywistego przysporzenia majątkowego osoby uprawnionej do otrzymywania "ryczałtu z tytułu zwrotu kosztów" (verba legis –art. 90 ust. 1 in medio, ust. 4 in medio uks).

Zgodnie z art. 3 pkt 1 lit. c tiret 16 uśr, ilekroć w ustawie jest mowa o dochodzie - oznacza to inne dochody niepodlegające opodatkowaniu na podstawie przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych - kwoty diet nieopodatkowane podatkiem dochodowym od osób fizycznych, otrzymane przez osoby wykonujące czynności związane z pełnieniem obowiązków społecznych i obywatelskich. Korelacja tego przepisu z art. 21 ust. 1 pkt 17 updof nie przesądza o zakwalifikowaniu uzyskanego świadczenia, jako dochodu w rozumieniu ustawy o świadczeniach rodzinnych. Jak wynika z przytoczonych przepisów fakt opodatkowania podatkiem dochodowym od osób fizycznych nie stanowi czynnika istotnego z punktu widzenia zaliczenia świadczenia do dochodu w rozumieniu art. 3 uśr. Racjonalny ustawodawca w art. 3 pkt 1 lit. c tiret 16 uśr wymienił wyłącznie diety, nie wymienił natomiast ryczałtu z tytułu zwrotu kosztów ponoszonych przez kuratorów społecznych, ponoszonych w związku ze sprawowaniem przez kuratora nadzorem lub dozorem, mimo że w szeregu jednostkach redakcyjnych art. 3 uśr kazuistycznie wymienia poszczególne rodzaje świadczeń, wypłacanych na podstawie wyraźnie wymienionych przepisów różnych ustaw. Za takim rozumowaniem przemawia pismo z [...].2.2004 r. nr [...] Urzędu Skarbowego w E. w tej części, w której poddaje analizie przepisy dotyczące innych należności za czas podróży służbowej osoby nie będącej pracownikiem – in casu biegłego, powołanego postanowieniem przez właściwy organ (na podstawie art. 21 ust. 1 pkt 16 lit. b updof; Lex nr 10018; pkt 2 uzasadnienia pisma).

Skarga kasacyjna podlegała oddaleniu (art. 184 ppsa).

Wniosek J. B. o zwrot "kosztów postępowania według norm przepisanych", zawarty w skardze kasacyjnej, mógł dotyczyć jedynie kosztów postępowania kasacyjnego, bowiem koszty postępowania sądowego za I instancję wygasły wobec nie zgłoszenia wniosku przed zamknięciem rozprawy przed Sądem I instancji (art. 209 i 210 § 1 ppsa; M. Niezgódka-Medek – op. cit. s. 693-694, uw. 1). W postępowaniu kasacyjnym skarżąca działała bez adwokata bądź radcy prawnego i nie wykazała kosztów postępowania kasacyjnego.