Wyrok WSA w Kielcach, sygn. akt II SA/Ke 985/21
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach
Data orzeczenia: 2022-02-08 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. c
journal: Dz.U. 2019 poz 2325
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - t.j.
article: art. 17ust. 1 i 5 pkt 2 lit. a
journal: Dz.U. 2020 poz 111
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - t.j.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Banach (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Dorota Pędziwilk-Moskal Sędzia WSA Krzysztof Armański po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 8 lutego 2022 r. sprawy ze skargi A. Ż. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] października 2021 r. [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji.


UZASADNIENIE

Zaskarżoną decyzją z [...] października 2021 r. znak: [...] [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze uchyliło w całości decyzję wydaną z upoważnienia Burmistrza S. z [...] czerwca 2021 r. znak: [...], orzekającą o odmowie przyznania A. Ż. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego na J. W., na okres od 1 stycznia 2021 r. do bezterminowo i w to miejsce orzekło o odmowie przyznania wnioskowanego świadczenia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną macochą - J. W. na okres od 1 kwietnia 2021 r. do bezterminowo.

W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia Kolegium wskazało, że materialnoprawną podstawę decyzji organu pierwszej instancji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 111 ze zm., zwanej dalej "u.ś.r.") i powołało się na treść art. 17 ust. 1 i ust. 1a, następnie ust. 5 pkt 2 lit. a tej ustawy.

W pierwszej kolejności Kolegium zauważyło, że z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na J. W. wystąpiła pasierbica A. Ż., która zadeklarowała sprawowanie nad nią stałej opieki. Ze zgromadzonego materiału dowodowego, tj. z rejestru PESEL A. Ż. wynika, że jej rodzicami są H. W. i J. K.. Z oświadczenia strony z 10 września 2021 r. wiadomo, że jej biologiczna matka - J. K. zmarła [...] listopada 1980r., a więc kiedy wnioskodawczyni miała 3 lata. Gdy zaś A. Ż. osiągnęła 6 lat jej ojciec ożenił się z J. (obecnie) W. - macochą, która wychowywała wnioskodawczynię.

W tym miejscu Kolegium przytoczyło treść art. 144 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r. poz. 1359 ze zm. dalej jako: "k.r.o.") i wskazało, że przepis ten daje podstawę do żądania świadczenia alimentacyjnego od powinowatych, a więc osób niezwiązanych węzłem pokrewieństwa. Jest to zatem uregulowanie poszerzające krąg osób uprawnionych i zobowiązanych, ponieważ art. 128 k.r.o. obciąża obowiązkiem dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo.

Kolegium podkreśliło również, że ustawodawca, odsyłając w art. 17 ust. 1 u.ś.r. do regulacji k.r.i.o. w zakresie obowiązku alimentacyjnego, nie dokonał rozróżnienia pomiędzy tzw. obowiązkiem alimentacyjnym z art. 128 k.r.o. oraz z art. 144 tej ustawy. Skoro bowiem do wzajemnych obowiązków pomiędzy pasierbem i ojczymem lub macochą na mocy odesłania z art. 144 § 3 k.r.i.o. stosuje się odpowiednio właściwe przepisy o obowiązku alimentacyjnym między krewnymi, to zakres tego odesłania obejmuje nie tylko treść świadczeń alimentacyjnych, ale także kolejność tego zobowiązania. W konsekwencji przyjęcia takiej wykładni omawianych przepisów Kolegium uznało, że pasierbicę traktować należy jako zobowiązanego do alimentacji, tak jak jedno z dzieci.

Wobec powyższego Kolegium oceniło, że wnioskodawczyni jest zobowiązana do alimentacji względem macochy, co z kolei implikuje konieczność dokonania ustaleń, czy skarżąca spełnia pozostałe przesłanki przewidziane w art. 17 u.ś.r. do przyznania wnioskowanego świadczenia.

Jak wskazał organ odwoławczy, ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że J. W., nad którą sprawowana jest opieka, jest zamężna. Jej mąż - H. W. jest w wieku 81 lat i orzeczeniem Wojewódzkiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Województwie Świętokrzyskim z dniem [...] kwietnia 2021 r. został zaliczony do osób o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności na stałe. Nadto - jak wynika z zaświadczenia lekarskiego z 6 lipca 2021 r. i z opinii psychologicznej z [...] lipca 2021 r. - H. W. jest niezdolny do samodzielnej egzystencji i wymaga stałej opieki osób drugich. Według twierdzeń skarżącej, nie może sprawować opieki nad żoną, z uwagi na stan zdrowia.

Kolegium wyjaśniło jednak, że art. 17 ust. 5 u.ś.r. wprowadza przesłanki negatywne po stronie osoby wymagającej opieki, których zaistnienie powoduje wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z literalnego brzmienia tego przepisu wynika, że zawsze, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało. Powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych Kolegium wskazało, że ustawodawca wyszedł z założenia, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Z art. 23 k.r.i.o. wynika bowiem, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto, są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Dopóki zatem istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są przedstawionym wyżej rygorom prawnym właśnie ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Rygory te nie są bowiem wynikiem jedynie woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń w sferze opiekuńczej. Inaczej przedstawia się sytuacja, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wyklucza dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność, wówczas bowiem ustawodawca wprowadza wyjątek, kiedy świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane podmiotom, o których mowa w art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r.

Zdaniem Kolegium, wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. pozwala zatem stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Ani organ ani Kolegium nie mają bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Rygoryzm spornego przepisu, którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada celom ustawy.

Nadto Kolegium podkreśliło, że art. 17 ust. 5 pkt 2 u.ś.r. stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym. Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje zatem dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy. Kolegium dodało, że realizacja tego obowiązku może przybrać formę świadczeń osobistych, sprawowania opieki lub też może mieć wymiar finansowy, sfinansowania osoby, która w miejsce małżonka (i w ramach jego obowiązku alimentacyjnego) będzie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym współmałżonkiem. Zdaniem Kolegium inna interpretacja powołanych przepisów nie znajduje uzasadnienia prawnego.

Mając na uwadze powyższe Kolegium stwierdziło, że w okolicznościach niniejszej sprawy brak jest podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego pasierbicy na niepełnosprawną macochę, gdyż ta pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego stoi zatem na przeszkodzie treść art. 17 ust. 1, ust. 1a i ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.

Odnosząc się do uzasadnienia decyzji organu pierwszej instancji, Kolegium wyjaśniło, że w wyroku z 21 października 2014 r. w sprawie o sygn. K 38/13 Trybunał Konstytucyjny orzekł, iż art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP.

W konsekwencji Kolegium podkreśliło, że fakt, iż nie da się ustalić daty powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki, nie wyłącza możliwości uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie ma bowiem znaczenia wiek, w którym ta niepełnosprawność powstała, istotne zaś jest, że występuje ona w stopniu znacznym.

Końcowo Kolegium wyjaśniło, że początkowa data okresu, w granicach którego orzekło, została ustalona z uwzględnieniem art. 24 ust. 2 u.ś.r., a nie jak uczynił to organ pierwszej instancji art. 24 ust. 2a u.ś.r. i okoliczności, że A. Ż. do 31 grudnia 2020 r. pobierała świadczenie pielęgnacyjne na ojca - H. W., jako że J. W. w miesiącu styczniu 2021 r. (i dalszych miesiącach) legitymowała się znacznym stopniem niepełnosprawności, tj. orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z [...] kwietnia 2020 r. Przy określaniu zaś końcowej daty tego okresu organ odwoławczy wziął pod uwagę art. 24 ust. 4 u.ś.r., tj. fakt, że orzeczenie Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w K. z [...] lutego 2021 r. i orzeczenie Lekarza Orzecznika ZUS z [...] kwietnia 2020r. zostały wydane na stałe.

A. Ż. zaskarżyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego, zarzucając jej naruszenie przepisów prawa materialnego mające istotny wpływ na wynik sprawy poprzez zastosowanie art. 17 ust. 1b u.ś.r., bez uwzględnienia skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, a przez to naruszenie w konsekwencji art. 190 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez błędne uznanie, że skarżąca jako pasierbica niepełnosprawnej J. W. nie jest uprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego. Skarżąca zarzuciła również naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. w związku z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez błędną i niedopuszczalnie pobieżną ocenę materiału dowodowego oraz niezasadne uznanie, że skarżąca nie spełnia przesłanek do przyznania świadczenia, co miało istotny wpływ na wynik sprawy.

W uzasadnieniu skargi jej autorka przedstawiła argumentację na poparcie stawianych zarzutów i wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji, a także zasądzenie zwrotu kosztów postępowania.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje.

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a.", wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w sposób, który odpowiednio miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).

Rozpatrując skargę w ramach powyżej zakreślonej kognicji Wojewódzki Sąd Administracyjny dopatrzył się naruszeń prawa skutkujących koniecznością uchylenia decyzji organu odwoławczego oraz decyzji organu pierwszej instancji.

Materialnoprawną podstawę decyzji wydanych w sprawie przez organy stanowiły przepisy art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst. jedn. Dz. U. z 2020 r. poz. 111) powoływanej dalej jako "ustawa", "u.ś.r.".

W pierwszej kolejności wskazać należy, że zasadnie przyjął organ odwoławczy, iż w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014r., sygn. K 38/13, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. uznany został za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Skutkiem powyższego wyroku TK nie można wykluczyć prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji powstania niepełnosprawności po ukończeniu 18. roku życia, względnie 25. roku życia, u osoby podlegającej opiece, w przypadku gdy wnioskodawca rezygnuje z pracy lub innej pracy zarobkowej.

W związku z powyższym, Sąd podziela stanowisko organu odwoławczego, że przepis ten nie mógł stanowić podstawy do odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia w przedmiotowej sprawie.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) opiekunowi faktycznemu dziecka,

3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej,

4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Przy czym świadczenie pielęgnacyjne, w myśl art. 17 ust. 1a ww. ustawy przysługuje osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki:

1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności;

3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W myśl art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Sporna była w sprawie kwestia tego, czy w okolicznościach rozpatrywanej sprawy skarżącej jako pasierbicy dla wymagającej opieki J. W. przysługuje świadczenie pielęgnacyjne. Bezspornie bowiem J. W. jest osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a wnioskodawczyni sprawuje nad macochą opiekę. Przy czym J. W. jest zamężna, mąż H. W. jest w wieku 81 lat i okazuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności na stałe.

W pierwszej kolejności trzeba wskazać, że Sąd podzielił stanowisko organu, poparte wykładnią przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, z którego wynika, że A. Ż. należy do kręgu osób zobowiązanych do alimentacji względem macochy, co implikuje konieczność dokonania ustaleń, czy wnioskodawczyni spełnia pozostałe przesłanki przewidziane w art. 17 ust. 1 u.ś.r. do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Przepisy art. 144 K.r.i.o. stanowią, że dziecko może żądać świadczeń alimentacyjnych od męża swojej matki, niebędącego jego ojcem, jeżeli odpowiada to zasadom współżycia społecznego. Takie samo uprawnienie przysługuje dziecku w stosunku do żony swego ojca, niebędącej jego matką (§ 1) Mąż matki dziecka, niebędący jego ojcem, może żądać od dziecka świadczeń alimentacyjnych, jeżeli przyczyniał się do wychowania i utrzymania dziecka, a żądanie jego odpowiada zasadom współżycia społecznego. Takie samo uprawnienie przysługuje żonie ojca dziecka, niebędącej matką dziecka (§ 2). Do obowiązku świadczeń przewidzianego w poprzedzających paragrafach stosuje się odpowiednio przepisy o obowiązku alimentacyjnym między krewnymi (§3).

Artykuł 144 K.r.i.o. daje podstawę do żądania świadczeń alimentacyjnych od powinowatych, a więc osób niezwiązanych węzłem pokrewieństwa. Jest to uregulowanie poszerzające krąg osób uprawnionych i zobowiązanych, ponieważ art. 128 K.r.i.o. obciąża obowiązkiem dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo (zob. wyrok WSA w Bydgoszczy z 15 maja 2019 r., II SA/Bd 299/19, i tam: M. Andrzejewski, H. Dolecki, A. Lutkiewicz - Rucińska, A. Olejniczak, T. Sokołowski, A. Sylwestrzak, A. Zielonacki, Komentarz do art. 144 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego; komentarz LEX/el. 2010). Skoro bowiem do wzajemnych obowiązków pomiędzy pasierbem i ojczymem lub macochą na mocy odesłania z art. 144 § 3 K.r.io. stosuje się odpowiednio właściwe przepisy o obowiązku alimentacyjnym między krewnymi, to zakres tego odesłania obejmuje nie tylko treść świadczeń alimentacyjnych, ale także kolejność tego zobowiązania. W konsekwencji pasierbicę traktować należy jako zobowiązanego do alimentacji, tak jak jedno z dzieci (zob. wyrok WSA w Białymstoku, z dnia 14 marca 2019 r., sygn. akt II SA/Bk 620/18).

Zdaniem organu drugiej instancji, w tej sprawie jednak obowiązek alimentacyjny pasierba względem J. W. nie wyprzedza obowiązku alimentacyjnego męża J. W. – H. W.. H. W., jak ustaliły organy, jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym – zaliczenie do osób o takim stopniu niepełnosprawności wynika z orzeczenia Wojewódzkiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Województwie Świętokrzyskim z [...] kwietnia 2021 r. Ma on 81 lat, a z zaświadczenia lekarskiego z 6 lipca 2021 r. i z opinii psychologicznej z [...] lipca 2021 r. wynika, że jest niezdolny do samodzielnej egzystencji i wymaga stałej opieki osób drugich.

Organ odwoławczy stwierdził, że ponieważ H. W. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnoprawności jest on zobowiązany do realizowania swojego obowiązku alimentacyjnego wobec żony. Rzecz jasna Kolegium nie poczyniło żadnych ustaleń w zakresie tego, czy H. W. jest w stanie sprawować opiekę nad żoną, bądź opłacić opiekuna. Wystarczające okazało się ustalenie, że mąż wymagającej opieki nie jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. Kolegium rozstrzygnięcie w sprawie oparło nie tylko o literalne brzmienie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., ale również o pogląd prezentowany w orzecznictwie sądów administracyjnych. Należy z tych poglądów wysnuć wniosek, że zawsze, jeżeli osoba wymagająca pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało innym osobom, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, nawet jeśli sprawują one faktycznie tę opiekę.

Istotnie przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. do negatywnych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego zalicza pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W orzecznictwie sądów administracyjnych prezentowane jest jednak stanowisko o potrzebie celowościowej i systemowej wykładni przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. w przypadkach, gdy zastosowanie przy jego interpretacji jedynie wykładni gramatycznej prowadzi do wniosków, które nie dają się pogodzić z zasadami konstytucyjnymi.

Jak celnie wyjaśnił to Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlk. (wyrok z 22 września 2021 r., sygn. akt II SA/Go 601/21, lex nr 3228859), sądy zajęły stanowisko, że pozostawanie w związku małżeńskim przez osobę wymagającą opieki nie powinno być uważane za przesłankę odmowy świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy współmałżonek tej osoby nie jest w stanie takiej opieki sprawować. Powyższe wyprowadzano, interpretując przepis art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. łącznie z odpowiednimi przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (art. 23, art. 27 i art. 130 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz. U. z 1964 r. Nr 9, poz. 59 z późn. zm.). Składy orzekające uznawały, że przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. rozumiany celowościowo umożliwia uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie zobowiązanej do alimentacji niepełnosprawnego w związku ze sprawowaniem nad nią opieki, nawet jeśli niepełnosprawny pozostaje w związku małżeńskim z osobą nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale tylko wówczas, gdy drugi małżonek - nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności - nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i od jego woli. Chodzi głównie o takie sytuacje, gdy zobowiązany do sprawowania opieki współmałżonek ze względu na stan zdrowia czy wiek nie jest zdolny tej opieki wykonywać, a jego sytuacja materialna nie pozwala na zastąpienie świadczeń osobistych pomocą finansową pozwalającą na pokrycie kosztów opieki przez inną osobę. Należy bowiem mieć na uwadze, że obowiązek sprawowania opieki stanowiący element obowiązku alimentacyjnego, ze względu na który ustala się krąg podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego (w dalszej i bliższej kolejności), nie ogranicza się wyłącznie do osobistych starań, ale może przybrać formę świadczeń pieniężnych. Oznacza to, że jeśli małżonek niepełnosprawnego nie może lub nie chce sprawować nad nim osobistej opieki, ale jest w stanie (np. pozostając w zatrudnieniu) wspomagać go finansowo i opłacać tę opiekę - należy uznać, że w taki sposób, obiektywnie oceniając, może, a nawet powinien obowiązek swój realizować. Natomiast gdy obiektywnie nie może tej opieki sprawować w jakikolwiek sposób, a czyni to krewny uprawniony (najczęściej zstępny) - nie powinien on tracić uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego.

W rzetelnie przeprowadzonym postępowaniu dowodowym zachodzi możliwość wykazania obiektywnego braku zdolności małżonka do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem, natomiast ocena nie może być dorozumiana i interpretowana liberalnie (vide wyroki w sprawach: sygn. akt I OSK 2086/12 z 23 maja 2013r., sygn. akt I OSK 46/13 z 20 września 2013 r., sygn. akt II SA/Ke 106/14 z 13 marca 2014r., sygn. akt II SA/Bk 987/12 z 4 kwietnia 2013 r., II SA/Ol 1391/12 z 22 stycznia 2013 r., sygn. akt IV SA/Po 571/13 z 14 sierpnia 2013 r. i inne, www.orzeczenia.nsa,gov.pl).

Sądy administracyjne dopuściły możliwość wykładni celowościowej powołanych przepisów, uwzględniając stanowisko Trybunału Konstytucyjnego.

W wyroku z 18 lipca 2008r. w sprawie P 27/07 Trybunał uznał, że brzmienie art. 17 ust. 1 u.ś.r. w zakresie, w jakim uniemożliwia nabycie prawa do świadczenia osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, narusza zasadę równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji). Zmiana polegała na poszerzeniu kręgu uprawnionych do świadczenia o wszystkie osoby rezygnujące z pracy z powodu konieczności sprawowania opieki nad osobą, wobec której mają obowiązek alimentacyjny. Z uwagi jednak na to, że pozytywne skutki powyższej zmiany ograniczało brzmienie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. (w którym jako negatywną przesłankę przyznania tego wsparcia wymieniono pozostawanie przez osobę wymagającą opieki w związku małżeńskim) Trybunał Konstytucyjny postanowieniem z 1 czerwca 2010 r. w sprawie S 1/10 przedstawił Sejmowi uwagi dotyczące niezbędności działań ustawodawczych, zmierzających do zapewnienia spójności zasad przyznawania świadczeń pielęgnacyjnych (OTK-A 2010/5/54). W wyniku tego postanowienia ustawą z 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych i ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. Nr 205, poz. 1212) dokonano nowelizacji wskazanego przepisu. W obecnym brzmieniu, obowiązującym od 14 października 2011 r., wyklucza on przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim, jeśli jej współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W uzasadnieniu postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 czerwca 2010 r. w sprawie P 38/09 wskazano, że "osoby pozostające w związku małżeńskim, których małżonkowie z uwagi na wiek lub stan zdrowia nie są w stanie sprawować nad nimi opieki, powinny być traktowane jednakowo, jak osoby, które w związku małżeńskim nie pozostają. Obydwie kategorie osób w jednakowym stopniu wymagać będą opieki osób trzecich" (OTK-A 2010/5/53). Z powyższego wynika, że sygnalizując władzy ustawodawczej potrzebę wprowadzenia zmian w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Trybunał Konstytucyjny wskazywał, aby w wyniku nowelizacji z kręgu osób uprawnionych do świadczenia nie były wykluczone osoby ubiegające się o oświadczenie na niepełnosprawnego małżonka, jeśli jego współmałżonek faktycznie nie jest w stanie takiej opieki sprawować.

Z kolei w uzasadnieniu wyroku w sprawie sygn. akt I OSK 46/13, NSA stwierdził, że przełamanie rezultatów językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. jest konieczne, aby treść norm prawnych regulujących sprawy świadczeń pielęgnacyjnych była zgodna z konstytucyjnymi zasadami praworządności oraz ochrony i poszanowania więzi rodzinnych i zasadny jest wyrażany w orzecznictwie sądów administracyjnych pogląd, że art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. przed nowelizacją, jak i po nowelizacji, nie należy interpretować zgodnie z jego literalną treścią, lecz z uwzględnieniem wykładni celowościowej przy uwzględnieniu wartości wynikających z art. 18 i 32 Konstytucji RP, tj. równości wobec prawa oraz ochrony małżeństwa i dobra rodziny. Nie można bowiem zaakceptować takiego rozumowania, według którego, gdy stan zdrowia obydwojga małżonków uniemożliwia im bycie dla siebie wzajemnie oparciem, pozostali członkowie rodziny, którzy chcą - a jednocześnie również mają obowiązek sprawować nad nimi opiekę - nie mogą uzyskać świadczenia, mimo że mogliby być do niego uprawnieni. Nie znajduje uzasadnienia kwestionowanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad niepełnosprawnymi, wobec których są zobowiązane do alimentacji, jeśli niepełnosprawni pozostają w związku małżeńskim z osobą faktycznie (z uwagi na stan zdrowia lub wiek) niezdolną do zapewnienia im niezbędnej opieki, nawet nieposiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W konsekwencji skład orzekający Sądu w tej konkretnej sprawie uważa, że rozstrzygnięcie o zasadności wniosku pasierbicy osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z pracy w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną macochą zależy od jednoznacznego ustalenia, czy przedmiotową opiekę jest zdolny sprawować mąż wymagającej opieki, czyli H. W., a nie wyłącznie od ustalenia, że niepełnosprawna w stopniu znacznym J. W. pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Wprawdzie systemowa i celowościowa wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wykracza poza językowe brzmienie przepisu, to jednak szersza wykładnia uzasadniona jest w okolicznościach tego konkretnego przypadku koniecznością takiego odczytywania norm prawnych, aby ich treść nie pozostawała w sprzeczności z Konstytucją RP. Należy bowiem zauważyć, a wynika to z akt niniejszej sprawy, że H. W. jest osobą ciężko chorą. Do 31 grudnia 2020 r. legitymował się on orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Jak podaje wnioskodawczyni, jej ojciec choruje na serce, ma cukrzycę i niewydolność nerek. Dodatkowo, jak potwierdza orzeczenie psychologiczne z 8 lipca 2021 r., u H. W. zdiagnozowano zaburzenia depresyjne, które mają poważny wpływ na jego codzienne funkcjonowanie i istotnie utrudniają mu wykonywanie większości aktywności. Z zaświadczenia lekarskiego z 6 lipca 2021 r. wynika, że ze względu na schorzenia fizykalne i zaburzenia intelektualne H. W. nie jest zdolny do samodzielnej egzystencji i wymaga stałej opieki osób drugich. Według oświadczenia skarżącej, to ona sprawuje opiekę nad obojgiem małżonków. Zatem stwierdzenie, czy H. W. w tej szczególnej sytuacji, w której się znalazł, jest w stanie opiekować się żoną jest konieczne, a takich ustaleń zabrakło w postępowaniu administracyjnym.

Ponieważ w tym konkretnym przypadku zachodzą uzasadnione wątpliwości co do możliwości realizowania obowiązku alimentacyjnego wobec J. W. przez jej męża, wskazujące wręcz na istnienie nadzwyczajnych okoliczności, których - literalnie wykładając prawo - ustawa o świadczeniach rodzinnych nie uwzględnia, a które w świetle wykładni celowościowej i systemowej nie mogą być prawnie irrelewantne dla oceny przesłanek przyznania wnioskowanego świadczenia, Sąd uznał, że decyzje organów obu instancji wymagały uchylenia.

Organy orzekające w sprawie są zobowiązane do przestrzegania przepisów prawa, w tym nie tylko przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wynika, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.i.o.). Dlatego obowiązkiem organów było ustalenie, czy małżonek J. W. jest w stanie (osobiście lub za pośrednictwem innych osób) sprawować efektywnie i realnie opiekę nad żoną. Gdyby bowiem takiej opieki H. W. nie mógł zapewnić J. W., w świetle przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego aktualizowałby się obowiązek alimentacyjny po stronie skarżącej.

Zatem zadaniem organów administracji ponownie orzekających w tej sprawie będzie ustalenie, czy osoba zobowiązana w pierwszej kolejności do alimentacji jest obiektywnie zdolna do jej sprawowania.

Wobec naruszenia przez organy obu instancji art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 k.p.a., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach, na zasadzie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w wyroku.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, organy uwzględnią powyższą ocenę prawną i wskazania co do dalszego postępowania, w szczególności poczynią według powyższych wskazówek uzupełniające ustalenia faktyczne w oparciu o wszechstronnie zebrany materiał dowodowy.