Wyrok WSA w Łodzi, sygn. akt II SA/Łd 904/05
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi
Data orzeczenia: 2005-11-23 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6343 Świadczenia pieniężne z tytuły pracy przymusowej
Skarżony organ: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski (spr.), Sędziowie: Sędzia WSA Barbara Rymaszewska, Asesor WSA Arkadiusz Blewązka, Protokolant asystentka sędziego Dominika Janicka, po rozpoznaniu w dniu 23 listopada 2005 r. na rozprawie przy udziale Prokuratora Prokuratury Apelacyjnej w Łodzi J. W. P. sprawy ze skargi J. T. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego 1) uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...]; 2) zasądza na rzecz J. T. od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.


UZASADNIENIE

II SA/Łd 904/05 U Z A S A D N I E N I E

Decyzją z dnia [...] Nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 1 ust. 1 i art. 4 ust. 1 i 2 oraz art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) odmówił J. T. przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej uznając, że wnioskodawca doznał prześladowań określonych w przepisach powołanej ustawy, jednakże prześladowania te trwały krócej niż 6 miesięcy.

We wniosku z dnia 1 czerwca 2005 r. J. T. wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy. Wnioskodawca zakwestionował zasadność decyzji odmawiającej przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji podnosząc, iż przedłożone dokumenty świadczą o tym, że skarżący wraz z rodzicami w czasie II Wojny Światowej przebywał na terenie III Rzeszy aż do 1946 r., kiedy to wraz z rodziną powrócił do kraju. Powołał się także na zły stan swojego zdrowia.

Decyzją z dnia [...] Nr [...] wydaną na podstawie art. 127 § 3 i art. 138 § 2 kpa oraz na podstawie art. 2 pkt 2 lit. a i art. 4 ust.1,2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] Nr [...]. W uzasadnieniu decyzji organ podał, iż J. T. wystąpił z wnioskiem o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego w oparciu o art. 2 ust. 2 lit a powołanej powyżej ustawy, który stanowi, iż represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Kierownik Urzędu podkreślił, iż z dokumentów przedstawionych przez J. T., w szczególności kopii metryki urodzenia wynika, iż urodził się on i przebywał na deportacji w ówczesnej III Rzeszy w miejscowości Niederhofen od dnia 1 października 1944 r. do dnia 26 marca 1945 r., ponieważ pobyt po tej dacie nie stanowił już represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit a cytowanej ustawy. Nie jest możliwe zatem zaliczenie okresu deportacji po dniu 26 marca 1945 r.. Brakuje skarżącemu pięciu dni do upływu okresu sześciomiesięcznego. Według ,,United States Army In World War II. Special Studies Chronology 1941/1945 pod redakcją Mary H. Wiliams, Washington 1960", data zajęcia Niederhofen przez wojska wyzwoleńcze to właśnie 26 marca 1945 roku.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi na powyższą decyzję J. T. podkreślił, iż w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wskazał, iż odmowa przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji spowodowana była faktem braku pięciu dni do ustalonego terminu 6-ciu miesięcy pobytu na deportacji. Skarżący zaznaczył, że z opowiadań nieżyjących już rodziców wynikało, iż wojska alianckie wyzwoliły miejscowość Niederhofen na przełomie kwietnia i maja 1945 r., a rodzice skarżącego zostali zabrani do obozu przejściowego w czerwcu 1945 r. J. T. stwierdził, iż zajęcie regionu miejscowości Niederhofen przez wojska alianckie nie spowodowało ustania świadczenia pracy przymusowej na rzecz gospodarza niemieckiego i zmiany statusu z robotnika deportowanego do chwili przewiezienia rodziców do obozu przejściowego.

W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, wywodząc zbieżnie z uzasadnieniem zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z treścią art. 1 § 1 ustawy z dnia 25.lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. nr 153, poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola wspomniana sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (§ 2). Sąd nie przejmuje sprawy administracyjnej do końcowego załatwienia, lecz ma jedynie ocenić działalność organu orzekającego. Sąd administracyjny, uwzględniając skargę, uchyla decyzję w całości albo części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa, dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub też inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Jeżeli natomiast zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub innych przepisach - stwierdza nieważność decyzji w całości lub części. Stwierdzenie wydania decyzji z naruszeniem prawa wchodzi zaś w grę, o ile zachodzą przyczyny, określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub innych przepisach (art. 145 ustawy z dnia 30.sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270), zwanej w dalszej części rozważań u.p.s.a.). Po myśli art. 134 § 1 u.p.s.a. rozstrzygając daną sprawę, sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach, prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 u.p.s.a.).

Skarga jest zasadna.

Przepis artykułu 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) przewiduje prawo do świadczenia pieniężnego dla osób, które podlegały represjom określonym w ustawie. Represją w rozumieniu ustawy jest:

1. osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych (art. 2 pkt 1),

2. deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. na terytorium:

a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny 1939-1945 (art.2 pkt 2 lit.a),

b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach (art.2 pkt 2 lit.b).

Pojęcie represji zdefiniowane przez ustawodawcę adresowane jest zatem do dwóch kategorii osób:

- po pierwsze, osób osadzonych w obozach pracy oraz

- po drugie, do osób deportowanych do pracy przymusowej.

Oznacza to, że osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia pieniężnego na podstawie przepisów powyższej ustawy powinna wykazać, iż spełnia tak określone przesłanki prawne uzasadniające zaliczenie jej do jednej z dwóch wymienionych w art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym kategorii osób represjonowanych, nie jest natomiast obowiązana wykazywać, czy faktycznie wykonywała pracę przymusową. Z tego względu przyjmuje się, że osobą represjonowaną jest osoba deportowana do pracy przymusowej lub osadzona w obozie pracy bez względu na wiek.

W wyroku z dnia z dnia 19 sierpnia 2004 r. Naczelny Sąd Administracyjny wyraził pogląd, iż o deportacji, w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a/ ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395), można mówić w stosunku do dziecka zarówno wtedy, gdy zostało ono wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót. Nie można zakładać, iż cel wywiezienia dziecka z rodzicami deportowanymi na roboty przymusowe do III Rzeszy był inny niż w stosunku do rodziców. Tak samo nie można zakładać, że deportacja do pracy przymusowej kobiety, która urodziła dziecko po wywiezieniu, nie rozciąga się na to dziecko.

W rozpatrywanej sprawie Kierownik Urzędu uznał za udowodniony okres represji od dnia 30 sierpnia 1944 r. do dnia 26 marca 1945 r. przyjmując, że pobyt na deportacji po okresie zajęcia terenu przez Armię Radziecką i Ludowe Wojsko Polskie nie stanowi represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. "a" powołanej wyżej ustawy. Odmawiając przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji organ powołał się na opracowanie mówiące o zajęciu Niederhofen przez wojska alianckie.

Kwestia ustalenia okresu deportacji ( wywiezienia ) w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z 31 maja 1996 r. wymaga rozważenia. Przepis ten stanowi o deportacji do pracy przymusowej w okresie wojny 1939 - 1945.

Podkreślić należy, iż w wyroku Sądu Najwyższego z 25 marca 1999 r. ( sygn. akt III RN 158/98, OSNAP 2000/3/86) przyjęto, iż "pojęcie «deportacji» użyte w art. 2 pkt 2 lit. "a" wskazanej wyżej ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym (...)odnosi się wyłącznie do czasu trwania II wojny światowej na terytorium III Rzeszy i terenach przez nią okupowanych, a więc obejmuje okres od dnia 1 września 1939 r. do dnia 8 maja 1945 r.". Sąd stwierdził ponadto, że praca po zakończeniu wojny straciła charakter represji i nie może być uznawana za pracę przymusową. Powstaje jednak pytanie, czy określenie "zakończenie wojny" odnieść należy do sytuacji wyzwolenia danej miejscowości, względnie jej zajęcia przez armie sojusznicze (tereny Niemiec), czy też do daty 8 maja 1945 r.

Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela pogląd wyrażony w powyższym wyroku Sądu Najwyższego, jak również pogląd zaprezentowany w niepublikowanym wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 czerwca 2002r. sygn. II SA/Łd 535/00, iż decydująca musi być data zakończenia wojny - 8 maja 1945 r. Zdaniem Sądu ustawodawca położył w tym przepisie nacisk na samo wywiezienie do pracy przymusowej, a więc okres przymusowego pozostawania poza miejscem zamieszkania. Należy mieć na uwadze to, iż przed ostatecznym zakończeniem działań wojennych częstokroć nie było szans i warunków na powrót z deportacji do Polski - trwały działania wojenne i przebiegały linie frontów. Działania wojenne na terenie Europy, okupowanym przez III Rzeszę i na terenie III Rzeszy, kończyły się w różnym okresie. Działania wojenne uniemożliwiały powrót do Polski i nie sposób było przewidzieć, jak będą dalej przebiegać i kiedy ostatecznie zakończy się wojna, tym bardziej, że znane są przypadki kontrofensyw III Rzeszy na określonych terenach i w związku z tym - przechodzenia konkretnych terenów "z rąk do rąk". W takiej sytuacji tylko data 8 maja 1945 r. mogłaby być pewną datą graniczną, do której deportacja do pracy przymusowej winna być uznana za spełniająca dyspozycję art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

W postępowaniu wyjaśniającym w rozważanej sprawie organ orzekający z naruszeniem art. 7, art. 77 §1 i 80 k. p. a. nie poczynił wyczerpujących ustaleń w celu wyjaśnienia okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Nie można bowiem uznać za zgodną z prawem decyzję wydaną bez wyjaśnienia okoliczności objętych hipotezą przepisów mających w sprawie zastosowanie. Takimi okolicznościami w sprawie o świadczenie pieniężne z tytułu deportacji jest fakt deportacji i okres deportacji. Przyjęcie zaś jako daty pewnej daty wyzwolenia danej miejscowości na podstawie cytowanej publikacji jest niewystarczające, a w kontekście przytoczonych wyżej poglądów również nieuprawnione.

Postępowanie administracyjne prowadzone przed wydaniem przez organ administracji publicznej decyzji powinno zapewniać dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego, w tym okoliczności podnoszonych przez składającego wniosek o przyznanie uprawnień do świadczenia pieniężnego. Obowiązek ten wynika z powołanych wyżek przepisów. Niedopełnienie tego obowiązku stanowi naruszenie podstawowych zasad postępowania administracyjnego i uniemożliwia często prawidłowe zastosowanie norm prawa materialnego.

Przywołując wyżej przedstawione analizę prawną i wykładnię przepisów, doszło w ocenie Sądu w zaskarżonej decyzji również do naruszenia prawa materialnego, o którym mowa w art. 145 § 1 pkt.1 lit. a. u.p.s.a. przez niewłaściwe zastosowanie art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

Mając powyższe na uwadze, jak i fakt, iż zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja zostały wydane z naruszeniem przytoczonych wcześniej przepisów prawa materialnego i prawa procesowego Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a. i lit. c. oraz art. 135 u.p.s.a. (Dz. U.Nr 153, poz. 1271 z późn. zm.) uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.

O kosztach postępowania między stronami orzeczono na podstawie art. 200 u.p.s.a.