Wyrok WSA w Gorzowie Wlkp., sygn. akt II SA/Go 391/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp.
Data orzeczenia: 2018-11-08 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 2 pkt 17 i 18, art. 23
journal: Dz.U. 2017 poz 489
law: Ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - tekst jedn.
article: art. 7, art. 77, art. 107 § 3
journal: Dz.U. 2017 poz 1257
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c, art. 250
journal: Dz.U. 2018 poz 1302
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r.  Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - tekst jednolity

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grażyna Staniszewska Sędziowie Sędzia WSA Krzysztof Dziedzic Sędzia WSA Adam Jutrzenka-Trzebiatowski (spr.) Protokolant st.sekr.sąd. Elżbieta Dzięcielewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 listopada 2018 r. sprawy ze skargi E.R.-P. na decyzję Samorządowe Kolegium Odwoławcze z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie uznania świadczenia z funduszu alimentacyjnego za świadczenie nienależnie pobrane i zobowiązania do jego zwrotu I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...] r., nr [...], II. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. na rzecz adwokat D.D.-M. kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych, powiększoną o należną stawkę podatku od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu.


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia [...] lutego 2018 r., nr [...], działający z upoważnienia Prezydenta Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych i Funduszu Alimentacyjnego Centrum Pomocy Rodzinie, powołując się na art. 2 pkt 7 lit. a, pkt 12, art. 9 ust. 1 i 2, ust. 4a, art. 12, art. 18 ust. 5, art. 19 ust. 1, art. 23, art. 25 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 489 ze zm., określanej dalej jako u.p.o.u.a.) oraz art. 7, art. 9, art. 10, art. 77, art. 104, art. 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 1257 ze zm. - określanej dalej jako k.p.a.), orzekł o uznaniu świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłaconego E.R.-P. na osobę uprawnioną – G.P. w okresie od [...] czerwca do [...] września 2016 r. za świadczenia nienależnie pobrane w kwocie 1600 zł (pkt 1), zobowiązując stronę do zwrotu kwoty 1600 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, liczonymi do dnia zapłaty.

W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że decyzją z dnia [...] października 2015 r., nr [...] przyznał stronie prawo do świadczenia z funduszu alimentacyjnego na osobę uprawnioną G.P., w kwocie po 400 zł miesięcznie na okres od dnia [...] października 2015 r. do dnia [...] września 2016 r. (dłużnik alimentacyjny: M.C.). Organ podkreślił, iż pod treścią decyzji zamieszczono obszerne pouczenie, m.in. adnotację, że w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania lub utraty dochodu albo innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego osoba uprawniona albo jej przedstawiciel ustawowy, którzy złożyli wniosek o przyznanie świadczenia z funduszu są obowiązani do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia, wskazując, że powstałe zmiany mają wpływ na prawo do przyznanych świadczeń. Tymczasem jak podał organ E.R.-P. dopiero w dniu [...] września 2016 r. złożyła kserokopię odpisu skróconego aktu małżeństwa, z którego wynika, że zawarła związek małżeński w dniu [...] kwietnia 2016 r. z J.R.. Następnie organ wskazał na pojęcie rodziny zdefiniowane w art. 2 pkt 12 u.p.o.u.a. oraz definicję dochodu określoną w art. 2 pkt 4 u.p.o.u.a. w zw. z art. 3 pkt 1 lit. a u.ś.r.

Zdaniem organu należało potraktować w przedmiotowej sprawie zawarcie związku małżeńskiego jako "uzyskanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej" i przyjąć, że w kwietniu 2016r. w rodzinie E.R.-P. nastąpiła zmiana osobowa (powiększenie rodziny o jedną osobę) i dochodowa (uzyskanie dochodu). Z uwagi na powyższe organ stwierdził, iż w myśl art. 9 ust. 4a u.p.o.u.a. konieczne było ustalenie jaki dochód uzyskał J.R. za maj 2016r. i dochód ten należy potraktować jako dochód uzyskany, który powiększy dochód E.R.-P. z 2014 r. Tak ustalona suma dochodu - w ocenie organu - podlega podziałowi na trzy osoby wobec zmiany sytuacji rodzinnej - powiększenia rodziny.

Organ I instancji ustalił, iż mąż strony pracuje: na umowę zlecenie w firmie S sp. z o.o. od dnia [...] czerwca 2015 r. na czas nieokreślony i za maj 2016 r. nie otrzymał wynagrodzenia (zaświadczenie z dnia [...] stycznia .2018 r.); na umowę o pracę w firmie S Sp. z o.o. od dnia [...] grudnia 2013 r. do dnia [...] lutego 2019 r. i za maj 2016 r. otrzymał wynagrodzenie w wysokości 1.244,44 zł; na umowę zlecenie w firmie A Sp. z o.o. w okresie od dnia [...] września 2013 r. na czas nieokreślony i za maj 2016 r. otrzymał wynagrodzenie w wysokości 76,26 zł; na umowę zlecenie w firmie G Sp. z o.o. na okres od dnia [...] września 2013 r. na czas nieokreślony i otrzymał wynagrodzenie za maj 2016 r. w wysokości 201,40 zł; na umowę zlecenie w firmie A Sp. z o.o. w okresie od dnia [...] kwietnia 2015 r. na czas nieokreślony i otrzymał wynagrodzenie za maj 2016 r. w wysokości 1.716,03 zł; na umowę zlecenie w firmie S sp. z o.o. od dnia [...] sierpnia 2015 r. na czas nieokreślony i za maj 2016 r. nie otrzymał wynagrodzenia (zaświadczenie z dnia [...] grudnia 2017 r.). Ponadto J.R. był zatrudniony w firmie "F" Sp. z o.o. na umowę zlecenie od dnia [...] lutego 2014 r. do dnia [...] maja 2016 r. Organ I instancji podał również, że w skład rodziny strony wchodzą trzy osoby – E.R.-P., jej mąż J.R. oraz jej syn G.P..

Następnie organ wskazał, iż zgodnie z art. 9 ust. 4a u.p.o.u.a., w przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny po roku kalendarzowym poprzedzającym okres świadczeniowy jego dochód ustala się na podstawie dochodu członka rodziny, powiększonego o kwotę osiągniętego dochodu za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w okresie, na który ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W myśl art. 18 ust. 5 u.p.o.u.a., w przypadku gdy dochód rodziny powiększony o uzyskany dochód powoduje utratę prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, świadczenia nie przysługują od miesiąca następującego po pierwszym miesiącu od miesiąca, w którym dochód został uzyskany. Organ I instancji przeliczył ponownie dochód rodziny w następujący sposób: 3.238,13 zł (łączny dochód J.R. za maj 2016 r.) / 3 osoby = 1.079,38 zł, co oznacza, że przekroczone zostało ustawowe kryterium dochodowe o 354,38 zł.

Mając powyższe na uwadze organ ustalił, że strona nie kwalifikowała się do pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego na syna - w okresie od dnia [...] czerwca do [...] września 2016 r. oraz stwierdził, iż świadczenia z funduszu alimentacyjnego pobrane przez stronę w łącznej kwocie 1.600zł w okresie od dnia [...] czerwca do [...] września 2016 r. są świadczeniami nienależnie pobranymi, które na podstawie art. 23 ust. 1 i 1a u.p.o.u.a. podlegają zwrotowi.

Od powyższej decyzji E.R.-P. wniosła odwołanie, podnosząc, że nie jest w stanie spłacić zadłużenia z powodów finansowych. Zdaniem odwołującej przeliczenie dochodu jej rodziny przez organ I instancji wykazało o wiele wyższe zarobki niż ma jej rodzina, nie wykazano utraty zasiłku alimentacyjnego w kwocie 400 zł miesięcznie. Dodała też, iż ojciec biologiczny G. w żaden sposób nie udzielił jej wsparcia i pomocy finansowej oraz nie ma możliwości odzyskania zaległych alimentów. Odwołująca podała, iż zaświadczenia z Urzędu Skarbowego i zakładu pracy nie wykazały, iż właściwym zarobkiem jej męża była kwota 2.500 zł miesięcznie, reszta kwot przelewanych na konto jest zależna od przejechanych kilometrów w pracy, które są przeznaczane na paliwo, naprawy i inne opłaty eksploatacyjne samochodu, gdyż jej mąż używa własnego auta do celów służbowych. Ponadto odwołująca wskazała, że jej rodzina ponosi wiele wydatków związanych z edukacją, dojazdami, leczeniem i rehabilitacją syna G., podając szczegółowo kwoty wydatków z tym związanych. Odwołująca podała też, iż celem poprawy dziecku warunków mieszkaniowych zaciągnęła wspólnie z mężem kredyt mieszkaniowy. Ponadto wskazała, iż jeśli jest taka potrzeba gotowa jest przedłożyć zaświadczenie o używaniu przez męża auta do celów służbowych.

Decyzją z dnia [...] marca 2018 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., art. 2 pkt 7 lit. a i 12, art. 9 ust. 4a, art. 23 ust. 1 i 1a u.p.o.u.a., art. 18 ustawy z dnia 7 lipca 2017 r. o zmianie niektórych ustaw związanych z systemami wsparcia rodzin (Dz. U. z 2017 r. poz. 1428) oraz art. 3 pkt 1 lit. a u.ś.r., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

Organ odwoławczy wskazał, iż w orzecznictwie dotyczącym art. 2 pkt 7 lit. a oraz 23 ust. 1 u.p.o.u.a. ukształtowany został pogląd, zgodnie z którym istotną cechą konstrukcji nienależnie pobranego świadczenia jest zamiar i świadomość osoby, która świadczenie pobrała co do faktu, że jej się ono nie należy, co wiąże się z prawidłowym pouczeniem o przesłankach nabycia lub utraty prawa do świadczenia. Dlatego też w postępowaniu o uznaniu świadczeń za nienależnie pobrane organ jest zobowiązany ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego w rozumieniu art. 2 pkt 7 u.p.o.u.a. Zdaniem Kolegium przyjęcie, że pobrane świadczenie było nienależne w rozumieniu art. 2 pkt 7 lit. a u.p.o.u.a. wymagało zatem wykazania negatywnego zachowania świadczeniobiorcy ukierunkowanego na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych. Wynika to z faktu, że zgodnie z treścią art. 2 pkt 7 i 23 ust. 1 u.p.o.u.a. obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko pojęciem "nienależnego świadczenia", lecz z zaistnieniem "świadczenia nienależnie pobranego". Zaś "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania). Przyjmuje się ponadto, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty.

Za bezsporny uznał organ odwoławczy fakt zawarcia związku małżeńskiego przez skarżącą w czasie pobierania przez skarżącą świadczenia z funduszu alimentacyjnego oraz że zarówno ona jak i jej mąż wchodzą w skład rodziny w rozumieniu art. 2 pkt 12 u.p.o.u.a. i każde z nich zobowiązane jest do przedstawienia organowi swojej sytuacji dochodowej. W ocenie Kolegium w przedmiotowej sprawie prawidłowo ustalono, że skarżąca w decyzji przyznającej świadczenie z funduszu alimentacyjnego z dnia [...] października 2015 r. pouczona została o obowiązku niezwłocznego zgłaszania organowi wszelkich zmian mających wpływ na prawo do świadczeń, w tym spowodowanych np. zmianą stanu cywilnego. W pouczeniu tym wskazano również co jest uzyskaniem dochodu (m.in. uzyskanie dochodu lub innej pracy zarobkowej) oraz, że w przypadku zaistnienia zmian mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego osoba uprawniona jest zobowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenie. Ponadto, jak zauważył organ, strona na ulotce podczas wypełniania w dniu [...] sierpnia 2015 r. wniosku o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, otrzymała od organu I instancji osobne pouczenie "do świadczeń z funduszu alimentacyjnego", w którym zostało wskazane, że należy niezwłocznie powiadomić organ przyznający świadczenia z funduszu alimentacyjnego o zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego w tym m.in. o zmianie stanu cywilnego członka rodziny. Zdaniem organu z akt sprawy wynika, że skarżąca zapoznała się z treścią pouczenia i zrozumiała jego treść, składając jednocześnie pod nim swój podpis. Powyższe zdaniem SKO przemawia za przyjęciem, iż skarżąca została prawidłowo pouczona o obowiązku niezwłocznego zgłaszania organowi wszelkich zmian mających wpływ na prawo do świadczeń, mimo którego skarżąca nie poinformowała niezwłocznie organu o fakcie zawarcia związku małżeńskiego.

Dalej SKO wskazało, iż ustawodawca uzależnił prawo do świadczenia z funduszu alimentacyjnego od spełnienia kryterium dochodowego, które wynosi w przeliczeniu na osobę w rodzinie 725 zł (art. 9 ust. 2 u.p.o.u.a.), a podstawę prawną ustalenia dochodu stanowią przepisy art. 2 pkt 4, 5 i 5a, art. 9 ust. 4a u.p.o.u.a. w zw. z art. 3 pkt 1 lit. a u.ś.r.

Organ odwoławczy stwierdził, iż organ pomocy społecznej na gruncie przedmiotowej sprawy był uprawniony do analizy uprawnienia skarżącej do świadczenia z funduszu alimentacyjnego w aspekcie sytuacji finansowej jej rodziny. Na skutek zawarcia przez skarżącą związku małżeńskiego nastąpiła bowiem zmiana składu osobowego rodziny strony. Kolegium podzieliło w pełni stanowisko zaprezentowane w judykaturze co do tego, że wprawdzie zmiana składu osobowego rodziny nie jest wprost objęta dyspozycją art. 2 pkt 17 i 18 u.p.o.u.a. jako zdarzenie powodujące utratę lub uzyskanie dochodu, to jednak z uwagi na identyczne skutki, jakie okoliczność ta rodzi dla ustalenia przeciętnego miesięcznego dochodu rodziny, należy ją uwzględnić przy rozpatrzeniu wniosku o przyznanie świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Organ pomocy społecznej winien w takim przypadku zastosować per analogia rozwiązanie przewidziane w art. 9 ust. 3, 4, 4a i 4b u.p.o.u.a.

Mając na względzie powyższe SKO przyjęło, że w kwietniu 2016 r. w rodzinie skarżącej nastąpiła zmiana osobowa (powiększenie rodziny o jedną osobę) i dochodowa (uzyskanie dochodu). W myśl art. 9 ust. 4a u.p.o.u.a. konieczne było zatem ustalenie, jaki dochód uzyskał J.R. w maju 2016 r. Dochód ten zdaniem organu należało potraktować jako "dochód uzyskany", który powiększył dochód wcześniej już ustalony dla dwuosobowej rodziny skarżącej za 2014 r. Tak ustalona suma dochodu podlegała podziałowi na trzy osoby (wobec zmiany sytuacji rodzinnej - powiększenia rodziny). Kolegium wskazało, że ustalając dochód J.R. z maja 2016r. powinno stosować się reguły określone w art. 3 pkt 1 u.ś.r., co oznacza, że w ramach tego dochodu należy uwzględnić przychody określone w tym przepisie "po odliczeniu kwot alimentów świadczonych na rzecz innych osób". Kolegium stwierdziło, że w skład rodziny skarżącej w miesiącu maju 2016 r. (miesiąc następujący po miesiącu zawarcia związku małżeńskiego przez skarżącą z J.R.) wchodzą trzy osoby - skarżąca, jej mąż J.R. oraz syn G.P.. Zatem dochód rodziny ustalono w następujący sposób: 4.800,00 zł (dochód nieopodatkowany z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego podzielony przez 12 miesięcy = 400,00 zł + 3.238,13 zł (łączny dochód J.R. za maj 2016 r.) = 3.638,13 zł / 3 osoby= 1.212,71 zł. Oznacza to, że w rodzinie odwołującej przekroczono ustawowe kryterium dochodowe o 484,71 zł (1.212,71 zł - 725 zł).

Odnosząc się do odwołania Kolegium uznało je za nieuzasadnione. SKO stwierdziło, iż utratę dochodu, która nie podlega uwzględnieniu przy obliczaniu dochodu rodziny stanowi tylko utrata zasądzonych świadczeń alimentacyjnych w związku ze śmiercią osoby zobowiązanej do tych świadczeń (art. 2 pkt 17 lit. ea u.p.o.u.a.). Dodatkowo organ wskazał, że organ I instancji w sposób wadliwy nie doliczył do dochodu rodziny za miesiąc maj 2016 r. kwoty świadczeń z funduszu alimentacyjnego otrzymywanych przez skarżącą w okresie poprzedzającym okres świadczeniowy, tj. 2014 r., co jednak nie miało wpływu na prawidłowość wydanego rozstrzygnięcia. Ponadto organ odwoławczy dodał, iż na zmianę stanowiska w niniejszej sprawie nie mają wpływu okoliczności podnoszone przez skarżącą w odwołaniu dotyczące kosztów jakie rodzina skarżącej ponosi w związku z leczeniem i rehabilitacją syna G., dodając, iż okoliczności te mogą być wzięte pod uwagę przy umorzeniu kwoty nienależnie pobranych świadczeń, odroczeniu terminu płatności albo rozłożenia na raty.

Od powyższej decyzji E.R. – P. złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp., nie zgadzając się ze stanowiskiem organu odwoławczego. Skarżąca podała, iż dopiero w sierpniu 2016 r. została poinformowana, że powinna zgłosić męża do CPR oraz, że jego dochód ma wpływ na zasiłek alimentacyjny przyznany na jej syna. Mając na uwadze powyższe skarżąca wniosła o uchylenie decyzji obu instancji oraz przyznanie pełnomocnika z urzędu.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie w całości podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Postanowieniem z dnia 10 lipca 2018 r. referendarz sądowy ustanowił dla skarżącej adwokata, którym wyznaczony została przez Dziekana Okręgowej Rady Adwokackiej adwokat D.D.-M..

W piśmie procesowym z dnia [...] listopada 2018 r. pełnomocnik skarżącej w całości podtrzymała stanowisko zawarte w skardze, wnosząc o uchylenie decyzji organu I i II instancji oraz o przyznanie kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu, albowiem te nie zostały uiszczone ani w całości ani w części. W ocenie pełnomocnika skarżącej doszło do naruszenia art. 2 pkt 7 lit a oraz art. 23 ust. 1 i 1a u.p.o.u.a. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie. Pomimo bowiem prawidłowej interpretacji przepisów, zarówno organ I instancji, jak i organ II instancji nie zastosowały ich prawidłowo i nie odniosły się do okoliczności niniejszej sprawy, wskazując, iż organy nie przeprowadziły ustaleń w zakresie świadomości skarżącej oraz jej celowego i zawinionego działania, a odgórnie przyjęły, że skarżąca celowo zataiła fakt zawarcia małżeństwa. Zdaniem pełnomocnika celowe działanie skarżącej nie zostało wykazane. Za niewystarczające uznała pełnomocnik pouczenia zawarte w decyzji, dodając, iż nikt nie wyjaśnił tego pouczenia w sposób jasny, przystępny i zrozumiały, co nie pozwala uznać pouczenia za prawidłowe. Pełnomocnik podkreślił, iż dla obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma świadomość i zamiar ubezpieczonego, który pobrał świadczenie w złej wierze. wobec powyższego, wbrew twierdzeniom organu, istotne znaczenie ma okoliczność, iż skarżąca w sierpniu 2016 r. podawała dochód męża, a organ w tym czasie miał o tym wiedzę i już wówczas mógł podjąć stosowne działania. Niezależnie od powyższego zdaniem pełnomocnika skarżącej nieprawidłowo ustalono dochód męża skarżącej, gdyż pominięto, że nie jest to dochód z umowy o pracę a przychód z umowy zlecenia bez uwzględnienia kosztów jego uzyskania.

Na rozprawie w dniu 8 listopada 2018 r. pełnomocnik skarżącej podtrzymując skargę wskazał, iż niewłaściwie oceniono czy skarżąca rzeczywiście nienależnie pobrała świadczenie, zwracając uwagę na koniczność wykazania celowego działania i prawidłowego pouczenia o obowiązku zmiany stanu cywilnego. Podkreślił ponadto, iż pouczenie zawarte w decyzji z dnia [...] października 2015 r. było niewystarczające w tym zakresie. Pełnomocnik wskazała również na niewłaściwy sposób wyliczenia dochodu męża skarżącej.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Przedmiotem kontroli pod względem legalności i w granicach rozpoznawanej sprawy była decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta orzekająca o uznaniu świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłaconego E.R.-P. na osobę uprawnioną – G.P. w okresie od [...] czerwca do [...] września 2016 r. za świadczenia nienależnie pobrane w kwocie 1600 zł oraz zobowiązująca stronę do zwrotu kwoty 1600 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, liczonymi do dnia zapłaty.

Podstawę materialną zaskarżonej decyzji stanowił przepis art. 23 ust. 1 i 1 a u.p.o.u.a., zgodnie z którym osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu (ust.1), a od kwot nienależnie pobranego świadczenia, o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. a, b, d, f i g, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie (ust. 1a). Oznacza to, iż w razie stwierdzenia nienależnego pobrania świadczeń z funduszu alimentacyjnego organ wydaje jedną decyzję o ustaleniu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz o zobowiązaniu do ich zwrotu (por. wyrok NSA z 9 marca 2017r., I OSK 2597/16, wyrok WSA w Rzeszowie z 20 marca 2018 r., II SA/Rz 528/17).

Zgodnie z art. 2 pkt 7 u.p.o.u.a. ilekroć w ustawie jest mowa o nienależnie pobranym świadczeniu - oznacza to świadczenia z funduszu alimentacyjnego:

a) wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części,

b) przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia,

c) wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia,

d) wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów,

f) wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję,

g) wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu - po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 9 ust. 4b.

Analizując powyższy przepis, należy zauważyć, iż u.p.u.o.a. nie posługuje się pojęciem "świadczenia nienależnego". Do tego pojęcia należy odnieść wykładnię wypracowaną na gruncie u.ś.r. Nie ma bowiem racjonalnych przesłanek, aby zakres tych samych pojęć interpretować odmiennie na gruncie różnych wprawdzie ustaw, ale z tej samej dziedziny szeroko pojętej pomocy społecznej. Skoro przepis art. 2 pkt 7 u.p.o.u.a. mówi o "świadczeniu nienależnie pobranym", to należy przyjąć, że świadczeniem takim jest każdy z rodzajów wymienionych enumeratywnie w tym przepisie, o ile spełnione zostają ogólne przesłanki nienależności świadczenia. Te ogólne przesłanki są dwie - obiektywna i subiektywna. Obiektywną przesłanką jest brak uprawnień do świadczenia, przesłanką subiektywną będzie świadomość nieprzysługiwania świadczenia, którą można przypisać beneficjentowi już w dacie otrzymania świadczenia. Dopiero zaistnienie obydwu przesłanek pozwoli na wniosek, ze świadczenie zostało nienależnie pobrane. Świadczenie będzie nienależnie pobrane, gdy beneficjent pobiera świadczenie, choć wie, że nie powinien tego robić. Odmienne stanowisko prowadziłoby do zatarcia różnicy pomiędzy "świadczeniem nienależnym" a " świadczeniem nienależnie pobranym". Ustawodawca zaś nakazuje jedynie zwrot "świadczenia nienależnie pobranego", a nie "świadczenia nienależnego". Należy założyć racjonalne posługiwanie się przez ustawodawcę pojęciem świadczenia nienależnie pobranego a nie nienależnego (por. wyrok WSA w Łodzi z 25 października 2017 r., II SA/Łd 504/17, wyrok WSA w Gliwicach z 17 kwietnia 2018 r., IV SA/Gl 13/18).

W orzecznictwie ponadto jednolicie wskazuje się, iż zmiana składu osobowego rodziny nie została wprawdzie wprost potraktowana przez ustawodawcę jako zdarzenie powodujące zmianę dochodu, tj. jego utratę lub uzyskanie (art. 2 pkt 17 i 18 u.p.o.u.a.), jednakże wobec identycznych skutków, jakie okoliczność ta rodzi dla ustalenia dochodu rodziny w przeliczeniu na osobę w rodzinie (art. 9 ust. 2 u.p.o.u.a.), należy ją uwzględnić przy rozpatrywaniu wniosku o przyznanie świadczenia (por. wyrok NSA z 13 kwietnia 2018 r., I OSK 180/17, wyrok WSA w Bydgoszczy z 27 kwietnia 2016 r., II SA/Bd 228/16, wyrok WSA w Kielcach z 17 lutego 2011 r., II SA/Ke 17/11, wyrok WSA w Szczecinie z 12 września 2013 r., II SA/Sz 353/13).

W kontrolowanej sprawie doszło do zmiany składu osobowego rodziny skarżącej w dniu [...] kwietnia 2016 r. Wówczas bowiem skarżąca zawarła związek małżeński z J.R., który jako małżonek rodzica osoby uprawnionej do alimentów – zgodnie z art. 2 pkt 12 u.p.o.u.a. – stał się członkiem rodziny.

W związku z tym zastosowanie miał przepis z art. 9 ust. 4 a u.p.o.u.a. , stanowiący, iż w przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny po roku kalendarzowym poprzedzającym okres świadczeniowy jego dochód ustala się na podstawie dochodu członka rodziny, powiększonego o kwotę osiągniętego dochodu za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w okresie, na który ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Stąd też prawidłowo organy uznały, iż do dochodu rodziny należy co zasady doliczyć dochód osiągnięty przez męża skarżącej za maj 2016 r., w przypadku spełnienia dalszych warunków, o których mowa będzie w dalszej części uzasadnienia.

Istota sporu w sprawie koncentrowała się przede wszystkim wokół kwestii prawidłowości ustalenia dochodu męża skarżącej. Skarżąca podnosiła bowiem, iż jest on niższy od tego wyliczonego przez organy na podstawie przedłożonych zaświadczeń, gdyż wliczono do niego – w ocenie skarżącej – niezasadnie również zwrot kosztów użytkowania przez niego pojazdu prywatnego do celów służbowych. Do powyższej okoliczności nie ustosunkowało się Kolegium, mimo, iż zarzuty w tym zakresie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny na etapie postępowania odwoławczego. Co więcej skarżąca w tym zakresie wyrażała gotowość przedłożenia stosownych dokumentów.

Kwestia ta nie została dostatecznie wyjaśniona zgodnie z zasadami wynikającymi z przepisów art. 7, 77 § 1 i art. 80 k.p.a., które nakładają na organ obowiązek podjęcia wszelkich kroków niezbędnych do wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, który winien być następnie wnikliwie oceniony w zakresie okoliczności istotnych z punktu widzenia spełnienia przesłanek wynikających z przepisu art. 23 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 7 u.p.o.u.a. Jest to szczególnie ważne w przypadku decyzji, której przedmiotem jest nałożenie na stronę danego postępowania administracyjnego określonej przepisami kary pieniężnej lub zobowiązanie jej do wykonania innego rodzaju obowiązku, a więc w sytuacji podjęcia działań o charakterze represyjnym. Organ ma obowiązek w tego rodzaju sprawach przeprowadzić postępowanie w taki sposób, aby nie pozostawiać żadnych wątpliwości co do podjętego rozstrzygnięcia (por. wyrok NSA z dnia 14 listopada 2007 r., I OSK 1519/06). Stąd też organy twierdząc, iż strona nienależnie pobrała świadczenie powinny tę okoliczność w sposób jednoznaczny i precyzyjny wykazać, nie pozostawiając bez odpowiedzi podnoszone przez stronę zarzuty i oferowane dowody.

W związku z tym, zwłaszcza organ odwoławczy, winien był podjąć czynności mające na celu wyjaśnienie, czy podmioty zatrudniające męża skarżącej, określając koszty uzyskania przychodu, wskazywane w znajdujących się w aktach zaświadczeniach, wliczały w nie również koszty związane z wykorzystywaniem prywatnego pojazdu do celów służbowych. Podkreślić bowiem należy, iż dochód wyliczany dla celów ustalenia uprawnienia do świadczenia z funduszu alimentacyjnego, pomniejszany jest zgodnie z art. 3 pkt 1 u.ś.r. w zw. z art. 2 pkt 4 u.p.o.u.a. o koszty uzyskania przychodu. Niewątpliwie w przypadku umów zleceń takim kosztem są koszty wykorzystywania pojazdu w celu realizacji obowiązków nałożonych na zleceniobiorcę.

Ponadto nie wyjaśniono również czy zwrot powyższych kosztów został wliczony przez S Sp. z.o.o. do dochodu ze stosunku pracy. W przypadku bowiem umów o pracę – zgodnie z art. 23 ust. 1 pkt 23b ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 1509) - wolny od podatku dochodowego jest zwrot kosztów poniesionych przez pracownika z tytułu używania pojazdów stanowiących własność pracownika, dla potrzeb zakładu pracy, w jazdach lokalnych, jeżeli obowiązek ponoszenia tych kosztów przez zakład pracy albo możliwość przyznania prawa do zwrotu tych kosztów wynika wprost z przepisów innych ustaw - do wysokości miesięcznego ryczałtu pieniężnego albo do wysokości nieprzekraczającej kwoty ustalonej przy zastosowaniu stawek za 1 kilometr przebiegu pojazdu, określonych w odrębnych przepisach wydanych przez właściwego ministra, jeżeli przebieg pojazdu, z wyłączeniem wypłat ryczałtu pieniężnego, jest udokumentowany w ewidencji przebiegu pojazdu prowadzonej przez pracownika. Jednocześnie tego rodzaju dochód nie jest wymieniony w art. 3 pkt 1 lit. c u.ś.r. w zw. z art. 2 pkt 4 u.p.o.u.a. jako dochód nieopodatkowany, ale podlegający wliczeniu do dochodu rodziny, który ma wpływ na ustalenie prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Wadliwość zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej nie sprowadza się jednak nie tylko do niewyjaśnienia powyższych okoliczności. Zwrócić bowiem należy uwagę, iż organy ograniczyły swe ustalenia – zresztą poczynione w sposób niewyczerpujący – do wysokości dochodu męża skarżącej jedynie za maj 2016 r., pomijając istotną część powołanego powyżej przepisu, a mianowicie, że warunkiem wliczenia uzyskanego dochodu jest "jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w okresie, na który ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego". Dochód ten musi być uzyskiwany regularnie, w powtarzających się odstępach czasu, a ponadto uzyskiwanie dochodu musi być kontynuowane w okresie świadczeniowym. Dopiero wówczas taki dochód może być doliczony do dochodu rodziny, powiększonego o kwotę osiągniętego dochodu za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu. Regulacja, o której mowa w art. 9 ust. 4a u.p.o.u.a. ma na celu uwzględnienie w dochodach strony tylko takiego dochodu uzyskanego, który miałby rzeczywisty wpływ na możliwość przyznania prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Z szeregu przepisów u.p.o.u.a. wynika, że kryterium dochodowe ujęte w skali miesiąca musi być spełnione w trakcie całego okresu świadczeniowego, tak by dochód rodziny uzyskiwany w każdym miesiącu tego okresu mieścił się w granicach określonych ustawowo, a więc by nie przekraczał kwoty 725 zł na osobę w rodzinie. Potwierdzeniem tego jest unormowanie zawarte w art. 19 ust. 1 u.p.o.u.a., zgodnie z którym w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania lub utraty dochodu albo innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego osoba uprawniona albo jej przedstawiciel ustawowy, którzy złożyli wniosek o przyznanie świadczenia z funduszu są obowiązani do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia. Z kolei art. 18 ust. 5 u.p.o.u.a. stanowi, że w przypadku gdy dochód rodziny powiększony o uzyskany dochód powoduje utratę prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, świadczenia nie przysługują od miesiąca po pierwszym miesiącu, w którym dochód został uzyskany.

Podkreślić należy, że uzyskanie dodatkowego dochodu przez członka rodziny tylko w jedynym miesiącu nie wpływa na prawo do świadczenia alimentacyjnego. Z treści art. 9 ust. 4a u.p.o.u.a. wynika, że nie chodzi o dochód uzyskiwany tylko przez jeden miesiąc, doliczeniu podlega bowiem dochód z miesiąca następującego po miesiącu, w którym dochód został osiągnięty. Z kolei zawarte w omawianym przepisie zastrzeżenie, zgodnie z którym dochód uzyskany po roku poprzedzającym okres świadczeniowy dolicza się do dochodu członka rodziny, pod warunkiem, że jest on uzyskiwany w okresie, na który ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, zakłada doliczenie do dochodu długotrwale uzyskiwanego. Natomiast w przypadku utraty takiego dochodu, nawet gdyby do utraty doszło po 2 miesiącach jego uzyskiwania, należałoby dochód rodziny pomniejszyć o utracony dochód. Tak więc dochód uzyskany w jednym miesiącu w ogóle nie wpłynie na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, natomiast uzyskany na okres dłuższy, będzie miał wpływ na to prawo tylko przez okres jego otrzymywania. Wprowadzenie do ustawy pojęć dochodu utraconego i uzyskanego służy urealnieniu dochodu rodziny/wnioskodawcy w dacie przyznawania świadczeń bądź jego pozbawienia. Stąd ze względu na możliwą dynamikę sytuacji dochodowej w rodzinach niezbędne jest ustalenie, czy na dzień orzekania przez organy nie doszło do takich istotnych zmian, które nakazują zastosowanie instytucji dochodu utraconego i uzyskanego. (por. wyrok NSA z dnia 25 maja 2016 r., I OSK 1924/14, wyrok NSA z dnia 13 października 2016 r., I OSK 683/15, wyrok NSA z dnia 8 listopada 2017 r. I OSK 3/16, wyrok WSA w Łodzi z dnia z dnia 20 marca 2018 r., II SA/Łd 950/17). Przy czym podkreślić należy, iż zgodnie z art. 2 pkt 17 u.p.o.u.a. przez utratę dochodu należy rozumieć utratę zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. W orzecznictwie przyjmuje się, iż to ostatnie pojęcie obejmuje również utratę zatrudnienia lepiej płatnego na rzecz gorzej wynagradzanego, nawet jeżeli do tego doszło w drodze wypowiedzenia zmieniającego (por. wyrok NSA z 14 listopada 2012 r., I OSK 759/12, wyrok WSA w Gdańsku z 8 lutego 2018 r. , III SA/Gd 1037/17, podobnie na tle tożsamych przepisów dotyczących świadczenia wychowawczego - wyrok NSA z dnia 19 stycznia 2018 r., I OSK 1728/17, wyrok NSA z dnia 5 października 2017 r. , I OSK 817/17, wyrok NSA z dnia 6 czerwca 2018 r., I OSK 378/18). W związku z tym organy powinny były ustalić wysokość osiąganego przez męża skarżącej dochodu również w następnych miesiącach, objętych okresem świadczeniowym, czego całkowicie zaniechały.

Niezasadnie również organ odwoławczy wliczył do dochodu rodziny skarżącej świadczenie z funduszu alimentacyjnego. Zgodnie bowiem z art. 10 ust. 3 u.p.o.u.a. przy ustalaniu prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego do dochodu rodziny nie wlicza się kwot otrzymanych świadczeń z tego funduszu.

Przedwczesne byłoby natomiast wypowiadanie się przez Sąd co do zaistnienia wspomnianej przesłanki subiektywnej w postaci świadomości skarżącej nieprzysługiwania jej świadczenia w dacie jego otrzymania, wobec niewykazania przesłanki obiektywnej. Co najwyżej można wskazać, iż wbrew formułowanym zarzutom, stwierdzić należy, iż skarżąca prawidłowo została pouczona o obowiązku zawiadomienia zmianie o liczby członków rodziny, w tym spowodowanej zmianą stanu cywilnego, co wynika z pouczenia podpisanego przez skarżącą w dniu [...] sierpnia 2015 r. oraz pouczenia zawartego w decyzji z dnia [...] października 2015 r. przyznającego świadczenie, które sformułowano w sposób przejrzysty i zrozumiały.

Niezasadne były również zarzuty skarżącej wskazujące na jej sytuację rodzinną i materialną, gdyż jak trafnie zaznaczył to organ odwoławczy nie mogły one stanowić podstawy do odstąpienia od wydania decyzji na podstawie art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a. Mogą one natomiast stanowić uzasadnienie dla ewentualnej decyzji umarzającej, odraczającej termin spłaty lub rozkładającej na raty świadczenie podlegające zwrotowi, stosownie do art. 23 ust. 8 u.p.o.u.a.

Mając na uwadze powyższe naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1 i 80 k.p.a. oraz naruszenia przepisów prawa materialnego, tj. art. 9 ust. 4a u.p.o.u.a. poprzez nieuwzględnienie całego brzmienia tego przepisu oraz art. 10 ust. 3 u.p.o.u.a., Sąd - na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) oraz art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 – określanej dalej jako p.p.s.a.) uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji (pkt I wyroku).

Ponownie rozpoznając sprawę organy - zgodnie z art. 153 p.p.s.a. - uwzględnią przedstawiona powyżej ocenę prawną , zwłaszcza dotyczącą wykładni art. 9 ust. 4a u.p.o.u.a. oraz uzupełnią postępowanie wyjaśniające we wskazanym wyżej zakresie, w stopniu niezbędnym do właściwego zastosowanie przepisów prawa materialnego.

Rozstrzygniecie o przyznanym pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzeniu (pkt II wyroku) znajduje uzasadnienie w dyspozycji art. 250 § 1 p.p.s.a. w zw. z § 4 ust. 1 i 3 i § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia MS z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz.U. z 2016 r., poz. 1714 ze zm. ).