Wyrok WSA w Warszawie, sygn. akt IV SA/Wa 582/18
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie
Data orzeczenia: 2018-12-11 00:00:00+01:00 (orzeczenie nieprawomocne)
Symbol z opisem: 6180 Wywłaszczenie nieruchomości i odszkodowanie, w tym wywłaszczenie gruntów pod autostradę
Hasła tematyczne: Nieruchomości
Skarżony organ: Minister Insfrastruktury i Budownictwa~Minister Rozwoju
Treść wyniku: Uchylono decyzję I i II instancji
Powołane przepisy: article: art. 145 par 1 li. 1 i c
journal: Dz.U. 2017 poz 1369
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Anna Sękowska (spr.), Sędziowie asesor WSA Anna Sidorowska-Ciesielska, sędzia WSA Anita Wielopolska, Protokolant sekr. sąd. Wioletta Matuszewska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 grudnia 2018 r. sprawy ze skargi Prezydenta [...] na decyzję Ministra Infrastruktury i Budownictwa z dnia [...] listopada 2017 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia odszkodowania 1. uchyla zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] sierpnia 2017 r. nr [...]; 2. zasądza od Ministra Inwestycji i Rozwoju na rzecz skarżącego Prezydenta [...] kwotę 197 (sto dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.


UZASADNIENIE

Decyzją z [...] listopada 2017 r. nr [...] Minister Infrastruktury i Budownictwa utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] sierpnia 2017 r., znak: [...], orzekającą o:

1) ustaleniu odszkodowania w wysokości 31 419,00 zł, za prawo własności nieruchomości położonej w gminie [...], obręb [...], oznaczonej jako: działka nr [...] o powierzchni 0,0204 ha, zapisanej w księdze wieczystej nr [...], przeznaczonej na realizację inwestycji drogowej, pn. [...],

2. przyznaniu ustalonego w pkt 1 odszkodowania na rzecz współwłaścicieli nieruchomości

3. odmowie powiększenia odszkodowania o kwotę równą 5% wartości nieruchomości,

4. zobowiązaniu Prezydenta [...] jako zarządcy drogi krajowej w granicach miasta na prawach powiatu do wystąpienia do właściwego sądu z wnioskiem o zezwolenie na złożenie do depozytu sądowego ustalonego odszkodowania, a następnie przekazania odszkodowania do depozytu.

Powyższa decyzja zapadła w następującym stanie sprawy:

Nieruchomość położona w gminie [...], obręb [...], oznaczona jako działka nr [...] o powierzchni 0,0204 ha, została objęta decyzją Wojewody [...] nr [...], znak: [...] z [...] marca 2016 r. o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej, pn. [...], której nadano rygor natychmiastowej wykonalności. W wyniku złożonego odwołania od ww. decyzji, Minister Infrastruktury i Budownictwa decyzją Nr [...] z [...] listopada 2016 r. uchylił w części decyzję Wojewody [...] i orzekł co do istoty, a w pozostałej części utrzymał ją w mocy. Z dniem wydania decyzji Ministra Infrastruktury i Budownictwa, tj. z dniem [...] listopada 2016 r. przedmiotowa nieruchomość stała się z mocy prawa własnością Skarbu Państwa.

Zgodnie z odpisem księgi wieczystej nr [...] prowadzonej przez Sąd Rejonowy [...], opisana wyżej nieruchomość, na dzień [...] listopada 2016 r. stanowiła współwłasność: M. W. c. J. i A. w udziale wynoszącym 3/12 cz., A. H. c. W. i Z. w udziale wynoszącym 1/12 cz., M. M. s. W. i Z. w udziale wynoszącym 1/12 cz., E. K. c. W. i Z. w udziale wynoszącym 1/12 cz., J. P. w udziale wynoszącym 3/12 cz. i K. G. w udziale wynoszącym 3/12 cz.

Decyzją z [...] sierpnia 2017 r., Nr [...], Wojewoda [...] orzekł o ustaleniu odszkodowania w łącznej wysokości 31 419,00 zł za prawo własności przedmiotowej nieruchomości. Ustalone odszkodowanie przyznał na rzecz współwłaścicieli nieruchomości tj.: M. W. w udziale wynoszącym 3/12 cz. lub osób, które udokumentują tytuł prawny (wg stanu na dzień [...] listopada 2016 r.) do udziału wynoszącego 3/12 cz. w nieruchomości, zapisanego w ww. księdze wieczystej jako własność M. W. – w wysokości 7 854,75 zł,, A. H. w udziale wynoszącym 1/12 cz. lub osób, które udokumentują tytuł prawny (wg stanu na dzień [...] listopada 2016 r.) do udziału wynoszącego 1/12 cz. w nieruchomości, zapisanego w ww. księdze wieczystej jako własność A. H. - w wysokości 2 618,25 zł, M. M. lub osób, które udokumentują tytuł prawny (wg stanu na dzień [...] listopada 2016 r.) do udziału wynoszącego 1/12 cz. w nieruchomości, zapisanego w ww. księdze wieczystej jako własność M. M. - w wysokości 2 618,25 zł, E. K. w udziale wynoszącym 1/12 cz. lub osób, które udokumentują tytuł prawny (wg stanu na dzień [...] listopada 2016 r.) do udziału wynoszącego 1/12 cz. w nieruchomości, zapisanego w ww. księdze wieczystej jako własność E. K. - w wysokości 2 618,25 zł, J. P. w udziale wynoszącym 3/12 cz. lub osób, które udokumentują tytuł prawny (wg stanu na dzień [...] listopada 2016 r.) do udziału wynoszącego 3/12 cz. w nieruchomości, zapisanego w ww. księdze wieczystej jako własność J. P. - w wysokości 7 854,75 zł; K. G. w udziale wynoszącym 3/12 cz. lub osób, które udokumentują tytuł prawny (wg stanu na dzień [...] listopada 2016 r.) do udziału wynoszącego 3/12 cz. w nieruchomości, zapisanego w ww. księdze wieczystej jako własność K. G. - w wysokości 7 854,75 zł; odmówił powiększenia odszkodowania o kwotę równą 5% wartości nieruchomości; zobowiązał Prezydenta [...] jako zarządcę drogi krajowej w granicach miasta na prawach powiatu do wystąpienia do właściwego sądu z wnioskiem o zezwolenie na złożenie do depozytu sądowego ustalonego odszkodowania, a następnie przekazania odszkodowania do depozytu.

Od powyższej decyzji odwołanie złożył Prezydent [...], wnosząc o uchylenie decyzji w części ustalającej wysokość odszkodowania za przedmiotową nieruchomość na kwotę 31.419, 00 zł i orzeczenie, iż odszkodowanie to powinno wynieść 26.501,00 zł.

W odwołaniu wskazał, że organ pierwszej instancji nieprawidłowo do kwoty odszkodowania zaliczył wartość składnika budowlanego w postaci jezdni o nawierzchni asfaltowej, przyjmując iż stanowi on część składową przejętej działki, w sytuacji gdy, zdaniem odwołującego się, jest on elementem drogi - ul. [...], stanowiącej własność Gminy [...], jedynie posadowionym na ww. działce. Odwołujący powołał się przy tym na brzmienie przepisu art. 151 kc, który stanowi wyjątek od zasady superficies solo cedit, o której mówi art. 48 kc.

Po rozpatrzeniu odwołania i zbadaniu akt sprawy, Minister stwierdził, że podstawę dla ustalenia wysokości odszkodowania za przejętą z mocy prawa na rzecz Skarbu Państwa nieruchomość, stanowi operat szacunkowy z dnia [...] listopada 2016 r., sporządzony przez rzeczoznawcę majątkowego P. T. (uprawnienia nr [...]). Minister wskazał, iż oceniany operat nie zawiera nieprawidłowości, które uniemożliwiałyby dalsze jego wykorzystywanie dla celu ustalenia odszkodowania. Opinia biegłego spełnia wszystkie wymogi formalne określone w rozporządzeniu i opiera się na prawidłowych danych dotyczących szacowanej nieruchomości, właściwym doborze nieruchomości podobnych oraz właściwym ustaleniu współczynników korygujących. Operat szacunkowy nie zawiera wad powodujących naruszenie przepisów ugn i rozporządzenia.

W omawianym operacie szacunkowym rzeczoznawca majątkowy wskazał, iż wyceniana nieruchomość stanowiąca działkę nr [...] była przeznaczona pod inwestycję drogową zatem wartość przedmiotowej nieruchomości została określona zgodnie z ww. § 36 ust. 4. rozporządzenia, tj. w oparciu o transakcje nieruchomościami przeznaczonymi pod inwestycje drogowe.

Odnosząc się natomiast do zarzutów odwołującego Minister wskazał, iż pojęcie odszkodowania w rozumieniu przepisów dot. przejęcia nieruchomości wiąże się ściśle z utratą lub ograniczeniem prawa rzeczowego do nieruchomości, natomiast sposób ustalenia wysokości odszkodowania określony w tych normach uzasadnia stwierdzenie, że w odszkodowaniu za wywłaszczenie nieruchomości zawiera się element utraty wartości gruntu i jego części składowych.

Zgodnie z art. 46 § 1 kc nieruchomościami są części powierzchni ziemskiej stanowiące odrębny przedmiot własności (grunty), jak również budynki trwale z gruntem związane lub części takich budynków, jeżeli na mocy przepisów szczególnych stanowią odrębny od gruntu przedmiot własności. Części powierzchni ziemskiej (grunty) stanowiące odrębny przedmiot własności są z natury swej nieruchomościami (gruntowymi), a budynki, ich części i inne urządzenia trwale z gruntem połączone są częścią składową nieruchomości (gruntowej), zgodnie z zasadą superficies solo cedit.

Własność nieruchomości rozciąga się na elementy stanowiące jej część składową. Skutek ten następuje niezależnie od tego, jaka jest wartość naniesień i kto poniósł koszt ich budowy. W związku z powyższym obowiązujące przepisy przewidują ustalenie w drodze decyzji odszkodowania odpowiadającego wartości odjętego prawa własności. Ustawa z 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1496; dalej: specustawa drogowa) wyraźnie wskazuje, iż odszkodowanie należy się za nieruchomość rozumianą jako grunt wraz z jego częściami składowymi.

Z akt przedmiotowej sprawy jednoznacznie natomiast wynika, iż naniesienia budowlane w postaci jezdni o nawierzchni asfaltowej stanowiły część składową działki nr [...]. Prawidłowo zatem rzeczoznawca majątkowy oszacował wartość ww. naniesienia budowlanego, która to następnie kwota prawidłowo została przyznana - jako część odszkodowania - na rzecz byłych właścicieli przedmiotowej działki.

Podkreślono, że w przedmiotowej sprawie nie podlega wycenie jezdnia rozumiana jako dobro ogólnonarodowe, ale grunt wraz z częściami składowymi. Za wszystkie te elementy organ administracji publicznej obowiązany jest ustalić odszkodowanie.

Jednocześnie Minister zauważył, że powyższe uregulowania nie wyłączają rozliczeń nakładów poniesionych na grunt na drodze procesu cywilnego, i to na ścieżce cywilnej odwołujący się powinien podnosić argumenty dotyczące ewentualnego zastosowania w przedmiotowej sprawie art. 151 kc.

Wskazano, że Wojewoda [...] prawidłowo nie powiększył ww. odszkodowania o kwotę stanowiącą 5% wartości nieruchomości z tytułu jej wydania zgodnie z art. 18 ust. 1e ustawy o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych, bowiem nie zostały spełnione przesłanki zezwalające na powiększenie odszkodowania.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, Prezydent [...] wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

Skarżący podniósł, że wbrew ocenom i twierdzeniom organu I i II instancji fragment drogi, konkretnie jezdnia zatoki autobusowej przy ul. [...] w [...], nie jest częścią składową działki nr [...] ale częścią składową drogi - ul. [...] będącej własnością Skarbu Państwa. Działka nr [...] została zajęta pod poszerzenie ul. [...] (na zatokę autobusową) w bliżej nieokreślonym czasie. Zakres tego zajęcia pokazują zdjęcia dostępne w Internecie na portalu geoportal (geoportal.gov.pl oraz www.google.pl/maps).

Biorąc pod uwagę powyższe skarżący stwierdził, że odszkodowanie ustalone zaskarżoną decyzją zostało określone błędnie. Może ono wynosić jedynie 26.501,00 zł, albowiem dotychczasowym właścicielom działki [...], wbrew stanowisku organu I i II instancji, nie przysługuje odszkodowanie w części odpowiadającej wartości fragmentu drogi (jezdni zatoki autobusowej) położonemu na działce [...]. Organ I i II instancji błędnie przyjął, że jezdnia ta położona na wymienionej działce jest częścią składową tej działki; jest ona częścią składową ale drogi (będącej własnością Skarbu Państwa) czyli budowli, albo inaczej "innego urządzenia", o którym mowa w art. 151 kodeksu cywilnego. Przedmiotowa droga - ul. [...] w [...] będąca drogą należąca do Skarbu Państwa (jako droga kategorii krajowej) została poszerzona poprzez wykonanie zatoki autobusowej w bliżej nieokreślonej przeszłości i wówczas doszło do przekroczenia granicy gruntu sąsiedniego. Wtedy doszło do powiększenia drogi (budowli) będącej innym urządzeniem niż budynek, do którego ma zastosowanie art. 151 kc. Z ostrożności odwołujący podniósł, że zgodnie z dominującym w doktrynie poglądem "wznoszeniem budynku lub innego urządzenia" jest również przebudowa i rozbudowa istniejącego budynku lub urządzenia, w tym - dobudowanie nowej części wkraczającej na cudzy grunt. Reasumując, skarżący zarzucił organowi II instancji, że ustalając odszkodowanie za działkę nr [...] naruszył przepisy prawa poprzez nieprawidłowe zastosowanie art. 46, 47 i 48 kc oraz niezastosowanie art. 151 kc. W rezultacie organ II instancji ustalił odszkodowanie zawyżone i niesłuszne, bezpodstawnie wzbogacające osoby trzecie. W sprawie jest zaś bezsporne, że osoby na których rzecz ustalono sporne odszkodowanie nie wybudowały poszerzenia ul. [...] w [...] o zatokę autobusową na działce [..]. O losach tych osób nic nie wiadomo; nie wiadomo czy żyją a jeżeli tak to gdzie.

W odpowiedzi na skargę Minister Inwestycji i Rozwoju podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie oraz wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2017 r. poz. 2188 ze zm.), sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, badając prawidłowość zastosowania przepisów obowiązującego prawa oraz trafność ich wykładni.

Uwzględnienie skargi następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego lub istotnych, mających wpływ na wynik sprawy, wad w postępowaniu administracyjnym, zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.; dalej: ppsa), przy czym na podstawie art. 134 § 1 powołanej ustawy, sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

W ocenie Sądu, w rozpoznawanej sprawie wystąpiły tego rodzaju wady i uchybienia, które skutkowały koniecznością uchylenia zaskarżonej decyzji. Trafnie podniesiono w skardze, że decyzję wydano z naruszeniem przepisu prawa materialnego, zakreślającego zakres należnego odszkodowania, jako odpowiadającego wartości wywłaszczonego gruntu, wobec nie zastosowania jednej z reguł prawa cywilnego, zakreślającej, co należy także traktować jako część składową nieruchomości – zawartej w art. 151 kc.

Kontroli Sądu w niniejszym postępowaniu podlegała decyzja Ministra Infrastruktury i Budownictwa z dnia [...] listopada 2017 r. w przedmiocie ustalenia odszkodowania za nieruchomość przeznaczoną na realizację inwestycji drogowej.

Podstawę materialnoprawną kwestionowanej decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1496 ze zm.; dalej: specustawa drogowa) oraz przepisy ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2018 r. poz. 121 ze zm.; dalej: ugn).

Słusznie wskazał organ, że zgodnie z art. 12 ust. 1, 2 oraz ust. 4 pkt 1 i 2 specustawy drogowej, decyzją o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej zatwierdza się podział nieruchomości, a linie rozgraniczające teren, w tym granice pasów drogowych, ustalone decyzją o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej stanowią linie podziału nieruchomości. Jednocześnie nieruchomości lub ich części, o których mowa w art. 11 f ust. 1 pkt 6, stają się z mocy prawa własnością Skarbu Państwa w odniesieniu do dróg krajowych, własnością odpowiednich jednostek samorządu terytorialnego w odniesieniu do dróg wojewódzkich, powiatowych i gminnych – z dniem, w którym decyzja o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej stała się ostateczna.

Prawidłowo też organ przyjął, że stosownie do art. 18 ust. 1 specustawy drogowej, wysokość odszkodowania, o którym mowa w art. 12 ust. 4, ustala się według stanu nieruchomości w dniu wydania decyzji o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej przez organ I instancji oraz według jej wartości z dnia wydania decyzji ustalającej wysokość odszkodowania, a do ustalenia wartości nieruchomości mają zastosowanie odpowiednio przepisy o gospodarce nieruchomościami.

Bez wątpienia też jednym z dowodów w sprawie jest operat szacunkowy, który jak każdy inny dowód podlega ocenie przez organ administracji, stosownie do art. 77 kpa.

Stosownie zaś do § 55 ust. 2 ww. rozporządzenia, operat szacunkowy powinien zawierać informacje niezbędne przy dokonywaniu wyceny nieruchomości przez rzeczoznawcę majątkowego, w tym wskazanie podstaw prawnych i uwarunkowań dokonanych czynności, rozwiązań merytorycznych, przedstawienia toku obliczeń oraz wyniku końcowego. Z kolei w myśl § 56 ust. 1 pkt 7 cytowanego rozporządzenia, w operacie szacunkowym przedstawia się sposób dokonania wyceny nieruchomości, w tym analizę i charakterystykę rynku nieruchomości w zakresie dotyczącym celu i sposobu wyceny.

Art. 134 ust. 1 ugn wskazuje, że podstawę ustalenia wysokości odszkodowania stanowi, z zastrzeżeniem art. 135, wartość rynkowa nieruchomości. Zgodnie z art. 134 ust. 3 i 4 ww. ustawy, wartość nieruchomości dla celów odszkodowania określa się według aktualnego sposobu jej użytkowania, jeżeli przeznaczenie nieruchomości, zgodne z celem wywłaszczenia, nie powoduje zwiększenia jej wartości. Jeżeli przeznaczenie nieruchomości, zgodne z celem wywłaszczenia, powoduje zwiększenie jej wartości, wartość nieruchomości dla celów odszkodowania określa się według alternatywnego sposobu użytkowania wynikającego z tego przeznaczenia.

Stosownie zaś z art. 135 ust. 1 i ust. 2 ugn, jeżeli ze względu na rodzaj nieruchomości nie można określić jej wartości rynkowej, gdyż tego rodzaju nieruchomości nie występują w obrocie, określa się jej wartość odtworzeniową. Przy określaniu wartości odtworzeniowej nieruchomości, oddzielnie określa się wartość gruntu i oddzielnie wartość jego części składowych.

Odnosząc powyższe rozważania do niniejszej sprawy stwierdzić należy, że w operacie szacunkowym z dnia [...] listopada 2016 r. rzeczoznawca majątkowy prawidłowo ustalił wartość rynkową prawa własności gruntu o przeznaczeniu pod drogę obliczył na kwotę 26.169,00 zł. Wartość odtworzeniową jezdni o nawierzchni asfaltowej biegły obliczył na kwotę 4.918,00 zł, natomiast wartość składnika roślinnego – jesiona, na kwotę 332,00 zł.

Ostatecznie wartość odtworzeniową przedmiotowej nieruchomości stanowiącej sumę wartości rynkowej prawa własności gruntu oraz wartości odtworzeniowej jego części składowych biegły oszacował na kwotę 31.419,00 zł.

Trafne natomiast okazały się zarzuty skargi, iż organ nieprawidłowo uznał części drogi – ul. [...] w [...] – zajmującej wywłaszczona działkę nr [...]. za część składowa działki [...]. W tych okolicznościach, za "naniesienia budowlane" na gruncie oznaczonym nr [...] (w postaci jezdni), które nie są częścią składową wywłaszczonego gruntu odszkodowanie dotychczasowym właścicielom działki nr [...] nie przysługuje. Jak słusznie bowiem zauważył organ "w odszkodowaniu za wywłaszczenie nieruchomości zawiera się element utraty wartości gruntu i jego części składowych". Jezdnia zatoki autobusowej przy ul. [...] w [...], nie jest częścią składową działki nr [...] ale częścią składową drogi – ul. [...] będącej własnością Skarbu Państwa. Z tego też względu, organ dokonał błędnej wykładni przepisu art. 135 ust. 2 ugn. oraz nieprawidłowej oceny dowodu w postaci operatu szacunkowego w zakresie dotyczącym sporządzenia wyceny nieruchomości, przy uwzględnieniu wartości ww. składnika budowlanego. W okolicznościach niniejszej sprawy, przy ustaleniu wysokości odszkodowania powinna podlegać uwzględnieniu wyłącznie wartość rynkowa gruntu.

Wskazać należy, że zgodnie z art. 151 kc, jeżeli przy wznoszeniu budynku lub innego urządzenia przekroczono bez winy umyślnej granice sąsiedniego gruntu, właściciel tego gruntu (odpowiednio użytkownik wieczysty) nie może żądać przywrócenia stanu poprzedniego, chyba że bez nieuzasadnionej zwłoki sprzeciwił się przekroczeniu granicy albo że grozi mu niewspółmiernie wielka szkoda. Może on żądać albo stosownego wynagrodzenia w zamian za ustanowienie odpowiedniej służebności gruntowej, albo wykupienia zajętej części gruntu, jak również tej części, która na skutek budowy straciła dla niego znaczenie gospodarcze. Przepis ten jest wyjątkiem od zasady superficies solo cedit, uregulowanej w art. 48 kc.

Hipoteza art. 151 kc dotyczy przekroczenia granicy, chodzi tu więc o umieszczenie części budynku (urządzenia) albo jego konstrukcyjnej części w przestrzeni objętej prawem własności właściciela (odpowiednio użytkowaniem wieczystym) nieruchomości sąsiedniej (art. 143 kc). Przekroczenie granicy przy wznoszeniu budynku lub innego urządzenia nasuwa pytanie, komu przysługuje prawo własności budynku posadowionego na dwóch nieruchomościach. Przeważa stanowisko, że art. 151 kc wprowadził wyjątek od zasady superficies solo cedit ze względu na zachowanie jedności budynku lub urządzenia, co sprawia, że właścicielem budynku jest inwestor, a właściciel (użytkownik wieczysty) nieruchomości sąsiedniej może żądać - w zależności od spełnienia dalszych przesłanek określonych w art. 151 zdanie pierwsze kc - przywrócenia stanu poprzedniego lub roszczeń przewidzianych w art. 151 zdanie drugie kc (por. Komentarz do Kodeksu cywilnego. Własność i inne prawa rzeczowe, pod red. J. Gudowskiego WK 2016).

Stanowisko takie przyjęte jest także w judykaturze, w szczególności w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia 26 kwietnia 2007 r. (III CZP 27/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 62, z glosą S. Chmiel-Żyłki, Rejent 2009, nr 10, s. 178) oraz w poprzedzających ją - powołanych w uchwale - orzeczeniach: wyroku z dnia 5 stycznia 1970 r., I CR 5/71, LEX nr 6643, uchwałach z dnia 21 kwietnia 2005 r., III CZP 9/05 (OSNC 2006, nr 3, poz. 44, z omówieniem Z. Strusa, Palestra 2005, nr 5-6, s. 263), z dnia 13 października 2006 r., III CZP 72/06 (OSNC 2007, nr 6, poz. 85) oraz w postanowieniu z dnia 9 lutego 2007 r., III CZP 159/06 (LEX nr 272465). Część budynku (lub urządzenia) znajdująca się na nieruchomości sąsiedniej stanowi integralną część większej całości, jaką jest budynek (lub urządzenie). Ten zaś należy do gruntu (art. 48 kc), na którym znajduje się jego większa część.

W podobnym tonie wypowiadał się Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z dnia 14 czerwca 2017 r., sygn. akt II OSK 1951/16 oraz z dnia 7 grudnia 2010 r., sygn. akt II OSK 73/10, a także Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyrokach z dnia 11 kwietnia 2018 r., sygn. akt IV SA/Wa 3077/17, z dnia 25 maja 2018 r., sygn. akt IV SA/Wa 352/18 oraz z dnia 28 maja 2018 r., sygn. akt IV SA/Wa 3411/17 (dostępne w CBOSA.) W przytoczonym orzecznictwie podniesiono m.in., że jak stanowi art. 48 kc, z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych, do części składowych gruntu należą w szczególności budynki i inne urządzenia trwale z gruntem związane, jak również drzewa i inne rośliny od chwili zasadzenia lub zasiania. Przepis ten odnosi się do nieruchomości gruntowych. Ustawodawca wyraził w nim, a także w art. 191 kc, klasyczną regułę superficies solo cedit – wszystko, co znajduje się na powierzchni gruntu przypada nieruchomości gruntowej. Jednocześnie jednak ustawodawca uregulował kwestie budowy prowadzonej bez tytułu prawnego na cudzym gruncie (art. 231 kc) i przekroczenia bez winy umyślnej granic sąsiedniego gruntu (art. 151 kc). Przepis art. 231 § 1 kc stanowi podstawę do żądania przez inwestora, aby właściciel przeniósł na niego własność zajętej działki (za odpowiednim wynagrodzeniem), zaś art. 231 § 2 kc stanowi podstawę roszczenia właściciela gruntu, na którym wzniesiono budynek do żądania, aby ten, kto wzniósł budynek nabył od niego własność działki. Roszczenia przysługujące na podstawie powyższych przepisów podlegają kompetencji sądów powszechnych właściwych do rozpoznawania spraw cywilnych. W powołanym orzecznictwie podzielono także stanowisko prezentowane w orzeczeniach Sądu Najwyższego, iż art. 151 kc kreuje wyjątek od ww. zasady – co prowadzi do wniosku, że w razie przekroczenia granicy nieruchomości w czasie zabudowy, budynek należy do gruntu, na którym znajduje się jego większa część.

Należy zwrócić uwagę, że takie stanowisko jest zgodne z zasadami słuszności i celowości oraz zasadą słusznego odszkodowania. Uznanie bowiem, że należy się odszkodowanie za nakłady nie poniesione przez beneficjenta odszkodowania, prowadziłoby do jego zawyżenia i bezpodstawnego wzbogacenia.

Słusznie zauważono w skardze, że koncepcja przyjęta przez organ, jakoby odszkodowanie mogło obejmować wartość naniesień budowlanych, stanowiących - jak wskazano - własność osób trzecich, nie jest do pogodzenia z regułą tzw. słusznego odszkodowania.

Reasumując, nieprawidłowo ustalono kwotę odszkodowania, naruszając przepis prawa materialnego – art. 18 ust. 1 specustawy drogowej, zgodnie z którym wysokość odszkodowania ustala się uwzględniając stan nieruchomości. Określając jego wysokość organy orzekające błędnie przyjęły – za opinią biegłego – jakoby częścią składową wycenianej nieruchomości był także fragment zrealizowanej na niej drogi publicznej. Tego rodzaju oceny, wyrażone w operacie szacunkowym, nie były dla organu orzekającego w przedmiocie odszkodowania wiążące. Wykraczają bowiem poza kwestie metodyki określenia wartości składników majątkowych, tj. zakres wiedzy specjalistycznej biegłego i dotyczą oceny prawnej, za które z tych składników należne jest odszkodowanie.

W pozostałym zakresie brak jest podstaw do kwestionowania ustaleń organu. Analiza akt sprawy nie daje podstaw aby istniały inne poza wymienionymi wyżej wady które uzasadniałyby uchylenie zaskarżonej decyzji.

Ponownie orzekając w sprawie, organ odwoławczy określi wysokość odszkodowania z uwzględnieniem, że nie może ono obejmować fragmentów zrealizowanej na nieruchomości drogi publicznej. O ile sporządzony w sprawie operat szacunkowy będzie nadal aktualny, możliwe będzie wykorzystanie danych tam zawartych, dotyczących wartości mienia, za które osobom wywłaszczonym przysługuje odszkodowanie. Jak wskazano powyżej, chodnik wraz z krawężnikiem usytuowany na ww. działce nie jest częścią składową tej działki, lecz stanowi część składową drogi będącej własnością Skarbu Państwa. Ustalone odszkodowanie winno zatem obejmować wyłącznie kwotę stanowiącą wartość gruntu określoną przez rzeczoznawcę majątkowego. Nie przysługuje natomiast dotychczasowemu użytkownikowi wieczystemu odszkodowanie w części odpowiadającej wartości fragmentu drogi, który znajduje się na przedmiotowej działce.

Z tych przyczyn, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ppsa, Sąd orzekł jak w punkcie 1. sentencji. O kosztach postępowania sądowego w punkcie 2. wyroku orzeczono na podstawie art. 200 w związku z art. 205 § 2 ppsa.