Wyrok WSA w Opolu, sygn. akt I SA/Op 342/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu
Data orzeczenia: 2017-12-13 00:00:00+01:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6536 Ulgi w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej (art. 34 i 34a  ustaw
Hasła tematyczne: Ubezpieczenie społeczne
Skarżony organ: Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS
Treść wyniku: Uchylono zaskarżoną decyzję
Powołane przepisy: article: art. 28 ust. 1, 2 i ust. 3, ust. 3b, art. 24 ust. 5
journal: Dz.U. 2016 poz 963
law: Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - tekst jedn.
article: art. 153
journal: Dz.U. 2017 poz 1369
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Wójcik (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Krzysztof Bogusz Sędzia WSA Grzegorz Gocki Protokolant Starszy inspektor sądowy Iwona Dąbrowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 grudnia 2017 r. sprawy ze skargi P. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 21 czerwca 2017 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne uchyla zaskarżoną decyzję.


UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu przez P. B. (dalej jako: wnioskodawca, zobowiązany, skarżący) jest decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 21 czerwca 2017 r., mocą której utrzymał on w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Opolu nr [...] z dnia 8 grudnia 2015 r. odmawiającą umorzenia należności z tytułu składek w części dotyczącej wymagalnych należności na: Fundusz Ubezpieczeń Społecznych za okres: od stycznia 1999 r. do czerwca 2002 r., od grudnia 2002 r. do stycznia 2003 r., od sierpnia 2003 r. do września 2003 r.; na Fundusz Ubezpieczeń Zdrowotnych za okres: od marca 2002 r. do czerwca 2002 r., od grudnia 2002 r. do stycznia 2003 r. i za wrzesień 2003 r. oraz na Fundusz Pracy i Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres od kwietnia do czerwca 2002 r., od grudnia 2002 r. do stycznia 2003 r. i za okres do sierpnia do września 2003 r. w łącznej kwocie 122.106,52 zł.

Wniesienie skargi poprzedziło postępowanie o następującym przebiegu:

Skarżący pismem z dnia 5 października 2015 r. zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Opolu (dalej: ZUS, Zakład) o umorzenie należności składkowych powstałych z tytułu prowadzonej przez niego pozarolniczej działalności gospodarczej w okresie od dnia 1 lutego 1998 r. do dnia 18 lipca 2014 r.

We wniosku powołał się na trudną sytuację materialną wskazując, że ze względu na czasowy charakter zatrudnienia (umowy zawarte na czas określony) oraz uzyskiwanie najniższego wynagrodzenia nie jest w stanie spłacać powstałego względem ZUS długu. Wskazał, że aktualnie podjął zatrudnienie (także na czas określony od dnia 1 października 2015 r. do dnia 31 grudnia 2015 r.) ze stawką wynagrodzenia zasadniczego 1.900,00 zł, posiada na utrzymaniu niepracującą i przewlekle chorą żonę, miesięczne wydatki z tytułu opłat małżonków B. wynoszą 407,00 zł wraz z kosztami leczenia w wysokości 50 zł. Dodatkowo zobowiązany podał, że jest współwłaścicielem domu mieszkalnego o powierzchni [...] m2 i współwłaścicielem nieruchomości gruntowej, przy czym obie nieruchomości stanowią zabezpieczenie istniejącego długu, nie dysponuje żadnym istotnym majątkiem ruchomym, posiada zobowiązania finansowe u osób fizycznych w wysokości 33.512,50 zł.

Po przeprowadzeniu postępowania dotyczącego sytuacji materialnej, majątkowej stanu dochodów i możliwości płatniczych zobowiązanego Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Opolu decyzją nr [...] z dnia 8 grudnia 2015 r. odmówił umorzenia należności z tytułu składek, a decyzją z dnia 8 grudnia 2015 r. nr [...] odmówił wszczęcia postępowania w sprawie umorzenia należności z tytułu składek w części finansowanej przez ubezpieczonych.

W wyniku rozpatrzenia wniosków o ponowne rozpatrzenie sprawy wniesionych od tych obydwu decyzji Zakład decyzją z dnia 29 stycznia 2016 r. utrzymał w mocy decyzję nr [...], a decyzją z dnia 3 marca 2016 r. uchylił decyzję nr [...] w części dotyczącej należności na FPiFGŚP za okres od stycznia 1999 r. do lutego 2002 r. i w tym zakresie umorzył postępowanie, utrzymując tę decyzję w mocy w pozostałym zakresie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu wyrokiem z dnia 7 września 2016 r. sygn. akt I SA/Op 202/16 uchylił zaskarżoną decyzję w części, w jakiej utrzymują ona w mocy decyzję Zakładu z dnia 8 grudnia 2015 r. nr [...].

Sąd wskazał, że nie został w sprawie wyjaśniony w sposób jednoznaczny problem ewentualnego przedawnienia należności, gdyż ocena spełnienia przesłanek prowadzących do ewentualnego umorzenia, bądź nie, zaległych składek musi być poprzedzona oceną istnienia tych należności. Merytoryczne rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek jako załatwienie sprawy co do istoty może być wydane tylko wobec faktycznie istniejących należności. Rozważenie tej kwestii było konieczne ze względu na odległy czasowo termin wymagalności składek.

W tym kontekście Sąd zwrócił uwagę, że po wniesieniu wniosku o umorzenie składek organ powinien ustalić aktualną wysokość należności z tytułu składek oraz stwierdzić, czy są one wymagalne, a ustalenia w tym przedmiocie powinny być szczegółowo wymienione w uzasadnieniu decyzji. Tymczasem przytaczane przez organ argumenty o toczącym się wobec wnioskodawcy postępowaniu egzekucyjnym oraz o hipotecznym zabezpieczeniu dochodzonych należności zostały odniesione całościowo do wszystkich objętych decyzją składek, bez szczegółowej analizy, które z wymienionych w sentencji należności składkowych w poszczególnych grupach i miesiącach składkowych (ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i to z rozdzieleniem na cześć finansowaną przez ubezpieczonego, na część finansowaną przez płatnika z wyłączeniem należności za osobę prowadzącą działalność i na część dotyczącą osoby prowadzącej działalność – płatnika opłacającego składki na własne ubezpieczenie) są przedawnione, lub dlaczego nie upłynął okres przedawnienia.

Nie analizowano także, które z poszczególnych należności były objęte postępowaniem egzekucyjnym oraz które spośród nich stanowiły przedmiot zabezpieczenia hipoteką. Dlatego zdaniem sądu w zaskarżonej decyzji brak było wnikliwej i rzetelnej analizy dotychczasowego przebiegu postępowania egzekucyjnego i hipotecznego w zakresie okresów składkowych, których umorzenia odmówiono skarżącemu.

Dalej Sąd wytknął organowi brak dołączenia do akt sprawy dokumentów dotyczących prowadzonych postępowań egzekucyjnych i zabezpieczenia hipotecznego, podczas gdy w odniesieniu np. do zabezpieczenia hipoteką przymusową nie wystarczy, że organ wymieni numer księgi wieczystej, w której zabezpieczono wierzytelność za dany okres składkowy. Takie stwierdzenie może być skontrolowane przez Sąd tylko w oparciu o konfrontację z dokumentem źródłowym, lub jego wierzytelnym odpisem a nie jest wystarczające załączenie np. dokumentu wieczystoksięgowego (np. wykaz ksiąg wieczystych k. 52 akt) w postaci kserokopii wydruku komputerowego z Systemu Centralnej Bazy Danych Ksiąg Wieczystych, bez podpisu, bez uwierzytelnienia, bez wskazania, kto i w jakim celu ją załączył do akt. To samo dotyczy informacji o stanie należności oraz zabezpieczeniach na majątku (k.7-10 i k. 20-21 akt). Oparcie decyzji administracyjnej na takich "dokumentach" samo w sobie dyskwalifikuje ją.

Dlatego zdaniem Sądu uzasadnienie kontrolowanej decyzji nie pozwalało na przyjęcie jednoznacznych wniosków, które z poszczególnych należności składkowych objętych rozstrzygnięciem były przedmiotem zabezpieczenia hipoteką przymusową, ustanowioną na nieruchomościach skarżącego, objętych powołanymi księgami wieczystymi. Tym bardziej wymagało to dokładnego ustalenia, że organ sam podkreślał w decyzji, iż tylko część należności z tytułu składek została zabezpieczona przez wpis hipoteki przymusowej i pozostawił poza zakresem rozważań tę część składek, które nie zostały zabezpieczone hipotecznie.

Sąd uznał za wadliwy brak sprecyzowania, która kwotowo określona część składek mogłaby stanowić przedmiot umorzenia w trybie art. 28 ust. 2 i ust. 3 u.s.u.s., a do jakiej części składek powinny znaleźć zastosowanie przepisy art. 28 ust. 3a i powołanego rozporządzenia z dnia 31 lipca 2013 r. wydanego w oparciu o art. 28 ust. 3b u.s.u.s. Ani strona, ani także Sąd kontrolujący rozstrzygnięcie nie mogą domyślać się przyjętego przez organ toku rozumowania na podstawie materiału znajdującego się w aktach sprawy, jeśli organ nie zawarł go w treści uzasadnienia.

Istotnym elementem rozważań Sądu orzekającego w sprawie I SA/Op 202/16 stały się kwestie dotyczące przedawnienia należności objętych wnioskiem o umorzenie w zakresie unormowań prawnych. Sąd wskazał bowiem, że poza wspomnianym wyżej brakiem dostatecznej dokumentacji dotyczącej tych zdarzeń, na które powoływał się Zakład (dotyczących postępowania wieczystoksięgowego i egzekucyjnego) w kontrolowanej sprawie wystąpiła konieczność dokładnego przeanalizowania i szczegółowego przedstawienia przez organ, dlaczego sięgające 1999 r. zaległości składkowe nie przedawniły się i w oparciu o jakie czynności podjęte w postępowaniu wieczystoksięgowym oraz egzekucyjnym, a także sądowym doszło do zawieszenia albo przerwy biegu terminu przedawnienia należności z tytułu składek. Przy czym sytuacja komplikuje się dodatkowo z uwagi na fakt, że składki, których dotyczy wniosek, odnoszą się do różnych okresów składkowych, a w konsekwencji objęte są różnymi reżimami prawnymi w zakresie przedawnienia.

Dlatego konieczne jest, aby organ przedstawił w tej mierze w uzasadnieniu rozstrzygnięcia stosowną analizę oraz załączył do akt administracyjnych niezbędną dokumentację także z podjętych czynności egzekucyjnych. Bezwzględnie wymagane jest ustalenie okresów zawieszenia czy przerw biegu przedawnienia na podstawie obowiązujących w tym przedmiocie przepisów prawa, które od 1998 r. były wielokrotnie zmieniane.

Następnie Sąd orzekający w sprawie przedstawił w historycznym ujęciu dokładną ewolucję tych uregulowań prawnych dotyczących przedawnienia należności składkowych (składki na FUS, FUZ i FPiFGŚP), które organ powinien odnieść przy ponownym rozpatrywaniu sprawy do konkretnych okoliczności faktycznych. Zwrócił szczególną uwagę na znaczenie ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 241, poz. 2074 ze zm.), którą został także zmieniony art. 24 ust. 5 u.s.u.s., poprzez nadanie mu brzmienia: "nie ulegają przedawnieniu należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia". Przepis art. 24 ust. 5b – z dniem 1 lipca 2004 r. – uległ dalszej nowelizacji na podstawie art. 10 pkt 10 lit. b) ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 121, poz. 1264) i otrzymał brzmienie: "Bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania należności z tytułu składek, o której dłużnik został zawiadomiony, do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego". Z kolei w oparciu o art. 1 pkt 1 lit. b-c ustawy z dnia 28 kwietnia 2011 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 138, poz. 808), po ust. 5e omawianego przepisu dodano ust. 5f w brzmieniu: "W przypadku wydania przez Zakład decyzji ustalającej obowiązek podlegania ubezpieczeniom społecznym, podstawę wymiaru składek lub obowiązek opłacania składek na te ubezpieczenia, bieg terminu przedawnienia ulega zawieszeniu od dnia wszczęcia postępowania do dnia, w którym decyzja stała się prawomocna". Kolejna zmiana okresu przedawnienia została wprowadzona od 1 stycznia 2012 r. Z tym dniem na podstawie art. 11 pkt 1 lit.a ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. nr 232, poz. 1378) zmieniono treść art. 24 ust. 4 u.s.u.s. i skrócono okres przedawnienia należności z tytułu składek z 10 lat do 5 lat, przy czym art. 27 tej ustawy uregulował kwestie intertemporalne w zakresie biegu terminu przedawnienia.

Sąd orzekający w sprawie podniósł również kwestie konstytucyjności przepisu art. 24 ust. 5 u.s.u.s. wskazując na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 października 2013 r. sygn. akt SK 40/12 (opubl. OTK –A 2013 nr 7 poz. 97) dotyczący przepisu art. 70 § 6 (w ówczesnym brzmieniu, obecnie – art. 70 § 8 O.p.), który w jego ocenie objęty jest takimi samymi zastrzeżeniami co do jego konstytucyjności jak uregulowanie zawarte w art. 70 § 8 O.p., który z kolei brzmi analogicznie jak obowiązujący do 31 grudnia 2002 r. art 70 § 6 O.p. (ten ostatni przepis był przedmiotem oceny Trybunału, który stwierdził, że art. 70 § 6 O.p., w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2002 r., jest niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP).

Powołując się na judykaturę oraz poglądy doktryny Sąd stwierdził, że brak było w kontrolowanej sprawie podstaw do formułowania pytania w przedmiocie zgodności z Konstytucją przepisu art. 24 ust. 5 u.s.u.s. Dlatego też Sąd dokonał we własnym zakresie prokonstytucyjnej wykładni tego przepisu, zgodnie ze wskazaniami wynikającymi z wspomnianego wyroku Trybunału Konstytucyjnego, skoro wywody Trybunału odnoszące się do art. 70 § 8 O.p. w pełni można odnieść do identycznego brzmienia art. 24 ust. 5 u.s.u.s. W konsekwencji uznał, że ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości nie wyklucza przedawnienia składek zabezpieczonych hipoteką, z tym, że termin przedawnienia biegnie na zasadach ogólnych (por. wyroki: WSA w Opolu z dnia 4 kwietnia 2014 r., I SA/Op 566/13; WSA w Łodzi z dnia 17 grudnia 2013 r., I SA/Łd 496/13; WSA we Wrocławiu z dnia 30 maja 2014 r., I SA/Wr 524/14, NSA z dnia 17 kwietnia 2014 r., II FSK 1197/12).

Formułując na tle stwierdzonych uchybień wskazania co do dalszego postępowania w sprawie Sąd stwierdził, że w ponownie prowadzonym postępowaniu Zakład Ubezpieczeń Społecznych obowiązany będzie uwzględnić wszystkie szczegółowo opisane w uzasadnieniu wyroku kwestie i wypowiadane oceny prawne, w tym opisane powyżej zastrzeżenia Sądu co do konstytucyjności art. 24 ust. 5 u.s.u.s., a także dotyczące zasad prowadzenia postępowania dowodowego, w tym załączania do akt oryginalnych lub uwierzytelnionych dowodów z dokumentów, na podstawie których organ ustala istotne okoliczności faktyczne sprawy. Zakład Ubezpieczeń Społecznych w ramach uznania administracyjnego, o ile nie stwierdzi podstaw do umorzenia należności z tytułu składek wobec ich przedawnienia, powinien zająć stanowisko, czy w sprawie nie zachodzi jedna z innych przesłanek umorzenia należności.

Wyrok ten uprawomocnił się wobec niewniesienia skargi kasacyjnej przez żadną ze stron.

W toku ponownego rozpatrzenia sprawy organ uzupełnił materiał dowodowy o informację Naczelnika Urzędu Skarbowego w [...] co do okresów prowadzenia działalności gospodarczej przez zobowiązanego, tytułu i wysokości jego dochodów oraz o informację Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] o niekorzystaniu z pomocy tego Ośrodka przez zobowiązanego lub jego rodzinę. W zakresie jego dochodów ustalił, że za 2015 r. wykazał on przychód ze stosunku pracy w wysokości 12.739,76 zł, oraz z innych źródeł w wysokości 1800,00 zł. Natomiast za 2016 r. wykazał przychód w wysokości 28.696,00 zł ze stosunku pracy.

Jeśli chodzi o kwestię przedawnienia, organ przytoczył regulacje prawne zawarte w ustawie z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych, w ustawie z 25 listopada 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (art. 24 ust. 4 i 5 w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2002 r. i od 1 stycznia 2003 r.) i wskazując na treść art. 24 ust. 5 u.s.u.s., zgodnie z którym należności składkowe zabezpieczone hipoteką lub zastawem nie ulegają przedawnieniu stwierdził, że do przedawnienia należności objętych wnioskiem o umorzenie nie doszło.

Wskazał należności zabezpieczone hipoteką przymusową:

1.w kwocie 57.526,14 zł – zabezpieczająca należności m.in. z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne za okres od stycznia 1999 do lutego 2002 r., wpis z dnia 14 maja 2002 r. w KW [...];

2.w kwocie 8.732,80 zł – zabezpieczająca m.in. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenia zdrowotne, FPiFGŚP za okres od marca do czerwca 2002 r., grudzień 2002 - styczeń 2003 r., wrzesień 2003 r. – wpis z dnia 16 września 2009 r., w KW [...].

Ponadto organ wskazał na decyzję nr [...] z dnia 10 września 2004 r. określającą zadłużenie za okres od stycznia 1999 r. do września 2003 r., na podstawie której została wdrożona egzekucja a przez to doszło do zawieszenia biegu terminu przedawnienia należności. Postanowieniem z dnia 17 lipca 2015 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w [...] umorzył prowadzone wobec zobowiązanego postępowanie egzekucyjne.

Równocześnie, zdaniem tego organu, doszło do przerwania biegu terminu przedawnienia wskutek złożonego wniosku o abolicję w okresie od 20 lutego 2013 r. do 29 kwietnia 2015 r.

Odnosząc się natomiast do kwestii zgodności art. 24 ust. 5 u.s.u.s. z Konstytucją RP, do czego Zakład został zobowiązany w wyroku WSA w Opolu w sprawie I SA/Op 202/16 organ stwierdził, że wyrok Trybunału SK 40/12 dotyczył przepisu art. 70 § 6 O.p. a więc innej normy prawnej, oraz, że ani organy ani sądy administracyjne nie mają prawa wypowiadać się na temat zgodności przepisów prawa z Konstytucją RP, gdyż kompetencje w tym zakresie zostały przypisane Trybunałowi Konstytucyjnemu.

Uznając, że opisane szczegółowo należności wraz z odsetkami nie uległy przedawnieniu Zakład rozważył wystąpienie w sprawie przesłanek umorzenia wyszczególnionych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., zwłaszcza opisanej w pkt 6 jako sytuacja, że jest oczywiste, iż w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Wskazując na fakt prowadzenia postępowania egzekucyjnego na podstawie decyzji z dnia 28 marca 2002 r. określającej wysokość zadłużenia za okres styczeń-grudzień 1999 r., styczeń 2000 r.- luty 2002 r. na FUS, FUZ oraz FPiFGŚP oraz na decyzję z dnia 10 września 2004 r. określającej wysokość zadłużenia na FUS, FUZ i FPiFGŚP za okres od stycznia 1999 r. do września 2003 r. stwierdził, że w dniu 16 listopada 2004 r. przekazano Naczelnikowi Urzędu Skarbowego w [...] tytuły egzekucyjne celem wszczęcia egzekucji z nieruchomości dłużnika. Jednak postępowanie egzekucyjne zostało umorzone postanowieniem z dnia 17 lipca 2015 r., gdyż III licytacja nie doszła do skutku z powodu braku licytantów.

W świetle powyższego stwierdzono, że spełniona została przesłanka całkowitej nieściągalności określona w art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s.

Jednakże organ zwrócił uwagę na fakt kontynuowania zatrudnienia przez zobowiązanego, uzyskiwania przez niego stałych dochodów, gdzie podstawą wymiaru składki jest kwota 2.640,00 zł brutto, a ponadto także na fakt zabezpieczenia należności z tytułu składek zarówno w odniesieniu do działki rolnej (KW [...] oraz w KW [...] (tu egzekucja okazała się bezskuteczna).

Zakład nie stwierdził również wystąpienia przesłanek umorzenia należności z tytułu składek (w części finansowanej przez płatnika) pomimo braku ich całkowitej nieściągalności opisanych w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. (Dz. Z 2003 r., Nr 141, poz. 1365) – dalej jako rozporządzenie. Przeanalizował każdą z przesłanek określonych w § 3 ust. 1 i podkreślając fakt uzyskiwania przez zobowiązanego stałego wynagrodzenia w wysokości 1906,03 zł netto, brak korzystania ze świadczeń M-GOPS w [...], przekroczenie dochodu rodziny zobowiązanego ustalonego dla potrzeb minimum socjalnego na kwotę 1.817,36 zł, stwierdził brak podstaw do uznania za spełnioną przesłanki ubóstwa z § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia. Stwierdzone zaś u małżonki zobowiązanego schorzenia, kwalifikujące ją do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, nie kwalifikują jej jednak do całodobowej systematycznej opieki i nie powodują konieczności rezygnacji przez zobowiązanego z uzyskiwania dochodów z tej przyczyny.

Nie wystąpiła też przesłanka wymieniona w punkcie 3 ust. 1 § 3 rozporządzenia, tj. wystąpienie klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia.

Końcowo Zakład stwierdził, że odmawia umorzenia należności z uwagi na konieczność uwzględnienia interesu publicznego, przejawiającego się w publicznoprawnym charakterze należności, fakcie dokonania zabezpieczenia należności poprzez wpis hipotek przymusowych na nieruchomościach zobowiązanego, oraz w celach, na jakie te należności zostają przeznaczone.

W skardze wniesionej na tę decyzję skarżący, wnosząc o jej uchylenie i umorzenie postępowania z powodu przedawnienia należności z tytułu składek, szczególnie mocno odwoływał się do argumentacji WSA w Opolu zawartej w uzasadnieniu wyroku z dnia 7 września 2016 r. o sygn. akt I SA/Op 202/16 a zwłaszcza na podniesione w nim okoliczności dotyczące przedawnienia stwierdzając, że do przedawnienia doszło z całą pewnością z dniem 1 stycznia 2017 r. Zarzucił pominięcie przez organ wyroku Trybunału Konstytucyjnego przywołanego przez Sąd poprzednio orzekający w sprawie, pomimo wyraźnego stanowiska Sądu w tym przedmiocie i podkreślił, że hipoteczne zabezpieczenie ma charakter czysto teoretyczny, czego dowiodła nieskuteczna egzekucja z nieruchomości z uwagi na brak licytantów.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skargę należało uwzględnić, albowiem zaskarżona decyzja narusza prawo.

Stosownie do art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 z późn. zm.) – dalej jako: [p.p.s.a.], w przypadku, gdy Sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogłoby ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub części, albo stwierdza ich nieważność w przypadku określonym w art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie przy tym z art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Rozpoznając niniejszą sprawę w ramach powyższych przepisów i w oparciu o akta sprawy Sąd dopatrzył się naruszenia przepisów skutkujących taką wadliwością zaskarżonej decyzji, która wymagała jej wyeliminowania z obrotu prawnego.

Kwestią sporną na obecnym etapie postępowania nadal pozostaje zagadnienie przedawnienia należności składkowych, których umorzenia domagał się skarżący. Konieczność dokonania oceny legalności zaskarżonego aktu przez pryzmat zmieniających się od 1999 r., a więc od wymagalności pierwszych składek, przepisów kolejnych ustaw dotyczących systemu ubezpieczeń społecznych, zdrowotnych i składek na FPiFGŚP w zakresie dotyczącym przedawnienia należności, wynikała jednoznacznie z wydanego w tej sprawie wyroku z dnia 7 września 2016 r. w sprawie o sygn. akt I SA/Op 202/16 r.

W związku z przywołanym prawomocnym wyrokiem tut. Sądu trzeba wskazać w punkcie wyjścia na znaczenie dla rozstrzygnięcia tej sprawy przepisu art. 153 p.p.s.a.

Zgodnie z jego treścią, ocena prawna wyrażona w prawomocnym orzeczeniu sądu administracyjnego wiąże w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie było przedmiotem zaskarżenia.

Zasadą wynikającą z tego przepisu jest, że orzeczenie sądu administracyjnego wywiera skutki wykraczające poza zakres postępowania sądowoadministracyjnego, ponieważ jego oddziaływaniem objęte jest także przyszłe postępowanie administracyjne w danej sprawie. Zarówno organ administracji, jak i sąd administracyjny, rozpatrując sprawę ponownie, obowiązani są zastosować się do oceny prawnej zawartej w uzasadnieniu wyroku. Ocena prawna wyrażona w orzeczeniu sądu administracyjnego jest wiążąca w sprawie, zarówno, gdy dotyczy zastosowania przepisów prawa materialnego, jak i przepisów postępowania administracyjnego. Oznacza to, że organ administracji jest obowiązany rozpatrzyć sprawę ponownie, stosując się do oceny prawnej zawartej w uzasadnieniu wyroku.

Ocena prawna polega zarówno na wyjaśnieniu istotnej treści przepisów prawnych, jak i zbadaniu poprawności sposobu ich zastosowania w konkretnej sprawie. Może ona także dotyczyć stanu faktycznego, a w szczególności poprawności lub wadliwości określonych, poczynionych w sprawie przez organy, ustaleń faktycznych. Związanie oceną prawną oznacza z kolei, że ani organ administracji, ani sąd administracyjny, nie mogą w przyszłości formułować innych, nowych ocen prawnych, które pozostawałyby w sprzeczności z poglądem wcześniej wyrażonym w uzasadnieniu wyroku i mają obowiązek podporządkowania się mu w pełnym zakresie. Ocena prawna traci moc wiążącą tylko w przypadku zmiany prawa, zmiany istotnych okoliczności faktycznych sprawy (ale tylko zaistniałych po wydaniu wyroku, a nie w wyniku odmiennej oceny znanych i już ocenionych faktów i dowodów) oraz w wypadku wzruszenia we właściwym trybie orzeczenia zawierającego ocenę prawną (por. wyrok NSA z dnia 27.06.2014 r. sygn. akt II FSK 1889/12, LEX 1518983).

Przedmiotem kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja ZUS z dnia 21 czerwca 2017 r. o odmowie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, która została wydana wskutek ponownego rozpatrzenia sprawy po uchyleniu wcześniejszej decyzji tego organu w tym samym przedmiocie wyrokiem WSA w Opolu z dnia 7 września 2016 r. w sprawie sygn. akt I SA/Op 202/16.

Wobec tego, przypomnieć należy zasadnicze motywy wskazanego wyroku w zakresie odnoszącym się przede wszystkim do kwestii przedawnienia należności składkowych.

Przede wszystkim Sąd orzekający poprzednio zaakcentował, że postępowanie w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek unormowane w art. 28 u.s.u.s. może dotyczyć może tylko i wyłącznie należności istniejących, do których uiszczenia płatnik jest zobowiązany. Niedopuszczalne jest natomiast objęcie takim postępowaniem należności, które nie istniały, bądź wygasły na skutek przedawnienia. W każdym więc przypadku przy rozpatrywaniu wniosku o umorzenie zaległych należności z tytułu składek (w tym odsetek) niezbędne jest ustalenie ich wymagalności na dzień wydania decyzji. Ustalenia takie powinny być dokonane w pierwszej kolejności, jeszcze przed analizą wystąpienia przesłanek warunkujących dopuszczalność umorzenia zaległych należności. Nie może bowiem ulegać wątpliwości, że tylko wobec faktycznie istniejących należności można wydać rozstrzygnięcie merytoryczne, załatwiające sprawę co do istoty, a więc poprzez umorzenie należności lub odmowę ich umorzenia. Bezspornie stwierdzenie przedawnienia należności uniemożliwia bowiem prowadzenie postępowania w sprawie z wniosku o ich umorzenie i powoduje konieczność jego umorzenia z uwagi na bezprzedmiotowość. Zaległości w zobowiązaniach z tytułu składek, które wygasły wskutek przedawnienia i w związku z tym już nie istnieją, nie mogą być przedmiotem decyzji w sprawie udzielenia ulgi w spłacie tych zobowiązań, polegającej na ich umorzeniu. Chodzi bowiem o to, że zgodnie z art. 59 § 1 pkt 9 O.p. wygaśnięcie zobowiązań podatkowych na skutek przedawnienia powoduje, iż pomimo niezaspokojenia wierzyciela stosunek zobowiązaniowy przestaje istnieć z mocy prawa, wobec czego przedawnienie musi być uwzględniane z urzędu. Dotyczy to nie tylko należności głównej, lecz wszelkich roszczeń ubocznych, a więc także tych, które powstały jako odsetki za zwłokę. Powyższe uwagi dotyczą wprawdzie zobowiązań podatkowych, lecz – zgodnie z art. 31 u.s.u.s – znajdują również odpowiednie zastosowanie do zobowiązań z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 9 maja 2014r., III AUa 697/13).

W tych okolicznościach obowiązkiem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, co szczególnie mocno akcentował Sąd poprzednio orzekający w tej sprawie, było zatem ustalenie w sposób niebudzący wątpliwości, czy objęte wnioskiem o umorzenie należności z tytułu składek nie uległy przedawnieniu.

Przedmiotem zaskarżonej obecnie decyzji stały się należności z tytułu wymagalnych należności na: Fundusz Ubezpieczeń Społecznych za okres: od stycznia 1999 r. do czerwca 2002 r., od grudnia 2002 r. do stycznia 2003 r., od sierpnia 2003 r. do września 2003 r.; na Fundusz Ubezpieczeń Zdrowotnych za okres: od marca 2002 r. do czerwca 2002 r., od grudnia 2002 r. do stycznia 2003 r. i za wrzesień 2003 r. oraz na Fundusz Pracy i Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres od kwietnia do czerwca 2002 r., od grudnia 2002 r. do stycznia 2003 r. i za okres do sierpnia do września 2003 r. Tak więc w okresie ich powstania – zgodnie z art. 24 ust. 4 u.s.u.s. – obowiązywał 5-letni termin przedawnienia należności z tytułu składek, który nie upłynął z dniem wejścia w życie ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2002r., nr 241 poz. 2074). Zgodnie z nowym brzmieniem art. 24 ust. 4 u.s.u.s., obowiązującym od 1 stycznia 2003 r., należności z tytułu składek ulegały przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się one wymagalne. Z uwagi na brak przepisów przejściowych co do stosowania znowelizowanego art. 24 ust. 4 u.s.u.s. do należności z tytułu składek wymagalnych i nieprzedawnionych przed dniem 1 stycznia 2003 r., w orzecznictwie zarówno sądów administracyjnych, jak i sądów powszechnych ugruntowało się stanowisko, że do nieprzedawnionych do dnia 31 grudnia 2002 r. należności stosuje się nie tylko nowy, wydłużony, termin przedawnienia, ale również wszystkie nowe przepisy dotyczące okoliczności mających wpływ na bieg tego terminu, to jest jego przerwanie i zawieszenie, o ile – co wymaga podkreślenia - wymienione w nowych przepisach podstawy przerwania lub zawieszenia biegu przedawnienia powstały po tej dacie. Skutki wcześniejszych zdarzeń oceniać zaś należy według przepisów obowiązujących w chwili ich zaistnienia (por. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 8 lipca 2008r., sygn. l UZP 4/08 oraz z dnia 2 lipca 2008r., sygn. II UZP 5/08 - Biuletyn SN 2008, Nr 7, poz. 16 i 17) i wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 grudnia 2008 r., II GSK 547/08 oraz z dnia 8 lutego 2011 r., II GSK193/10). Zatem, jeśli nie nastąpiłyby zdarzenia uzasadniające zawieszenie, bądź przerwanie biegu terminu przedawnienia, przedmiotowe należności uległyby przedawnieniu przed złożeniem przez skarżącego wniosku o ich umorzenie.

Istniała zatem bezwzględna konieczność szczegółowego rozważenia kwestii związanych z przedawnieniem należności w ich wielorakim aspekcie, w tym z uwzględnieniem kolejnych zmian ustawodawczych, które powinny być przez organ ocenione z uwzględnieniem regulacji międzyczasowych – na co wprost wskazał WSA wyrokując w sprawie I SA/Op 202/16.

Tymczasem, jak wynika z uzasadnienia obecnie kontrolowanej decyzji, Zakład wskazał, iż należności objęte wnioskiem o ich umorzenie nie uległy przedawnieniu z uwagi na ich zabezpieczenie poprzez wpis hipoteki przymusowej. I tak hipoteką przymusową w kwocie 57.526,14 zł zabezpieczono m.in. należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne za okres od stycznia 1999 do lutego 2002 r. - wpis z dnia 14 maja 2002 r. w księdze wieczystej KW [...]. Ponadto hipoteką przymusową w kwocie 8.732,80 zł zabezpieczono m.in. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenia zdrowotne oraz FPiFGŚP za okres od marca do czerwca 2002 r., od grudnia 2002 r. do stycznia 2003 r., i za wrzesień 2003 r. – wpis z dnia 16 września 2009 r. w KW [...]. Odnosząc się zaś do kwestii konstytucyjności art. 24 ust. 5 u.s.u.s. o nieprzedawnianiu się należności zabezpieczonych hipoteką lub zastawem w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 listopada 2006 r. sygn. akt SK 23/06, (publ. OTK-A 2008/9/166) stwierdził, że pogląd wyrażony przez Trybunał odnosi się do innej normy prawnej, a nie do mającego zastosowanie w tej sprawie art. 24 ust. 5 u.s.u.s., zaś sam organ (tu: Zakład), podobnie jak sądy administracyjne, nie są uprawnione do rozstrzygania o konstytucyjności poszczególnych przepisów ustaw. Przy czym, w ocenie organu, nie budzi wątpliwości pogląd prezentowany w judykaturze czy piśmiennictwie (ich przykładów organ jednak nie przytoczył), że skutek niezgodności z Konstytucją RP przepisu poddanego ocenie Trybunału nie rozciąga się na inne przepisy, choćby ich redakcja była zbliżona.

Te stwierdzenia, z uwagi na brzmienie art. 153 p.p.s.a. przewidującego związanie zarówno organu, jak i Sądu rozpoznającego później daną sprawę, oceną prawną wyrażoną przez WSA w Opolu w wyroku I SA/Op 202/16, wymagają przypomnienia zasadniczych tez i wniosków odnoszących się do tego zagadnienia a zawartych w uzasadnieniu wyroku I SA/Op 202/15. Otóż orzekając poprzednio WSA w Opolu szeroko przytoczył argumentację Trybunału Konstytucyjnego zawartą w wyroku z dnia 18 listopada 2006 r. sygn. akt SK 23/06, (publ. OTK-A 2008/9/166), który oceniając zgodność z Konstytucją przepisu art. 70 § 6 O.p. (obecnie – art. 70 § 8) o brzmieniu tożsamym jak art. 24 ust. 6 u.s.u.s. stwierdził, że ustalone przez Trybunał naruszenie zasady równości ochrony praw majątkowych podatników ma charakter kwalifikowany i niebudzący wątpliwości, co powoduje konieczność uznania niekonstytucyjności art. 70 § 6 O.p. w badanym brzmieniu pomimo, że brak przedawnienia zobowiązań podatkowych korzystnie przyczynia się do egzekwowania obowiązku płacenia podatków (por. art. 84 Konstytucji RP). Odnośnie ustalenia stanu niezgodności przepisu art. 70 § 6 O.p. z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP Sąd przypomniał stanowisko Trybunału, że wprowadzenie przepisu wyłączającego przedawnianie się zobowiązań podatkowych zabezpieczonych hipoteką lub zastawem ustawowym powoduje, że przedawnienie w odniesieniu do podatników, których należności zabezpieczono hipoteką przymusową w toku kontroli podatkowej, staje się instytucją pozorną i pozbawioną treści, co w świetle orzecznictwa TK jest bezwzględnie niedopuszczalne (por. wyrok TK z dnia 19 czerwca 2012 r. sygn. akt P 41/10, publ. OTK-A 2012/6/65, Dz.U.2012 poz. 725). Skoro już ustawodawca zdecydował się na wprowadzenie instytucji przedawnienia zobowiązań podatkowych (por. art. 70 O.p.), przy określaniu zasad działania tej instytucji (w szczególności tych o charakterze gwarancyjnym, takich jak długość terminu przedawnienia, zasady jego zawieszania, przerywania i wyłączania), powinien przestrzegać standardów konstytucyjnych, to w analizowanym przez Trybunał przypadku przysługujący ustawodawcy margines swobody ustalania rozwiązań z zakresu prawa daninowego został przekroczony.

W tym kontekście orzekający poprzednio w tej sprawie WSA w Opolu zajął stanowisko, że możliwa jest odmowa zastosowania przepisu innego, choć tożsamo brzmiącego (tu: art. 24 ust. 5 u.s.u.s.), nawet jeśli nie był on formalnie poddany kontroli konstytucyjnej i nadal obowiązuje. Sąd ten stwierdził wprost, że dokonując oceny ewentualnych podstaw przedawnienia należności z tytułu składek, organ powinien uwzględnić jego stanowisko, że na tle wynikającej z art. 8 ust. 2 Konstytucji RP zasady ustrojowej bezpośredniego stosowania przepisów Konstytucji (a jedną z form bezpośredniego stosowania Konstytucji przez sądy jest oparcie wyroku na stanowisku wyrażonym w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego -vide: Janusz Trzciński "Bezpośrednie stosowanie zasad naczelnych Konstytucji przez sądy administracyjne", ZNSA 2011/3/39), ani treść art. 178 ust. 1 Konstytucji RP, ani wyłączność orzekania przez Trybunał Konstytucyjny o niekonstytucyjności ustaw in abstracto (art. 188 pkt 1 Konstytucji RP), nie sprzeciwiają się co do zasady możliwości skorzystania przez sądy rozstrzygające konkretny spór z możliwości bezpośredniego stosowania Konstytucji także wtedy, gdy to bezpośrednie stosowanie przybiera postać odmowy zastosowania przepisu ustawy pozostającego w sprzeczności z Konstytucją. Tak postępując Sąd nie narusza kompetencji Trybunału Konstytucyjnego, gdyż formalnie zakwestionowany przepis w dalszym ciągu pozostaje w systemie prawnym (por. Roman Hauser, Janusz Trzciński "Prawotwórcze znaczenie orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego", LexisNexis 2010, s. 22 i nast.; uzasadnienie postanowienia TK z dnia 17 lipca 2014 r., sygn. akt P 1/14, OTK-A 2014/7/85). Rozstrzygając natomiast konkretną sprawę, a zatem również taką jak przedmiotowa, sąd administracyjny dokonuje wykładni przepisów prawa materialnego mających w niej zastosowanie, a wykładnia ta powinna uwzględniać podstawowy akt prawny, jakim jest Konstytucja RP (tzw. wykładnia prokonstytucyjna). Celem zastosowania wykładni prokonstytucyjnej jest zapobieżenie sytuacji, w której doszłoby do zróżnicowania uprawnień lub obowiązków podmiotów znajdujących się w takiej samej sytuacji faktycznej. WSA w Opolu zaznaczył, że także inne sądy administracyjne opowiedziały się za koniecznością przeprowadzenia prokonstytucyjnej wykładni, stosownie do zaleceń opisanych w wyrokach Trybunału Konstytucyjnego (por. wyroki NSA o sygn. akt: II FSK 302/11, I FSK 36/13, I FSK 787/12 i wyroki WSA o sygn. akt: I SA/Łd 1068/12, I SA/Łd 1390/12, I SA/Wr 967/12, I SA/Gl 19/12, I SA/Gl 611/12).

WSA w Opolu, podzielając stanowisko judykatury zaprezentowane w przywołanych orzeczeniach oraz w poglądach piśmiennictwa, zaakceptował w pełni konieczność przeprowadzenia w takich przypadkach prokonstytucyjnej wykładni, bez potrzeby kierowania pytań do Trybunału Konstytucyjnego w sytuacji, gdy Trybunał wypowiedział się już w przedmiocie konstytucyjności normy prawnej, chociaż, związany granicami pytania prawnego, odniósł się do mającej zastosowanie w sprawie regulacji stanowiącej podstawę rozstrzygnięcia konkretnej sprawy. WSA w Opolu stwierdził wobec powyższego, że brak jest w niniejszej sprawie podstaw do formułowania pytania w przedmiocie zgodności z Konstytucją przepisu art. 24 ust. 5 u.s.u.s., skoro wywody Trybunału odnoszące się do art. 70 § 8 O.p. w pełni można odnieść do identycznego brzmienia art. 24 ust. 5 u.s.u.s.

Przytoczona powyżej argumentacja jednoznacznie i bez cienia wątpliwości wskazuje, że WSA w Opolu, opowiadając się za prokonstytucyjną wykładnią tego przepisu, wypowiedział jednoznaczny pogląd prawny, że ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomości nie wyklucza przedawnienia składek zabezpieczonych hipoteką, co oznacza, że termin przedawnienia biegnie na zasadach ogólnych (por. wyrok WSA w Opolu z dnia 4 kwietnia 2014 r., I SA/Op 566/13; wyroki WSA w Łodzi: z dnia 17 grudnia 2013 r., I SA/Łd 496/13 i z dnia 27 czerwca 2017 r., III SA/Łd 160/17; wyrok WSA we Wrocławiu z dnia 30 maja 2014 r., I SA/Wr 524/14, wyrok NSA z dnia 17 kwietnia 2014 r., II FSK 1197/12). Tę konkluzję Sąd uznał za prawidłową z uwagi na zbieżność regulacji art. 24 ust. 5 u.s.u.s. z przepisami, których dotyczą wskazane przez Trybunał Konstytucyjny zastrzeżenia odnośnie konstytucyjności art. 70 § 6 O.p., a pośrednio art. 70 § 8 O.p. Ponadto równie wyraźnie stwierdził, odwołując się do poglądów doktryny i orzecznictwa, że dokonanie takiej prokonstytucyjnej wykładni pozwala mu na odstąpienie od konieczności występowania do Trybunału z pytaniem o zbadanie konstytucyjności przepisu art. 24 ust. 5 u.s.u.s.

Tak obszerne przytoczenie stanowiska WSA w Opolu zawartego w wyroku w sprawie I SA/Op 202/16 stało się konieczne z uwagi na oczywiste sprzeciwienie się temu poglądowi przez organ ponownie rozpatrujący tę sprawę, co wprost wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji. Tym samym organ w niedopuszczalny, bo naruszający treść art. 153 p.p.s.a., sposób, całkowicie zignorował przedstawione powyżej stanowisko Sądu, a zatem wyrażoną przez ten Sąd ocenę prawną opartą na prokonstytucyjnej wykładni art. 24 ust. 5 u.s.u.s. w zakresie dotyczącym stwierdzenia, że wskazany przepis pozostaje w sprzeczności z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP, co skutkuje niemożnością jego zastosowania w tej konkretnej sprawie. Dlatego art. 24 ust. 5 ustawy systemowej nie mógł być stosowany jako podstawa uznania, że nie doszło do przedawnienia należności zabezpieczonych hipoteką, co oznacza, że termin przedawnienia biegnie na zasadach ogólnych. Skoro zatem WSA w Opolu orzekając poprzednio w tej sprawie w sposób dostatecznie jasny i precyzyjny przedstawił swój osąd sprawy w tym zakresie, to organ był tym poglądem związany, podobnie jak Sąd obecnie orzekający.

W orzecznictwie sądów administracyjnych takie wyraźne naruszenie normy art. 153 p.p.s.a. jest jednoznacznie wskazywane jako podstawa uchylenia zaskarżonego aktu. Naruszenie bowiem przez organy administracyjne postanowień art. 153 p.p.s.a. uzasadnia możliwość powtórnego zaskarżenia aktu lub czynności na tej podstawie i spowoduje uchylenie ich przez sąd administracyjny. Stanowi to gwarancję przestrzegania przez te organy związania orzeczeniem tego sądu. Działania naruszające tę zasadę muszą być konsekwentnie eliminowane przez uchylanie wadliwych z tego powodu rozstrzygnięć administracyjnych, już chociażby z uwagi na związanie wcześniej przedstawioną oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania także i samego sądu administracyjnego (por. wyrok WSA w Szczecinie z dnia 12 września 2017 r., sygn. akt I SA/Sz 429/17; WSA w Rzeszowie z dnia 30 sierpnia 2017 r., sygn. akt II SA/Rz 534/17; WSA w Krakowie z dnia 8 sierpnia 2017 r. sygn. akt I SA/Kr 488/17). Sądy akcentują bowiem, że przepis art. 153 p.p.s.a. ma charakter bezwzględnie obowiązujący.

Zatem opisane powyżej jednoznaczne naruszenie art. 153 p.p.s.a. w zakresie związania poglądem Sądu o uznaniu art. 24 ust. 5 u.s.u.s. za sprzeczny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP musiało doprowadzić do uchylenia zaskarżonej decyzji. W tym kontekście zupełnie nie do przyjęcia jest stanowisko organu, że nie jest rolą organu ani też sądów administracyjnych rozstrzyganie o konstytucyjności poszczególnych przepisów ustaw, jako że uprawnienie to jest zastrzeżone Trybunałowi Konstytucyjnemu. Świadczy to o niezrozumieniu istoty wykładni prokonstytucyjnej, jasno wyłożonej w uzasadnieniu wyroku I SA/Op 202/16. Jeśli Zakład z poglądem wyrażonym w wyroku I SA/Op 202/16 się nie zgadzał, należało skarżyć ten wyrok. Natomiast w sytuacji jego uprawomocnienia się organ, podobnie jak Sąd obecnie rozpoznający sprawę, są nim związani, gdyż Zakład nie wykazał, by wystąpiły okoliczności dające podstawę do odstąpienia od związania oceną prawną, tj. by doszło do zmiany stanu prawnego po wydaniu tego wyroku lub do istotnej zmiany stanu faktycznego.

Jedynie dla wzmocnienia przywołanej argumentacji wskazać należy na istnienie takiej linii orzeczniczej również w orzecznictwie sądów powszechnych (por. wyroki: z dnia 25 września 2015 r. Sądu Apelacyjnego w Katowicach sygn. akt IIIAUa 2392/13, LEX nr 1927482 i wyrok z dnia 30 marca 2017 r. sygn. akt III AUa 164/16 Sądu Apelacyjnego w Gdańsku, LEX nr 2284895).

Pozostając przy unormowaniu zawartym w art. 24 ust. 5 u.s.u.s. Sąd dodatkowo wskazuje, że wbrew ocenie prawnej i wskazaniom co do dalszego postępowania zawartym w ww. wyroku I SA/Op 202/16, organ, poprzestając jednie na stwierdzeniu o nieprzedawnieniu się należności z tytułu składek z uwagi na ich zabezpieczenie hipoteką, w ogóle nie rozważał kwestii, na którą zwrócił uwagę tamten Sąd, a mianowicie na ewentualne wygaśnięcie należności z tytułu odsetek. Zgodnie z brzmieniem art. 24 ust. 5 u.s.u.s. obowiązującego od dnia 1 stycznia 2003 r., należności z tytułu składek zabezpieczone hipoteką lub zastawem nie ulegają przedawnieniu, jednakże po upływie terminu przedawnienia należności te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu do wysokości zaległych składek i odsetek za zwłokę liczonych do dnia przedawnienia, co oznacza, że np. aby prawidłowo określić odsetki za zwłokę, należało ustalić, w jakim dniu nastąpiło przedawnienie należności składkowych. Trzeba w tym miejscu wskazać, że z zaskarżonej decyzji (str. 4) wprost wynika, że wysokość odsetek z tytułu wszystkich nieprzedawnionych, zdaniem organu, należności składkowych, liczona jest na dzień 9 października 2015 r. Zakład nie wyjaśnił jednak, dlaczego przyjął tę datę, mimo że został wyraźnie do tego zobowiązany w wyroku I SA/Op 202/16, w którym wskazano, iż konieczne jest, aby organ przedstawił w tej mierze w uzasadnieniu rozstrzygnięcia stosowną analizę.

Dlatego oczywistym staje się wniosek, że z tego wskazania co do dalszego rozpatrzenia sprawy organ w ogóle się nie wywiązał. Nie wystarczy bowiem stwierdzenie zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji o zawieszeniu biegu terminu przedawnienia z uwagi na wydanie w dniu 10 września 2004 r. decyzji określającej wysokość zadłużenia za okres od stycznia 1999 r. do września 2003 r. Istotnie, taki skutek w przypadku wydania m.in. tego rodzaju decyzji został w ustawie systemowej wprowadzony poprzez dodanie w art. 24 u.s.u.s., z dniem 20 lipca 2011 r., przepisu ust. 5f, przez art. 1 pkt 1 lit. b) ustawy z dnia 28 kwietnia 2011 r. o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2011 r., Nr 138, poz. 808). Jednakże przepis ten wyznaczył zakres czasowy tego zawieszenia, a mianowicie od dnia wszczęcia postępowania do dnia, w którym decyzja stała się prawomocna. Opisując w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji – co powyżej przytoczono - w sposób tak szczątkowy powyższą okoliczność Zakład nie wyjaśnił, jaki był okres tego zawieszenia, co ma o tyle znaczenie, że po zawieszeniu termin przedawnienia biegnie dalej. Brak szczegółowych ocen w tym zakresie, wbrew wyraźnym wskazaniom Sądu, daje jednoznaczną podstawę do uznania, że ponownie rozpatrując sprawę organ naruszył nie tylko art. 153 p.p.s.a., ale również przepis art. 107 par. 3 K.p.a., a przecież organ zdaje się wywodzić z tego ustalenia określone skutki prawne. Na konieczność wyczerpującego uzasadnienia decyzji, pozwalającego na prześledzenie toku rozumowania organu odnośnie okoliczności mających znaczenie prawne, również zwrócił uwagę Sąd poprzednio orzekający w tej sprawie.

Powyższe uwagi dotyczą również nader lakonicznego stwierdzenia, że na podstawie ww. decyzji z dnia 10 września 2004 r. nr [...] doszło do "wdrożenia egzekucji", co miało spowodować zawieszenie biegu terminu przedawnienia. Również i w tym przypadku żadnych konkretnych ustaleń organ nie przedstawił, wobec czego stwierdzenie to, o istotnym przecież znaczeniu dla sprawy, w ogóle nie poddaje się kontroli Sądu. Nie wystarczy w tym przypadku włączenie określonych dokumentów do akt sprawy, gdyż to nie Sąd czyni określone ustalenia faktyczne, lecz organ i powinien on dać temu wyraz w uzasadnieniu decyzji.

Dodatkowo w decyzji tej wskazano na przerwanie biegu terminu przedawnienia wskutek złożonego wniosku o abolicję w okresie od 20 lutego 2013 r. do 29 kwietnia 2015 r. Rzecz jednak w tym, że należało jednoznacznie stwierdzić i wskazać, dlaczego i na jakiej podstawie (poza zabezpieczeniem hipotecznym) ustalono, że w tej dacie okres przedawnienia jeszcze nie upłynął. Nie może bowiem dojść do przerwania biegu terminu przedawnienia, który wcześniej już upłynął, bądź też, gdy mamy do czynienia ze spoczywaniem biegu tego terminu, np. wskutek jego zawieszenia. Tymczasem okoliczność tę powoływał organ wskazując na "wdrożenie egzekucji" jeszcze w listopadzie 2004 r. na podstawie decyzji nr [...] i na jej zakończenie w dniu 17 lipca 2015 r. poprzez umorzenie postępowania egzekucyjnego. Nadto, z lakonicznego stwierdzenia o przerwie biegu terminu przedawnienia na tej podstawie nie wynika, jakie należności składkowe i za jaki okres czasu były objęte tym wnioskiem i postępowaniem.

W omawianym tu zakresie trafny staje również zarzut skargi o całkowitym pozostawieniu poza polem rozważań organu skutków zmian wprowadzonych od 1 stycznia 2012 r. mocą art. 11 pkt 1 lit.a) ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. nr 232, poz. 1378), którym zmieniono treść art. 24 ust. 4 u.s.u.s. i skrócono okres przedawnienia należności z tytułu składek z 10 lat do 5 lat. Także i na te regulacje zwracał uwagę Sąd orzekający poprzednio w tej sprawie, a zwłaszcza na regulacje intertemporalne wynikające z art. 27 powołanej ustawy, wedle którego do należności składkowych nieprzedawnionych do 1 stycznia 2012 r. (według zasad z zastosowaniem 10-letniego okresu przedawnienia) ma zastosowanie 5-letni termin przedawnienia, z tym jednak bardzo istotnym zastrzeżeniem, że liczy się go nie od daty ich wymagalności, tak jak o tym stanowi art. 24 ust. 4 u.s.u.s., ale od dnia 1 stycznia 2012 r. Wyjątek od tej zasady ustanawia art. 27 ust. 2 ustawy z dnia 16 września 2011 r. stosownie do którego, jeżeli przedawnienie rozpoczęte przed dniem 1 stycznia 2012 r. nastąpiłoby zgodnie z przepisami dotychczasowymi wcześniej, przedawnienie następuje z upływem tego wcześniejszego przepisu (por: Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z dnia 27 czerwca 2013 r., sygn. akt III AUa 1656/12 opubl. Lex nr 1350353).

Pomimo tego, że Sąd zobowiązał organ do uwzględnienia wszystkich ww. uregulowań prawnych przy ocenie istnienia lub nieistnienia przedawnienia należności z tytułu składek objętych wnioskiem skarżącego, ze szczególnym uwzględnieniem odmiennych regulacji przedawnienia składek obowiązujących do 31 grudnia 2002 r. i od 1 stycznia 2003 r., Zakład z tego obowiązku w zasadniczym zakresie się nie wywiązał. O ile nawet przytoczył brzmienie niektórych przepisów, to dokonał ich powierzchownej analizy w odniesieniu do tych okoliczności stanu faktycznego, które mogłyby mieć znaczenie z punku widzenia ich wpływu na przedawnienie należności.

Reasumując Sąd stwierdza, że suma wszystkich wymienionych powyżej wad zaskarżonej decyzji musiała doprowadzić do jej uchylenia na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. w związku z art. 153 tej ustawy.

W toku ponownego rozpatrzenia sprawy Zakład Ubezpieczeń Społecznych będzie obowiązany uwzględnić ocenę prawną i wskazania co do dalszego postępowania w zakresie opisanym w uzasadnieniu wyroku z dnia 7 września 2016 r. sygn. akt I SA/Op 202/16, powtórzone i szczegółowo opisane w niniejszym uzasadnieniu. W szczególności jego obowiązkiem będzie uwzględnienie stanowiska Sądu odnośnie do wpływu zabezpieczenia hipotecznego na bieg terminu przedawnienia. Również wszystkie dalsze, wytknięte przez tut. Sąd wady rozstrzygnięcia, powinny być naprawione w ponownie przeprowadzonym postępowaniu.