Wyrok WSA w Gdańsku, sygn. akt III SA/Gd 147/17
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku
Data orzeczenia: 2017-09-14 00:00:00+02:00 (orzeczenie prawomocne)
Symbol z opisem: 6329 Inne o symbolu podstawowym 632
Hasła tematyczne: Pomoc społeczna
Skarżony organ: Samorządowe Kolegium Odwoławcze
Treść wyniku: Uchylono decyzję II i I instancji
Powołane przepisy: article: art. 30  ust. 2 pkt 1, art. 30 ust. 2 pkt 2
journal: Dz.U. 2015 poz 114
law: Ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych - tekst jednolity.
article: art. 7, art. 77 par. 1
journal: Dz.U. 2016 poz 23
law: Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - tekst jednolity
article: art. 145 par. 1 pkt 1 lit. a i lit. c
journal: Dz.U. 2017 poz 1369
law: Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

SENTENCJA

Dnia 14 września 2017 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jacek Hyla, Sędziowie Sędzia WSA Alina Dominiak, Sędzia WSA Paweł Mierzejewski (spr.), Protokolant Starszy Sekretarz Sądowy Kinga Czernis, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 września 2017 r. sprawy ze skargi E. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia 18 listopada 2016 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia i zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 22 września 2016 r. nr [...].


UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 22 września 2016 r. nr [...] skierowaną do E. K. (dalej jako: "skarżąca") Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w [...] działający z upoważnienia Prezydenta Miasta [...] orzekł o:

1. uznaniu kwoty 6.578 zł za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne, za okres od 1 listopada 2013 r. do 31 października 2014 r., przyznane decyzją z dnia 26 listopada 2013 r. (nr [...]) na dzieci: A., I., B. i K. K.;

2. zobowiązaniu do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w wysokości 6.578 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, naliczonymi od dnia 1 grudnia 2013 r. do dnia wydania decyzji, w wysokości 1.401,44 zł.

W podstawie prawnej wydanego rozstrzygnięcia organ pierwszej instancji wskazał art. 104 ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz.U. z 2016 r., poz. 23, dalej w skrócie jako: "k.p.a."), art. 3 pkt 1 lit. a, art. 4 ust. 2, art. 5 ust. 3 i ust. 4b, art. 5, art. 6, art. 8, art. 12 a, art. 14, art. 20 ust. 3, art. 23, art. 30 ust. 1, ust. 2, ust. 7 - 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz.U. z 2015 r., poz. 114 ze zm.) oraz rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 2015 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny i specjalny zasiłek opiekuńczy, wysokości świadczeń rodzinnych oraz wysokości zasiłku dla opiekuna (Dz. U. z 2015 r., poz. 1238).

W uzasadnieniu decyzji organ pierwszej instancji wskazał, że w dniu 15 października 2013 r. E. K. złożyła wniosek na okres zasiłkowy 2013/2014 o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego oraz dodatków do zasiłku rodzinnego, na dzieci: A., I., B. i K. K., do którego dołączyła oświadczenia własne, męża oraz córki A. o dochodzie podlegającym opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych osiągniętym w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy to jest 2012 wraz z oświadczeniami o wysokości odprowadzanej składki na ubezpieczenie zdrowotne w 2012 r.

Organ wyjaśnił, że miesięczny dochód rodziny w roku 2012, w przeliczeniu na osobę (6 osób w rodzinie), wyniósł 473,71 zł.

Do dochodu za 2012 r. wliczono dochód skarżącej opodatkowany podatkiem dochodowym od osób fizycznych - 27.065,68 zł (dochód - 38.230,31 zł minus podatek - 2.804 zł minus składka zdrowotna - 3.086,17 zł minus składka społeczna - 5.274,46 zł); dochód I. K. opodatkowany podatkiem dochodowym od osób fizycznych - 7.041,35 zł (dochód - 18.058,19 zł minus podatek - 0,00 zł minus składka zdrowotna - 3.054,60 zł, minus składka społeczna - 7.962,24 zł); dochód A. K. opodatkowany podatkiem dochodowym od osób fizycznych - 0,00 zł. Przeciętny miesięczny dochód rodziny ustalono dzieląc łączną kwotę dochodów uzyskanych przez członków rodziny w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy, z którego dochód się przyjmuje, przez liczbę miesięcy oraz przez liczbę członków rodziny (27.065,68 + 7.041,35 = 34.107,03 : 12 miesięcy = 2.842,25 : 6 (osób w rodzinie) = 473.71 zł). Decyzją z dnia 26 listopada 2013 r. nr [...] przyznano skarżącej świadczenia rodzinne na dzieci: I., B., K. (od 1 listopada 2013 r. do 31 października 2014 r.) i A. K. (od 1 listopada 2013 r. do 31 sierpnia 2014 r.). W pouczeniu zawartym w decyzji poinformowano skarżącą, że w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych jest zobowiązana do niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenia rodzinne.

Dalej organ wyjaśnił, że od miesiąca października 2015 r. Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie w [...] - Dział Świadczeń Rodzinnych ma możliwość zweryfikowania oświadczeń o dochodach opodatkowanych, poprzez platformę komunikacyjną Emp@tia. Po stwierdzeniu, że oświadczenia skarżącej o dochodach nie są zgodne z danymi znajdującymi się na platformie, Dział Świadczeń Rodzinnych wystąpił do Urzędu Skarbowego w [...] o wydanie zaświadczeń o dochodach opodatkowanych, jak i do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w [...] o udzielenie informacji o wysokości składki odprowadzanej na ubezpieczenie zdrowotne przez męża skarżącej, I. K.

Dnia 8 października 2015 r. organ otrzymał zaświadczenie z Urzędu Skarbowego w [...] o dochodzie męża skarżącej za 2012 r. z którego wynika, że składki na ubezpieczenie społeczne odliczone od dochodu wyniosły 0,00 zł. Według oświadczenia męża skarżącej z dnia 14 października 2013 r., składki na ubezpieczenie społeczne odliczone od dochodu wyniosły 7.962,24 zł.

Dnia 26 października 2015 r. organ otrzymał ponadto pismo z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w [...] z informacją, że mąż skarżącej miał opłaconą składkę na ubezpieczenie zdrowotne w kwocie 254,55 zł. Według oświadczenia męża skarżącej z dnia 14 października 2013 r. wysokość składki na ubezpieczenie zdrowotne wyniosła 3.054,60 zł.

W związku z powyższym, po ponownym przeliczeniu przez organ dochód męża skarżącej za 2012 r. wyniósł 17.803,64 zł. Ponownie ustalając prawo do świadczeń rodzinnych stwierdzono, że miesięczny dochód rodziny skarżącej w roku bazowym 2012, w przeliczeniu na osobę w rodzinie (6 osób) wynosił: 623,19 zł (27.065,68 zł + 17.803,64 zł = 44.869,32 zł : 12 (miesięcy) = 3.739,11 zł : 6 (osób w rodzinie) = 623.19 zł), tym samym przekroczone zostało kryterium dochodowe wynoszące 539,00 zł o 84,19 zł, to jest o kwotę wyższą niż najniższy zasiłek rodzinny (wynoszący 77,00 zł).

Tym samym organ ustalił, ze świadczenia rodzinne wypłacone w okresie od 1 listopada 2013 r. do 31 października 2014 r. są świadczeniami nienależnie pobranymi i decyzją z dnia 9 grudnia 2016 r. (nr [...]) uznał kwotę 6.578 zł za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne. Od niniejszej decyzji skarżąca wniosła odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...], które decyzją z dnia 27 lipca 2016 r. (nr [...]) uchyliło zaskarżoną decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji. Zgodnie z wytycznymi Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...], pismem z dnia 19 sierpnia 2016 r. wezwano skarżącą do organu, w celu ustalenia i wyjaśnienia kwestii faktycznej: czy świadomie i celowo nie wpisała w oświadczeniu dochodów męża za rok 2012 i 2013 oraz czy miała świadomość osiągniętych dochodów przez męża. W dniu 5 września 2016 r. skarżąca zgłosiła się do MOPR i złożyła oświadczenie, że nigdy świadomie i celowo nie wpisała nieprawdziwych danych w oświadczeniu o dochodach męża za rok 2012 i 2013. Ponadto skarżąca wskazała, że zajęcie komornicze i zobowiązanie finansowe męża przewyższyły jego przychody. Skarżąca zwróciła również uwagę na kwestię rozliczenia strat z lat ubiegłych, które według wiedzy małżonka można odliczać od dochodu przez kolejne 5 lat.

Po dokładnym ustaleniu stanu faktycznego sprawy organ pierwszej instancji uznał, że skarżąca jednak miała świadomość osiąganych dochodów, które były przeznaczone na zobowiązania komornicze i inne zaległości.

W odwołaniu od powyższej decyzji E. K. podniosła, że nie zgadza się z wydaną decyzją gdyż nie zatajała żadnych informacji o dochodach męża, ale uwzględniała w nich jedynie przysługującą od dochodu stratę, którą można odliczyć w okresie 5 lat. Wszystkie dokumenty i oświadczenia były znane organowi pierwszej instancji, który był w ich posiadaniu. Podkreśliła, że nie było z jej strony złej woli ani świadomości, że pobrane świadczenia się jej nie należą. W ocenie skarżącej organ w rozpoznawanej sprawie kierował się złą wolą nie wyjaśniając i nie weryfikując jej wyjaśnień a pomawiając o oszustwo i kierując sprawę na policję, która została oddalona. Wyjaśniła, że ewentualna konieczność zwrotu przypisanych jej świadczeń rodzinnych wraz z odsetkami znacznie pogorszy i tak bardzo trudną sytuację finansową jej rodziny.

Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] decyzją z dnia 18 listopada 2016 r. (nr [...]) utrzymało w mocy zakwestionowaną decyzję organu pierwszej instancji. W podstawie prawnej wydanej decyzji organ odwoławczy wskazał m.in. art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 w związku z art. 25 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych.

W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia organ odwoławczy opisał dotychczasowy przebieg postępowania i przytoczył treść art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Wskazał, iż w rozpoznawanej sprawie mamy do czynienia z przesłanką określoną wart. 30 ust. 2 pkt 1 tej ustawy stanowiącą, że za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń rodzinnych, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Obowiązek zwrotu świadczenia z art. 30 ust. 2 pkt 1 ww. ustawy ma charakter następczy, co oznacza, że uzależniony jest od tego czy strona była należycie pouczona o przesłankach, które w sposób negatywny warunkują pobieranie przyznanych jej świadczeń. Organ wyjaśnił również, że na tle regulacji wynikającej z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy odróżnia się "nienależne świadczenie" od "świadczenia nienależnie pobranego" i wyjaśnił różnicę między tymi dwoma pojęciami powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych. Dalej wyjaśnił, że dla ustalenia, od kiedy świadczenia są pobierane nienależnie, decydujące znaczenie ma chwila, w której świadczeniobiorca dowiedział się o okoliczności powodującej ustanie prawa do świadczeń, i z którą powinien zawiadomić organ o tej okoliczności.

Zdaniem Kolegium odwołująca wypełniając i podpisując wniosek nie poinformowała organu o właściwych, należnych składkach na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne. Zaniedbanie to skutkowało wypłatą świadczeń, które się odwołującej nie należały. Za taki stan rzeczy winę ponosi odwołująca. Z akt sprawy wynika, że w decyzji z dnia 26 listopada 2013 r. przyznającej skarżącej wnioskowane świadczenia rodzinne znajduje się pouczenie (wytłuszczonym drukiem), że w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych osoba uprawniona jest obowiązana do niezwłocznego zawiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia rodzinne.

Organ wyjaśnił dalej, że przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych stanowią, że prawo do świadczeń rodzinnych przysługuje osobom wymienionym w art. 4 ust. 2 ustawy, czyli: rodzicom, jednemu z rodziców albo opiekunowi prawnemu dziecka, opiekunowi faktycznemu dziecka oraz osobie uczącej się, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę albo dochód osoby uczącej się nie przekracza kwoty 674 zł. Wysokość dochodu wymaganego dla ustalenia prawa do zasiłku rodzinnego należy ustalić stosując przepisy art. 3 pkt. 1 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Według art. 3 pkt. 1 lit. a ilekroć w ustawie jest mowa o dochodzie - oznacza to, po odliczeniu kwot alimentów świadczonych na rzecz innych osób - przychody podlegające opodatkowaniu na zasadach określonych w art. 27, 30b, 30c, i 30e ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz.U. z 2010 r., Nr 51, poz. 307 ze zm.), pomniejszone o koszty uzyskania przychodu, należny podatek dochodowy od osób fizycznych, składki na ubezpieczenia społeczne niezaliczone do kosztów uzyskania przychodu oraz składki na ubezpieczenia zdrowotne. Zgodnie z brzmieniem art. 3 pkt 2 i 2a ustawy, pod pojęciem dochodu rodziny należy rozumieć przeciętny miesięczny dochód członków rodziny uzyskany w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy. W świetle tych unormowań nie budzi wątpliwości, że - co do zasady - przesłanką warunkującą uzyskanie prawa do pobierania zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami jest, aby średnia miesięczna z sumy dochodów w rozumieniu art. 3 pkt 1 ustawy uzyskanych przez wszystkich członków jego rodziny w ciągu roku kalendarzowego poprzedzającego okres zasiłkowy, podzielona przez liczbę osób wchodzących w skład tego gospodarstwa domowego, nie przekraczała kryterium dochodowego ustalonego stosownie do art. 5 ust. 1 ustawy. Jednocześnie, ustawodawca przewidział możliwość modyfikowania wysokości dochodu branego pod uwagę przy ustalaniu uprawnień do świadczeń rodzinnych na wypadek, gdyby w sytuacji dochodowej danej rodziny nastąpiły zmiany polegające na pomniejszeniu lub zwiększeniu kwoty pozyskiwanych środków pieniężnych. W tym celu ustanowiona została instytucja: pierwsza - utraty dochodu, umożliwiająca ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego na podstawie dochodu rodziny pomniejszonego o dochód utracony (art. 5 ust. 4 ustawy), i odpowiednio instytucja druga - uzyskania dochodu, obligująca organy orzekające w tej kwestii do ustalenia rzeczonego prawa na podstawie dochodu rodziny powiększonego o dochód uzyskany (art. 5 ust. 4a ustawy). O utracie dochodu można jednak mówić tylko wtedy, gdy zachodzą przesłanki enumeratywnie wymienione w art. 3 pkt 23 ustawy. Z uzyskaniem dochodu mamy natomiast do czynienia, jeśli stanowi ono efekt jednej z okoliczności wyraźnie wskazanych w art. 3 pkt 24 ustawy. W rozpoznawanej sprawie nie miało miejsca ani uzyskanie ani utrata dochodu.

W sprawie bezsporne jest to, że organ pierwszej instancji po stwierdzeniu, że oświadczenia o dochodach złożone przez skarżącą nie są zgodne z danymi uzyskanymi samodzielnie przez organ, wystąpił do Urzędu Skarbowego w [...] o wydanie zaświadczeń o dochodach opodatkowanych oraz do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w [...]o udzielenie informacji o wysokości odprowadzanej składki na ubezpieczenie zdrowotne przez męża skarżącej – I. K.

Kolegium podkreśliło, że nie było podstaw do kwestionowania zaświadczeń odpowiednich organów o dochodach wnioskodawczym i dokonywania korekt w tym zakresie, gdyż w postępowaniu o przyznanie prawa do świadczeń rodzinnych ustaleniu podlega dochód uzyskany w zakończonym już roku podatkowym - dochód ustalony przez organ podatkowy odpowiednim potwierdzonym zaświadczeniem czy też weryfikacją informacji danych o dochodach w systemie informatycznym Ministerstwa Finansów oraz odpowiednich urzędów np. Zakładu Ubezpieczeń Społecznych czy Urzędu Skarbowego. Tym samym, ani organ pierwszej instancji ani organ odwoławczy nie może samodzielnie przeprowadzić postępowania zastępującego czynności procesowe postępowania podatkowego, czy też ustalać dochód odmiennie od rezultatów postępowania podatkowego odzwierciedlonych w przedłożonym zaświadczeniu.

W wyniku dokonanej weryfikacji danych o wysokości osiągniętego dochodu za 2012 r. oraz odprowadzanych składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne, organ pierwszej instancji po ponownym przeliczeniu dochodu I. K. za 2012 r. ustalił i wyliczył jego dochód, który wyniósł 17.803,64 zł. Ponownie ustalając prawo do świadczeń rodzinnych organ stwierdził, że w roku bazowym 2012, miesięczny dochód rodziny w przeliczeniu na osobę wyniósł 623,19 zł. Tym samym kryterium dochodowe zostało przekroczone o kwotę 84,19 zł.

Kolegium wskazało ponadto, że decyzja o uznaniu, że wypłacone świadczenia rodzinne są nienależnie pobranymi i zobowiązująca do zwrotu świadczeń nienależnie pobranych nie ma charakteru uznaniowego. Poczynienie pozytywnych ustaleń w tym zakresie oznacza, że organ ma obowiązek wydać decyzję nakazującą zwrot przez osobę uprawnioną wypłaconych na jej rzecz świadczeń wraz z ustawowymi odsetkami. Środki finansowe będące przedmiotem sporu pochodzą ze środków publicznych a zatem nie może budzić wątpliwości, że sposób ich wykorzystania musi być pod szczególną kontrolą, a wydatkowanie ich podlega rygorom wydatkowania środków budżetowych. Pobrane przez skarżącą świadczenia rodzinne bezspornie są środkami publicznymi, których realizacja i sposób wykorzystania musi być pod szczególną kontrolą organów wypłacających te środki.

Organ poinformował również, że organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Decyzja w tym przedmiocie zapada na wniosek strony.

W skardze na powyższą decyzję organu odwoławczego skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku E. K. wskazała na prawo męża I. K. do obniżenia uzyskanego przez niego dochodu o wskazaną przez niego stratę z lat ubiegłych na podstawie art. 9 pkt 3 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych. Strata w przypadku męża skarżącej została uwzględniona następująco: rok 2012 - część straty z roku 2009 w wysokości 18.058,19 zł; rok 2013 - część straty z roku 2009 w wysokości 16.256,56 zł; rok 2014 - strata za rok 2010 w wysokości 29.054,31 zł. Każdorazowo ten fakt był zgłaszany pracownikowi MOPR, który przyjmował wniosek i pomagał skarżącej wypełniać stosowne oświadczenia potwierdzając możliwość odliczenia od dochodu straty z lat ubiegłych, podobnie jak urzędnicy Urzędu Skarbowego w [...]. Również pracownica MOPR w trakcie ostatniej rozmowy z dnia 19 sierpnia 2016 r. stwierdziła, że stratę z lat ubiegłych można odliczyć od dochodu, ale ponieważ nie ma jej na standardowym druku z US, to zapewne już została rozliczona. Druki takie nie zawierają w ogóle pozycji: "straty z lat ubiegłych". Wobec tego skarżąca przedłożyła do Kolegium odpowiednie zaświadczenie wydane dnia 13 października 2016 r. przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w [...], z którego wynika, że mąż skarżącej wykazał stratę z lat ubiegłych: w 2012 r. w wysokości 18.058,19 zł, a w roku 2013 w wysokości 16.256,56 zł, a więc dokładnie w takich samych wysokościach, jak uzyskany przez niego w tych okresach dochód. W związku z tym kwota dochodu opodatkowanego podatkiem dochodowym od osób fizycznych w obydwu wskazanych latach wynosiła 0,00 zł. Kolegium nie odniosło się w żaden sposób do tego dokumentu. Zdaniem skarżącej brak było u niej świadomości, że pobrane świadczenia się jej nie należą.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Organ odwoławczy odnosząc się do zarzutu skargi wskazującego na poniesienie straty przez męża skarżącej stwierdził, że załączone pismo wydane przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w [...] zaświadcza, że I. K. wykazał w zeznaniu podatkowym PIT - 36 za 2012 r. stratę z lat ubiegłych w kwocie 18.058,19 zł, a w zeznaniu podatkowym PIT- 36 za 2013 r. stratę z lat ubiegłych w kwocie 16.265,56 zł. Pismo potwierdza wykazane straty, co istotnie zgodne jest z przywołanym przez skarżącą art. 9 ust. 3 ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych. Jednakże pismo to zdaniem Kolegium nie wskazuje na osiągnięte dochody, co nie jest tożsame. Art. 9 ust. 1 ustawy stanowi, że opodatkowaniu podatkiem dochodowym podlegają wszelkiego rodzaju dochody, z wyjątkiem dochodów wymienionych w art. 21, 52, 52a i 52c oraz dochodów, od których na podstawie przepisów Ordynacji podatkowej zaniechano poboru podatku. Stosownie do art. 9 ust. 2 ustawy dochodem ze źródła przychodów, jeżeli przepisy art. 24 - 25 oraz art. 30f nie stanowią inaczej, jest nadwyżka sumy przychodów z tego źródła nad kosztami ich uzyskania osiągnięta w roku podatkowym. Jeżeli koszty uzyskania przekraczają sumę przychodów, różnica jest stratą ze źródła przychodów. Natomiast art. 6 ust. 3 ww. ustawy wskazuje, że o wysokość straty ze źródła przychodów poniesionej w roku podatkowym, można obniżyć dochód uzyskany z tego źródła w najbliższych kolejno po sobie następujących pięciu latach podatkowych, z tym że wysokość obniżenia w którymkolwiek z tych lat nie może przekroczyć 50% kwoty tej straty. Kolegium nie podzieliło stanowiska skarżącej, że według Urzędu Skarbowego w [...] nie było dochodu, gdyż zniwelowała to strata z lat ubiegłych. Znajdujące się w aktach zaświadczenie Naczelnika Urzędu Skarbowego w [...] z dnia 5 października 2015 r. o dochodzie członka rodziny podlegającym opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych na zasadach określonych w art. 27, 30b, 30c i 30e ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych osiągniętym w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy bezspornie wskazuje, że w roku podatkowym 2012 I. K. osiągnął dochód w wysokości 18.058,19 zł, podatek należny 0,00 zł, składki na ubezpieczenie społeczne odliczone od dochodu wyniosły 0,00 zł. Tym samym, zdaniem organu, nie było więc podstaw aby kwestionować wydane w dniu 5 października 2015 r. zaświadczenie o dochodach męża skarżącej za 2012 r. i dokonywać korekt w tym zakresie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

W myśl art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2016 r., poz. 1066 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Na mocy art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.; dalej w skrócie jako "p.p.s.a.") uwzględnienie skargi następuje w przypadku: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 1), a także w przypadku stwierdzenia przyczyn powodujących nieważność kontrolowanego aktu (pkt 2) lub wydania tego aktu z naruszeniem prawa (pkt 3). W przypadku uznania, że skarga nie ma uzasadnionych podstaw podlega ona oddaleniu, na podstawie art. 151 p.p.s.a. Stosownie natomiast do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje rozstrzygnięcie w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia w oparciu o wyżej wskazane kryterium Sąd uznał, że złożona skarga zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek po części z innych powodów niż w niej wskazane.

Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia 18 listopada 2016 r. nr [...] utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia 22 września 2016 r. nr [...] w przedmiocie uznania kwoty 6.578 zł za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne, za okres od 1 listopada 2013 r. do 31 października 2014 r., przyznane decyzją z dnia 26 listopada 2013 r. (nr [...]) na dzieci: A., I., B. i K. K. i zobowiązania E. K. do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w wysokości 6.578 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, naliczonymi od dnia 1 grudnia 2013 r. do dnia wydania decyzji, w wysokości 1.401,44 zł.

Podstawę materialnoprawną zaskarżonych decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz.U. z 2016 r., poz. 1518 ze zm.; dalej w skrócie jako "u.ś.r.").

Organ pierwszej instancji w podstawie prawnej swojej decyzji wskazał ogólnie art. 30 ust. 1 i ust. 2 u.ś.r. Organ odwoławczy wskazał z kolei, że w rozpoznawanej sprawie mamy do czynienia z przesłanką określoną w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.

Stosownie do treści art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Pojęcie nienależnie pobranego świadczenia zostało zdefiniowane w art. 30 ust. 2 pkt 1 i n. u.ś.r.

W myśl art. 30 ust. 2 punkt 1 u.ś.r. za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.

Zgodnie z punktem 2 tego przepisu nienależnym świadczeniem rodzinnym będzie świadczenie przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów, albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia.

W pierwszym przypadku (określonym w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.) obowiązek zwrotu świadczenia ma charakter następczy i uzależniony jest od tego czy strona była należycie pouczona o przesłankach, które w sposób negatywny warunkują pobranie przyznanych jej świadczeń. Pouczenie takie winno być przy tym czytelne, jasne i zrozumiałe dla świadczeniobiorcy.

Z kolei przesłanka określona w art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. wiąże się ze świadomym wprowadzeniem w błąd organu przyznającego świadczenie przez złożenie niezgodnych z prawdą zeznań, bądź przedłożenie świadomie dokumentów przedstawiających stan faktyczny niezgodny z prawdą.

Przenosząc powyższe rozważania w realia rozpatrywanej sprawy wskazać należy, że organy obu instancji w treści swoich decyzji powołały się na przesłankę określoną w pkt 1 art. 30 ust. 2 u.ś.r. Organ pierwszej instancji uczynił to w sposób ogólnikowy powołując w podstawie prawnej swojej decyzji art. 30 ust. 1 i ust. 2 u.ś.r., Organ odwoławczy w podstawie prawnej swojego rozstrzygnięcia wskazał w sposób bardziej precyzyjny na art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Należy mieć jednakże na uwadze, że ustalenia organów odwołują się do przesłanki określonej w innym przepisie, to jest w pkt 2 art. 30 ust. 2 u.ś.r. Organy obu instancji wskazują bowiem w uzasadnieniach swoich decyzji, że skarżąca mając pełną świadomość i wiedzę co do rzeczywistego stanu rzeczy już w chwili występowania ze stosownym wnioskiem o świadczenia rodzinne złożyła niezgodne z tym stanem oświadczenia o wysokości osiąganych dochodów męża, należnym podatku dochodowym oraz składkach na ubezpieczenie zdrowotne i ubezpieczenie społeczne.

Podzielając zasadniczo pogląd organu odwoławczego, że z uwagi na regulacje zawarte w ustawie o świadczeniach rodzinnych strata ze źródła przychodów z lat wcześniejszych nie może "unicestwić" dochodu rzeczywiście osiągniętego w roku poprzedzającym okres świadczeniowy zasadnym jest w ocenie Sądu wskazanie, że powyższa sprzeczność (podstawa prawna rozstrzygnięcia – ustalenia, które z tą podstawą należy wiązać) świadczy o wadliwości wydanych decyzji.

W świetle powołanego przez organy art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. zaistnienie okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części może nastąpić jedynie w przyszłości, czyli po przyznaniu świadczeń. Zaistnienie tych okoliczności nie jest zatem możliwe w chwili ich przyznania czy też na etapie wcześniejszym, to jest w chwili składania wniosku o ich przyznanie.

Niezależnie od stwierdzenia, że art. 30 ust. 2 pkt 1 omawianej ustawy nie mógł - w świetle podnoszonych przez organy okoliczności faktycznych - stanowić powołanej przez organy obu instancji podstawy prawnej wydanych decyzji, Sąd zwraca uwagę na to, że uznanie świadczenia za nienależnie pobrane w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. wymaga wykazania świadomego działania osoby pobierającej świadczenie, przez złożenie fałszywego zeznania lub dokumentu albo wprowadzenia w błąd (np. przez przemilczenie), co miało wpływ na przyznanie i wypłatę świadczenia.

W realiach sprawy pismem z dnia 19 sierpnia 2016 r. wezwano skarżącą w celu ustalenia i wyjaśnienia kwestii faktycznej: czy świadomie i celowo nie wpisała w oświadczeniu dochodów męża za rok 2012 oraz czy miała świadomość "osiągniętych dochodów przez męża". W dniu 5 września 2016 r. skarżąca złożyła oświadczenie, że nigdy świadomie i celowo nie wpisała nieprawdziwych danych w oświadczeniu o dochodach męża za rok 2012. Skarżąca zwróciła uwagę ponadto na kwestię rozliczenia strat z lat ubiegłych, które według wiedzy małżonka można odliczać od dochodu przez kolejne 5 lat. Dysponując powyższym oświadczeniem organy uznały, że skarżąca świadomie wprowadziła w błąd organ przyznający świadczenie przez przedłożenie świadomie dokumentów przedstawiających stan faktyczny niezgodny z prawdą. Uzasadnieniem dla tej tezy było stwierdzenie skarżącej, że zajęcia komornicze i zobowiązania finansowe jej męża przewyższały jego przychody.

W związku z powyższym należy wskazać, że przesłanką uznania odpowiedzialności strony skarżącej przedkładającej określone dokumenty jest ustalenie, iż przedstawiając stan faktyczny niezgodnie z prawdą działała świadomie. Jedynie w sytuacji, gdy strona wprowadzi organ w błąd poprzez przemilczenie okoliczności prawnie istotnych w sprawie, dla ustalenia, że jej "zaniechanie" miało charakter postępowania wprowadzającego organ w błąd, konieczne będzie stwierdzenie, czy były jej znane odpowiednie przepisy prawa. To na organie ciąży obowiązek wykazania, że osoba pobierająca świadczenie działała ze świadomością i zamiarem złożenia fałszywego dokumentu albo ze świadomością wprowadzenia organu w błąd.

W ocenie Sądu organy orzekające nie wyjaśniły w sposób dostateczny na jakiej podstawie przyjęto, że skarżąca świadomie wprowadziła w błąd organ przyznający świadczenia.

Należy mieć na względzie, że skarżąca wypełniając wniosek w dniu 14 października 2013 r. korzystała z pomocy i wskazówek pracownika urzędu. Twierdzenia skarżącej są w tym zakresie wiarygodne, bowiem oświadczenia zawierają skreślenia i poprawki, które mogłyby sugerować brak pewności i wiedzy skarżącej, co do zasad deklarowania poszczególnych kwot. Z powyższego wynika, że do wskazania takich a nie innych wartości mogło dojść prawdopodobnie pod wpływem sugestii pracownika Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w [...]. Istotnym jest ponadto wskazanie, że postanowieniem z dnia 15 lutego 2016 r. odmówiono wszczęcia dochodzenia w sprawie złożenia przez skarżącą fałszywego oświadczenia (o czyn z art. 233 § 6 ustawy - Kodeks karny).

Wskazane wyżej błędne przyjęcie podstawy materialnoprawnej (art. 30 ust. 1 pkt 1 u.ś.r.) jak i wady dotyczące ustalenia stanu faktycznego sprawy skutkujące naruszeniem art. 7 i 77 § 1 k.p.a. w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy, determinowały konieczność wyeliminowania zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji z obrotu prawnego.

W związku z tym Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.

Wskazania co do dalszego postępowania wynikają z powyższych rozważań i wiążą organ pierwszej instancji w świetle art. 153 p.p.s.a. Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy organ pierwszej instancji ustali jej stan faktyczny w sposób zgodny z wymogami k.p.a. a następnie dokona analizy merytorycznej oraz oceny całokształtu poczynionych ustaleń w zakresie przepisów prawa materialnego mających zastosowanie w sprawie.